Wîkîpediya kuwiki https://ku.wikipedia.org/wiki/Destp%C3%AAk MediaWiki 1.47.0-wmf.17 first-letter Medya Taybet Gotûbêj Bikarhêner Gotûbêja bikarhêner Wîkîpediya Gotûbêja Wîkîpediyayê Wêne Gotûbêja wêneyî MediaWiki Gotûbêja MediaWiki Şablon Gotûbêja şablonê Alîkarî Gotûbêja alîkariyê Kategorî Gotûbêja kategoriyê Portal Gotûbêja portalê TimedText TimedText talk Modul Gotûbêja modulê Event Event talk 0 55 2090425 1890340 2026-09-01T21:28:52Z ~2026-47386-95 179000 /* Cureyên zanistê */ 2090425 wikitext text/x-wiki {{Paqij bike|tarîx=adar 2024}} [[Wêne:Magnet 4.jpg|thumb|Wêneyê mixledûsê]] '''Zanist''' an jî '''zanyarî''' bi awayekî giştgir tevahiya wê [[zanîn]]a îroyî yan ya demekê dî yê mirovî vedigire ko bi şêwazên weha bidest hatiye ko dikarin bihên selmandin û îspatkirin. Bi awayekê nemazeyî û bertesik, zanist ew dozen anko sîstema bidestanîna zanînê ye ko li ser bingehê [[ezmûnbawerî|ezmûnbaweriyê]] û [[empîrîzm]]ê, [[ceribandin]]an û ezmûnan, û [[xweristbawerî|xweristbaweriyeka]] (naturalîzm) şêwaznasane bidest hatibe. Zanîn ku em bahse wê bikin, divê ku em ta destpêka mirovatiyê herin. Bi taybetî, zanîna me, em ji demên şariştaniyê û pêde, bi pergalî tênin ser ziman. Di demên ku weke dema aqil jî, ev tên hesibandin. Lê di dema ku bahse zanîn û têgihiştina di hundirê wê de tê kirin jî, pirr zêde, dîroke wê dihê dirêj kirin. Ev dîrok, di mejiyê mirov de, di dema ku mirov bidest [[aqil]] kirinê kir û êdî hizirkirina wî pêşket, dihêne ser ziman. Aqil ji dema [[sumerî|sumeriyan]] destpêka wê pirr mazin pêşketiya, Di wê demê de, ku weke demeka şariştanî jî ya, aqilê bi pergal heya û di temen û rengê mitolojiyê de tê ser ziman. Lê di dema sumeriyan de, nivîsên bizmarî hena ku hatina nivîsandin. Bi wan nivîsên bizmarî, jiyane, bawerî, hizir û têgihiştinên xwe bi têgihiştinî nivîsandina. Dema sumeriyan, weke dema pêşî ku têde tîp hatina kifşkirin û bi wan nivîsandin pêşketiya. Dema sumeriyan, weke destpêka wê nivîsandina mirovatiya jî tê dîtin. Care pêşî, wan nivîsandiya. Wan bidest nivîsandînê kiriya. Piştî wan re, êdî demên weke demên şariştanî, wê zûtir pêş bikevin. Ji ber ku sumeriyan bi kifşkirina tîpan û bidestkirin, êdî ew nivîsandinên wan bûna temenê pêşketinên piştre. Li ber [[Dîcle]] û Firatê şaristaniyên [[gutî]], [[Hurî]] û [[mîtanî|mitaniyan]] pêşketin.<ref>Abdusamet Yigit; Qiyakser, Dîrok, adara 2013, Han, Berlîn, ISBN 978-3-942735-35-3 </ref> Wan jî, gelek demên pêşketinê buhurandin. Aqilê wan mazin pêşketibû. Di nivîsandin. Gutî, hurrî û mîtaniyan, di demên xwe yên pêşketî de bidest bikarhanîna çerm jî kiribûn. Ev wê heta dema Mediya jî wisa were. == Dema zanistê == Dema zanistê, weke dema ku piştî dema [[Ronesans|ronasanê]] û [[barok]] ku destpêkiriya û dîroka wê ji sadsale sadsale 18an û hwd tê dest pê kirin a. Di vê demê de, wê felsefe û ankp felseyefeya zanist êdî bi metodên xwe derkeve li holê. Minaq, felsefeya diyelektikê yek ji wan felsefeya. Her wisa, êdî di vê demê de wê bi tememî zanist pêş keve. Zanista ku li ser esas û temenê cerîbandinê êdî pêş dikeve. Dema zanistê, weke dema aqilê ku ji di ancama ceribandinê de hatî bidest xistina jî. Piştre zanistên weke [[Immanuel Kant|Kant]], [[Georg Wilhelm Friedrich Hegel|Hegel]], [[Karl Marx|Marx]] û hwd wê derkevin û wê hizrên xwe bênina ser ziman û wê bihizrên xwe re demekê bidina destpê kirin. Zanyarên weke [[Albert Einstein]], [[Sigmund Freud]], û hwd, wê demekê bidina destpê kirin. Einstein bi fizikê wê hizrên xwe bêne ser ziman Teoriya Dîtbarî û ankû 'rolatîvît' ya wî ya.<ref>Albert Einstein, Rolatevîtet teorî</ref> Fureud jî psikanalizê pêş dikeve.<ref>Sigmond Freud, Moses und die Monotheismus</ref> Piştre Marks Blank, wê Kuantumê, teoriya wê bi ya fizikê çê bike. Ev dem, weke dema sadsale 19an jî tê binavkirin. Sedsalên 18an û ya 19an weke sedsalên zanist û pêşketina wê ne. Piştre jî, wê ev pêşketina van srdsalan wê heta sedsale 20an jî bidomê. Di êdî di sedsalan de, wê felsefe bi rengê felsefeya zanist û ku bi tememî li ser esasê ceribandinê bi rê ve diçê û pêş dikeve wê bi pêşve biçe. Ceribandin, êdî weke rêbazeka giring ku di de kifşkirina. Di ancama wê de, fizîk, teknolojî, jiyannasî û hwd, weke beşên ku bi zanistî pêş dikevin in. Di ancama wê zanin û zanist û felsefe û û dîroka wê de ev pêşketin dibêt.<ref>F. Hegel, Enzyklopädie der philosophischen Wissenschaften im Grundrisse </ref> ==== Rêbazên zanistî ==== Rêbazên felsefekî, rêbazên fêr û cerbê bûn. Bi taybetî, weke rêbaza vacê û ankû mentiqê, wê di temenê dîtin û bi çavdîtinê re wê pêş bikeve. Li ser wê re jî, di temenê fahm kirina wê de, naskirin û bi wê re fêrbûn, wele rênbazê wê ya bû. Ev rêbaza cerbê û fêrê, wê piştre jî, pêş bikeve. Li ser wê re zaynarî wê pêş bikeve. Zanyarî, di temenê ceribandinê de û bi wê re weke ku di roja me de tê gotin "deneyê" re pêş bikeve. Bi wê re, bi zaynariyê re di temenê ceribandin û deneyê re, care pêşî, gotina "kûbay" ketina jiyanê de. Kûbay, weke jînda û ankû mirov jî bê ku di nav de, tişta ku li ser wê bi ceribandinî rêzbaz tê pêşxistin a. === Teknolojî === {{Gotara bingehîn|Teknolojî}} Teknolojî, divê ku mirov weke ancamake giring ku di ancama wê pêşketina serdem û dema zanistê de ya. Teknolojî, bi wê êdî serdestiya wê li jiyanê bûya. Înternet pêşketiya. Bi wê re gelek cûreyên din ên teknolojiyê pêşketina. Serdema pêşiya pêşketina teknolojiyê di sadsale 20an de destpê dike. Lê serdema wê ya duyem ji sale 1950 û hwd, dest pê dikiriya û di vê demê de rengên teknolojuyê û awayên wê pêşketina. Înternet yek ji wan a. Telefonên berîkan yek ji wan in. Şandina peykan li azmana bi ragihandin û TV'yan û hwd jî bûya. Lê teknolojî, bûya temeneki giring bû pêşketina bilojiyê jî. Hemû amûr û tiştên ku bi wan lêkolîn tê kirin bi kifşkirinên teknolojiyê û teknikî re pêş dikeve. Minaq, amûşrên lêkolînî ên bo biolojikî û hwd jî ji wê na. Endazyarên Kalîforniyayê dixwezin di hefteyên bê da, destbi çêkirina riyek azmayišî bi navê sîstema veguhestina Haypirlûp, bikin ku 150 milyon dolar jê ra pêwîst e, sîstema han dê jibo veguhestina misafiran di nava lûleyek ku hewa têda tune ye û bi leza dengê diçe, were bikaranîn. Dema di sala 2013an da, jibo cara yekem Alvin Mask, behsa çêkirina Haypirlûpê kir, fikra wê wek ixtiraek ecêb û terhek ku nikare pêkwere û dê tu carî jî nexebite, hate dîtin. Lê aniha bûdceya çêkirina vê sîstema veguhestinê amade buye û emê di demeke pir kin da, mînaka azmayišiya wê bibînin. Yekem mesîra azmayišiya teknolojiya veguhestina Haypirlûpê (HTT) dê bi dirêjahiya 8 kman li Kalîforniyayê û di dema çend hefteyan da, were çêkirin. Terrahên vê teknolojiyê dixwazin 10 milyon kesan ji riya HTT'yê ku li geliyê Quayê ye, istifade bikin. Li gor gotina Alvin Mask, di dawiyê da jî dê mesafeya 610 km'iya navbera Losancilis û Sanfiransîskoyê di dema 30 deqeyan da were qedandin û dê misafir bi leza 2 qasî ji balafirê zûtir ber bi meqseda xwe herin. Leza Haypirlûpê jibo veguhestina misafiran di navbera 2 cihan da, 1200 km di seetek da ye. Di vê sîstemê da lûleyek pir dirêj heye ku hewayê nava wê hatiye valakirin û rewša nava lûleyê xele' e(vacume). Lûle tehrek hatiye çêkirin ku di hewayê da daliqyayî be û ji erdhej yan jî rewšên nebaš yên hewayê, were parastin. Misafir, yek yek yan jî kom kom di cihek taybet da disekinin û pašê bi alîkariya megnitek mezin ber bi jor diçin û dikevine hindirê kepsûlan. Di nava her kepsûlek da, 6-8 kesan cî dibin û di dema 30 saniyan da, misafir peya û siyar dibin. Jibo her mesîrek jî, serê her merivî 20$ distînin. === Jiyannasî === {{Gotara bingehîn|Biyolojî}} Jiyannasî, di dewama wê de pêş dikeve. Lê Jiyannasî, ji wê pirr sûd digirê. Î ro, weke ku çawa gelek cûreyên teknolojiyê weke înternet û hwd pêşketina, her wusa, di qada jiyannasiyê de jî, pêşketinên weke genetikî ku weke şoreşê tên hasibandin di vê warê de bûna. Îro, li ser pêşketinên jiyannasiyê re, di qada beşkirin û ankû şifakirinê de û dermankirinê de jî, gavên mazin hatina avêtin. Bi wê re jî, ji nexweşiyên weke pênceşêrê û hwd re jî, li ser çareyên wan ku wê çawa derman were kirin û başkirin bibe, li ser lêkolîn tên kirin. Bi wê re jî, li ser dermanan jî, lêkolîn tên kirin. Pêşketinên weke genetik û hwd jî, ji van re derfeteka mazin diafirêne ku werina pêşxistin. [[Genetîk]], di salên 1960î hwd de, ji aliyê Creg û Biston ve hatina pêşxistin. temenê wê hat avêtin. Piştî wan re jî, li ser lêkolînên wan re lêkolîn hatina kirin û pêşketinên hê maztir bûn. Lê ew weke destpêkê bûn. === Civaknasî === Civaknasî, dîroka wê bi dîroka şariştaniyê re dest pê dike. Di dema sumeriyan de, pêşketineka wê hin bi hin tê ser ziman. Bi teybetî, di dema gutî û hurrî û mîtaniyan de, divê ku em bahsê ve bikin. [[Hêrodotos|Hêredotos]], di pirtûkaya xwe ''Dîrok'ê de, bahse civaknasiyê dike. Bi taybetî, di dema ku bahse Medya û keyê wê [[Deyoses]] dike, dibêje ku "Wî gotiya ku ezê xwe bidima civakasiyê û pêşxistina wê."{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} Bi vê rengê pêşketina wê heya. Bi teorîkî, pêşketina wê, bi felsefê re êdî ji van deman û de, wê zêdetir bidest pêşketina xwe bike. Di demanên piştî zayinê de, bi teybetî, emê bibînin ku hê zêdetir, ev pêşketin heya û pêşketiya. Zanistên weke [[Îbnî Ruşd]]. [[Îbn Sîna]] wê li ser civaknasiyê bisekin in. Bi taybetî Bawê [[Dînewerî|Henifê Dînewerî]], divê ku m bi taybetî bahse wî bikin. Lê berî wî jî di dema Xwe Mazdek, wê li ser têkiliya di nava mirov û civatê de bisekinê. Wê di temenê têgihiştinî çînî de wê li ser bisekinê. Di dema Mazdek de, wê mazdek bibêje ku "xaniyên key tişî zêr in lê xalkê di bin destê desthilatdariya wî bixizanî dijîn." Bi gotinên bi vî rengî wê balê bikişêne li ser civaknasiyê û pêşketin û jiyane civatê. Piştre jî, Zaneyên weke [[Îbn Xeldûn]], wê di pirtûka xwe ya bi navê "mûqaddîma" de jî, em çerçoveyeka xort ya civaknasî dibînin. Di sadsale 20an de, wê zaneyên civaknasiyê wê derkevin. Bi teybetî, wê bi teorîkî li ser mijarê bisekin in. Civaknasin weke [[Gordon Childe]], [[Max Weber]] û hwd çend ji wan civaknasan in. Wê dîroka wê civaknasiyê binivîsênin û wê temenê wê bi darêjkên wê yên civakî û civakî pêş bidixin. === Zanista ramyariyê === Zanista ramyariyê, ku em bahse dîroka wê bikin, divê ku em dîroka wê herina heta dema sûmeriyan. Bi taybetî, emê bi hizirî û teorîkî pêşketina hizra wê, di demên berê zayinê de di sadsalê 5min pêde, di temenekî hemdemiya dema me de em dibînin. [[Homêr]], di pirtûkên xwe yên bi navê [[Îlyada]] û [[Odîseya]] û hwd de, dimenekî têne ser ziman. Her wisa, [[Arîstotelês]], siyaseta demê dîmenekî wê di nivîsandinên xwe de daye der ziman. [[Platon]], di pirtûka xwe ya mezin ku ji axiftinên sokrat pêktên, wê dîmenekî pirr mezin ê desthilatdariyê di temenê nêzîkatî û têgihiştina wê de bide ser ziman. Di pirtûka [[Arîstofanes]] ya bi navê "Şerên peleponêsê" de, ku bahse şerên di navbera [[Atîna]] û [[Sparta]] de dike de, ku ev şer bi salan didom in, bahse rêveberî û gavavêtinên wan dike. Ji aliyê felsefe ve hanîna wê ya li ser ziman, wê bi vê yekê, di demên piştre zêdetir bibe. Îbn Xeldûn bixwe jî, di pirtûka xwe ya bi navê mûqaddîma de di çerçoveya wê de hin gotinna xwe jî dihêne ser ziman. Her wisa [[Ehmedê Xanî]], jî bahse wê dike û di temenê ku mazinbûna zaneyên mezin ê civatî ku pêşengiya civatê bikin de têne ser ziman. Gotina "ku heba siltanekê meyê heba li ser serê me, .." di berhema wî ya [[Mem û Zîn]]ê de di buhurê û ji dil dihêne ser ziman. Bi taybetî, di dema sedsale 20an û pê de, wê bi zanistê beşên zaniyariya siyssetê werina vekiirn û siyasete were xwandin. Wê di derbarê felsefe siyasetê û ankû ramyariyê de wê wê were pêşxistin. desthiatdariya siyasî 20an, bi zaninekê bi rê ve herê. Ramyarî, li ser esas û nirxên civatî ên pêşketî na tê kirin. Bi wê re tê meşandin. Ramyarî, bi taybetî, civate ku di nava wê de tê kirin, divê ku zimanê wê hilde cidiyetê û gotin û têgihiştina xwe bi wê bêne ser ziman, da qana ew ramyarî bibe ya wê û bi navê wê. Di temenê parastina ziman û dîrokê de û buhurandina li demên pêş de ramyarî bi pergalî û bidestê rêveberiyê karekî giring dike û roleka giring dileyizê. Zimanê ramyariyê, bi qasî gotinên bi navê têgihiştinê di wê de tên ser ziman û giringiya wan, her wusa, giirngiya bikarhanîna zimanê civatê jî weke wê heya û ji wê zêdetira jî<ref>Ibnî Haldûn, "Muqaddîma"</ref>.<ref>Platûn; "welat"</ref> '''Pêlên Mejiyê me''' Pêlên Mejî, wek pêlên din, bi riya ferekans û berahiya wan, tên pîvandin. Pêlên Mejî dabeşbûne ser 4 desteyan: Beta, Alfa, Teta û Dilta’yê ku eger em karibin aliyê xwe yê qenc û çendalî, baş nas bikin, hingî emê karibin di demên pêwîst da, bigihîjin her yek ji pêlên navbirî. '''Pêlên Beta:''' Piraniya dema ku em hişyar in, em di rewşa Beta’yê da ne ku tê da pêlên Mejî bi ferekansa 13-39 Hertzan, dihejhejin. Di rewşa Beta’yê da, baldariya me zêdetir liser dinyaya derve, fikarên rojane û bi gotineke din liser karubarên mantiqî yên nîvbazineya aliyê çepê mejiyê me, disekine. '''Pêlên Alfa:''' Pêlên Alfa, wek pireyekê ne ku di navbera zaniyarî û derzaniyariyê(zanînê ku bêhemdî têne mejiyê merivan) da pêwendî çêdikin. Dema ku em bêhna xwe distînin, pêlên mejiyê me ji pêlên Beta ber bi pêlên Alfayê diguherin û di wê rewşê da, ferekansa wan di navbera 8-12 Hertzan e. Di rewşa Alfa’yê da tam berevajî haleta Beta’yê, em bi dem û cihan ra sînordar nînin. Ev pêl, me ji nîvbazineya mantiqiya aliyê çepê mejiyê, azad dike û dihêle ku em bigihîjine beşa nîvbazineya aliyê rastê mejiyê ku tê da berhemanîn û têderxistin bi awayeke bihêztir pêktê. Nîvbazineya aliyê rastê mejiyê, dikare wêne û dengên ku li derveyî tixûbên sînordarê mirovan e, werbigre. Lewma jî di vê haletê da, raman, hîs û kiryarên me, nû û ciyawaz in, tevlihevî û gêjbûn, kêmtir e û bihîstina dengên derve hêsantir e. Mejî di dema bêhnvedanê ya di haleta Alfa’yê da ye. Piraniya hunermend, zaniyar û sporvanên serkeftî jî, yan bi hemdê xwe yan jî bêhemdê xwe, xwe dixine haleta Alfa’yê ku karibin baştirîn berhem û kirinan pêkbînin. Pêlên Alfa’yê, jêder û çavkaniyên berhemdarî, bileztirkera fêrbûnê, baştirkera rewşa ruh û sebeba daxistina steresan in. Rewşenbîrî, nasîn bi riya ihsasan, îlham û hwd bi pêlên Alfa’yê tên şirovekirin. '''Pêlên Teta:''' Pêlên Teta, bi ferekansên 4-7 Hertzan, girêdayî kûrtirîn ceribandên Medîtêyşin û berhemdariyê ne. Pêlên Teta, ji pêlên Alfa û Beta’yê aramtir in û berahiya wan mezintir e. Gihîştin bi pêlên Teta’yê, zêdetir di dema razan û xewê da, mumkin dibe. '''Pêlên Dilta:''' Pêlên Dilta, pêlên derzaniyarî û pergala pêwendî bi zaniyariyên çendalî ne. Ew xwediyê bilindtirîn berahî û kêmtirîn Ferekansan(4-5 Hertzan) in. Ferekansa wan, tu car nabe sifir çimku ferekansa sifir, tê wateya mirinê. Pêlên mejiyê kesan di rewşa bêhişî û komayan da dişibe pêlên mejiyê yên Dilta. Yên ku Yogakerên profîşnal in, dikarin bi hemdê xwe, xwe têxine haleta pêlên Dilta’yê. Ew dikarin germahiya bedena xwe û hejmara lêdana dilê xwe, tenzîm bikin û xwe têxine haleta mirinê û cardin jinûva xwe vejînin. Pêlên Dilta, kûrtirîn haleta xewa giran û kûr in. Ev pêl, jêder û sedemên gelek kirinên sosret, ceribandinên nêzîkî mirinê, pêşbînî, têderxistinên balkêş, bi dinyayê ra yekbûn, kemilîna kesayetiyê, şifa û hwd in. '''Deriyê mejiya xwe, tenê ji tiştên hûn hez dikin ku biqewimin ra vekirî bihêlin.''' Bi Kontrolkirina Pêlên Mejî, mirov dikare çi bike? Dema ku em dixwazin razên, berê pêlên Beta, aktîv dibin, hêdî hêdî pêlên Alfa xuya dibin û paşê jî Teta û Dilta. Dema em ji xewê hişyar dibin, pêlên mejiyê me, berevajî dema paldanê, ji Dilta ber bi Teta û Alfa û di dawiyê da jî ber bi Beta’yê tên guhertin. Di dema hişyarbûnê da, hin şêwazên veguhertina pêlan ji haleta bilez û tevlihev ya Beta’yê ber bi rewşên aramtir yên wek Alfayê hene. Em dikarin bi riya kansantrêyşinê, xwe aram bikin, tirs û xofan, ji xwe dûr bikin û tevliheviya derûna xwe bi wê şêwazê aram bikin. Bikaranîna hevokên erênî û hwd dikare bibe sedema windabûn û derketina ramanên neyênî û wêranker. Bi gotineke din, gava ku em fikir û hîssên neyênî, çi ji hindir, çi ji derveyî xwe, werdigrin, emê karibin bi kontrolkirina pêlên mejiyê xwe, cardin aram bibin û vegerin rewşa hêsaybûn û rehetiyê. Wek mînak: Dema hûn ditirsin ku negihîjine hedef û armanca xwe, xeyala zêna we, wêneyek ji serketina we ye û dubarekirina vê hevokê dikare bibe sedema pêkhatina wê: Ezê bigihîjime armanca xwe. Fikrên we, enerjiya pêlên elektromegnetîk e ku pêlên wekhev yan hevalî, ber bi aliyê xwe va kaşdike. Jibo her fikreke taybet, ferekanseke taybet heye. Qanûn û yasaya kaşkirinê li ramanên we dinêre û ligor wan tevdigere, loma jî timotim liser daxwazên dilê xwe bisekinin, liser wan bifikirin, wisa bizanin ku hûn gihîştine armancên xwe û pê kêfxwaş jî bibin. Bi ramanên erênî, pêlên bihêz, erênî û avaker, ji gerdûnê ra bişînin heya tiştên ku hûn dixwazin pêkwerin. Ligor teoriyên nû yên zanistî û fîzîka kuwantomê, her tiştê ku li cîhanê heye, cureyek ji enerjiyê ye. Hemû kelmelên derdora me, di asta mûlûkûliya xwe da, enerjiyên hejhejok in. Fikir û raman jî cureyek ji enerjiyan e ku dihejheje. Ramanên cihê, xwediyê pêl û ferekansên cihê ne. Hejhejên fikran, ji bihêztirîn û rêkopêktirîn hejhejên gerdûnê ne. Her wisa ku hûn bi hilbijartina pêlên taybet, dikarin şaşe û şebekeyên cihê yên radiyo û televizyonan, werbigrin û bibînin, bi guhertina dirêjahiya pêl û ferekansên zên û ramanên xwe jî, hûnê karibin di jiyana xwe da, derfet û rewşên nû biafirînin. Ligor qanûna kaşkirin û cezbê, ramanên we dikarin hejhejên(irtiaşên) ku dişibin wan, werbigirin û veguherînin rastiyên jiyana we. === Tendurîstî === Tendurîstî, di destpêka jiyana mirov de pêşektina wê dibê. Di dema ku devereka me, birindar dibe, em hewl didin ku wê baş bikin. Dema ku ji deverkê xwûn di herikê, em pêşî dikin ku wê xwûnê bidin sekinandin. Di serdema dema sumeriyan de wê mirovên ku êdî başkirinê bikin, wê pêş bikevin. Bi taybetî, wê vê yekê êdî weke karekî bidina berxwe. Lê dem ku tê sadsale 6an û hwd, êdî wê bi zanistî pêşketina wê bibe. Tendurîst, yê ku rêgezên nêzîkatiyê bi navê "[[Sonda Hîpokratî]]" bû, fîlozofê serdema antîkî ê [[Hîpokrat]] bû. Wî, ev pêşxist. Piştre jî, ev weke temenekî giring, di hemû beşê tendûrîstiyê de ên ku heta roja me afirîna de bicih bûya. Bi felsefîkî ji, wê zanyar li ser bisekin in. Herî zêde ku ne bin 22 berheman re nivîsandiya Bawê henîfê Dînwerî, wê bi teybetî çend berhemên wî tenê li ser dermankirin û şifakirinê bin. Weke wî, Îbnî Ruşd û îmanê Xezalî jî çend gotin li ser wê gotina. Bi taybetî, ji dû aliyan ve li ser hatiya sekin. Aliyê pêşî başkirina laş û ankû fizîkî ya. Aliyê din jî başkirina giyanî û ankû derûnî ya. Heta roja me jî, ku divê ku em genetikê jî weke pêşketineka di temenê tendûrîstî û pêşketina dermankirin û başkirina wê de bênina ser ziman, pêşketinên mazin bûna. Di roja me de, li ser pirr nexweşiyên weke pênceşêrê ku dihat gotin dermanê wan tûna ya êdî hin bi hin dermanê wan tê çê kirin. Yanî, êdî bi wê re jiyane mirov bi awayekî hê baştir bi tendûrîs bi rê ve diçê. Çend ku tndûrîst pêş dikeve, her wusa, êdî mirov jî ji nexweşiyên xwe re çareyan dibîne û bêhtirî bi başî êdî dijî. === Derûnî === Derûnî, û ankû bi navê ku tê naskiirn psikolojî, weke aliyekî giring ê mirov ku bu tendûrîstiya mirov ve tê ser ziman a. Di sadsale 20an de, mirovên weke Sigmond Freud, navê wan bi psikanaliz û danîna temenê wê re navê wan derket. Lê dîroka wê berî wî jî hebûya. Bi teybetî, gelek zaneyên weke Baweê Henîfê Dînewerî, Îbn Sîna, Îbnî Ruşd û hwd jî li ser wê sekinîna û jî aliyê giyanî û ankû derûnî ve ew kirina ku bênina ser ziman. Nexweşiyên ku weke xweşiyên derûnî na, nexweşiyên depresyonê û hwd hena. Bi teybetî, di sadsale 20an û pêde, derûnî, weke beşek giring a tendurîst di jiyane mirov de bicih bû. Mirovên ku derûniya hinekî xirab bû, berê di nava kurdan de ji wan re "dîn" dihat gotin. Ji ber vê yekê û gotinên bi vî rengî, piştre jî, gelek mirovan, ji bo ku ev gotin ji wan re newê gotin, piştre ku pirsgirêkên wan hebûna jî, ne hiştin ku were li berçav. Bi wê yekê, her pirsgirêkênx we di nava xwe de dijiyan. Lê di sadsalêe dawiyê de hin bi hin di vê warê de jî pêşketineka giring di temenê başkirin û ankû li ser derûniyê sekinîn pêşket. Mirovên weke [[Sigmund Freud]], [[Erich Fromm]] û hwd, çend ji wan derûnvanên dema me na ku gelek berhem jî nivîsandina û li şûn xwe hiştina. Hê jî, di gelek warên derûniyê de nîqaş tên meşandin ku werre hê pêşxistin. Civeteka ku hemdem û pêşketî, wê hertimî pirsgirêkên derûnî pirr zêde di nav de rûbidin. Ji ber vê yekê, weke pêwîstiya pirr giring êdî lê tê nerîn. Di temenê ceribandinên derûnî de, bi mirovan re gelek sawalên weke meymûn, sa û ankû kuçik û hwd jî dihên bikarhanîn, Bi teybetî, ji her aliyê ve dihê xwestin ku were fahm kirin. Derûnî nexweşiya jiyane mirovên jiyane dema hemdem a. Ji ber ku di dema hemdem de pirsgirêkên hizirkirinê gelek in. Ji ber vê yekê weke Depresyon, stress û hwd, çend ji wan nexweşiyên ku dikarin bibina temenê nexweşiyên fizîk jî diafirin. Hatiya kifşkirin ku stress dikarê bibe temenê wê ku xwûn herê ser mejî.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=http://www.kurdistan-news.net/index.php?option=com_content&view=article&id=6231:li-ser-xewne-u-ditina-we&catid=83:a-samet-yigit-&Itemid=65 |sernav=Kopîkirina arşîvê |roja-gihiştinê=2013-03-30 |roja-arşîvê=2016-03-13 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160313103522/http://kurdistan-news.net/index.php?catid=83:a-samet-yigit-&id=6231:li-ser-xewne-u-ditina-we&itemid=65&option=com_content&view=article |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === Stêrnasî û fizîk === Stêrnasî, weke beşeka giring ku di dema sumeriyan de jî pêşketiya. Di demên berê de û ankû di dema sûmeriyan de, li stêran dinerîn û roj û dema xwe kifş dikirin. Ev kevneşopî, heta roja me jî, di nava kurdan de pirr mezin hebûna xwe dide domandin. Di dema Sûmeriyan de, dihat bawer kirin ku "dinya weke tepsiyekê rast a." Dihat gotinku stêr û cîhan û ankp gêrverk hemû, bi azmanan ve dalaqandîna. Ev bawerî jî, hê jî, di nava kurdên botanê de mazin dijiya. Dihat zanîn. Stêr, weke amûrna û ankû tiştan ku baxtê mirov jî dihat kifşkirin bi wan, Bi vî rengî dihat bawer kirin. Ji ber vê yekê, "fal" pêşketina. Yanî, bi wan pêşaroja xwe dîtin û hwd. Di dema Mediya de, Rêmildan hebûna. Rêmildar, mirovên ku li azmanan û stêran dinerîn û dizanîn ku wê sibaroja me çawa bê. Piştre ev zanînên bi stêrzaniyê re, wê pêşbikevin û wê fizîkê û zagonên wê pêş bixin. Mirovên weke [[Nicolaus Copernicus|Copernicus]], [[Galileo Galilei|Galileî]] û û hwd, wê ji wê rewşê gav biavêjin û hinekî bi pêş de herin û fahm bikin. Bi wê re, wê hewl bidin ku ka rewşa azmana çawa ya. Piştre di domana wan de, mirovên weke Einstein, wê werin û bi teybetî, destûrên fizîkî bi awayekî pirr mezin bidina kifşkirin. Nivîsandina wan, wê weke şoreşekê were dîtin. Di rastiyê de jî wusa bû. Piştre, ev rewş, wê di sedsale me de, bibe temenê ku heta ku mirov bi kiştên fezeyê herê serheyvê û li dunyên din ê dervî me rêwîtiyê li wan bike. Bi vê yekê re, êdî cihane di dervî me, zanîna me, di derbarê wê de mezin bû û pêşket. Îro fîzîk, weke beşeka giring a aliyê pêşketina mirovatiyê ya. '''Teqîna mezin, Xwexwe avabûna Gerdûn û Teoriyên [[Stephen Hawking]]''' Zanista mirovan, gihîştiye asteke wisa ku bikare şiroveyên grîng liser gerdûnê bike. [[Gerdûn]]a derveyî xeyalan, terikî û bêsînor. [[Stêr]]kên bêhejmar yên ku hûn li esmanê dibînin, tenê 3 hezar ji 300 milyar stêrkên kehkeşana Kadizê ne. Di gerdûnê da derdora 100 milyar kehkeşan hene. Mirovahî timotim jixwe pirs kiriye ku: Gelo ev gerdûn ji berê va jî wiha buye, yan jî her tişt ji cihekê û ji nişkava çêbuye. Têderxistin û keşfa vê yekê ku gerdûn bi derbasbûna demê ra berfireh dibe, di destpêka sedsala derbasbuyî da, bû sedema mitalan. Ligor keşfa fîzîknasan, diviya ku gerdûn di dema berê da û ji mezinahiyeke pir biçûk va, jidayik bûba. Mijara ku behsa destpêka gerdûn û sosretbûna mezinahî û çawaniya avabûna wê dikir, mirovan xiste fikarên hûr û kûr, ku gelo destpêka gerdûnê çawa buye. Aniha piştî gelek [[lêkolîn]] û fikarên kûr, em gihîştine bersivek ku [[Teqîna Mezin]] jê ra tê gotin. '''Teqîna mezin, çî ye?''' Li,gor teoriya [[Teqîna Mezin|Teqîna mezinê]], gerdûn ji teqîna rûxar yan hecmeke pir biçûk ku mezinahiya wê ji kunên ser postên mirov jî biçûktire, bi germahî û [[bariste]]yeke pir pir mezin, destpê buye. Ligor vê teoriyê, pêkhatin û çêbûna fezayê, dişibe pifkirin û mezinkirina rûbara pifildankekê û madde jî di nav û [[Robar|rûbara]] derveyî fezaya ku berebere vedibe û berfirehtir dibe ne, wek zerreyên tozê ku li ser rûbara pifildankê ne, ev teqîn ne wek teqîna fezayeke vala ye belke feza jî tevî vê teqînê jidayik buye û di dema berfirebûn û vebûnê da jî, [[Made (kîmya)|maddeya]] han bi xwe ra vediguhezîne. Li gor baweriya fîzîkzanan, dem jî bi Big Bangê ra, destpê buye. Piraniya zaniyaran, teoriya Teqîna Mezinê, pejirîne. Şirove û mînakên [[zanist]]î, pir pir zelal û eşkere bûn, loma jî di sala 1951an, ofîsa dêra Katolîkan jî ragihand ku teoriya [[Teqîna Mezin|Teqîna mezinê]], li dijî [[Încîl]]ê nîne. Heta despêka sedsala 19an, xelk wisa dizanîn ku gerdûn, neguherbar û sabit e. Di sala 1915an da dema ku Teoriya Nisbiya Einstein, behsa pêkhate û çawbûna [[Valageh|feza]], dem û cazibeyê kir, hingî dibêtiya haletên din jî, derket holê. Bi pêşkêşbûna teoriya nisbiyetê, îdî feza dikarî berfireh bibe yan jî were ser hev. Di sala 1917an da, stêrnasek bi navê Willem de Sitter, teoriya nisbiyetê, esas girt û nîşan da ku gerdûn dikare berfireh bibe. Di sala 1922an da jî matematîknasek bi navê [[Aleksander Friedmann]], ji riyên pir hêsantir, karî bigihîje heman encamê. Encama ku [[Georges Lemaitre]]ê feleknas, di sala 1927an gihîşte wê jî, wek ya berê bû. Ev pêngav, derbarê pejirandina dîtina gerdûna neguherbar da, wek guhertineke mezin dihate dîtin. Bi baweriya Georges Lemaitre, eger em vegerine dema rabirduya gerdûnê, divê maddeya gerdûnê di mezinahiyeke pir biçûk da, berhevî ser hev bûbe û tê da teqînek qewimîbe. Herçend ev dibêtî û îhtîmal, haleteke sosret ji gerdûnê radixiste ber çavan, lê ligor venêrîn û lêkolînên dema ku em têda ne, nibû. Sedemên ku em dibêjin, Big Bang, qewimiye, çi ne? Encamên 3 lêkolînên ku di sedsala derbasbuyî ji aliyê [[Krîstofor Kolumbus|stêrnasan]] va hatine gotin, bû sedema vê yekê ku em misoger bibin ku gerdûn bi Big Bangê despêbuye. Ya yekem ev e ku gerdûn, bi derbasbûna demê ra, berfireh dibe, ev jî tê vê wateyê ku fezaya navbera kehkeşanan, timotim mezin û mezintir dibe(ji despêkê heya niha û virha jî). Berfirehbûna gerdûnê jî bû sedem ku em qebûl bikin ku beriya berfirehbûnê, her tişt di derekê da li cem hev bûye. Ya duda jî ev e ku, teoriya Big Bangê, dikare zêdebûn û belavbûna Helium û Dotrium(îzotopa Hydrogenê) di gerdûnê da, pir baş şirove bike. [[Keywan|Germahî]], çigalî(bariste) û diyaspora berfirehbar ya gerdûna despêkê, jibo berhemhatina pir zêde ya dendikên ku aniha em dibînin, rewş û haleteke zef baş buye. Sedema sisyan jî ew e ku estêrnasan, karîne [[Tîrêjên alfayê|Tîrêjên]](şewqvedan yan tabişên) background’a gerdûnê û tîrêjên piştî [[Reaktora dendikî|teqîna]] despêkê yên her aliyên gerdûnê, bibînin û resed bikin. Tîrêjên(tabişên) background’a gerdûnê yan jî şewqvedana (tabişên) background’a gerdûnê, sedema misoger ya pejirandina despêka gerdûnê bi qewimîna teqînekê va ye. Stephen Hawking, derbarê vê yekê da dibêje: Ev keşfa nuwaze, keşfa sedsalê ye. '''Berfirehbûna Gerdûnê''' Di heman dema ku teoriya berfirehbûna gerdûnê, hate ragihandin. Estêrnasek bi navê Vesto Slipher, da zanîn ku hejmara kehkeşanên ku ji me dûr dibin, pir zêdetir e ji yên ku nêzîkê me dibin. Feleknasan, dikarin ji wergirtina ronahiya ku ji kehkeşanekê difûre, têderxin ka ew ji me dûr dibe yan nêzîk. Eger têyfa([[Şebenga karebayî-asinrevayî|Spectrum]]) ronahiya kehkeşanek ber bi aliyê dirêjahiya pêlên kurtir, veguheze, veguhestina ber bi şîn, hingî kehkeşan nêzîkî me dibe, mînaka pir binavodeng jibo vê mijarê jî guhertina dirêjahiya pêla dengê Ambûlanseke ku nêzîkî me dibe. Eger spectrum ronahiya kehkeşanek ber bi dirêjahiya pêlên bilindtir, veguheze, veguhestina ber bi sor, hingî xuya ye ku kehkeşan vaye ji me dûr dibe, her wekî zêdebûna dirêjahiya pêla dengê Ambûlansek ku vaye ji me dûr dibe. Mezinahiya veguhestina ber bi sor yan şîn, girêdayî leza dûrbûn yan nêzîkbûna kehkeşanê ye. Loma jî Vesto Slipher, dît ku piraniya kehkeşanan xwedî veguhestina ber bi sor in, nek ber bi şîn. Di sala 1929an da Edwin Hubble, keşf kir ku kehkeşanên ku pir ji me dûrtir in, leza dûrbûna wan ji me jî, zêdetire û leza han jî girêdayî mesafeya wan ji me ye. Bi gotineke din, kehkeşanên ku fasileya wan ji me dûrtir in, xwedî veguhestina ber bi sora mezintir in jî. Mesafeya Kehkeşanên pir ji me dûr, di mezinahiya milyon û milyar sala ronahiyê ye û ev jî tê vê wateyê ku em vaye li rabirduyeke bi mezinahiya milyon û milyar salan ronahiyê, mêze dikin. Di dema rêwîtiya ronahiya kehkeşanan ber bi me, spectruma ronahiya wan ji dirêjahiya pêlên kurtir, ber bi yên bilindtir, veguhestina ber bi sor, vediguheze. Ev veguhestina ber bi sor, jiber firehbûn yan vebûna pêkhateya fezayê ye. Eger dirêjahiya pêlê, 2 caran mezintir bibe, hingî divê gerdûn bi zerîbeya dudan, berfireh bibe. Keşfa Habelê ev bû ku digot: sebeba berfirehbûnê, girêdayî mesafeya ku ronahî pîvyaye ye û vedigere ser wê yekê, ka em çiqasî li dema derbasbuyî nihêrîne. Ev jî tê vê wateyê ku em her çiqasî di demê da, vedigerine paş û paşdatir, hingî gerdûn, biçûk û biçûktir e. Eger em rabirduya gerdûna berfirehbar, vekolin û lê hûr bibin, emê bibînin ku mesafeya navbera kehkeşanan, berebere kêmtir û baristeya gerdûnê, berebere zêdetir dibe. Ev proses heta derekê didome ku giş maddeya gerdûnê di rûxar yan hecmeke pir pir biçûk da, tê ser hev û berhevî ser hev dibe ku encama wê prosesê baristeyeke zev zef mezin jibo gerdûna despêkê di dema qewimîna Big Bangê ye ku mezinahiya wê naye fehmkirinê. Bi parvekirina mesafeya kehkeşanê li ser leza wê ya xwerû, emê karibin dirêjahiya temena gerdûnê, texmîn bikin. Bi vê yekê emê karibin texmîn bikin, ka di çi demekê da, mesafeya me ji kehkeşanên din, sifir buye. Muhasebeyên zaniyar û feleknasan nîşan dide ku Big Bang, derdora 10 heta 15 milyar salan beriya niha yanê 3 caran zêdetir ji [[Erd|temena Erdê]], qewimiye. Jibo îsbatkirina texmîna han, divê em li pey kevintirîn cisma gerdûnê bibin çimku divê temena wê derdora 10 heta 15 milyar salan be, nek zêdetir. Metoda din jî lêkolîna kiryarên radioactive ya [[îzotop]]ên [https://ku.wikipedia.org/w/index.php?search=Uranium&title=Taybet%3AL%C3%AAger%C3%AEn&fulltext=1 Uranium]ê ye. Em zanin ku temena kevintirîn îzotopên pêkhatî ji kiryarên dendikî ya stêrkên nû û terikî, 10 milyar salan in. Temenên ku hesav kirine, tam ligor texmînên me ne. '''Hebûna zêde ji [[Berçîs|Helium]] û Dotrium, li Gerdûnê''' Jiber ku di despêka gerdûnê da dereceya germahiyê pir zêde buye, ev yek dikare sedemek baş be jibo ku Helium û Dotrium beriya pêkhatina her stêrkek, pêkhatine. Ev element di bihevzeliqîna dendikî(Nuclear Fusion) da, berhem tên. Bi bihevzeliqîna Protonek û [[Notron]]ek, [[element]]a Dotrium yan heman [https://ku.wikipedia.org/w/index.php?search=Hydrogen&title=Taybet%3AL%C3%AAger%C3%AEn&fulltext=1 Hydrogen]a Giran, berhem tê. Ev proses, tenê di dereceyên germahiyên pir zêde wek ya germahiya dendikên stêrkan da dikare pêkwere. Di sala 1946an da George Gamow, şagirta Friedman, pêşniyar kir ku [https://ku.wikipedia.org/w/index.php?search=fusion&title=Taybet%3AL%C3%AAger%C3%AEn&fulltext=1 fusion]’a dendikî, dive di gerdûna despêkê da dema ku germahî pir pir zêde bûbe, qewimî be. Navê vê prosesê jî senteza dendikî ye ku dibe sedema berhemhatina Helium û Dotrium(her wisa hinek Lithium û [[Berîlyûm|Beryllium]]) ji behra dagirtî ji gelek Proton û Notronên bi-enerjî gerdûna despêkê. Di despêka 1960an da, spectruma stêrkên xwecih, nîşan da ku Helium, ji sedî 20 heta 30ê baristeya stêrkan, pêktîne. Baristeya mayî jî, piranî ji Hydrogenê pêktê. Tenê 2 jêder di gerdûnê da dikarin Heliumê berhem bînin ku yek jê stêrkên li esmanê û ya din jî [[Enrico Fermi|bombeyên etomî]] ne. Di her 2 jêderan jî bi riya fusiona dendikî û bihevzeliqîna dendikên(kakilên) Hydrogenan, elementa heliumê berhem tînin ku germahiyeke zef zêde jê berhem tê. Baweriya stêrknasan ew e ku eger giş Heliuma heyî li gerdûnê, bi destê stêrkan berhem hatibe, hingî divê ronahiya esmanê ji ya aniha zêdetir be. Loma jî divê Heliuma heyî, beriya stêrkan berhem hatibe. Çiqasbûna Oxygena heyî di stêrkan, mezinahiya senteza dendikiya stêrkê nîşan dide, çimku stêrkan bi riya fusion dendikî ya Hydrogenê, elementên girantir wek Oxygen, Nitrogen, Carbon û Heliumê berhem tînin. Eger herwek Oxygenê, giş Heliuma heyî li gerdûnê, bi destê stêrkan berhem hatibe, hingî nabe ku em di kehkeşanên ku Oxygen tê da tine ne da, pey hebûna Heliumê bigerin, çimku kehkeşanan beriya berhemhatina elementên giran yên nava stêrkan, pêkhatine. Jibo pêkhatina kehkeşanek, pêwîstî bi jisedî 24 Heliumê heye ku ev yek jî rastbûn yan hebûna teoriya senteza dendikiya Big Bangê, erê dike. Ev jî tê wateya ku divê di gerdûna despêkê da, Helium berhem hatibe. Encamên ku heta niha hatine dîtin, nîşan didin ku di gerdûna despêkê da beşek ji çar beşa baristeya gerdûnê bi riya senteza dendikî va veguherîne Heliumê. Şahida din jibo erêkirina senteza dendikî di gerdûna despêkê, Dotrium e. Berevajî Helium, elementa Dotrium tu carî di navenda stêrkan da, berhem nehatiye. Dotriuma berhemhatî di stêrkan di germahiya pir zêde û pestoya zef zêde, di cîda yan jihev bela dibe – di germahiya zêdetir ji milyonek dereceya [[Kelvin]]ê, Dotriumek û Notronek, tecziye dibin – yan jî vediguhere Heliumê. Stêrknasan di despêka 1970an da, têderxistin ku sedemeke nexuya di gerdûna aniha, buye sebeba berhemhatina Dotriumê. Lêkolînên ku di sala 1973an, li ser teyfa cezbî(Absorbtion Spectrum) ya stêrkên nêzîk da hatiye kirin, nîşan dan ku di maddeya ku di mesafeya navbera stêrkan da heye, têda pir kêm Dotrium heye. Jiber ku stêrkan, nikarin Dotriumê berhem bînin, loma jî Dotriuma heyî divê di despêka pêkhatin û çêbûna kehkeşanan yan beriya wê jî, berhem hatibin. Herçend di gerdûna despêkê da, germahî zef zef zêde buye, lê jiber berfirehbûn yan vebûna(expansion) gerdûnê, çigalî û pesto, pir bi lez daketiye û di dema han da jî Dotrium, firsetek jibo tecziyeyê peyda nekiriye. Mezinahiya hebûna Helium û Dotriuma heyî di gerdûnê da, nîşaneke din ji despêkek bi germahiya zêde, jibo gerdûnê ye û ev [[Bîrdoz|teqîna mezin]] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150930230211/https://ku.wikipedia.org/wiki/B%C3%AErdoz |date=2015-09-30 }} jî tam ligor modela Big Bangê ye. '''Ronahî yan şewqvedana ku ji Bekgranda gerdûnê ber bi me tê''' Sedema sisyan û ya dawî jibo modela Big Bangê, Ronahiya ku ji Bekgranda gerdûnê ber bi me tê ye. Di sala 1948an da Gamow, pêşbînî kir, ronahiya ku ji senteza dendikên gerdûna despêkê berhemhatine, hê jî dikare were dîtin û eşkerekirinê. Ew, germahiya pêwîst jibo pêkhatina Helium di gerdûna despêkê da, hesab kir û ligor wê, germahiyê ronahiyên bermayî ji wê prosesê ya di gerdûna îro da, 5 dereceya Kelvinê texmîn kir. Piraniya fîzîkzanan û Gamow bixwe jî, dizanin ku ev germahî jibo şopandinê pir pir kêm û lawaz e. Di sala 1964an da 2 estêrnasên radiyoyî bi navên [[Xelata Nobelê ya Fizîkê|Arno Penzias û Rabert Wilson]], hewl didan sîgnalên nebaş û mizahim yên bekgrandê ji sîgnalên wergirtî yên antena radiyoyiya xwe, jêbibin. Ew wisa dizanîn ku sedema wan noyzên bekgrandê, zîrça kevokan e ku di antena radiyoya wan da hêlûn çêkirine û ewê bi paqijkirina wan karibin wan noyzana jêbibin lê salek şûnda jî, ew noyz dihatin wergirtin û ew nedikarîn wan jêbibin. Ew têderxistin ku wan noyzana di hemû aliyan da bi şêweyeke wekhev tên wergirtin – çi antena radiyoyiya wan ber bi Rojê bûbe, çi ber bi aliyê navenda kehkeşanê yan ber bi aliyê cihên vala yên esmanê, tenzîm bûbin – ev yek jî nîşan dida ku jêdera sîgnalên han, ji pişt kehkeşanê ye, çimku eger wisa nebiya, wergirtina wekhev di hemû aliyên esmanê, ne mumkin bû. Hevgirtin û yekbûna pir bihêz ya van sîgnalan, nîşan dida ku jêdera wan sîgnalan, pir pir ji me dûr e yan bi gotineke din, di despêka temena gerdûnê, qewimiye. Jêdera van sîgnalan, divê pir bihêz bin ku em aniha jî dikarin wan eşkere bikin. Di dawiyê da, fîzîkzanan têderxistin ku jêdera ronahiyê, ji teqîna despêkê ya gerdûnê ye – tam wek pêşbîniya Gamow – Lê ewê çawa karibin dilniya bibin ku keşfa [[Xelata Nobelê ya Fizîkê|Penzias]] û Wilson, heman ronahiya bekgranda gerdûnê ye? Eger jêdera ronahiya han ji Big Bangê bûbe, hingî divê tam ligor teyfa(spectrum) cismek binavkirî ku cisma reş jê ra tê gotin, tevbigere. Cisma reş, cismek wisa ye ku giş ronahiya ku werdigire, di nav xwe da xweyî dike(cezb dike). Ligor modela Big Bang, gerdûna despêkê gulokek givaştî ji zerre û ronahiyê buye û germahiya wê pir zêde buye. Di rewş û muhîteke wisa da, zerre timotim li ronahiyê, ketiye, wê cezb kiriye û cardin wê zivirandiye([[Têhn (fizîk)|radiation]]). Ronahî di rewşeke wiha da, xwediyê teyfa cisma reş e û ev taybetmendiya ronahî di mesafeya rêwîtiya xwe di fezaya berfirehbar(expansion) da, neguher maye. Di teyfa cisma reş da her dirêjahiya pêl, xwediyê şiddeteke taybet e. Ev şiddet di dirêjahiyên ciyawaz da tenê girêdayî germahiya cismê ye û hew. Loma jî stêrknasan bi pîvandina şîddeta ronahî di dirêjahiya pêlên ciyawaz da dikarin bigihîjin encama ku têda behsa wekheviya vê ronahiyê û ronahiya cisma reş dibe. Di 1970an grûpên cihê, şiddeta ronahiyê di pêlên Macrowave û İnfrared, pîvandin. Giş encaman, wekheviya ronahiya bekgranda gerdûn û cisma reş, erê kirin û ragihandin ku germahiya wê, 3 dereceya Kelvînê ye. Di 1991an da resedxaneya COBE, pîvandineke misoger ji ronahiya bekgranda gerdûnê encamda û encameke pir ecêb derkete holê. Encama 43 resedan, tam ligor teyfa cisma reş bû. Ev zanyarî hiqqas dişibya teyfa cisma reş ku Table’a teyfa cisma reş, di pişt wan da veşartî dima. Ev yek jî mînaka dawî ji wekhevbûna fîzîka teorîk û encama testên piratîk ya feleknasan bû. Ligor pîvandina [[Kadiz|setelayta COBEê]], germahiya ronahiya bekgranda gerdûnê divê 2,726+-0,010 be. Ev jimare jî, ji jimareya esliya ronahiyê, zev kêmtire û sedema vê yekê jî berfirehbûn yan vebûna gerdûnê ye – Gerdûna ku timotim berfirehtir dibe, dirêjahiya pêla ronahiyê bilindtir dike û enerjiya pêlê, dadixîne – ev pêl bi qasî temena gerdûnê di rê da buye heta bigihîje me. Niha îdî stêrknasan dizanin ku gerdûna berfirehbar, dirêjahiya pêla ronahiya bekgranda gerdûnê bi zerîbeya 1000, radike. Şewqvedana piştî Big Bangê, di demek da qewimiye ku temena gerdûnê, tenê 500,000 sal buye loma jî şewqvedana bekgranda gerdûnê, kevintirîn resede ku heta niha hatiye kirin. Rastî jî ew e ku em qewimînên Big Bangê, dibînin. '''Encam''' Di sedsala bîstan da, em şahidê pêşketineke mezin di warê nasîna gerdûnê bûn. Me di demên pir nêz da wisa dizanî ku gerdûn neguher e. Kehkeşanên pir ji me dûr ku rojbiroj jî, ji me dûrtir dibin jî, bi me dan zanîn ku gerdûn vaye berfirehtir dibe. Bi rêvîtiya ber bi rabirduya vê gerdûna berfirehbar, emê bigihîjine gerdûna despêkê ku zev zef givişî û germ e. Me di nîveka sedsala bîstan da têderxist ku reactionên dendikî ku di gerdûna despêkê qewimîne, nîşaneya zêdebûna Helium û Dotrium, nîsbet bi elementên din e. Bi pêşdetirçunê, em karîn, şewqvedana piştî Big Bangê ku milyar salan beriya niha qewimîne, eşkere bikin. Di dawiyê da jî, ev gerdûna ku bi Big Bangê despê buye, mumkine ku wek keşfên din, neguher bimîne. Herçend ku Big Bang, xeyala mirovan ji gerdûnê ye. Lê niha fîzîkzanên zerreyan di hewla pêşniyarkirina teoriyeke din liser dîrok û tarîxa gerdûnê di çend tirilyoniyoma saniyeyê, piştî Big Bangê ne. Ew dikarin teoriyên xwe bi riya Lezderên (accelerator) zerreyan, test bikin û qewimînan (yên bi enerjiyên mezin jî) wek ya gerdûna despêkê jî, sîmûlêyt bikin. Jibo fehmkirina vê yekê ku gerdûn çawa despê buye, divê ligor teoriya nisbiyeta gîştî(jiber cazibeya pir pir mezin ya gerdûna despêkê) û mekanîka kuwantomê (jiber çigalî û givişîna gerdûna despêkê) be. Hedefa fîzîka niha, pêşvebirina teoriya kuwantoma cazibeyê ye û divê me bigihîne derek wisa ku em qewimînên dema peydabûn, avabûn û çêbûna gerdûnê, fehm bikin. === Werza === Werza, û ankû bi navê wê yê dîn matamatîk, pêşketina wê, ku mirov lê dinerê, divê ku em herina ta dema sûmeriyan, bi teybetî, di temenê şekl û ankû awayan de, xîzkirin kirina. Li ser sêkoşa û ankû çarkoşayan de di rastkirina wê de di rastkiirinê de bûna xwediyê afrîner. Lê piştre, wê bi navkirina wan xîz û afirandinan wê bibe. Minaq, hijmartina hijmaran, gaomatri û hwd wê bibe. Bi teybetî, êdî piştre rengê gaomatriyê pêşdikeve. Minaq, gaomatriya Oklîd û ankû oklîda dahûrî û hwd pêş dikeve. Li Masopotamya, pêşketina matamatikê, weke aliyekî zanistî ê pirr giring ku pêş dikeve ya. Minaq, hasibandina bi stêran li di dema masopotamya de pêş dikeve. Piştre jî, di dema felsefe de di dema antikî de wê bi felsefe re pêş bikeve. Zaneyên weke [[Melayê Cizîrî]] û hwd li ser 'Cebir' sekinî na. Ev bi gotinî jî pirr tê gotin û li ser tê sekin in. Zaneyên weke [[Dînewerî]], [[Îbn Sîna]], [[Ibn Ruşd]], [[Omer Xeyam]] û hwd, wê li ser bisekin dihizrên xwe de. Piştre jî, bi [[astronomî|astronomiyê]] re pêş dikeve. Zaneyên ku bi kifşkirina asmanan re bi erk in wê pirr li ser matamatikê bisekin in. Descartes wê li ser wê bisekinê û 'kartezyanî' wê bi wî re were bi nav kirin. [[Galileo Galilei]], Kopernik, Bruno û hwd, wê di hizrên xwe cih ji matamatiikê re vaqatênin. Aristoteles, bi dema xwe re li ser sekiniya. Galilaî wê hinekî dîn aristo û teoriya wî pêş ve bibe. Piştre wê di sadsale 20an de zaneyên weke Einstein, wê matamatikê weke rêbazekê di gelek beşên zanistiyê de weke temen bicih bikin ku li ser wê re lêkolîn were kirin. Ji aliyê teorîkî ve li hijmaran, gaf û geometriyê nerin û bi wê re têgihiştin hatiya afirandin. Minaq, Kepler, weke fîlosofekî li ser tevhgeriyên gêrverkan sekiniya û bi wê re kiriya ku bi hijmartinê re pêş bixe. Nawton wê prensibên Matamatika hemdem bi nivîskî bêne ser ziman. Bi wê re, heta roja me, wê gelek zanyar û zanist li ser matamatikê bisekin û her roj, roj bi roj aliyên wê ên din ên nû kifş dikin. [[Mezopotamya]], li wê, matamatîk pirr pêşketiya. Minaq, rêmildarên Medî, bi astoromiyê pirr mijûl bûn. Bi wê re jî, karê hijmartinê û hwd pirr pêşxistin. Thales, bi salan di nava wan de li Mediya dimene. Tê gotin ku [[Thales]] bixwe jî matamatîk ji wan pirr baş fêrbûya. === Sîmya û ''sîmyagerî'' === [[Sîmya]], weke beşeka zanistî ku heyîn û awayê ku lêdikolê ya. Berî jiyanê, ji bo bahse tişta bikin û wan bênina ser ziman hizrên bi rengê ku tê gotin ku weke av, agir, hewa ax hatiya ser ziman. Hatiya bawer kirin ku hertişt ji wê diafirê. Sumeriyan bawer dikir ku "mirov ji axê ya". Bi wê re, piştre jî, di demên felsefe pêşket, hêdî hizrên ku li ser wê temenê jî lê bikolin pêşket. Minaq, Demokrîtos, tê gotin ku pêşî hizra "atom"ê avêtiya li holê weke temenê wan jî. Ev, wê êdî bê temenê pêşketin û hizirkirinên din jî. Piştre, ev wê bê temenê hizirandin bi filosofan re. Piştre jî wê bê temenê lêkolînê jî. Di serdema navîn de, bi navî "sîmya" hatiya ser ziman. Bi wê re felsefe, hertimî hatiya niqaş kirin. Minaq, hatiya niqaş kirin ku "jiyanê, ji kîjan nûqtayê destpê kiriya. Ev pirseka ku hatiya ser ziman. Hizra, ku hemû "jiyayê ji nûqtayekê destpêkiriya", wê piştre jî, were pêşxistin. Di temenê fahmkirinê de, wê piştre kîmya pêş bikeve. Minaq, êdî weke beşên wê ên din jî, ên ku wê pêş bikevin hena. Sîmya fizîkê, Sîmya Biolojiyê, Sîmya benetan û hwd, wê pirr navên din wê derkevin. Di temenê lêkolinê de, ku ka 'tişt, ji çi diafirê' hewl didê ku wê fahm bike. Bi vê yekê, weke pirse herî giring ya sîmya, ew a ku "tişt, ji çi diafirê ya." Bi vê yekê, hewldane fahm kirinê pêre pêşketiya. Sîmya, weke awayekî biolojikî ê felsefeya berîzayinê û hwd jî bûya. Minaq, Aristo, bi aqil û mentiqê ku meşandiya xwestiya ku fahm bike ku ka destpêka jiyane çawa bûya. Piştre wê ji çi pêşketîn bûya. Dawiya mirov çawa dibê û hwd, weke pirsan ku hertimî li bersivan hatiya lêgerin. Hizrên ku piştre temenê felsefeyên filosofan afirandin ên weke "guharandin" û ne guharandin" û hwd jî ji wê nûqtê destpêkiriya. Biqasî fahm kirina ku 'tişt, ji çi diafirê' wilqasî giringa ku simya bersiva wê bibîne ku çawa pêş dikeve û di dawiyê de wê çi bibe jî ya.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} === Dîrok === [[Dîrok]], weke beşeka giring divê ku mirov bibêje ku bi têgihiştinî heya. Di dema ku em gotina dîrokê hildina li dest, ji du aliayn ve wê wê hildan li dest, Aliyekê, ew a ku ji aliyê rûdawên dîrokî ve ya. Aliyê din ve jî, her wusa lis er metod û awayê nêzîkatiya bihizirî û felsefî ya li wan rûdawên di dîrokê de na. Ji vê aliyê ve, bi teybetî, di demên berê de, di dema ku dîrok hatiya hildan, di temenê weke dîrok weke bûyarna ku rûdaye hatiya ser ziman. Lê piştre, Zanyerên weke Platon, Aristo û heta ku tê dema Îbnî Rûst, Îbnî Sîna Îbnî Haldûn û hwd, hizrênx we li ser dîrokê û nêzîkatiya wê hanîna ser ziman. Îbnî haldûn, di pirtûka xwe ya bi nav "muqaddîma" de dibêje ku "dîrok bi hev ve girêdayî û li dûvhevdû tê divê ku were ser ziman." Bi vê rengê ew nêz dibê. Piştre wê ev nêzîkatî, weke metod û nêzîkatiya giring wê pêş bikeve. weke metodaka zanistî wê pêş bikeve. Zanyarên ku piştre hizra xwe bi dîrokê re û di derbarê wê re hanîna ser ziman de jî, di vê temenê de hanîna ser ziman. Marks, bi heve girêdayî têne ser ziman û piştre wê di wê xate wî de ew awayê hanîna wî, wê temenê hemû zanyarên di wê de de ku tênina ser ziman. her wusa, beşên din ên zanistî û felsefîkî de jî, wusa tê ser ziman. Yê ku herî zêde ji vê aliyê ve temenê nêzkatiya dîrokê bi gotina "diyalektîkê" de mazin bi teorîkî pêşxist l gorî dema hemdem ya sadsale 20an, Hegel bû. Piştre jî, zanyar û zanistên ku felsefe hanîna ser ziman, bi wê nêzîkatiyê û di temenê de wê hanî ser ziman..<ref name=":0"/> === Çapemenî === {{Gotara bingehîn|Çapemenî}} Çapemeni, piştre di demê de pirr zêde pêşket. Çapemeni, hem temenê ragihandinê û hem jî temenê serdestî û serweriya desthilatdarî a hem li hundurê welêt û hem jî car bi car dervî welêt a. Di temenê afirandina nirxên civatî bi bi civatê dane herêkirin û pejirendin a rewş û tiştan, çapameni pirr tê bikarhanîn. Weke amûrên çapameniyê [[televîzyon]], [[rojname]], kovar, [[radyo]], [[înternet]], [[pirtûk]] û hwd bûna û pêşketina. Çapameni, bi ragihandinê re, çend ku dem tê ve diçê giring û bandûra wê zêdetir dibê. Ji ber vê yekê jî, weke beşake serdestiyê ku herkesek û ankû her civat di xweza xwe bigihêne pêşketina herî baş bi çapameniyê re. Îro, hin bi hin awa ş şeklên nû ên ragihandinê li ser teknolojiyê û pêşketina peykan û şandina wan a li azmana re pêş dikevin. Teknoloji, pêvajoyên peresendinê bi civate re dane çê kirin û dide çê kirin. Li ser wê re, civatên teknik û ankû teknolojikî pêş dikevin. Nifşên ku êdî li wê herî zêde serdestiyê çê dikin bi xwe re pêş dikevin. Bi wê re jî, pêvajoyên xwe yên pêşketinê ên nû dijîn. == Metodên hemdem ên ku tên bikaranîn == Îro, tendûrîstî û hemû beşên din ên zanistiyê, pirr mazin pêşketina. Di tendûrîstiyê de, kifşkirina genetikê, û bikarhanîna, Kifşkirin di derbarê teknolojiya [[Molekul]]an de, û hwd hena û bandûra wan pirr mazin a. Teknoloji, pirr mazin pêşketiya. Kompîtûr, teleskop, mikroskopên elektronîkî û hwd, pêşketina û bi wan ceribandin û lêkolîn û kifş tên kirin. Kompîtûrên ku qaydên ceribandinan digrin, êdî xwediyê arşîveke mazin ku êdî di her demê de ji wan sûd tê girtin in. Di vê temenê de, îro, beşên din ên weke botanîkê, matematîkê û hwd jî, divê ku mirov bi teybetî bêne ser ziman ku ev beşna ku di temenê wê pêşketina zanistî ên dema me na. Matematîk û fizîk, bi hevdû re zewicendinaka mazin di roja me de kiriya. Bioljiyê û botanîkê û hwd, bi hev re lis er xwezayê lêkolînên mazin dikin. Bi genetikê, kifşên mazin tên kirin. Teknoloji û înternet, çend ji wan aliyên din ên ku dihên bikarhanîn in. '''Çapa 3aliya(3D) damarên bedena mirovan''' Şîrketeke Çînî ku di warê teknolojiya bayolojiyê da bi giranî dixebite, ragihandiye ku ew karîne yekemîn prîntera bayolociya 3alî ya regên bedena candaran çêbikin. Prîntera ku şîrketa Roteka Çînî çêkiriye, dikare endamên bikêr û taybet yên her kesekî/ê çêbike. Prîntera han ji 2 nozelan pêktê ku bi dor dixebitin, karê hevodin temam dikin û dikarin di dema 10 deqeyan da karê çêkirina damareke 10 santîmetriyê biqedînin. Çapger bi alîkariya teknolojiya sillûlên bingehîn hatiye çêkirinê. Armanca serekeya vê teknolojiyê, berhemanîna sillûlên bingehîn yên taybet bi her kesekî/ê ye ku bi vî avayî îmkana jinûvaberhemanîn û verastkirina endamên nivîşkan yên bedena candaran, pêktê. Kang Yûciyan, zaniyarê şîrketa Rotekê dibêje; Navend û beşa girînga vê prînterê, ji xiştek bayolojiyê pêktê ku di hindirê wê da sillûlên bingehîn hene. Ev sillûlên bingehîn, ligor pêwîstiyên me, di rewş û pergalek taybet da, tên guhertin û dibin sillûlên ku em dixwazin. Damar, beşa herî girîng û kompleksa prînterên bayolojiyê ne, çimku bi riya wan damaran e ku maddeyên girîng digihîjine endamên bedena candaran. Herçend ku zaniyaran hêvîdarin di demeke pir nêz da karibin bi riya van prînterên 3alî, destbi berhemanîna endamên bedena candaran bikin lêbelê divê ew di destpêkê da, damaran berhembînin çimku ew keresteyên herî girîng di çêkirina endamên bedenê ne. Pirsgirêka herî mezin di pêkanîna vê yekê da, zindîxweyîkirina sillûlên bingehîn di dema pêkhatina prosesa çapê da ye. Day Kirong, endamê Navenda Endazyariya Çînê dibêje; Ev destkeft, tenê di warê çapkirina damarên bedena candaran da sînordar nabe belke şêwazeke nûjen û girîng e jibo xweyîkirina sillûlên damaran û keresteyên bikêr û sereke. Ev şêwaz, di çapa damaran û çapa Fatreşk, Gurçik û endamên din yên bedena candaran jî tê bikaranîn. Ligor gotina endamê navenda endazyariya Çînê, ev guhertina mezin dê karibe tiştên pir pir girîng û bikêr bixulqîne lê dibe ku demeke dirêj jibo bikaranîna wê di zanista bijîşkî bi taybet ya girêdayî mirovan va, pêwîst be. Lêkolînerên zanîngeha Illinois bi serpereştiya Scott White, karîne maddeyek pilastîkî ku ji polymera bi navê Resin Epoxy pêktê, berhem bînin ku dema diherişe, diqelişe yan jî beşek jê xera dibe, dikare xwexwe, xwe temîr û termîm bike. Ev madde polymerek taybet e ku wek hemû polymerên din ji zincîrên mulukûlên bihevzeliqyayî pêktê. Lê ciyawaziya vê polymerê, ew e ku dema di navbera zincîrên mulukûlên wê da qelş, herişîn yan jî birrînek(jêbûnek) çêdibe, hingî beşa xerabuyî û nuqsan vediguhere renga sor. Eger beşa xerabuyî demeke kin li ber tîrêjên Tavê bimîne, bi şêwazek pir ecêb, cardin ew zincîrên mulukûlan dizeliqin hev û beşa xerabuyî sedîsed jinûva termîm dibe. Ev keşfa balkêş û girîng, dikare bibe sedema guhertinên pir mezin bi taybet di warê berhemanîna berhemên senetî û bihdaştiyê da. Bînin ber çavê xwe ku Telefona destan, tu car neherişe û monitora wê timitim wek berê bimîne. Yan jî erebeya ku rengê wê sîs buye yan jî herişiye, xwexwe xwe termîm bike û hezaran mînakên din. Ev keşf dikare bibe bersiva çawaniya pêkanîna gelek xeyalan ku meriv herdem jibo hin tiştan dikir û dixwest ku bi wê maddeyê, alav û amûrên ku xwexwe xwe termîm dikin, çêbikin. Derbarê çawaniya pêkhatina vê prosesê jî, yek ji lêkolîneran yê bi navê Brett Krull, wiha dibêje: Ev yek di 2 merheleyan da pêktê di merheleya yekem da mixtura navbirî di dema 30 saniyan da vediguhere jêleyeka nerm ku karibe bi rehetî têkeve nava beşa herişî, qelişî yan jî xerabuyî û ev yek dibe sedema tijîbûna beşa qelişî ji maddeya bibandor. Di merheleya duyem jî ku tê da maddeyên kîmyayî nermiya xwe ya berê jidest didin û req dibin, ligor pêkhate û tîrbûn yan jî renbûna maddeya navbirî, karê bihevzeliqandin û jinûvaçêbûna polymerê pêktîne û ev yeka han dikare di jêr kontrola me da be. Maddeyên kîmiyawî yên ku jibo termîma polymera han tê hilbijartin jî divê taybetmendiyên wê ligor mezinahiya qelş, herişîn û xerabûna wê be, mînak eger mezinahiya qelşê ji 8mm mezintir be, hingî pilastîk diçeme(diteve) û xilloxwar dibe, yanê xwexwe xwe termîm dike lê forma wê îdî wek berê nabe û mehkembûn û xweragirtina wê ya lihember germa, serma, derb û pestoyan jî ligor pilastîka saqlem, hinek dadikeve. Lêkolînerên Amerîkî dibêjin ku hê riya me, pir dûr û dirêj e, çimku em dixwazin pilastîkek çêbikin ku piştî xerabûn û termîma xwebixwe ya wê, ew sedîsed wek beriya xerabûna xwe be û tu daketin di xweragirî û taybetmendiyên wê yên di dema berhemanîna wê da pêkneyê. == Çînîkirina beşên zanistê == Bi teybetî, îro, weke beşên bioloji, teknoloji, fizîk, û hwd, beşên ku êdî bi serê xwe pêşd dikevin hena. Bi wê re jî, beşên Derûniyê ên weke 'beşa derûniya civaknas', 'beşa civaknasa derûnî' û hwd, hin bi hin pêşketinên xwe dikin. Beşa rewîstê û ankû ahlaqê pêşketiya û ji felefê û olê cuda xwediyê pêşketina xwe ya. Çînîkirina beşan û salixkirina wan, aliyekî din ê pêşketina zanistê ya ku di roja me de pirr pêşketiya. == Dîn == Ku em bahse olê bikindivê ku em biyetê, bahse dîrokeka pirr dem dirêj bikin. Ji dema Sûmeriyan û heta ku tê roja me, pêşketina wan bûya. Ola pêşî ya di temenê totem û animismê de ya. Piştre mîtoloji pêş dikeve- Wê piştî wê re jî dînên yek xwûdayî pêş bikevin. Ola pêşî ya yek xwûdayî jî [[Zerdeştî]]. Ola duyemin ya yek-xwûdayî [[Cihûtî]] ya. Ola sêyem ya yek xwûdayî [[Xiristiyanî]] ya. Û ola çarem ya yek-xwûdayî jî [[Îslam]]iyet ye. == Felsefeya zanistê == Felfeseya zanistê, divê ku mirov bibêje ku wê ji piştî ronsansê re temenê wê hin bi hin pêş bikeve. Lê ji sadsale 19min û pêde, wê bi lezeke mazin êdî pêşbikeve. Mirovên weke Agust Cemte wê pirtûka "ceribandin û metodên zanistê" binivîsêne. Ev jî, wê bandûra wê mazin bibe. Her wusa felsefeya pozîtîvîzmê û felsefeya dahûriyê û ankû felsefeya analîtîkîtiyê, çend ji wan felsefeyên dema zanistê û ankû ên felsefeya zanistê na. Weke beşna ku em bi navkin, vac û ankû mentiq, tiştayîtî, Rexnegirîtî, aqilmendî û ankû realisim, Sedemgerî, û ankû fesefelya ku tenê li ser sedema ava ya. û hwd, çend ji wan beşên ku li berçav tên girtin in di felsefeya zanistê de. Her wusa her yek ji wan felsefeyan, xwediyê metodên xwe yên bikardihênê jî ya. Di bin vê beşê em dikarin çend ji van beşan bênina ser ziman: === Felsefa û çavlêgirtin û ankû 'punkt' === Felsfeya ku bi teybetî li ser nûqteykê mijul dibê ya. BI teybetî, di wê nûqtê de kûr dibê û hewl dide ku bi wê r bide fahm kirin. Her nûqta, di felsefê de xwediyê wateyekê ya. === Çapameni û niqaşgerî === Li ser çapameniyê re bi zanistî lêkolîn kirin û axiftin a. Minaq, di roja me de kovar "sciense" û hwd, yek ji wan komarên giring ê zanistiyê ya. Hertimî mijarên zanistî bi felsefê dihilde li dest û dihêne ser ziman. === Ol û zanistî === Ol, di dema ku lê tê nerin, weke mijarekê ji aliyê zanistê tê hildan li dest û lêkolîn. Ji dêla ku olekê hilde li dest û olzaniya wê fahm bike, hemû olan bi dîrokê re li dûv hevdû li gorî rêza wan dihilde li dest. Bi wê re dixwezê ku ji destpêkê heta roja me, hewl bide ku fahm bike Bi vê re jî, gotina "ol û zanist" weke gotinaka teybet û giring derketiya li holê. Î ro, zaniyar û beşên zanistê ên ku bi teybetî dîroka olan lêdikoln hena. Metoda wan jî, ew a ku hemû olan bi nirx û dîroka wan û awayê pêşketina wan re fahm bikin. == Di sadsale 20an de zanîn == Sadsale me û ya berî me, tevkiriyaka pirr girigin li zanistê kiriya. Gelek beşên wê pêşxistina. Beşên zanistê bi perwerde jî pêşxistin. Îro, em dikarin bêjin ku zanebûneka me ya pirr giring heya ku em li berçav bigrin. Ev zanebûn, tenê hewceyî pê heya ku mirov li ser lêkolîn bike. Rojeva, piştî dema ronasansê re pêşketina wê mazin bû. Bi wê re jî, weke pêşengiyek ji bi zanistî kir. Îro jî, bi pêşketina wê zanistitiyê re ew didomê. Beşên zanistê û çînîkirina wan û pêşketina wan mazin bûya. Zanist, bi teybetî, temenê serdestiya mirov a li jyanî diafirêne. Bo bê yekê jî, ji ber ku rojava di zanistitiyê û pêşketina wê de pêşket û ket rewşa pêşengiyê de î ro ew weke hêze mazin ya serdest û serwer a li cihanê.<ref>Immanuel Kant "Kritikk av den praktiske fornuft"</ref> Di sadsale 20an de, zanîn, ji her demê zêdetir pêşket. Zanin li ser temen û esasê lêkolîn, ceribandin û fêrê pêşket. Dîrokeka ku buhurî, weke ku bû temenê şoreşan di qada zanîn û têgihiştinê de. Teybetmendiya sadsale 20an a bi zaninê û pêşketina wê re ew a ku beşên zanînê pêşdikevin. Zanist êdî bi awayekî sazûmanî tê kirin. Êdî enstûtiyên zanistiyê ava dikin. Enstûtiyên ku hizir diafirênin ava dibin. Bi wê re, ev dibê temenekî mazin ku zanin pêşke bikeve. Her wusa, sazûman pêş dikeve bi sazîtî. ev jî, aliyekî nû ê ku divê ku mirov wê bi teybetî bêne ser ziman a. Sazîtî, ew a ku êdî ne weke berê li ser milê filosof û ankû zanyaran pêş ve diçê. Her wusa sazî bi sazûmana wê tên ava kirin û pêş dikevin. Di sadsale 20an de, zanyarin weke Einstein, Freud û hwd, wê temenekî baş û mazin biafirênin. [[Fîzîk]], [[biyolojî]], [[teknolojî]] û hwd, wê şoreşekê bidina kirin bi heyîn û hebûna xwe re di nava jiyane civatê de. Leze pêşketinê û bûyîna wê zûtir dibê. Ev jî, dibê. Zanîn, êdî tê we astê ku herkes dikarê wê biafirêne. Sadsale 20an, pêşketinên wê ên weke şoreşa zanyariyê ku em dikarin bênina ser ziman, bi zawaca matamatik û fizîkê re ku zanyarin weke Einstein dane kirin re wê mirov êdî herîna ser heyvê. Wê li gêrvêrk û ankû dunyayên din ên dervî me, wê xwe bigihênina li wan û wê tirhikên jiyanê bigirihin. Li Emerika NASA, weke navenda lêkolînên vê, pêşket û hat nasîn. Her wusa, pêşketina dîn jî, bi biolojiyê re kifşkirina kodên genetîkê bû. Genetik, di dema ku ji sadsale 20an buhurîna li sadsale 21ê, weke pêşketina hezar salê hat şîrove kirin. Ji ber ku buhurîna li sale 2000an, weke "mîlanyum" bûn. Yanî buhurîna ji hezarsalekê buhurîna li hezarsale din bû. Kifşkirina milanyumê bûna genetik û çûyîna serheyvê bûn. Ev herdû pêşketin, bi serê xwe jî dîrok in û di zanistê de şoreş dan çê kirin. Gelek teorî, di vê sadsalê de pêşketin, weke ên temen. Hinek ji wan bi sereke ev bûn, ku hemû pêşketin ji binî didan kifşkirin: === Teoriya dîtbar û ankû teoriya rolatîvt === Teoriya dîtbar, avakerê weke [[Albert Einstein]] bû. Ji du beşan pêk dihat. "Teoriya rolativt a teybet" û "teoriya rolativt ya gelemper" û ankû giştî bû. Ev teorî, di wê de, matamatîk, gaomatrik û û hwd bi hevdû te bia wayekî sereke tên bikarhanîn. Formula teoriya Rolativt jî E=mc² a. === Kuantûm === Kûantûm, avakerê wê, bi çend navan em dikarin bênina ser ziman. [[Max Planck]], [[Albert Einstein]], [[Niels Bohr]], [[Werner Heisenberg]], [[Erwin Schrödinger]], [[Max Born]], [[John von Neumann]], [[Paul Dirac]], [[Wolfgang Pauli]] û hwd mirov dikarê bêne ser ziman. Lê gelek navên din jî ku mirov bi rûmet bêne ser ziman û ku di pêşketina mirovatiyê re rol leyistina hena. Di avakirina vê teoriyê de, teoriya van mirovan li pêş bûya. Ev teorî danîna ser temenê wê û destûrên wê kifşkirina. '''Wolfgang Ernst Pauli, Bi Riya Zanista Fîzîkê, Teoriyeke Grîng Ya Felsefevanan, îsbat Kir û Xelata Nobelê Wergirt''' Wolfgang jiber keşfa qanûna, Esla İnhisariya Pauli ku kêfa Albert Einstin jî pir jêra hatibû, di sala 1945an da, xelata Nobela Fîzîkê, wergirt. Pauli, dibêje: Her tiştekê, irtiaş û hejheja wê, taybet bi wê bixwe ye û hejheja tu maddeyekê naşibe irtiaşa tu maddeyeke din. '''Her Elekteronek, xwedî 3 taybetmendiyên jêrê ye:''' '''Level yan rûxara(seth) Enerjiyê''' '''Zivirîn(Çerx)''' '''Vedor yan heman Medar''' Fîzîkzanan jî ligor wan her 3 taybetmendiyên jorê, Jimareya Kuwantoma her Elektronekê, hesav dikin. Pauli, dibêje: Kes nikare li cîhanê, 2 Elektronên ku Jimareya Kuwantoma wan wek hev bin, peyda bike, ev yek mumkin nîne. Paulî jibo şirovekirina qanûna xwe, mînaka jêrê tîne: Em sêvekê hildidin û ji nav zêdetir ji milyardek Elektrona hindir wê, tenê em yek jê hildibijêrin.... Werin em navê wê Elektronê, daynin Erîk. Jimareya Kuwantomiya Erîk, jimareyeke pir pir dirêj e, lê jibo ku karê me hêsan bibe, em wisa bizanin ku ew jimareya mezin, 23 ye. Pauli, îsbat kir ku li tu dera dinyayê û li stêrkên nava gerdûnê da jî, ne ku tu sêveke din, belku tu tişteke din jî peyda nabe ku Elektrona wê xwedî jimareya Kuwantomiya 23 be. Niha, eger em perçe yan pîneyek hildin û pê pîneyê, sêva han paqij bikin, ji mizdan û istikaka ku pêktê, enerjiyek berhem tê û ev enerjî, dibe sedema zêdebûna jimareya Kuwantomiya Erîk û wek mînak ew dibe 26. Û tam di wê demê da, elektrona ku jimareya kuwantoma wê 26 e, destbi guherînê dike û ya ecêb ew e ku di cîhanê da tenê elektronek heye ku xwedî jimareya kuwantoma 26 e. Cîhana me, jibo ragirtina hevkêşe û balansa xwe, gav bi gav û di her demekê da, xeml, pêkhate û pergala xwe diguherîne. Pauli, bi îsbatkirina vê mijarê, xelata Nobelê ya warê Fîzîkê wergirt û got: Eger her elektronek, xwedî hejhej yan irtiaşa taybet bi xwe be, hingî her tişt û zerreyeke dinyayê, xwedî hejheja taybet bi xwe ye. Lê encama vê qanûna balkêş û pir grîng, çî ye: Dema ku sêvek dikare bi mizdanek biçûk, were guhertin, ev yek tê vê wateyê, dema ku em zarokên xwe didin hembêza xwe û wan radimûsin yan dema ku em hevsera xwe dibaxşînin(Lêborîn)....... yan dema ku em cîrana xwe ra didin xeberan û dema ku em destê xwe dixurînin, ya rast ew e ku em fermana zincîreyî û pevgrêdayî ya guhertinan, didin cîhana derdora xwe. Her raman û dîtinek ku ji mejiyê me derbas dibe, hin elektronên nava gerdûnê, dihejhejîne, murteiş dike û dibe sedema guhertina wan. Ne ku, raman, tenê li ser maddeyê bandorê daydide belke raman, madde bixwe ye jî. Xem û xeyal, min xemgîn dike û ev, mezintirîn şaşî ye ku diqewime. Xem û fikar, divê me hişyartir bike çimku dema ku em birîndar dibin, em hişyartir û baldartir dibin. Xem û xeyal, nabe ku bibe sebeba zêdetirbûna belengaziyan. Loma jî, êşê tehemmul nekin belke wê fehm bikin.... Çimku êşkişandin firseteke jibo hişyartirbûnê.(felsefeya Bûda) Eger we qenciyek li kesek kir û we xirabî jê dît, ji qencîkirin û dilrehmiyê, bêhêvî nebin û dev jê bernedin, çimku hûnê dewsa wê, ji keseke din, di pêwendiyeke din û di mijareke din da, bersiva qenciya xwe bibînin. Loma dibêjin ku Zanist, mijarên felsefî yên ceribandî, erê dike. Çimku bi baweriya fîlozof û felsefevanan, li dinyayê her tişt grêdayî hev in……… '''Hemû enerjiyên ku ji we difûre û dipeke derve, ewê li we vegerin.''' '''Esla Terda Pauli''' Qayîdeya Pauli yan Qayîdeya nemumkin yan Esla Berdana Pauli, esleke Mekanîka Kuwantomê ye ku Wolfgang Ernst Pauli, fîzîkzanê Otrîşî / Sûwîsrayî di sala 1925an da, wê weşand. Ev qayîdeya pir pir grîng, dibêje: di sîstemeke kuwantomî da 2 yan çend Fermionên wekhev(wek mînak: 2 Elektron) nikarin di demekê da xwedî haleta kuwantomî ya wekhev bibin. Jibo elektronên etomekê, ev esl dibêje ku 4 jimareya kuwantomî, ya tu 2 elektronekê, wekhev nîne, ev jî tê vê wateyê ku wek mînak eger l, n û ml’a 2 elektronan, wek hev bin, hingî divê ms jibo wan herd elektronan, cihê û newekhev bibe(Ev jî tê vê wateyê ku 2 elektron, dê xwedî Spinên mixalif bibin). Ev esl dibêje ku Fonksiyona Pêlê ya gîştî, jibo 2 Fermionan, divê sedîsed dijmuteqarin be. Yek ji encamên pir grîng ya esla Paulî, ew e ku jibo Fermionan tu çigaliyekê tune ye(bi çigaliya Bos- Einstein ra bidin ber hev). Qayîdeya Pauli, yek ji grîngtirîn eslên fîzîkê ye, çimku her 3 cureya zerreyên ku maddeya normal jê pêktê – Elektron, Proton û Notronan jî ligor wê eslê tevdigerin. Loma jî zerreyên maddî, fezayê dadigirin û wê îşqal dikin. Esla Paulî, gelek taybetmendiyên maddeyê, ji xweragirî yan seqamgîriya maddeyan di pîvana mezin bigire hetta hebûna Cedvela Tenavubiya Unsuran, şirove dike(Periodic Table of elements). Vedor yan Spina hemû fermionan, nîvdurust e, yanê Liva Goşeyî ya taybet bi wan heye: Zerreyên ku vedora wan jimareya durust yan sehîh e, Boson tên bilêvkirin û Fonksiyona Pêlê wan, muteqarin in. Esla Pauli, jibo Bosonan, nagunce loma jî haleta kuwantomiya çend Bosonan, dikare wek hev be. Foton, Bosonên W û Z, û cotên Cooper, mînakên Bosonê ne. Esla Pauli, gelek fenomenên Fîzîkî, şirove dike. Yek jê jî, hebûna layeyên elektronî di etoman û qayîdeya parvekirina elektronan e. Her etomeke bêbar û xunsa, xwedî çend elektronan e û jiber ku elektron jî fermion in, loma jî esla Pauli, nahêle ku hemû elektron di cihekê da berav bibin, loma dê elektron yek li pey ya din, cih bigirin. Jiber vê yekê ye ku unsur yan elementên kîmyewî yên cihê, pêktên û grêdan û pêwendiyên navbera wan, evqas cihêreng dibin. Wek mînak, di etoma Heliumê da ku xwedî 2 elektronan e, herd elektron jî dikarin jêrtirîn haleta enerjiyê(1s) dagîr bikin, lê divê ku vedorên wan mixalif bin. Jiber ku vedor jî parek ji haleta kuwantomiya etomê ye, loma jî hebûna van elektronan di nizmtirîn haleta enerjiyê da, li dijî esla Pauli’yê nîne. Lê vedor yan spina elektronekê, tenê dikare xwedî 2 rewş û haletan be, loma jî di etoma Lithiumê da ku xwedî 3 elektronan e, elektrona sisyan nikare di rewşa paye da cih bigire û divê ku yek ji haletên pirenerjîtir(2s) dagîr bike. Her wisa elektronên elementên din jî neçarin ku level yan rûxarên jortir yên enerjiyê dagîr bikin. Taybetmendiyên kîmyewî yên etoman, zêdetir, grêdayî hejmara elektronên layeyên lap jorê ne. Ev yek bû sedema pêkhatina Cedvela Tenavubiya Unsuran. == Di zanistê û pêşxistina wê de jin == Jin, di dîrokê de jî, di pêşketina zanistê de bûya xwediyê roleka mazin. Herî zêde, di demên berê de, ji ber ku jin hîskirina wê xort bû, weke ya "falvan" hatiya û derketiya li pêş. Piştre jî, ev bûya. Di serdema navîn de, bi wê yekê, weke "pîrabûk" û hwd hatîna şîrovekirin û bi hezaran ji wan hatina qatil kirin. Ev jinên ku bi wusa hatina denezendin û kuştin hemû jî, jinên ku bi mejiyê xwe derdiketina li pêş bûn. Lê piştre jî jin rola xwe leyist. Bi teybetî, di sadsale 20an de, rola wê pirr mazin derdiketiya li pêş. Di hemû beşên zanistê de jin, weke mêr û biqasî wî û di hin beşna de ji mêr zêdetir jî derketiya li pêş bûya xwedi rol û û kar. Bi şoreşa kurdistanê re pirsgirêka jinê pirr mazin hat ser zima. Şoreşên berê ku tenê di temenê bidest xistina mafê xwe yê weke zilêm ku were hasibandin de dihat ser ziman, di vê şoreşê de rol erka wê jî hin bi hin hat kifşkiirn, ew jiyanê de ji wan hat xwestin ku rol û weyna xwe bileyizin. Î ro, rewşenbîr, wêjavan, zanist û hwd, di hemû beşên ku tên zanîn û pêşketina de jin heya. Li cihanê jî jin, pêşketina wê bi hizirkirina wê û bi xwe afirandina wê pêşketiya. Bi teybetî, di her beşên zanistê de cihgirtin. Li her welatê, zanist, rewşenbîr, wêjevan û hwd, weke mêr û biqasî wî, jin jî heya û xwedî rol û afirîneriyeka wê heya. Jin û zanîn, bi hevdû re êdî pêşketiya. == Cureyên zanistê == === Zanistên civakî === * [[Dîrok]] * [[Felsefe]] * [[Civaknasî]] * [[Antropolojî]] * [[Zimannasî]] === Zanistiyên xwezayî === * [[Fîzîk]] * [[Astronomî]] * [[Kîmya]] * [[Biyolojî]] * [[Zoolojî]] * [[Botanîk]] == Binêre == * [[Dîroka zanistê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Şablon:Cureyên zanistê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Gotarên mijarên sereke]] [[Kategorî:Zanist| ]] fsgco4fcdbsuuiv2alkc794qzxapl1k 0 3034 2090426 1692541 2026-09-01T22:22:43Z ~2026-47625-70 179009 /* Çavkanîya vekirî */ 2090426 wikitext text/x-wiki == Kombers == === Çavkanîya vekirî === * [[GNU]]/[[Linux]] * [[FreeBSD]] * [[FreeDos32]] === Çavkanîya veşartî === * [[Microsoft Windows]] * [[MacOS]] * [[Unix]] * [[DOS]] * [[QNX]] == Mobîl == === Çavkanîya vekirî === * [[Android]] === Çavkanîya veşartî === * [[iOS]] {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Lîste|pergalên xebitandinê]] [[Kategorî:Nivîsbarî]] [[Kategorî:Pergala xebitandinê]] 5mvsna1wyi796efif6uxhpvu8ow55g4 0 7909 2090421 1972428 2026-09-01T20:48:32Z ~2026-47386-95 179000 /* Dîroka Mekeyê berî îslamê */ 2090421 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank bajar | nav = Meke | navê_din = | navê_fermî = {{bi-ar|مكة}} ''Makkah'' | mertal = | al = | nexşeya_cihan = Erebistana Siyûdî | nc_relief = erê | nc_firehî = | koordînat = | damezrandin = <!------- Kargêrî -------> | welat = {{ala|Erebistana Siyûdî}} | dûgel = | kargêrî_sernav = | kargêrî = | herêm = Meke | parêzgeh = | şaristan = | bexş = | navçe = | nahiye = | gundistan = | serbajar = | parêzgar = | şaredar = Osama al-Bar <!------- Demografî -----> | navê_nîştecihan = | gelhe = 1.675.368 | gelhe_sal = 2010 | berbelavî = 2.200 <!------- Erdnîgarî -----> | rûerd = 850 | rûerd1_sernav = | bilindayî = 277 m | dem = UTC+3 (AST) <!------- Agahiyên din --> | koda_postayê = | koda_telefonê = +966-12 | malper = http://holymakkah.gov.sa <!------- Nexşe ---------> | nexşeSer = | nexşeSer_firehî = | nexşeSer_sernav = | nexşe = | nexşe_firehî = | nexşe_sernav = | nexşe2 = | nexşe2_firehî = | nexşe2_sernav = <!------- Wêne ----------> | wêneSer = The Holy Mosque in Mecca.jpg | wêneSer_firehî = | wêneSer_sernav = | wêne = | wêne_firehî = | wêne_sernav = }} '''Meke'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1986 |rûpel=34:1}}</ref> ({{bi-ar|مكة}} ''Makkah'' yan jî {{ziman|ar|مكة المكرّمة}} ''Makkah al-Mukarrama'') bajarek mezin li rojava yê welatê [[Erebîstana Siûdî]] ê ye û pirr û hindik 100 km ji [[Deryaya Sor]] dûrtir e. Tevayiya nifûsa bajêr 1.294.168 e (li gora hejmara sala 2004 an). Meke di [[îslam]] ê de û ji bona [[misilman]]an bajarekî pîroz e, ji ber ku [[Mizgefta Pîroz]] û [[Kabe]] li wî bajarî ne. Her sal di dema [[hec]] da bi milyonan [[misilman]] ji her derên cîhanê terin Mekê û bi vî avayî yek ji pênc rûkneyên ola îslamê tînin şindê. Lê ji nemisilmanan ra ser lêdana bajarê Mekeyê qedexe ye. Di kurdî de herwiha bilêvkirinên Mekê û Mekih jî ji bo vî bajarî hene.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=kanûna pêşîn 2025}} == Erdnîgarî == [[Medîne]] li bakûr, [[cîde]] li rojava û [[Taîf]] jî li rojhilat a Mekê dimînin. Bajarê Mekeyê di navbera rêzên du çiyan da bi cîh digirî. Derdora Mekeyê bi temamî çiya û çol e. Bajarê kewn belê li dora Kabê hatî bû çê kirin, lê îro qet tiştek ji bajarê kewn şinda nemaye. Mizgeft a Pîroz bi heft Mînaran û Kabe jî di navenda bajêr da ne. == Dîrok == === Dîroka Mekeyê berî îslamê === {{Beşa vala|tarîx=kanûna pêşîn 2025}} === Dîroka Mekeyê di dema îslambûnê de === Li gora dînê îslamê [[Birahîm]] pêxember lawê xwe [[Îsmaîl]] û jina xwe yê bi nav [[Hacer]] aniye şinda îro yê bajarê Mekeyê û dûra bi tev lawê xwe, bi fermana [[Xwedê]], Kabe disa ji nû ve ava kiriye. Di sala 570 an da [[Muhemmed]] li Mekeyê ji dayik bûye. Di çel saliya Pêxamber Muhemmed da [[Quran]] a Pîroz cara yekem bi sûreya [[Elaq]] li çiyayê Mekeyê hatiye danin. Bajar di sala 630 an da ket destê misilmanan û nebawermend êdî başebaş bi bin ketin. Dîsa di wî salê da Muhemmed di Mekeyê da xutba xwe yî xatir xastinê ji misilmanan ra xwend.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=kanûna pêşîn 2025}} Lê hîna di berê dema Muhemmed Meke bajarekî bazirganiyê bû. Karwanên ji [[Sûriye]]yê, [[Misir]]ê û hîn welatên din ji Mekeyê va derbaz dibûn û bi vî avayî mirovên Mekeyê yê li gora mirovên bajarên din yên [[Erebistan]]ê gelekî dewlemend bûn.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=kanûna pêşîn 2025}} === Dîroka Mekeyê ya hevserdem === {{Beşa vala|tarîx=kanûna pêşîn 2025}} == Cihên dînî == Çend cihên ku di dema Hecê de têne dîtin ev in. * [[Kabe]] * [[Mizgefta Heram]] * [[Şikefta Hîrayê]] * [[Çiyayê Nûr]] * [[Çiyayê Erafatê]] * Mîna == Galerî == <gallery> Wêne:Mecca from Jabal Nur.JPG|Bajarê Meke yê modern Wêne:Mecca-1850.jpg|Meke di sala 1850'î de Wêne:Supplicating Pilgrim at Masjid Al Haram. Mecca, Saudi Arabia.jpg|[[Kabe]] </gallery> == Çavkanî == {{çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Mecca}} * {{ar}} [//www.holymakkah.gov.sa/Pages/default.aspx Malpera fermî] {{Kontrola otorîteyê}} {{Koord|21|25|0|N|39|49|0|E|type:city(1700000)|display=title}} [[Kategorî:Îslam]] [[Kategorî:Meke| ]] kwqelmqbutvbvxjpv6wxaia92l5o2q6 0 11017 2090410 2090296 2026-09-01T19:26:00Z Penaber49 39672 2090410 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdanka giştî}} '''Antarktîka'''<ref>{{Îzolî, 2007|r=1138|jêgirtin=Antarktîka}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ferhenga Erdnîgarîyê (Coğrafya)|Ferhenga Erdnîgarîyê]]|paşnav=Önen|pêşnav=Abdurrahman |weşanger=Stembol: Doz|sal=2008|rûpel=36}}</ref> yan jî '''Antarktîk'''{{Çavk}} ({{Bi-la|Antarctica}}) yek ji [[parzemîn]]ên cîhanê ye ku parzemîna herî başûr ê dinyayê û parzemîna herî kêm nifûs a cîhanê ye. Parzemîn bi tevahî li başûrê çembera Antarktîkayê ye û ji aliyê [[Okyanûsa Başûr]] (ku wekê Okyanûsa Antarktîkayê jî tê zanîn) ve hatiye dorpêçkirin ku [[Cemsera Başûr]] a erdnîgarî vedihewîne. Di heman demê de Antarktîka pêncem parzemîna herî mezin ê cîhanê ye ku bi qasê ji %40 ji [[Ewropa|Ewropayê]] mezintir e û rûbera parzemînê bi qasê 14.200.000 km² rûerd (an rûqeşa) vegirtiye. Piraniya Antarktîkayê bi qata qeşayê ya Antarktîkayê ve hatiye nixumandin ku qalindahiya navînî ya qeşayê bi qasê 1,9 km ye. Antarktîka bi navînî parzemîna herî sar, herî hişke û parzemîna herî bi ba û bahoz ê cîhanê ye û parzemîn ji asta deryayê xwedî bilindahiyeke navînî ye. Antarktîka bi piranî ji çoleke cemserî pêk hatiye ku barîna salane li peravê zêdetirî 200 mm ye û berf û barana li hundirê parzemînê gelek kêm e. Qeşayên parzemîn di warê ava şîrîn de gelek dewlemend e ku nêzîkê ji %70ê rezervên ava şirîn ên cîhanê li Antarktîkayê cemedgirtî ye. Hatiye payîn ger ku qeşaya Antarktîkayê bihele, dê asta deryayê ya [[Cîhan|cîhanê]] bi qasê 60 mêtreyan bilind bibe. Her wiha Antarktîka xwediyê rekora germahiya herî nizm a pîvandî yê li ser rûyê [[Dinya (gerstêrk)|Erdê]] ye ku nizmahiya germahiya bi qasê −89.2 °C hatiye pîvandin. Germahiya herêmên peravê di havînê de dikare bi qasê 10 °C bilind bibe. Cureyên xwemaliyên ajalan kêzik, nematod, pengûen, fok û tardigrad in. Li cihên ku nebat lê hene, bi piranî bi awayê liken an kevzê ye. Refên qeşayê yên Antarktîkayê dibe ku cara yekem di sala 1820an de, di dema sefereke rûsî de ku ji aliyê Fabian Gottlieb von Bellingshausen û Mikhail Lazarev ve hatibû birêvebirin, hatine dîtin. Di dehsalên piştê seferên wan, di seferên fransî, amerîkî û brîtanî de li parzemînê lêkolînên zêdetir hatine kirin. Yekem derketina piştrastkirî ya Antarktîkayê ji aliyê tîmeke norwêcî ve di sala 1895an de pêk hatiye. Di destpêka sedsala 20an de, çend seferên navxwe yên parzemînê çêbûne. Lêkolînerên brîtanî Douglas Mawson, Edgeworth David û Alistair Mackay yekem kes bûn ku di sala 1909an de gihîştine [[Cemsera Başûr]] a manyetîkî û cemsera başûr a erdnîgarî jî yekem car di sala 1911an de lêkolînerê norwêcî Roald Amundsen gihiştiye cemserê. Ji aliyê îdarî ve Antarktîka ji aliyê nêzîkê 30 welatan ve tê birêvebirin ku hemî jî endamên sîstema peymana Antarktîkayê ya sala 1959an in. Li gorî şertên peymanê, çalakiyên leşkerî, kolandinên kanên madenê, teqînên nukleerî û avêtina bermayiyên nukleerî li Antarktîkayê qedexe ne. Geştiyarî, masîgirtin û lêkolîn çalakiyên sereke yên mirovan li Antarktîkayê û li derdora Antarktîkayê hene. Di mehên havînê de nêzîkê 5.000 kes li stasyonên lêkolînê dimînin û ev hejmar di mehên zivistanê de dadikeve 1.000 kesan. Her çiqas parzemîn dûr be jî, çalakiyên mirovan bi rêya qirêjî, guherîna avhewayê û bi rêya tenikbûna [[tebeqeya ozonê]] bandoreke neyînî li ser Antarktîkayê dihêle. Helîna qata qeşayê ya [[Antarktîkaya Rojava]] ya ku potansiyeleke nearam e, di pêşbîniyên bilindbûna [[asta deryayê]] yên di asta sedsalê de bûye sedema nezelaliyeke herî mezin û heman helîn bandorê li ser serûbinkirina gera [[Okyanûsa Başûr]] jî dike ku di dawiyê de dikare bibe sedema bandorên girîng li ser avhewaya [[Nîvkada Başûr]] û hilberîna Okyanûsa Başûr. == Etîmolojî == [[Wêne:1657 map Polus Antarcticus.jpg|thumb|Nexşeya cemserî ya herî başûrê Dinyayê]] Navê ku ji parzemînê hatiye dayîn ji peyva antarktîka hatiye ku ji peyva fransî ya navîn ''antartique'' an ''antarctique'' ('li hemberî Arktîkê') û piştre ji peyva latînî ''antarcticus'' ('li hemberî bakur') hatiye. Navê Antarktîkus ji peyvên yewnanî ἀντι- ('dij-') û ἀρκτικός (arktikos, 'ya hirçê [Ursa Major], bakur') hatiye.<ref name=":0">{{Cite book |sernav=Lettinck 2021, p. 158.}}</ref> Fîlozofê yewnanî Arîstoteles li dora 350 {{bz}} de di ''Meteorolojiyê'' de li ser "herêma Antarktîkê" nivîsandiye. Li gorî raporê, erdnîgarnasê yewnanî Marinusê ji Tîrusê ev nav di nexşeya xwe ya cîhanê ya sedsala duyem a {{pz}} de ku niha winda bûye, bi kar aniye. Nivîskarên romayî Gaius Julius Hyginus û Apuleius ji bo cemsera başûr navê yewnanî yê latînîkirî polus antarcticus bi kar anîne ku ji wir peyva fransî ya kevin ''pole antartike'' (nûjen ''pôle antarctique'')<ref>{{Cite book |sernav=Hyginus 1992, p. 176.}}</ref> ku di sala 1270an de hatiye piştrastkirin û ji wir jî peyva îngilîziya navîn pol antartik ku cara yekem di lêkolîneke ji aliyê nivîskarê îngilîzî Geoffrey Chaucer ve hatiye nivîsandin, hatiye wergirtin.<ref name=":0" /> Ramanên ewropî yên di derbarê hebûna Terra Australis ku parzemîneke berfirehê li başûrê dûr ê cîhanê ye ku ji bo hevsengî kirina axên bakurê [[Ewropa]], [[Asya]] û [[Afrîkaya Bakur]] pêk tîne, wekê têgeheke rewşenbîrî, ji kevnariya klasîk ve hebû. Ji ber vê yekê ''Terra Australis'' navê ku ji bo hemî girseyên bejayî yên hîpotetîk ên ku tê pêşniyar kirin ku li cihê ku niha tê zanîn Antarktîka heye, hatibû bikaranîn.<ref>{{Cite book |sernav=Mericq 1987, pp. 90–91: 'They published maps and charts based on the hypothesis that Tierra del Fuego was the beginning of that Terra Australis. The first person ever to have rights over these lands was Pedro Sancho de la Hoz, who received them through a special decree signed by Emperor Charles V on 24 January 1539.'}}</ref> Îdiaya hebûna axek wisa heta keşfkirina Awistralyayê ku ji aliyê ewropiyan ve hatiye keşfkirin, berdewam kiriye.<ref>{{Cite book |sernav=Scott, Hiatt & McIlroy 2012, pp. 2–3.}}</ref> Di destpêka sedsala 19an de keşifger Matthew Flinders guman li hebûna parzemîneke cuda yê li başûrê Awistralyayê (ku di wê demê wekê New Holland hatiye binavkirin) kiriye û ji ber vê yekê pêşniyar kiriye ku li cihê wê navê "Terra Australis" ji bo [[Awistralya|Awistralyayê]] were bikar anîn.<ref>{{Cite book |sernav=Cawley 2015, p. 130.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=McCrone & McPherson 2009, p. 75.}}</ref> Di sala 1824an de rayedarên kolonyal ên li Sîdneyê bi fermî navê parzemîna New Hollandê wekê Awistralya guhertine û peyva "Terra Australis" wekê referansek ji bo navê Antarktîkayê hiştine. Di dehsalên piştre de, erdnîgaran hevokên wekê "parzemîna Antarktîkayê" bi kar anîne. Wan li cihê vê navê li naveke helbestî geriyane û navên wekê ''Ultima'' û ''Antipodea'' pêşniyar kirine.<ref>{{Cite book |sernav=Cameron-Ash 2018, p. 20.}}</ref> Ji bo binavkirina parzemînê navê Antarktîka di salên 1890î de hatiye pejirandin û bikaranîna yekem ê vê navê ji aliyê kartografê skotlendî John George Bartholomew pêk hatiye.<ref>{{Cite web |url=https://digital.nls.uk/bartholomew/highlights/antarctica.html#:~:text=Edinburgh%20geographer%20and%20mapmaker%20John,since%20the%20first%20century%20AD. |sernav=Highlights from the Bartholomew Archive: The naming of Antarctica}}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Antarctica.svg|thumb|300px|Nexşeyek ku Antarktîkaya Rojhilat li rastê Çiyayên Transantarktîk û Antarktîkaya Rojava li çepê ye, nişan dide.]] Antarktîka ku bi awayekî asîmetrîk li dora cemsera başûr û bi piranî li başûrê çembera Antarktîkayê (ku yek ji pênc çemberên sereke yên firehiyê ye ku nexşeyên cîhanê nîşan didin) cih digire ku ji aliyê [[Okyanûsa Başûr]] ve hatiye dorpêçkirin. Di heman de çem ên avan li Antarktîkayê hene ku çemê herî dirêj ê parzemînê çemê Onyxê ye. Her wiha Antarktîka bi qasê 14,2 milyon km² rûber vedigire ku hema hema du car ji rûbera [[Awistralya|Awistralyayê]] mezintir e ku bi vê rûberê bûye pêncem parzemîna herî mezin ê cîhanê. Xeta perava Antarktîkayê bi qasê 18.000 km dirêj e ku ji sala 1983an vir ve çar celebên peravê li parzemînê hene ku perav ji %44ê peravê ji qeşayên avjenî, ji %38 ji dîwarên qeşayê pêk tê ku li ser keviran dimînin, ji %13 ji deverên qeşayî an jî qiraxa cemedên bilind pêk tê û ji %5ê ji parvên mayî jî ji kevirên vekirî pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |sernav=Antarctica - The World Factbook |malper=www.cia.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en |archive-date=2022-05-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220509192134/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: glaciological and geophysical folio |paşnav=Drewry |pêşnav=D. J. |weşanger=University of Cambridge, Scott Polar Research Institute |tarîx=1983 |isbn=978-0-901021-04-5 |cih=Cambridge}}</ref> Golên ku di binê qeşaya parzemînî de dimînin, bi piranî li geliyên hişk ên McMurdo an jî li gelek oazên cûda çêbûne.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> [[Gola Vostokê]] ku di bin stasyona Vostok a [[Rûsya|Rûsyayê]] de hatiye dîtin, mezintirîn gola binqeşayê ya cîhanê û yek ji mezintirîn golên cîhanê ye. Berê hatiye bawer kirin ku gol bi milyonan salan hatiye girtin lê di roja îro de zanyaran texmîn kirine ku ava golê her 13.000 sal carekê bi helandin û cemidandina hêdî ya qeşayê hatiye guhertin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=David |tarîx=2019-06-27 |sernav=Antarctica |url=https://academic.oup.com/book/62792 |kovar=OUP Academic |ziman=en |doi=10.1093/wentk/9780190641320.001.0001}}</ref> Di mehên havînan de qeşa li qiraxên golan dikare bihele û xendekên şil bi awayekê demkî çêdibin. Di heman demê de li Antarktîkayê hem golên ava şor û hem jî golên ava şirîn hene.<ref name=":1" /> [[Wêne:Mount Vinson from NW at Vinson Plateau by Christian Stangl (flickr).jpg|thumb|Dîmenek ji çiyayê Vînsonê ku li bakurê rojavayê Antarktîkayê ye û bilindeya herî bilind ê Antarktîkayê ye]] Antarktîka ji aliyê Çiyayên Transantarktîk ve hatiye dabeşkirin ku ji erdê Vîktoryayê heta [[Deryaya Rossê]] dirêj dibin ku ev her alî di nav xwe de Antarktîkaya Rojava û Antarktîkaya Rojhilat vedigirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: Earth's Own Ice World |paşnav=Carroll |pêşnav=Michael |weşanger=Springer |tarîx=2018-05-16 |isbn=978-3-319-74623-4 |paşnav2=Lopes |pêşnav2=Rosaly}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ji |pêşnav=Fei |paşnav2=Gao |pêşnav2=Jinyao |paşnav3=Li |pêşnav3=Fei |paşnav4=Shen |pêşnav4=Zhongyan |paşnav5=Zhang |pêşnav5=Qiao |paşnav6=Li |pêşnav6=Yongdong |tarîx=2017-10-16 |sernav=Variations of the effective elastic thickness over the Ross Sea and Transantarctic Mountains and implications for their structure and tectonics |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0040195117302937 |kovar=Tectonophysics |cild=717 |rr=127–138 |doi=10.1016/j.tecto.2017.07.011 |issn=0040-1951}}</ref> Piraniya Antarktîkayê bi tebeqeyên qeşayê ya Antarktîkayê ve hatiye nixumandin ku bi navînî 1,9 km qalindahiya qeşayan hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fretwell |pêşnav=P. |paşnav2=Pritchard |pêşnav2=H. D. |paşnav3=Vaughan |pêşnav3=D. G. |paşnav4=Bamber |pêşnav4=J. L. |paşnav5=Barrand |pêşnav5=N. E. |paşnav6=Bell |pêşnav6=R. |paşnav7=Bianchi |pêşnav7=C. |paşnav8=Bingham |pêşnav8=R. G. |paşnav9=Blankenship |pêşnav9=D. D. |paşnav10=Casassa |pêşnav10=G. |paşnav11=Catania |pêşnav11=G. |paşnav12=Callens |pêşnav12=D. |paşnav13=Conway |pêşnav13=H. |paşnav14=Cook |pêşnav14=A. J. |paşnav15=Corr |pêşnav15=H. F. J. |tarîx=2013-02-28 |sernav=Bedmap2: improved ice bed, surface and thickness datasets for Antarctica |url=https://tc.copernicus.org/articles/7/375/2013/ |kovar=The Cryosphere |ziman=English |weşanger=Copernicus GmbH |cild=7 |hejmar=1 |rr=375–393 |doi=10.5194/tc-7-375-2013 |issn=1994-0416}}</ref> Tebeqeya qeşayê ji xeynî ji xeynî çend oazanên li geliyên hişk ên McMurdo tevahiya parzemînê nixumandine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://antarcticsun.usap.gov/science/4184/ |sernav=The Antarctic Sun: News about Antarctica - The Lost Dry Valleys of the Polar Plateau |malper=antarcticsun.usap.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en |archive-date=2022-01-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220115223943/https://antarcticsun.usap.gov/science/4184/ |url-status=dead }}</ref> Çend çemên qeşayî yên Antarktîkayê ku ber bi refên qeşayî yên Antarktîkayê ve diherikin, pêvajoyeke ku wekê dînamîkên tebeqeyên qeşayê hatine pênasekirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gfdl.noaa.gov/ice-sheet-dynamics/ |sernav=Ice Sheet Dynamics – Geophysical Fluid Dynamics Laboratory |malper=www.gfdl.noaa.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31}}</ref> Antarktîkaya Rojhilat ji Coats Land, Queen Maud Land, Enderby Land, Mac. Robertson Land, Wilkes Land û Victoria Land pêk hatiye. Ji xeynî beşek piçûk, hemî deverên parzemînê di nav nîvkada rojhilat de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctic Climate Evolution |paşnav=Florindo |pêşnav=Fabio |weşanger=Elsevier |tarîx=2008-10-10 |isbn=978-0-08-093161-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yUu-x70CZEcC |paşnav2=Siegert |pêşnav2=Martin}}</ref> Li ser û dora Antarktîkayê gelek girav hene ku piraniya wan giravên volkanîk in û li gorî pîvanên jeolojîk pir ciwan in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://figshare.utas.edu.au/articles/journal_contribution/Origin_and_evolution_of_the_sub-Antarctic_islands_the_foundation/24483391 |sernav=Quilty, Patrick Gerard |malper=figshare.utas.edu.au |roja-gihiştinê=2026-08-31 |doi=10.26749/rstpp.141.1.35}}</ref> Îstîsnayên herî berbiçav giravên [[deşta Kerguelenê]] ne ku girava herî kevin li dora 40 milyon sal berê niha çêbûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Olierook |pêşnav=Hugo K. H. |paşnav2=Jourdan |pêşnav2=Fred |paşnav3=Merle |pêşnav3=Renaud E. |paşnav4=Timms |pêşnav4=Nicholas E. |paşnav5=Kusznir |pêşnav5=Nick |paşnav6=Muhling |pêşnav6=Janet R. |tarîx=2016-04-15 |sernav=Bunbury Basalt: Gondwana breakup products or earliest vestiges of the Kerguelen mantle plume? |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0012821X1630019X |kovar=Earth and Planetary Science Letters |cild=440 |rr=20–32 |doi=10.1016/j.epsl.2016.02.008 |issn=0012-821X}}</ref> Girê Vinson a li çiyayên Ellsworthê bi bilindahiya 4.892 mêtreyê bilindeya herî bilind ê Antarktîkayê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hall Ball Kiwi Mountaineers From Mount Cook To Everest |paşnav=Monteath |pêşnav=Colin |weşanger=Cloudcap |tarîx=1997 |isbn=978-0-938567-42-4 |url=https://www.worldcat.org/title/38585390 |oclc=38585390}}</ref> Çiyayê Erebusa li Girava Rossê volkana herî başûrî ya cîhanê ye û her roj nêzîkê 10 caran diteqe. Xweliya ji teqînên volkanîk 300 kîlometre dûrî kratera volkanîk hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/48987684 |sernav=Antarctica : an encyclopedia from Abbott ice shelf to zooplankton {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en}}</ref> Delîlên hejmareke mezin ji volkanan di bin qeşayê de hene ku ger asta çalakiyê bilind bibe, dibe ku ji bo tebeqeya qeşayê xetereyek çêbike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: Earth's Own Ice World |paşnav=Carroll |pêşnav=Michael |weşanger=Springer |tarîx=2018-05-16 |isbn=978-3-319-74623-4 |paşnav2=Lopes |pêşnav2=Rosaly}}</ref> Qubeya qeşayê ya bi navê Dome Argus li Antarktîkaya Rojhilat e ku bi qasê bilindahiya 4.091 metreyan bilind ew û qada qeşayê ya herî bilind ê Antarktîkayê ye. Ev gir yek ji cihên herî sar û hişk ên cîhanê ye ku germahî ya li vir heya −90 °C ê dadikeve û barîna salane jî bi qasê 1-3 sm ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica And The Arctic Circle, A Geographic Encyclopedia Of The Earth's Polar Regions |tarîx=2014-04-01 |url=http://archive.org/details/antarctica-and-the-arctic-circle-2-volumes-a-geographic-encyclopedia-of-the-earths-polar-regions}}</ref> == Dîroka jeolojîk == Ji dawiya serdema meoproterozoîkê heta serdema kretasyeyê, Antarktîka beşek ji superparzemîna [[Gondwana|Gondwanayê]] bû û parzemîn bi pêvajoya tevgerên Antarktîkaya îro ji ber ku Gondwana hêdî hêdî ji hev perçe bûye, li dora 183 milyon sal berê îro ava bûye. Di demek dirêj a serdema fanerozoyîkê de Antarktîka xwedî avhewayek tropîkal ê nerm bû û ew bi daristanên berfireh nixumandî bû. === Serdema paleozoyîkê (539–252 milyon sal berê) === [[Wêne:Glossopteris sp. (fossil leaf) (Permian; Antarctica) 1 (49063572172) (cropped).jpg|thumb|Ji serdema permeya Antarktîkayê pelgeke ''Glossopteris sp.'' yê]] Germbûna berdewam bûye sedem ku piraniya Gondwanayê ziwa bibe. Di serdema triyasiyê de Antarktîka ji aliyê cûreyeke giyayên bi tov (pteridosperms) ve serdest bû ku ji cinsê Dicroidiumê bûn ku wekê daran mezin dibûn. Florayên din ên triasiyê ginkgophytes, sîkadofites, darên konîfer û sphenopsid bûn. Tetrapod (ajaleke çar ling) cara yekem di serdema triyasiya destpêkê de li Antarktîkayê hatine dîtin û fosîlên herî kevn ên naskirî di formasyona fremouw a çiyayên Transantarktîkê de hatine dîtin. Sînapsîd (ku wekê "xijendeyên mîna memikdaran" jî têne zanîn) cureyên wekê Lystrosaurus di nav de hebû û di serdema triyasiya destpêkê de zêde bûn. Nîvgirava Antarktîkayê di serdema jurasiyê de (206 heta 146 milyon sal berê) dest bi avakirina xwe kiriye. Afrîka di serdema jurasiyê li de dora 160 milyon sal berê ji Antarktîkayê dabeş bûye û piştre jî di serdema kretasiya destpêkê de nîvgirava Hindistanê (nêzîkî 125 milyon sal berê) ji heman parzemînan dabeş bûye. Darên ginkgo, konîfer, Bennettitale, nebatên poçikê hespan, fern û sikad di wê demê de pir bûn. Nêzîkê 80 milyon sal berê nebatên kulîlkdar bûne komên nebatan ên herî cihêreng ên li ser parzemînê. Her çiqas darên behîvê yên başûr (Nothofagus) ber bi dawiya kretasyeyê ve berbiçav bin jî li Antarktîkaya Rojava daristanên pelderzî di seranserê serdema kretasyeyê de (146–66 milyon sal berê) de serdest bûn. Her çiqas tenê çend cinsên dînezorên Antarktîkayê (Cryolophosaurus û Glacialisaurus, ji Formasyona Hanson a serdema jurasiya destpêka çiyayên Transantarktîkê û Antarctopelta, Trinisaura, Morrosaurus û Imperobator ji kretasya dereng a nîvgirava Antarktîkayê) hatine vegotin, Ammonît li deryayên derdora Antarktîkayê pir belav bûn û dînezor jî hebûn. === Serdema senozoyîkê (66–10 milyon sal berê) === Di destpêka serdema paleojenê de girêdana pira bejahî ya pira Antarktîkayê, Antartîkayê bi Amerîkaya Başûr û her wiha bi başûrê rojhilatê Awistralyayê ve berdewam kiriye. Fauna ji Formasyona La Mesetaya li nîvgirava Antarktîkayê ku dîroka wê vedigere serdema eosenê, pir dişibihe faunayên wekhev ên Amerîkaya Başûr ku ajalên wekê ajalên bi kîsik (marsupials), xenarthran, litoptern û ungulatesê bi sim û her wiha gondwanatheres û dibe ku meridiolestidans hebûn. Hatiye texmînkirin ku ajalên bi kîsik di destpêka eosenê de ji Amerîkaya Başûr bi rêya Antarktîkayê belavê Awistralyayê bûne. Nêzîkê 53 milyon sal berê Awistralya û Gîneya Nû ji Antarktîkayê veqetiyane û Deriyê Tazmanyayê vebûye. Modelên erdnîgariya Antarktîkayê nîşan didin ku ev herikîn û her wiha çerxa paşvegerê ya xwedî kirinê ji ber kêmbûna asta CO₂yê çêbûye û bûye sedema afirandina qeşayên piçûk û qeşayên mayînde yên cemserî. Her ku asta CO₂yê zêdetir kêm bûye, qeşayê dest bi berfirehbûneke bilez kiriye û cihê daristanên ku heta wê demê Antarktîkayê vedişartin girtiye. Ekosîstemên tundrayê li Antarktîkayê heta 14 û 10 milyon sal berê niha hebûna xwe berdewam kirine û piştre sarbûna zêdetir bûye sedema tunekirina van tundrayan. === Serdema hemdem === Her çiqas jeolojiya Antarktîkayê bi piranî ji aliyê qeşaya parzemînî ve hatibe veşartin jî, parzemîn dikare bi teknîkên wekê ji hestkirina ji dûr ve, radara ku di bin erdê de derbas dibe û wêneyên satelîtê werin lêkolîn kirin. Ji aliyê jeolojîk ve, Antarktîkaya Rojava pir dişibihe Andên Amerîkaya Başûr. Nîvgirava Antarktîkayê bi bilindbûna jeolojîk û veguherîna sedîmentên binê deryayê ku veguheriye kevirên metamorfîk, çêbûye. Antarktîkaya Rojava bi yekbûna çend plakayên parzemînî çêbûye ku di encamê de hejmarek rêzeçiyayên li herêmê çêbûne ku rêzeçiyayên herî berbiçav çiyayên Ellsworthê bûn. Hebûna sîstema rift a Antarktîkaya Rojava bûye sedema volkanîzma li ser sinorê di navbera Antarktîkaya Rojava û Rojhilat de û her wiha bûye sedema çêbûna çiyayên Transantarktîkê. Antarktîka Rojhilat ji aliyê jeolojîk ve devereke pirreng e. Avabûna Antarktîka Rojhilat di serdema arkeyî (4.000 –2.500 milyon sal berê) de dest pê kiriye û di serdema kambriyê de rawestiyaye. Herêm li ser kratoneke kevirî hatiye avakirin ku bingeha mertala prekambriyê ava kiriye. Li ser bingehê komir û kevirên qûmê, kevirên kilsinî û şêl hene ku di serdemên devonî û jurasiyê de hatine danîn ku çiyayên Transantarktîkê çêbikin. Li deverên peravê çiyayên wekê rêzeçiyayê Shackletonê û Vîktorya Land û hinek şikestekên tektonîk çêbûne. Komir cara yekem li Antarktîkayê li nêzîkê çiyayên Beardmoreyê ji aliyê Frank Wild ve di sefera Nimrod de di sala 1907an de hatiye tomar kirin û tê zanîn ku komirê pileya nizm li gelek deverên çiyayên Transantarktîkê heye. Çiyayên prens Charles depoyên hesinê vedihewînin û li Deryaya Rossê jî qadên neftê û gaza xwezayî hene. == Avhewa == Antarktîka parzemîna herî sar, parzemîna herî bi bahoz û parzemîna herî hişk ê Dinyayê ye. Li nêzîkê peravên parzemînê, germahî di havînê de dikare ji 10 °C ê derbas bibe û di mehên zivistanê de heya -40 °C dadikeve. Li ser deverên bilind ên navendî, germahî di mehên havînê de dikare heya -30 °C dakeve û di mehên zivistanê de jî germahiya heman deverê heya -80 °C ê dadikeve. Germahiya hewayê ya xwezayî ya herî nizm a ku li ser Erdê hatiye tomarkirin di 21ê tîrmeha sala 1983an de li stasyona Vostok a Rûsyayê li Antarktîkayê bi qasê -89.2 °C hatiye tomarkirin. Di sala 2010an de bi rêya satelîta germahiyeke hewayê germahiya parzemînê bi qasê −94.7 °C hatiye tomar kirin lêbelê dibe ku ji ev rêje ji sermaya li ser rûyê erdê bi bandor bûye ku li bilindahiya 2 mêtre li jorê rûyê erdê nehatiye tomar kirin ku ji bo tomarên fermî yên germahiya hewayê tê xwestin. Ji ber ku piraniya Antarktîkayê ji asta deryayê ji 3.000 mêtre bilindtir e, Antarktîka ji herêma Arktîkê sartir e. Germahiya Okyanûsa Arktîkê bi rêya qeşaya deryayê ya Arktîkê ber bi parzemînê ve hatiye veguhastin û bi awayê hewaya li herêma Arktîkê nerm dibe. Antarktîka çoleke cemserî ye ku barîna parzemînê kêm e. Parzemîn salane bi navînî nêzîkê 150 mm av werdigire ku bi piranî bi awayê şilopeyê ye. Deverên navxweyî hişktir e û di tevahiya salê herî zêde bi qasê 50 mm baran werdigire lê herêmên peravê bi gelemperî ji 200 mm zêdetir baran werdigirin. Li çend deverên qeşaya şîn, ba û sublîmasyon ji berfa ku dibare zêdetir berfê radike. Li geliyên hişk, heman bandor li ser bingehek kevirî çêdibe ku dibe sedema jîngeheke bêber û hişk. === Cudahiyên herêmî === Antarktîkaya Rojhilat ji ber bilindahiya xwe ya bilind ve ji Antarktîkaya Rojava sartir e. Eniyên hewayê bi zêde derbasê deverên navendî yên parzemînê nabin ku ev jî dibe sedem ku navenda parzemînê sar û hişk bimînin û dibe sedema ku bayên deverê bi leza nerm bimînin. Barîna berfa li beşa perava Antarktîkayê barîneke pir gelemperî ye ku li wir di nav 48 demjimêran de berf dikare bi qasê 1.22 mêtreyê bibare. Li qiraxa parzemînê, bayên katabatîk ên bihêz ên ji platoya cemserî pir caran bi hêza bahozê çêdibin. Di mehên havînê de ji ber ku her roj 24 demjimêrên tîrêjên rojê li wir tên wergirtin, li Cemsera Başûr ji ekvatorê zêdetir tîrêjên rojê digihîjin rûyê erdê. === Guherîna avhewayê === Tevê devera xwe yê îzolekirî, Antarktîka di dehsalên dawî de ji ber belavbûna gazên serayê, germ bûye û hinek ji beşên qeşayên xwe winda kiriye. Antarktîkaya Rojava ji sala 1950an heta sala 2000an di heyamên dehsalan de ji 0,1 °C zêdetir germ bûye û nîvgirava Antarktîkayê ya ku li ber çavan e ji nîvê sedsala 20an vir ve bi qasê 3 °C germ bûye. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commons|Antarctica|Antarktîka}} {{Parzemîn}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Antarktîka| ]] [[Kategorî:Cîhan]] [[Kategorî:Parzemîn]] o27bs7zmjmq3mn8uz0rsl6znn1thtu9 2090411 2090410 2026-09-01T19:27:51Z Penaber49 39672 /* Guherîna avhewayê */ 2090411 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdanka giştî}} '''Antarktîka'''<ref>{{Îzolî, 2007|r=1138|jêgirtin=Antarktîka}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ferhenga Erdnîgarîyê (Coğrafya)|Ferhenga Erdnîgarîyê]]|paşnav=Önen|pêşnav=Abdurrahman |weşanger=Stembol: Doz|sal=2008|rûpel=36}}</ref> yan jî '''Antarktîk'''{{Çavk}} ({{Bi-la|Antarctica}}) yek ji [[parzemîn]]ên cîhanê ye ku parzemîna herî başûr ê dinyayê û parzemîna herî kêm nifûs a cîhanê ye. Parzemîn bi tevahî li başûrê çembera Antarktîkayê ye û ji aliyê [[Okyanûsa Başûr]] (ku wekê Okyanûsa Antarktîkayê jî tê zanîn) ve hatiye dorpêçkirin ku [[Cemsera Başûr]] a erdnîgarî vedihewîne. Di heman demê de Antarktîka pêncem parzemîna herî mezin ê cîhanê ye ku bi qasê ji %40 ji [[Ewropa|Ewropayê]] mezintir e û rûbera parzemînê bi qasê 14.200.000 km² rûerd (an rûqeşa) vegirtiye. Piraniya Antarktîkayê bi qata qeşayê ya Antarktîkayê ve hatiye nixumandin ku qalindahiya navînî ya qeşayê bi qasê 1,9 km ye. Antarktîka bi navînî parzemîna herî sar, herî hişke û parzemîna herî bi ba û bahoz ê cîhanê ye û parzemîn ji asta deryayê xwedî bilindahiyeke navînî ye. Antarktîka bi piranî ji çoleke cemserî pêk hatiye ku barîna salane li peravê zêdetirî 200 mm ye û berf û barana li hundirê parzemînê gelek kêm e. Qeşayên parzemîn di warê ava şîrîn de gelek dewlemend e ku nêzîkê ji %70ê rezervên ava şirîn ên cîhanê li Antarktîkayê cemedgirtî ye. Hatiye payîn ger ku qeşaya Antarktîkayê bihele, dê asta deryayê ya [[Cîhan|cîhanê]] bi qasê 60 mêtreyan bilind bibe. Her wiha Antarktîka xwediyê rekora germahiya herî nizm a pîvandî yê li ser rûyê [[Dinya (gerstêrk)|Erdê]] ye ku nizmahiya germahiya bi qasê −89.2 °C hatiye pîvandin. Germahiya herêmên peravê di havînê de dikare bi qasê 10 °C bilind bibe. Cureyên xwemaliyên ajalan kêzik, nematod, pengûen, fok û tardigrad in. Li cihên ku nebat lê hene, bi piranî bi awayê liken an kevzê ye. Refên qeşayê yên Antarktîkayê dibe ku cara yekem di sala 1820an de, di dema sefereke rûsî de ku ji aliyê Fabian Gottlieb von Bellingshausen û Mikhail Lazarev ve hatibû birêvebirin, hatine dîtin. Di dehsalên piştê seferên wan, di seferên fransî, amerîkî û brîtanî de li parzemînê lêkolînên zêdetir hatine kirin. Yekem derketina piştrastkirî ya Antarktîkayê ji aliyê tîmeke norwêcî ve di sala 1895an de pêk hatiye. Di destpêka sedsala 20an de, çend seferên navxwe yên parzemînê çêbûne. Lêkolînerên brîtanî Douglas Mawson, Edgeworth David û Alistair Mackay yekem kes bûn ku di sala 1909an de gihîştine [[Cemsera Başûr]] a manyetîkî û cemsera başûr a erdnîgarî jî yekem car di sala 1911an de lêkolînerê norwêcî Roald Amundsen gihiştiye cemserê. Ji aliyê îdarî ve Antarktîka ji aliyê nêzîkê 30 welatan ve tê birêvebirin ku hemî jî endamên sîstema peymana Antarktîkayê ya sala 1959an in. Li gorî şertên peymanê, çalakiyên leşkerî, kolandinên kanên madenê, teqînên nukleerî û avêtina bermayiyên nukleerî li Antarktîkayê qedexe ne. Geştiyarî, masîgirtin û lêkolîn çalakiyên sereke yên mirovan li Antarktîkayê û li derdora Antarktîkayê hene. Di mehên havînê de nêzîkê 5.000 kes li stasyonên lêkolînê dimînin û ev hejmar di mehên zivistanê de dadikeve 1.000 kesan. Her çiqas parzemîn dûr be jî, çalakiyên mirovan bi rêya qirêjî, guherîna avhewayê û bi rêya tenikbûna [[tebeqeya ozonê]] bandoreke neyînî li ser Antarktîkayê dihêle. Helîna qata qeşayê ya [[Antarktîkaya Rojava]] ya ku potansiyeleke nearam e, di pêşbîniyên bilindbûna [[asta deryayê]] yên di asta sedsalê de bûye sedema nezelaliyeke herî mezin û heman helîn bandorê li ser serûbinkirina gera [[Okyanûsa Başûr]] jî dike ku di dawiyê de dikare bibe sedema bandorên girîng li ser avhewaya [[Nîvkada Başûr]] û hilberîna Okyanûsa Başûr. == Etîmolojî == [[Wêne:1657 map Polus Antarcticus.jpg|thumb|Nexşeya cemserî ya herî başûrê Dinyayê]] Navê ku ji parzemînê hatiye dayîn ji peyva antarktîka hatiye ku ji peyva fransî ya navîn ''antartique'' an ''antarctique'' ('li hemberî Arktîkê') û piştre ji peyva latînî ''antarcticus'' ('li hemberî bakur') hatiye. Navê Antarktîkus ji peyvên yewnanî ἀντι- ('dij-') û ἀρκτικός (arktikos, 'ya hirçê [Ursa Major], bakur') hatiye.<ref name=":0">{{Cite book |sernav=Lettinck 2021, p. 158.}}</ref> Fîlozofê yewnanî Arîstoteles li dora 350 {{bz}} de di ''Meteorolojiyê'' de li ser "herêma Antarktîkê" nivîsandiye. Li gorî raporê, erdnîgarnasê yewnanî Marinusê ji Tîrusê ev nav di nexşeya xwe ya cîhanê ya sedsala duyem a {{pz}} de ku niha winda bûye, bi kar aniye. Nivîskarên romayî Gaius Julius Hyginus û Apuleius ji bo cemsera başûr navê yewnanî yê latînîkirî polus antarcticus bi kar anîne ku ji wir peyva fransî ya kevin ''pole antartike'' (nûjen ''pôle antarctique'')<ref>{{Cite book |sernav=Hyginus 1992, p. 176.}}</ref> ku di sala 1270an de hatiye piştrastkirin û ji wir jî peyva îngilîziya navîn pol antartik ku cara yekem di lêkolîneke ji aliyê nivîskarê îngilîzî Geoffrey Chaucer ve hatiye nivîsandin, hatiye wergirtin.<ref name=":0" /> Ramanên ewropî yên di derbarê hebûna Terra Australis ku parzemîneke berfirehê li başûrê dûr ê cîhanê ye ku ji bo hevsengî kirina axên bakurê [[Ewropa]], [[Asya]] û [[Afrîkaya Bakur]] pêk tîne, wekê têgeheke rewşenbîrî, ji kevnariya klasîk ve hebû. Ji ber vê yekê ''Terra Australis'' navê ku ji bo hemî girseyên bejayî yên hîpotetîk ên ku tê pêşniyar kirin ku li cihê ku niha tê zanîn Antarktîka heye, hatibû bikaranîn.<ref>{{Cite book |sernav=Mericq 1987, pp. 90–91: 'They published maps and charts based on the hypothesis that Tierra del Fuego was the beginning of that Terra Australis. The first person ever to have rights over these lands was Pedro Sancho de la Hoz, who received them through a special decree signed by Emperor Charles V on 24 January 1539.'}}</ref> Îdiaya hebûna axek wisa heta keşfkirina Awistralyayê ku ji aliyê ewropiyan ve hatiye keşfkirin, berdewam kiriye.<ref>{{Cite book |sernav=Scott, Hiatt & McIlroy 2012, pp. 2–3.}}</ref> Di destpêka sedsala 19an de keşifger Matthew Flinders guman li hebûna parzemîneke cuda yê li başûrê Awistralyayê (ku di wê demê wekê New Holland hatiye binavkirin) kiriye û ji ber vê yekê pêşniyar kiriye ku li cihê wê navê "Terra Australis" ji bo [[Awistralya|Awistralyayê]] were bikar anîn.<ref>{{Cite book |sernav=Cawley 2015, p. 130.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=McCrone & McPherson 2009, p. 75.}}</ref> Di sala 1824an de rayedarên kolonyal ên li Sîdneyê bi fermî navê parzemîna New Hollandê wekê Awistralya guhertine û peyva "Terra Australis" wekê referansek ji bo navê Antarktîkayê hiştine. Di dehsalên piştre de, erdnîgaran hevokên wekê "parzemîna Antarktîkayê" bi kar anîne. Wan li cihê vê navê li naveke helbestî geriyane û navên wekê ''Ultima'' û ''Antipodea'' pêşniyar kirine.<ref>{{Cite book |sernav=Cameron-Ash 2018, p. 20.}}</ref> Ji bo binavkirina parzemînê navê Antarktîka di salên 1890î de hatiye pejirandin û bikaranîna yekem ê vê navê ji aliyê kartografê skotlendî John George Bartholomew pêk hatiye.<ref>{{Cite web |url=https://digital.nls.uk/bartholomew/highlights/antarctica.html#:~:text=Edinburgh%20geographer%20and%20mapmaker%20John,since%20the%20first%20century%20AD. |sernav=Highlights from the Bartholomew Archive: The naming of Antarctica}}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Antarctica.svg|thumb|300px|Nexşeyek ku Antarktîkaya Rojhilat li rastê Çiyayên Transantarktîk û Antarktîkaya Rojava li çepê ye, nişan dide.]] Antarktîka ku bi awayekî asîmetrîk li dora cemsera başûr û bi piranî li başûrê çembera Antarktîkayê (ku yek ji pênc çemberên sereke yên firehiyê ye ku nexşeyên cîhanê nîşan didin) cih digire ku ji aliyê [[Okyanûsa Başûr]] ve hatiye dorpêçkirin. Di heman de çem ên avan li Antarktîkayê hene ku çemê herî dirêj ê parzemînê çemê Onyxê ye. Her wiha Antarktîka bi qasê 14,2 milyon km² rûber vedigire ku hema hema du car ji rûbera [[Awistralya|Awistralyayê]] mezintir e ku bi vê rûberê bûye pêncem parzemîna herî mezin ê cîhanê. Xeta perava Antarktîkayê bi qasê 18.000 km dirêj e ku ji sala 1983an vir ve çar celebên peravê li parzemînê hene ku perav ji %44ê peravê ji qeşayên avjenî, ji %38 ji dîwarên qeşayê pêk tê ku li ser keviran dimînin, ji %13 ji deverên qeşayî an jî qiraxa cemedên bilind pêk tê û ji %5ê ji parvên mayî jî ji kevirên vekirî pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |sernav=Antarctica - The World Factbook |malper=www.cia.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en |archive-date=2022-05-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220509192134/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: glaciological and geophysical folio |paşnav=Drewry |pêşnav=D. J. |weşanger=University of Cambridge, Scott Polar Research Institute |tarîx=1983 |isbn=978-0-901021-04-5 |cih=Cambridge}}</ref> Golên ku di binê qeşaya parzemînî de dimînin, bi piranî li geliyên hişk ên McMurdo an jî li gelek oazên cûda çêbûne.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> [[Gola Vostokê]] ku di bin stasyona Vostok a [[Rûsya|Rûsyayê]] de hatiye dîtin, mezintirîn gola binqeşayê ya cîhanê û yek ji mezintirîn golên cîhanê ye. Berê hatiye bawer kirin ku gol bi milyonan salan hatiye girtin lê di roja îro de zanyaran texmîn kirine ku ava golê her 13.000 sal carekê bi helandin û cemidandina hêdî ya qeşayê hatiye guhertin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=David |tarîx=2019-06-27 |sernav=Antarctica |url=https://academic.oup.com/book/62792 |kovar=OUP Academic |ziman=en |doi=10.1093/wentk/9780190641320.001.0001}}</ref> Di mehên havînan de qeşa li qiraxên golan dikare bihele û xendekên şil bi awayekê demkî çêdibin. Di heman demê de li Antarktîkayê hem golên ava şor û hem jî golên ava şirîn hene.<ref name=":1" /> [[Wêne:Mount Vinson from NW at Vinson Plateau by Christian Stangl (flickr).jpg|thumb|Dîmenek ji çiyayê Vînsonê ku li bakurê rojavayê Antarktîkayê ye û bilindeya herî bilind ê Antarktîkayê ye]] Antarktîka ji aliyê Çiyayên Transantarktîk ve hatiye dabeşkirin ku ji erdê Vîktoryayê heta [[Deryaya Rossê]] dirêj dibin ku ev her alî di nav xwe de Antarktîkaya Rojava û Antarktîkaya Rojhilat vedigirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: Earth's Own Ice World |paşnav=Carroll |pêşnav=Michael |weşanger=Springer |tarîx=2018-05-16 |isbn=978-3-319-74623-4 |paşnav2=Lopes |pêşnav2=Rosaly}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ji |pêşnav=Fei |paşnav2=Gao |pêşnav2=Jinyao |paşnav3=Li |pêşnav3=Fei |paşnav4=Shen |pêşnav4=Zhongyan |paşnav5=Zhang |pêşnav5=Qiao |paşnav6=Li |pêşnav6=Yongdong |tarîx=2017-10-16 |sernav=Variations of the effective elastic thickness over the Ross Sea and Transantarctic Mountains and implications for their structure and tectonics |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0040195117302937 |kovar=Tectonophysics |cild=717 |rr=127–138 |doi=10.1016/j.tecto.2017.07.011 |issn=0040-1951}}</ref> Piraniya Antarktîkayê bi tebeqeyên qeşayê ya Antarktîkayê ve hatiye nixumandin ku bi navînî 1,9 km qalindahiya qeşayan hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fretwell |pêşnav=P. |paşnav2=Pritchard |pêşnav2=H. D. |paşnav3=Vaughan |pêşnav3=D. G. |paşnav4=Bamber |pêşnav4=J. L. |paşnav5=Barrand |pêşnav5=N. E. |paşnav6=Bell |pêşnav6=R. |paşnav7=Bianchi |pêşnav7=C. |paşnav8=Bingham |pêşnav8=R. G. |paşnav9=Blankenship |pêşnav9=D. D. |paşnav10=Casassa |pêşnav10=G. |paşnav11=Catania |pêşnav11=G. |paşnav12=Callens |pêşnav12=D. |paşnav13=Conway |pêşnav13=H. |paşnav14=Cook |pêşnav14=A. J. |paşnav15=Corr |pêşnav15=H. F. J. |tarîx=2013-02-28 |sernav=Bedmap2: improved ice bed, surface and thickness datasets for Antarctica |url=https://tc.copernicus.org/articles/7/375/2013/ |kovar=The Cryosphere |ziman=English |weşanger=Copernicus GmbH |cild=7 |hejmar=1 |rr=375–393 |doi=10.5194/tc-7-375-2013 |issn=1994-0416}}</ref> Tebeqeya qeşayê ji xeynî ji xeynî çend oazanên li geliyên hişk ên McMurdo tevahiya parzemînê nixumandine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://antarcticsun.usap.gov/science/4184/ |sernav=The Antarctic Sun: News about Antarctica - The Lost Dry Valleys of the Polar Plateau |malper=antarcticsun.usap.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en |archive-date=2022-01-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220115223943/https://antarcticsun.usap.gov/science/4184/ |url-status=dead }}</ref> Çend çemên qeşayî yên Antarktîkayê ku ber bi refên qeşayî yên Antarktîkayê ve diherikin, pêvajoyeke ku wekê dînamîkên tebeqeyên qeşayê hatine pênasekirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gfdl.noaa.gov/ice-sheet-dynamics/ |sernav=Ice Sheet Dynamics – Geophysical Fluid Dynamics Laboratory |malper=www.gfdl.noaa.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31}}</ref> Antarktîkaya Rojhilat ji Coats Land, Queen Maud Land, Enderby Land, Mac. Robertson Land, Wilkes Land û Victoria Land pêk hatiye. Ji xeynî beşek piçûk, hemî deverên parzemînê di nav nîvkada rojhilat de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctic Climate Evolution |paşnav=Florindo |pêşnav=Fabio |weşanger=Elsevier |tarîx=2008-10-10 |isbn=978-0-08-093161-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yUu-x70CZEcC |paşnav2=Siegert |pêşnav2=Martin}}</ref> Li ser û dora Antarktîkayê gelek girav hene ku piraniya wan giravên volkanîk in û li gorî pîvanên jeolojîk pir ciwan in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://figshare.utas.edu.au/articles/journal_contribution/Origin_and_evolution_of_the_sub-Antarctic_islands_the_foundation/24483391 |sernav=Quilty, Patrick Gerard |malper=figshare.utas.edu.au |roja-gihiştinê=2026-08-31 |doi=10.26749/rstpp.141.1.35}}</ref> Îstîsnayên herî berbiçav giravên [[deşta Kerguelenê]] ne ku girava herî kevin li dora 40 milyon sal berê niha çêbûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Olierook |pêşnav=Hugo K. H. |paşnav2=Jourdan |pêşnav2=Fred |paşnav3=Merle |pêşnav3=Renaud E. |paşnav4=Timms |pêşnav4=Nicholas E. |paşnav5=Kusznir |pêşnav5=Nick |paşnav6=Muhling |pêşnav6=Janet R. |tarîx=2016-04-15 |sernav=Bunbury Basalt: Gondwana breakup products or earliest vestiges of the Kerguelen mantle plume? |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0012821X1630019X |kovar=Earth and Planetary Science Letters |cild=440 |rr=20–32 |doi=10.1016/j.epsl.2016.02.008 |issn=0012-821X}}</ref> Girê Vinson a li çiyayên Ellsworthê bi bilindahiya 4.892 mêtreyê bilindeya herî bilind ê Antarktîkayê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hall Ball Kiwi Mountaineers From Mount Cook To Everest |paşnav=Monteath |pêşnav=Colin |weşanger=Cloudcap |tarîx=1997 |isbn=978-0-938567-42-4 |url=https://www.worldcat.org/title/38585390 |oclc=38585390}}</ref> Çiyayê Erebusa li Girava Rossê volkana herî başûrî ya cîhanê ye û her roj nêzîkê 10 caran diteqe. Xweliya ji teqînên volkanîk 300 kîlometre dûrî kratera volkanîk hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/48987684 |sernav=Antarctica : an encyclopedia from Abbott ice shelf to zooplankton {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en}}</ref> Delîlên hejmareke mezin ji volkanan di bin qeşayê de hene ku ger asta çalakiyê bilind bibe, dibe ku ji bo tebeqeya qeşayê xetereyek çêbike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: Earth's Own Ice World |paşnav=Carroll |pêşnav=Michael |weşanger=Springer |tarîx=2018-05-16 |isbn=978-3-319-74623-4 |paşnav2=Lopes |pêşnav2=Rosaly}}</ref> Qubeya qeşayê ya bi navê Dome Argus li Antarktîkaya Rojhilat e ku bi qasê bilindahiya 4.091 metreyan bilind ew û qada qeşayê ya herî bilind ê Antarktîkayê ye. Ev gir yek ji cihên herî sar û hişk ên cîhanê ye ku germahî ya li vir heya −90 °C ê dadikeve û barîna salane jî bi qasê 1-3 sm ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica And The Arctic Circle, A Geographic Encyclopedia Of The Earth's Polar Regions |tarîx=2014-04-01 |url=http://archive.org/details/antarctica-and-the-arctic-circle-2-volumes-a-geographic-encyclopedia-of-the-earths-polar-regions}}</ref> == Dîroka jeolojîk == Ji dawiya serdema meoproterozoîkê heta serdema kretasyeyê, Antarktîka beşek ji superparzemîna [[Gondwana|Gondwanayê]] bû û parzemîn bi pêvajoya tevgerên Antarktîkaya îro ji ber ku Gondwana hêdî hêdî ji hev perçe bûye, li dora 183 milyon sal berê îro ava bûye. Di demek dirêj a serdema fanerozoyîkê de Antarktîka xwedî avhewayek tropîkal ê nerm bû û ew bi daristanên berfireh nixumandî bû. === Serdema paleozoyîkê (539–252 milyon sal berê) === [[Wêne:Glossopteris sp. (fossil leaf) (Permian; Antarctica) 1 (49063572172) (cropped).jpg|thumb|Ji serdema permeya Antarktîkayê pelgeke ''Glossopteris sp.'' yê]] Germbûna berdewam bûye sedem ku piraniya Gondwanayê ziwa bibe. Di serdema triyasiyê de Antarktîka ji aliyê cûreyeke giyayên bi tov (pteridosperms) ve serdest bû ku ji cinsê Dicroidiumê bûn ku wekê daran mezin dibûn. Florayên din ên triasiyê ginkgophytes, sîkadofites, darên konîfer û sphenopsid bûn. Tetrapod (ajaleke çar ling) cara yekem di serdema triyasiya destpêkê de li Antarktîkayê hatine dîtin û fosîlên herî kevn ên naskirî di formasyona fremouw a çiyayên Transantarktîkê de hatine dîtin. Sînapsîd (ku wekê "xijendeyên mîna memikdaran" jî têne zanîn) cureyên wekê Lystrosaurus di nav de hebû û di serdema triyasiya destpêkê de zêde bûn. Nîvgirava Antarktîkayê di serdema jurasiyê de (206 heta 146 milyon sal berê) dest bi avakirina xwe kiriye. Afrîka di serdema jurasiyê li de dora 160 milyon sal berê ji Antarktîkayê dabeş bûye û piştre jî di serdema kretasiya destpêkê de nîvgirava Hindistanê (nêzîkî 125 milyon sal berê) ji heman parzemînan dabeş bûye. Darên ginkgo, konîfer, Bennettitale, nebatên poçikê hespan, fern û sikad di wê demê de pir bûn. Nêzîkê 80 milyon sal berê nebatên kulîlkdar bûne komên nebatan ên herî cihêreng ên li ser parzemînê. Her çiqas darên behîvê yên başûr (Nothofagus) ber bi dawiya kretasyeyê ve berbiçav bin jî li Antarktîkaya Rojava daristanên pelderzî di seranserê serdema kretasyeyê de (146–66 milyon sal berê) de serdest bûn. Her çiqas tenê çend cinsên dînezorên Antarktîkayê (Cryolophosaurus û Glacialisaurus, ji Formasyona Hanson a serdema jurasiya destpêka çiyayên Transantarktîkê û Antarctopelta, Trinisaura, Morrosaurus û Imperobator ji kretasya dereng a nîvgirava Antarktîkayê) hatine vegotin, Ammonît li deryayên derdora Antarktîkayê pir belav bûn û dînezor jî hebûn. === Serdema senozoyîkê (66–10 milyon sal berê) === Di destpêka serdema paleojenê de girêdana pira bejahî ya pira Antarktîkayê, Antartîkayê bi Amerîkaya Başûr û her wiha bi başûrê rojhilatê Awistralyayê ve berdewam kiriye. Fauna ji Formasyona La Mesetaya li nîvgirava Antarktîkayê ku dîroka wê vedigere serdema eosenê, pir dişibihe faunayên wekhev ên Amerîkaya Başûr ku ajalên wekê ajalên bi kîsik (marsupials), xenarthran, litoptern û ungulatesê bi sim û her wiha gondwanatheres û dibe ku meridiolestidans hebûn. Hatiye texmînkirin ku ajalên bi kîsik di destpêka eosenê de ji Amerîkaya Başûr bi rêya Antarktîkayê belavê Awistralyayê bûne. Nêzîkê 53 milyon sal berê Awistralya û Gîneya Nû ji Antarktîkayê veqetiyane û Deriyê Tazmanyayê vebûye. Modelên erdnîgariya Antarktîkayê nîşan didin ku ev herikîn û her wiha çerxa paşvegerê ya xwedî kirinê ji ber kêmbûna asta CO₂yê çêbûye û bûye sedema afirandina qeşayên piçûk û qeşayên mayînde yên cemserî. Her ku asta CO₂yê zêdetir kêm bûye, qeşayê dest bi berfirehbûneke bilez kiriye û cihê daristanên ku heta wê demê Antarktîkayê vedişartin girtiye. Ekosîstemên tundrayê li Antarktîkayê heta 14 û 10 milyon sal berê niha hebûna xwe berdewam kirine û piştre sarbûna zêdetir bûye sedema tunekirina van tundrayan. === Serdema hemdem === Her çiqas jeolojiya Antarktîkayê bi piranî ji aliyê qeşaya parzemînî ve hatibe veşartin jî, parzemîn dikare bi teknîkên wekê ji hestkirina ji dûr ve, radara ku di bin erdê de derbas dibe û wêneyên satelîtê werin lêkolîn kirin. Ji aliyê jeolojîk ve, Antarktîkaya Rojava pir dişibihe Andên Amerîkaya Başûr. Nîvgirava Antarktîkayê bi bilindbûna jeolojîk û veguherîna sedîmentên binê deryayê ku veguheriye kevirên metamorfîk, çêbûye. Antarktîkaya Rojava bi yekbûna çend plakayên parzemînî çêbûye ku di encamê de hejmarek rêzeçiyayên li herêmê çêbûne ku rêzeçiyayên herî berbiçav çiyayên Ellsworthê bûn. Hebûna sîstema rift a Antarktîkaya Rojava bûye sedema volkanîzma li ser sinorê di navbera Antarktîkaya Rojava û Rojhilat de û her wiha bûye sedema çêbûna çiyayên Transantarktîkê. Antarktîka Rojhilat ji aliyê jeolojîk ve devereke pirreng e. Avabûna Antarktîka Rojhilat di serdema arkeyî (4.000 –2.500 milyon sal berê) de dest pê kiriye û di serdema kambriyê de rawestiyaye. Herêm li ser kratoneke kevirî hatiye avakirin ku bingeha mertala prekambriyê ava kiriye. Li ser bingehê komir û kevirên qûmê, kevirên kilsinî û şêl hene ku di serdemên devonî û jurasiyê de hatine danîn ku çiyayên Transantarktîkê çêbikin. Li deverên peravê çiyayên wekê rêzeçiyayê Shackletonê û Vîktorya Land û hinek şikestekên tektonîk çêbûne. Komir cara yekem li Antarktîkayê li nêzîkê çiyayên Beardmoreyê ji aliyê Frank Wild ve di sefera Nimrod de di sala 1907an de hatiye tomar kirin û tê zanîn ku komirê pileya nizm li gelek deverên çiyayên Transantarktîkê heye. Çiyayên prens Charles depoyên hesinê vedihewînin û li Deryaya Rossê jî qadên neftê û gaza xwezayî hene. == Avhewa == Antarktîka parzemîna herî sar, parzemîna herî bi bahoz û parzemîna herî hişk ê Dinyayê ye. Li nêzîkê peravên parzemînê, germahî di havînê de dikare ji 10 °C ê derbas bibe û di mehên zivistanê de heya -40 °C dadikeve. Li ser deverên bilind ên navendî, germahî di mehên havînê de dikare heya -30 °C dakeve û di mehên zivistanê de jî germahiya heman deverê heya -80 °C ê dadikeve. Germahiya hewayê ya xwezayî ya herî nizm a ku li ser Erdê hatiye tomarkirin di 21ê tîrmeha sala 1983an de li stasyona Vostok a Rûsyayê li Antarktîkayê bi qasê -89.2 °C hatiye tomarkirin. Di sala 2010an de bi rêya satelîta germahiyeke hewayê germahiya parzemînê bi qasê −94.7 °C hatiye tomar kirin lêbelê dibe ku ji ev rêje ji sermaya li ser rûyê erdê bi bandor bûye ku li bilindahiya 2 mêtre li jorê rûyê erdê nehatiye tomar kirin ku ji bo tomarên fermî yên germahiya hewayê tê xwestin. Ji ber ku piraniya Antarktîkayê ji asta deryayê ji 3.000 mêtre bilindtir e, Antarktîka ji herêma Arktîkê sartir e. Germahiya Okyanûsa Arktîkê bi rêya qeşaya deryayê ya Arktîkê ber bi parzemînê ve hatiye veguhastin û bi awayê hewaya li herêma Arktîkê nerm dibe. Antarktîka çoleke cemserî ye ku barîna parzemînê kêm e. Parzemîn salane bi navînî nêzîkê 150 mm av werdigire ku bi piranî bi awayê şilopeyê ye. Deverên navxweyî hişktir e û di tevahiya salê herî zêde bi qasê 50 mm baran werdigire lê herêmên peravê bi gelemperî ji 200 mm zêdetir baran werdigirin. Li çend deverên qeşaya şîn, ba û sublîmasyon ji berfa ku dibare zêdetir berfê radike. Li geliyên hişk, heman bandor li ser bingehek kevirî çêdibe ku dibe sedema jîngeheke bêber û hişk. === Cudahiyên herêmî === Antarktîkaya Rojhilat ji ber bilindahiya xwe ya bilind ve ji Antarktîkaya Rojava sartir e. Eniyên hewayê bi zêde derbasê deverên navendî yên parzemînê nabin ku ev jî dibe sedem ku navenda parzemînê sar û hişk bimînin û dibe sedema ku bayên deverê bi leza nerm bimînin. Barîna berfa li beşa perava Antarktîkayê barîneke pir gelemperî ye ku li wir di nav 48 demjimêran de berf dikare bi qasê 1.22 mêtreyê bibare. Li qiraxa parzemînê, bayên katabatîk ên bihêz ên ji platoya cemserî pir caran bi hêza bahozê çêdibin. Di mehên havînê de ji ber ku her roj 24 demjimêrên tîrêjên rojê li wir tên wergirtin, li Cemsera Başûr ji ekvatorê zêdetir tîrêjên rojê digihîjin rûyê erdê. === Guherîna avhewayê === Tevê devera xwe yê îzolekirî, Antarktîka di dehsalên dawî de ji ber belavbûna gazên serayê, germ bûye û hinek ji beşên qeşayên xwe winda kiriye. Antarktîkaya Rojava ji sala 1950an heta sala 2000an di heyamên dehsalan de ji 0,1 °C zêdetir germ bûye û nîvgirava Antarktîkayê ya ku li ber çavan e ji nîvê sedsala 20an vir ve bi qasê 3 °C germ bûye. Antarktîkaya Rojhilat ku li gorî Antarktîkaya Rojava sar e û avhewaya deverê sekan (stabîl) heta salên 2000î germahî nîşan nedaye. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commons|Antarctica|Antarktîka}} {{Parzemîn}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Antarktîka| ]] [[Kategorî:Cîhan]] [[Kategorî:Parzemîn]] dug96yu7j4l1mzdq1xi8tt3yfffvp0e 2090412 2090411 2026-09-01T19:29:50Z Penaber49 39672 2090412 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdanka giştî}} '''Antarktîka'''<ref>{{Îzolî, 2007|r=1138|jêgirtin=Antarktîka}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ferhenga Erdnîgarîyê (Coğrafya)|Ferhenga Erdnîgarîyê]]|paşnav=Önen|pêşnav=Abdurrahman |weşanger=Stembol: Doz|sal=2008|rûpel=36}}</ref> yan jî '''Antarktîk'''{{Çavk}} ({{Bi-la|Antarctica}}) yek ji [[parzemîn]]ên cîhanê ye ku parzemîna herî başûr ê dinyayê û parzemîna herî kêm nifûs a cîhanê ye. Parzemîn bi tevahî li başûrê çembera Antarktîkayê ye û ji aliyê [[Okyanûsa Başûr]] (ku wekê Okyanûsa Antarktîkayê jî tê zanîn) ve hatiye dorpêçkirin ku [[Cemsera Başûr]] a erdnîgarî vedihewîne. Di heman demê de Antarktîka pêncem parzemîna herî mezin ê cîhanê ye ku bi qasê ji %40 ji [[Ewropa|Ewropayê]] mezintir e û rûbera parzemînê bi qasê 14.200.000 km² rûerd (an rûqeşa) vegirtiye. Piraniya Antarktîkayê bi qata qeşayê ya Antarktîkayê ve hatiye nixumandin ku qalindahiya navînî ya qeşayê bi qasê 1,9 km ye. Antarktîka bi navînî parzemîna herî sar, herî hişke û parzemîna herî bi ba û bahoz ê cîhanê ye û parzemîn ji asta deryayê xwedî bilindahiyeke navînî ye. Antarktîka bi piranî ji çoleke cemserî pêk hatiye ku barîna salane li peravê zêdetirî 200 mm ye û berf û barana li hundirê parzemînê gelek kêm e. Qeşayên parzemîn di warê ava şîrîn de gelek dewlemend e ku nêzîkê ji %70ê rezervên ava şirîn ên cîhanê li Antarktîkayê cemedgirtî ye. Hatiye payîn ger ku qeşaya Antarktîkayê bihele, dê asta deryayê ya [[Cîhan|cîhanê]] bi qasê 60 mêtreyan bilind bibe. Her wiha Antarktîka xwediyê rekora germahiya herî nizm a pîvandî yê li ser rûyê [[Dinya (gerstêrk)|Erdê]] ye ku nizmahiya germahiya bi qasê −89.2 °C hatiye pîvandin. Germahiya herêmên peravê di havînê de dikare bi qasê 10 °C bilind bibe. Cureyên xwemaliyên ajalan kêzik, nematod, pengûen, fok û tardigrad in. Li cihên ku nebat lê hene, bi piranî bi awayê liken an kevzê ye. Refên qeşayê yên Antarktîkayê dibe ku cara yekem di sala 1820an de, di dema sefereke rûsî de ku ji aliyê Fabian Gottlieb von Bellingshausen û Mikhail Lazarev ve hatibû birêvebirin, hatine dîtin. Di dehsalên piştê seferên wan, di seferên fransî, amerîkî û brîtanî de li parzemînê lêkolînên zêdetir hatine kirin. Yekem derketina piştrastkirî ya Antarktîkayê ji aliyê tîmeke norwêcî ve di sala 1895an de pêk hatiye. Di destpêka sedsala 20an de, çend seferên navxwe yên parzemînê çêbûne. Lêkolînerên brîtanî Douglas Mawson, Edgeworth David û Alistair Mackay yekem kes bûn ku di sala 1909an de gihîştine [[Cemsera Başûr]] a manyetîkî û cemsera başûr a erdnîgarî jî yekem car di sala 1911an de lêkolînerê norwêcî Roald Amundsen gihiştiye cemserê. Ji aliyê îdarî ve Antarktîka ji aliyê nêzîkê 30 welatan ve tê birêvebirin ku hemî jî endamên sîstema peymana Antarktîkayê ya sala 1959an in. Li gorî şertên peymanê, çalakiyên leşkerî, kolandinên kanên madenê, teqînên nukleerî û avêtina bermayiyên nukleerî li Antarktîkayê qedexe ne. Geştiyarî, masîgirtin û lêkolîn çalakiyên sereke yên mirovan li Antarktîkayê û li derdora Antarktîkayê hene. Di mehên havînê de nêzîkê 5.000 kes li stasyonên lêkolînê dimînin û ev hejmar di mehên zivistanê de dadikeve 1.000 kesan. Her çiqas parzemîn dûr be jî, çalakiyên mirovan bi rêya qirêjî, guherîna avhewayê û bi rêya tenikbûna [[tebeqeya ozonê]] bandoreke neyînî li ser Antarktîkayê dihêle. Helîna qata qeşayê ya [[Antarktîkaya Rojava]] ya ku potansiyeleke nearam e, di pêşbîniyên bilindbûna [[asta deryayê]] yên di asta sedsalê de bûye sedema nezelaliyeke herî mezin û heman helîn bandorê li ser serûbinkirina gera [[Okyanûsa Başûr]] jî dike ku di dawiyê de dikare bibe sedema bandorên girîng li ser avhewaya [[Nîvkada Başûr]] û hilberîna Okyanûsa Başûr. == Etîmolojî == [[Wêne:1657 map Polus Antarcticus.jpg|thumb|Nexşeya cemserî ya herî başûrê Dinyayê]] Navê ku ji parzemînê hatiye dayîn ji peyva antarktîka hatiye ku ji peyva fransî ya navîn ''antartique'' an ''antarctique'' ('li hemberî Arktîkê') û piştre ji peyva latînî ''antarcticus'' ('li hemberî bakur') hatiye. Navê Antarktîkus ji peyvên yewnanî ἀντι- ('dij-') û ἀρκτικός (arktikos, 'ya hirçê [Ursa Major], bakur') hatiye.<ref name=":0">{{Cite book |sernav=Lettinck 2021, p. 158.}}</ref> Fîlozofê yewnanî Arîstoteles li dora 350 {{bz}} de di ''Meteorolojiyê'' de li ser "herêma Antarktîkê" nivîsandiye. Li gorî raporê, erdnîgarnasê yewnanî Marinusê ji Tîrusê ev nav di nexşeya xwe ya cîhanê ya sedsala duyem a {{pz}} de ku niha winda bûye, bi kar aniye. Nivîskarên romayî Gaius Julius Hyginus û Apuleius ji bo cemsera başûr navê yewnanî yê latînîkirî polus antarcticus bi kar anîne ku ji wir peyva fransî ya kevin ''pole antartike'' (nûjen ''pôle antarctique'')<ref>{{Cite book |sernav=Hyginus 1992, p. 176.}}</ref> ku di sala 1270an de hatiye piştrastkirin û ji wir jî peyva îngilîziya navîn pol antartik ku cara yekem di lêkolîneke ji aliyê nivîskarê îngilîzî Geoffrey Chaucer ve hatiye nivîsandin, hatiye wergirtin.<ref name=":0" /> Ramanên ewropî yên di derbarê hebûna Terra Australis ku parzemîneke berfirehê li başûrê dûr ê cîhanê ye ku ji bo hevsengî kirina axên bakurê [[Ewropa]], [[Asya]] û [[Afrîkaya Bakur]] pêk tîne, wekê têgeheke rewşenbîrî, ji kevnariya klasîk ve hebû. Ji ber vê yekê ''Terra Australis'' navê ku ji bo hemî girseyên bejayî yên hîpotetîk ên ku tê pêşniyar kirin ku li cihê ku niha tê zanîn Antarktîka heye, hatibû bikaranîn.<ref>{{Cite book |sernav=Mericq 1987, pp. 90–91: 'They published maps and charts based on the hypothesis that Tierra del Fuego was the beginning of that Terra Australis. The first person ever to have rights over these lands was Pedro Sancho de la Hoz, who received them through a special decree signed by Emperor Charles V on 24 January 1539.'}}</ref> Îdiaya hebûna axek wisa heta keşfkirina Awistralyayê ku ji aliyê ewropiyan ve hatiye keşfkirin, berdewam kiriye.<ref>{{Cite book |sernav=Scott, Hiatt & McIlroy 2012, pp. 2–3.}}</ref> Di destpêka sedsala 19an de keşifger Matthew Flinders guman li hebûna parzemîneke cuda yê li başûrê Awistralyayê (ku di wê demê wekê New Holland hatiye binavkirin) kiriye û ji ber vê yekê pêşniyar kiriye ku li cihê wê navê "Terra Australis" ji bo [[Awistralya|Awistralyayê]] were bikar anîn.<ref>{{Cite book |sernav=Cawley 2015, p. 130.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=McCrone & McPherson 2009, p. 75.}}</ref> Di sala 1824an de rayedarên kolonyal ên li Sîdneyê bi fermî navê parzemîna New Hollandê wekê Awistralya guhertine û peyva "Terra Australis" wekê referansek ji bo navê Antarktîkayê hiştine. Di dehsalên piştre de, erdnîgaran hevokên wekê "parzemîna Antarktîkayê" bi kar anîne. Wan li cihê vê navê li naveke helbestî geriyane û navên wekê ''Ultima'' û ''Antipodea'' pêşniyar kirine.<ref>{{Cite book |sernav=Cameron-Ash 2018, p. 20.}}</ref> Ji bo binavkirina parzemînê navê Antarktîka di salên 1890î de hatiye pejirandin û bikaranîna yekem ê vê navê ji aliyê kartografê skotlendî John George Bartholomew pêk hatiye.<ref>{{Cite web |url=https://digital.nls.uk/bartholomew/highlights/antarctica.html#:~:text=Edinburgh%20geographer%20and%20mapmaker%20John,since%20the%20first%20century%20AD. |sernav=Highlights from the Bartholomew Archive: The naming of Antarctica}}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Antarctica.svg|thumb|300px|Nexşeyek ku Antarktîkaya Rojhilat li rastê Çiyayên Transantarktîk û Antarktîkaya Rojava li çepê ye, nişan dide.]] Antarktîka ku bi awayekî asîmetrîk li dora cemsera başûr û bi piranî li başûrê çembera Antarktîkayê (ku yek ji pênc çemberên sereke yên firehiyê ye ku nexşeyên cîhanê nîşan didin) cih digire ku ji aliyê [[Okyanûsa Başûr]] ve hatiye dorpêçkirin. Di heman de çem ên avan li Antarktîkayê hene ku çemê herî dirêj ê parzemînê çemê Onyxê ye. Her wiha Antarktîka bi qasê 14,2 milyon km² rûber vedigire ku hema hema du car ji rûbera [[Awistralya|Awistralyayê]] mezintir e ku bi vê rûberê bûye pêncem parzemîna herî mezin ê cîhanê. Xeta perava Antarktîkayê bi qasê 18.000 km dirêj e ku ji sala 1983an vir ve çar celebên peravê li parzemînê hene ku perav ji %44ê peravê ji qeşayên avjenî, ji %38 ji dîwarên qeşayê pêk tê ku li ser keviran dimînin, ji %13 ji deverên qeşayî an jî qiraxa cemedên bilind pêk tê û ji %5ê ji parvên mayî jî ji kevirên vekirî pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |sernav=Antarctica - The World Factbook |malper=www.cia.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en |archive-date=2022-05-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220509192134/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: glaciological and geophysical folio |paşnav=Drewry |pêşnav=D. J. |weşanger=University of Cambridge, Scott Polar Research Institute |tarîx=1983 |isbn=978-0-901021-04-5 |cih=Cambridge}}</ref> Golên ku di binê qeşaya parzemînî de dimînin, bi piranî li geliyên hişk ên McMurdo an jî li gelek oazên cûda çêbûne.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> [[Gola Vostokê]] ku di bin stasyona Vostok a [[Rûsya|Rûsyayê]] de hatiye dîtin, mezintirîn gola binqeşayê ya cîhanê û yek ji mezintirîn golên cîhanê ye. Berê hatiye bawer kirin ku gol bi milyonan salan hatiye girtin lê di roja îro de zanyaran texmîn kirine ku ava golê her 13.000 sal carekê bi helandin û cemidandina hêdî ya qeşayê hatiye guhertin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=David |tarîx=2019-06-27 |sernav=Antarctica |url=https://academic.oup.com/book/62792 |kovar=OUP Academic |ziman=en |doi=10.1093/wentk/9780190641320.001.0001}}</ref> Di mehên havînan de qeşa li qiraxên golan dikare bihele û xendekên şil bi awayekê demkî çêdibin. Di heman demê de li Antarktîkayê hem golên ava şor û hem jî golên ava şirîn hene.<ref name=":1" /> [[Wêne:Mount Vinson from NW at Vinson Plateau by Christian Stangl (flickr).jpg|thumb|Dîmenek ji çiyayê Vînsonê ku li bakurê rojavayê Antarktîkayê ye û bilindeya herî bilind ê Antarktîkayê ye]] Antarktîka ji aliyê Çiyayên Transantarktîk ve hatiye dabeşkirin ku ji erdê Vîktoryayê heta [[Deryaya Rossê]] dirêj dibin ku ev her alî di nav xwe de Antarktîkaya Rojava û Antarktîkaya Rojhilat vedigirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: Earth's Own Ice World |paşnav=Carroll |pêşnav=Michael |weşanger=Springer |tarîx=2018-05-16 |isbn=978-3-319-74623-4 |paşnav2=Lopes |pêşnav2=Rosaly}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ji |pêşnav=Fei |paşnav2=Gao |pêşnav2=Jinyao |paşnav3=Li |pêşnav3=Fei |paşnav4=Shen |pêşnav4=Zhongyan |paşnav5=Zhang |pêşnav5=Qiao |paşnav6=Li |pêşnav6=Yongdong |tarîx=2017-10-16 |sernav=Variations of the effective elastic thickness over the Ross Sea and Transantarctic Mountains and implications for their structure and tectonics |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0040195117302937 |kovar=Tectonophysics |cild=717 |rr=127–138 |doi=10.1016/j.tecto.2017.07.011 |issn=0040-1951}}</ref> Piraniya Antarktîkayê bi tebeqeyên qeşayê ya Antarktîkayê ve hatiye nixumandin ku bi navînî 1,9 km qalindahiya qeşayan hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fretwell |pêşnav=P. |paşnav2=Pritchard |pêşnav2=H. D. |paşnav3=Vaughan |pêşnav3=D. G. |paşnav4=Bamber |pêşnav4=J. L. |paşnav5=Barrand |pêşnav5=N. E. |paşnav6=Bell |pêşnav6=R. |paşnav7=Bianchi |pêşnav7=C. |paşnav8=Bingham |pêşnav8=R. G. |paşnav9=Blankenship |pêşnav9=D. D. |paşnav10=Casassa |pêşnav10=G. |paşnav11=Catania |pêşnav11=G. |paşnav12=Callens |pêşnav12=D. |paşnav13=Conway |pêşnav13=H. |paşnav14=Cook |pêşnav14=A. J. |paşnav15=Corr |pêşnav15=H. F. J. |tarîx=2013-02-28 |sernav=Bedmap2: improved ice bed, surface and thickness datasets for Antarctica |url=https://tc.copernicus.org/articles/7/375/2013/ |kovar=The Cryosphere |ziman=English |weşanger=Copernicus GmbH |cild=7 |hejmar=1 |rr=375–393 |doi=10.5194/tc-7-375-2013 |issn=1994-0416}}</ref> Tebeqeya qeşayê ji xeynî ji xeynî çend oazanên li geliyên hişk ên McMurdo tevahiya parzemînê nixumandine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://antarcticsun.usap.gov/science/4184/ |sernav=The Antarctic Sun: News about Antarctica - The Lost Dry Valleys of the Polar Plateau |malper=antarcticsun.usap.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en |archive-date=2022-01-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220115223943/https://antarcticsun.usap.gov/science/4184/ |url-status=dead }}</ref> Çend çemên qeşayî yên Antarktîkayê ku ber bi refên qeşayî yên Antarktîkayê ve diherikin, pêvajoyeke ku wekê dînamîkên tebeqeyên qeşayê hatine pênasekirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gfdl.noaa.gov/ice-sheet-dynamics/ |sernav=Ice Sheet Dynamics – Geophysical Fluid Dynamics Laboratory |malper=www.gfdl.noaa.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31}}</ref> Antarktîkaya Rojhilat ji Coats Land, Queen Maud Land, Enderby Land, Mac. Robertson Land, Wilkes Land û Victoria Land pêk hatiye. Ji xeynî beşek piçûk, hemî deverên parzemînê di nav nîvkada rojhilat de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctic Climate Evolution |paşnav=Florindo |pêşnav=Fabio |weşanger=Elsevier |tarîx=2008-10-10 |isbn=978-0-08-093161-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yUu-x70CZEcC |paşnav2=Siegert |pêşnav2=Martin}}</ref> Li ser û dora Antarktîkayê gelek girav hene ku piraniya wan giravên volkanîk in û li gorî pîvanên jeolojîk pir ciwan in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://figshare.utas.edu.au/articles/journal_contribution/Origin_and_evolution_of_the_sub-Antarctic_islands_the_foundation/24483391 |sernav=Quilty, Patrick Gerard |malper=figshare.utas.edu.au |roja-gihiştinê=2026-08-31 |doi=10.26749/rstpp.141.1.35}}</ref> Îstîsnayên herî berbiçav giravên [[deşta Kerguelenê]] ne ku girava herî kevin li dora 40 milyon sal berê niha çêbûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Olierook |pêşnav=Hugo K. H. |paşnav2=Jourdan |pêşnav2=Fred |paşnav3=Merle |pêşnav3=Renaud E. |paşnav4=Timms |pêşnav4=Nicholas E. |paşnav5=Kusznir |pêşnav5=Nick |paşnav6=Muhling |pêşnav6=Janet R. |tarîx=2016-04-15 |sernav=Bunbury Basalt: Gondwana breakup products or earliest vestiges of the Kerguelen mantle plume? |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0012821X1630019X |kovar=Earth and Planetary Science Letters |cild=440 |rr=20–32 |doi=10.1016/j.epsl.2016.02.008 |issn=0012-821X}}</ref> Girê Vinson a li çiyayên Ellsworthê bi bilindahiya 4.892 mêtreyê bilindeya herî bilind ê Antarktîkayê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hall Ball Kiwi Mountaineers From Mount Cook To Everest |paşnav=Monteath |pêşnav=Colin |weşanger=Cloudcap |tarîx=1997 |isbn=978-0-938567-42-4 |url=https://www.worldcat.org/title/38585390 |oclc=38585390}}</ref> Çiyayê Erebusa li Girava Rossê volkana herî başûrî ya cîhanê ye û her roj nêzîkê 10 caran diteqe. Xweliya ji teqînên volkanîk 300 kîlometre dûrî kratera volkanîk hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/48987684 |sernav=Antarctica : an encyclopedia from Abbott ice shelf to zooplankton {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en}}</ref> Delîlên hejmareke mezin ji volkanan di bin qeşayê de hene ku ger asta çalakiyê bilind bibe, dibe ku ji bo tebeqeya qeşayê xetereyek çêbike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: Earth's Own Ice World |paşnav=Carroll |pêşnav=Michael |weşanger=Springer |tarîx=2018-05-16 |isbn=978-3-319-74623-4 |paşnav2=Lopes |pêşnav2=Rosaly}}</ref> Qubeya qeşayê ya bi navê Dome Argus li Antarktîkaya Rojhilat e ku bi qasê bilindahiya 4.091 metreyan bilind ew û qada qeşayê ya herî bilind ê Antarktîkayê ye. Ev gir yek ji cihên herî sar û hişk ên cîhanê ye ku germahî ya li vir heya −90 °C ê dadikeve û barîna salane jî bi qasê 1-3 sm ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica And The Arctic Circle, A Geographic Encyclopedia Of The Earth's Polar Regions |tarîx=2014-04-01 |url=http://archive.org/details/antarctica-and-the-arctic-circle-2-volumes-a-geographic-encyclopedia-of-the-earths-polar-regions}}</ref> == Dîroka jeolojîk == Ji dawiya serdema meoproterozoîkê heta serdema kretasyeyê, Antarktîka beşek ji superparzemîna [[Gondwana|Gondwanayê]] bû û parzemîn bi pêvajoya tevgerên Antarktîkaya îro ji ber ku Gondwana hêdî hêdî ji hev perçe bûye, li dora 183 milyon sal berê îro ava bûye. Di demek dirêj a serdema fanerozoyîkê de Antarktîka xwedî avhewayek tropîkal ê nerm bû û ew bi daristanên berfireh nixumandî bû. === Serdema paleozoyîkê (539–252 milyon sal berê) === [[Wêne:Glossopteris sp. (fossil leaf) (Permian; Antarctica) 1 (49063572172) (cropped).jpg|thumb|Ji serdema permeya Antarktîkayê pelgeke ''Glossopteris sp.'' yê]] Germbûna berdewam bûye sedem ku piraniya Gondwanayê ziwa bibe. Di serdema triyasiyê de Antarktîka ji aliyê cûreyeke giyayên bi tov (pteridosperms) ve serdest bû ku ji cinsê Dicroidiumê bûn ku wekê daran mezin dibûn. Florayên din ên triasiyê ginkgophytes, sîkadofites, darên konîfer û sphenopsid bûn. Tetrapod (ajaleke çar ling) cara yekem di serdema triyasiya destpêkê de li Antarktîkayê hatine dîtin û fosîlên herî kevn ên naskirî di formasyona fremouw a çiyayên Transantarktîkê de hatine dîtin. Sînapsîd (ku wekê "xijendeyên mîna memikdaran" jî têne zanîn) cureyên wekê Lystrosaurus di nav de hebû û di serdema triyasiya destpêkê de zêde bûn. Nîvgirava Antarktîkayê di serdema jurasiyê de (206 heta 146 milyon sal berê) dest bi avakirina xwe kiriye. Afrîka di serdema jurasiyê li de dora 160 milyon sal berê ji Antarktîkayê dabeş bûye û piştre jî di serdema kretasiya destpêkê de nîvgirava Hindistanê (nêzîkî 125 milyon sal berê) ji heman parzemînan dabeş bûye. Darên ginkgo, konîfer, Bennettitale, nebatên poçikê hespan, fern û sikad di wê demê de pir bûn. Nêzîkê 80 milyon sal berê nebatên kulîlkdar bûne komên nebatan ên herî cihêreng ên li ser parzemînê. Her çiqas darên behîvê yên başûr (Nothofagus) ber bi dawiya kretasyeyê ve berbiçav bin jî li Antarktîkaya Rojava daristanên pelderzî di seranserê serdema kretasyeyê de (146–66 milyon sal berê) de serdest bûn. Her çiqas tenê çend cinsên dînezorên Antarktîkayê (Cryolophosaurus û Glacialisaurus, ji Formasyona Hanson a serdema jurasiya destpêka çiyayên Transantarktîkê û Antarctopelta, Trinisaura, Morrosaurus û Imperobator ji kretasya dereng a nîvgirava Antarktîkayê) hatine vegotin, Ammonît li deryayên derdora Antarktîkayê pir belav bûn û dînezor jî hebûn. === Serdema senozoyîkê (66–10 milyon sal berê) === Di destpêka serdema paleojenê de girêdana pira bejahî ya pira Antarktîkayê, Antartîkayê bi Amerîkaya Başûr û her wiha bi başûrê rojhilatê Awistralyayê ve berdewam kiriye. Fauna ji Formasyona La Mesetaya li nîvgirava Antarktîkayê ku dîroka wê vedigere serdema eosenê, pir dişibihe faunayên wekhev ên Amerîkaya Başûr ku ajalên wekê ajalên bi kîsik (marsupials), xenarthran, litoptern û ungulatesê bi sim û her wiha gondwanatheres û dibe ku meridiolestidans hebûn. Hatiye texmînkirin ku ajalên bi kîsik di destpêka eosenê de ji Amerîkaya Başûr bi rêya Antarktîkayê belavê Awistralyayê bûne. Nêzîkê 53 milyon sal berê Awistralya û Gîneya Nû ji Antarktîkayê veqetiyane û Deriyê Tazmanyayê vebûye. Modelên erdnîgariya Antarktîkayê nîşan didin ku ev herikîn û her wiha çerxa paşvegerê ya xwedî kirinê ji ber kêmbûna asta CO₂yê çêbûye û bûye sedema afirandina qeşayên piçûk û qeşayên mayînde yên cemserî. Her ku asta CO₂yê zêdetir kêm bûye, qeşayê dest bi berfirehbûneke bilez kiriye û cihê daristanên ku heta wê demê Antarktîkayê vedişartin girtiye. Ekosîstemên tundrayê li Antarktîkayê heta 14 û 10 milyon sal berê niha hebûna xwe berdewam kirine û piştre sarbûna zêdetir bûye sedema tunekirina van tundrayan. === Serdema hemdem === Her çiqas jeolojiya Antarktîkayê bi piranî ji aliyê qeşaya parzemînî ve hatibe veşartin jî, parzemîn dikare bi teknîkên wekê ji hestkirina ji dûr ve, radara ku di bin erdê de derbas dibe û wêneyên satelîtê werin lêkolîn kirin. Ji aliyê jeolojîk ve, Antarktîkaya Rojava pir dişibihe Andên Amerîkaya Başûr. Nîvgirava Antarktîkayê bi bilindbûna jeolojîk û veguherîna sedîmentên binê deryayê ku veguheriye kevirên metamorfîk, çêbûye. Antarktîkaya Rojava bi yekbûna çend plakayên parzemînî çêbûye ku di encamê de hejmarek rêzeçiyayên li herêmê çêbûne ku rêzeçiyayên herî berbiçav çiyayên Ellsworthê bûn. Hebûna sîstema rift a Antarktîkaya Rojava bûye sedema volkanîzma li ser sinorê di navbera Antarktîkaya Rojava û Rojhilat de û her wiha bûye sedema çêbûna çiyayên Transantarktîkê. Antarktîka Rojhilat ji aliyê jeolojîk ve devereke pirreng e. Avabûna Antarktîka Rojhilat di serdema arkeyî (4.000 –2.500 milyon sal berê) de dest pê kiriye û di serdema kambriyê de rawestiyaye. Herêm li ser kratoneke kevirî hatiye avakirin ku bingeha mertala prekambriyê ava kiriye. Li ser bingehê komir û kevirên qûmê, kevirên kilsinî û şêl hene ku di serdemên devonî û jurasiyê de hatine danîn ku çiyayên Transantarktîkê çêbikin. Li deverên peravê çiyayên wekê rêzeçiyayê Shackletonê û Vîktorya Land û hinek şikestekên tektonîk çêbûne. Komir cara yekem li Antarktîkayê li nêzîkê çiyayên Beardmoreyê ji aliyê Frank Wild ve di sefera Nimrod de di sala 1907an de hatiye tomar kirin û tê zanîn ku komirê pileya nizm li gelek deverên çiyayên Transantarktîkê heye. Çiyayên prens Charles depoyên hesinê vedihewînin û li Deryaya Rossê jî qadên neftê û gaza xwezayî hene. == Avhewa == Antarktîka parzemîna herî sar, parzemîna herî bi bahoz û parzemîna herî hişk ê Dinyayê ye. Li nêzîkê peravên parzemînê, germahî di havînê de dikare ji 10 °C ê derbas bibe û di mehên zivistanê de heya -40 °C dadikeve. Li ser deverên bilind ên navendî, germahî di mehên havînê de dikare heya -30 °C dakeve û di mehên zivistanê de jî germahiya heman deverê heya -80 °C ê dadikeve. Germahiya hewayê ya xwezayî ya herî nizm a ku li ser Erdê hatiye tomarkirin di 21ê tîrmeha sala 1983an de li stasyona Vostok a Rûsyayê li Antarktîkayê bi qasê -89.2 °C hatiye tomarkirin. Di sala 2010an de bi rêya satelîta germahiyeke hewayê germahiya parzemînê bi qasê −94.7 °C hatiye tomar kirin lêbelê dibe ku ji ev rêje ji sermaya li ser rûyê erdê bi bandor bûye ku li bilindahiya 2 mêtre li jorê rûyê erdê nehatiye tomar kirin ku ji bo tomarên fermî yên germahiya hewayê tê xwestin. Ji ber ku piraniya Antarktîkayê ji asta deryayê ji 3.000 mêtre bilindtir e, Antarktîka ji herêma Arktîkê sartir e. Germahiya Okyanûsa Arktîkê bi rêya qeşaya deryayê ya Arktîkê ber bi parzemînê ve hatiye veguhastin û bi awayê hewaya li herêma Arktîkê nerm dibe. Antarktîka çoleke cemserî ye ku barîna parzemînê kêm e. Parzemîn salane bi navînî nêzîkê 150 mm av werdigire ku bi piranî bi awayê şilopeyê ye. Deverên navxweyî hişktir e û di tevahiya salê herî zêde bi qasê 50 mm baran werdigire lê herêmên peravê bi gelemperî ji 200 mm zêdetir baran werdigirin. Li çend deverên qeşaya şîn, ba û sublîmasyon ji berfa ku dibare zêdetir berfê radike. Li geliyên hişk, heman bandor li ser bingehek kevirî çêdibe ku dibe sedema jîngeheke bêber û hişk. === Cudahiyên herêmî === Antarktîkaya Rojhilat ji ber bilindahiya xwe ya bilind ve ji Antarktîkaya Rojava sartir e. Eniyên hewayê bi zêde derbasê deverên navendî yên parzemînê nabin ku ev jî dibe sedem ku navenda parzemînê sar û hişk bimînin û dibe sedema ku bayên deverê bi leza nerm bimînin. Barîna berfa li beşa perava Antarktîkayê barîneke pir gelemperî ye ku li wir di nav 48 demjimêran de berf dikare bi qasê 1.22 mêtreyê bibare. Li qiraxa parzemînê, bayên katabatîk ên bihêz ên ji platoya cemserî pir caran bi hêza bahozê çêdibin. Di mehên havînê de ji ber ku her roj 24 demjimêrên tîrêjên rojê li wir tên wergirtin, li Cemsera Başûr ji ekvatorê zêdetir tîrêjên rojê digihîjin rûyê erdê. === Guherîna avhewayê === Tevê devera xwe yê îzolekirî, Antarktîka di dehsalên dawî de ji ber belavbûna gazên serayê, germ bûye û hinek ji beşên qeşayên xwe winda kiriye. Antarktîkaya Rojava ji sala 1950an heta sala 2000an di heyamên dehsalan de ji 0,1 °C zêdetir germ bûye û nîvgirava Antarktîkayê ya ku li ber çavan e ji nîvê sedsala 20an vir ve bi qasê 3 °C germ bûye. Antarktîkaya Rojhilat ku li gorî Antarktîkaya Rojava sar e û avhewaya deverê sekan (stabîl) heta salên 2000î germahî nîşan nedaye. Li dora Antarktîkayê, Okyanûsa Başûr ji her okyanûseke din zêdetir germahiya okyanûsê kişandiye û li kûrahiyên bi qasê 2.000 mêtreyan germbûneke berbiçav çêbûye. Li dora Antarktîka Rojava, okyanûs ji sala 1955an vir ve bi qasê 1 °C germ bûye. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commons|Antarctica|Antarktîka}} {{Parzemîn}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Antarktîka| ]] [[Kategorî:Cîhan]] [[Kategorî:Parzemîn]] ddbl7wrv6pao0tno4awdrj4vqb7hc2t 2090413 2090412 2026-09-01T19:36:07Z Penaber49 39672 2090413 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdanka giştî}} '''Antarktîka'''<ref>{{Îzolî, 2007|r=1138|jêgirtin=Antarktîka}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ferhenga Erdnîgarîyê (Coğrafya)|Ferhenga Erdnîgarîyê]]|paşnav=Önen|pêşnav=Abdurrahman |weşanger=Stembol: Doz|sal=2008|rûpel=36}}</ref> yan jî '''Antarktîk'''{{Çavk}} ({{Bi-la|Antarctica}}) yek ji [[parzemîn]]ên cîhanê ye ku parzemîna herî başûr ê dinyayê û parzemîna herî kêm nifûs a cîhanê ye. Parzemîn bi tevahî li başûrê çembera Antarktîkayê ye û ji aliyê [[Okyanûsa Başûr]] (ku wekê Okyanûsa Antarktîkayê jî tê zanîn) ve hatiye dorpêçkirin ku [[Cemsera Başûr]] a erdnîgarî vedihewîne. Di heman demê de Antarktîka pêncem parzemîna herî mezin ê cîhanê ye ku bi qasê ji %40 ji [[Ewropa|Ewropayê]] mezintir e û rûbera parzemînê bi qasê 14.200.000 km² rûerd (an rûqeşa) vegirtiye. Piraniya Antarktîkayê bi qata qeşayê ya Antarktîkayê ve hatiye nixumandin ku qalindahiya navînî ya qeşayê bi qasê 1,9 km ye. Antarktîka bi navînî parzemîna herî sar, herî hişke û parzemîna herî bi ba û bahoz ê cîhanê ye û parzemîn ji asta deryayê xwedî bilindahiyeke navînî ye. Antarktîka bi piranî ji çoleke cemserî pêk hatiye ku barîna salane li peravê zêdetirî 200 mm ye û berf û barana li hundirê parzemînê gelek kêm e. Qeşayên parzemîn di warê ava şîrîn de gelek dewlemend e ku nêzîkê ji %70ê rezervên ava şirîn ên cîhanê li Antarktîkayê cemedgirtî ye. Hatiye payîn ger ku qeşaya Antarktîkayê bihele, dê asta deryayê ya [[Cîhan|cîhanê]] bi qasê 60 mêtreyan bilind bibe. Her wiha Antarktîka xwediyê rekora germahiya herî nizm a pîvandî yê li ser rûyê [[Dinya (gerstêrk)|Erdê]] ye ku nizmahiya germahiya bi qasê −89.2 °C hatiye pîvandin. Germahiya herêmên peravê di havînê de dikare bi qasê 10 °C bilind bibe. Cureyên xwemaliyên ajalan kêzik, nematod, pengûen, fok û tardigrad in. Li cihên ku nebat lê hene, bi piranî bi awayê liken an kevzê ye. Refên qeşayê yên Antarktîkayê dibe ku cara yekem di sala 1820an de, di dema sefereke rûsî de ku ji aliyê Fabian Gottlieb von Bellingshausen û Mikhail Lazarev ve hatibû birêvebirin, hatine dîtin. Di dehsalên piştê seferên wan, di seferên fransî, amerîkî û brîtanî de li parzemînê lêkolînên zêdetir hatine kirin. Yekem derketina piştrastkirî ya Antarktîkayê ji aliyê tîmeke norwêcî ve di sala 1895an de pêk hatiye. Di destpêka sedsala 20an de, çend seferên navxwe yên parzemînê çêbûne. Lêkolînerên brîtanî Douglas Mawson, Edgeworth David û Alistair Mackay yekem kes bûn ku di sala 1909an de gihîştine [[Cemsera Başûr]] a manyetîkî û cemsera başûr a erdnîgarî jî yekem car di sala 1911an de lêkolînerê norwêcî Roald Amundsen gihiştiye cemserê. Ji aliyê îdarî ve Antarktîka ji aliyê nêzîkê 30 welatan ve tê birêvebirin ku hemî jî endamên sîstema peymana Antarktîkayê ya sala 1959an in. Li gorî şertên peymanê, çalakiyên leşkerî, kolandinên kanên madenê, teqînên nukleerî û avêtina bermayiyên nukleerî li Antarktîkayê qedexe ne. Geştiyarî, masîgirtin û lêkolîn çalakiyên sereke yên mirovan li Antarktîkayê û li derdora Antarktîkayê hene. Di mehên havînê de nêzîkê 5.000 kes li stasyonên lêkolînê dimînin û ev hejmar di mehên zivistanê de dadikeve 1.000 kesan. Her çiqas parzemîn dûr be jî, çalakiyên mirovan bi rêya qirêjî, guherîna avhewayê û bi rêya tenikbûna [[tebeqeya ozonê]] bandoreke neyînî li ser Antarktîkayê dihêle. Helîna qata qeşayê ya [[Antarktîkaya Rojava]] ya ku potansiyeleke nearam e, di pêşbîniyên bilindbûna [[asta deryayê]] yên di asta sedsalê de bûye sedema nezelaliyeke herî mezin û heman helîn bandorê li ser serûbinkirina gera [[Okyanûsa Başûr]] jî dike ku di dawiyê de dikare bibe sedema bandorên girîng li ser avhewaya [[Nîvkada Başûr]] û hilberîna Okyanûsa Başûr. == Etîmolojî == [[Wêne:1657 map Polus Antarcticus.jpg|thumb|Nexşeya cemserî ya herî başûrê Dinyayê]] Navê ku ji parzemînê hatiye dayîn ji peyva antarktîka hatiye ku ji peyva fransî ya navîn ''antartique'' an ''antarctique'' ('li hemberî Arktîkê') û piştre ji peyva latînî ''antarcticus'' ('li hemberî bakur') hatiye. Navê Antarktîkus ji peyvên yewnanî ἀντι- ('dij-') û ἀρκτικός (arktikos, 'ya hirçê [Ursa Major], bakur') hatiye.<ref name=":0">{{Cite book |sernav=Lettinck 2021, p. 158.}}</ref> Fîlozofê yewnanî Arîstoteles li dora 350 {{bz}} de di ''Meteorolojiyê'' de li ser "herêma Antarktîkê" nivîsandiye. Li gorî raporê, erdnîgarnasê yewnanî Marinusê ji Tîrusê ev nav di nexşeya xwe ya cîhanê ya sedsala duyem a {{pz}} de ku niha winda bûye, bi kar aniye. Nivîskarên romayî Gaius Julius Hyginus û Apuleius ji bo cemsera başûr navê yewnanî yê latînîkirî polus antarcticus bi kar anîne ku ji wir peyva fransî ya kevin ''pole antartike'' (nûjen ''pôle antarctique'')<ref>{{Cite book |sernav=Hyginus 1992, p. 176.}}</ref> ku di sala 1270an de hatiye piştrastkirin û ji wir jî peyva îngilîziya navîn pol antartik ku cara yekem di lêkolîneke ji aliyê nivîskarê îngilîzî Geoffrey Chaucer ve hatiye nivîsandin, hatiye wergirtin.<ref name=":0" /> Ramanên ewropî yên di derbarê hebûna Terra Australis ku parzemîneke berfirehê li başûrê dûr ê cîhanê ye ku ji bo hevsengî kirina axên bakurê [[Ewropa]], [[Asya]] û [[Afrîkaya Bakur]] pêk tîne, wekê têgeheke rewşenbîrî, ji kevnariya klasîk ve hebû. Ji ber vê yekê ''Terra Australis'' navê ku ji bo hemî girseyên bejayî yên hîpotetîk ên ku tê pêşniyar kirin ku li cihê ku niha tê zanîn Antarktîka heye, hatibû bikaranîn.<ref>{{Cite book |sernav=Mericq 1987, pp. 90–91: 'They published maps and charts based on the hypothesis that Tierra del Fuego was the beginning of that Terra Australis. The first person ever to have rights over these lands was Pedro Sancho de la Hoz, who received them through a special decree signed by Emperor Charles V on 24 January 1539.'}}</ref> Îdiaya hebûna axek wisa heta keşfkirina Awistralyayê ku ji aliyê ewropiyan ve hatiye keşfkirin, berdewam kiriye.<ref>{{Cite book |sernav=Scott, Hiatt & McIlroy 2012, pp. 2–3.}}</ref> Di destpêka sedsala 19an de keşifger Matthew Flinders guman li hebûna parzemîneke cuda yê li başûrê Awistralyayê (ku di wê demê wekê New Holland hatiye binavkirin) kiriye û ji ber vê yekê pêşniyar kiriye ku li cihê wê navê "Terra Australis" ji bo [[Awistralya|Awistralyayê]] were bikar anîn.<ref>{{Cite book |sernav=Cawley 2015, p. 130.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=McCrone & McPherson 2009, p. 75.}}</ref> Di sala 1824an de rayedarên kolonyal ên li Sîdneyê bi fermî navê parzemîna New Hollandê wekê Awistralya guhertine û peyva "Terra Australis" wekê referansek ji bo navê Antarktîkayê hiştine. Di dehsalên piştre de, erdnîgaran hevokên wekê "parzemîna Antarktîkayê" bi kar anîne. Wan li cihê vê navê li naveke helbestî geriyane û navên wekê ''Ultima'' û ''Antipodea'' pêşniyar kirine.<ref>{{Cite book |sernav=Cameron-Ash 2018, p. 20.}}</ref> Ji bo binavkirina parzemînê navê Antarktîka di salên 1890î de hatiye pejirandin û bikaranîna yekem ê vê navê ji aliyê kartografê skotlendî John George Bartholomew pêk hatiye.<ref>{{Cite web |url=https://digital.nls.uk/bartholomew/highlights/antarctica.html#:~:text=Edinburgh%20geographer%20and%20mapmaker%20John,since%20the%20first%20century%20AD. |sernav=Highlights from the Bartholomew Archive: The naming of Antarctica}}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Antarctica.svg|thumb|300px|Nexşeyek ku Antarktîkaya Rojhilat li rastê Çiyayên Transantarktîk û Antarktîkaya Rojava li çepê ye, nişan dide.]] Antarktîka ku bi awayekî asîmetrîk li dora cemsera başûr û bi piranî li başûrê çembera Antarktîkayê (ku yek ji pênc çemberên sereke yên firehiyê ye ku nexşeyên cîhanê nîşan didin) cih digire ku ji aliyê [[Okyanûsa Başûr]] ve hatiye dorpêçkirin. Di heman de çem ên avan li Antarktîkayê hene ku çemê herî dirêj ê parzemînê çemê Onyxê ye. Her wiha Antarktîka bi qasê 14,2 milyon km² rûber vedigire ku hema hema du car ji rûbera [[Awistralya|Awistralyayê]] mezintir e ku bi vê rûberê bûye pêncem parzemîna herî mezin ê cîhanê. Xeta perava Antarktîkayê bi qasê 18.000 km dirêj e ku ji sala 1983an vir ve çar celebên peravê li parzemînê hene ku perav ji %44ê peravê ji qeşayên avjenî, ji %38 ji dîwarên qeşayê pêk tê ku li ser keviran dimînin, ji %13 ji deverên qeşayî an jî qiraxa cemedên bilind pêk tê û ji %5ê ji parvên mayî jî ji kevirên vekirî pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |sernav=Antarctica - The World Factbook |malper=www.cia.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en |archive-date=2022-05-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220509192134/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: glaciological and geophysical folio |paşnav=Drewry |pêşnav=D. J. |weşanger=University of Cambridge, Scott Polar Research Institute |tarîx=1983 |isbn=978-0-901021-04-5 |cih=Cambridge}}</ref> Golên ku di binê qeşaya parzemînî de dimînin, bi piranî li geliyên hişk ên McMurdo an jî li gelek oazên cûda çêbûne.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> [[Gola Vostokê]] ku di bin stasyona Vostok a [[Rûsya|Rûsyayê]] de hatiye dîtin, mezintirîn gola binqeşayê ya cîhanê û yek ji mezintirîn golên cîhanê ye. Berê hatiye bawer kirin ku gol bi milyonan salan hatiye girtin lê di roja îro de zanyaran texmîn kirine ku ava golê her 13.000 sal carekê bi helandin û cemidandina hêdî ya qeşayê hatiye guhertin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=David |tarîx=2019-06-27 |sernav=Antarctica |url=https://academic.oup.com/book/62792 |kovar=OUP Academic |ziman=en |doi=10.1093/wentk/9780190641320.001.0001}}</ref> Di mehên havînan de qeşa li qiraxên golan dikare bihele û xendekên şil bi awayekê demkî çêdibin. Di heman demê de li Antarktîkayê hem golên ava şor û hem jî golên ava şirîn hene.<ref name=":1" /> [[Wêne:Mount Vinson from NW at Vinson Plateau by Christian Stangl (flickr).jpg|thumb|Dîmenek ji çiyayê Vînsonê ku li bakurê rojavayê Antarktîkayê ye û bilindeya herî bilind ê Antarktîkayê ye]] Antarktîka ji aliyê Çiyayên Transantarktîk ve hatiye dabeşkirin ku ji erdê Vîktoryayê heta [[Deryaya Rossê]] dirêj dibin ku ev her alî di nav xwe de Antarktîkaya Rojava û Antarktîkaya Rojhilat vedigirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: Earth's Own Ice World |paşnav=Carroll |pêşnav=Michael |weşanger=Springer |tarîx=2018-05-16 |isbn=978-3-319-74623-4 |paşnav2=Lopes |pêşnav2=Rosaly}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ji |pêşnav=Fei |paşnav2=Gao |pêşnav2=Jinyao |paşnav3=Li |pêşnav3=Fei |paşnav4=Shen |pêşnav4=Zhongyan |paşnav5=Zhang |pêşnav5=Qiao |paşnav6=Li |pêşnav6=Yongdong |tarîx=2017-10-16 |sernav=Variations of the effective elastic thickness over the Ross Sea and Transantarctic Mountains and implications for their structure and tectonics |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0040195117302937 |kovar=Tectonophysics |cild=717 |rr=127–138 |doi=10.1016/j.tecto.2017.07.011 |issn=0040-1951}}</ref> Piraniya Antarktîkayê bi tebeqeyên qeşayê ya Antarktîkayê ve hatiye nixumandin ku bi navînî 1,9 km qalindahiya qeşayan hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fretwell |pêşnav=P. |paşnav2=Pritchard |pêşnav2=H. D. |paşnav3=Vaughan |pêşnav3=D. G. |paşnav4=Bamber |pêşnav4=J. L. |paşnav5=Barrand |pêşnav5=N. E. |paşnav6=Bell |pêşnav6=R. |paşnav7=Bianchi |pêşnav7=C. |paşnav8=Bingham |pêşnav8=R. G. |paşnav9=Blankenship |pêşnav9=D. D. |paşnav10=Casassa |pêşnav10=G. |paşnav11=Catania |pêşnav11=G. |paşnav12=Callens |pêşnav12=D. |paşnav13=Conway |pêşnav13=H. |paşnav14=Cook |pêşnav14=A. J. |paşnav15=Corr |pêşnav15=H. F. J. |tarîx=2013-02-28 |sernav=Bedmap2: improved ice bed, surface and thickness datasets for Antarctica |url=https://tc.copernicus.org/articles/7/375/2013/ |kovar=The Cryosphere |ziman=English |weşanger=Copernicus GmbH |cild=7 |hejmar=1 |rr=375–393 |doi=10.5194/tc-7-375-2013 |issn=1994-0416}}</ref> Tebeqeya qeşayê ji xeynî ji xeynî çend oazanên li geliyên hişk ên McMurdo tevahiya parzemînê nixumandine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://antarcticsun.usap.gov/science/4184/ |sernav=The Antarctic Sun: News about Antarctica - The Lost Dry Valleys of the Polar Plateau |malper=antarcticsun.usap.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en |archive-date=2022-01-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220115223943/https://antarcticsun.usap.gov/science/4184/ |url-status=dead }}</ref> Çend çemên qeşayî yên Antarktîkayê ku ber bi refên qeşayî yên Antarktîkayê ve diherikin, pêvajoyeke ku wekê dînamîkên tebeqeyên qeşayê hatine pênasekirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gfdl.noaa.gov/ice-sheet-dynamics/ |sernav=Ice Sheet Dynamics – Geophysical Fluid Dynamics Laboratory |malper=www.gfdl.noaa.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31}}</ref> Antarktîkaya Rojhilat ji Coats Land, Queen Maud Land, Enderby Land, Mac. Robertson Land, Wilkes Land û Victoria Land pêk hatiye. Ji xeynî beşek piçûk, hemî deverên parzemînê di nav nîvkada rojhilat de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctic Climate Evolution |paşnav=Florindo |pêşnav=Fabio |weşanger=Elsevier |tarîx=2008-10-10 |isbn=978-0-08-093161-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yUu-x70CZEcC |paşnav2=Siegert |pêşnav2=Martin}}</ref> Li ser û dora Antarktîkayê gelek girav hene ku piraniya wan giravên volkanîk in û li gorî pîvanên jeolojîk pir ciwan in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://figshare.utas.edu.au/articles/journal_contribution/Origin_and_evolution_of_the_sub-Antarctic_islands_the_foundation/24483391 |sernav=Quilty, Patrick Gerard |malper=figshare.utas.edu.au |roja-gihiştinê=2026-08-31 |doi=10.26749/rstpp.141.1.35}}</ref> Îstîsnayên herî berbiçav giravên [[deşta Kerguelenê]] ne ku girava herî kevin li dora 40 milyon sal berê niha çêbûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Olierook |pêşnav=Hugo K. H. |paşnav2=Jourdan |pêşnav2=Fred |paşnav3=Merle |pêşnav3=Renaud E. |paşnav4=Timms |pêşnav4=Nicholas E. |paşnav5=Kusznir |pêşnav5=Nick |paşnav6=Muhling |pêşnav6=Janet R. |tarîx=2016-04-15 |sernav=Bunbury Basalt: Gondwana breakup products or earliest vestiges of the Kerguelen mantle plume? |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0012821X1630019X |kovar=Earth and Planetary Science Letters |cild=440 |rr=20–32 |doi=10.1016/j.epsl.2016.02.008 |issn=0012-821X}}</ref> Girê Vinson a li çiyayên Ellsworthê bi bilindahiya 4.892 mêtreyê bilindeya herî bilind ê Antarktîkayê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hall Ball Kiwi Mountaineers From Mount Cook To Everest |paşnav=Monteath |pêşnav=Colin |weşanger=Cloudcap |tarîx=1997 |isbn=978-0-938567-42-4 |url=https://www.worldcat.org/title/38585390 |oclc=38585390}}</ref> Çiyayê Erebusa li Girava Rossê volkana herî başûrî ya cîhanê ye û her roj nêzîkê 10 caran diteqe. Xweliya ji teqînên volkanîk 300 kîlometre dûrî kratera volkanîk hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/48987684 |sernav=Antarctica : an encyclopedia from Abbott ice shelf to zooplankton {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en}}</ref> Delîlên hejmareke mezin ji volkanan di bin qeşayê de hene ku ger asta çalakiyê bilind bibe, dibe ku ji bo tebeqeya qeşayê xetereyek çêbike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: Earth's Own Ice World |paşnav=Carroll |pêşnav=Michael |weşanger=Springer |tarîx=2018-05-16 |isbn=978-3-319-74623-4 |paşnav2=Lopes |pêşnav2=Rosaly}}</ref> Qubeya qeşayê ya bi navê Dome Argus li Antarktîkaya Rojhilat e ku bi qasê bilindahiya 4.091 metreyan bilind ew û qada qeşayê ya herî bilind ê Antarktîkayê ye. Ev gir yek ji cihên herî sar û hişk ên cîhanê ye ku germahî ya li vir heya −90 °C ê dadikeve û barîna salane jî bi qasê 1-3 sm ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica And The Arctic Circle, A Geographic Encyclopedia Of The Earth's Polar Regions |tarîx=2014-04-01 |url=http://archive.org/details/antarctica-and-the-arctic-circle-2-volumes-a-geographic-encyclopedia-of-the-earths-polar-regions}}</ref> == Dîroka jeolojîk == Ji dawiya serdema meoproterozoîkê heta serdema kretasyeyê, Antarktîka beşek ji superparzemîna [[Gondwana|Gondwanayê]] bû û parzemîn bi pêvajoya tevgerên Antarktîkaya îro ji ber ku Gondwana hêdî hêdî ji hev perçe bûye, li dora 183 milyon sal berê îro ava bûye. Di demek dirêj a serdema fanerozoyîkê de Antarktîka xwedî avhewayek tropîkal ê nerm bû û ew bi daristanên berfireh nixumandî bû. === Serdema paleozoyîkê (539–252 milyon sal berê) === [[Wêne:Glossopteris sp. (fossil leaf) (Permian; Antarctica) 1 (49063572172) (cropped).jpg|thumb|Ji serdema permeya Antarktîkayê pelgeke ''Glossopteris sp.'' yê]] Germbûna berdewam bûye sedem ku piraniya Gondwanayê ziwa bibe. Di serdema triyasiyê de Antarktîka ji aliyê cûreyeke giyayên bi tov (pteridosperms) ve serdest bû ku ji cinsê Dicroidiumê bûn ku wekê daran mezin dibûn. Florayên din ên triasiyê ginkgophytes, sîkadofites, darên konîfer û sphenopsid bûn. Tetrapod (ajaleke çar ling) cara yekem di serdema triyasiya destpêkê de li Antarktîkayê hatine dîtin û fosîlên herî kevn ên naskirî di formasyona fremouw a çiyayên Transantarktîkê de hatine dîtin. Sînapsîd (ku wekê "xijendeyên mîna memikdaran" jî têne zanîn) cureyên wekê Lystrosaurus di nav de hebû û di serdema triyasiya destpêkê de zêde bûn. Nîvgirava Antarktîkayê di serdema jurasiyê de (206 heta 146 milyon sal berê) dest bi avakirina xwe kiriye. Afrîka di serdema jurasiyê li de dora 160 milyon sal berê ji Antarktîkayê dabeş bûye û piştre jî di serdema kretasiya destpêkê de nîvgirava Hindistanê (nêzîkî 125 milyon sal berê) ji heman parzemînan dabeş bûye. Darên ginkgo, konîfer, Bennettitale, nebatên poçikê hespan, fern û sikad di wê demê de pir bûn. Nêzîkê 80 milyon sal berê nebatên kulîlkdar bûne komên nebatan ên herî cihêreng ên li ser parzemînê. Her çiqas darên behîvê yên başûr (Nothofagus) ber bi dawiya kretasyeyê ve berbiçav bin jî li Antarktîkaya Rojava daristanên pelderzî di seranserê serdema kretasyeyê de (146–66 milyon sal berê) de serdest bûn. Her çiqas tenê çend cinsên dînezorên Antarktîkayê (Cryolophosaurus û Glacialisaurus, ji Formasyona Hanson a serdema jurasiya destpêka çiyayên Transantarktîkê û Antarctopelta, Trinisaura, Morrosaurus û Imperobator ji kretasya dereng a nîvgirava Antarktîkayê) hatine vegotin, Ammonît li deryayên derdora Antarktîkayê pir belav bûn û dînezor jî hebûn. === Serdema senozoyîkê (66–10 milyon sal berê) === Di destpêka serdema paleojenê de girêdana pira bejahî ya pira Antarktîkayê, Antartîkayê bi Amerîkaya Başûr û her wiha bi başûrê rojhilatê Awistralyayê ve berdewam kiriye. Fauna ji Formasyona La Mesetaya li nîvgirava Antarktîkayê ku dîroka wê vedigere serdema eosenê, pir dişibihe faunayên wekhev ên Amerîkaya Başûr ku ajalên wekê ajalên bi kîsik (marsupials), xenarthran, litoptern û ungulatesê bi sim û her wiha gondwanatheres û dibe ku meridiolestidans hebûn. Hatiye texmînkirin ku ajalên bi kîsik di destpêka eosenê de ji Amerîkaya Başûr bi rêya Antarktîkayê belavê Awistralyayê bûne. Nêzîkê 53 milyon sal berê Awistralya û Gîneya Nû ji Antarktîkayê veqetiyane û Deriyê Tazmanyayê vebûye. Modelên erdnîgariya Antarktîkayê nîşan didin ku ev herikîn û her wiha çerxa paşvegerê ya xwedî kirinê ji ber kêmbûna asta CO₂yê çêbûye û bûye sedema afirandina qeşayên piçûk û qeşayên mayînde yên cemserî. Her ku asta CO₂yê zêdetir kêm bûye, qeşayê dest bi berfirehbûneke bilez kiriye û cihê daristanên ku heta wê demê Antarktîkayê vedişartin girtiye. Ekosîstemên tundrayê li Antarktîkayê heta 14 û 10 milyon sal berê niha hebûna xwe berdewam kirine û piştre sarbûna zêdetir bûye sedema tunekirina van tundrayan. === Serdema hemdem === Her çiqas jeolojiya Antarktîkayê bi piranî ji aliyê qeşaya parzemînî ve hatibe veşartin jî, parzemîn dikare bi teknîkên wekê ji hestkirina ji dûr ve, radara ku di bin erdê de derbas dibe û wêneyên satelîtê werin lêkolîn kirin. Ji aliyê jeolojîk ve, Antarktîkaya Rojava pir dişibihe Andên Amerîkaya Başûr. Nîvgirava Antarktîkayê bi bilindbûna jeolojîk û veguherîna sedîmentên binê deryayê ku veguheriye kevirên metamorfîk, çêbûye. Antarktîkaya Rojava bi yekbûna çend plakayên parzemînî çêbûye ku di encamê de hejmarek rêzeçiyayên li herêmê çêbûne ku rêzeçiyayên herî berbiçav çiyayên Ellsworthê bûn. Hebûna sîstema rift a Antarktîkaya Rojava bûye sedema volkanîzma li ser sinorê di navbera Antarktîkaya Rojava û Rojhilat de û her wiha bûye sedema çêbûna çiyayên Transantarktîkê. Antarktîka Rojhilat ji aliyê jeolojîk ve devereke pirreng e. Avabûna Antarktîka Rojhilat di serdema arkeyî (4.000 –2.500 milyon sal berê) de dest pê kiriye û di serdema kambriyê de rawestiyaye. Herêm li ser kratoneke kevirî hatiye avakirin ku bingeha mertala prekambriyê ava kiriye. Li ser bingehê komir û kevirên qûmê, kevirên kilsinî û şêl hene ku di serdemên devonî û jurasiyê de hatine danîn ku çiyayên Transantarktîkê çêbikin. Li deverên peravê çiyayên wekê rêzeçiyayê Shackletonê û Vîktorya Land û hinek şikestekên tektonîk çêbûne. Komir cara yekem li Antarktîkayê li nêzîkê çiyayên Beardmoreyê ji aliyê Frank Wild ve di sefera Nimrod de di sala 1907an de hatiye tomar kirin û tê zanîn ku komirê pileya nizm li gelek deverên çiyayên Transantarktîkê heye. Çiyayên prens Charles depoyên hesinê vedihewînin û li Deryaya Rossê jî qadên neftê û gaza xwezayî hene. == Avhewa == Antarktîka parzemîna herî sar, parzemîna herî bi bahoz û parzemîna herî hişk ê Dinyayê ye. Li nêzîkê peravên parzemînê, germahî di havînê de dikare ji 10 °C ê derbas bibe û di mehên zivistanê de heya -40 °C dadikeve. Li ser deverên bilind ên navendî, germahî di mehên havînê de dikare heya -30 °C dakeve û di mehên zivistanê de jî germahiya heman deverê heya -80 °C ê dadikeve. Germahiya hewayê ya xwezayî ya herî nizm a ku li ser Erdê hatiye tomarkirin di 21ê tîrmeha sala 1983an de li stasyona Vostok a Rûsyayê li Antarktîkayê bi qasê -89.2 °C hatiye tomarkirin. Di sala 2010an de bi rêya satelîta germahiyeke hewayê germahiya parzemînê bi qasê −94.7 °C hatiye tomar kirin lêbelê dibe ku ji ev rêje ji sermaya li ser rûyê erdê bi bandor bûye ku li bilindahiya 2 mêtre li jorê rûyê erdê nehatiye tomar kirin ku ji bo tomarên fermî yên germahiya hewayê tê xwestin. Ji ber ku piraniya Antarktîkayê ji asta deryayê ji 3.000 mêtre bilindtir e, Antarktîka ji herêma Arktîkê sartir e. Germahiya Okyanûsa Arktîkê bi rêya qeşaya deryayê ya Arktîkê ber bi parzemînê ve hatiye veguhastin û bi awayê hewaya li herêma Arktîkê nerm dibe. Antarktîka çoleke cemserî ye ku barîna parzemînê kêm e. Parzemîn salane bi navînî nêzîkê 150 mm av werdigire ku bi piranî bi awayê şilopeyê ye. Deverên navxweyî hişktir e û di tevahiya salê herî zêde bi qasê 50 mm baran werdigire lê herêmên peravê bi gelemperî ji 200 mm zêdetir baran werdigirin. Li çend deverên qeşaya şîn, ba û sublîmasyon ji berfa ku dibare zêdetir berfê radike. Li geliyên hişk, heman bandor li ser bingehek kevirî çêdibe ku dibe sedema jîngeheke bêber û hişk. === Cudahiyên herêmî === Antarktîkaya Rojhilat ji ber bilindahiya xwe ya bilind ve ji Antarktîkaya Rojava sartir e. Eniyên hewayê bi zêde derbasê deverên navendî yên parzemînê nabin ku ev jî dibe sedem ku navenda parzemînê sar û hişk bimînin û dibe sedema ku bayên deverê bi leza nerm bimînin. Barîna berfa li beşa perava Antarktîkayê barîneke pir gelemperî ye ku li wir di nav 48 demjimêran de berf dikare bi qasê 1.22 mêtreyê bibare. Li qiraxa parzemînê, bayên katabatîk ên bihêz ên ji platoya cemserî pir caran bi hêza bahozê çêdibin. Di mehên havînê de ji ber ku her roj 24 demjimêrên tîrêjên rojê li wir tên wergirtin, li Cemsera Başûr ji ekvatorê zêdetir tîrêjên rojê digihîjin rûyê erdê. === Guherîna avhewayê === Tevê devera xwe yê îzolekirî, Antarktîka di dehsalên dawî de ji ber belavbûna gazên serayê, germ bûye û hinek ji beşên qeşayên xwe winda kiriye. Antarktîkaya Rojava ji sala 1950an heta sala 2000an di heyamên dehsalan de ji 0,1 °C zêdetir germ bûye û nîvgirava Antarktîkayê ya ku li ber çavan e ji nîvê sedsala 20an vir ve bi qasê 3 °C germ bûye. Antarktîkaya Rojhilat ku li gorî Antarktîkaya Rojava sar e û avhewaya deverê sekan (stabîl) heta salên 2000î germahî nîşan nedaye. Li dora Antarktîkayê, Okyanûsa Başûr ji her okyanûseke din zêdetir germahiya okyanûsê kişandiye û li kûrahiyên bi qasê 2.000 mêtreyan germbûneke berbiçav çêbûye. Li dora Antarktîka Rojava, okyanûs ji sala 1955an vir ve bi qasê 1 °C germ bûye. Germbûna Okyanûsa Başûr a li dora Antarktîkayê bûye sedema qelsbûn an jî hilweşîna refikên qeşayên ku li derveyî qeşayan digeriyan û hevsengiya wan pêk dianiyan. Her çiqas perê qeşayên Antarktîkaya Rojhilat ku berdewam dike ku li hundirê welêt qeşayê zêde bike jî gelek cemedên peravê giraniya xwe winda dikin û paşve dikişin ku ev jî dibe sedema windabûna giştî ya qeşayên li seranserê Antarktîkayê. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commons|Antarctica|Antarktîka}} {{Parzemîn}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Antarktîka| ]] [[Kategorî:Cîhan]] [[Kategorî:Parzemîn]] hoe5udu9r0caq42qvglho2qisuftkyg 2090414 2090413 2026-09-01T19:38:42Z Penaber49 39672 2090414 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdanka giştî}} '''Antarktîka'''<ref>{{Îzolî, 2007|r=1138|jêgirtin=Antarktîka}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ferhenga Erdnîgarîyê (Coğrafya)|Ferhenga Erdnîgarîyê]]|paşnav=Önen|pêşnav=Abdurrahman |weşanger=Stembol: Doz|sal=2008|rûpel=36}}</ref> yan jî '''Antarktîk'''{{Çavk}} ({{Bi-la|Antarctica}}) yek ji [[parzemîn]]ên cîhanê ye ku parzemîna herî başûr ê dinyayê û parzemîna herî kêm nifûs a cîhanê ye. Parzemîn bi tevahî li başûrê çembera Antarktîkayê ye û ji aliyê [[Okyanûsa Başûr]] (ku wekê Okyanûsa Antarktîkayê jî tê zanîn) ve hatiye dorpêçkirin ku [[Cemsera Başûr]] a erdnîgarî vedihewîne. Di heman demê de Antarktîka pêncem parzemîna herî mezin ê cîhanê ye ku bi qasê ji %40 ji [[Ewropa|Ewropayê]] mezintir e û rûbera parzemînê bi qasê 14.200.000 km² rûerd (an rûqeşa) vegirtiye. Piraniya Antarktîkayê bi qata qeşayê ya Antarktîkayê ve hatiye nixumandin ku qalindahiya navînî ya qeşayê bi qasê 1,9 km ye. Antarktîka bi navînî parzemîna herî sar, herî hişke û parzemîna herî bi ba û bahoz ê cîhanê ye û parzemîn ji asta deryayê xwedî bilindahiyeke navînî ye. Antarktîka bi piranî ji çoleke cemserî pêk hatiye ku barîna salane li peravê zêdetirî 200 mm ye û berf û barana li hundirê parzemînê gelek kêm e. Qeşayên parzemîn di warê ava şîrîn de gelek dewlemend e ku nêzîkê ji %70ê rezervên ava şirîn ên cîhanê li Antarktîkayê cemedgirtî ye. Hatiye payîn ger ku qeşaya Antarktîkayê bihele, dê asta deryayê ya [[Cîhan|cîhanê]] bi qasê 60 mêtreyan bilind bibe. Her wiha Antarktîka xwediyê rekora germahiya herî nizm a pîvandî yê li ser rûyê [[Dinya (gerstêrk)|Erdê]] ye ku nizmahiya germahiya bi qasê −89.2 °C hatiye pîvandin. Germahiya herêmên peravê di havînê de dikare bi qasê 10 °C bilind bibe. Cureyên xwemaliyên ajalan kêzik, nematod, pengûen, fok û tardigrad in. Li cihên ku nebat lê hene, bi piranî bi awayê liken an kevzê ye. Refên qeşayê yên Antarktîkayê dibe ku cara yekem di sala 1820an de, di dema sefereke rûsî de ku ji aliyê Fabian Gottlieb von Bellingshausen û Mikhail Lazarev ve hatibû birêvebirin, hatine dîtin. Di dehsalên piştê seferên wan, di seferên fransî, amerîkî û brîtanî de li parzemînê lêkolînên zêdetir hatine kirin. Yekem derketina piştrastkirî ya Antarktîkayê ji aliyê tîmeke norwêcî ve di sala 1895an de pêk hatiye. Di destpêka sedsala 20an de, çend seferên navxwe yên parzemînê çêbûne. Lêkolînerên brîtanî Douglas Mawson, Edgeworth David û Alistair Mackay yekem kes bûn ku di sala 1909an de gihîştine [[Cemsera Başûr]] a manyetîkî û cemsera başûr a erdnîgarî jî yekem car di sala 1911an de lêkolînerê norwêcî Roald Amundsen gihiştiye cemserê. Ji aliyê îdarî ve Antarktîka ji aliyê nêzîkê 30 welatan ve tê birêvebirin ku hemî jî endamên sîstema peymana Antarktîkayê ya sala 1959an in. Li gorî şertên peymanê, çalakiyên leşkerî, kolandinên kanên madenê, teqînên nukleerî û avêtina bermayiyên nukleerî li Antarktîkayê qedexe ne. Geştiyarî, masîgirtin û lêkolîn çalakiyên sereke yên mirovan li Antarktîkayê û li derdora Antarktîkayê hene. Di mehên havînê de nêzîkê 5.000 kes li stasyonên lêkolînê dimînin û ev hejmar di mehên zivistanê de dadikeve 1.000 kesan. Her çiqas parzemîn dûr be jî, çalakiyên mirovan bi rêya qirêjî, guherîna avhewayê û bi rêya tenikbûna [[tebeqeya ozonê]] bandoreke neyînî li ser Antarktîkayê dihêle. Helîna qata qeşayê ya [[Antarktîkaya Rojava]] ya ku potansiyeleke nearam e, di pêşbîniyên bilindbûna [[asta deryayê]] yên di asta sedsalê de bûye sedema nezelaliyeke herî mezin û heman helîn bandorê li ser serûbinkirina gera [[Okyanûsa Başûr]] jî dike ku di dawiyê de dikare bibe sedema bandorên girîng li ser avhewaya [[Nîvkada Başûr]] û hilberîna Okyanûsa Başûr. == Etîmolojî == [[Wêne:1657 map Polus Antarcticus.jpg|thumb|Nexşeya cemserî ya herî başûrê Dinyayê]] Navê ku ji parzemînê hatiye dayîn ji peyva antarktîka hatiye ku ji peyva fransî ya navîn ''antartique'' an ''antarctique'' ('li hemberî Arktîkê') û piştre ji peyva latînî ''antarcticus'' ('li hemberî bakur') hatiye. Navê Antarktîkus ji peyvên yewnanî ἀντι- ('dij-') û ἀρκτικός (arktikos, 'ya hirçê [Ursa Major], bakur') hatiye.<ref name=":0">{{Cite book |sernav=Lettinck 2021, p. 158.}}</ref> Fîlozofê yewnanî Arîstoteles li dora 350 {{bz}} de di ''Meteorolojiyê'' de li ser "herêma Antarktîkê" nivîsandiye. Li gorî raporê, erdnîgarnasê yewnanî Marinusê ji Tîrusê ev nav di nexşeya xwe ya cîhanê ya sedsala duyem a {{pz}} de ku niha winda bûye, bi kar aniye. Nivîskarên romayî Gaius Julius Hyginus û Apuleius ji bo cemsera başûr navê yewnanî yê latînîkirî polus antarcticus bi kar anîne ku ji wir peyva fransî ya kevin ''pole antartike'' (nûjen ''pôle antarctique'')<ref>{{Cite book |sernav=Hyginus 1992, p. 176.}}</ref> ku di sala 1270an de hatiye piştrastkirin û ji wir jî peyva îngilîziya navîn pol antartik ku cara yekem di lêkolîneke ji aliyê nivîskarê îngilîzî Geoffrey Chaucer ve hatiye nivîsandin, hatiye wergirtin.<ref name=":0" /> Ramanên ewropî yên di derbarê hebûna Terra Australis ku parzemîneke berfirehê li başûrê dûr ê cîhanê ye ku ji bo hevsengî kirina axên bakurê [[Ewropa]], [[Asya]] û [[Afrîkaya Bakur]] pêk tîne, wekê têgeheke rewşenbîrî, ji kevnariya klasîk ve hebû. Ji ber vê yekê ''Terra Australis'' navê ku ji bo hemî girseyên bejayî yên hîpotetîk ên ku tê pêşniyar kirin ku li cihê ku niha tê zanîn Antarktîka heye, hatibû bikaranîn.<ref>{{Cite book |sernav=Mericq 1987, pp. 90–91: 'They published maps and charts based on the hypothesis that Tierra del Fuego was the beginning of that Terra Australis. The first person ever to have rights over these lands was Pedro Sancho de la Hoz, who received them through a special decree signed by Emperor Charles V on 24 January 1539.'}}</ref> Îdiaya hebûna axek wisa heta keşfkirina Awistralyayê ku ji aliyê ewropiyan ve hatiye keşfkirin, berdewam kiriye.<ref>{{Cite book |sernav=Scott, Hiatt & McIlroy 2012, pp. 2–3.}}</ref> Di destpêka sedsala 19an de keşifger Matthew Flinders guman li hebûna parzemîneke cuda yê li başûrê Awistralyayê (ku di wê demê wekê New Holland hatiye binavkirin) kiriye û ji ber vê yekê pêşniyar kiriye ku li cihê wê navê "Terra Australis" ji bo [[Awistralya|Awistralyayê]] were bikar anîn.<ref>{{Cite book |sernav=Cawley 2015, p. 130.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=McCrone & McPherson 2009, p. 75.}}</ref> Di sala 1824an de rayedarên kolonyal ên li Sîdneyê bi fermî navê parzemîna New Hollandê wekê Awistralya guhertine û peyva "Terra Australis" wekê referansek ji bo navê Antarktîkayê hiştine. Di dehsalên piştre de, erdnîgaran hevokên wekê "parzemîna Antarktîkayê" bi kar anîne. Wan li cihê vê navê li naveke helbestî geriyane û navên wekê ''Ultima'' û ''Antipodea'' pêşniyar kirine.<ref>{{Cite book |sernav=Cameron-Ash 2018, p. 20.}}</ref> Ji bo binavkirina parzemînê navê Antarktîka di salên 1890î de hatiye pejirandin û bikaranîna yekem ê vê navê ji aliyê kartografê skotlendî John George Bartholomew pêk hatiye.<ref>{{Cite web |url=https://digital.nls.uk/bartholomew/highlights/antarctica.html#:~:text=Edinburgh%20geographer%20and%20mapmaker%20John,since%20the%20first%20century%20AD. |sernav=Highlights from the Bartholomew Archive: The naming of Antarctica}}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Antarctica.svg|thumb|300px|Nexşeyek ku Antarktîkaya Rojhilat li rastê Çiyayên Transantarktîk û Antarktîkaya Rojava li çepê ye, nişan dide.]] Antarktîka ku bi awayekî asîmetrîk li dora cemsera başûr û bi piranî li başûrê çembera Antarktîkayê (ku yek ji pênc çemberên sereke yên firehiyê ye ku nexşeyên cîhanê nîşan didin) cih digire ku ji aliyê [[Okyanûsa Başûr]] ve hatiye dorpêçkirin. Di heman de çem ên avan li Antarktîkayê hene ku çemê herî dirêj ê parzemînê çemê Onyxê ye. Her wiha Antarktîka bi qasê 14,2 milyon km² rûber vedigire ku hema hema du car ji rûbera [[Awistralya|Awistralyayê]] mezintir e ku bi vê rûberê bûye pêncem parzemîna herî mezin ê cîhanê. Xeta perava Antarktîkayê bi qasê 18.000 km dirêj e ku ji sala 1983an vir ve çar celebên peravê li parzemînê hene ku perav ji %44ê peravê ji qeşayên avjenî, ji %38 ji dîwarên qeşayê pêk tê ku li ser keviran dimînin, ji %13 ji deverên qeşayî an jî qiraxa cemedên bilind pêk tê û ji %5ê ji parvên mayî jî ji kevirên vekirî pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |sernav=Antarctica - The World Factbook |malper=www.cia.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en |archive-date=2022-05-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220509192134/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: glaciological and geophysical folio |paşnav=Drewry |pêşnav=D. J. |weşanger=University of Cambridge, Scott Polar Research Institute |tarîx=1983 |isbn=978-0-901021-04-5 |cih=Cambridge}}</ref> Golên ku di binê qeşaya parzemînî de dimînin, bi piranî li geliyên hişk ên McMurdo an jî li gelek oazên cûda çêbûne.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> [[Gola Vostokê]] ku di bin stasyona Vostok a [[Rûsya|Rûsyayê]] de hatiye dîtin, mezintirîn gola binqeşayê ya cîhanê û yek ji mezintirîn golên cîhanê ye. Berê hatiye bawer kirin ku gol bi milyonan salan hatiye girtin lê di roja îro de zanyaran texmîn kirine ku ava golê her 13.000 sal carekê bi helandin û cemidandina hêdî ya qeşayê hatiye guhertin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=David |tarîx=2019-06-27 |sernav=Antarctica |url=https://academic.oup.com/book/62792 |kovar=OUP Academic |ziman=en |doi=10.1093/wentk/9780190641320.001.0001}}</ref> Di mehên havînan de qeşa li qiraxên golan dikare bihele û xendekên şil bi awayekê demkî çêdibin. Di heman demê de li Antarktîkayê hem golên ava şor û hem jî golên ava şirîn hene.<ref name=":1" /> [[Wêne:Mount Vinson from NW at Vinson Plateau by Christian Stangl (flickr).jpg|thumb|Dîmenek ji çiyayê Vînsonê ku li bakurê rojavayê Antarktîkayê ye û bilindeya herî bilind ê Antarktîkayê ye]] Antarktîka ji aliyê Çiyayên Transantarktîk ve hatiye dabeşkirin ku ji erdê Vîktoryayê heta [[Deryaya Rossê]] dirêj dibin ku ev her alî di nav xwe de Antarktîkaya Rojava û Antarktîkaya Rojhilat vedigirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: Earth's Own Ice World |paşnav=Carroll |pêşnav=Michael |weşanger=Springer |tarîx=2018-05-16 |isbn=978-3-319-74623-4 |paşnav2=Lopes |pêşnav2=Rosaly}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ji |pêşnav=Fei |paşnav2=Gao |pêşnav2=Jinyao |paşnav3=Li |pêşnav3=Fei |paşnav4=Shen |pêşnav4=Zhongyan |paşnav5=Zhang |pêşnav5=Qiao |paşnav6=Li |pêşnav6=Yongdong |tarîx=2017-10-16 |sernav=Variations of the effective elastic thickness over the Ross Sea and Transantarctic Mountains and implications for their structure and tectonics |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0040195117302937 |kovar=Tectonophysics |cild=717 |rr=127–138 |doi=10.1016/j.tecto.2017.07.011 |issn=0040-1951}}</ref> Piraniya Antarktîkayê bi tebeqeyên qeşayê ya Antarktîkayê ve hatiye nixumandin ku bi navînî 1,9 km qalindahiya qeşayan hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fretwell |pêşnav=P. |paşnav2=Pritchard |pêşnav2=H. D. |paşnav3=Vaughan |pêşnav3=D. G. |paşnav4=Bamber |pêşnav4=J. L. |paşnav5=Barrand |pêşnav5=N. E. |paşnav6=Bell |pêşnav6=R. |paşnav7=Bianchi |pêşnav7=C. |paşnav8=Bingham |pêşnav8=R. G. |paşnav9=Blankenship |pêşnav9=D. D. |paşnav10=Casassa |pêşnav10=G. |paşnav11=Catania |pêşnav11=G. |paşnav12=Callens |pêşnav12=D. |paşnav13=Conway |pêşnav13=H. |paşnav14=Cook |pêşnav14=A. J. |paşnav15=Corr |pêşnav15=H. F. J. |tarîx=2013-02-28 |sernav=Bedmap2: improved ice bed, surface and thickness datasets for Antarctica |url=https://tc.copernicus.org/articles/7/375/2013/ |kovar=The Cryosphere |ziman=English |weşanger=Copernicus GmbH |cild=7 |hejmar=1 |rr=375–393 |doi=10.5194/tc-7-375-2013 |issn=1994-0416}}</ref> Tebeqeya qeşayê ji xeynî ji xeynî çend oazanên li geliyên hişk ên McMurdo tevahiya parzemînê nixumandine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://antarcticsun.usap.gov/science/4184/ |sernav=The Antarctic Sun: News about Antarctica - The Lost Dry Valleys of the Polar Plateau |malper=antarcticsun.usap.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en |archive-date=2022-01-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220115223943/https://antarcticsun.usap.gov/science/4184/ |url-status=dead }}</ref> Çend çemên qeşayî yên Antarktîkayê ku ber bi refên qeşayî yên Antarktîkayê ve diherikin, pêvajoyeke ku wekê dînamîkên tebeqeyên qeşayê hatine pênasekirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gfdl.noaa.gov/ice-sheet-dynamics/ |sernav=Ice Sheet Dynamics – Geophysical Fluid Dynamics Laboratory |malper=www.gfdl.noaa.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31}}</ref> Antarktîkaya Rojhilat ji Coats Land, Queen Maud Land, Enderby Land, Mac. Robertson Land, Wilkes Land û Victoria Land pêk hatiye. Ji xeynî beşek piçûk, hemî deverên parzemînê di nav nîvkada rojhilat de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctic Climate Evolution |paşnav=Florindo |pêşnav=Fabio |weşanger=Elsevier |tarîx=2008-10-10 |isbn=978-0-08-093161-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yUu-x70CZEcC |paşnav2=Siegert |pêşnav2=Martin}}</ref> Li ser û dora Antarktîkayê gelek girav hene ku piraniya wan giravên volkanîk in û li gorî pîvanên jeolojîk pir ciwan in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://figshare.utas.edu.au/articles/journal_contribution/Origin_and_evolution_of_the_sub-Antarctic_islands_the_foundation/24483391 |sernav=Quilty, Patrick Gerard |malper=figshare.utas.edu.au |roja-gihiştinê=2026-08-31 |doi=10.26749/rstpp.141.1.35}}</ref> Îstîsnayên herî berbiçav giravên [[deşta Kerguelenê]] ne ku girava herî kevin li dora 40 milyon sal berê niha çêbûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Olierook |pêşnav=Hugo K. H. |paşnav2=Jourdan |pêşnav2=Fred |paşnav3=Merle |pêşnav3=Renaud E. |paşnav4=Timms |pêşnav4=Nicholas E. |paşnav5=Kusznir |pêşnav5=Nick |paşnav6=Muhling |pêşnav6=Janet R. |tarîx=2016-04-15 |sernav=Bunbury Basalt: Gondwana breakup products or earliest vestiges of the Kerguelen mantle plume? |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0012821X1630019X |kovar=Earth and Planetary Science Letters |cild=440 |rr=20–32 |doi=10.1016/j.epsl.2016.02.008 |issn=0012-821X}}</ref> Girê Vinson a li çiyayên Ellsworthê bi bilindahiya 4.892 mêtreyê bilindeya herî bilind ê Antarktîkayê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hall Ball Kiwi Mountaineers From Mount Cook To Everest |paşnav=Monteath |pêşnav=Colin |weşanger=Cloudcap |tarîx=1997 |isbn=978-0-938567-42-4 |url=https://www.worldcat.org/title/38585390 |oclc=38585390}}</ref> Çiyayê Erebusa li Girava Rossê volkana herî başûrî ya cîhanê ye û her roj nêzîkê 10 caran diteqe. Xweliya ji teqînên volkanîk 300 kîlometre dûrî kratera volkanîk hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/48987684 |sernav=Antarctica : an encyclopedia from Abbott ice shelf to zooplankton {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en}}</ref> Delîlên hejmareke mezin ji volkanan di bin qeşayê de hene ku ger asta çalakiyê bilind bibe, dibe ku ji bo tebeqeya qeşayê xetereyek çêbike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: Earth's Own Ice World |paşnav=Carroll |pêşnav=Michael |weşanger=Springer |tarîx=2018-05-16 |isbn=978-3-319-74623-4 |paşnav2=Lopes |pêşnav2=Rosaly}}</ref> Qubeya qeşayê ya bi navê Dome Argus li Antarktîkaya Rojhilat e ku bi qasê bilindahiya 4.091 metreyan bilind ew û qada qeşayê ya herî bilind ê Antarktîkayê ye. Ev gir yek ji cihên herî sar û hişk ên cîhanê ye ku germahî ya li vir heya −90 °C ê dadikeve û barîna salane jî bi qasê 1-3 sm ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica And The Arctic Circle, A Geographic Encyclopedia Of The Earth's Polar Regions |tarîx=2014-04-01 |url=http://archive.org/details/antarctica-and-the-arctic-circle-2-volumes-a-geographic-encyclopedia-of-the-earths-polar-regions}}</ref> == Dîroka jeolojîk == Ji dawiya serdema meoproterozoîkê heta serdema kretasyeyê, Antarktîka beşek ji superparzemîna [[Gondwana|Gondwanayê]] bû û parzemîn bi pêvajoya tevgerên Antarktîkaya îro ji ber ku Gondwana hêdî hêdî ji hev perçe bûye, li dora 183 milyon sal berê îro ava bûye. Di demek dirêj a serdema fanerozoyîkê de Antarktîka xwedî avhewayek tropîkal ê nerm bû û ew bi daristanên berfireh nixumandî bû. === Serdema paleozoyîkê (539–252 milyon sal berê) === [[Wêne:Glossopteris sp. (fossil leaf) (Permian; Antarctica) 1 (49063572172) (cropped).jpg|thumb|Ji serdema permeya Antarktîkayê pelgeke ''Glossopteris sp.'' yê]] Germbûna berdewam bûye sedem ku piraniya Gondwanayê ziwa bibe. Di serdema triyasiyê de Antarktîka ji aliyê cûreyeke giyayên bi tov (pteridosperms) ve serdest bû ku ji cinsê Dicroidiumê bûn ku wekê daran mezin dibûn. Florayên din ên triasiyê ginkgophytes, sîkadofites, darên konîfer û sphenopsid bûn. Tetrapod (ajaleke çar ling) cara yekem di serdema triyasiya destpêkê de li Antarktîkayê hatine dîtin û fosîlên herî kevn ên naskirî di formasyona fremouw a çiyayên Transantarktîkê de hatine dîtin. Sînapsîd (ku wekê "xijendeyên mîna memikdaran" jî têne zanîn) cureyên wekê Lystrosaurus di nav de hebû û di serdema triyasiya destpêkê de zêde bûn. Nîvgirava Antarktîkayê di serdema jurasiyê de (206 heta 146 milyon sal berê) dest bi avakirina xwe kiriye. Afrîka di serdema jurasiyê li de dora 160 milyon sal berê ji Antarktîkayê dabeş bûye û piştre jî di serdema kretasiya destpêkê de nîvgirava Hindistanê (nêzîkî 125 milyon sal berê) ji heman parzemînan dabeş bûye. Darên ginkgo, konîfer, Bennettitale, nebatên poçikê hespan, fern û sikad di wê demê de pir bûn. Nêzîkê 80 milyon sal berê nebatên kulîlkdar bûne komên nebatan ên herî cihêreng ên li ser parzemînê. Her çiqas darên behîvê yên başûr (Nothofagus) ber bi dawiya kretasyeyê ve berbiçav bin jî li Antarktîkaya Rojava daristanên pelderzî di seranserê serdema kretasyeyê de (146–66 milyon sal berê) de serdest bûn. Her çiqas tenê çend cinsên dînezorên Antarktîkayê (Cryolophosaurus û Glacialisaurus, ji Formasyona Hanson a serdema jurasiya destpêka çiyayên Transantarktîkê û Antarctopelta, Trinisaura, Morrosaurus û Imperobator ji kretasya dereng a nîvgirava Antarktîkayê) hatine vegotin, Ammonît li deryayên derdora Antarktîkayê pir belav bûn û dînezor jî hebûn. === Serdema senozoyîkê (66–10 milyon sal berê) === Di destpêka serdema paleojenê de girêdana pira bejahî ya pira Antarktîkayê, Antartîkayê bi Amerîkaya Başûr û her wiha bi başûrê rojhilatê Awistralyayê ve berdewam kiriye. Fauna ji Formasyona La Mesetaya li nîvgirava Antarktîkayê ku dîroka wê vedigere serdema eosenê, pir dişibihe faunayên wekhev ên Amerîkaya Başûr ku ajalên wekê ajalên bi kîsik (marsupials), xenarthran, litoptern û ungulatesê bi sim û her wiha gondwanatheres û dibe ku meridiolestidans hebûn. Hatiye texmînkirin ku ajalên bi kîsik di destpêka eosenê de ji Amerîkaya Başûr bi rêya Antarktîkayê belavê Awistralyayê bûne. Nêzîkê 53 milyon sal berê Awistralya û Gîneya Nû ji Antarktîkayê veqetiyane û Deriyê Tazmanyayê vebûye. Modelên erdnîgariya Antarktîkayê nîşan didin ku ev herikîn û her wiha çerxa paşvegerê ya xwedî kirinê ji ber kêmbûna asta CO₂yê çêbûye û bûye sedema afirandina qeşayên piçûk û qeşayên mayînde yên cemserî. Her ku asta CO₂yê zêdetir kêm bûye, qeşayê dest bi berfirehbûneke bilez kiriye û cihê daristanên ku heta wê demê Antarktîkayê vedişartin girtiye. Ekosîstemên tundrayê li Antarktîkayê heta 14 û 10 milyon sal berê niha hebûna xwe berdewam kirine û piştre sarbûna zêdetir bûye sedema tunekirina van tundrayan. === Serdema hemdem === Her çiqas jeolojiya Antarktîkayê bi piranî ji aliyê qeşaya parzemînî ve hatibe veşartin jî, parzemîn dikare bi teknîkên wekê ji hestkirina ji dûr ve, radara ku di bin erdê de derbas dibe û wêneyên satelîtê werin lêkolîn kirin. Ji aliyê jeolojîk ve, Antarktîkaya Rojava pir dişibihe Andên Amerîkaya Başûr. Nîvgirava Antarktîkayê bi bilindbûna jeolojîk û veguherîna sedîmentên binê deryayê ku veguheriye kevirên metamorfîk, çêbûye. Antarktîkaya Rojava bi yekbûna çend plakayên parzemînî çêbûye ku di encamê de hejmarek rêzeçiyayên li herêmê çêbûne ku rêzeçiyayên herî berbiçav çiyayên Ellsworthê bûn. Hebûna sîstema rift a Antarktîkaya Rojava bûye sedema volkanîzma li ser sinorê di navbera Antarktîkaya Rojava û Rojhilat de û her wiha bûye sedema çêbûna çiyayên Transantarktîkê. Antarktîka Rojhilat ji aliyê jeolojîk ve devereke pirreng e. Avabûna Antarktîka Rojhilat di serdema arkeyî (4.000 –2.500 milyon sal berê) de dest pê kiriye û di serdema kambriyê de rawestiyaye. Herêm li ser kratoneke kevirî hatiye avakirin ku bingeha mertala prekambriyê ava kiriye. Li ser bingehê komir û kevirên qûmê, kevirên kilsinî û şêl hene ku di serdemên devonî û jurasiyê de hatine danîn ku çiyayên Transantarktîkê çêbikin. Li deverên peravê çiyayên wekê rêzeçiyayê Shackletonê û Vîktorya Land û hinek şikestekên tektonîk çêbûne. Komir cara yekem li Antarktîkayê li nêzîkê çiyayên Beardmoreyê ji aliyê Frank Wild ve di sefera Nimrod de di sala 1907an de hatiye tomar kirin û tê zanîn ku komirê pileya nizm li gelek deverên çiyayên Transantarktîkê heye. Çiyayên prens Charles depoyên hesinê vedihewînin û li Deryaya Rossê jî qadên neftê û gaza xwezayî hene. == Avhewa == Antarktîka parzemîna herî sar, parzemîna herî bi bahoz û parzemîna herî hişk ê Dinyayê ye. Li nêzîkê peravên parzemînê, germahî di havînê de dikare ji 10 °C ê derbas bibe û di mehên zivistanê de heya -40 °C dadikeve. Li ser deverên bilind ên navendî, germahî di mehên havînê de dikare heya -30 °C dakeve û di mehên zivistanê de jî germahiya heman deverê heya -80 °C ê dadikeve. Germahiya hewayê ya xwezayî ya herî nizm a ku li ser Erdê hatiye tomarkirin di 21ê tîrmeha sala 1983an de li stasyona Vostok a Rûsyayê li Antarktîkayê bi qasê -89.2 °C hatiye tomarkirin. Di sala 2010an de bi rêya satelîta germahiyeke hewayê germahiya parzemînê bi qasê −94.7 °C hatiye tomar kirin lêbelê dibe ku ji ev rêje ji sermaya li ser rûyê erdê bi bandor bûye ku li bilindahiya 2 mêtre li jorê rûyê erdê nehatiye tomar kirin ku ji bo tomarên fermî yên germahiya hewayê tê xwestin. Ji ber ku piraniya Antarktîkayê ji asta deryayê ji 3.000 mêtre bilindtir e, Antarktîka ji herêma Arktîkê sartir e. Germahiya Okyanûsa Arktîkê bi rêya qeşaya deryayê ya Arktîkê ber bi parzemînê ve hatiye veguhastin û bi awayê hewaya li herêma Arktîkê nerm dibe. Antarktîka çoleke cemserî ye ku barîna parzemînê kêm e. Parzemîn salane bi navînî nêzîkê 150 mm av werdigire ku bi piranî bi awayê şilopeyê ye. Deverên navxweyî hişktir e û di tevahiya salê herî zêde bi qasê 50 mm baran werdigire lê herêmên peravê bi gelemperî ji 200 mm zêdetir baran werdigirin. Li çend deverên qeşaya şîn, ba û sublîmasyon ji berfa ku dibare zêdetir berfê radike. Li geliyên hişk, heman bandor li ser bingehek kevirî çêdibe ku dibe sedema jîngeheke bêber û hişk. === Cudahiyên herêmî === Antarktîkaya Rojhilat ji ber bilindahiya xwe ya bilind ve ji Antarktîkaya Rojava sartir e. Eniyên hewayê bi zêde derbasê deverên navendî yên parzemînê nabin ku ev jî dibe sedem ku navenda parzemînê sar û hişk bimînin û dibe sedema ku bayên deverê bi leza nerm bimînin. Barîna berfa li beşa perava Antarktîkayê barîneke pir gelemperî ye ku li wir di nav 48 demjimêran de berf dikare bi qasê 1.22 mêtreyê bibare. Li qiraxa parzemînê, bayên katabatîk ên bihêz ên ji platoya cemserî pir caran bi hêza bahozê çêdibin. Di mehên havînê de ji ber ku her roj 24 demjimêrên tîrêjên rojê li wir tên wergirtin, li Cemsera Başûr ji ekvatorê zêdetir tîrêjên rojê digihîjin rûyê erdê. === Guherîna avhewayê === Tevê devera xwe yê îzolekirî, Antarktîka di dehsalên dawî de ji ber belavbûna gazên serayê, germ bûye û hinek ji beşên qeşayên xwe winda kiriye. Antarktîkaya Rojava ji sala 1950an heta sala 2000an di heyamên dehsalan de ji 0,1 °C zêdetir germ bûye û nîvgirava Antarktîkayê ya ku li ber çavan e ji nîvê sedsala 20an vir ve bi qasê 3 °C germ bûye. Antarktîkaya Rojhilat ku li gorî Antarktîkaya Rojava sar e û avhewaya deverê sekan (stabîl) heta salên 2000î germahî nîşan nedaye. Li dora Antarktîkayê, Okyanûsa Başûr ji her okyanûseke din zêdetir germahiya okyanûsê kişandiye û li kûrahiyên bi qasê 2.000 mêtreyan germbûneke berbiçav çêbûye. Li dora Antarktîka Rojava, okyanûs ji sala 1955an vir ve bi qasê 1 °C germ bûye. Germbûna Okyanûsa Başûr a li dora Antarktîkayê bûye sedema qelsbûn an jî hilweşîna refikên qeşayên ku li derveyî qeşayan digeriyan û hevsengiya wan pêk dianiyan. Her çiqas perê qeşayên Antarktîkaya Rojhilat ku berdewam dike ku li hundirê welêt qeşayê zêde bike jî gelek cemedên peravê giraniya xwe winda dikin û paşve dikişin ku ev jî dibe sedema windabûna giştî ya qeşayên li seranserê Antarktîkayê. Hatiye payîn ku heta sala 2100an ku windabûna qeşaya li Antarktîkayê bi qasê 11 santî metreyan bilindbûna asta deryayê ya gerdûnî zêde bike. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commons|Antarctica|Antarktîka}} {{Parzemîn}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Antarktîka| ]] [[Kategorî:Cîhan]] [[Kategorî:Parzemîn]] 3sgea1riiar8l37l6xpnrxb0ylqce0s 2090415 2090414 2026-09-01T19:40:06Z Penaber49 39672 2090415 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdanka giştî}} '''Antarktîka'''<ref>{{Îzolî, 2007|r=1138|jêgirtin=Antarktîka}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ferhenga Erdnîgarîyê (Coğrafya)|Ferhenga Erdnîgarîyê]]|paşnav=Önen|pêşnav=Abdurrahman |weşanger=Stembol: Doz|sal=2008|rûpel=36}}</ref> yan jî '''Antarktîk'''{{Çavk}} ({{Bi-la|Antarctica}}) yek ji [[parzemîn]]ên cîhanê ye ku parzemîna herî başûr ê dinyayê û parzemîna herî kêm nifûs a cîhanê ye. Parzemîn bi tevahî li başûrê çembera Antarktîkayê ye û ji aliyê [[Okyanûsa Başûr]] (ku wekê Okyanûsa Antarktîkayê jî tê zanîn) ve hatiye dorpêçkirin ku [[Cemsera Başûr]] a erdnîgarî vedihewîne. Di heman demê de Antarktîka pêncem parzemîna herî mezin ê cîhanê ye ku bi qasê ji %40 ji [[Ewropa|Ewropayê]] mezintir e û rûbera parzemînê bi qasê 14.200.000 km² rûerd (an rûqeşa) vegirtiye. Piraniya Antarktîkayê bi qata qeşayê ya Antarktîkayê ve hatiye nixumandin ku qalindahiya navînî ya qeşayê bi qasê 1,9 km ye. Antarktîka bi navînî parzemîna herî sar, herî hişke û parzemîna herî bi ba û bahoz ê cîhanê ye û parzemîn ji asta deryayê xwedî bilindahiyeke navînî ye. Antarktîka bi piranî ji çoleke cemserî pêk hatiye ku barîna salane li peravê zêdetirî 200 mm ye û berf û barana li hundirê parzemînê gelek kêm e. Qeşayên parzemîn di warê ava şîrîn de gelek dewlemend e ku nêzîkê ji %70ê rezervên ava şirîn ên cîhanê li Antarktîkayê cemedgirtî ye. Hatiye payîn ger ku qeşaya Antarktîkayê bihele, dê asta deryayê ya [[Cîhan|cîhanê]] bi qasê 60 mêtreyan bilind bibe. Her wiha Antarktîka xwediyê rekora germahiya herî nizm a pîvandî yê li ser rûyê [[Dinya (gerstêrk)|Erdê]] ye ku nizmahiya germahiya bi qasê −89.2 °C hatiye pîvandin. Germahiya herêmên peravê di havînê de dikare bi qasê 10 °C bilind bibe. Cureyên xwemaliyên ajalan kêzik, nematod, pengûen, fok û tardigrad in. Li cihên ku nebat lê hene, bi piranî bi awayê liken an kevzê ye. Refên qeşayê yên Antarktîkayê dibe ku cara yekem di sala 1820an de, di dema sefereke rûsî de ku ji aliyê Fabian Gottlieb von Bellingshausen û Mikhail Lazarev ve hatibû birêvebirin, hatine dîtin. Di dehsalên piştê seferên wan, di seferên fransî, amerîkî û brîtanî de li parzemînê lêkolînên zêdetir hatine kirin. Yekem derketina piştrastkirî ya Antarktîkayê ji aliyê tîmeke norwêcî ve di sala 1895an de pêk hatiye. Di destpêka sedsala 20an de, çend seferên navxwe yên parzemînê çêbûne. Lêkolînerên brîtanî Douglas Mawson, Edgeworth David û Alistair Mackay yekem kes bûn ku di sala 1909an de gihîştine [[Cemsera Başûr]] a manyetîkî û cemsera başûr a erdnîgarî jî yekem car di sala 1911an de lêkolînerê norwêcî Roald Amundsen gihiştiye cemserê. Ji aliyê îdarî ve Antarktîka ji aliyê nêzîkê 30 welatan ve tê birêvebirin ku hemî jî endamên sîstema peymana Antarktîkayê ya sala 1959an in. Li gorî şertên peymanê, çalakiyên leşkerî, kolandinên kanên madenê, teqînên nukleerî û avêtina bermayiyên nukleerî li Antarktîkayê qedexe ne. Geştiyarî, masîgirtin û lêkolîn çalakiyên sereke yên mirovan li Antarktîkayê û li derdora Antarktîkayê hene. Di mehên havînê de nêzîkê 5.000 kes li stasyonên lêkolînê dimînin û ev hejmar di mehên zivistanê de dadikeve 1.000 kesan. Her çiqas parzemîn dûr be jî, çalakiyên mirovan bi rêya qirêjî, guherîna avhewayê û bi rêya tenikbûna [[tebeqeya ozonê]] bandoreke neyînî li ser Antarktîkayê dihêle. Helîna qata qeşayê ya [[Antarktîkaya Rojava]] ya ku potansiyeleke nearam e, di pêşbîniyên bilindbûna [[asta deryayê]] yên di asta sedsalê de bûye sedema nezelaliyeke herî mezin û heman helîn bandorê li ser serûbinkirina gera [[Okyanûsa Başûr]] jî dike ku di dawiyê de dikare bibe sedema bandorên girîng li ser avhewaya [[Nîvkada Başûr]] û hilberîna Okyanûsa Başûr. == Etîmolojî == [[Wêne:1657 map Polus Antarcticus.jpg|thumb|Nexşeya cemserî ya herî başûrê Dinyayê]] Navê ku ji parzemînê hatiye dayîn ji peyva antarktîka hatiye ku ji peyva fransî ya navîn ''antartique'' an ''antarctique'' ('li hemberî Arktîkê') û piştre ji peyva latînî ''antarcticus'' ('li hemberî bakur') hatiye. Navê Antarktîkus ji peyvên yewnanî ἀντι- ('dij-') û ἀρκτικός (arktikos, 'ya hirçê [Ursa Major], bakur') hatiye.<ref name=":0">{{Cite book |sernav=Lettinck 2021, p. 158.}}</ref> Fîlozofê yewnanî Arîstoteles li dora 350 {{bz}} de di ''Meteorolojiyê'' de li ser "herêma Antarktîkê" nivîsandiye. Li gorî raporê, erdnîgarnasê yewnanî Marinusê ji Tîrusê ev nav di nexşeya xwe ya cîhanê ya sedsala duyem a {{pz}} de ku niha winda bûye, bi kar aniye. Nivîskarên romayî Gaius Julius Hyginus û Apuleius ji bo cemsera başûr navê yewnanî yê latînîkirî polus antarcticus bi kar anîne ku ji wir peyva fransî ya kevin ''pole antartike'' (nûjen ''pôle antarctique'')<ref>{{Cite book |sernav=Hyginus 1992, p. 176.}}</ref> ku di sala 1270an de hatiye piştrastkirin û ji wir jî peyva îngilîziya navîn pol antartik ku cara yekem di lêkolîneke ji aliyê nivîskarê îngilîzî Geoffrey Chaucer ve hatiye nivîsandin, hatiye wergirtin.<ref name=":0" /> Ramanên ewropî yên di derbarê hebûna Terra Australis ku parzemîneke berfirehê li başûrê dûr ê cîhanê ye ku ji bo hevsengî kirina axên bakurê [[Ewropa]], [[Asya]] û [[Afrîkaya Bakur]] pêk tîne, wekê têgeheke rewşenbîrî, ji kevnariya klasîk ve hebû. Ji ber vê yekê ''Terra Australis'' navê ku ji bo hemî girseyên bejayî yên hîpotetîk ên ku tê pêşniyar kirin ku li cihê ku niha tê zanîn Antarktîka heye, hatibû bikaranîn.<ref>{{Cite book |sernav=Mericq 1987, pp. 90–91: 'They published maps and charts based on the hypothesis that Tierra del Fuego was the beginning of that Terra Australis. The first person ever to have rights over these lands was Pedro Sancho de la Hoz, who received them through a special decree signed by Emperor Charles V on 24 January 1539.'}}</ref> Îdiaya hebûna axek wisa heta keşfkirina Awistralyayê ku ji aliyê ewropiyan ve hatiye keşfkirin, berdewam kiriye.<ref>{{Cite book |sernav=Scott, Hiatt & McIlroy 2012, pp. 2–3.}}</ref> Di destpêka sedsala 19an de keşifger Matthew Flinders guman li hebûna parzemîneke cuda yê li başûrê Awistralyayê (ku di wê demê wekê New Holland hatiye binavkirin) kiriye û ji ber vê yekê pêşniyar kiriye ku li cihê wê navê "Terra Australis" ji bo [[Awistralya|Awistralyayê]] were bikar anîn.<ref>{{Cite book |sernav=Cawley 2015, p. 130.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=McCrone & McPherson 2009, p. 75.}}</ref> Di sala 1824an de rayedarên kolonyal ên li Sîdneyê bi fermî navê parzemîna New Hollandê wekê Awistralya guhertine û peyva "Terra Australis" wekê referansek ji bo navê Antarktîkayê hiştine. Di dehsalên piştre de, erdnîgaran hevokên wekê "parzemîna Antarktîkayê" bi kar anîne. Wan li cihê vê navê li naveke helbestî geriyane û navên wekê ''Ultima'' û ''Antipodea'' pêşniyar kirine.<ref>{{Cite book |sernav=Cameron-Ash 2018, p. 20.}}</ref> Ji bo binavkirina parzemînê navê Antarktîka di salên 1890î de hatiye pejirandin û bikaranîna yekem ê vê navê ji aliyê kartografê skotlendî John George Bartholomew pêk hatiye.<ref>{{Cite web |url=https://digital.nls.uk/bartholomew/highlights/antarctica.html#:~:text=Edinburgh%20geographer%20and%20mapmaker%20John,since%20the%20first%20century%20AD. |sernav=Highlights from the Bartholomew Archive: The naming of Antarctica}}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Antarctica.svg|thumb|300px|Nexşeyek ku Antarktîkaya Rojhilat li rastê Çiyayên Transantarktîk û Antarktîkaya Rojava li çepê ye, nişan dide.]] Antarktîka ku bi awayekî asîmetrîk li dora cemsera başûr û bi piranî li başûrê çembera Antarktîkayê (ku yek ji pênc çemberên sereke yên firehiyê ye ku nexşeyên cîhanê nîşan didin) cih digire ku ji aliyê [[Okyanûsa Başûr]] ve hatiye dorpêçkirin. Di heman de çem ên avan li Antarktîkayê hene ku çemê herî dirêj ê parzemînê çemê Onyxê ye. Her wiha Antarktîka bi qasê 14,2 milyon km² rûber vedigire ku hema hema du car ji rûbera [[Awistralya|Awistralyayê]] mezintir e ku bi vê rûberê bûye pêncem parzemîna herî mezin ê cîhanê. Xeta perava Antarktîkayê bi qasê 18.000 km dirêj e ku ji sala 1983an vir ve çar celebên peravê li parzemînê hene ku perav ji %44ê peravê ji qeşayên avjenî, ji %38 ji dîwarên qeşayê pêk tê ku li ser keviran dimînin, ji %13 ji deverên qeşayî an jî qiraxa cemedên bilind pêk tê û ji %5ê ji parvên mayî jî ji kevirên vekirî pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |sernav=Antarctica - The World Factbook |malper=www.cia.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en |archive-date=2022-05-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220509192134/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: glaciological and geophysical folio |paşnav=Drewry |pêşnav=D. J. |weşanger=University of Cambridge, Scott Polar Research Institute |tarîx=1983 |isbn=978-0-901021-04-5 |cih=Cambridge}}</ref> Golên ku di binê qeşaya parzemînî de dimînin, bi piranî li geliyên hişk ên McMurdo an jî li gelek oazên cûda çêbûne.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> [[Gola Vostokê]] ku di bin stasyona Vostok a [[Rûsya|Rûsyayê]] de hatiye dîtin, mezintirîn gola binqeşayê ya cîhanê û yek ji mezintirîn golên cîhanê ye. Berê hatiye bawer kirin ku gol bi milyonan salan hatiye girtin lê di roja îro de zanyaran texmîn kirine ku ava golê her 13.000 sal carekê bi helandin û cemidandina hêdî ya qeşayê hatiye guhertin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=David |tarîx=2019-06-27 |sernav=Antarctica |url=https://academic.oup.com/book/62792 |kovar=OUP Academic |ziman=en |doi=10.1093/wentk/9780190641320.001.0001}}</ref> Di mehên havînan de qeşa li qiraxên golan dikare bihele û xendekên şil bi awayekê demkî çêdibin. Di heman demê de li Antarktîkayê hem golên ava şor û hem jî golên ava şirîn hene.<ref name=":1" /> [[Wêne:Mount Vinson from NW at Vinson Plateau by Christian Stangl (flickr).jpg|thumb|Dîmenek ji çiyayê Vînsonê ku li bakurê rojavayê Antarktîkayê ye û bilindeya herî bilind ê Antarktîkayê ye]] Antarktîka ji aliyê Çiyayên Transantarktîk ve hatiye dabeşkirin ku ji erdê Vîktoryayê heta [[Deryaya Rossê]] dirêj dibin ku ev her alî di nav xwe de Antarktîkaya Rojava û Antarktîkaya Rojhilat vedigirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: Earth's Own Ice World |paşnav=Carroll |pêşnav=Michael |weşanger=Springer |tarîx=2018-05-16 |isbn=978-3-319-74623-4 |paşnav2=Lopes |pêşnav2=Rosaly}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ji |pêşnav=Fei |paşnav2=Gao |pêşnav2=Jinyao |paşnav3=Li |pêşnav3=Fei |paşnav4=Shen |pêşnav4=Zhongyan |paşnav5=Zhang |pêşnav5=Qiao |paşnav6=Li |pêşnav6=Yongdong |tarîx=2017-10-16 |sernav=Variations of the effective elastic thickness over the Ross Sea and Transantarctic Mountains and implications for their structure and tectonics |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0040195117302937 |kovar=Tectonophysics |cild=717 |rr=127–138 |doi=10.1016/j.tecto.2017.07.011 |issn=0040-1951}}</ref> Piraniya Antarktîkayê bi tebeqeyên qeşayê ya Antarktîkayê ve hatiye nixumandin ku bi navînî 1,9 km qalindahiya qeşayan hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fretwell |pêşnav=P. |paşnav2=Pritchard |pêşnav2=H. D. |paşnav3=Vaughan |pêşnav3=D. G. |paşnav4=Bamber |pêşnav4=J. L. |paşnav5=Barrand |pêşnav5=N. E. |paşnav6=Bell |pêşnav6=R. |paşnav7=Bianchi |pêşnav7=C. |paşnav8=Bingham |pêşnav8=R. G. |paşnav9=Blankenship |pêşnav9=D. D. |paşnav10=Casassa |pêşnav10=G. |paşnav11=Catania |pêşnav11=G. |paşnav12=Callens |pêşnav12=D. |paşnav13=Conway |pêşnav13=H. |paşnav14=Cook |pêşnav14=A. J. |paşnav15=Corr |pêşnav15=H. F. J. |tarîx=2013-02-28 |sernav=Bedmap2: improved ice bed, surface and thickness datasets for Antarctica |url=https://tc.copernicus.org/articles/7/375/2013/ |kovar=The Cryosphere |ziman=English |weşanger=Copernicus GmbH |cild=7 |hejmar=1 |rr=375–393 |doi=10.5194/tc-7-375-2013 |issn=1994-0416}}</ref> Tebeqeya qeşayê ji xeynî ji xeynî çend oazanên li geliyên hişk ên McMurdo tevahiya parzemînê nixumandine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://antarcticsun.usap.gov/science/4184/ |sernav=The Antarctic Sun: News about Antarctica - The Lost Dry Valleys of the Polar Plateau |malper=antarcticsun.usap.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en |archive-date=2022-01-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220115223943/https://antarcticsun.usap.gov/science/4184/ |url-status=dead }}</ref> Çend çemên qeşayî yên Antarktîkayê ku ber bi refên qeşayî yên Antarktîkayê ve diherikin, pêvajoyeke ku wekê dînamîkên tebeqeyên qeşayê hatine pênasekirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gfdl.noaa.gov/ice-sheet-dynamics/ |sernav=Ice Sheet Dynamics – Geophysical Fluid Dynamics Laboratory |malper=www.gfdl.noaa.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31}}</ref> Antarktîkaya Rojhilat ji Coats Land, Queen Maud Land, Enderby Land, Mac. Robertson Land, Wilkes Land û Victoria Land pêk hatiye. Ji xeynî beşek piçûk, hemî deverên parzemînê di nav nîvkada rojhilat de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctic Climate Evolution |paşnav=Florindo |pêşnav=Fabio |weşanger=Elsevier |tarîx=2008-10-10 |isbn=978-0-08-093161-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yUu-x70CZEcC |paşnav2=Siegert |pêşnav2=Martin}}</ref> Li ser û dora Antarktîkayê gelek girav hene ku piraniya wan giravên volkanîk in û li gorî pîvanên jeolojîk pir ciwan in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://figshare.utas.edu.au/articles/journal_contribution/Origin_and_evolution_of_the_sub-Antarctic_islands_the_foundation/24483391 |sernav=Quilty, Patrick Gerard |malper=figshare.utas.edu.au |roja-gihiştinê=2026-08-31 |doi=10.26749/rstpp.141.1.35}}</ref> Îstîsnayên herî berbiçav giravên [[deşta Kerguelenê]] ne ku girava herî kevin li dora 40 milyon sal berê niha çêbûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Olierook |pêşnav=Hugo K. H. |paşnav2=Jourdan |pêşnav2=Fred |paşnav3=Merle |pêşnav3=Renaud E. |paşnav4=Timms |pêşnav4=Nicholas E. |paşnav5=Kusznir |pêşnav5=Nick |paşnav6=Muhling |pêşnav6=Janet R. |tarîx=2016-04-15 |sernav=Bunbury Basalt: Gondwana breakup products or earliest vestiges of the Kerguelen mantle plume? |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0012821X1630019X |kovar=Earth and Planetary Science Letters |cild=440 |rr=20–32 |doi=10.1016/j.epsl.2016.02.008 |issn=0012-821X}}</ref> Girê Vinson a li çiyayên Ellsworthê bi bilindahiya 4.892 mêtreyê bilindeya herî bilind ê Antarktîkayê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hall Ball Kiwi Mountaineers From Mount Cook To Everest |paşnav=Monteath |pêşnav=Colin |weşanger=Cloudcap |tarîx=1997 |isbn=978-0-938567-42-4 |url=https://www.worldcat.org/title/38585390 |oclc=38585390}}</ref> Çiyayê Erebusa li Girava Rossê volkana herî başûrî ya cîhanê ye û her roj nêzîkê 10 caran diteqe. Xweliya ji teqînên volkanîk 300 kîlometre dûrî kratera volkanîk hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/48987684 |sernav=Antarctica : an encyclopedia from Abbott ice shelf to zooplankton {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en}}</ref> Delîlên hejmareke mezin ji volkanan di bin qeşayê de hene ku ger asta çalakiyê bilind bibe, dibe ku ji bo tebeqeya qeşayê xetereyek çêbike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: Earth's Own Ice World |paşnav=Carroll |pêşnav=Michael |weşanger=Springer |tarîx=2018-05-16 |isbn=978-3-319-74623-4 |paşnav2=Lopes |pêşnav2=Rosaly}}</ref> Qubeya qeşayê ya bi navê Dome Argus li Antarktîkaya Rojhilat e ku bi qasê bilindahiya 4.091 metreyan bilind ew û qada qeşayê ya herî bilind ê Antarktîkayê ye. Ev gir yek ji cihên herî sar û hişk ên cîhanê ye ku germahî ya li vir heya −90 °C ê dadikeve û barîna salane jî bi qasê 1-3 sm ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica And The Arctic Circle, A Geographic Encyclopedia Of The Earth's Polar Regions |tarîx=2014-04-01 |url=http://archive.org/details/antarctica-and-the-arctic-circle-2-volumes-a-geographic-encyclopedia-of-the-earths-polar-regions}}</ref> == Dîroka jeolojîk == Ji dawiya serdema meoproterozoîkê heta serdema kretasyeyê, Antarktîka beşek ji superparzemîna [[Gondwana|Gondwanayê]] bû û parzemîn bi pêvajoya tevgerên Antarktîkaya îro ji ber ku Gondwana hêdî hêdî ji hev perçe bûye, li dora 183 milyon sal berê îro ava bûye. Di demek dirêj a serdema fanerozoyîkê de Antarktîka xwedî avhewayek tropîkal ê nerm bû û ew bi daristanên berfireh nixumandî bû. === Serdema paleozoyîkê (539–252 milyon sal berê) === [[Wêne:Glossopteris sp. (fossil leaf) (Permian; Antarctica) 1 (49063572172) (cropped).jpg|thumb|Ji serdema permeya Antarktîkayê pelgeke ''Glossopteris sp.'' yê]] Germbûna berdewam bûye sedem ku piraniya Gondwanayê ziwa bibe. Di serdema triyasiyê de Antarktîka ji aliyê cûreyeke giyayên bi tov (pteridosperms) ve serdest bû ku ji cinsê Dicroidiumê bûn ku wekê daran mezin dibûn. Florayên din ên triasiyê ginkgophytes, sîkadofites, darên konîfer û sphenopsid bûn. Tetrapod (ajaleke çar ling) cara yekem di serdema triyasiya destpêkê de li Antarktîkayê hatine dîtin û fosîlên herî kevn ên naskirî di formasyona fremouw a çiyayên Transantarktîkê de hatine dîtin. Sînapsîd (ku wekê "xijendeyên mîna memikdaran" jî têne zanîn) cureyên wekê Lystrosaurus di nav de hebû û di serdema triyasiya destpêkê de zêde bûn. Nîvgirava Antarktîkayê di serdema jurasiyê de (206 heta 146 milyon sal berê) dest bi avakirina xwe kiriye. Afrîka di serdema jurasiyê li de dora 160 milyon sal berê ji Antarktîkayê dabeş bûye û piştre jî di serdema kretasiya destpêkê de nîvgirava Hindistanê (nêzîkî 125 milyon sal berê) ji heman parzemînan dabeş bûye. Darên ginkgo, konîfer, Bennettitale, nebatên poçikê hespan, fern û sikad di wê demê de pir bûn. Nêzîkê 80 milyon sal berê nebatên kulîlkdar bûne komên nebatan ên herî cihêreng ên li ser parzemînê. Her çiqas darên behîvê yên başûr (Nothofagus) ber bi dawiya kretasyeyê ve berbiçav bin jî li Antarktîkaya Rojava daristanên pelderzî di seranserê serdema kretasyeyê de (146–66 milyon sal berê) de serdest bûn. Her çiqas tenê çend cinsên dînezorên Antarktîkayê (Cryolophosaurus û Glacialisaurus, ji Formasyona Hanson a serdema jurasiya destpêka çiyayên Transantarktîkê û Antarctopelta, Trinisaura, Morrosaurus û Imperobator ji kretasya dereng a nîvgirava Antarktîkayê) hatine vegotin, Ammonît li deryayên derdora Antarktîkayê pir belav bûn û dînezor jî hebûn. === Serdema senozoyîkê (66–10 milyon sal berê) === Di destpêka serdema paleojenê de girêdana pira bejahî ya pira Antarktîkayê, Antartîkayê bi Amerîkaya Başûr û her wiha bi başûrê rojhilatê Awistralyayê ve berdewam kiriye. Fauna ji Formasyona La Mesetaya li nîvgirava Antarktîkayê ku dîroka wê vedigere serdema eosenê, pir dişibihe faunayên wekhev ên Amerîkaya Başûr ku ajalên wekê ajalên bi kîsik (marsupials), xenarthran, litoptern û ungulatesê bi sim û her wiha gondwanatheres û dibe ku meridiolestidans hebûn. Hatiye texmînkirin ku ajalên bi kîsik di destpêka eosenê de ji Amerîkaya Başûr bi rêya Antarktîkayê belavê Awistralyayê bûne. Nêzîkê 53 milyon sal berê Awistralya û Gîneya Nû ji Antarktîkayê veqetiyane û Deriyê Tazmanyayê vebûye. Modelên erdnîgariya Antarktîkayê nîşan didin ku ev herikîn û her wiha çerxa paşvegerê ya xwedî kirinê ji ber kêmbûna asta CO₂yê çêbûye û bûye sedema afirandina qeşayên piçûk û qeşayên mayînde yên cemserî. Her ku asta CO₂yê zêdetir kêm bûye, qeşayê dest bi berfirehbûneke bilez kiriye û cihê daristanên ku heta wê demê Antarktîkayê vedişartin girtiye. Ekosîstemên tundrayê li Antarktîkayê heta 14 û 10 milyon sal berê niha hebûna xwe berdewam kirine û piştre sarbûna zêdetir bûye sedema tunekirina van tundrayan. === Serdema hemdem === Her çiqas jeolojiya Antarktîkayê bi piranî ji aliyê qeşaya parzemînî ve hatibe veşartin jî, parzemîn dikare bi teknîkên wekê ji hestkirina ji dûr ve, radara ku di bin erdê de derbas dibe û wêneyên satelîtê werin lêkolîn kirin. Ji aliyê jeolojîk ve, Antarktîkaya Rojava pir dişibihe Andên Amerîkaya Başûr. Nîvgirava Antarktîkayê bi bilindbûna jeolojîk û veguherîna sedîmentên binê deryayê ku veguheriye kevirên metamorfîk, çêbûye. Antarktîkaya Rojava bi yekbûna çend plakayên parzemînî çêbûye ku di encamê de hejmarek rêzeçiyayên li herêmê çêbûne ku rêzeçiyayên herî berbiçav çiyayên Ellsworthê bûn. Hebûna sîstema rift a Antarktîkaya Rojava bûye sedema volkanîzma li ser sinorê di navbera Antarktîkaya Rojava û Rojhilat de û her wiha bûye sedema çêbûna çiyayên Transantarktîkê. Antarktîka Rojhilat ji aliyê jeolojîk ve devereke pirreng e. Avabûna Antarktîka Rojhilat di serdema arkeyî (4.000 –2.500 milyon sal berê) de dest pê kiriye û di serdema kambriyê de rawestiyaye. Herêm li ser kratoneke kevirî hatiye avakirin ku bingeha mertala prekambriyê ava kiriye. Li ser bingehê komir û kevirên qûmê, kevirên kilsinî û şêl hene ku di serdemên devonî û jurasiyê de hatine danîn ku çiyayên Transantarktîkê çêbikin. Li deverên peravê çiyayên wekê rêzeçiyayê Shackletonê û Vîktorya Land û hinek şikestekên tektonîk çêbûne. Komir cara yekem li Antarktîkayê li nêzîkê çiyayên Beardmoreyê ji aliyê Frank Wild ve di sefera Nimrod de di sala 1907an de hatiye tomar kirin û tê zanîn ku komirê pileya nizm li gelek deverên çiyayên Transantarktîkê heye. Çiyayên prens Charles depoyên hesinê vedihewînin û li Deryaya Rossê jî qadên neftê û gaza xwezayî hene. == Avhewa == Antarktîka parzemîna herî sar, parzemîna herî bi bahoz û parzemîna herî hişk ê Dinyayê ye. Li nêzîkê peravên parzemînê, germahî di havînê de dikare ji 10 °C ê derbas bibe û di mehên zivistanê de heya -40 °C dadikeve. Li ser deverên bilind ên navendî, germahî di mehên havînê de dikare heya -30 °C dakeve û di mehên zivistanê de jî germahiya heman deverê heya -80 °C ê dadikeve. Germahiya hewayê ya xwezayî ya herî nizm a ku li ser Erdê hatiye tomarkirin di 21ê tîrmeha sala 1983an de li stasyona Vostok a Rûsyayê li Antarktîkayê bi qasê -89.2 °C hatiye tomarkirin. Di sala 2010an de bi rêya satelîta germahiyeke hewayê germahiya parzemînê bi qasê −94.7 °C hatiye tomar kirin lêbelê dibe ku ji ev rêje ji sermaya li ser rûyê erdê bi bandor bûye ku li bilindahiya 2 mêtre li jorê rûyê erdê nehatiye tomar kirin ku ji bo tomarên fermî yên germahiya hewayê tê xwestin. Ji ber ku piraniya Antarktîkayê ji asta deryayê ji 3.000 mêtre bilindtir e, Antarktîka ji herêma Arktîkê sartir e. Germahiya Okyanûsa Arktîkê bi rêya qeşaya deryayê ya Arktîkê ber bi parzemînê ve hatiye veguhastin û bi awayê hewaya li herêma Arktîkê nerm dibe. Antarktîka çoleke cemserî ye ku barîna parzemînê kêm e. Parzemîn salane bi navînî nêzîkê 150 mm av werdigire ku bi piranî bi awayê şilopeyê ye. Deverên navxweyî hişktir e û di tevahiya salê herî zêde bi qasê 50 mm baran werdigire lê herêmên peravê bi gelemperî ji 200 mm zêdetir baran werdigirin. Li çend deverên qeşaya şîn, ba û sublîmasyon ji berfa ku dibare zêdetir berfê radike. Li geliyên hişk, heman bandor li ser bingehek kevirî çêdibe ku dibe sedema jîngeheke bêber û hişk. === Cudahiyên herêmî === Antarktîkaya Rojhilat ji ber bilindahiya xwe ya bilind ve ji Antarktîkaya Rojava sartir e. Eniyên hewayê bi zêde derbasê deverên navendî yên parzemînê nabin ku ev jî dibe sedem ku navenda parzemînê sar û hişk bimînin û dibe sedema ku bayên deverê bi leza nerm bimînin. Barîna berfa li beşa perava Antarktîkayê barîneke pir gelemperî ye ku li wir di nav 48 demjimêran de berf dikare bi qasê 1.22 mêtreyê bibare. Li qiraxa parzemînê, bayên katabatîk ên bihêz ên ji platoya cemserî pir caran bi hêza bahozê çêdibin. Di mehên havînê de ji ber ku her roj 24 demjimêrên tîrêjên rojê li wir tên wergirtin, li Cemsera Başûr ji ekvatorê zêdetir tîrêjên rojê digihîjin rûyê erdê. === Guherîna avhewayê === Tevê devera xwe yê îzolekirî, Antarktîka di dehsalên dawî de ji ber belavbûna gazên serayê, germ bûye û hinek ji beşên qeşayên xwe winda kiriye. Antarktîkaya Rojava ji sala 1950an heta sala 2000an di heyamên dehsalan de ji 0,1 °C zêdetir germ bûye û nîvgirava Antarktîkayê ya ku li ber çavan e ji nîvê sedsala 20an vir ve bi qasê 3 °C germ bûye. Antarktîkaya Rojhilat ku li gorî Antarktîkaya Rojava sar e û avhewaya deverê sekan (stabîl) heta salên 2000î germahî nîşan nedaye. Li dora Antarktîkayê, Okyanûsa Başûr ji her okyanûseke din zêdetir germahiya okyanûsê kişandiye û li kûrahiyên bi qasê 2.000 mêtreyan germbûneke berbiçav çêbûye. Li dora Antarktîka Rojava, okyanûs ji sala 1955an vir ve bi qasê 1 °C germ bûye. Germbûna Okyanûsa Başûr a li dora Antarktîkayê bûye sedema qelsbûn an jî hilweşîna refikên qeşayên ku li derveyî qeşayan digeriyan û hevsengiya wan pêk dianiyan. Her çiqas perê qeşayên Antarktîkaya Rojhilat ku berdewam dike ku li hundirê welêt qeşayê zêde bike jî gelek cemedên peravê giraniya xwe winda dikin û paşve dikişin ku ev jî dibe sedema windabûna giştî ya qeşayên li seranserê Antarktîkayê. Hatiye payîn ku heta sala 2100an ku windabûna qeşaya li Antarktîkayê bi qasê 11 santî metreyan bilindbûna asta deryayê ya gerdûnî zêde bike. Bi germbûna zêdetir re îhtimala bêîstîqrariyê pir zêdetir dibe û dikare bilindbûna asta deryayê ya gerdûnî ya sedsala 21ê du caran zêdetir bike. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commons|Antarctica|Antarktîka}} {{Parzemîn}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Antarktîka| ]] [[Kategorî:Cîhan]] [[Kategorî:Parzemîn]] 4kyh05qi8nb2j35ks5dhq7fi1f3o4h0 2090416 2090415 2026-09-01T19:43:37Z Penaber49 39672 2090416 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdanka giştî}} '''Antarktîka'''<ref>{{Îzolî, 2007|r=1138|jêgirtin=Antarktîka}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ferhenga Erdnîgarîyê (Coğrafya)|Ferhenga Erdnîgarîyê]]|paşnav=Önen|pêşnav=Abdurrahman |weşanger=Stembol: Doz|sal=2008|rûpel=36}}</ref> yan jî '''Antarktîk'''{{Çavk}} ({{Bi-la|Antarctica}}) yek ji [[parzemîn]]ên cîhanê ye ku parzemîna herî başûr ê dinyayê û parzemîna herî kêm nifûs a cîhanê ye. Parzemîn bi tevahî li başûrê çembera Antarktîkayê ye û ji aliyê [[Okyanûsa Başûr]] (ku wekê Okyanûsa Antarktîkayê jî tê zanîn) ve hatiye dorpêçkirin ku [[Cemsera Başûr]] a erdnîgarî vedihewîne. Di heman demê de Antarktîka pêncem parzemîna herî mezin ê cîhanê ye ku bi qasê ji %40 ji [[Ewropa|Ewropayê]] mezintir e û rûbera parzemînê bi qasê 14.200.000 km² rûerd (an rûqeşa) vegirtiye. Piraniya Antarktîkayê bi qata qeşayê ya Antarktîkayê ve hatiye nixumandin ku qalindahiya navînî ya qeşayê bi qasê 1,9 km ye. Antarktîka bi navînî parzemîna herî sar, herî hişke û parzemîna herî bi ba û bahoz ê cîhanê ye û parzemîn ji asta deryayê xwedî bilindahiyeke navînî ye. Antarktîka bi piranî ji çoleke cemserî pêk hatiye ku barîna salane li peravê zêdetirî 200 mm ye û berf û barana li hundirê parzemînê gelek kêm e. Qeşayên parzemîn di warê ava şîrîn de gelek dewlemend e ku nêzîkê ji %70ê rezervên ava şirîn ên cîhanê li Antarktîkayê cemedgirtî ye. Hatiye payîn ger ku qeşaya Antarktîkayê bihele, dê asta deryayê ya [[Cîhan|cîhanê]] bi qasê 60 mêtreyan bilind bibe. Her wiha Antarktîka xwediyê rekora germahiya herî nizm a pîvandî yê li ser rûyê [[Dinya (gerstêrk)|Erdê]] ye ku nizmahiya germahiya bi qasê −89.2 °C hatiye pîvandin. Germahiya herêmên peravê di havînê de dikare bi qasê 10 °C bilind bibe. Cureyên xwemaliyên ajalan kêzik, nematod, pengûen, fok û tardigrad in. Li cihên ku nebat lê hene, bi piranî bi awayê liken an kevzê ye. Refên qeşayê yên Antarktîkayê dibe ku cara yekem di sala 1820an de, di dema sefereke rûsî de ku ji aliyê Fabian Gottlieb von Bellingshausen û Mikhail Lazarev ve hatibû birêvebirin, hatine dîtin. Di dehsalên piştê seferên wan, di seferên fransî, amerîkî û brîtanî de li parzemînê lêkolînên zêdetir hatine kirin. Yekem derketina piştrastkirî ya Antarktîkayê ji aliyê tîmeke norwêcî ve di sala 1895an de pêk hatiye. Di destpêka sedsala 20an de, çend seferên navxwe yên parzemînê çêbûne. Lêkolînerên brîtanî Douglas Mawson, Edgeworth David û Alistair Mackay yekem kes bûn ku di sala 1909an de gihîştine [[Cemsera Başûr]] a manyetîkî û cemsera başûr a erdnîgarî jî yekem car di sala 1911an de lêkolînerê norwêcî Roald Amundsen gihiştiye cemserê. Ji aliyê îdarî ve Antarktîka ji aliyê nêzîkê 30 welatan ve tê birêvebirin ku hemî jî endamên sîstema peymana Antarktîkayê ya sala 1959an in. Li gorî şertên peymanê, çalakiyên leşkerî, kolandinên kanên madenê, teqînên nukleerî û avêtina bermayiyên nukleerî li Antarktîkayê qedexe ne. Geştiyarî, masîgirtin û lêkolîn çalakiyên sereke yên mirovan li Antarktîkayê û li derdora Antarktîkayê hene. Di mehên havînê de nêzîkê 5.000 kes li stasyonên lêkolînê dimînin û ev hejmar di mehên zivistanê de dadikeve 1.000 kesan. Her çiqas parzemîn dûr be jî, çalakiyên mirovan bi rêya qirêjî, guherîna avhewayê û bi rêya tenikbûna [[tebeqeya ozonê]] bandoreke neyînî li ser Antarktîkayê dihêle. Helîna qata qeşayê ya [[Antarktîkaya Rojava]] ya ku potansiyeleke nearam e, di pêşbîniyên bilindbûna [[asta deryayê]] yên di asta sedsalê de bûye sedema nezelaliyeke herî mezin û heman helîn bandorê li ser serûbinkirina gera [[Okyanûsa Başûr]] jî dike ku di dawiyê de dikare bibe sedema bandorên girîng li ser avhewaya [[Nîvkada Başûr]] û hilberîna Okyanûsa Başûr. == Etîmolojî == [[Wêne:1657 map Polus Antarcticus.jpg|thumb|Nexşeya cemserî ya herî başûrê Dinyayê]] Navê ku ji parzemînê hatiye dayîn ji peyva antarktîka hatiye ku ji peyva fransî ya navîn ''antartique'' an ''antarctique'' ('li hemberî Arktîkê') û piştre ji peyva latînî ''antarcticus'' ('li hemberî bakur') hatiye. Navê Antarktîkus ji peyvên yewnanî ἀντι- ('dij-') û ἀρκτικός (arktikos, 'ya hirçê [Ursa Major], bakur') hatiye.<ref name=":0">{{Cite book |sernav=Lettinck 2021, p. 158.}}</ref> Fîlozofê yewnanî Arîstoteles li dora 350 {{bz}} de di ''Meteorolojiyê'' de li ser "herêma Antarktîkê" nivîsandiye. Li gorî raporê, erdnîgarnasê yewnanî Marinusê ji Tîrusê ev nav di nexşeya xwe ya cîhanê ya sedsala duyem a {{pz}} de ku niha winda bûye, bi kar aniye. Nivîskarên romayî Gaius Julius Hyginus û Apuleius ji bo cemsera başûr navê yewnanî yê latînîkirî polus antarcticus bi kar anîne ku ji wir peyva fransî ya kevin ''pole antartike'' (nûjen ''pôle antarctique'')<ref>{{Cite book |sernav=Hyginus 1992, p. 176.}}</ref> ku di sala 1270an de hatiye piştrastkirin û ji wir jî peyva îngilîziya navîn pol antartik ku cara yekem di lêkolîneke ji aliyê nivîskarê îngilîzî Geoffrey Chaucer ve hatiye nivîsandin, hatiye wergirtin.<ref name=":0" /> Ramanên ewropî yên di derbarê hebûna Terra Australis ku parzemîneke berfirehê li başûrê dûr ê cîhanê ye ku ji bo hevsengî kirina axên bakurê [[Ewropa]], [[Asya]] û [[Afrîkaya Bakur]] pêk tîne, wekê têgeheke rewşenbîrî, ji kevnariya klasîk ve hebû. Ji ber vê yekê ''Terra Australis'' navê ku ji bo hemî girseyên bejayî yên hîpotetîk ên ku tê pêşniyar kirin ku li cihê ku niha tê zanîn Antarktîka heye, hatibû bikaranîn.<ref>{{Cite book |sernav=Mericq 1987, pp. 90–91: 'They published maps and charts based on the hypothesis that Tierra del Fuego was the beginning of that Terra Australis. The first person ever to have rights over these lands was Pedro Sancho de la Hoz, who received them through a special decree signed by Emperor Charles V on 24 January 1539.'}}</ref> Îdiaya hebûna axek wisa heta keşfkirina Awistralyayê ku ji aliyê ewropiyan ve hatiye keşfkirin, berdewam kiriye.<ref>{{Cite book |sernav=Scott, Hiatt & McIlroy 2012, pp. 2–3.}}</ref> Di destpêka sedsala 19an de keşifger Matthew Flinders guman li hebûna parzemîneke cuda yê li başûrê Awistralyayê (ku di wê demê wekê New Holland hatiye binavkirin) kiriye û ji ber vê yekê pêşniyar kiriye ku li cihê wê navê "Terra Australis" ji bo [[Awistralya|Awistralyayê]] were bikar anîn.<ref>{{Cite book |sernav=Cawley 2015, p. 130.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=McCrone & McPherson 2009, p. 75.}}</ref> Di sala 1824an de rayedarên kolonyal ên li Sîdneyê bi fermî navê parzemîna New Hollandê wekê Awistralya guhertine û peyva "Terra Australis" wekê referansek ji bo navê Antarktîkayê hiştine. Di dehsalên piştre de, erdnîgaran hevokên wekê "parzemîna Antarktîkayê" bi kar anîne. Wan li cihê vê navê li naveke helbestî geriyane û navên wekê ''Ultima'' û ''Antipodea'' pêşniyar kirine.<ref>{{Cite book |sernav=Cameron-Ash 2018, p. 20.}}</ref> Ji bo binavkirina parzemînê navê Antarktîka di salên 1890î de hatiye pejirandin û bikaranîna yekem ê vê navê ji aliyê kartografê skotlendî John George Bartholomew pêk hatiye.<ref>{{Cite web |url=https://digital.nls.uk/bartholomew/highlights/antarctica.html#:~:text=Edinburgh%20geographer%20and%20mapmaker%20John,since%20the%20first%20century%20AD. |sernav=Highlights from the Bartholomew Archive: The naming of Antarctica}}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Antarctica.svg|thumb|300px|Nexşeyek ku Antarktîkaya Rojhilat li rastê Çiyayên Transantarktîk û Antarktîkaya Rojava li çepê ye, nişan dide.]] Antarktîka ku bi awayekî asîmetrîk li dora cemsera başûr û bi piranî li başûrê çembera Antarktîkayê (ku yek ji pênc çemberên sereke yên firehiyê ye ku nexşeyên cîhanê nîşan didin) cih digire ku ji aliyê [[Okyanûsa Başûr]] ve hatiye dorpêçkirin. Di heman de çem ên avan li Antarktîkayê hene ku çemê herî dirêj ê parzemînê çemê Onyxê ye. Her wiha Antarktîka bi qasê 14,2 milyon km² rûber vedigire ku hema hema du car ji rûbera [[Awistralya|Awistralyayê]] mezintir e ku bi vê rûberê bûye pêncem parzemîna herî mezin ê cîhanê. Xeta perava Antarktîkayê bi qasê 18.000 km dirêj e ku ji sala 1983an vir ve çar celebên peravê li parzemînê hene ku perav ji %44ê peravê ji qeşayên avjenî, ji %38 ji dîwarên qeşayê pêk tê ku li ser keviran dimînin, ji %13 ji deverên qeşayî an jî qiraxa cemedên bilind pêk tê û ji %5ê ji parvên mayî jî ji kevirên vekirî pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |sernav=Antarctica - The World Factbook |malper=www.cia.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en |archive-date=2022-05-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220509192134/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: glaciological and geophysical folio |paşnav=Drewry |pêşnav=D. J. |weşanger=University of Cambridge, Scott Polar Research Institute |tarîx=1983 |isbn=978-0-901021-04-5 |cih=Cambridge}}</ref> Golên ku di binê qeşaya parzemînî de dimînin, bi piranî li geliyên hişk ên McMurdo an jî li gelek oazên cûda çêbûne.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> [[Gola Vostokê]] ku di bin stasyona Vostok a [[Rûsya|Rûsyayê]] de hatiye dîtin, mezintirîn gola binqeşayê ya cîhanê û yek ji mezintirîn golên cîhanê ye. Berê hatiye bawer kirin ku gol bi milyonan salan hatiye girtin lê di roja îro de zanyaran texmîn kirine ku ava golê her 13.000 sal carekê bi helandin û cemidandina hêdî ya qeşayê hatiye guhertin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=David |tarîx=2019-06-27 |sernav=Antarctica |url=https://academic.oup.com/book/62792 |kovar=OUP Academic |ziman=en |doi=10.1093/wentk/9780190641320.001.0001}}</ref> Di mehên havînan de qeşa li qiraxên golan dikare bihele û xendekên şil bi awayekê demkî çêdibin. Di heman demê de li Antarktîkayê hem golên ava şor û hem jî golên ava şirîn hene.<ref name=":1" /> [[Wêne:Mount Vinson from NW at Vinson Plateau by Christian Stangl (flickr).jpg|thumb|Dîmenek ji çiyayê Vînsonê ku li bakurê rojavayê Antarktîkayê ye û bilindeya herî bilind ê Antarktîkayê ye]] Antarktîka ji aliyê Çiyayên Transantarktîk ve hatiye dabeşkirin ku ji erdê Vîktoryayê heta [[Deryaya Rossê]] dirêj dibin ku ev her alî di nav xwe de Antarktîkaya Rojava û Antarktîkaya Rojhilat vedigirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: Earth's Own Ice World |paşnav=Carroll |pêşnav=Michael |weşanger=Springer |tarîx=2018-05-16 |isbn=978-3-319-74623-4 |paşnav2=Lopes |pêşnav2=Rosaly}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ji |pêşnav=Fei |paşnav2=Gao |pêşnav2=Jinyao |paşnav3=Li |pêşnav3=Fei |paşnav4=Shen |pêşnav4=Zhongyan |paşnav5=Zhang |pêşnav5=Qiao |paşnav6=Li |pêşnav6=Yongdong |tarîx=2017-10-16 |sernav=Variations of the effective elastic thickness over the Ross Sea and Transantarctic Mountains and implications for their structure and tectonics |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0040195117302937 |kovar=Tectonophysics |cild=717 |rr=127–138 |doi=10.1016/j.tecto.2017.07.011 |issn=0040-1951}}</ref> Piraniya Antarktîkayê bi tebeqeyên qeşayê ya Antarktîkayê ve hatiye nixumandin ku bi navînî 1,9 km qalindahiya qeşayan hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fretwell |pêşnav=P. |paşnav2=Pritchard |pêşnav2=H. D. |paşnav3=Vaughan |pêşnav3=D. G. |paşnav4=Bamber |pêşnav4=J. L. |paşnav5=Barrand |pêşnav5=N. E. |paşnav6=Bell |pêşnav6=R. |paşnav7=Bianchi |pêşnav7=C. |paşnav8=Bingham |pêşnav8=R. G. |paşnav9=Blankenship |pêşnav9=D. D. |paşnav10=Casassa |pêşnav10=G. |paşnav11=Catania |pêşnav11=G. |paşnav12=Callens |pêşnav12=D. |paşnav13=Conway |pêşnav13=H. |paşnav14=Cook |pêşnav14=A. J. |paşnav15=Corr |pêşnav15=H. F. J. |tarîx=2013-02-28 |sernav=Bedmap2: improved ice bed, surface and thickness datasets for Antarctica |url=https://tc.copernicus.org/articles/7/375/2013/ |kovar=The Cryosphere |ziman=English |weşanger=Copernicus GmbH |cild=7 |hejmar=1 |rr=375–393 |doi=10.5194/tc-7-375-2013 |issn=1994-0416}}</ref> Tebeqeya qeşayê ji xeynî ji xeynî çend oazanên li geliyên hişk ên McMurdo tevahiya parzemînê nixumandine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://antarcticsun.usap.gov/science/4184/ |sernav=The Antarctic Sun: News about Antarctica - The Lost Dry Valleys of the Polar Plateau |malper=antarcticsun.usap.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en |archive-date=2022-01-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220115223943/https://antarcticsun.usap.gov/science/4184/ |url-status=dead }}</ref> Çend çemên qeşayî yên Antarktîkayê ku ber bi refên qeşayî yên Antarktîkayê ve diherikin, pêvajoyeke ku wekê dînamîkên tebeqeyên qeşayê hatine pênasekirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gfdl.noaa.gov/ice-sheet-dynamics/ |sernav=Ice Sheet Dynamics – Geophysical Fluid Dynamics Laboratory |malper=www.gfdl.noaa.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31}}</ref> Antarktîkaya Rojhilat ji Coats Land, Queen Maud Land, Enderby Land, Mac. Robertson Land, Wilkes Land û Victoria Land pêk hatiye. Ji xeynî beşek piçûk, hemî deverên parzemînê di nav nîvkada rojhilat de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctic Climate Evolution |paşnav=Florindo |pêşnav=Fabio |weşanger=Elsevier |tarîx=2008-10-10 |isbn=978-0-08-093161-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yUu-x70CZEcC |paşnav2=Siegert |pêşnav2=Martin}}</ref> Li ser û dora Antarktîkayê gelek girav hene ku piraniya wan giravên volkanîk in û li gorî pîvanên jeolojîk pir ciwan in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://figshare.utas.edu.au/articles/journal_contribution/Origin_and_evolution_of_the_sub-Antarctic_islands_the_foundation/24483391 |sernav=Quilty, Patrick Gerard |malper=figshare.utas.edu.au |roja-gihiştinê=2026-08-31 |doi=10.26749/rstpp.141.1.35}}</ref> Îstîsnayên herî berbiçav giravên [[deşta Kerguelenê]] ne ku girava herî kevin li dora 40 milyon sal berê niha çêbûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Olierook |pêşnav=Hugo K. H. |paşnav2=Jourdan |pêşnav2=Fred |paşnav3=Merle |pêşnav3=Renaud E. |paşnav4=Timms |pêşnav4=Nicholas E. |paşnav5=Kusznir |pêşnav5=Nick |paşnav6=Muhling |pêşnav6=Janet R. |tarîx=2016-04-15 |sernav=Bunbury Basalt: Gondwana breakup products or earliest vestiges of the Kerguelen mantle plume? |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0012821X1630019X |kovar=Earth and Planetary Science Letters |cild=440 |rr=20–32 |doi=10.1016/j.epsl.2016.02.008 |issn=0012-821X}}</ref> Girê Vinson a li çiyayên Ellsworthê bi bilindahiya 4.892 mêtreyê bilindeya herî bilind ê Antarktîkayê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hall Ball Kiwi Mountaineers From Mount Cook To Everest |paşnav=Monteath |pêşnav=Colin |weşanger=Cloudcap |tarîx=1997 |isbn=978-0-938567-42-4 |url=https://www.worldcat.org/title/38585390 |oclc=38585390}}</ref> Çiyayê Erebusa li Girava Rossê volkana herî başûrî ya cîhanê ye û her roj nêzîkê 10 caran diteqe. Xweliya ji teqînên volkanîk 300 kîlometre dûrî kratera volkanîk hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/48987684 |sernav=Antarctica : an encyclopedia from Abbott ice shelf to zooplankton {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en}}</ref> Delîlên hejmareke mezin ji volkanan di bin qeşayê de hene ku ger asta çalakiyê bilind bibe, dibe ku ji bo tebeqeya qeşayê xetereyek çêbike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: Earth's Own Ice World |paşnav=Carroll |pêşnav=Michael |weşanger=Springer |tarîx=2018-05-16 |isbn=978-3-319-74623-4 |paşnav2=Lopes |pêşnav2=Rosaly}}</ref> Qubeya qeşayê ya bi navê Dome Argus li Antarktîkaya Rojhilat e ku bi qasê bilindahiya 4.091 metreyan bilind ew û qada qeşayê ya herî bilind ê Antarktîkayê ye. Ev gir yek ji cihên herî sar û hişk ên cîhanê ye ku germahî ya li vir heya −90 °C ê dadikeve û barîna salane jî bi qasê 1-3 sm ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica And The Arctic Circle, A Geographic Encyclopedia Of The Earth's Polar Regions |tarîx=2014-04-01 |url=http://archive.org/details/antarctica-and-the-arctic-circle-2-volumes-a-geographic-encyclopedia-of-the-earths-polar-regions}}</ref> == Dîroka jeolojîk == Ji dawiya serdema meoproterozoîkê heta serdema kretasyeyê, Antarktîka beşek ji superparzemîna [[Gondwana|Gondwanayê]] bû û parzemîn bi pêvajoya tevgerên Antarktîkaya îro ji ber ku Gondwana hêdî hêdî ji hev perçe bûye, li dora 183 milyon sal berê îro ava bûye. Di demek dirêj a serdema fanerozoyîkê de Antarktîka xwedî avhewayek tropîkal ê nerm bû û ew bi daristanên berfireh nixumandî bû. === Serdema paleozoyîkê (539–252 milyon sal berê) === [[Wêne:Glossopteris sp. (fossil leaf) (Permian; Antarctica) 1 (49063572172) (cropped).jpg|thumb|Ji serdema permeya Antarktîkayê pelgeke ''Glossopteris sp.'' yê]] Germbûna berdewam bûye sedem ku piraniya Gondwanayê ziwa bibe. Di serdema triyasiyê de Antarktîka ji aliyê cûreyeke giyayên bi tov (pteridosperms) ve serdest bû ku ji cinsê Dicroidiumê bûn ku wekê daran mezin dibûn. Florayên din ên triasiyê ginkgophytes, sîkadofites, darên konîfer û sphenopsid bûn. Tetrapod (ajaleke çar ling) cara yekem di serdema triyasiya destpêkê de li Antarktîkayê hatine dîtin û fosîlên herî kevn ên naskirî di formasyona fremouw a çiyayên Transantarktîkê de hatine dîtin. Sînapsîd (ku wekê "xijendeyên mîna memikdaran" jî têne zanîn) cureyên wekê Lystrosaurus di nav de hebû û di serdema triyasiya destpêkê de zêde bûn. Nîvgirava Antarktîkayê di serdema jurasiyê de (206 heta 146 milyon sal berê) dest bi avakirina xwe kiriye. Afrîka di serdema jurasiyê li de dora 160 milyon sal berê ji Antarktîkayê dabeş bûye û piştre jî di serdema kretasiya destpêkê de nîvgirava Hindistanê (nêzîkî 125 milyon sal berê) ji heman parzemînan dabeş bûye. Darên ginkgo, konîfer, Bennettitale, nebatên poçikê hespan, fern û sikad di wê demê de pir bûn. Nêzîkê 80 milyon sal berê nebatên kulîlkdar bûne komên nebatan ên herî cihêreng ên li ser parzemînê. Her çiqas darên behîvê yên başûr (Nothofagus) ber bi dawiya kretasyeyê ve berbiçav bin jî li Antarktîkaya Rojava daristanên pelderzî di seranserê serdema kretasyeyê de (146–66 milyon sal berê) de serdest bûn. Her çiqas tenê çend cinsên dînezorên Antarktîkayê (Cryolophosaurus û Glacialisaurus, ji Formasyona Hanson a serdema jurasiya destpêka çiyayên Transantarktîkê û Antarctopelta, Trinisaura, Morrosaurus û Imperobator ji kretasya dereng a nîvgirava Antarktîkayê) hatine vegotin, Ammonît li deryayên derdora Antarktîkayê pir belav bûn û dînezor jî hebûn. === Serdema senozoyîkê (66–10 milyon sal berê) === Di destpêka serdema paleojenê de girêdana pira bejahî ya pira Antarktîkayê, Antartîkayê bi Amerîkaya Başûr û her wiha bi başûrê rojhilatê Awistralyayê ve berdewam kiriye. Fauna ji Formasyona La Mesetaya li nîvgirava Antarktîkayê ku dîroka wê vedigere serdema eosenê, pir dişibihe faunayên wekhev ên Amerîkaya Başûr ku ajalên wekê ajalên bi kîsik (marsupials), xenarthran, litoptern û ungulatesê bi sim û her wiha gondwanatheres û dibe ku meridiolestidans hebûn. Hatiye texmînkirin ku ajalên bi kîsik di destpêka eosenê de ji Amerîkaya Başûr bi rêya Antarktîkayê belavê Awistralyayê bûne. Nêzîkê 53 milyon sal berê Awistralya û Gîneya Nû ji Antarktîkayê veqetiyane û Deriyê Tazmanyayê vebûye. Modelên erdnîgariya Antarktîkayê nîşan didin ku ev herikîn û her wiha çerxa paşvegerê ya xwedî kirinê ji ber kêmbûna asta CO₂yê çêbûye û bûye sedema afirandina qeşayên piçûk û qeşayên mayînde yên cemserî. Her ku asta CO₂yê zêdetir kêm bûye, qeşayê dest bi berfirehbûneke bilez kiriye û cihê daristanên ku heta wê demê Antarktîkayê vedişartin girtiye. Ekosîstemên tundrayê li Antarktîkayê heta 14 û 10 milyon sal berê niha hebûna xwe berdewam kirine û piştre sarbûna zêdetir bûye sedema tunekirina van tundrayan. === Serdema hemdem === Her çiqas jeolojiya Antarktîkayê bi piranî ji aliyê qeşaya parzemînî ve hatibe veşartin jî, parzemîn dikare bi teknîkên wekê ji hestkirina ji dûr ve, radara ku di bin erdê de derbas dibe û wêneyên satelîtê werin lêkolîn kirin. Ji aliyê jeolojîk ve, Antarktîkaya Rojava pir dişibihe Andên Amerîkaya Başûr. Nîvgirava Antarktîkayê bi bilindbûna jeolojîk û veguherîna sedîmentên binê deryayê ku veguheriye kevirên metamorfîk, çêbûye. Antarktîkaya Rojava bi yekbûna çend plakayên parzemînî çêbûye ku di encamê de hejmarek rêzeçiyayên li herêmê çêbûne ku rêzeçiyayên herî berbiçav çiyayên Ellsworthê bûn. Hebûna sîstema rift a Antarktîkaya Rojava bûye sedema volkanîzma li ser sinorê di navbera Antarktîkaya Rojava û Rojhilat de û her wiha bûye sedema çêbûna çiyayên Transantarktîkê. Antarktîka Rojhilat ji aliyê jeolojîk ve devereke pirreng e. Avabûna Antarktîka Rojhilat di serdema arkeyî (4.000 –2.500 milyon sal berê) de dest pê kiriye û di serdema kambriyê de rawestiyaye. Herêm li ser kratoneke kevirî hatiye avakirin ku bingeha mertala prekambriyê ava kiriye. Li ser bingehê komir û kevirên qûmê, kevirên kilsinî û şêl hene ku di serdemên devonî û jurasiyê de hatine danîn ku çiyayên Transantarktîkê çêbikin. Li deverên peravê çiyayên wekê rêzeçiyayê Shackletonê û Vîktorya Land û hinek şikestekên tektonîk çêbûne. Komir cara yekem li Antarktîkayê li nêzîkê çiyayên Beardmoreyê ji aliyê Frank Wild ve di sefera Nimrod de di sala 1907an de hatiye tomar kirin û tê zanîn ku komirê pileya nizm li gelek deverên çiyayên Transantarktîkê heye. Çiyayên prens Charles depoyên hesinê vedihewînin û li Deryaya Rossê jî qadên neftê û gaza xwezayî hene. == Avhewa == Antarktîka parzemîna herî sar, parzemîna herî bi bahoz û parzemîna herî hişk ê Dinyayê ye. Li nêzîkê peravên parzemînê, germahî di havînê de dikare ji 10 °C ê derbas bibe û di mehên zivistanê de heya -40 °C dadikeve. Li ser deverên bilind ên navendî, germahî di mehên havînê de dikare heya -30 °C dakeve û di mehên zivistanê de jî germahiya heman deverê heya -80 °C ê dadikeve. Germahiya hewayê ya xwezayî ya herî nizm a ku li ser Erdê hatiye tomarkirin di 21ê tîrmeha sala 1983an de li stasyona Vostok a Rûsyayê li Antarktîkayê bi qasê -89.2 °C hatiye tomarkirin. Di sala 2010an de bi rêya satelîta germahiyeke hewayê germahiya parzemînê bi qasê −94.7 °C hatiye tomar kirin lêbelê dibe ku ji ev rêje ji sermaya li ser rûyê erdê bi bandor bûye ku li bilindahiya 2 mêtre li jorê rûyê erdê nehatiye tomar kirin ku ji bo tomarên fermî yên germahiya hewayê tê xwestin. Ji ber ku piraniya Antarktîkayê ji asta deryayê ji 3.000 mêtre bilindtir e, Antarktîka ji herêma Arktîkê sartir e. Germahiya Okyanûsa Arktîkê bi rêya qeşaya deryayê ya Arktîkê ber bi parzemînê ve hatiye veguhastin û bi awayê hewaya li herêma Arktîkê nerm dibe. Antarktîka çoleke cemserî ye ku barîna parzemînê kêm e. Parzemîn salane bi navînî nêzîkê 150 mm av werdigire ku bi piranî bi awayê şilopeyê ye. Deverên navxweyî hişktir e û di tevahiya salê herî zêde bi qasê 50 mm baran werdigire lê herêmên peravê bi gelemperî ji 200 mm zêdetir baran werdigirin. Li çend deverên qeşaya şîn, ba û sublîmasyon ji berfa ku dibare zêdetir berfê radike. Li geliyên hişk, heman bandor li ser bingehek kevirî çêdibe ku dibe sedema jîngeheke bêber û hişk. === Cudahiyên herêmî === Antarktîkaya Rojhilat ji ber bilindahiya xwe ya bilind ve ji Antarktîkaya Rojava sartir e. Eniyên hewayê bi zêde derbasê deverên navendî yên parzemînê nabin ku ev jî dibe sedem ku navenda parzemînê sar û hişk bimînin û dibe sedema ku bayên deverê bi leza nerm bimînin. Barîna berfa li beşa perava Antarktîkayê barîneke pir gelemperî ye ku li wir di nav 48 demjimêran de berf dikare bi qasê 1.22 mêtreyê bibare. Li qiraxa parzemînê, bayên katabatîk ên bihêz ên ji platoya cemserî pir caran bi hêza bahozê çêdibin. Di mehên havînê de ji ber ku her roj 24 demjimêrên tîrêjên rojê li wir tên wergirtin, li Cemsera Başûr ji ekvatorê zêdetir tîrêjên rojê digihîjin rûyê erdê. === Guherîna avhewayê === Tevê devera xwe yê îzolekirî, Antarktîka di dehsalên dawî de ji ber belavbûna gazên serayê, germ bûye û hinek ji beşên qeşayên xwe winda kiriye. Antarktîkaya Rojava ji sala 1950an heta sala 2000an di heyamên dehsalan de ji 0,1 °C zêdetir germ bûye û nîvgirava Antarktîkayê ya ku li ber çavan e ji nîvê sedsala 20an vir ve bi qasê 3 °C germ bûye. Antarktîkaya Rojhilat ku li gorî Antarktîkaya Rojava sar e û avhewaya deverê sekan (stabîl) heta salên 2000î germahî nîşan nedaye. Li dora Antarktîkayê, Okyanûsa Başûr ji her okyanûseke din zêdetir germahiya okyanûsê kişandiye û li kûrahiyên bi qasê 2.000 mêtreyan germbûneke berbiçav çêbûye. Li dora Antarktîka Rojava, okyanûs ji sala 1955an vir ve bi qasê 1 °C germ bûye. Germbûna Okyanûsa Başûr a li dora Antarktîkayê bûye sedema qelsbûn an jî hilweşîna refikên qeşayên ku li derveyî qeşayan digeriyan û hevsengiya wan pêk dianiyan. Her çiqas perê qeşayên Antarktîkaya Rojhilat ku berdewam dike ku li hundirê welêt qeşayê zêde bike jî gelek cemedên peravê giraniya xwe winda dikin û paşve dikişin ku ev jî dibe sedema windabûna giştî ya qeşayên li seranserê Antarktîkayê. Hatiye payîn ku heta sala 2100an ku windabûna qeşaya li Antarktîkayê bi qasê 11 santî metreyan bilindbûna asta deryayê ya gerdûnî zêde bike. Bi germbûna zêdetir re îhtimala bêîstîqrariyê pir zêdetir dibe û dikare bilindbûna asta deryayê ya gerdûnî ya sedsala 21ê du caran zêdetir bike. Ava heliyayî ya nû ya ji qeşayê ava binê Antarktîkayê ya şor firk dike û şaneya jêrîn a gera serûbinkirina Okyanûsa Başûr (SOOC) qels dike. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commons|Antarctica|Antarktîka}} {{Parzemîn}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Antarktîka| ]] [[Kategorî:Cîhan]] [[Kategorî:Parzemîn]] cov33gpqq0u7slxiz66r7tnwhx38wsx 2090417 2090416 2026-09-01T19:45:50Z Penaber49 39672 2090417 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdanka giştî}} '''Antarktîka'''<ref>{{Îzolî, 2007|r=1138|jêgirtin=Antarktîka}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ferhenga Erdnîgarîyê (Coğrafya)|Ferhenga Erdnîgarîyê]]|paşnav=Önen|pêşnav=Abdurrahman |weşanger=Stembol: Doz|sal=2008|rûpel=36}}</ref> yan jî '''Antarktîk'''{{Çavk}} ({{Bi-la|Antarctica}}) yek ji [[parzemîn]]ên cîhanê ye ku parzemîna herî başûr ê dinyayê û parzemîna herî kêm nifûs a cîhanê ye. Parzemîn bi tevahî li başûrê çembera Antarktîkayê ye û ji aliyê [[Okyanûsa Başûr]] (ku wekê Okyanûsa Antarktîkayê jî tê zanîn) ve hatiye dorpêçkirin ku [[Cemsera Başûr]] a erdnîgarî vedihewîne. Di heman demê de Antarktîka pêncem parzemîna herî mezin ê cîhanê ye ku bi qasê ji %40 ji [[Ewropa|Ewropayê]] mezintir e û rûbera parzemînê bi qasê 14.200.000 km² rûerd (an rûqeşa) vegirtiye. Piraniya Antarktîkayê bi qata qeşayê ya Antarktîkayê ve hatiye nixumandin ku qalindahiya navînî ya qeşayê bi qasê 1,9 km ye. Antarktîka bi navînî parzemîna herî sar, herî hişke û parzemîna herî bi ba û bahoz ê cîhanê ye û parzemîn ji asta deryayê xwedî bilindahiyeke navînî ye. Antarktîka bi piranî ji çoleke cemserî pêk hatiye ku barîna salane li peravê zêdetirî 200 mm ye û berf û barana li hundirê parzemînê gelek kêm e. Qeşayên parzemîn di warê ava şîrîn de gelek dewlemend e ku nêzîkê ji %70ê rezervên ava şirîn ên cîhanê li Antarktîkayê cemedgirtî ye. Hatiye payîn ger ku qeşaya Antarktîkayê bihele, dê asta deryayê ya [[Cîhan|cîhanê]] bi qasê 60 mêtreyan bilind bibe. Her wiha Antarktîka xwediyê rekora germahiya herî nizm a pîvandî yê li ser rûyê [[Dinya (gerstêrk)|Erdê]] ye ku nizmahiya germahiya bi qasê −89.2 °C hatiye pîvandin. Germahiya herêmên peravê di havînê de dikare bi qasê 10 °C bilind bibe. Cureyên xwemaliyên ajalan kêzik, nematod, pengûen, fok û tardigrad in. Li cihên ku nebat lê hene, bi piranî bi awayê liken an kevzê ye. Refên qeşayê yên Antarktîkayê dibe ku cara yekem di sala 1820an de, di dema sefereke rûsî de ku ji aliyê Fabian Gottlieb von Bellingshausen û Mikhail Lazarev ve hatibû birêvebirin, hatine dîtin. Di dehsalên piştê seferên wan, di seferên fransî, amerîkî û brîtanî de li parzemînê lêkolînên zêdetir hatine kirin. Yekem derketina piştrastkirî ya Antarktîkayê ji aliyê tîmeke norwêcî ve di sala 1895an de pêk hatiye. Di destpêka sedsala 20an de, çend seferên navxwe yên parzemînê çêbûne. Lêkolînerên brîtanî Douglas Mawson, Edgeworth David û Alistair Mackay yekem kes bûn ku di sala 1909an de gihîştine [[Cemsera Başûr]] a manyetîkî û cemsera başûr a erdnîgarî jî yekem car di sala 1911an de lêkolînerê norwêcî Roald Amundsen gihiştiye cemserê. Ji aliyê îdarî ve Antarktîka ji aliyê nêzîkê 30 welatan ve tê birêvebirin ku hemî jî endamên sîstema peymana Antarktîkayê ya sala 1959an in. Li gorî şertên peymanê, çalakiyên leşkerî, kolandinên kanên madenê, teqînên nukleerî û avêtina bermayiyên nukleerî li Antarktîkayê qedexe ne. Geştiyarî, masîgirtin û lêkolîn çalakiyên sereke yên mirovan li Antarktîkayê û li derdora Antarktîkayê hene. Di mehên havînê de nêzîkê 5.000 kes li stasyonên lêkolînê dimînin û ev hejmar di mehên zivistanê de dadikeve 1.000 kesan. Her çiqas parzemîn dûr be jî, çalakiyên mirovan bi rêya qirêjî, guherîna avhewayê û bi rêya tenikbûna [[tebeqeya ozonê]] bandoreke neyînî li ser Antarktîkayê dihêle. Helîna qata qeşayê ya [[Antarktîkaya Rojava]] ya ku potansiyeleke nearam e, di pêşbîniyên bilindbûna [[asta deryayê]] yên di asta sedsalê de bûye sedema nezelaliyeke herî mezin û heman helîn bandorê li ser serûbinkirina gera [[Okyanûsa Başûr]] jî dike ku di dawiyê de dikare bibe sedema bandorên girîng li ser avhewaya [[Nîvkada Başûr]] û hilberîna Okyanûsa Başûr. == Etîmolojî == [[Wêne:1657 map Polus Antarcticus.jpg|thumb|Nexşeya cemserî ya herî başûrê Dinyayê]] Navê ku ji parzemînê hatiye dayîn ji peyva antarktîka hatiye ku ji peyva fransî ya navîn ''antartique'' an ''antarctique'' ('li hemberî Arktîkê') û piştre ji peyva latînî ''antarcticus'' ('li hemberî bakur') hatiye. Navê Antarktîkus ji peyvên yewnanî ἀντι- ('dij-') û ἀρκτικός (arktikos, 'ya hirçê [Ursa Major], bakur') hatiye.<ref name=":0">{{Cite book |sernav=Lettinck 2021, p. 158.}}</ref> Fîlozofê yewnanî Arîstoteles li dora 350 {{bz}} de di ''Meteorolojiyê'' de li ser "herêma Antarktîkê" nivîsandiye. Li gorî raporê, erdnîgarnasê yewnanî Marinusê ji Tîrusê ev nav di nexşeya xwe ya cîhanê ya sedsala duyem a {{pz}} de ku niha winda bûye, bi kar aniye. Nivîskarên romayî Gaius Julius Hyginus û Apuleius ji bo cemsera başûr navê yewnanî yê latînîkirî polus antarcticus bi kar anîne ku ji wir peyva fransî ya kevin ''pole antartike'' (nûjen ''pôle antarctique'')<ref>{{Cite book |sernav=Hyginus 1992, p. 176.}}</ref> ku di sala 1270an de hatiye piştrastkirin û ji wir jî peyva îngilîziya navîn pol antartik ku cara yekem di lêkolîneke ji aliyê nivîskarê îngilîzî Geoffrey Chaucer ve hatiye nivîsandin, hatiye wergirtin.<ref name=":0" /> Ramanên ewropî yên di derbarê hebûna Terra Australis ku parzemîneke berfirehê li başûrê dûr ê cîhanê ye ku ji bo hevsengî kirina axên bakurê [[Ewropa]], [[Asya]] û [[Afrîkaya Bakur]] pêk tîne, wekê têgeheke rewşenbîrî, ji kevnariya klasîk ve hebû. Ji ber vê yekê ''Terra Australis'' navê ku ji bo hemî girseyên bejayî yên hîpotetîk ên ku tê pêşniyar kirin ku li cihê ku niha tê zanîn Antarktîka heye, hatibû bikaranîn.<ref>{{Cite book |sernav=Mericq 1987, pp. 90–91: 'They published maps and charts based on the hypothesis that Tierra del Fuego was the beginning of that Terra Australis. The first person ever to have rights over these lands was Pedro Sancho de la Hoz, who received them through a special decree signed by Emperor Charles V on 24 January 1539.'}}</ref> Îdiaya hebûna axek wisa heta keşfkirina Awistralyayê ku ji aliyê ewropiyan ve hatiye keşfkirin, berdewam kiriye.<ref>{{Cite book |sernav=Scott, Hiatt & McIlroy 2012, pp. 2–3.}}</ref> Di destpêka sedsala 19an de keşifger Matthew Flinders guman li hebûna parzemîneke cuda yê li başûrê Awistralyayê (ku di wê demê wekê New Holland hatiye binavkirin) kiriye û ji ber vê yekê pêşniyar kiriye ku li cihê wê navê "Terra Australis" ji bo [[Awistralya|Awistralyayê]] were bikar anîn.<ref>{{Cite book |sernav=Cawley 2015, p. 130.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=McCrone & McPherson 2009, p. 75.}}</ref> Di sala 1824an de rayedarên kolonyal ên li Sîdneyê bi fermî navê parzemîna New Hollandê wekê Awistralya guhertine û peyva "Terra Australis" wekê referansek ji bo navê Antarktîkayê hiştine. Di dehsalên piştre de, erdnîgaran hevokên wekê "parzemîna Antarktîkayê" bi kar anîne. Wan li cihê vê navê li naveke helbestî geriyane û navên wekê ''Ultima'' û ''Antipodea'' pêşniyar kirine.<ref>{{Cite book |sernav=Cameron-Ash 2018, p. 20.}}</ref> Ji bo binavkirina parzemînê navê Antarktîka di salên 1890î de hatiye pejirandin û bikaranîna yekem ê vê navê ji aliyê kartografê skotlendî John George Bartholomew pêk hatiye.<ref>{{Cite web |url=https://digital.nls.uk/bartholomew/highlights/antarctica.html#:~:text=Edinburgh%20geographer%20and%20mapmaker%20John,since%20the%20first%20century%20AD. |sernav=Highlights from the Bartholomew Archive: The naming of Antarctica}}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Antarctica.svg|thumb|300px|Nexşeyek ku Antarktîkaya Rojhilat li rastê Çiyayên Transantarktîk û Antarktîkaya Rojava li çepê ye, nişan dide.]] Antarktîka ku bi awayekî asîmetrîk li dora cemsera başûr û bi piranî li başûrê çembera Antarktîkayê (ku yek ji pênc çemberên sereke yên firehiyê ye ku nexşeyên cîhanê nîşan didin) cih digire ku ji aliyê [[Okyanûsa Başûr]] ve hatiye dorpêçkirin. Di heman de çem ên avan li Antarktîkayê hene ku çemê herî dirêj ê parzemînê çemê Onyxê ye. Her wiha Antarktîka bi qasê 14,2 milyon km² rûber vedigire ku hema hema du car ji rûbera [[Awistralya|Awistralyayê]] mezintir e ku bi vê rûberê bûye pêncem parzemîna herî mezin ê cîhanê. Xeta perava Antarktîkayê bi qasê 18.000 km dirêj e ku ji sala 1983an vir ve çar celebên peravê li parzemînê hene ku perav ji %44ê peravê ji qeşayên avjenî, ji %38 ji dîwarên qeşayê pêk tê ku li ser keviran dimînin, ji %13 ji deverên qeşayî an jî qiraxa cemedên bilind pêk tê û ji %5ê ji parvên mayî jî ji kevirên vekirî pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |sernav=Antarctica - The World Factbook |malper=www.cia.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en |archive-date=2022-05-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220509192134/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: glaciological and geophysical folio |paşnav=Drewry |pêşnav=D. J. |weşanger=University of Cambridge, Scott Polar Research Institute |tarîx=1983 |isbn=978-0-901021-04-5 |cih=Cambridge}}</ref> Golên ku di binê qeşaya parzemînî de dimînin, bi piranî li geliyên hişk ên McMurdo an jî li gelek oazên cûda çêbûne.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> [[Gola Vostokê]] ku di bin stasyona Vostok a [[Rûsya|Rûsyayê]] de hatiye dîtin, mezintirîn gola binqeşayê ya cîhanê û yek ji mezintirîn golên cîhanê ye. Berê hatiye bawer kirin ku gol bi milyonan salan hatiye girtin lê di roja îro de zanyaran texmîn kirine ku ava golê her 13.000 sal carekê bi helandin û cemidandina hêdî ya qeşayê hatiye guhertin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=David |tarîx=2019-06-27 |sernav=Antarctica |url=https://academic.oup.com/book/62792 |kovar=OUP Academic |ziman=en |doi=10.1093/wentk/9780190641320.001.0001}}</ref> Di mehên havînan de qeşa li qiraxên golan dikare bihele û xendekên şil bi awayekê demkî çêdibin. Di heman demê de li Antarktîkayê hem golên ava şor û hem jî golên ava şirîn hene.<ref name=":1" /> [[Wêne:Mount Vinson from NW at Vinson Plateau by Christian Stangl (flickr).jpg|thumb|Dîmenek ji çiyayê Vînsonê ku li bakurê rojavayê Antarktîkayê ye û bilindeya herî bilind ê Antarktîkayê ye]] Antarktîka ji aliyê Çiyayên Transantarktîk ve hatiye dabeşkirin ku ji erdê Vîktoryayê heta [[Deryaya Rossê]] dirêj dibin ku ev her alî di nav xwe de Antarktîkaya Rojava û Antarktîkaya Rojhilat vedigirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: Earth's Own Ice World |paşnav=Carroll |pêşnav=Michael |weşanger=Springer |tarîx=2018-05-16 |isbn=978-3-319-74623-4 |paşnav2=Lopes |pêşnav2=Rosaly}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ji |pêşnav=Fei |paşnav2=Gao |pêşnav2=Jinyao |paşnav3=Li |pêşnav3=Fei |paşnav4=Shen |pêşnav4=Zhongyan |paşnav5=Zhang |pêşnav5=Qiao |paşnav6=Li |pêşnav6=Yongdong |tarîx=2017-10-16 |sernav=Variations of the effective elastic thickness over the Ross Sea and Transantarctic Mountains and implications for their structure and tectonics |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0040195117302937 |kovar=Tectonophysics |cild=717 |rr=127–138 |doi=10.1016/j.tecto.2017.07.011 |issn=0040-1951}}</ref> Piraniya Antarktîkayê bi tebeqeyên qeşayê ya Antarktîkayê ve hatiye nixumandin ku bi navînî 1,9 km qalindahiya qeşayan hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fretwell |pêşnav=P. |paşnav2=Pritchard |pêşnav2=H. D. |paşnav3=Vaughan |pêşnav3=D. G. |paşnav4=Bamber |pêşnav4=J. L. |paşnav5=Barrand |pêşnav5=N. E. |paşnav6=Bell |pêşnav6=R. |paşnav7=Bianchi |pêşnav7=C. |paşnav8=Bingham |pêşnav8=R. G. |paşnav9=Blankenship |pêşnav9=D. D. |paşnav10=Casassa |pêşnav10=G. |paşnav11=Catania |pêşnav11=G. |paşnav12=Callens |pêşnav12=D. |paşnav13=Conway |pêşnav13=H. |paşnav14=Cook |pêşnav14=A. J. |paşnav15=Corr |pêşnav15=H. F. J. |tarîx=2013-02-28 |sernav=Bedmap2: improved ice bed, surface and thickness datasets for Antarctica |url=https://tc.copernicus.org/articles/7/375/2013/ |kovar=The Cryosphere |ziman=English |weşanger=Copernicus GmbH |cild=7 |hejmar=1 |rr=375–393 |doi=10.5194/tc-7-375-2013 |issn=1994-0416}}</ref> Tebeqeya qeşayê ji xeynî ji xeynî çend oazanên li geliyên hişk ên McMurdo tevahiya parzemînê nixumandine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://antarcticsun.usap.gov/science/4184/ |sernav=The Antarctic Sun: News about Antarctica - The Lost Dry Valleys of the Polar Plateau |malper=antarcticsun.usap.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en |archive-date=2022-01-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220115223943/https://antarcticsun.usap.gov/science/4184/ |url-status=dead }}</ref> Çend çemên qeşayî yên Antarktîkayê ku ber bi refên qeşayî yên Antarktîkayê ve diherikin, pêvajoyeke ku wekê dînamîkên tebeqeyên qeşayê hatine pênasekirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gfdl.noaa.gov/ice-sheet-dynamics/ |sernav=Ice Sheet Dynamics – Geophysical Fluid Dynamics Laboratory |malper=www.gfdl.noaa.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31}}</ref> Antarktîkaya Rojhilat ji Coats Land, Queen Maud Land, Enderby Land, Mac. Robertson Land, Wilkes Land û Victoria Land pêk hatiye. Ji xeynî beşek piçûk, hemî deverên parzemînê di nav nîvkada rojhilat de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctic Climate Evolution |paşnav=Florindo |pêşnav=Fabio |weşanger=Elsevier |tarîx=2008-10-10 |isbn=978-0-08-093161-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yUu-x70CZEcC |paşnav2=Siegert |pêşnav2=Martin}}</ref> Li ser û dora Antarktîkayê gelek girav hene ku piraniya wan giravên volkanîk in û li gorî pîvanên jeolojîk pir ciwan in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://figshare.utas.edu.au/articles/journal_contribution/Origin_and_evolution_of_the_sub-Antarctic_islands_the_foundation/24483391 |sernav=Quilty, Patrick Gerard |malper=figshare.utas.edu.au |roja-gihiştinê=2026-08-31 |doi=10.26749/rstpp.141.1.35}}</ref> Îstîsnayên herî berbiçav giravên [[deşta Kerguelenê]] ne ku girava herî kevin li dora 40 milyon sal berê niha çêbûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Olierook |pêşnav=Hugo K. H. |paşnav2=Jourdan |pêşnav2=Fred |paşnav3=Merle |pêşnav3=Renaud E. |paşnav4=Timms |pêşnav4=Nicholas E. |paşnav5=Kusznir |pêşnav5=Nick |paşnav6=Muhling |pêşnav6=Janet R. |tarîx=2016-04-15 |sernav=Bunbury Basalt: Gondwana breakup products or earliest vestiges of the Kerguelen mantle plume? |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0012821X1630019X |kovar=Earth and Planetary Science Letters |cild=440 |rr=20–32 |doi=10.1016/j.epsl.2016.02.008 |issn=0012-821X}}</ref> Girê Vinson a li çiyayên Ellsworthê bi bilindahiya 4.892 mêtreyê bilindeya herî bilind ê Antarktîkayê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hall Ball Kiwi Mountaineers From Mount Cook To Everest |paşnav=Monteath |pêşnav=Colin |weşanger=Cloudcap |tarîx=1997 |isbn=978-0-938567-42-4 |url=https://www.worldcat.org/title/38585390 |oclc=38585390}}</ref> Çiyayê Erebusa li Girava Rossê volkana herî başûrî ya cîhanê ye û her roj nêzîkê 10 caran diteqe. Xweliya ji teqînên volkanîk 300 kîlometre dûrî kratera volkanîk hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/48987684 |sernav=Antarctica : an encyclopedia from Abbott ice shelf to zooplankton {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en}}</ref> Delîlên hejmareke mezin ji volkanan di bin qeşayê de hene ku ger asta çalakiyê bilind bibe, dibe ku ji bo tebeqeya qeşayê xetereyek çêbike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: Earth's Own Ice World |paşnav=Carroll |pêşnav=Michael |weşanger=Springer |tarîx=2018-05-16 |isbn=978-3-319-74623-4 |paşnav2=Lopes |pêşnav2=Rosaly}}</ref> Qubeya qeşayê ya bi navê Dome Argus li Antarktîkaya Rojhilat e ku bi qasê bilindahiya 4.091 metreyan bilind ew û qada qeşayê ya herî bilind ê Antarktîkayê ye. Ev gir yek ji cihên herî sar û hişk ên cîhanê ye ku germahî ya li vir heya −90 °C ê dadikeve û barîna salane jî bi qasê 1-3 sm ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica And The Arctic Circle, A Geographic Encyclopedia Of The Earth's Polar Regions |tarîx=2014-04-01 |url=http://archive.org/details/antarctica-and-the-arctic-circle-2-volumes-a-geographic-encyclopedia-of-the-earths-polar-regions}}</ref> == Dîroka jeolojîk == Ji dawiya serdema meoproterozoîkê heta serdema kretasyeyê, Antarktîka beşek ji superparzemîna [[Gondwana|Gondwanayê]] bû û parzemîn bi pêvajoya tevgerên Antarktîkaya îro ji ber ku Gondwana hêdî hêdî ji hev perçe bûye, li dora 183 milyon sal berê îro ava bûye. Di demek dirêj a serdema fanerozoyîkê de Antarktîka xwedî avhewayek tropîkal ê nerm bû û ew bi daristanên berfireh nixumandî bû. === Serdema paleozoyîkê (539–252 milyon sal berê) === [[Wêne:Glossopteris sp. (fossil leaf) (Permian; Antarctica) 1 (49063572172) (cropped).jpg|thumb|Ji serdema permeya Antarktîkayê pelgeke ''Glossopteris sp.'' yê]] Germbûna berdewam bûye sedem ku piraniya Gondwanayê ziwa bibe. Di serdema triyasiyê de Antarktîka ji aliyê cûreyeke giyayên bi tov (pteridosperms) ve serdest bû ku ji cinsê Dicroidiumê bûn ku wekê daran mezin dibûn. Florayên din ên triasiyê ginkgophytes, sîkadofites, darên konîfer û sphenopsid bûn. Tetrapod (ajaleke çar ling) cara yekem di serdema triyasiya destpêkê de li Antarktîkayê hatine dîtin û fosîlên herî kevn ên naskirî di formasyona fremouw a çiyayên Transantarktîkê de hatine dîtin. Sînapsîd (ku wekê "xijendeyên mîna memikdaran" jî têne zanîn) cureyên wekê Lystrosaurus di nav de hebû û di serdema triyasiya destpêkê de zêde bûn. Nîvgirava Antarktîkayê di serdema jurasiyê de (206 heta 146 milyon sal berê) dest bi avakirina xwe kiriye. Afrîka di serdema jurasiyê li de dora 160 milyon sal berê ji Antarktîkayê dabeş bûye û piştre jî di serdema kretasiya destpêkê de nîvgirava Hindistanê (nêzîkî 125 milyon sal berê) ji heman parzemînan dabeş bûye. Darên ginkgo, konîfer, Bennettitale, nebatên poçikê hespan, fern û sikad di wê demê de pir bûn. Nêzîkê 80 milyon sal berê nebatên kulîlkdar bûne komên nebatan ên herî cihêreng ên li ser parzemînê. Her çiqas darên behîvê yên başûr (Nothofagus) ber bi dawiya kretasyeyê ve berbiçav bin jî li Antarktîkaya Rojava daristanên pelderzî di seranserê serdema kretasyeyê de (146–66 milyon sal berê) de serdest bûn. Her çiqas tenê çend cinsên dînezorên Antarktîkayê (Cryolophosaurus û Glacialisaurus, ji Formasyona Hanson a serdema jurasiya destpêka çiyayên Transantarktîkê û Antarctopelta, Trinisaura, Morrosaurus û Imperobator ji kretasya dereng a nîvgirava Antarktîkayê) hatine vegotin, Ammonît li deryayên derdora Antarktîkayê pir belav bûn û dînezor jî hebûn. === Serdema senozoyîkê (66–10 milyon sal berê) === Di destpêka serdema paleojenê de girêdana pira bejahî ya pira Antarktîkayê, Antartîkayê bi Amerîkaya Başûr û her wiha bi başûrê rojhilatê Awistralyayê ve berdewam kiriye. Fauna ji Formasyona La Mesetaya li nîvgirava Antarktîkayê ku dîroka wê vedigere serdema eosenê, pir dişibihe faunayên wekhev ên Amerîkaya Başûr ku ajalên wekê ajalên bi kîsik (marsupials), xenarthran, litoptern û ungulatesê bi sim û her wiha gondwanatheres û dibe ku meridiolestidans hebûn. Hatiye texmînkirin ku ajalên bi kîsik di destpêka eosenê de ji Amerîkaya Başûr bi rêya Antarktîkayê belavê Awistralyayê bûne. Nêzîkê 53 milyon sal berê Awistralya û Gîneya Nû ji Antarktîkayê veqetiyane û Deriyê Tazmanyayê vebûye. Modelên erdnîgariya Antarktîkayê nîşan didin ku ev herikîn û her wiha çerxa paşvegerê ya xwedî kirinê ji ber kêmbûna asta CO₂yê çêbûye û bûye sedema afirandina qeşayên piçûk û qeşayên mayînde yên cemserî. Her ku asta CO₂yê zêdetir kêm bûye, qeşayê dest bi berfirehbûneke bilez kiriye û cihê daristanên ku heta wê demê Antarktîkayê vedişartin girtiye. Ekosîstemên tundrayê li Antarktîkayê heta 14 û 10 milyon sal berê niha hebûna xwe berdewam kirine û piştre sarbûna zêdetir bûye sedema tunekirina van tundrayan. === Serdema hemdem === Her çiqas jeolojiya Antarktîkayê bi piranî ji aliyê qeşaya parzemînî ve hatibe veşartin jî, parzemîn dikare bi teknîkên wekê ji hestkirina ji dûr ve, radara ku di bin erdê de derbas dibe û wêneyên satelîtê werin lêkolîn kirin. Ji aliyê jeolojîk ve, Antarktîkaya Rojava pir dişibihe Andên Amerîkaya Başûr. Nîvgirava Antarktîkayê bi bilindbûna jeolojîk û veguherîna sedîmentên binê deryayê ku veguheriye kevirên metamorfîk, çêbûye. Antarktîkaya Rojava bi yekbûna çend plakayên parzemînî çêbûye ku di encamê de hejmarek rêzeçiyayên li herêmê çêbûne ku rêzeçiyayên herî berbiçav çiyayên Ellsworthê bûn. Hebûna sîstema rift a Antarktîkaya Rojava bûye sedema volkanîzma li ser sinorê di navbera Antarktîkaya Rojava û Rojhilat de û her wiha bûye sedema çêbûna çiyayên Transantarktîkê. Antarktîka Rojhilat ji aliyê jeolojîk ve devereke pirreng e. Avabûna Antarktîka Rojhilat di serdema arkeyî (4.000 –2.500 milyon sal berê) de dest pê kiriye û di serdema kambriyê de rawestiyaye. Herêm li ser kratoneke kevirî hatiye avakirin ku bingeha mertala prekambriyê ava kiriye. Li ser bingehê komir û kevirên qûmê, kevirên kilsinî û şêl hene ku di serdemên devonî û jurasiyê de hatine danîn ku çiyayên Transantarktîkê çêbikin. Li deverên peravê çiyayên wekê rêzeçiyayê Shackletonê û Vîktorya Land û hinek şikestekên tektonîk çêbûne. Komir cara yekem li Antarktîkayê li nêzîkê çiyayên Beardmoreyê ji aliyê Frank Wild ve di sefera Nimrod de di sala 1907an de hatiye tomar kirin û tê zanîn ku komirê pileya nizm li gelek deverên çiyayên Transantarktîkê heye. Çiyayên prens Charles depoyên hesinê vedihewînin û li Deryaya Rossê jî qadên neftê û gaza xwezayî hene. == Avhewa == Antarktîka parzemîna herî sar, parzemîna herî bi bahoz û parzemîna herî hişk ê Dinyayê ye. Li nêzîkê peravên parzemînê, germahî di havînê de dikare ji 10 °C ê derbas bibe û di mehên zivistanê de heya -40 °C dadikeve. Li ser deverên bilind ên navendî, germahî di mehên havînê de dikare heya -30 °C dakeve û di mehên zivistanê de jî germahiya heman deverê heya -80 °C ê dadikeve. Germahiya hewayê ya xwezayî ya herî nizm a ku li ser Erdê hatiye tomarkirin di 21ê tîrmeha sala 1983an de li stasyona Vostok a Rûsyayê li Antarktîkayê bi qasê -89.2 °C hatiye tomarkirin. Di sala 2010an de bi rêya satelîta germahiyeke hewayê germahiya parzemînê bi qasê −94.7 °C hatiye tomar kirin lêbelê dibe ku ji ev rêje ji sermaya li ser rûyê erdê bi bandor bûye ku li bilindahiya 2 mêtre li jorê rûyê erdê nehatiye tomar kirin ku ji bo tomarên fermî yên germahiya hewayê tê xwestin. Ji ber ku piraniya Antarktîkayê ji asta deryayê ji 3.000 mêtre bilindtir e, Antarktîka ji herêma Arktîkê sartir e. Germahiya Okyanûsa Arktîkê bi rêya qeşaya deryayê ya Arktîkê ber bi parzemînê ve hatiye veguhastin û bi awayê hewaya li herêma Arktîkê nerm dibe. Antarktîka çoleke cemserî ye ku barîna parzemînê kêm e. Parzemîn salane bi navînî nêzîkê 150 mm av werdigire ku bi piranî bi awayê şilopeyê ye. Deverên navxweyî hişktir e û di tevahiya salê herî zêde bi qasê 50 mm baran werdigire lê herêmên peravê bi gelemperî ji 200 mm zêdetir baran werdigirin. Li çend deverên qeşaya şîn, ba û sublîmasyon ji berfa ku dibare zêdetir berfê radike. Li geliyên hişk, heman bandor li ser bingehek kevirî çêdibe ku dibe sedema jîngeheke bêber û hişk. === Cudahiyên herêmî === Antarktîkaya Rojhilat ji ber bilindahiya xwe ya bilind ve ji Antarktîkaya Rojava sartir e. Eniyên hewayê bi zêde derbasê deverên navendî yên parzemînê nabin ku ev jî dibe sedem ku navenda parzemînê sar û hişk bimînin û dibe sedema ku bayên deverê bi leza nerm bimînin. Barîna berfa li beşa perava Antarktîkayê barîneke pir gelemperî ye ku li wir di nav 48 demjimêran de berf dikare bi qasê 1.22 mêtreyê bibare. Li qiraxa parzemînê, bayên katabatîk ên bihêz ên ji platoya cemserî pir caran bi hêza bahozê çêdibin. Di mehên havînê de ji ber ku her roj 24 demjimêrên tîrêjên rojê li wir tên wergirtin, li Cemsera Başûr ji ekvatorê zêdetir tîrêjên rojê digihîjin rûyê erdê. === Guherîna avhewayê === Tevê devera xwe yê îzolekirî, Antarktîka di dehsalên dawî de ji ber belavbûna gazên serayê, germ bûye û hinek ji beşên qeşayên xwe winda kiriye. Antarktîkaya Rojava ji sala 1950an heta sala 2000an di heyamên dehsalan de ji 0,1 °C zêdetir germ bûye û nîvgirava Antarktîkayê ya ku li ber çavan e ji nîvê sedsala 20an vir ve bi qasê 3 °C germ bûye. Antarktîkaya Rojhilat ku li gorî Antarktîkaya Rojava sar e û avhewaya deverê sekan (stabîl) heta salên 2000î germahî nîşan nedaye. Li dora Antarktîkayê, Okyanûsa Başûr ji her okyanûseke din zêdetir germahiya okyanûsê kişandiye û li kûrahiyên bi qasê 2.000 mêtreyan germbûneke berbiçav çêbûye. Li dora Antarktîka Rojava, okyanûs ji sala 1955an vir ve bi qasê 1 °C germ bûye. Germbûna Okyanûsa Başûr a li dora Antarktîkayê bûye sedema qelsbûn an jî hilweşîna refikên qeşayên ku li derveyî qeşayan digeriyan û hevsengiya wan pêk dianiyan. Her çiqas perê qeşayên Antarktîkaya Rojhilat ku berdewam dike ku li hundirê welêt qeşayê zêde bike jî gelek cemedên peravê giraniya xwe winda dikin û paşve dikişin ku ev jî dibe sedema windabûna giştî ya qeşayên li seranserê Antarktîkayê. Hatiye payîn ku heta sala 2100an ku windabûna qeşaya li Antarktîkayê bi qasê 11 santî metreyan bilindbûna asta deryayê ya gerdûnî zêde bike. Bi germbûna zêdetir re îhtimala bêîstîqrariyê pir zêdetir dibe û dikare bilindbûna asta deryayê ya gerdûnî ya sedsala 21ê du caran zêdetir bike. Ava heliyayî ya nû ya ji qeşayê ava binê Antarktîkayê ya şor firk dike û şaneya jêrîn a gera serûbinkirina Okyanûsa Başûr (SOOC) qels dike. Her çiqas bandorên tevahî tê payîn ku di nav çend sedsalan de çêbibin jî, li gorî hinek lêkolînan, hilweşîna tevahî ya SOOCê dikare di navbera 1.7 °C û 3 °C germbûna gerdûnî de çêbike. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commons|Antarctica|Antarktîka}} {{Parzemîn}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Antarktîka| ]] [[Kategorî:Cîhan]] [[Kategorî:Parzemîn]] 3h5j6uc0s6fe6x61ik0sjlf7iu9lc2z 2090430 2090417 2026-09-02T02:57:49Z Penaber49 39672 2090430 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdanka giştî}} '''Antarktîka'''<ref>{{Îzolî, 2007|r=1138|jêgirtin=Antarktîka}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ferhenga Erdnîgarîyê (Coğrafya)|Ferhenga Erdnîgarîyê]]|paşnav=Önen|pêşnav=Abdurrahman |weşanger=Stembol: Doz|sal=2008|rûpel=36}}</ref> yan jî '''Antarktîk'''{{Çavk}} ({{Bi-la|Antarctica}}) yek ji [[parzemîn]]ên cîhanê ye ku parzemîna herî başûr ê dinyayê û parzemîna herî kêm nifûs a cîhanê ye. Parzemîn bi tevahî li başûrê çembera Antarktîkayê ye û ji aliyê [[Okyanûsa Başûr]] (ku wekê Okyanûsa Antarktîkayê jî tê zanîn) ve hatiye dorpêçkirin ku [[Cemsera Başûr]] a erdnîgarî vedihewîne. Di heman demê de Antarktîka pêncem parzemîna herî mezin ê cîhanê ye ku bi qasê ji %40 ji [[Ewropa|Ewropayê]] mezintir e û rûbera parzemînê bi qasê 14.200.000 km² rûerd (an rûqeşa) vegirtiye. Piraniya Antarktîkayê bi qata qeşayê ya Antarktîkayê ve hatiye nixumandin ku qalindahiya navînî ya qeşayê bi qasê 1,9 km ye. Antarktîka bi navînî parzemîna herî sar, herî hişke û parzemîna herî bi ba û bahoz ê cîhanê ye û parzemîn ji asta deryayê xwedî bilindahiyeke navînî ye. Antarktîka bi piranî ji çoleke cemserî pêk hatiye ku barîna salane li peravê zêdetirî 200 mm ye û berf û barana li hundirê parzemînê gelek kêm e. Qeşayên parzemîn di warê ava şîrîn de gelek dewlemend e ku nêzîkê ji %70ê rezervên ava şirîn ên cîhanê li Antarktîkayê cemedgirtî ye. Hatiye payîn ger ku qeşaya Antarktîkayê bihele, dê asta deryayê ya [[Cîhan|cîhanê]] bi qasê 60 mêtreyan bilind bibe. Her wiha Antarktîka xwediyê rekora germahiya herî nizm a pîvandî yê li ser rûyê [[Dinya (gerstêrk)|Erdê]] ye ku nizmahiya germahiya bi qasê −89.2 °C hatiye pîvandin. Germahiya herêmên peravê di havînê de dikare bi qasê 10 °C bilind bibe. Cureyên xwemaliyên ajalan kêzik, nematod, pengûen, fok û tardigrad in. Li cihên ku nebat lê hene, bi piranî bi awayê liken an kevzê ye. Refên qeşayê yên Antarktîkayê dibe ku cara yekem di sala 1820an de, di dema sefereke rûsî de ku ji aliyê Fabian Gottlieb von Bellingshausen û Mikhail Lazarev ve hatibû birêvebirin, hatine dîtin. Di dehsalên piştê seferên wan, di seferên fransî, amerîkî û brîtanî de li parzemînê lêkolînên zêdetir hatine kirin. Yekem derketina piştrastkirî ya Antarktîkayê ji aliyê tîmeke norwêcî ve di sala 1895an de pêk hatiye. Di destpêka sedsala 20an de, çend seferên navxwe yên parzemînê çêbûne. Lêkolînerên brîtanî Douglas Mawson, Edgeworth David û Alistair Mackay yekem kes bûn ku di sala 1909an de gihîştine [[Cemsera Başûr]] a manyetîkî û cemsera başûr a erdnîgarî jî yekem car di sala 1911an de lêkolînerê norwêcî Roald Amundsen gihiştiye cemserê. Ji aliyê îdarî ve Antarktîka ji aliyê nêzîkê 30 welatan ve tê birêvebirin ku hemî jî endamên sîstema peymana Antarktîkayê ya sala 1959an in. Li gorî şertên peymanê, çalakiyên leşkerî, kolandinên kanên madenê, teqînên nukleerî û avêtina bermayiyên nukleerî li Antarktîkayê qedexe ne. Geştiyarî, masîgirtin û lêkolîn çalakiyên sereke yên mirovan li Antarktîkayê û li derdora Antarktîkayê hene. Di mehên havînê de nêzîkê 5.000 kes li stasyonên lêkolînê dimînin û ev hejmar di mehên zivistanê de dadikeve 1.000 kesan. Her çiqas parzemîn dûr be jî, çalakiyên mirovan bi rêya qirêjî, guherîna avhewayê û bi rêya tenikbûna [[tebeqeya ozonê]] bandoreke neyînî li ser Antarktîkayê dihêle. Helîna qata qeşayê ya [[Antarktîkaya Rojava]] ya ku potansiyeleke nearam e, di pêşbîniyên bilindbûna [[asta deryayê]] yên di asta sedsalê de bûye sedema nezelaliyeke herî mezin û heman helîn bandorê li ser serûbinkirina gera [[Okyanûsa Başûr]] jî dike ku di dawiyê de dikare bibe sedema bandorên girîng li ser avhewaya [[Nîvkada Başûr]] û hilberîna Okyanûsa Başûr. == Etîmolojî == [[Wêne:1657 map Polus Antarcticus.jpg|thumb|Nexşeya cemserî ya herî başûrê Dinyayê]] Navê ku ji parzemînê hatiye dayîn ji peyva antarktîka hatiye ku ji peyva fransî ya navîn ''antartique'' an ''antarctique'' ('li hemberî Arktîkê') û piştre ji peyva latînî ''antarcticus'' ('li hemberî bakur') hatiye. Navê Antarktîkus ji peyvên yewnanî ἀντι- ('dij-') û ἀρκτικός (arktikos, 'ya hirçê [Ursa Major], bakur') hatiye.<ref name=":0">{{Cite book |sernav=Lettinck 2021, p. 158.}}</ref> Fîlozofê yewnanî Arîstoteles li dora 350 {{bz}} de di ''Meteorolojiyê'' de li ser "herêma Antarktîkê" nivîsandiye. Li gorî raporê, erdnîgarnasê yewnanî Marinusê ji Tîrusê ev nav di nexşeya xwe ya cîhanê ya sedsala duyem a {{pz}} de ku niha winda bûye, bi kar aniye. Nivîskarên romayî Gaius Julius Hyginus û Apuleius ji bo cemsera başûr navê yewnanî yê latînîkirî polus antarcticus bi kar anîne ku ji wir peyva fransî ya kevin ''pole antartike'' (nûjen ''pôle antarctique'')<ref>{{Cite book |sernav=Hyginus 1992, p. 176.}}</ref> ku di sala 1270an de hatiye piştrastkirin û ji wir jî peyva îngilîziya navîn pol antartik ku cara yekem di lêkolîneke ji aliyê nivîskarê îngilîzî Geoffrey Chaucer ve hatiye nivîsandin, hatiye wergirtin.<ref name=":0" /> Ramanên ewropî yên di derbarê hebûna Terra Australis ku parzemîneke berfirehê li başûrê dûr ê cîhanê ye ku ji bo hevsengî kirina axên bakurê [[Ewropa]], [[Asya]] û [[Afrîkaya Bakur]] pêk tîne, wekê têgeheke rewşenbîrî, ji kevnariya klasîk ve hebû. Ji ber vê yekê ''Terra Australis'' navê ku ji bo hemî girseyên bejayî yên hîpotetîk ên ku tê pêşniyar kirin ku li cihê ku niha tê zanîn Antarktîka heye, hatibû bikaranîn.<ref>{{Cite book |sernav=Mericq 1987, pp. 90–91: 'They published maps and charts based on the hypothesis that Tierra del Fuego was the beginning of that Terra Australis. The first person ever to have rights over these lands was Pedro Sancho de la Hoz, who received them through a special decree signed by Emperor Charles V on 24 January 1539.'}}</ref> Îdiaya hebûna axek wisa heta keşfkirina Awistralyayê ku ji aliyê ewropiyan ve hatiye keşfkirin, berdewam kiriye.<ref>{{Cite book |sernav=Scott, Hiatt & McIlroy 2012, pp. 2–3.}}</ref> Di destpêka sedsala 19an de keşifger Matthew Flinders guman li hebûna parzemîneke cuda yê li başûrê Awistralyayê (ku di wê demê wekê New Holland hatiye binavkirin) kiriye û ji ber vê yekê pêşniyar kiriye ku li cihê wê navê "Terra Australis" ji bo [[Awistralya|Awistralyayê]] were bikar anîn.<ref>{{Cite book |sernav=Cawley 2015, p. 130.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=McCrone & McPherson 2009, p. 75.}}</ref> Di sala 1824an de rayedarên kolonyal ên li Sîdneyê bi fermî navê parzemîna New Hollandê wekê Awistralya guhertine û peyva "Terra Australis" wekê referansek ji bo navê Antarktîkayê hiştine. Di dehsalên piştre de, erdnîgaran hevokên wekê "parzemîna Antarktîkayê" bi kar anîne. Wan li cihê vê navê li naveke helbestî geriyane û navên wekê ''Ultima'' û ''Antipodea'' pêşniyar kirine.<ref>{{Cite book |sernav=Cameron-Ash 2018, p. 20.}}</ref> Ji bo binavkirina parzemînê navê Antarktîka di salên 1890î de hatiye pejirandin û bikaranîna yekem ê vê navê ji aliyê kartografê skotlendî John George Bartholomew pêk hatiye.<ref>{{Cite web |url=https://digital.nls.uk/bartholomew/highlights/antarctica.html#:~:text=Edinburgh%20geographer%20and%20mapmaker%20John,since%20the%20first%20century%20AD. |sernav=Highlights from the Bartholomew Archive: The naming of Antarctica}}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Antarctica.svg|thumb|300px|Nexşeyek ku Antarktîkaya Rojhilat li rastê Çiyayên Transantarktîk û Antarktîkaya Rojava li çepê ye, nişan dide.]] Antarktîka ku bi awayekî asîmetrîk li dora cemsera başûr û bi piranî li başûrê çembera Antarktîkayê (ku yek ji pênc çemberên sereke yên firehiyê ye ku nexşeyên cîhanê nîşan didin) cih digire ku ji aliyê [[Okyanûsa Başûr]] ve hatiye dorpêçkirin. Di heman de çem ên avan li Antarktîkayê hene ku çemê herî dirêj ê parzemînê çemê Onyxê ye. Her wiha Antarktîka bi qasê 14,2 milyon km² rûber vedigire ku hema hema du car ji rûbera [[Awistralya|Awistralyayê]] mezintir e ku bi vê rûberê bûye pêncem parzemîna herî mezin ê cîhanê. Xeta perava Antarktîkayê bi qasê 18.000 km dirêj e ku ji sala 1983an vir ve çar celebên peravê li parzemînê hene ku perav ji %44ê peravê ji qeşayên avjenî, ji %38 ji dîwarên qeşayê pêk tê ku li ser keviran dimînin, ji %13 ji deverên qeşayî an jî qiraxa cemedên bilind pêk tê û ji %5ê ji parvên mayî jî ji kevirên vekirî pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |sernav=Antarctica - The World Factbook |malper=www.cia.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en |archive-date=2022-05-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220509192134/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: glaciological and geophysical folio |paşnav=Drewry |pêşnav=D. J. |weşanger=University of Cambridge, Scott Polar Research Institute |tarîx=1983 |isbn=978-0-901021-04-5 |cih=Cambridge}}</ref> Golên ku di binê qeşaya parzemînî de dimînin, bi piranî li geliyên hişk ên McMurdo an jî li gelek oazên cûda çêbûne.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> [[Gola Vostokê]] ku di bin stasyona Vostok a [[Rûsya|Rûsyayê]] de hatiye dîtin, mezintirîn gola binqeşayê ya cîhanê û yek ji mezintirîn golên cîhanê ye. Berê hatiye bawer kirin ku gol bi milyonan salan hatiye girtin lê di roja îro de zanyaran texmîn kirine ku ava golê her 13.000 sal carekê bi helandin û cemidandina hêdî ya qeşayê hatiye guhertin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=David |tarîx=2019-06-27 |sernav=Antarctica |url=https://academic.oup.com/book/62792 |kovar=OUP Academic |ziman=en |doi=10.1093/wentk/9780190641320.001.0001}}</ref> Di mehên havînan de qeşa li qiraxên golan dikare bihele û xendekên şil bi awayekê demkî çêdibin. Di heman demê de li Antarktîkayê hem golên ava şor û hem jî golên ava şirîn hene.<ref name=":1" /> [[Wêne:Mount Vinson from NW at Vinson Plateau by Christian Stangl (flickr).jpg|thumb|Dîmenek ji çiyayê Vînsonê ku li bakurê rojavayê Antarktîkayê ye û bilindeya herî bilind ê Antarktîkayê ye]] Antarktîka ji aliyê Çiyayên Transantarktîk ve hatiye dabeşkirin ku ji erdê Vîktoryayê heta [[Deryaya Rossê]] dirêj dibin ku ev her alî di nav xwe de Antarktîkaya Rojava û Antarktîkaya Rojhilat vedigirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: Earth's Own Ice World |paşnav=Carroll |pêşnav=Michael |weşanger=Springer |tarîx=2018-05-16 |isbn=978-3-319-74623-4 |paşnav2=Lopes |pêşnav2=Rosaly}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ji |pêşnav=Fei |paşnav2=Gao |pêşnav2=Jinyao |paşnav3=Li |pêşnav3=Fei |paşnav4=Shen |pêşnav4=Zhongyan |paşnav5=Zhang |pêşnav5=Qiao |paşnav6=Li |pêşnav6=Yongdong |tarîx=2017-10-16 |sernav=Variations of the effective elastic thickness over the Ross Sea and Transantarctic Mountains and implications for their structure and tectonics |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0040195117302937 |kovar=Tectonophysics |cild=717 |rr=127–138 |doi=10.1016/j.tecto.2017.07.011 |issn=0040-1951}}</ref> Piraniya Antarktîkayê bi tebeqeyên qeşayê ya Antarktîkayê ve hatiye nixumandin ku bi navînî 1,9 km qalindahiya qeşayan hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fretwell |pêşnav=P. |paşnav2=Pritchard |pêşnav2=H. D. |paşnav3=Vaughan |pêşnav3=D. G. |paşnav4=Bamber |pêşnav4=J. L. |paşnav5=Barrand |pêşnav5=N. E. |paşnav6=Bell |pêşnav6=R. |paşnav7=Bianchi |pêşnav7=C. |paşnav8=Bingham |pêşnav8=R. G. |paşnav9=Blankenship |pêşnav9=D. D. |paşnav10=Casassa |pêşnav10=G. |paşnav11=Catania |pêşnav11=G. |paşnav12=Callens |pêşnav12=D. |paşnav13=Conway |pêşnav13=H. |paşnav14=Cook |pêşnav14=A. J. |paşnav15=Corr |pêşnav15=H. F. J. |tarîx=2013-02-28 |sernav=Bedmap2: improved ice bed, surface and thickness datasets for Antarctica |url=https://tc.copernicus.org/articles/7/375/2013/ |kovar=The Cryosphere |ziman=English |weşanger=Copernicus GmbH |cild=7 |hejmar=1 |rr=375–393 |doi=10.5194/tc-7-375-2013 |issn=1994-0416}}</ref> Tebeqeya qeşayê ji xeynî ji xeynî çend oazanên li geliyên hişk ên McMurdo tevahiya parzemînê nixumandine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://antarcticsun.usap.gov/science/4184/ |sernav=The Antarctic Sun: News about Antarctica - The Lost Dry Valleys of the Polar Plateau |malper=antarcticsun.usap.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en |archive-date=2022-01-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220115223943/https://antarcticsun.usap.gov/science/4184/ |url-status=dead }}</ref> Çend çemên qeşayî yên Antarktîkayê ku ber bi refên qeşayî yên Antarktîkayê ve diherikin, pêvajoyeke ku wekê dînamîkên tebeqeyên qeşayê hatine pênasekirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gfdl.noaa.gov/ice-sheet-dynamics/ |sernav=Ice Sheet Dynamics – Geophysical Fluid Dynamics Laboratory |malper=www.gfdl.noaa.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31}}</ref> Antarktîkaya Rojhilat ji Coats Land, Queen Maud Land, Enderby Land, Mac. Robertson Land, Wilkes Land û Victoria Land pêk hatiye. Ji xeynî beşek piçûk, hemî deverên parzemînê di nav nîvkada rojhilat de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctic Climate Evolution |paşnav=Florindo |pêşnav=Fabio |weşanger=Elsevier |tarîx=2008-10-10 |isbn=978-0-08-093161-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yUu-x70CZEcC |paşnav2=Siegert |pêşnav2=Martin}}</ref> Li ser û dora Antarktîkayê gelek girav hene ku piraniya wan giravên volkanîk in û li gorî pîvanên jeolojîk pir ciwan in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://figshare.utas.edu.au/articles/journal_contribution/Origin_and_evolution_of_the_sub-Antarctic_islands_the_foundation/24483391 |sernav=Quilty, Patrick Gerard |malper=figshare.utas.edu.au |roja-gihiştinê=2026-08-31 |doi=10.26749/rstpp.141.1.35}}</ref> Îstîsnayên herî berbiçav giravên [[deşta Kerguelenê]] ne ku girava herî kevin li dora 40 milyon sal berê niha çêbûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Olierook |pêşnav=Hugo K. H. |paşnav2=Jourdan |pêşnav2=Fred |paşnav3=Merle |pêşnav3=Renaud E. |paşnav4=Timms |pêşnav4=Nicholas E. |paşnav5=Kusznir |pêşnav5=Nick |paşnav6=Muhling |pêşnav6=Janet R. |tarîx=2016-04-15 |sernav=Bunbury Basalt: Gondwana breakup products or earliest vestiges of the Kerguelen mantle plume? |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0012821X1630019X |kovar=Earth and Planetary Science Letters |cild=440 |rr=20–32 |doi=10.1016/j.epsl.2016.02.008 |issn=0012-821X}}</ref> Girê Vinson a li çiyayên Ellsworthê bi bilindahiya 4.892 mêtreyê bilindeya herî bilind ê Antarktîkayê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hall Ball Kiwi Mountaineers From Mount Cook To Everest |paşnav=Monteath |pêşnav=Colin |weşanger=Cloudcap |tarîx=1997 |isbn=978-0-938567-42-4 |url=https://www.worldcat.org/title/38585390 |oclc=38585390}}</ref> Çiyayê Erebusa li Girava Rossê volkana herî başûrî ya cîhanê ye û her roj nêzîkê 10 caran diteqe. Xweliya ji teqînên volkanîk 300 kîlometre dûrî kratera volkanîk hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/48987684 |sernav=Antarctica : an encyclopedia from Abbott ice shelf to zooplankton {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en}}</ref> Delîlên hejmareke mezin ji volkanan di bin qeşayê de hene ku ger asta çalakiyê bilind bibe, dibe ku ji bo tebeqeya qeşayê xetereyek çêbike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: Earth's Own Ice World |paşnav=Carroll |pêşnav=Michael |weşanger=Springer |tarîx=2018-05-16 |isbn=978-3-319-74623-4 |paşnav2=Lopes |pêşnav2=Rosaly}}</ref> Qubeya qeşayê ya bi navê Dome Argus li Antarktîkaya Rojhilat e ku bi qasê bilindahiya 4.091 metreyan bilind ew û qada qeşayê ya herî bilind ê Antarktîkayê ye. Ev gir yek ji cihên herî sar û hişk ên cîhanê ye ku germahî ya li vir heya −90 °C ê dadikeve û barîna salane jî bi qasê 1-3 sm ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica And The Arctic Circle, A Geographic Encyclopedia Of The Earth's Polar Regions |tarîx=2014-04-01 |url=http://archive.org/details/antarctica-and-the-arctic-circle-2-volumes-a-geographic-encyclopedia-of-the-earths-polar-regions}}</ref> == Dîroka jeolojîk == Ji dawiya serdema meoproterozoîkê heta serdema kretasyeyê, Antarktîka beşek ji superparzemîna [[Gondwana|Gondwanayê]] bû û parzemîn bi pêvajoya tevgerên Antarktîkaya îro ji ber ku Gondwana hêdî hêdî ji hev perçe bûye, li dora 183 milyon sal berê îro ava bûye. Di demek dirêj a serdema fanerozoyîkê de Antarktîka xwedî avhewayek tropîkal ê nerm bû û ew bi daristanên berfireh nixumandî bû. === Serdema paleozoyîkê (539–252 milyon sal berê) === [[Wêne:Glossopteris sp. (fossil leaf) (Permian; Antarctica) 1 (49063572172) (cropped).jpg|thumb|Ji serdema permeya Antarktîkayê pelgeke ''Glossopteris sp.'' yê]] Germbûna berdewam bûye sedem ku piraniya Gondwanayê ziwa bibe. Di serdema triyasiyê de Antarktîka ji aliyê cûreyeke giyayên bi tov (pteridosperms) ve serdest bû ku ji cinsê Dicroidiumê bûn ku wekê daran mezin dibûn. Florayên din ên triasiyê ginkgophytes, sîkadofites, darên konîfer û sphenopsid bûn. Tetrapod (ajaleke çar ling) cara yekem di serdema triyasiya destpêkê de li Antarktîkayê hatine dîtin û fosîlên herî kevn ên naskirî di formasyona fremouw a çiyayên Transantarktîkê de hatine dîtin. Sînapsîd (ku wekê "xijendeyên mîna memikdaran" jî têne zanîn) cureyên wekê Lystrosaurus di nav de hebû û di serdema triyasiya destpêkê de zêde bûn. Nîvgirava Antarktîkayê di serdema jurasiyê de (206 heta 146 milyon sal berê) dest bi avakirina xwe kiriye. Afrîka di serdema jurasiyê li de dora 160 milyon sal berê ji Antarktîkayê dabeş bûye û piştre jî di serdema kretasiya destpêkê de nîvgirava Hindistanê (nêzîkî 125 milyon sal berê) ji heman parzemînan dabeş bûye. Darên ginkgo, konîfer, Bennettitale, nebatên poçikê hespan, fern û sikad di wê demê de pir bûn. Nêzîkê 80 milyon sal berê nebatên kulîlkdar bûne komên nebatan ên herî cihêreng ên li ser parzemînê. Her çiqas darên behîvê yên başûr (Nothofagus) ber bi dawiya kretasyeyê ve berbiçav bin jî li Antarktîkaya Rojava daristanên pelderzî di seranserê serdema kretasyeyê de (146–66 milyon sal berê) de serdest bûn. Her çiqas tenê çend cinsên dînezorên Antarktîkayê (Cryolophosaurus û Glacialisaurus, ji Formasyona Hanson a serdema jurasiya destpêka çiyayên Transantarktîkê û Antarctopelta, Trinisaura, Morrosaurus û Imperobator ji kretasya dereng a nîvgirava Antarktîkayê) hatine vegotin, Ammonît li deryayên derdora Antarktîkayê pir belav bûn û dînezor jî hebûn. === Serdema senozoyîkê (66–10 milyon sal berê) === Di destpêka serdema paleojenê de girêdana pira bejahî ya pira Antarktîkayê, Antartîkayê bi Amerîkaya Başûr û her wiha bi başûrê rojhilatê Awistralyayê ve berdewam kiriye. Fauna ji Formasyona La Mesetaya li nîvgirava Antarktîkayê ku dîroka wê vedigere serdema eosenê, pir dişibihe faunayên wekhev ên Amerîkaya Başûr ku ajalên wekê ajalên bi kîsik (marsupials), xenarthran, litoptern û ungulatesê bi sim û her wiha gondwanatheres û dibe ku meridiolestidans hebûn. Hatiye texmînkirin ku ajalên bi kîsik di destpêka eosenê de ji Amerîkaya Başûr bi rêya Antarktîkayê belavê Awistralyayê bûne. Nêzîkê 53 milyon sal berê Awistralya û Gîneya Nû ji Antarktîkayê veqetiyane û Deriyê Tazmanyayê vebûye. Modelên erdnîgariya Antarktîkayê nîşan didin ku ev herikîn û her wiha çerxa paşvegerê ya xwedî kirinê ji ber kêmbûna asta CO₂yê çêbûye û bûye sedema afirandina qeşayên piçûk û qeşayên mayînde yên cemserî. Her ku asta CO₂yê zêdetir kêm bûye, qeşayê dest bi berfirehbûneke bilez kiriye û cihê daristanên ku heta wê demê Antarktîkayê vedişartin girtiye. Ekosîstemên tundrayê li Antarktîkayê heta 14 û 10 milyon sal berê niha hebûna xwe berdewam kirine û piştre sarbûna zêdetir bûye sedema tunekirina van tundrayan. === Serdema hemdem === Her çiqas jeolojiya Antarktîkayê bi piranî ji aliyê qeşaya parzemînî ve hatibe veşartin jî, parzemîn dikare bi teknîkên wekê ji hestkirina ji dûr ve, radara ku di bin erdê de derbas dibe û wêneyên satelîtê werin lêkolîn kirin. Ji aliyê jeolojîk ve, Antarktîkaya Rojava pir dişibihe Andên Amerîkaya Başûr. Nîvgirava Antarktîkayê bi bilindbûna jeolojîk û veguherîna sedîmentên binê deryayê ku veguheriye kevirên metamorfîk, çêbûye. Antarktîkaya Rojava bi yekbûna çend plakayên parzemînî çêbûye ku di encamê de hejmarek rêzeçiyayên li herêmê çêbûne ku rêzeçiyayên herî berbiçav çiyayên Ellsworthê bûn. Hebûna sîstema rift a Antarktîkaya Rojava bûye sedema volkanîzma li ser sinorê di navbera Antarktîkaya Rojava û Rojhilat de û her wiha bûye sedema çêbûna çiyayên Transantarktîkê. Antarktîka Rojhilat ji aliyê jeolojîk ve devereke pirreng e. Avabûna Antarktîka Rojhilat di serdema arkeyî (4.000 –2.500 milyon sal berê) de dest pê kiriye û di serdema kambriyê de rawestiyaye. Herêm li ser kratoneke kevirî hatiye avakirin ku bingeha mertala prekambriyê ava kiriye. Li ser bingehê komir û kevirên qûmê, kevirên kilsinî û şêl hene ku di serdemên devonî û jurasiyê de hatine danîn ku çiyayên Transantarktîkê çêbikin. Li deverên peravê çiyayên wekê rêzeçiyayê Shackletonê û Vîktorya Land û hinek şikestekên tektonîk çêbûne. Komir cara yekem li Antarktîkayê li nêzîkê çiyayên Beardmoreyê ji aliyê Frank Wild ve di sefera Nimrod de di sala 1907an de hatiye tomar kirin û tê zanîn ku komirê pileya nizm li gelek deverên çiyayên Transantarktîkê heye. Çiyayên prens Charles depoyên hesinê vedihewînin û li Deryaya Rossê jî qadên neftê û gaza xwezayî hene. == Avhewa == Antarktîka parzemîna herî sar, parzemîna herî bi bahoz û parzemîna herî hişk ê Dinyayê ye. Li nêzîkê peravên parzemînê, germahî di havînê de dikare ji 10 °C ê derbas bibe û di mehên zivistanê de heya -40 °C dadikeve. Li ser deverên bilind ên navendî, germahî di mehên havînê de dikare heya -30 °C dakeve û di mehên zivistanê de jî germahiya heman deverê heya -80 °C ê dadikeve. Germahiya hewayê ya xwezayî ya herî nizm a ku li ser Erdê hatiye tomarkirin di 21ê tîrmeha sala 1983an de li stasyona Vostok a Rûsyayê li Antarktîkayê bi qasê -89.2 °C hatiye tomarkirin. Di sala 2010an de bi rêya satelîta germahiyeke hewayê germahiya parzemînê bi qasê −94.7 °C hatiye tomar kirin lêbelê dibe ku ji ev rêje ji sermaya li ser rûyê erdê bi bandor bûye ku li bilindahiya 2 mêtre li jorê rûyê erdê nehatiye tomar kirin ku ji bo tomarên fermî yên germahiya hewayê tê xwestin. Ji ber ku piraniya Antarktîkayê ji asta deryayê ji 3.000 mêtre bilindtir e, Antarktîka ji herêma Arktîkê sartir e. Germahiya Okyanûsa Arktîkê bi rêya qeşaya deryayê ya Arktîkê ber bi parzemînê ve hatiye veguhastin û bi awayê hewaya li herêma Arktîkê nerm dibe. Antarktîka çoleke cemserî ye ku barîna parzemînê kêm e. Parzemîn salane bi navînî nêzîkê 150 mm av werdigire ku bi piranî bi awayê şilopeyê ye. Deverên navxweyî hişktir e û di tevahiya salê herî zêde bi qasê 50 mm baran werdigire lê herêmên peravê bi gelemperî ji 200 mm zêdetir baran werdigirin. Li çend deverên qeşaya şîn, ba û sublîmasyon ji berfa ku dibare zêdetir berfê radike. Li geliyên hişk, heman bandor li ser bingehek kevirî çêdibe ku dibe sedema jîngeheke bêber û hişk. === Cudahiyên herêmî === Antarktîkaya Rojhilat ji ber bilindahiya xwe ya bilind ve ji Antarktîkaya Rojava sartir e. Eniyên hewayê bi zêde derbasê deverên navendî yên parzemînê nabin ku ev jî dibe sedem ku navenda parzemînê sar û hişk bimînin û dibe sedema ku bayên deverê bi leza nerm bimînin. Barîna berfa li beşa perava Antarktîkayê barîneke pir gelemperî ye ku li wir di nav 48 demjimêran de berf dikare bi qasê 1.22 mêtreyê bibare. Li qiraxa parzemînê, bayên katabatîk ên bihêz ên ji platoya cemserî pir caran bi hêza bahozê çêdibin. Di mehên havînê de ji ber ku her roj 24 demjimêrên tîrêjên rojê li wir tên wergirtin, li Cemsera Başûr ji ekvatorê zêdetir tîrêjên rojê digihîjin rûyê erdê. === Guherîna avhewayê === Tevê devera xwe yê îzolekirî, Antarktîka di dehsalên dawî de ji ber belavbûna gazên serayê, germ bûye û hinek ji beşên qeşayên xwe winda kiriye. Antarktîkaya Rojava ji sala 1950an heta sala 2000an di heyamên dehsalan de ji 0,1 °C zêdetir germ bûye û nîvgirava Antarktîkayê ya ku li ber çavan e ji nîvê sedsala 20an vir ve bi qasê 3 °C germ bûye. Antarktîkaya Rojhilat ku li gorî Antarktîkaya Rojava sar e û avhewaya deverê sekan (stabîl) heta salên 2000î germahî nîşan nedaye. Li dora Antarktîkayê, Okyanûsa Başûr ji her okyanûseke din zêdetir germahiya okyanûsê kişandiye û li kûrahiyên bi qasê 2.000 mêtreyan germbûneke berbiçav çêbûye. Li dora Antarktîka Rojava, okyanûs ji sala 1955an vir ve bi qasê 1 °C germ bûye. Germbûna Okyanûsa Başûr a li dora Antarktîkayê bûye sedema qelsbûn an jî hilweşîna refikên qeşayên ku li derveyî qeşayan digeriyan û hevsengiya wan pêk dianiyan. Her çiqas perê qeşayên Antarktîkaya Rojhilat ku berdewam dike ku li hundirê welêt qeşayê zêde bike jî gelek cemedên peravê giraniya xwe winda dikin û paşve dikişin ku ev jî dibe sedema windabûna giştî ya qeşayên li seranserê Antarktîkayê. Hatiye payîn ku heta sala 2100an ku windabûna qeşaya li Antarktîkayê bi qasê 11 santî metreyan bilindbûna asta deryayê ya gerdûnî zêde bike. Bi germbûna zêdetir re îhtimala bêîstîqrariyê pir zêdetir dibe û dikare bilindbûna asta deryayê ya gerdûnî ya sedsala 21ê du caran zêdetir bike. Ava heliyayî ya nû ya ji qeşayê ava binê Antarktîkayê ya şor firk dike û şaneya jêrîn a gera serûbinkirina Okyanûsa Başûr (SOOC) qels dike. Her çiqas bandorên tevahî tê payîn ku di nav çend sedsalan de çêbibin jî, li gorî hinek lêkolînan, hilweşîna tevahî ya SOOCê dikare di navbera 1.7 °C û 3 °C germbûna gerdûnî de çêbike. Ev barîna kêm ê li nîvkada başûr û barîna zêde yê li nîvkada bakur, dibe sedema kêmbûna masîgirî ya li Okyanûsa başûr û hilweşîna potansiyel a hinek ekosîstemên deryayî vedigire. Her çiqas gelek cureyên Antarktîkayê nehatibin keşifkirin jî, zêdebûna flora Antarktîkayê ya belgekirî heye û ji u bo parastina jîngeheke guncavê faunayên mezin ên wekê pengûenan zehmetî hene. Helandina erdên cemed girtî dibe ku ji bo erdên bê cemed bibe sedema gazên serayê û qirêjiya cemedgirtî ya berê ku bi helandinê re derdikeve holê. Germbûna Antarktîkayê û guhertinên têkildar di gera Okyanûsa Başûr de dikarin bandorê li şêwazên avhewayê yên li hinek deverên Afrîkayê jî bikin ku dikare bandor li barîna herêmî û guherîna germahiyê bike. Ger germahî ji asta sala 2020an 2 °C kêmtir nebe, ihtimal heye ku qata qeşayê ya Antarktîkaya Rojava bi tevahî bihele. Hatiye payîn ku windabûna vê qata qeşayê heye bi tevahî ji holê rabe ev pêvajo bi qasê 500 û 13.000 sal berxwe bide. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commons|Antarctica|Antarktîka}} {{Parzemîn}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Antarktîka| ]] [[Kategorî:Cîhan]] [[Kategorî:Parzemîn]] m5fs8za2q1unew3i50llwsa038r1qy7 2090431 2090430 2026-09-02T03:00:34Z Penaber49 39672 2090431 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdanka giştî}} '''Antarktîka'''<ref>{{Îzolî, 2007|r=1138|jêgirtin=Antarktîka}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ferhenga Erdnîgarîyê (Coğrafya)|Ferhenga Erdnîgarîyê]]|paşnav=Önen|pêşnav=Abdurrahman |weşanger=Stembol: Doz|sal=2008|rûpel=36}}</ref> yan jî '''Antarktîk'''{{Çavk}} ({{Bi-la|Antarctica}}) yek ji [[parzemîn]]ên cîhanê ye ku parzemîna herî başûr ê dinyayê û parzemîna herî kêm nifûs a cîhanê ye. Parzemîn bi tevahî li başûrê çembera Antarktîkayê ye û ji aliyê [[Okyanûsa Başûr]] (ku wekê Okyanûsa Antarktîkayê jî tê zanîn) ve hatiye dorpêçkirin ku [[Cemsera Başûr]] a erdnîgarî vedihewîne. Di heman demê de Antarktîka pêncem parzemîna herî mezin ê cîhanê ye ku bi qasê ji %40 ji [[Ewropa|Ewropayê]] mezintir e û rûbera parzemînê bi qasê 14.200.000 km² rûerd (an rûqeşa) vegirtiye. Piraniya Antarktîkayê bi qata qeşayê ya Antarktîkayê ve hatiye nixumandin ku qalindahiya navînî ya qeşayê bi qasê 1,9 km ye. Antarktîka bi navînî parzemîna herî sar, herî hişke û parzemîna herî bi ba û bahoz ê cîhanê ye û parzemîn ji asta deryayê xwedî bilindahiyeke navînî ye. Antarktîka bi piranî ji çoleke cemserî pêk hatiye ku barîna salane li peravê zêdetirî 200 mm ye û berf û barana li hundirê parzemînê gelek kêm e. Qeşayên parzemîn di warê ava şîrîn de gelek dewlemend e ku nêzîkê ji %70ê rezervên ava şirîn ên cîhanê li Antarktîkayê cemedgirtî ye. Hatiye payîn ger ku qeşaya Antarktîkayê bihele, dê asta deryayê ya [[Cîhan|cîhanê]] bi qasê 60 mêtreyan bilind bibe. Her wiha Antarktîka xwediyê rekora germahiya herî nizm a pîvandî yê li ser rûyê [[Dinya (gerstêrk)|Erdê]] ye ku nizmahiya germahiya bi qasê −89.2 °C hatiye pîvandin. Germahiya herêmên peravê di havînê de dikare bi qasê 10 °C bilind bibe. Cureyên xwemaliyên ajalan kêzik, nematod, pengûen, fok û tardigrad in. Li cihên ku nebat lê hene, bi piranî bi awayê liken an kevzê ye. Refên qeşayê yên Antarktîkayê dibe ku cara yekem di sala 1820an de, di dema sefereke rûsî de ku ji aliyê Fabian Gottlieb von Bellingshausen û Mikhail Lazarev ve hatibû birêvebirin, hatine dîtin. Di dehsalên piştê seferên wan, di seferên fransî, amerîkî û brîtanî de li parzemînê lêkolînên zêdetir hatine kirin. Yekem derketina piştrastkirî ya Antarktîkayê ji aliyê tîmeke norwêcî ve di sala 1895an de pêk hatiye. Di destpêka sedsala 20an de, çend seferên navxwe yên parzemînê çêbûne. Lêkolînerên brîtanî Douglas Mawson, Edgeworth David û Alistair Mackay yekem kes bûn ku di sala 1909an de gihîştine [[Cemsera Başûr]] a manyetîkî û cemsera başûr a erdnîgarî jî yekem car di sala 1911an de lêkolînerê norwêcî Roald Amundsen gihiştiye cemserê. Ji aliyê îdarî ve Antarktîka ji aliyê nêzîkê 30 welatan ve tê birêvebirin ku hemî jî endamên sîstema peymana Antarktîkayê ya sala 1959an in. Li gorî şertên peymanê, çalakiyên leşkerî, kolandinên kanên madenê, teqînên nukleerî û avêtina bermayiyên nukleerî li Antarktîkayê qedexe ne. Geştiyarî, masîgirtin û lêkolîn çalakiyên sereke yên mirovan li Antarktîkayê û li derdora Antarktîkayê hene. Di mehên havînê de nêzîkê 5.000 kes li stasyonên lêkolînê dimînin û ev hejmar di mehên zivistanê de dadikeve 1.000 kesan. Her çiqas parzemîn dûr be jî, çalakiyên mirovan bi rêya qirêjî, guherîna avhewayê û bi rêya tenikbûna [[tebeqeya ozonê]] bandoreke neyînî li ser Antarktîkayê dihêle. Helîna qata qeşayê ya [[Antarktîkaya Rojava]] ya ku potansiyeleke nearam e, di pêşbîniyên bilindbûna [[asta deryayê]] yên di asta sedsalê de bûye sedema nezelaliyeke herî mezin û heman helîn bandorê li ser serûbinkirina gera [[Okyanûsa Başûr]] jî dike ku di dawiyê de dikare bibe sedema bandorên girîng li ser avhewaya [[Nîvkada Başûr]] û hilberîna Okyanûsa Başûr. == Etîmolojî == [[Wêne:1657 map Polus Antarcticus.jpg|thumb|Nexşeya cemserî ya herî başûrê Dinyayê]] Navê ku ji parzemînê hatiye dayîn ji peyva antarktîka hatiye ku ji peyva fransî ya navîn ''antartique'' an ''antarctique'' ('li hemberî Arktîkê') û piştre ji peyva latînî ''antarcticus'' ('li hemberî bakur') hatiye. Navê Antarktîkus ji peyvên yewnanî ἀντι- ('dij-') û ἀρκτικός (arktikos, 'ya hirçê [Ursa Major], bakur') hatiye.<ref name=":0">{{Cite book |sernav=Lettinck 2021, p. 158.}}</ref> Fîlozofê yewnanî Arîstoteles li dora 350 {{bz}} de di ''Meteorolojiyê'' de li ser "herêma Antarktîkê" nivîsandiye. Li gorî raporê, erdnîgarnasê yewnanî Marinusê ji Tîrusê ev nav di nexşeya xwe ya cîhanê ya sedsala duyem a {{pz}} de ku niha winda bûye, bi kar aniye. Nivîskarên romayî Gaius Julius Hyginus û Apuleius ji bo cemsera başûr navê yewnanî yê latînîkirî polus antarcticus bi kar anîne ku ji wir peyva fransî ya kevin ''pole antartike'' (nûjen ''pôle antarctique'')<ref>{{Cite book |sernav=Hyginus 1992, p. 176.}}</ref> ku di sala 1270an de hatiye piştrastkirin û ji wir jî peyva îngilîziya navîn pol antartik ku cara yekem di lêkolîneke ji aliyê nivîskarê îngilîzî Geoffrey Chaucer ve hatiye nivîsandin, hatiye wergirtin.<ref name=":0" /> Ramanên ewropî yên di derbarê hebûna Terra Australis ku parzemîneke berfirehê li başûrê dûr ê cîhanê ye ku ji bo hevsengî kirina axên bakurê [[Ewropa]], [[Asya]] û [[Afrîkaya Bakur]] pêk tîne, wekê têgeheke rewşenbîrî, ji kevnariya klasîk ve hebû. Ji ber vê yekê ''Terra Australis'' navê ku ji bo hemî girseyên bejayî yên hîpotetîk ên ku tê pêşniyar kirin ku li cihê ku niha tê zanîn Antarktîka heye, hatibû bikaranîn.<ref>{{Cite book |sernav=Mericq 1987, pp. 90–91: 'They published maps and charts based on the hypothesis that Tierra del Fuego was the beginning of that Terra Australis. The first person ever to have rights over these lands was Pedro Sancho de la Hoz, who received them through a special decree signed by Emperor Charles V on 24 January 1539.'}}</ref> Îdiaya hebûna axek wisa heta keşfkirina Awistralyayê ku ji aliyê ewropiyan ve hatiye keşfkirin, berdewam kiriye.<ref>{{Cite book |sernav=Scott, Hiatt & McIlroy 2012, pp. 2–3.}}</ref> Di destpêka sedsala 19an de keşifger Matthew Flinders guman li hebûna parzemîneke cuda yê li başûrê Awistralyayê (ku di wê demê wekê New Holland hatiye binavkirin) kiriye û ji ber vê yekê pêşniyar kiriye ku li cihê wê navê "Terra Australis" ji bo [[Awistralya|Awistralyayê]] were bikar anîn.<ref>{{Cite book |sernav=Cawley 2015, p. 130.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=McCrone & McPherson 2009, p. 75.}}</ref> Di sala 1824an de rayedarên kolonyal ên li Sîdneyê bi fermî navê parzemîna New Hollandê wekê Awistralya guhertine û peyva "Terra Australis" wekê referansek ji bo navê Antarktîkayê hiştine. Di dehsalên piştre de, erdnîgaran hevokên wekê "parzemîna Antarktîkayê" bi kar anîne. Wan li cihê vê navê li naveke helbestî geriyane û navên wekê ''Ultima'' û ''Antipodea'' pêşniyar kirine.<ref>{{Cite book |sernav=Cameron-Ash 2018, p. 20.}}</ref> Ji bo binavkirina parzemînê navê Antarktîka di salên 1890î de hatiye pejirandin û bikaranîna yekem ê vê navê ji aliyê kartografê skotlendî John George Bartholomew pêk hatiye.<ref>{{Cite web |url=https://digital.nls.uk/bartholomew/highlights/antarctica.html#:~:text=Edinburgh%20geographer%20and%20mapmaker%20John,since%20the%20first%20century%20AD. |sernav=Highlights from the Bartholomew Archive: The naming of Antarctica}}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Antarctica.svg|thumb|300px|Nexşeyek ku Antarktîkaya Rojhilat li rastê Çiyayên Transantarktîk û Antarktîkaya Rojava li çepê ye, nişan dide.]] Antarktîka ku bi awayekî asîmetrîk li dora cemsera başûr û bi piranî li başûrê çembera Antarktîkayê (ku yek ji pênc çemberên sereke yên firehiyê ye ku nexşeyên cîhanê nîşan didin) cih digire ku ji aliyê [[Okyanûsa Başûr]] ve hatiye dorpêçkirin. Di heman de çem ên avan li Antarktîkayê hene ku çemê herî dirêj ê parzemînê çemê Onyxê ye. Her wiha Antarktîka bi qasê 14,2 milyon km² rûber vedigire ku hema hema du car ji rûbera [[Awistralya|Awistralyayê]] mezintir e ku bi vê rûberê bûye pêncem parzemîna herî mezin ê cîhanê. Xeta perava Antarktîkayê bi qasê 18.000 km dirêj e ku ji sala 1983an vir ve çar celebên peravê li parzemînê hene ku perav ji %44ê peravê ji qeşayên avjenî, ji %38 ji dîwarên qeşayê pêk tê ku li ser keviran dimînin, ji %13 ji deverên qeşayî an jî qiraxa cemedên bilind pêk tê û ji %5ê ji parvên mayî jî ji kevirên vekirî pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |sernav=Antarctica - The World Factbook |malper=www.cia.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en |archive-date=2022-05-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220509192134/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: glaciological and geophysical folio |paşnav=Drewry |pêşnav=D. J. |weşanger=University of Cambridge, Scott Polar Research Institute |tarîx=1983 |isbn=978-0-901021-04-5 |cih=Cambridge}}</ref> Golên ku di binê qeşaya parzemînî de dimînin, bi piranî li geliyên hişk ên McMurdo an jî li gelek oazên cûda çêbûne.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> [[Gola Vostokê]] ku di bin stasyona Vostok a [[Rûsya|Rûsyayê]] de hatiye dîtin, mezintirîn gola binqeşayê ya cîhanê û yek ji mezintirîn golên cîhanê ye. Berê hatiye bawer kirin ku gol bi milyonan salan hatiye girtin lê di roja îro de zanyaran texmîn kirine ku ava golê her 13.000 sal carekê bi helandin û cemidandina hêdî ya qeşayê hatiye guhertin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=David |tarîx=2019-06-27 |sernav=Antarctica |url=https://academic.oup.com/book/62792 |kovar=OUP Academic |ziman=en |doi=10.1093/wentk/9780190641320.001.0001}}</ref> Di mehên havînan de qeşa li qiraxên golan dikare bihele û xendekên şil bi awayekê demkî çêdibin. Di heman demê de li Antarktîkayê hem golên ava şor û hem jî golên ava şirîn hene.<ref name=":1" /> [[Wêne:Mount Vinson from NW at Vinson Plateau by Christian Stangl (flickr).jpg|thumb|Dîmenek ji çiyayê Vînsonê ku li bakurê rojavayê Antarktîkayê ye û bilindeya herî bilind ê Antarktîkayê ye]] Antarktîka ji aliyê Çiyayên Transantarktîk ve hatiye dabeşkirin ku ji erdê Vîktoryayê heta [[Deryaya Rossê]] dirêj dibin ku ev her alî di nav xwe de Antarktîkaya Rojava û Antarktîkaya Rojhilat vedigirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: Earth's Own Ice World |paşnav=Carroll |pêşnav=Michael |weşanger=Springer |tarîx=2018-05-16 |isbn=978-3-319-74623-4 |paşnav2=Lopes |pêşnav2=Rosaly}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ji |pêşnav=Fei |paşnav2=Gao |pêşnav2=Jinyao |paşnav3=Li |pêşnav3=Fei |paşnav4=Shen |pêşnav4=Zhongyan |paşnav5=Zhang |pêşnav5=Qiao |paşnav6=Li |pêşnav6=Yongdong |tarîx=2017-10-16 |sernav=Variations of the effective elastic thickness over the Ross Sea and Transantarctic Mountains and implications for their structure and tectonics |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0040195117302937 |kovar=Tectonophysics |cild=717 |rr=127–138 |doi=10.1016/j.tecto.2017.07.011 |issn=0040-1951}}</ref> Piraniya Antarktîkayê bi tebeqeyên qeşayê ya Antarktîkayê ve hatiye nixumandin ku bi navînî 1,9 km qalindahiya qeşayan hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fretwell |pêşnav=P. |paşnav2=Pritchard |pêşnav2=H. D. |paşnav3=Vaughan |pêşnav3=D. G. |paşnav4=Bamber |pêşnav4=J. L. |paşnav5=Barrand |pêşnav5=N. E. |paşnav6=Bell |pêşnav6=R. |paşnav7=Bianchi |pêşnav7=C. |paşnav8=Bingham |pêşnav8=R. G. |paşnav9=Blankenship |pêşnav9=D. D. |paşnav10=Casassa |pêşnav10=G. |paşnav11=Catania |pêşnav11=G. |paşnav12=Callens |pêşnav12=D. |paşnav13=Conway |pêşnav13=H. |paşnav14=Cook |pêşnav14=A. J. |paşnav15=Corr |pêşnav15=H. F. J. |tarîx=2013-02-28 |sernav=Bedmap2: improved ice bed, surface and thickness datasets for Antarctica |url=https://tc.copernicus.org/articles/7/375/2013/ |kovar=The Cryosphere |ziman=English |weşanger=Copernicus GmbH |cild=7 |hejmar=1 |rr=375–393 |doi=10.5194/tc-7-375-2013 |issn=1994-0416}}</ref> Tebeqeya qeşayê ji xeynî ji xeynî çend oazanên li geliyên hişk ên McMurdo tevahiya parzemînê nixumandine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://antarcticsun.usap.gov/science/4184/ |sernav=The Antarctic Sun: News about Antarctica - The Lost Dry Valleys of the Polar Plateau |malper=antarcticsun.usap.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en |archive-date=2022-01-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220115223943/https://antarcticsun.usap.gov/science/4184/ |url-status=dead }}</ref> Çend çemên qeşayî yên Antarktîkayê ku ber bi refên qeşayî yên Antarktîkayê ve diherikin, pêvajoyeke ku wekê dînamîkên tebeqeyên qeşayê hatine pênasekirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gfdl.noaa.gov/ice-sheet-dynamics/ |sernav=Ice Sheet Dynamics – Geophysical Fluid Dynamics Laboratory |malper=www.gfdl.noaa.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31}}</ref> Antarktîkaya Rojhilat ji Coats Land, Queen Maud Land, Enderby Land, Mac. Robertson Land, Wilkes Land û Victoria Land pêk hatiye. Ji xeynî beşek piçûk, hemî deverên parzemînê di nav nîvkada rojhilat de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctic Climate Evolution |paşnav=Florindo |pêşnav=Fabio |weşanger=Elsevier |tarîx=2008-10-10 |isbn=978-0-08-093161-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yUu-x70CZEcC |paşnav2=Siegert |pêşnav2=Martin}}</ref> Li ser û dora Antarktîkayê gelek girav hene ku piraniya wan giravên volkanîk in û li gorî pîvanên jeolojîk pir ciwan in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://figshare.utas.edu.au/articles/journal_contribution/Origin_and_evolution_of_the_sub-Antarctic_islands_the_foundation/24483391 |sernav=Quilty, Patrick Gerard |malper=figshare.utas.edu.au |roja-gihiştinê=2026-08-31 |doi=10.26749/rstpp.141.1.35}}</ref> Îstîsnayên herî berbiçav giravên [[deşta Kerguelenê]] ne ku girava herî kevin li dora 40 milyon sal berê niha çêbûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Olierook |pêşnav=Hugo K. H. |paşnav2=Jourdan |pêşnav2=Fred |paşnav3=Merle |pêşnav3=Renaud E. |paşnav4=Timms |pêşnav4=Nicholas E. |paşnav5=Kusznir |pêşnav5=Nick |paşnav6=Muhling |pêşnav6=Janet R. |tarîx=2016-04-15 |sernav=Bunbury Basalt: Gondwana breakup products or earliest vestiges of the Kerguelen mantle plume? |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0012821X1630019X |kovar=Earth and Planetary Science Letters |cild=440 |rr=20–32 |doi=10.1016/j.epsl.2016.02.008 |issn=0012-821X}}</ref> Girê Vinson a li çiyayên Ellsworthê bi bilindahiya 4.892 mêtreyê bilindeya herî bilind ê Antarktîkayê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hall Ball Kiwi Mountaineers From Mount Cook To Everest |paşnav=Monteath |pêşnav=Colin |weşanger=Cloudcap |tarîx=1997 |isbn=978-0-938567-42-4 |url=https://www.worldcat.org/title/38585390 |oclc=38585390}}</ref> Çiyayê Erebusa li Girava Rossê volkana herî başûrî ya cîhanê ye û her roj nêzîkê 10 caran diteqe. Xweliya ji teqînên volkanîk 300 kîlometre dûrî kratera volkanîk hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/48987684 |sernav=Antarctica : an encyclopedia from Abbott ice shelf to zooplankton {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en}}</ref> Delîlên hejmareke mezin ji volkanan di bin qeşayê de hene ku ger asta çalakiyê bilind bibe, dibe ku ji bo tebeqeya qeşayê xetereyek çêbike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: Earth's Own Ice World |paşnav=Carroll |pêşnav=Michael |weşanger=Springer |tarîx=2018-05-16 |isbn=978-3-319-74623-4 |paşnav2=Lopes |pêşnav2=Rosaly}}</ref> Qubeya qeşayê ya bi navê Dome Argus li Antarktîkaya Rojhilat e ku bi qasê bilindahiya 4.091 metreyan bilind ew û qada qeşayê ya herî bilind ê Antarktîkayê ye. Ev gir yek ji cihên herî sar û hişk ên cîhanê ye ku germahî ya li vir heya −90 °C ê dadikeve û barîna salane jî bi qasê 1-3 sm ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica And The Arctic Circle, A Geographic Encyclopedia Of The Earth's Polar Regions |tarîx=2014-04-01 |url=http://archive.org/details/antarctica-and-the-arctic-circle-2-volumes-a-geographic-encyclopedia-of-the-earths-polar-regions}}</ref> == Dîroka jeolojîk == Ji dawiya serdema meoproterozoîkê heta serdema kretasyeyê, Antarktîka beşek ji superparzemîna [[Gondwana|Gondwanayê]] bû û parzemîn bi pêvajoya tevgerên Antarktîkaya îro ji ber ku Gondwana hêdî hêdî ji hev perçe bûye, li dora 183 milyon sal berê îro ava bûye. Di demek dirêj a serdema fanerozoyîkê de Antarktîka xwedî avhewayek tropîkal ê nerm bû û ew bi daristanên berfireh nixumandî bû. === Serdema paleozoyîkê (539–252 milyon sal berê) === [[Wêne:Glossopteris sp. (fossil leaf) (Permian; Antarctica) 1 (49063572172) (cropped).jpg|thumb|Ji serdema permeya Antarktîkayê pelgeke ''Glossopteris sp.'' yê]] Germbûna berdewam bûye sedem ku piraniya Gondwanayê ziwa bibe. Di serdema triyasiyê de Antarktîka ji aliyê cûreyeke giyayên bi tov (pteridosperms) ve serdest bû ku ji cinsê Dicroidiumê bûn ku wekê daran mezin dibûn. Florayên din ên triasiyê ginkgophytes, sîkadofites, darên konîfer û sphenopsid bûn. Tetrapod (ajaleke çar ling) cara yekem di serdema triyasiya destpêkê de li Antarktîkayê hatine dîtin û fosîlên herî kevn ên naskirî di formasyona fremouw a çiyayên Transantarktîkê de hatine dîtin. Sînapsîd (ku wekê "xijendeyên mîna memikdaran" jî têne zanîn) cureyên wekê Lystrosaurus di nav de hebû û di serdema triyasiya destpêkê de zêde bûn. Nîvgirava Antarktîkayê di serdema jurasiyê de (206 heta 146 milyon sal berê) dest bi avakirina xwe kiriye. Afrîka di serdema jurasiyê li de dora 160 milyon sal berê ji Antarktîkayê dabeş bûye û piştre jî di serdema kretasiya destpêkê de nîvgirava Hindistanê (nêzîkî 125 milyon sal berê) ji heman parzemînan dabeş bûye. Darên ginkgo, konîfer, Bennettitale, nebatên poçikê hespan, fern û sikad di wê demê de pir bûn. Nêzîkê 80 milyon sal berê nebatên kulîlkdar bûne komên nebatan ên herî cihêreng ên li ser parzemînê. Her çiqas darên behîvê yên başûr (Nothofagus) ber bi dawiya kretasyeyê ve berbiçav bin jî li Antarktîkaya Rojava daristanên pelderzî di seranserê serdema kretasyeyê de (146–66 milyon sal berê) de serdest bûn. Her çiqas tenê çend cinsên dînezorên Antarktîkayê (Cryolophosaurus û Glacialisaurus, ji Formasyona Hanson a serdema jurasiya destpêka çiyayên Transantarktîkê û Antarctopelta, Trinisaura, Morrosaurus û Imperobator ji kretasya dereng a nîvgirava Antarktîkayê) hatine vegotin, Ammonît li deryayên derdora Antarktîkayê pir belav bûn û dînezor jî hebûn. === Serdema senozoyîkê (66–10 milyon sal berê) === Di destpêka serdema paleojenê de girêdana pira bejahî ya pira Antarktîkayê, Antartîkayê bi Amerîkaya Başûr û her wiha bi başûrê rojhilatê Awistralyayê ve berdewam kiriye. Fauna ji Formasyona La Mesetaya li nîvgirava Antarktîkayê ku dîroka wê vedigere serdema eosenê, pir dişibihe faunayên wekhev ên Amerîkaya Başûr ku ajalên wekê ajalên bi kîsik (marsupials), xenarthran, litoptern û ungulatesê bi sim û her wiha gondwanatheres û dibe ku meridiolestidans hebûn. Hatiye texmînkirin ku ajalên bi kîsik di destpêka eosenê de ji Amerîkaya Başûr bi rêya Antarktîkayê belavê Awistralyayê bûne. Nêzîkê 53 milyon sal berê Awistralya û Gîneya Nû ji Antarktîkayê veqetiyane û Deriyê Tazmanyayê vebûye. Modelên erdnîgariya Antarktîkayê nîşan didin ku ev herikîn û her wiha çerxa paşvegerê ya xwedî kirinê ji ber kêmbûna asta CO₂yê çêbûye û bûye sedema afirandina qeşayên piçûk û qeşayên mayînde yên cemserî. Her ku asta CO₂yê zêdetir kêm bûye, qeşayê dest bi berfirehbûneke bilez kiriye û cihê daristanên ku heta wê demê Antarktîkayê vedişartin girtiye. Ekosîstemên tundrayê li Antarktîkayê heta 14 û 10 milyon sal berê niha hebûna xwe berdewam kirine û piştre sarbûna zêdetir bûye sedema tunekirina van tundrayan. === Serdema hemdem === Her çiqas jeolojiya Antarktîkayê bi piranî ji aliyê qeşaya parzemînî ve hatibe veşartin jî, parzemîn dikare bi teknîkên wekê ji hestkirina ji dûr ve, radara ku di bin erdê de derbas dibe û wêneyên satelîtê werin lêkolîn kirin. Ji aliyê jeolojîk ve, Antarktîkaya Rojava pir dişibihe Andên Amerîkaya Başûr. Nîvgirava Antarktîkayê bi bilindbûna jeolojîk û veguherîna sedîmentên binê deryayê ku veguheriye kevirên metamorfîk, çêbûye. Antarktîkaya Rojava bi yekbûna çend plakayên parzemînî çêbûye ku di encamê de hejmarek rêzeçiyayên li herêmê çêbûne ku rêzeçiyayên herî berbiçav çiyayên Ellsworthê bûn. Hebûna sîstema rift a Antarktîkaya Rojava bûye sedema volkanîzma li ser sinorê di navbera Antarktîkaya Rojava û Rojhilat de û her wiha bûye sedema çêbûna çiyayên Transantarktîkê. Antarktîka Rojhilat ji aliyê jeolojîk ve devereke pirreng e. Avabûna Antarktîka Rojhilat di serdema arkeyî (4.000 –2.500 milyon sal berê) de dest pê kiriye û di serdema kambriyê de rawestiyaye. Herêm li ser kratoneke kevirî hatiye avakirin ku bingeha mertala prekambriyê ava kiriye. Li ser bingehê komir û kevirên qûmê, kevirên kilsinî û şêl hene ku di serdemên devonî û jurasiyê de hatine danîn ku çiyayên Transantarktîkê çêbikin. Li deverên peravê çiyayên wekê rêzeçiyayê Shackletonê û Vîktorya Land û hinek şikestekên tektonîk çêbûne. Komir cara yekem li Antarktîkayê li nêzîkê çiyayên Beardmoreyê ji aliyê Frank Wild ve di sefera Nimrod de di sala 1907an de hatiye tomar kirin û tê zanîn ku komirê pileya nizm li gelek deverên çiyayên Transantarktîkê heye. Çiyayên prens Charles depoyên hesinê vedihewînin û li Deryaya Rossê jî qadên neftê û gaza xwezayî hene. == Avhewa == Antarktîka parzemîna herî sar, parzemîna herî bi bahoz û parzemîna herî hişk ê Dinyayê ye. Li nêzîkê peravên parzemînê, germahî di havînê de dikare ji 10 °C ê derbas bibe û di mehên zivistanê de heya -40 °C dadikeve. Li ser deverên bilind ên navendî, germahî di mehên havînê de dikare heya -30 °C dakeve û di mehên zivistanê de jî germahiya heman deverê heya -80 °C ê dadikeve. Germahiya hewayê ya xwezayî ya herî nizm a ku li ser Erdê hatiye tomarkirin di 21ê tîrmeha sala 1983an de li stasyona Vostok a Rûsyayê li Antarktîkayê bi qasê -89.2 °C hatiye tomarkirin. Di sala 2010an de bi rêya satelîta germahiyeke hewayê germahiya parzemînê bi qasê −94.7 °C hatiye tomar kirin lêbelê dibe ku ji ev rêje ji sermaya li ser rûyê erdê bi bandor bûye ku li bilindahiya 2 mêtre li jorê rûyê erdê nehatiye tomar kirin ku ji bo tomarên fermî yên germahiya hewayê tê xwestin. Ji ber ku piraniya Antarktîkayê ji asta deryayê ji 3.000 mêtre bilindtir e, Antarktîka ji herêma Arktîkê sartir e. Germahiya Okyanûsa Arktîkê bi rêya qeşaya deryayê ya Arktîkê ber bi parzemînê ve hatiye veguhastin û bi awayê hewaya li herêma Arktîkê nerm dibe. Antarktîka çoleke cemserî ye ku barîna parzemînê kêm e. Parzemîn salane bi navînî nêzîkê 150 mm av werdigire ku bi piranî bi awayê şilopeyê ye. Deverên navxweyî hişktir e û di tevahiya salê herî zêde bi qasê 50 mm baran werdigire lê herêmên peravê bi gelemperî ji 200 mm zêdetir baran werdigirin. Li çend deverên qeşaya şîn, ba û sublîmasyon ji berfa ku dibare zêdetir berfê radike. Li geliyên hişk, heman bandor li ser bingehek kevirî çêdibe ku dibe sedema jîngeheke bêber û hişk. === Cudahiyên herêmî === Antarktîkaya Rojhilat ji ber bilindahiya xwe ya bilind ve ji Antarktîkaya Rojava sartir e. Eniyên hewayê bi zêde derbasê deverên navendî yên parzemînê nabin ku ev jî dibe sedem ku navenda parzemînê sar û hişk bimînin û dibe sedema ku bayên deverê bi leza nerm bimînin. Barîna berfa li beşa perava Antarktîkayê barîneke pir gelemperî ye ku li wir di nav 48 demjimêran de berf dikare bi qasê 1.22 mêtreyê bibare. Li qiraxa parzemînê, bayên katabatîk ên bihêz ên ji platoya cemserî pir caran bi hêza bahozê çêdibin. Di mehên havînê de ji ber ku her roj 24 demjimêrên tîrêjên rojê li wir tên wergirtin, li Cemsera Başûr ji ekvatorê zêdetir tîrêjên rojê digihîjin rûyê erdê. === Guherîna avhewayê === Tevê devera xwe yê îzolekirî, Antarktîka di dehsalên dawî de ji ber belavbûna gazên serayê, germ bûye û hinek ji beşên qeşayên xwe winda kiriye. Antarktîkaya Rojava ji sala 1950an heta sala 2000an di heyamên dehsalan de ji 0,1 °C zêdetir germ bûye û nîvgirava Antarktîkayê ya ku li ber çavan e ji nîvê sedsala 20an vir ve bi qasê 3 °C germ bûye. Antarktîkaya Rojhilat ku li gorî Antarktîkaya Rojava sar e û avhewaya deverê sekan (stabîl) heta salên 2000î germahî nîşan nedaye. Li dora Antarktîkayê, Okyanûsa Başûr ji her okyanûseke din zêdetir germahiya okyanûsê kişandiye û li kûrahiyên bi qasê 2.000 mêtreyan germbûneke berbiçav çêbûye. Li dora Antarktîka Rojava, okyanûs ji sala 1955an vir ve bi qasê 1 °C germ bûye. Germbûna Okyanûsa Başûr a li dora Antarktîkayê bûye sedema qelsbûn an jî hilweşîna refikên qeşayên ku li derveyî qeşayan digeriyan û hevsengiya wan pêk dianiyan. Her çiqas perê qeşayên Antarktîkaya Rojhilat ku berdewam dike ku li hundirê welêt qeşayê zêde bike jî gelek cemedên peravê giraniya xwe winda dikin û paşve dikişin ku ev jî dibe sedema windabûna giştî ya qeşayên li seranserê Antarktîkayê. Hatiye payîn ku heta sala 2100an ku windabûna qeşaya li Antarktîkayê bi qasê 11 santî metreyan bilindbûna asta deryayê ya gerdûnî zêde bike. Bi germbûna zêdetir re îhtimala bêîstîqrariyê pir zêdetir dibe û dikare bilindbûna asta deryayê ya gerdûnî ya sedsala 21ê du caran zêdetir bike. Ava heliyayî ya nû ya ji qeşayê ava binê Antarktîkayê ya şor firk dike û şaneya jêrîn a gera serûbinkirina Okyanûsa Başûr (SOOC) qels dike. Her çiqas bandorên tevahî tê payîn ku di nav çend sedsalan de çêbibin jî, li gorî hinek lêkolînan, hilweşîna tevahî ya SOOCê dikare di navbera 1.7 °C û 3 °C germbûna gerdûnî de çêbike. Ev barîna kêm ê li nîvkada başûr û barîna zêde yê li nîvkada bakur, dibe sedema kêmbûna masîgirî ya li Okyanûsa başûr û hilweşîna potansiyel a hinek ekosîstemên deryayî vedigire. Her çiqas gelek cureyên Antarktîkayê nehatibin keşifkirin jî, zêdebûna flora Antarktîkayê ya belgekirî heye û ji u bo parastina jîngeheke guncavê faunayên mezin ên wekê pengûenan zehmetî hene. Helandina erdên cemed girtî dibe ku ji bo erdên bê cemed bibe sedema gazên serayê û qirêjiya cemedgirtî ya berê ku bi helandinê re derdikeve holê. Germbûna Antarktîkayê û guhertinên têkildar di gera Okyanûsa Başûr de dikarin bandorê li şêwazên avhewayê yên li hinek deverên Afrîkayê jî bikin ku dikare bandor li barîna herêmî û guherîna germahiyê bike. Ger germahî ji asta sala 2020an 2 °C kêmtir nebe, ihtimal heye ku qata qeşayê ya Antarktîkaya Rojava bi tevahî bihele. Hatiye payîn ku windabûna vê qata qeşayê heye bi tevahî ji holê rabe ev pêvajo bi qasê 500 û 13.000 sal berxwe bide. Ger qeşaya bilind hilweşe dibe ku asta deryayê bi qasê 3,3 mêtre bilind bibe û bi helandina qeşayên li ser çiyayan qeşayên bilind jî dibe ku asta deryayê bi qasê 4,3 metreyan bilind bike. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commons|Antarctica|Antarktîka}} {{Parzemîn}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Antarktîka| ]] [[Kategorî:Cîhan]] [[Kategorî:Parzemîn]] rbj8sab8unl45rp07zu5nsfvbv69lbn 2090432 2090431 2026-09-02T03:05:04Z Penaber49 39672 2090432 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdanka giştî}} '''Antarktîka'''<ref>{{Îzolî, 2007|r=1138|jêgirtin=Antarktîka}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ferhenga Erdnîgarîyê (Coğrafya)|Ferhenga Erdnîgarîyê]]|paşnav=Önen|pêşnav=Abdurrahman |weşanger=Stembol: Doz|sal=2008|rûpel=36}}</ref> yan jî '''Antarktîk'''{{Çavk}} ({{Bi-la|Antarctica}}) yek ji [[parzemîn]]ên cîhanê ye ku parzemîna herî başûr ê dinyayê û parzemîna herî kêm nifûs a cîhanê ye. Parzemîn bi tevahî li başûrê çembera Antarktîkayê ye û ji aliyê [[Okyanûsa Başûr]] (ku wekê Okyanûsa Antarktîkayê jî tê zanîn) ve hatiye dorpêçkirin ku [[Cemsera Başûr]] a erdnîgarî vedihewîne. Di heman demê de Antarktîka pêncem parzemîna herî mezin ê cîhanê ye ku bi qasê ji %40 ji [[Ewropa|Ewropayê]] mezintir e û rûbera parzemînê bi qasê 14.200.000 km² rûerd (an rûqeşa) vegirtiye. Piraniya Antarktîkayê bi qata qeşayê ya Antarktîkayê ve hatiye nixumandin ku qalindahiya navînî ya qeşayê bi qasê 1,9 km ye. Antarktîka bi navînî parzemîna herî sar, herî hişke û parzemîna herî bi ba û bahoz ê cîhanê ye û parzemîn ji asta deryayê xwedî bilindahiyeke navînî ye. Antarktîka bi piranî ji çoleke cemserî pêk hatiye ku barîna salane li peravê zêdetirî 200 mm ye û berf û barana li hundirê parzemînê gelek kêm e. Qeşayên parzemîn di warê ava şîrîn de gelek dewlemend e ku nêzîkê ji %70ê rezervên ava şirîn ên cîhanê li Antarktîkayê cemedgirtî ye. Hatiye payîn ger ku qeşaya Antarktîkayê bihele, dê asta deryayê ya [[Cîhan|cîhanê]] bi qasê 60 mêtreyan bilind bibe. Her wiha Antarktîka xwediyê rekora germahiya herî nizm a pîvandî yê li ser rûyê [[Dinya (gerstêrk)|Erdê]] ye ku nizmahiya germahiya bi qasê −89.2 °C hatiye pîvandin. Germahiya herêmên peravê di havînê de dikare bi qasê 10 °C bilind bibe. Cureyên xwemaliyên ajalan kêzik, nematod, pengûen, fok û tardigrad in. Li cihên ku nebat lê hene, bi piranî bi awayê liken an kevzê ye. Refên qeşayê yên Antarktîkayê dibe ku cara yekem di sala 1820an de, di dema sefereke rûsî de ku ji aliyê Fabian Gottlieb von Bellingshausen û Mikhail Lazarev ve hatibû birêvebirin, hatine dîtin. Di dehsalên piştê seferên wan, di seferên fransî, amerîkî û brîtanî de li parzemînê lêkolînên zêdetir hatine kirin. Yekem derketina piştrastkirî ya Antarktîkayê ji aliyê tîmeke norwêcî ve di sala 1895an de pêk hatiye. Di destpêka sedsala 20an de, çend seferên navxwe yên parzemînê çêbûne. Lêkolînerên brîtanî Douglas Mawson, Edgeworth David û Alistair Mackay yekem kes bûn ku di sala 1909an de gihîştine [[Cemsera Başûr]] a manyetîkî û cemsera başûr a erdnîgarî jî yekem car di sala 1911an de lêkolînerê norwêcî Roald Amundsen gihiştiye cemserê. Ji aliyê îdarî ve Antarktîka ji aliyê nêzîkê 30 welatan ve tê birêvebirin ku hemî jî endamên sîstema peymana Antarktîkayê ya sala 1959an in. Li gorî şertên peymanê, çalakiyên leşkerî, kolandinên kanên madenê, teqînên nukleerî û avêtina bermayiyên nukleerî li Antarktîkayê qedexe ne. Geştiyarî, masîgirtin û lêkolîn çalakiyên sereke yên mirovan li Antarktîkayê û li derdora Antarktîkayê hene. Di mehên havînê de nêzîkê 5.000 kes li stasyonên lêkolînê dimînin û ev hejmar di mehên zivistanê de dadikeve 1.000 kesan. Her çiqas parzemîn dûr be jî, çalakiyên mirovan bi rêya qirêjî, guherîna avhewayê û bi rêya tenikbûna [[tebeqeya ozonê]] bandoreke neyînî li ser Antarktîkayê dihêle. Helîna qata qeşayê ya [[Antarktîkaya Rojava]] ya ku potansiyeleke nearam e, di pêşbîniyên bilindbûna [[asta deryayê]] yên di asta sedsalê de bûye sedema nezelaliyeke herî mezin û heman helîn bandorê li ser serûbinkirina gera [[Okyanûsa Başûr]] jî dike ku di dawiyê de dikare bibe sedema bandorên girîng li ser avhewaya [[Nîvkada Başûr]] û hilberîna Okyanûsa Başûr. == Etîmolojî == [[Wêne:1657 map Polus Antarcticus.jpg|thumb|Nexşeya cemserî ya herî başûrê Dinyayê]] Navê ku ji parzemînê hatiye dayîn ji peyva antarktîka hatiye ku ji peyva fransî ya navîn ''antartique'' an ''antarctique'' ('li hemberî Arktîkê') û piştre ji peyva latînî ''antarcticus'' ('li hemberî bakur') hatiye. Navê Antarktîkus ji peyvên yewnanî ἀντι- ('dij-') û ἀρκτικός (arktikos, 'ya hirçê [Ursa Major], bakur') hatiye.<ref name=":0">{{Cite book |sernav=Lettinck 2021, p. 158.}}</ref> Fîlozofê yewnanî Arîstoteles li dora 350 {{bz}} de di ''Meteorolojiyê'' de li ser "herêma Antarktîkê" nivîsandiye. Li gorî raporê, erdnîgarnasê yewnanî Marinusê ji Tîrusê ev nav di nexşeya xwe ya cîhanê ya sedsala duyem a {{pz}} de ku niha winda bûye, bi kar aniye. Nivîskarên romayî Gaius Julius Hyginus û Apuleius ji bo cemsera başûr navê yewnanî yê latînîkirî polus antarcticus bi kar anîne ku ji wir peyva fransî ya kevin ''pole antartike'' (nûjen ''pôle antarctique'')<ref>{{Cite book |sernav=Hyginus 1992, p. 176.}}</ref> ku di sala 1270an de hatiye piştrastkirin û ji wir jî peyva îngilîziya navîn pol antartik ku cara yekem di lêkolîneke ji aliyê nivîskarê îngilîzî Geoffrey Chaucer ve hatiye nivîsandin, hatiye wergirtin.<ref name=":0" /> Ramanên ewropî yên di derbarê hebûna Terra Australis ku parzemîneke berfirehê li başûrê dûr ê cîhanê ye ku ji bo hevsengî kirina axên bakurê [[Ewropa]], [[Asya]] û [[Afrîkaya Bakur]] pêk tîne, wekê têgeheke rewşenbîrî, ji kevnariya klasîk ve hebû. Ji ber vê yekê ''Terra Australis'' navê ku ji bo hemî girseyên bejayî yên hîpotetîk ên ku tê pêşniyar kirin ku li cihê ku niha tê zanîn Antarktîka heye, hatibû bikaranîn.<ref>{{Cite book |sernav=Mericq 1987, pp. 90–91: 'They published maps and charts based on the hypothesis that Tierra del Fuego was the beginning of that Terra Australis. The first person ever to have rights over these lands was Pedro Sancho de la Hoz, who received them through a special decree signed by Emperor Charles V on 24 January 1539.'}}</ref> Îdiaya hebûna axek wisa heta keşfkirina Awistralyayê ku ji aliyê ewropiyan ve hatiye keşfkirin, berdewam kiriye.<ref>{{Cite book |sernav=Scott, Hiatt & McIlroy 2012, pp. 2–3.}}</ref> Di destpêka sedsala 19an de keşifger Matthew Flinders guman li hebûna parzemîneke cuda yê li başûrê Awistralyayê (ku di wê demê wekê New Holland hatiye binavkirin) kiriye û ji ber vê yekê pêşniyar kiriye ku li cihê wê navê "Terra Australis" ji bo [[Awistralya|Awistralyayê]] were bikar anîn.<ref>{{Cite book |sernav=Cawley 2015, p. 130.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=McCrone & McPherson 2009, p. 75.}}</ref> Di sala 1824an de rayedarên kolonyal ên li Sîdneyê bi fermî navê parzemîna New Hollandê wekê Awistralya guhertine û peyva "Terra Australis" wekê referansek ji bo navê Antarktîkayê hiştine. Di dehsalên piştre de, erdnîgaran hevokên wekê "parzemîna Antarktîkayê" bi kar anîne. Wan li cihê vê navê li naveke helbestî geriyane û navên wekê ''Ultima'' û ''Antipodea'' pêşniyar kirine.<ref>{{Cite book |sernav=Cameron-Ash 2018, p. 20.}}</ref> Ji bo binavkirina parzemînê navê Antarktîka di salên 1890î de hatiye pejirandin û bikaranîna yekem ê vê navê ji aliyê kartografê skotlendî John George Bartholomew pêk hatiye.<ref>{{Cite web |url=https://digital.nls.uk/bartholomew/highlights/antarctica.html#:~:text=Edinburgh%20geographer%20and%20mapmaker%20John,since%20the%20first%20century%20AD. |sernav=Highlights from the Bartholomew Archive: The naming of Antarctica}}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Antarctica.svg|thumb|300px|Nexşeyek ku Antarktîkaya Rojhilat li rastê Çiyayên Transantarktîk û Antarktîkaya Rojava li çepê ye, nişan dide.]] Antarktîka ku bi awayekî asîmetrîk li dora cemsera başûr û bi piranî li başûrê çembera Antarktîkayê (ku yek ji pênc çemberên sereke yên firehiyê ye ku nexşeyên cîhanê nîşan didin) cih digire ku ji aliyê [[Okyanûsa Başûr]] ve hatiye dorpêçkirin. Di heman de çem ên avan li Antarktîkayê hene ku çemê herî dirêj ê parzemînê çemê Onyxê ye. Her wiha Antarktîka bi qasê 14,2 milyon km² rûber vedigire ku hema hema du car ji rûbera [[Awistralya|Awistralyayê]] mezintir e ku bi vê rûberê bûye pêncem parzemîna herî mezin ê cîhanê. Xeta perava Antarktîkayê bi qasê 18.000 km dirêj e ku ji sala 1983an vir ve çar celebên peravê li parzemînê hene ku perav ji %44ê peravê ji qeşayên avjenî, ji %38 ji dîwarên qeşayê pêk tê ku li ser keviran dimînin, ji %13 ji deverên qeşayî an jî qiraxa cemedên bilind pêk tê û ji %5ê ji parvên mayî jî ji kevirên vekirî pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |sernav=Antarctica - The World Factbook |malper=www.cia.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en |archive-date=2022-05-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220509192134/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: glaciological and geophysical folio |paşnav=Drewry |pêşnav=D. J. |weşanger=University of Cambridge, Scott Polar Research Institute |tarîx=1983 |isbn=978-0-901021-04-5 |cih=Cambridge}}</ref> Golên ku di binê qeşaya parzemînî de dimînin, bi piranî li geliyên hişk ên McMurdo an jî li gelek oazên cûda çêbûne.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> [[Gola Vostokê]] ku di bin stasyona Vostok a [[Rûsya|Rûsyayê]] de hatiye dîtin, mezintirîn gola binqeşayê ya cîhanê û yek ji mezintirîn golên cîhanê ye. Berê hatiye bawer kirin ku gol bi milyonan salan hatiye girtin lê di roja îro de zanyaran texmîn kirine ku ava golê her 13.000 sal carekê bi helandin û cemidandina hêdî ya qeşayê hatiye guhertin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=David |tarîx=2019-06-27 |sernav=Antarctica |url=https://academic.oup.com/book/62792 |kovar=OUP Academic |ziman=en |doi=10.1093/wentk/9780190641320.001.0001}}</ref> Di mehên havînan de qeşa li qiraxên golan dikare bihele û xendekên şil bi awayekê demkî çêdibin. Di heman demê de li Antarktîkayê hem golên ava şor û hem jî golên ava şirîn hene.<ref name=":1" /> [[Wêne:Mount Vinson from NW at Vinson Plateau by Christian Stangl (flickr).jpg|thumb|Dîmenek ji çiyayê Vînsonê ku li bakurê rojavayê Antarktîkayê ye û bilindeya herî bilind ê Antarktîkayê ye]] Antarktîka ji aliyê Çiyayên Transantarktîk ve hatiye dabeşkirin ku ji erdê Vîktoryayê heta [[Deryaya Rossê]] dirêj dibin ku ev her alî di nav xwe de Antarktîkaya Rojava û Antarktîkaya Rojhilat vedigirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: Earth's Own Ice World |paşnav=Carroll |pêşnav=Michael |weşanger=Springer |tarîx=2018-05-16 |isbn=978-3-319-74623-4 |paşnav2=Lopes |pêşnav2=Rosaly}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ji |pêşnav=Fei |paşnav2=Gao |pêşnav2=Jinyao |paşnav3=Li |pêşnav3=Fei |paşnav4=Shen |pêşnav4=Zhongyan |paşnav5=Zhang |pêşnav5=Qiao |paşnav6=Li |pêşnav6=Yongdong |tarîx=2017-10-16 |sernav=Variations of the effective elastic thickness over the Ross Sea and Transantarctic Mountains and implications for their structure and tectonics |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0040195117302937 |kovar=Tectonophysics |cild=717 |rr=127–138 |doi=10.1016/j.tecto.2017.07.011 |issn=0040-1951}}</ref> Piraniya Antarktîkayê bi tebeqeyên qeşayê ya Antarktîkayê ve hatiye nixumandin ku bi navînî 1,9 km qalindahiya qeşayan hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fretwell |pêşnav=P. |paşnav2=Pritchard |pêşnav2=H. D. |paşnav3=Vaughan |pêşnav3=D. G. |paşnav4=Bamber |pêşnav4=J. L. |paşnav5=Barrand |pêşnav5=N. E. |paşnav6=Bell |pêşnav6=R. |paşnav7=Bianchi |pêşnav7=C. |paşnav8=Bingham |pêşnav8=R. G. |paşnav9=Blankenship |pêşnav9=D. D. |paşnav10=Casassa |pêşnav10=G. |paşnav11=Catania |pêşnav11=G. |paşnav12=Callens |pêşnav12=D. |paşnav13=Conway |pêşnav13=H. |paşnav14=Cook |pêşnav14=A. J. |paşnav15=Corr |pêşnav15=H. F. J. |tarîx=2013-02-28 |sernav=Bedmap2: improved ice bed, surface and thickness datasets for Antarctica |url=https://tc.copernicus.org/articles/7/375/2013/ |kovar=The Cryosphere |ziman=English |weşanger=Copernicus GmbH |cild=7 |hejmar=1 |rr=375–393 |doi=10.5194/tc-7-375-2013 |issn=1994-0416}}</ref> Tebeqeya qeşayê ji xeynî ji xeynî çend oazanên li geliyên hişk ên McMurdo tevahiya parzemînê nixumandine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://antarcticsun.usap.gov/science/4184/ |sernav=The Antarctic Sun: News about Antarctica - The Lost Dry Valleys of the Polar Plateau |malper=antarcticsun.usap.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en |archive-date=2022-01-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220115223943/https://antarcticsun.usap.gov/science/4184/ |url-status=dead }}</ref> Çend çemên qeşayî yên Antarktîkayê ku ber bi refên qeşayî yên Antarktîkayê ve diherikin, pêvajoyeke ku wekê dînamîkên tebeqeyên qeşayê hatine pênasekirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gfdl.noaa.gov/ice-sheet-dynamics/ |sernav=Ice Sheet Dynamics – Geophysical Fluid Dynamics Laboratory |malper=www.gfdl.noaa.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31}}</ref> Antarktîkaya Rojhilat ji Coats Land, Queen Maud Land, Enderby Land, Mac. Robertson Land, Wilkes Land û Victoria Land pêk hatiye. Ji xeynî beşek piçûk, hemî deverên parzemînê di nav nîvkada rojhilat de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctic Climate Evolution |paşnav=Florindo |pêşnav=Fabio |weşanger=Elsevier |tarîx=2008-10-10 |isbn=978-0-08-093161-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yUu-x70CZEcC |paşnav2=Siegert |pêşnav2=Martin}}</ref> Li ser û dora Antarktîkayê gelek girav hene ku piraniya wan giravên volkanîk in û li gorî pîvanên jeolojîk pir ciwan in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://figshare.utas.edu.au/articles/journal_contribution/Origin_and_evolution_of_the_sub-Antarctic_islands_the_foundation/24483391 |sernav=Quilty, Patrick Gerard |malper=figshare.utas.edu.au |roja-gihiştinê=2026-08-31 |doi=10.26749/rstpp.141.1.35}}</ref> Îstîsnayên herî berbiçav giravên [[deşta Kerguelenê]] ne ku girava herî kevin li dora 40 milyon sal berê niha çêbûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Olierook |pêşnav=Hugo K. H. |paşnav2=Jourdan |pêşnav2=Fred |paşnav3=Merle |pêşnav3=Renaud E. |paşnav4=Timms |pêşnav4=Nicholas E. |paşnav5=Kusznir |pêşnav5=Nick |paşnav6=Muhling |pêşnav6=Janet R. |tarîx=2016-04-15 |sernav=Bunbury Basalt: Gondwana breakup products or earliest vestiges of the Kerguelen mantle plume? |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0012821X1630019X |kovar=Earth and Planetary Science Letters |cild=440 |rr=20–32 |doi=10.1016/j.epsl.2016.02.008 |issn=0012-821X}}</ref> Girê Vinson a li çiyayên Ellsworthê bi bilindahiya 4.892 mêtreyê bilindeya herî bilind ê Antarktîkayê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hall Ball Kiwi Mountaineers From Mount Cook To Everest |paşnav=Monteath |pêşnav=Colin |weşanger=Cloudcap |tarîx=1997 |isbn=978-0-938567-42-4 |url=https://www.worldcat.org/title/38585390 |oclc=38585390}}</ref> Çiyayê Erebusa li Girava Rossê volkana herî başûrî ya cîhanê ye û her roj nêzîkê 10 caran diteqe. Xweliya ji teqînên volkanîk 300 kîlometre dûrî kratera volkanîk hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/48987684 |sernav=Antarctica : an encyclopedia from Abbott ice shelf to zooplankton {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en}}</ref> Delîlên hejmareke mezin ji volkanan di bin qeşayê de hene ku ger asta çalakiyê bilind bibe, dibe ku ji bo tebeqeya qeşayê xetereyek çêbike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: Earth's Own Ice World |paşnav=Carroll |pêşnav=Michael |weşanger=Springer |tarîx=2018-05-16 |isbn=978-3-319-74623-4 |paşnav2=Lopes |pêşnav2=Rosaly}}</ref> Qubeya qeşayê ya bi navê Dome Argus li Antarktîkaya Rojhilat e ku bi qasê bilindahiya 4.091 metreyan bilind ew û qada qeşayê ya herî bilind ê Antarktîkayê ye. Ev gir yek ji cihên herî sar û hişk ên cîhanê ye ku germahî ya li vir heya −90 °C ê dadikeve û barîna salane jî bi qasê 1-3 sm ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica And The Arctic Circle, A Geographic Encyclopedia Of The Earth's Polar Regions |tarîx=2014-04-01 |url=http://archive.org/details/antarctica-and-the-arctic-circle-2-volumes-a-geographic-encyclopedia-of-the-earths-polar-regions}}</ref> == Dîroka jeolojîk == Ji dawiya serdema meoproterozoîkê heta serdema kretasyeyê, Antarktîka beşek ji superparzemîna [[Gondwana|Gondwanayê]] bû û parzemîn bi pêvajoya tevgerên Antarktîkaya îro ji ber ku Gondwana hêdî hêdî ji hev perçe bûye, li dora 183 milyon sal berê îro ava bûye. Di demek dirêj a serdema fanerozoyîkê de Antarktîka xwedî avhewayek tropîkal ê nerm bû û ew bi daristanên berfireh nixumandî bû. === Serdema paleozoyîkê (539–252 milyon sal berê) === [[Wêne:Glossopteris sp. (fossil leaf) (Permian; Antarctica) 1 (49063572172) (cropped).jpg|thumb|Ji serdema permeya Antarktîkayê pelgeke ''Glossopteris sp.'' yê]] Germbûna berdewam bûye sedem ku piraniya Gondwanayê ziwa bibe. Di serdema triyasiyê de Antarktîka ji aliyê cûreyeke giyayên bi tov (pteridosperms) ve serdest bû ku ji cinsê Dicroidiumê bûn ku wekê daran mezin dibûn. Florayên din ên triasiyê ginkgophytes, sîkadofites, darên konîfer û sphenopsid bûn. Tetrapod (ajaleke çar ling) cara yekem di serdema triyasiya destpêkê de li Antarktîkayê hatine dîtin û fosîlên herî kevn ên naskirî di formasyona fremouw a çiyayên Transantarktîkê de hatine dîtin. Sînapsîd (ku wekê "xijendeyên mîna memikdaran" jî têne zanîn) cureyên wekê Lystrosaurus di nav de hebû û di serdema triyasiya destpêkê de zêde bûn. Nîvgirava Antarktîkayê di serdema jurasiyê de (206 heta 146 milyon sal berê) dest bi avakirina xwe kiriye. Afrîka di serdema jurasiyê li de dora 160 milyon sal berê ji Antarktîkayê dabeş bûye û piştre jî di serdema kretasiya destpêkê de nîvgirava Hindistanê (nêzîkî 125 milyon sal berê) ji heman parzemînan dabeş bûye. Darên ginkgo, konîfer, Bennettitale, nebatên poçikê hespan, fern û sikad di wê demê de pir bûn. Nêzîkê 80 milyon sal berê nebatên kulîlkdar bûne komên nebatan ên herî cihêreng ên li ser parzemînê. Her çiqas darên behîvê yên başûr (Nothofagus) ber bi dawiya kretasyeyê ve berbiçav bin jî li Antarktîkaya Rojava daristanên pelderzî di seranserê serdema kretasyeyê de (146–66 milyon sal berê) de serdest bûn. Her çiqas tenê çend cinsên dînezorên Antarktîkayê (Cryolophosaurus û Glacialisaurus, ji Formasyona Hanson a serdema jurasiya destpêka çiyayên Transantarktîkê û Antarctopelta, Trinisaura, Morrosaurus û Imperobator ji kretasya dereng a nîvgirava Antarktîkayê) hatine vegotin, Ammonît li deryayên derdora Antarktîkayê pir belav bûn û dînezor jî hebûn. === Serdema senozoyîkê (66–10 milyon sal berê) === Di destpêka serdema paleojenê de girêdana pira bejahî ya pira Antarktîkayê, Antartîkayê bi Amerîkaya Başûr û her wiha bi başûrê rojhilatê Awistralyayê ve berdewam kiriye. Fauna ji Formasyona La Mesetaya li nîvgirava Antarktîkayê ku dîroka wê vedigere serdema eosenê, pir dişibihe faunayên wekhev ên Amerîkaya Başûr ku ajalên wekê ajalên bi kîsik (marsupials), xenarthran, litoptern û ungulatesê bi sim û her wiha gondwanatheres û dibe ku meridiolestidans hebûn. Hatiye texmînkirin ku ajalên bi kîsik di destpêka eosenê de ji Amerîkaya Başûr bi rêya Antarktîkayê belavê Awistralyayê bûne. Nêzîkê 53 milyon sal berê Awistralya û Gîneya Nû ji Antarktîkayê veqetiyane û Deriyê Tazmanyayê vebûye. Modelên erdnîgariya Antarktîkayê nîşan didin ku ev herikîn û her wiha çerxa paşvegerê ya xwedî kirinê ji ber kêmbûna asta CO₂yê çêbûye û bûye sedema afirandina qeşayên piçûk û qeşayên mayînde yên cemserî. Her ku asta CO₂yê zêdetir kêm bûye, qeşayê dest bi berfirehbûneke bilez kiriye û cihê daristanên ku heta wê demê Antarktîkayê vedişartin girtiye. Ekosîstemên tundrayê li Antarktîkayê heta 14 û 10 milyon sal berê niha hebûna xwe berdewam kirine û piştre sarbûna zêdetir bûye sedema tunekirina van tundrayan. === Serdema hemdem === Her çiqas jeolojiya Antarktîkayê bi piranî ji aliyê qeşaya parzemînî ve hatibe veşartin jî, parzemîn dikare bi teknîkên wekê ji hestkirina ji dûr ve, radara ku di bin erdê de derbas dibe û wêneyên satelîtê werin lêkolîn kirin. Ji aliyê jeolojîk ve, Antarktîkaya Rojava pir dişibihe Andên Amerîkaya Başûr. Nîvgirava Antarktîkayê bi bilindbûna jeolojîk û veguherîna sedîmentên binê deryayê ku veguheriye kevirên metamorfîk, çêbûye. Antarktîkaya Rojava bi yekbûna çend plakayên parzemînî çêbûye ku di encamê de hejmarek rêzeçiyayên li herêmê çêbûne ku rêzeçiyayên herî berbiçav çiyayên Ellsworthê bûn. Hebûna sîstema rift a Antarktîkaya Rojava bûye sedema volkanîzma li ser sinorê di navbera Antarktîkaya Rojava û Rojhilat de û her wiha bûye sedema çêbûna çiyayên Transantarktîkê. Antarktîka Rojhilat ji aliyê jeolojîk ve devereke pirreng e. Avabûna Antarktîka Rojhilat di serdema arkeyî (4.000 –2.500 milyon sal berê) de dest pê kiriye û di serdema kambriyê de rawestiyaye. Herêm li ser kratoneke kevirî hatiye avakirin ku bingeha mertala prekambriyê ava kiriye. Li ser bingehê komir û kevirên qûmê, kevirên kilsinî û şêl hene ku di serdemên devonî û jurasiyê de hatine danîn ku çiyayên Transantarktîkê çêbikin. Li deverên peravê çiyayên wekê rêzeçiyayê Shackletonê û Vîktorya Land û hinek şikestekên tektonîk çêbûne. Komir cara yekem li Antarktîkayê li nêzîkê çiyayên Beardmoreyê ji aliyê Frank Wild ve di sefera Nimrod de di sala 1907an de hatiye tomar kirin û tê zanîn ku komirê pileya nizm li gelek deverên çiyayên Transantarktîkê heye. Çiyayên prens Charles depoyên hesinê vedihewînin û li Deryaya Rossê jî qadên neftê û gaza xwezayî hene. == Avhewa == Antarktîka parzemîna herî sar, parzemîna herî bi bahoz û parzemîna herî hişk ê Dinyayê ye. Li nêzîkê peravên parzemînê, germahî di havînê de dikare ji 10 °C ê derbas bibe û di mehên zivistanê de heya -40 °C dadikeve. Li ser deverên bilind ên navendî, germahî di mehên havînê de dikare heya -30 °C dakeve û di mehên zivistanê de jî germahiya heman deverê heya -80 °C ê dadikeve. Germahiya hewayê ya xwezayî ya herî nizm a ku li ser Erdê hatiye tomarkirin di 21ê tîrmeha sala 1983an de li stasyona Vostok a Rûsyayê li Antarktîkayê bi qasê -89.2 °C hatiye tomarkirin. Di sala 2010an de bi rêya satelîta germahiyeke hewayê germahiya parzemînê bi qasê −94.7 °C hatiye tomar kirin lêbelê dibe ku ji ev rêje ji sermaya li ser rûyê erdê bi bandor bûye ku li bilindahiya 2 mêtre li jorê rûyê erdê nehatiye tomar kirin ku ji bo tomarên fermî yên germahiya hewayê tê xwestin. Ji ber ku piraniya Antarktîkayê ji asta deryayê ji 3.000 mêtre bilindtir e, Antarktîka ji herêma Arktîkê sartir e. Germahiya Okyanûsa Arktîkê bi rêya qeşaya deryayê ya Arktîkê ber bi parzemînê ve hatiye veguhastin û bi awayê hewaya li herêma Arktîkê nerm dibe. Antarktîka çoleke cemserî ye ku barîna parzemînê kêm e. Parzemîn salane bi navînî nêzîkê 150 mm av werdigire ku bi piranî bi awayê şilopeyê ye. Deverên navxweyî hişktir e û di tevahiya salê herî zêde bi qasê 50 mm baran werdigire lê herêmên peravê bi gelemperî ji 200 mm zêdetir baran werdigirin. Li çend deverên qeşaya şîn, ba û sublîmasyon ji berfa ku dibare zêdetir berfê radike. Li geliyên hişk, heman bandor li ser bingehek kevirî çêdibe ku dibe sedema jîngeheke bêber û hişk. === Cudahiyên herêmî === Antarktîkaya Rojhilat ji ber bilindahiya xwe ya bilind ve ji Antarktîkaya Rojava sartir e. Eniyên hewayê bi zêde derbasê deverên navendî yên parzemînê nabin ku ev jî dibe sedem ku navenda parzemînê sar û hişk bimînin û dibe sedema ku bayên deverê bi leza nerm bimînin. Barîna berfa li beşa perava Antarktîkayê barîneke pir gelemperî ye ku li wir di nav 48 demjimêran de berf dikare bi qasê 1.22 mêtreyê bibare. Li qiraxa parzemînê, bayên katabatîk ên bihêz ên ji platoya cemserî pir caran bi hêza bahozê çêdibin. Di mehên havînê de ji ber ku her roj 24 demjimêrên tîrêjên rojê li wir tên wergirtin, li Cemsera Başûr ji ekvatorê zêdetir tîrêjên rojê digihîjin rûyê erdê. === Guherîna avhewayê === Tevê devera xwe yê îzolekirî, Antarktîka di dehsalên dawî de ji ber belavbûna gazên serayê, germ bûye û hinek ji beşên qeşayên xwe winda kiriye. Antarktîkaya Rojava ji sala 1950an heta sala 2000an di heyamên dehsalan de ji 0,1 °C zêdetir germ bûye û nîvgirava Antarktîkayê ya ku li ber çavan e ji nîvê sedsala 20an vir ve bi qasê 3 °C germ bûye. Antarktîkaya Rojhilat ku li gorî Antarktîkaya Rojava sar e û avhewaya deverê sekan (stabîl) heta salên 2000î germahî nîşan nedaye. Li dora Antarktîkayê, Okyanûsa Başûr ji her okyanûseke din zêdetir germahiya okyanûsê kişandiye û li kûrahiyên bi qasê 2.000 mêtreyan germbûneke berbiçav çêbûye. Li dora Antarktîka Rojava, okyanûs ji sala 1955an vir ve bi qasê 1 °C germ bûye. Germbûna Okyanûsa Başûr a li dora Antarktîkayê bûye sedema qelsbûn an jî hilweşîna refikên qeşayên ku li derveyî qeşayan digeriyan û hevsengiya wan pêk dianiyan. Her çiqas perê qeşayên Antarktîkaya Rojhilat ku berdewam dike ku li hundirê welêt qeşayê zêde bike jî gelek cemedên peravê giraniya xwe winda dikin û paşve dikişin ku ev jî dibe sedema windabûna giştî ya qeşayên li seranserê Antarktîkayê. Hatiye payîn ku heta sala 2100an ku windabûna qeşaya li Antarktîkayê bi qasê 11 santî metreyan bilindbûna asta deryayê ya gerdûnî zêde bike. Bi germbûna zêdetir re îhtimala bêîstîqrariyê pir zêdetir dibe û dikare bilindbûna asta deryayê ya gerdûnî ya sedsala 21ê du caran zêdetir bike. Ava heliyayî ya nû ya ji qeşayê ava binê Antarktîkayê ya şor firk dike û şaneya jêrîn a gera serûbinkirina Okyanûsa Başûr (SOOC) qels dike. Her çiqas bandorên tevahî tê payîn ku di nav çend sedsalan de çêbibin jî, li gorî hinek lêkolînan, hilweşîna tevahî ya SOOCê dikare di navbera 1.7 °C û 3 °C germbûna gerdûnî de çêbike. Ev barîna kêm ê li nîvkada başûr û barîna zêde yê li nîvkada bakur, dibe sedema kêmbûna masîgirî ya li Okyanûsa başûr û hilweşîna potansiyel a hinek ekosîstemên deryayî vedigire. Her çiqas gelek cureyên Antarktîkayê nehatibin keşifkirin jî, zêdebûna flora Antarktîkayê ya belgekirî heye û ji u bo parastina jîngeheke guncavê faunayên mezin ên wekê pengûenan zehmetî hene. Helandina erdên cemed girtî dibe ku ji bo erdên bê cemed bibe sedema gazên serayê û qirêjiya cemedgirtî ya berê ku bi helandinê re derdikeve holê. Germbûna Antarktîkayê û guhertinên têkildar di gera Okyanûsa Başûr de dikarin bandorê li şêwazên avhewayê yên li hinek deverên Afrîkayê jî bikin ku dikare bandor li barîna herêmî û guherîna germahiyê bike. Ger germahî ji asta sala 2020an 2 °C kêmtir nebe, ihtimal heye ku qata qeşayê ya Antarktîkaya Rojava bi tevahî bihele. Hatiye payîn ku windabûna vê qata qeşayê heye bi tevahî ji holê rabe ev pêvajo bi qasê 500 û 13.000 sal berxwe bide. Ger qeşaya bilind hilweşe dibe ku asta deryayê bi qasê 3,3 mêtre bilind bibe û bi helandina qeşayên li ser çiyayan qeşayên bilind jî dibe ku asta deryayê bi qasê 4,3 metreyan bilind bike. Qata qeşayê ya Antarktîkaya Rojhilat ku qeşayeke aram e dibe ku bibe sedema bilindbûna asta deryayê ji asta germbûna heyî tenê 0,5 m heta 0,9 m ku ev jî beşek piçûk ê ji bilind bûna 53,3 mêtreyan e ku di tevahiya helandina qata qeşayê de pêk tê. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commons|Antarctica|Antarktîka}} {{Parzemîn}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Antarktîka| ]] [[Kategorî:Cîhan]] [[Kategorî:Parzemîn]] 86gjdsedp0m6k75sogqjrhvwnf4mbaf 2090433 2090432 2026-09-02T03:10:22Z Penaber49 39672 2090433 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdanka giştî}} '''Antarktîka'''<ref>{{Îzolî, 2007|r=1138|jêgirtin=Antarktîka}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ferhenga Erdnîgarîyê (Coğrafya)|Ferhenga Erdnîgarîyê]]|paşnav=Önen|pêşnav=Abdurrahman |weşanger=Stembol: Doz|sal=2008|rûpel=36}}</ref> yan jî '''Antarktîk'''{{Çavk}} ({{Bi-la|Antarctica}}) yek ji [[parzemîn]]ên cîhanê ye ku parzemîna herî başûr ê dinyayê û parzemîna herî kêm nifûs a cîhanê ye. Parzemîn bi tevahî li başûrê çembera Antarktîkayê ye û ji aliyê [[Okyanûsa Başûr]] (ku wekê Okyanûsa Antarktîkayê jî tê zanîn) ve hatiye dorpêçkirin ku [[Cemsera Başûr]] a erdnîgarî vedihewîne. Di heman demê de Antarktîka pêncem parzemîna herî mezin ê cîhanê ye ku bi qasê ji %40 ji [[Ewropa|Ewropayê]] mezintir e û rûbera parzemînê bi qasê 14.200.000 km² rûerd (an rûqeşa) vegirtiye. Piraniya Antarktîkayê bi qata qeşayê ya Antarktîkayê ve hatiye nixumandin ku qalindahiya navînî ya qeşayê bi qasê 1,9 km ye. Antarktîka bi navînî parzemîna herî sar, herî hişke û parzemîna herî bi ba û bahoz ê cîhanê ye û parzemîn ji asta deryayê xwedî bilindahiyeke navînî ye. Antarktîka bi piranî ji çoleke cemserî pêk hatiye ku barîna salane li peravê zêdetirî 200 mm ye û berf û barana li hundirê parzemînê gelek kêm e. Qeşayên parzemîn di warê ava şîrîn de gelek dewlemend e ku nêzîkê ji %70ê rezervên ava şirîn ên cîhanê li Antarktîkayê cemedgirtî ye. Hatiye payîn ger ku qeşaya Antarktîkayê bihele, dê asta deryayê ya [[Cîhan|cîhanê]] bi qasê 60 mêtreyan bilind bibe. Her wiha Antarktîka xwediyê rekora germahiya herî nizm a pîvandî yê li ser rûyê [[Dinya (gerstêrk)|Erdê]] ye ku nizmahiya germahiya bi qasê −89.2 °C hatiye pîvandin. Germahiya herêmên peravê di havînê de dikare bi qasê 10 °C bilind bibe. Cureyên xwemaliyên ajalan kêzik, nematod, pengûen, fok û tardigrad in. Li cihên ku nebat lê hene, bi piranî bi awayê liken an kevzê ye. Refên qeşayê yên Antarktîkayê dibe ku cara yekem di sala 1820an de, di dema sefereke rûsî de ku ji aliyê Fabian Gottlieb von Bellingshausen û Mikhail Lazarev ve hatibû birêvebirin, hatine dîtin. Di dehsalên piştê seferên wan, di seferên fransî, amerîkî û brîtanî de li parzemînê lêkolînên zêdetir hatine kirin. Yekem derketina piştrastkirî ya Antarktîkayê ji aliyê tîmeke norwêcî ve di sala 1895an de pêk hatiye. Di destpêka sedsala 20an de, çend seferên navxwe yên parzemînê çêbûne. Lêkolînerên brîtanî Douglas Mawson, Edgeworth David û Alistair Mackay yekem kes bûn ku di sala 1909an de gihîştine [[Cemsera Başûr]] a manyetîkî û cemsera başûr a erdnîgarî jî yekem car di sala 1911an de lêkolînerê norwêcî Roald Amundsen gihiştiye cemserê. Ji aliyê îdarî ve Antarktîka ji aliyê nêzîkê 30 welatan ve tê birêvebirin ku hemî jî endamên sîstema peymana Antarktîkayê ya sala 1959an in. Li gorî şertên peymanê, çalakiyên leşkerî, kolandinên kanên madenê, teqînên nukleerî û avêtina bermayiyên nukleerî li Antarktîkayê qedexe ne. Geştiyarî, masîgirtin û lêkolîn çalakiyên sereke yên mirovan li Antarktîkayê û li derdora Antarktîkayê hene. Di mehên havînê de nêzîkê 5.000 kes li stasyonên lêkolînê dimînin û ev hejmar di mehên zivistanê de dadikeve 1.000 kesan. Her çiqas parzemîn dûr be jî, çalakiyên mirovan bi rêya qirêjî, guherîna avhewayê û bi rêya tenikbûna [[tebeqeya ozonê]] bandoreke neyînî li ser Antarktîkayê dihêle. Helîna qata qeşayê ya [[Antarktîkaya Rojava]] ya ku potansiyeleke nearam e, di pêşbîniyên bilindbûna [[asta deryayê]] yên di asta sedsalê de bûye sedema nezelaliyeke herî mezin û heman helîn bandorê li ser serûbinkirina gera [[Okyanûsa Başûr]] jî dike ku di dawiyê de dikare bibe sedema bandorên girîng li ser avhewaya [[Nîvkada Başûr]] û hilberîna Okyanûsa Başûr. == Etîmolojî == [[Wêne:1657 map Polus Antarcticus.jpg|thumb|Nexşeya cemserî ya herî başûrê Dinyayê]] Navê ku ji parzemînê hatiye dayîn ji peyva antarktîka hatiye ku ji peyva fransî ya navîn ''antartique'' an ''antarctique'' ('li hemberî Arktîkê') û piştre ji peyva latînî ''antarcticus'' ('li hemberî bakur') hatiye. Navê Antarktîkus ji peyvên yewnanî ἀντι- ('dij-') û ἀρκτικός (arktikos, 'ya hirçê [Ursa Major], bakur') hatiye.<ref name=":0">{{Cite book |sernav=Lettinck 2021, p. 158.}}</ref> Fîlozofê yewnanî Arîstoteles li dora 350 {{bz}} de di ''Meteorolojiyê'' de li ser "herêma Antarktîkê" nivîsandiye. Li gorî raporê, erdnîgarnasê yewnanî Marinusê ji Tîrusê ev nav di nexşeya xwe ya cîhanê ya sedsala duyem a {{pz}} de ku niha winda bûye, bi kar aniye. Nivîskarên romayî Gaius Julius Hyginus û Apuleius ji bo cemsera başûr navê yewnanî yê latînîkirî polus antarcticus bi kar anîne ku ji wir peyva fransî ya kevin ''pole antartike'' (nûjen ''pôle antarctique'')<ref>{{Cite book |sernav=Hyginus 1992, p. 176.}}</ref> ku di sala 1270an de hatiye piştrastkirin û ji wir jî peyva îngilîziya navîn pol antartik ku cara yekem di lêkolîneke ji aliyê nivîskarê îngilîzî Geoffrey Chaucer ve hatiye nivîsandin, hatiye wergirtin.<ref name=":0" /> Ramanên ewropî yên di derbarê hebûna Terra Australis ku parzemîneke berfirehê li başûrê dûr ê cîhanê ye ku ji bo hevsengî kirina axên bakurê [[Ewropa]], [[Asya]] û [[Afrîkaya Bakur]] pêk tîne, wekê têgeheke rewşenbîrî, ji kevnariya klasîk ve hebû. Ji ber vê yekê ''Terra Australis'' navê ku ji bo hemî girseyên bejayî yên hîpotetîk ên ku tê pêşniyar kirin ku li cihê ku niha tê zanîn Antarktîka heye, hatibû bikaranîn.<ref>{{Cite book |sernav=Mericq 1987, pp. 90–91: 'They published maps and charts based on the hypothesis that Tierra del Fuego was the beginning of that Terra Australis. The first person ever to have rights over these lands was Pedro Sancho de la Hoz, who received them through a special decree signed by Emperor Charles V on 24 January 1539.'}}</ref> Îdiaya hebûna axek wisa heta keşfkirina Awistralyayê ku ji aliyê ewropiyan ve hatiye keşfkirin, berdewam kiriye.<ref>{{Cite book |sernav=Scott, Hiatt & McIlroy 2012, pp. 2–3.}}</ref> Di destpêka sedsala 19an de keşifger Matthew Flinders guman li hebûna parzemîneke cuda yê li başûrê Awistralyayê (ku di wê demê wekê New Holland hatiye binavkirin) kiriye û ji ber vê yekê pêşniyar kiriye ku li cihê wê navê "Terra Australis" ji bo [[Awistralya|Awistralyayê]] were bikar anîn.<ref>{{Cite book |sernav=Cawley 2015, p. 130.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=McCrone & McPherson 2009, p. 75.}}</ref> Di sala 1824an de rayedarên kolonyal ên li Sîdneyê bi fermî navê parzemîna New Hollandê wekê Awistralya guhertine û peyva "Terra Australis" wekê referansek ji bo navê Antarktîkayê hiştine. Di dehsalên piştre de, erdnîgaran hevokên wekê "parzemîna Antarktîkayê" bi kar anîne. Wan li cihê vê navê li naveke helbestî geriyane û navên wekê ''Ultima'' û ''Antipodea'' pêşniyar kirine.<ref>{{Cite book |sernav=Cameron-Ash 2018, p. 20.}}</ref> Ji bo binavkirina parzemînê navê Antarktîka di salên 1890î de hatiye pejirandin û bikaranîna yekem ê vê navê ji aliyê kartografê skotlendî John George Bartholomew pêk hatiye.<ref>{{Cite web |url=https://digital.nls.uk/bartholomew/highlights/antarctica.html#:~:text=Edinburgh%20geographer%20and%20mapmaker%20John,since%20the%20first%20century%20AD. |sernav=Highlights from the Bartholomew Archive: The naming of Antarctica}}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Antarctica.svg|thumb|300px|Nexşeyek ku Antarktîkaya Rojhilat li rastê Çiyayên Transantarktîk û Antarktîkaya Rojava li çepê ye, nişan dide.]] Antarktîka ku bi awayekî asîmetrîk li dora cemsera başûr û bi piranî li başûrê çembera Antarktîkayê (ku yek ji pênc çemberên sereke yên firehiyê ye ku nexşeyên cîhanê nîşan didin) cih digire ku ji aliyê [[Okyanûsa Başûr]] ve hatiye dorpêçkirin. Di heman de çem ên avan li Antarktîkayê hene ku çemê herî dirêj ê parzemînê çemê Onyxê ye. Her wiha Antarktîka bi qasê 14,2 milyon km² rûber vedigire ku hema hema du car ji rûbera [[Awistralya|Awistralyayê]] mezintir e ku bi vê rûberê bûye pêncem parzemîna herî mezin ê cîhanê. Xeta perava Antarktîkayê bi qasê 18.000 km dirêj e ku ji sala 1983an vir ve çar celebên peravê li parzemînê hene ku perav ji %44ê peravê ji qeşayên avjenî, ji %38 ji dîwarên qeşayê pêk tê ku li ser keviran dimînin, ji %13 ji deverên qeşayî an jî qiraxa cemedên bilind pêk tê û ji %5ê ji parvên mayî jî ji kevirên vekirî pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |sernav=Antarctica - The World Factbook |malper=www.cia.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en |archive-date=2022-05-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220509192134/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: glaciological and geophysical folio |paşnav=Drewry |pêşnav=D. J. |weşanger=University of Cambridge, Scott Polar Research Institute |tarîx=1983 |isbn=978-0-901021-04-5 |cih=Cambridge}}</ref> Golên ku di binê qeşaya parzemînî de dimînin, bi piranî li geliyên hişk ên McMurdo an jî li gelek oazên cûda çêbûne.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> [[Gola Vostokê]] ku di bin stasyona Vostok a [[Rûsya|Rûsyayê]] de hatiye dîtin, mezintirîn gola binqeşayê ya cîhanê û yek ji mezintirîn golên cîhanê ye. Berê hatiye bawer kirin ku gol bi milyonan salan hatiye girtin lê di roja îro de zanyaran texmîn kirine ku ava golê her 13.000 sal carekê bi helandin û cemidandina hêdî ya qeşayê hatiye guhertin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=David |tarîx=2019-06-27 |sernav=Antarctica |url=https://academic.oup.com/book/62792 |kovar=OUP Academic |ziman=en |doi=10.1093/wentk/9780190641320.001.0001}}</ref> Di mehên havînan de qeşa li qiraxên golan dikare bihele û xendekên şil bi awayekê demkî çêdibin. Di heman demê de li Antarktîkayê hem golên ava şor û hem jî golên ava şirîn hene.<ref name=":1" /> [[Wêne:Mount Vinson from NW at Vinson Plateau by Christian Stangl (flickr).jpg|thumb|Dîmenek ji çiyayê Vînsonê ku li bakurê rojavayê Antarktîkayê ye û bilindeya herî bilind ê Antarktîkayê ye]] Antarktîka ji aliyê Çiyayên Transantarktîk ve hatiye dabeşkirin ku ji erdê Vîktoryayê heta [[Deryaya Rossê]] dirêj dibin ku ev her alî di nav xwe de Antarktîkaya Rojava û Antarktîkaya Rojhilat vedigirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: Earth's Own Ice World |paşnav=Carroll |pêşnav=Michael |weşanger=Springer |tarîx=2018-05-16 |isbn=978-3-319-74623-4 |paşnav2=Lopes |pêşnav2=Rosaly}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ji |pêşnav=Fei |paşnav2=Gao |pêşnav2=Jinyao |paşnav3=Li |pêşnav3=Fei |paşnav4=Shen |pêşnav4=Zhongyan |paşnav5=Zhang |pêşnav5=Qiao |paşnav6=Li |pêşnav6=Yongdong |tarîx=2017-10-16 |sernav=Variations of the effective elastic thickness over the Ross Sea and Transantarctic Mountains and implications for their structure and tectonics |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0040195117302937 |kovar=Tectonophysics |cild=717 |rr=127–138 |doi=10.1016/j.tecto.2017.07.011 |issn=0040-1951}}</ref> Piraniya Antarktîkayê bi tebeqeyên qeşayê ya Antarktîkayê ve hatiye nixumandin ku bi navînî 1,9 km qalindahiya qeşayan hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fretwell |pêşnav=P. |paşnav2=Pritchard |pêşnav2=H. D. |paşnav3=Vaughan |pêşnav3=D. G. |paşnav4=Bamber |pêşnav4=J. L. |paşnav5=Barrand |pêşnav5=N. E. |paşnav6=Bell |pêşnav6=R. |paşnav7=Bianchi |pêşnav7=C. |paşnav8=Bingham |pêşnav8=R. G. |paşnav9=Blankenship |pêşnav9=D. D. |paşnav10=Casassa |pêşnav10=G. |paşnav11=Catania |pêşnav11=G. |paşnav12=Callens |pêşnav12=D. |paşnav13=Conway |pêşnav13=H. |paşnav14=Cook |pêşnav14=A. J. |paşnav15=Corr |pêşnav15=H. F. J. |tarîx=2013-02-28 |sernav=Bedmap2: improved ice bed, surface and thickness datasets for Antarctica |url=https://tc.copernicus.org/articles/7/375/2013/ |kovar=The Cryosphere |ziman=English |weşanger=Copernicus GmbH |cild=7 |hejmar=1 |rr=375–393 |doi=10.5194/tc-7-375-2013 |issn=1994-0416}}</ref> Tebeqeya qeşayê ji xeynî ji xeynî çend oazanên li geliyên hişk ên McMurdo tevahiya parzemînê nixumandine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://antarcticsun.usap.gov/science/4184/ |sernav=The Antarctic Sun: News about Antarctica - The Lost Dry Valleys of the Polar Plateau |malper=antarcticsun.usap.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en |archive-date=2022-01-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220115223943/https://antarcticsun.usap.gov/science/4184/ |url-status=dead }}</ref> Çend çemên qeşayî yên Antarktîkayê ku ber bi refên qeşayî yên Antarktîkayê ve diherikin, pêvajoyeke ku wekê dînamîkên tebeqeyên qeşayê hatine pênasekirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gfdl.noaa.gov/ice-sheet-dynamics/ |sernav=Ice Sheet Dynamics – Geophysical Fluid Dynamics Laboratory |malper=www.gfdl.noaa.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31}}</ref> Antarktîkaya Rojhilat ji Coats Land, Queen Maud Land, Enderby Land, Mac. Robertson Land, Wilkes Land û Victoria Land pêk hatiye. Ji xeynî beşek piçûk, hemî deverên parzemînê di nav nîvkada rojhilat de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctic Climate Evolution |paşnav=Florindo |pêşnav=Fabio |weşanger=Elsevier |tarîx=2008-10-10 |isbn=978-0-08-093161-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yUu-x70CZEcC |paşnav2=Siegert |pêşnav2=Martin}}</ref> Li ser û dora Antarktîkayê gelek girav hene ku piraniya wan giravên volkanîk in û li gorî pîvanên jeolojîk pir ciwan in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://figshare.utas.edu.au/articles/journal_contribution/Origin_and_evolution_of_the_sub-Antarctic_islands_the_foundation/24483391 |sernav=Quilty, Patrick Gerard |malper=figshare.utas.edu.au |roja-gihiştinê=2026-08-31 |doi=10.26749/rstpp.141.1.35}}</ref> Îstîsnayên herî berbiçav giravên [[deşta Kerguelenê]] ne ku girava herî kevin li dora 40 milyon sal berê niha çêbûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Olierook |pêşnav=Hugo K. H. |paşnav2=Jourdan |pêşnav2=Fred |paşnav3=Merle |pêşnav3=Renaud E. |paşnav4=Timms |pêşnav4=Nicholas E. |paşnav5=Kusznir |pêşnav5=Nick |paşnav6=Muhling |pêşnav6=Janet R. |tarîx=2016-04-15 |sernav=Bunbury Basalt: Gondwana breakup products or earliest vestiges of the Kerguelen mantle plume? |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0012821X1630019X |kovar=Earth and Planetary Science Letters |cild=440 |rr=20–32 |doi=10.1016/j.epsl.2016.02.008 |issn=0012-821X}}</ref> Girê Vinson a li çiyayên Ellsworthê bi bilindahiya 4.892 mêtreyê bilindeya herî bilind ê Antarktîkayê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hall Ball Kiwi Mountaineers From Mount Cook To Everest |paşnav=Monteath |pêşnav=Colin |weşanger=Cloudcap |tarîx=1997 |isbn=978-0-938567-42-4 |url=https://www.worldcat.org/title/38585390 |oclc=38585390}}</ref> Çiyayê Erebusa li Girava Rossê volkana herî başûrî ya cîhanê ye û her roj nêzîkê 10 caran diteqe. Xweliya ji teqînên volkanîk 300 kîlometre dûrî kratera volkanîk hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/48987684 |sernav=Antarctica : an encyclopedia from Abbott ice shelf to zooplankton {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en}}</ref> Delîlên hejmareke mezin ji volkanan di bin qeşayê de hene ku ger asta çalakiyê bilind bibe, dibe ku ji bo tebeqeya qeşayê xetereyek çêbike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: Earth's Own Ice World |paşnav=Carroll |pêşnav=Michael |weşanger=Springer |tarîx=2018-05-16 |isbn=978-3-319-74623-4 |paşnav2=Lopes |pêşnav2=Rosaly}}</ref> Qubeya qeşayê ya bi navê Dome Argus li Antarktîkaya Rojhilat e ku bi qasê bilindahiya 4.091 metreyan bilind ew û qada qeşayê ya herî bilind ê Antarktîkayê ye. Ev gir yek ji cihên herî sar û hişk ên cîhanê ye ku germahî ya li vir heya −90 °C ê dadikeve û barîna salane jî bi qasê 1-3 sm ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica And The Arctic Circle, A Geographic Encyclopedia Of The Earth's Polar Regions |tarîx=2014-04-01 |url=http://archive.org/details/antarctica-and-the-arctic-circle-2-volumes-a-geographic-encyclopedia-of-the-earths-polar-regions}}</ref> == Dîroka jeolojîk == Ji dawiya serdema meoproterozoîkê heta serdema kretasyeyê, Antarktîka beşek ji superparzemîna [[Gondwana|Gondwanayê]] bû û parzemîn bi pêvajoya tevgerên Antarktîkaya îro ji ber ku Gondwana hêdî hêdî ji hev perçe bûye, li dora 183 milyon sal berê îro ava bûye. Di demek dirêj a serdema fanerozoyîkê de Antarktîka xwedî avhewayek tropîkal ê nerm bû û ew bi daristanên berfireh nixumandî bû. === Serdema paleozoyîkê (539–252 milyon sal berê) === [[Wêne:Glossopteris sp. (fossil leaf) (Permian; Antarctica) 1 (49063572172) (cropped).jpg|thumb|Ji serdema permeya Antarktîkayê pelgeke ''Glossopteris sp.'' yê]] Germbûna berdewam bûye sedem ku piraniya Gondwanayê ziwa bibe. Di serdema triyasiyê de Antarktîka ji aliyê cûreyeke giyayên bi tov (pteridosperms) ve serdest bû ku ji cinsê Dicroidiumê bûn ku wekê daran mezin dibûn. Florayên din ên triasiyê ginkgophytes, sîkadofites, darên konîfer û sphenopsid bûn. Tetrapod (ajaleke çar ling) cara yekem di serdema triyasiya destpêkê de li Antarktîkayê hatine dîtin û fosîlên herî kevn ên naskirî di formasyona fremouw a çiyayên Transantarktîkê de hatine dîtin. Sînapsîd (ku wekê "xijendeyên mîna memikdaran" jî têne zanîn) cureyên wekê Lystrosaurus di nav de hebû û di serdema triyasiya destpêkê de zêde bûn. Nîvgirava Antarktîkayê di serdema jurasiyê de (206 heta 146 milyon sal berê) dest bi avakirina xwe kiriye. Afrîka di serdema jurasiyê li de dora 160 milyon sal berê ji Antarktîkayê dabeş bûye û piştre jî di serdema kretasiya destpêkê de nîvgirava Hindistanê (nêzîkî 125 milyon sal berê) ji heman parzemînan dabeş bûye. Darên ginkgo, konîfer, Bennettitale, nebatên poçikê hespan, fern û sikad di wê demê de pir bûn. Nêzîkê 80 milyon sal berê nebatên kulîlkdar bûne komên nebatan ên herî cihêreng ên li ser parzemînê. Her çiqas darên behîvê yên başûr (Nothofagus) ber bi dawiya kretasyeyê ve berbiçav bin jî li Antarktîkaya Rojava daristanên pelderzî di seranserê serdema kretasyeyê de (146–66 milyon sal berê) de serdest bûn. Her çiqas tenê çend cinsên dînezorên Antarktîkayê (Cryolophosaurus û Glacialisaurus, ji Formasyona Hanson a serdema jurasiya destpêka çiyayên Transantarktîkê û Antarctopelta, Trinisaura, Morrosaurus û Imperobator ji kretasya dereng a nîvgirava Antarktîkayê) hatine vegotin, Ammonît li deryayên derdora Antarktîkayê pir belav bûn û dînezor jî hebûn. === Serdema senozoyîkê (66–10 milyon sal berê) === Di destpêka serdema paleojenê de girêdana pira bejahî ya pira Antarktîkayê, Antartîkayê bi Amerîkaya Başûr û her wiha bi başûrê rojhilatê Awistralyayê ve berdewam kiriye. Fauna ji Formasyona La Mesetaya li nîvgirava Antarktîkayê ku dîroka wê vedigere serdema eosenê, pir dişibihe faunayên wekhev ên Amerîkaya Başûr ku ajalên wekê ajalên bi kîsik (marsupials), xenarthran, litoptern û ungulatesê bi sim û her wiha gondwanatheres û dibe ku meridiolestidans hebûn. Hatiye texmînkirin ku ajalên bi kîsik di destpêka eosenê de ji Amerîkaya Başûr bi rêya Antarktîkayê belavê Awistralyayê bûne. Nêzîkê 53 milyon sal berê Awistralya û Gîneya Nû ji Antarktîkayê veqetiyane û Deriyê Tazmanyayê vebûye. Modelên erdnîgariya Antarktîkayê nîşan didin ku ev herikîn û her wiha çerxa paşvegerê ya xwedî kirinê ji ber kêmbûna asta CO₂yê çêbûye û bûye sedema afirandina qeşayên piçûk û qeşayên mayînde yên cemserî. Her ku asta CO₂yê zêdetir kêm bûye, qeşayê dest bi berfirehbûneke bilez kiriye û cihê daristanên ku heta wê demê Antarktîkayê vedişartin girtiye. Ekosîstemên tundrayê li Antarktîkayê heta 14 û 10 milyon sal berê niha hebûna xwe berdewam kirine û piştre sarbûna zêdetir bûye sedema tunekirina van tundrayan. === Serdema hemdem === Her çiqas jeolojiya Antarktîkayê bi piranî ji aliyê qeşaya parzemînî ve hatibe veşartin jî, parzemîn dikare bi teknîkên wekê ji hestkirina ji dûr ve, radara ku di bin erdê de derbas dibe û wêneyên satelîtê werin lêkolîn kirin. Ji aliyê jeolojîk ve, Antarktîkaya Rojava pir dişibihe Andên Amerîkaya Başûr. Nîvgirava Antarktîkayê bi bilindbûna jeolojîk û veguherîna sedîmentên binê deryayê ku veguheriye kevirên metamorfîk, çêbûye. Antarktîkaya Rojava bi yekbûna çend plakayên parzemînî çêbûye ku di encamê de hejmarek rêzeçiyayên li herêmê çêbûne ku rêzeçiyayên herî berbiçav çiyayên Ellsworthê bûn. Hebûna sîstema rift a Antarktîkaya Rojava bûye sedema volkanîzma li ser sinorê di navbera Antarktîkaya Rojava û Rojhilat de û her wiha bûye sedema çêbûna çiyayên Transantarktîkê. Antarktîka Rojhilat ji aliyê jeolojîk ve devereke pirreng e. Avabûna Antarktîka Rojhilat di serdema arkeyî (4.000 –2.500 milyon sal berê) de dest pê kiriye û di serdema kambriyê de rawestiyaye. Herêm li ser kratoneke kevirî hatiye avakirin ku bingeha mertala prekambriyê ava kiriye. Li ser bingehê komir û kevirên qûmê, kevirên kilsinî û şêl hene ku di serdemên devonî û jurasiyê de hatine danîn ku çiyayên Transantarktîkê çêbikin. Li deverên peravê çiyayên wekê rêzeçiyayê Shackletonê û Vîktorya Land û hinek şikestekên tektonîk çêbûne. Komir cara yekem li Antarktîkayê li nêzîkê çiyayên Beardmoreyê ji aliyê Frank Wild ve di sefera Nimrod de di sala 1907an de hatiye tomar kirin û tê zanîn ku komirê pileya nizm li gelek deverên çiyayên Transantarktîkê heye. Çiyayên prens Charles depoyên hesinê vedihewînin û li Deryaya Rossê jî qadên neftê û gaza xwezayî hene. == Avhewa == Antarktîka parzemîna herî sar, parzemîna herî bi bahoz û parzemîna herî hişk ê Dinyayê ye. Li nêzîkê peravên parzemînê, germahî di havînê de dikare ji 10 °C ê derbas bibe û di mehên zivistanê de heya -40 °C dadikeve. Li ser deverên bilind ên navendî, germahî di mehên havînê de dikare heya -30 °C dakeve û di mehên zivistanê de jî germahiya heman deverê heya -80 °C ê dadikeve. Germahiya hewayê ya xwezayî ya herî nizm a ku li ser Erdê hatiye tomarkirin di 21ê tîrmeha sala 1983an de li stasyona Vostok a Rûsyayê li Antarktîkayê bi qasê -89.2 °C hatiye tomarkirin. Di sala 2010an de bi rêya satelîta germahiyeke hewayê germahiya parzemînê bi qasê −94.7 °C hatiye tomar kirin lêbelê dibe ku ji ev rêje ji sermaya li ser rûyê erdê bi bandor bûye ku li bilindahiya 2 mêtre li jorê rûyê erdê nehatiye tomar kirin ku ji bo tomarên fermî yên germahiya hewayê tê xwestin. Ji ber ku piraniya Antarktîkayê ji asta deryayê ji 3.000 mêtre bilindtir e, Antarktîka ji herêma Arktîkê sartir e. Germahiya Okyanûsa Arktîkê bi rêya qeşaya deryayê ya Arktîkê ber bi parzemînê ve hatiye veguhastin û bi awayê hewaya li herêma Arktîkê nerm dibe. Antarktîka çoleke cemserî ye ku barîna parzemînê kêm e. Parzemîn salane bi navînî nêzîkê 150 mm av werdigire ku bi piranî bi awayê şilopeyê ye. Deverên navxweyî hişktir e û di tevahiya salê herî zêde bi qasê 50 mm baran werdigire lê herêmên peravê bi gelemperî ji 200 mm zêdetir baran werdigirin. Li çend deverên qeşaya şîn, ba û sublîmasyon ji berfa ku dibare zêdetir berfê radike. Li geliyên hişk, heman bandor li ser bingehek kevirî çêdibe ku dibe sedema jîngeheke bêber û hişk. === Cudahiyên herêmî === Antarktîkaya Rojhilat ji ber bilindahiya xwe ya bilind ve ji Antarktîkaya Rojava sartir e. Eniyên hewayê bi zêde derbasê deverên navendî yên parzemînê nabin ku ev jî dibe sedem ku navenda parzemînê sar û hişk bimînin û dibe sedema ku bayên deverê bi leza nerm bimînin. Barîna berfa li beşa perava Antarktîkayê barîneke pir gelemperî ye ku li wir di nav 48 demjimêran de berf dikare bi qasê 1.22 mêtreyê bibare. Li qiraxa parzemînê, bayên katabatîk ên bihêz ên ji platoya cemserî pir caran bi hêza bahozê çêdibin. Di mehên havînê de ji ber ku her roj 24 demjimêrên tîrêjên rojê li wir tên wergirtin, li Cemsera Başûr ji ekvatorê zêdetir tîrêjên rojê digihîjin rûyê erdê. === Guherîna avhewayê === Tevê devera xwe yê îzolekirî, Antarktîka di dehsalên dawî de ji ber belavbûna gazên serayê, germ bûye û hinek ji beşên qeşayên xwe winda kiriye. Antarktîkaya Rojava ji sala 1950an heta sala 2000an di heyamên dehsalan de ji 0,1 °C zêdetir germ bûye û nîvgirava Antarktîkayê ya ku li ber çavan e ji nîvê sedsala 20an vir ve bi qasê 3 °C germ bûye. Antarktîkaya Rojhilat ku li gorî Antarktîkaya Rojava sar e û avhewaya deverê sekan (stabîl) heta salên 2000î germahî nîşan nedaye. Li dora Antarktîkayê, Okyanûsa Başûr ji her okyanûseke din zêdetir germahiya okyanûsê kişandiye û li kûrahiyên bi qasê 2.000 mêtreyan germbûneke berbiçav çêbûye. Li dora Antarktîka Rojava, okyanûs ji sala 1955an vir ve bi qasê 1 °C germ bûye. Germbûna Okyanûsa Başûr a li dora Antarktîkayê bûye sedema qelsbûn an jî hilweşîna refikên qeşayên ku li derveyî qeşayan digeriyan û hevsengiya wan pêk dianiyan. Her çiqas perê qeşayên Antarktîkaya Rojhilat ku berdewam dike ku li hundirê welêt qeşayê zêde bike jî gelek cemedên peravê giraniya xwe winda dikin û paşve dikişin ku ev jî dibe sedema windabûna giştî ya qeşayên li seranserê Antarktîkayê. Hatiye payîn ku heta sala 2100an ku windabûna qeşaya li Antarktîkayê bi qasê 11 santî metreyan bilindbûna asta deryayê ya gerdûnî zêde bike. Bi germbûna zêdetir re îhtimala bêîstîqrariyê pir zêdetir dibe û dikare bilindbûna asta deryayê ya gerdûnî ya sedsala 21ê du caran zêdetir bike. Ava heliyayî ya nû ya ji qeşayê ava binê Antarktîkayê ya şor firk dike û şaneya jêrîn a gera serûbinkirina Okyanûsa Başûr (SOOC) qels dike. Her çiqas bandorên tevahî tê payîn ku di nav çend sedsalan de çêbibin jî, li gorî hinek lêkolînan, hilweşîna tevahî ya SOOCê dikare di navbera 1.7 °C û 3 °C germbûna gerdûnî de çêbike. Ev barîna kêm ê li nîvkada başûr û barîna zêde yê li nîvkada bakur, dibe sedema kêmbûna masîgirî ya li Okyanûsa başûr û hilweşîna potansiyel a hinek ekosîstemên deryayî vedigire. Her çiqas gelek cureyên Antarktîkayê nehatibin keşifkirin jî, zêdebûna flora Antarktîkayê ya belgekirî heye û ji u bo parastina jîngeheke guncavê faunayên mezin ên wekê pengûenan zehmetî hene. Helandina erdên cemed girtî dibe ku ji bo erdên bê cemed bibe sedema gazên serayê û qirêjiya cemedgirtî ya berê ku bi helandinê re derdikeve holê. Germbûna Antarktîkayê û guhertinên têkildar di gera Okyanûsa Başûr de dikarin bandorê li şêwazên avhewayê yên li hinek deverên Afrîkayê jî bikin ku dikare bandor li barîna herêmî û guherîna germahiyê bike. Ger germahî ji asta sala 2020an 2 °C kêmtir nebe, ihtimal heye ku qata qeşayê ya Antarktîkaya Rojava bi tevahî bihele. Hatiye payîn ku windabûna vê qata qeşayê heye bi tevahî ji holê rabe ev pêvajo bi qasê 500 û 13.000 sal berxwe bide. Ger qeşaya bilind hilweşe dibe ku asta deryayê bi qasê 3,3 mêtre bilind bibe û bi helandina qeşayên li ser çiyayan qeşayên bilind jî dibe ku asta deryayê bi qasê 4,3 metreyan bilind bike. Qata qeşaya Antarktîkaya Rojhilat ku li gorî deverên qeşayî yên din gelek aram e tenê dikare bi qasê 0,5 mête heta 0,9 mêtreyê asta deryayê bilind bike ku ev jî beşek piçûk ê ji bilind bûna 53,3 mêtreyan e ku di tevahiya helandina qata qeşayê de pêk tê. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commons|Antarctica|Antarktîka}} {{Parzemîn}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Antarktîka| ]] [[Kategorî:Cîhan]] [[Kategorî:Parzemîn]] tpnh52jzw64kvyposxg1hqrf1pgooiu 2090434 2090433 2026-09-02T03:15:51Z Penaber49 39672 2090434 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdanka giştî}} '''Antarktîka'''<ref>{{Îzolî, 2007|r=1138|jêgirtin=Antarktîka}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ferhenga Erdnîgarîyê (Coğrafya)|Ferhenga Erdnîgarîyê]]|paşnav=Önen|pêşnav=Abdurrahman |weşanger=Stembol: Doz|sal=2008|rûpel=36}}</ref> yan jî '''Antarktîk'''{{Çavk}} ({{Bi-la|Antarctica}}) yek ji [[parzemîn]]ên cîhanê ye ku parzemîna herî başûr ê dinyayê û parzemîna herî kêm nifûs a cîhanê ye. Parzemîn bi tevahî li başûrê çembera Antarktîkayê ye û ji aliyê [[Okyanûsa Başûr]] (ku wekê Okyanûsa Antarktîkayê jî tê zanîn) ve hatiye dorpêçkirin ku [[Cemsera Başûr]] a erdnîgarî vedihewîne. Di heman demê de Antarktîka pêncem parzemîna herî mezin ê cîhanê ye ku bi qasê ji %40 ji [[Ewropa|Ewropayê]] mezintir e û rûbera parzemînê bi qasê 14.200.000 km² rûerd (an rûqeşa) vegirtiye. Piraniya Antarktîkayê bi qata qeşayê ya Antarktîkayê ve hatiye nixumandin ku qalindahiya navînî ya qeşayê bi qasê 1,9 km ye. Antarktîka bi navînî parzemîna herî sar, herî hişke û parzemîna herî bi ba û bahoz ê cîhanê ye û parzemîn ji asta deryayê xwedî bilindahiyeke navînî ye. Antarktîka bi piranî ji çoleke cemserî pêk hatiye ku barîna salane li peravê zêdetirî 200 mm ye û berf û barana li hundirê parzemînê gelek kêm e. Qeşayên parzemîn di warê ava şîrîn de gelek dewlemend e ku nêzîkê ji %70ê rezervên ava şirîn ên cîhanê li Antarktîkayê cemedgirtî ye. Hatiye payîn ger ku qeşaya Antarktîkayê bihele, dê asta deryayê ya [[Cîhan|cîhanê]] bi qasê 60 mêtreyan bilind bibe. Her wiha Antarktîka xwediyê rekora germahiya herî nizm a pîvandî yê li ser rûyê [[Dinya (gerstêrk)|Erdê]] ye ku nizmahiya germahiya bi qasê −89.2 °C hatiye pîvandin. Germahiya herêmên peravê di havînê de dikare bi qasê 10 °C bilind bibe. Cureyên xwemaliyên ajalan kêzik, nematod, pengûen, fok û tardigrad in. Li cihên ku nebat lê hene, bi piranî bi awayê liken an kevzê ye. Refên qeşayê yên Antarktîkayê dibe ku cara yekem di sala 1820an de, di dema sefereke rûsî de ku ji aliyê Fabian Gottlieb von Bellingshausen û Mikhail Lazarev ve hatibû birêvebirin, hatine dîtin. Di dehsalên piştê seferên wan, di seferên fransî, amerîkî û brîtanî de li parzemînê lêkolînên zêdetir hatine kirin. Yekem derketina piştrastkirî ya Antarktîkayê ji aliyê tîmeke norwêcî ve di sala 1895an de pêk hatiye. Di destpêka sedsala 20an de, çend seferên navxwe yên parzemînê çêbûne. Lêkolînerên brîtanî Douglas Mawson, Edgeworth David û Alistair Mackay yekem kes bûn ku di sala 1909an de gihîştine [[Cemsera Başûr]] a manyetîkî û cemsera başûr a erdnîgarî jî yekem car di sala 1911an de lêkolînerê norwêcî Roald Amundsen gihiştiye cemserê. Ji aliyê îdarî ve Antarktîka ji aliyê nêzîkê 30 welatan ve tê birêvebirin ku hemî jî endamên sîstema peymana Antarktîkayê ya sala 1959an in. Li gorî şertên peymanê, çalakiyên leşkerî, kolandinên kanên madenê, teqînên nukleerî û avêtina bermayiyên nukleerî li Antarktîkayê qedexe ne. Geştiyarî, masîgirtin û lêkolîn çalakiyên sereke yên mirovan li Antarktîkayê û li derdora Antarktîkayê hene. Di mehên havînê de nêzîkê 5.000 kes li stasyonên lêkolînê dimînin û ev hejmar di mehên zivistanê de dadikeve 1.000 kesan. Her çiqas parzemîn dûr be jî, çalakiyên mirovan bi rêya qirêjî, guherîna avhewayê û bi rêya tenikbûna [[tebeqeya ozonê]] bandoreke neyînî li ser Antarktîkayê dihêle. Helîna qata qeşayê ya [[Antarktîkaya Rojava]] ya ku potansiyeleke nearam e, di pêşbîniyên bilindbûna [[asta deryayê]] yên di asta sedsalê de bûye sedema nezelaliyeke herî mezin û heman helîn bandorê li ser serûbinkirina gera [[Okyanûsa Başûr]] jî dike ku di dawiyê de dikare bibe sedema bandorên girîng li ser avhewaya [[Nîvkada Başûr]] û hilberîna Okyanûsa Başûr. == Etîmolojî == [[Wêne:1657 map Polus Antarcticus.jpg|thumb|Nexşeya cemserî ya herî başûrê Dinyayê]] Navê ku ji parzemînê hatiye dayîn ji peyva antarktîka hatiye ku ji peyva fransî ya navîn ''antartique'' an ''antarctique'' ('li hemberî Arktîkê') û piştre ji peyva latînî ''antarcticus'' ('li hemberî bakur') hatiye. Navê Antarktîkus ji peyvên yewnanî ἀντι- ('dij-') û ἀρκτικός (arktikos, 'ya hirçê [Ursa Major], bakur') hatiye.<ref name=":0">{{Cite book |sernav=Lettinck 2021, p. 158.}}</ref> Fîlozofê yewnanî Arîstoteles li dora 350 {{bz}} de di ''Meteorolojiyê'' de li ser "herêma Antarktîkê" nivîsandiye. Li gorî raporê, erdnîgarnasê yewnanî Marinusê ji Tîrusê ev nav di nexşeya xwe ya cîhanê ya sedsala duyem a {{pz}} de ku niha winda bûye, bi kar aniye. Nivîskarên romayî Gaius Julius Hyginus û Apuleius ji bo cemsera başûr navê yewnanî yê latînîkirî polus antarcticus bi kar anîne ku ji wir peyva fransî ya kevin ''pole antartike'' (nûjen ''pôle antarctique'')<ref>{{Cite book |sernav=Hyginus 1992, p. 176.}}</ref> ku di sala 1270an de hatiye piştrastkirin û ji wir jî peyva îngilîziya navîn pol antartik ku cara yekem di lêkolîneke ji aliyê nivîskarê îngilîzî Geoffrey Chaucer ve hatiye nivîsandin, hatiye wergirtin.<ref name=":0" /> Ramanên ewropî yên di derbarê hebûna Terra Australis ku parzemîneke berfirehê li başûrê dûr ê cîhanê ye ku ji bo hevsengî kirina axên bakurê [[Ewropa]], [[Asya]] û [[Afrîkaya Bakur]] pêk tîne, wekê têgeheke rewşenbîrî, ji kevnariya klasîk ve hebû. Ji ber vê yekê ''Terra Australis'' navê ku ji bo hemî girseyên bejayî yên hîpotetîk ên ku tê pêşniyar kirin ku li cihê ku niha tê zanîn Antarktîka heye, hatibû bikaranîn.<ref>{{Cite book |sernav=Mericq 1987, pp. 90–91: 'They published maps and charts based on the hypothesis that Tierra del Fuego was the beginning of that Terra Australis. The first person ever to have rights over these lands was Pedro Sancho de la Hoz, who received them through a special decree signed by Emperor Charles V on 24 January 1539.'}}</ref> Îdiaya hebûna axek wisa heta keşfkirina Awistralyayê ku ji aliyê ewropiyan ve hatiye keşfkirin, berdewam kiriye.<ref>{{Cite book |sernav=Scott, Hiatt & McIlroy 2012, pp. 2–3.}}</ref> Di destpêka sedsala 19an de keşifger Matthew Flinders guman li hebûna parzemîneke cuda yê li başûrê Awistralyayê (ku di wê demê wekê New Holland hatiye binavkirin) kiriye û ji ber vê yekê pêşniyar kiriye ku li cihê wê navê "Terra Australis" ji bo [[Awistralya|Awistralyayê]] were bikar anîn.<ref>{{Cite book |sernav=Cawley 2015, p. 130.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=McCrone & McPherson 2009, p. 75.}}</ref> Di sala 1824an de rayedarên kolonyal ên li Sîdneyê bi fermî navê parzemîna New Hollandê wekê Awistralya guhertine û peyva "Terra Australis" wekê referansek ji bo navê Antarktîkayê hiştine. Di dehsalên piştre de, erdnîgaran hevokên wekê "parzemîna Antarktîkayê" bi kar anîne. Wan li cihê vê navê li naveke helbestî geriyane û navên wekê ''Ultima'' û ''Antipodea'' pêşniyar kirine.<ref>{{Cite book |sernav=Cameron-Ash 2018, p. 20.}}</ref> Ji bo binavkirina parzemînê navê Antarktîka di salên 1890î de hatiye pejirandin û bikaranîna yekem ê vê navê ji aliyê kartografê skotlendî John George Bartholomew pêk hatiye.<ref>{{Cite web |url=https://digital.nls.uk/bartholomew/highlights/antarctica.html#:~:text=Edinburgh%20geographer%20and%20mapmaker%20John,since%20the%20first%20century%20AD. |sernav=Highlights from the Bartholomew Archive: The naming of Antarctica}}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Antarctica.svg|thumb|300px|Nexşeyek ku Antarktîkaya Rojhilat li rastê Çiyayên Transantarktîk û Antarktîkaya Rojava li çepê ye, nişan dide.]] Antarktîka ku bi awayekî asîmetrîk li dora cemsera başûr û bi piranî li başûrê çembera Antarktîkayê (ku yek ji pênc çemberên sereke yên firehiyê ye ku nexşeyên cîhanê nîşan didin) cih digire ku ji aliyê [[Okyanûsa Başûr]] ve hatiye dorpêçkirin. Di heman de çem ên avan li Antarktîkayê hene ku çemê herî dirêj ê parzemînê çemê Onyxê ye. Her wiha Antarktîka bi qasê 14,2 milyon km² rûber vedigire ku hema hema du car ji rûbera [[Awistralya|Awistralyayê]] mezintir e ku bi vê rûberê bûye pêncem parzemîna herî mezin ê cîhanê. Xeta perava Antarktîkayê bi qasê 18.000 km dirêj e ku ji sala 1983an vir ve çar celebên peravê li parzemînê hene ku perav ji %44ê peravê ji qeşayên avjenî, ji %38 ji dîwarên qeşayê pêk tê ku li ser keviran dimînin, ji %13 ji deverên qeşayî an jî qiraxa cemedên bilind pêk tê û ji %5ê ji parvên mayî jî ji kevirên vekirî pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |sernav=Antarctica - The World Factbook |malper=www.cia.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en |archive-date=2022-05-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220509192134/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: glaciological and geophysical folio |paşnav=Drewry |pêşnav=D. J. |weşanger=University of Cambridge, Scott Polar Research Institute |tarîx=1983 |isbn=978-0-901021-04-5 |cih=Cambridge}}</ref> Golên ku di binê qeşaya parzemînî de dimînin, bi piranî li geliyên hişk ên McMurdo an jî li gelek oazên cûda çêbûne.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> [[Gola Vostokê]] ku di bin stasyona Vostok a [[Rûsya|Rûsyayê]] de hatiye dîtin, mezintirîn gola binqeşayê ya cîhanê û yek ji mezintirîn golên cîhanê ye. Berê hatiye bawer kirin ku gol bi milyonan salan hatiye girtin lê di roja îro de zanyaran texmîn kirine ku ava golê her 13.000 sal carekê bi helandin û cemidandina hêdî ya qeşayê hatiye guhertin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=David |tarîx=2019-06-27 |sernav=Antarctica |url=https://academic.oup.com/book/62792 |kovar=OUP Academic |ziman=en |doi=10.1093/wentk/9780190641320.001.0001}}</ref> Di mehên havînan de qeşa li qiraxên golan dikare bihele û xendekên şil bi awayekê demkî çêdibin. Di heman demê de li Antarktîkayê hem golên ava şor û hem jî golên ava şirîn hene.<ref name=":1" /> [[Wêne:Mount Vinson from NW at Vinson Plateau by Christian Stangl (flickr).jpg|thumb|Dîmenek ji çiyayê Vînsonê ku li bakurê rojavayê Antarktîkayê ye û bilindeya herî bilind ê Antarktîkayê ye]] Antarktîka ji aliyê Çiyayên Transantarktîk ve hatiye dabeşkirin ku ji erdê Vîktoryayê heta [[Deryaya Rossê]] dirêj dibin ku ev her alî di nav xwe de Antarktîkaya Rojava û Antarktîkaya Rojhilat vedigirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: Earth's Own Ice World |paşnav=Carroll |pêşnav=Michael |weşanger=Springer |tarîx=2018-05-16 |isbn=978-3-319-74623-4 |paşnav2=Lopes |pêşnav2=Rosaly}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ji |pêşnav=Fei |paşnav2=Gao |pêşnav2=Jinyao |paşnav3=Li |pêşnav3=Fei |paşnav4=Shen |pêşnav4=Zhongyan |paşnav5=Zhang |pêşnav5=Qiao |paşnav6=Li |pêşnav6=Yongdong |tarîx=2017-10-16 |sernav=Variations of the effective elastic thickness over the Ross Sea and Transantarctic Mountains and implications for their structure and tectonics |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0040195117302937 |kovar=Tectonophysics |cild=717 |rr=127–138 |doi=10.1016/j.tecto.2017.07.011 |issn=0040-1951}}</ref> Piraniya Antarktîkayê bi tebeqeyên qeşayê ya Antarktîkayê ve hatiye nixumandin ku bi navînî 1,9 km qalindahiya qeşayan hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fretwell |pêşnav=P. |paşnav2=Pritchard |pêşnav2=H. D. |paşnav3=Vaughan |pêşnav3=D. G. |paşnav4=Bamber |pêşnav4=J. L. |paşnav5=Barrand |pêşnav5=N. E. |paşnav6=Bell |pêşnav6=R. |paşnav7=Bianchi |pêşnav7=C. |paşnav8=Bingham |pêşnav8=R. G. |paşnav9=Blankenship |pêşnav9=D. D. |paşnav10=Casassa |pêşnav10=G. |paşnav11=Catania |pêşnav11=G. |paşnav12=Callens |pêşnav12=D. |paşnav13=Conway |pêşnav13=H. |paşnav14=Cook |pêşnav14=A. J. |paşnav15=Corr |pêşnav15=H. F. J. |tarîx=2013-02-28 |sernav=Bedmap2: improved ice bed, surface and thickness datasets for Antarctica |url=https://tc.copernicus.org/articles/7/375/2013/ |kovar=The Cryosphere |ziman=English |weşanger=Copernicus GmbH |cild=7 |hejmar=1 |rr=375–393 |doi=10.5194/tc-7-375-2013 |issn=1994-0416}}</ref> Tebeqeya qeşayê ji xeynî ji xeynî çend oazanên li geliyên hişk ên McMurdo tevahiya parzemînê nixumandine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://antarcticsun.usap.gov/science/4184/ |sernav=The Antarctic Sun: News about Antarctica - The Lost Dry Valleys of the Polar Plateau |malper=antarcticsun.usap.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en |archive-date=2022-01-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220115223943/https://antarcticsun.usap.gov/science/4184/ |url-status=dead }}</ref> Çend çemên qeşayî yên Antarktîkayê ku ber bi refên qeşayî yên Antarktîkayê ve diherikin, pêvajoyeke ku wekê dînamîkên tebeqeyên qeşayê hatine pênasekirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gfdl.noaa.gov/ice-sheet-dynamics/ |sernav=Ice Sheet Dynamics – Geophysical Fluid Dynamics Laboratory |malper=www.gfdl.noaa.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31}}</ref> Antarktîkaya Rojhilat ji Coats Land, Queen Maud Land, Enderby Land, Mac. Robertson Land, Wilkes Land û Victoria Land pêk hatiye. Ji xeynî beşek piçûk, hemî deverên parzemînê di nav nîvkada rojhilat de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctic Climate Evolution |paşnav=Florindo |pêşnav=Fabio |weşanger=Elsevier |tarîx=2008-10-10 |isbn=978-0-08-093161-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yUu-x70CZEcC |paşnav2=Siegert |pêşnav2=Martin}}</ref> Li ser û dora Antarktîkayê gelek girav hene ku piraniya wan giravên volkanîk in û li gorî pîvanên jeolojîk pir ciwan in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://figshare.utas.edu.au/articles/journal_contribution/Origin_and_evolution_of_the_sub-Antarctic_islands_the_foundation/24483391 |sernav=Quilty, Patrick Gerard |malper=figshare.utas.edu.au |roja-gihiştinê=2026-08-31 |doi=10.26749/rstpp.141.1.35}}</ref> Îstîsnayên herî berbiçav giravên [[deşta Kerguelenê]] ne ku girava herî kevin li dora 40 milyon sal berê niha çêbûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Olierook |pêşnav=Hugo K. H. |paşnav2=Jourdan |pêşnav2=Fred |paşnav3=Merle |pêşnav3=Renaud E. |paşnav4=Timms |pêşnav4=Nicholas E. |paşnav5=Kusznir |pêşnav5=Nick |paşnav6=Muhling |pêşnav6=Janet R. |tarîx=2016-04-15 |sernav=Bunbury Basalt: Gondwana breakup products or earliest vestiges of the Kerguelen mantle plume? |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0012821X1630019X |kovar=Earth and Planetary Science Letters |cild=440 |rr=20–32 |doi=10.1016/j.epsl.2016.02.008 |issn=0012-821X}}</ref> Girê Vinson a li çiyayên Ellsworthê bi bilindahiya 4.892 mêtreyê bilindeya herî bilind ê Antarktîkayê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hall Ball Kiwi Mountaineers From Mount Cook To Everest |paşnav=Monteath |pêşnav=Colin |weşanger=Cloudcap |tarîx=1997 |isbn=978-0-938567-42-4 |url=https://www.worldcat.org/title/38585390 |oclc=38585390}}</ref> Çiyayê Erebusa li Girava Rossê volkana herî başûrî ya cîhanê ye û her roj nêzîkê 10 caran diteqe. Xweliya ji teqînên volkanîk 300 kîlometre dûrî kratera volkanîk hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/48987684 |sernav=Antarctica : an encyclopedia from Abbott ice shelf to zooplankton {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en}}</ref> Delîlên hejmareke mezin ji volkanan di bin qeşayê de hene ku ger asta çalakiyê bilind bibe, dibe ku ji bo tebeqeya qeşayê xetereyek çêbike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: Earth's Own Ice World |paşnav=Carroll |pêşnav=Michael |weşanger=Springer |tarîx=2018-05-16 |isbn=978-3-319-74623-4 |paşnav2=Lopes |pêşnav2=Rosaly}}</ref> Qubeya qeşayê ya bi navê Dome Argus li Antarktîkaya Rojhilat e ku bi qasê bilindahiya 4.091 metreyan bilind ew û qada qeşayê ya herî bilind ê Antarktîkayê ye. Ev gir yek ji cihên herî sar û hişk ên cîhanê ye ku germahî ya li vir heya −90 °C ê dadikeve û barîna salane jî bi qasê 1-3 sm ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica And The Arctic Circle, A Geographic Encyclopedia Of The Earth's Polar Regions |tarîx=2014-04-01 |url=http://archive.org/details/antarctica-and-the-arctic-circle-2-volumes-a-geographic-encyclopedia-of-the-earths-polar-regions}}</ref> == Dîroka jeolojîk == Ji dawiya serdema meoproterozoîkê heta serdema kretasyeyê, Antarktîka beşek ji superparzemîna [[Gondwana|Gondwanayê]] bû û parzemîn bi pêvajoya tevgerên Antarktîkaya îro ji ber ku Gondwana hêdî hêdî ji hev perçe bûye, li dora 183 milyon sal berê îro ava bûye. Di demek dirêj a serdema fanerozoyîkê de Antarktîka xwedî avhewayek tropîkal ê nerm bû û ew bi daristanên berfireh nixumandî bû. === Serdema paleozoyîkê (539–252 milyon sal berê) === [[Wêne:Glossopteris sp. (fossil leaf) (Permian; Antarctica) 1 (49063572172) (cropped).jpg|thumb|Ji serdema permeya Antarktîkayê pelgeke ''Glossopteris sp.'' yê]] Germbûna berdewam bûye sedem ku piraniya Gondwanayê ziwa bibe. Di serdema triyasiyê de Antarktîka ji aliyê cûreyeke giyayên bi tov (pteridosperms) ve serdest bû ku ji cinsê Dicroidiumê bûn ku wekê daran mezin dibûn. Florayên din ên triasiyê ginkgophytes, sîkadofites, darên konîfer û sphenopsid bûn. Tetrapod (ajaleke çar ling) cara yekem di serdema triyasiya destpêkê de li Antarktîkayê hatine dîtin û fosîlên herî kevn ên naskirî di formasyona fremouw a çiyayên Transantarktîkê de hatine dîtin. Sînapsîd (ku wekê "xijendeyên mîna memikdaran" jî têne zanîn) cureyên wekê Lystrosaurus di nav de hebû û di serdema triyasiya destpêkê de zêde bûn. Nîvgirava Antarktîkayê di serdema jurasiyê de (206 heta 146 milyon sal berê) dest bi avakirina xwe kiriye. Afrîka di serdema jurasiyê li de dora 160 milyon sal berê ji Antarktîkayê dabeş bûye û piştre jî di serdema kretasiya destpêkê de nîvgirava Hindistanê (nêzîkî 125 milyon sal berê) ji heman parzemînan dabeş bûye. Darên ginkgo, konîfer, Bennettitale, nebatên poçikê hespan, fern û sikad di wê demê de pir bûn. Nêzîkê 80 milyon sal berê nebatên kulîlkdar bûne komên nebatan ên herî cihêreng ên li ser parzemînê. Her çiqas darên behîvê yên başûr (Nothofagus) ber bi dawiya kretasyeyê ve berbiçav bin jî li Antarktîkaya Rojava daristanên pelderzî di seranserê serdema kretasyeyê de (146–66 milyon sal berê) de serdest bûn. Her çiqas tenê çend cinsên dînezorên Antarktîkayê (Cryolophosaurus û Glacialisaurus, ji Formasyona Hanson a serdema jurasiya destpêka çiyayên Transantarktîkê û Antarctopelta, Trinisaura, Morrosaurus û Imperobator ji kretasya dereng a nîvgirava Antarktîkayê) hatine vegotin, Ammonît li deryayên derdora Antarktîkayê pir belav bûn û dînezor jî hebûn. === Serdema senozoyîkê (66–10 milyon sal berê) === Di destpêka serdema paleojenê de girêdana pira bejahî ya pira Antarktîkayê, Antartîkayê bi Amerîkaya Başûr û her wiha bi başûrê rojhilatê Awistralyayê ve berdewam kiriye. Fauna ji Formasyona La Mesetaya li nîvgirava Antarktîkayê ku dîroka wê vedigere serdema eosenê, pir dişibihe faunayên wekhev ên Amerîkaya Başûr ku ajalên wekê ajalên bi kîsik (marsupials), xenarthran, litoptern û ungulatesê bi sim û her wiha gondwanatheres û dibe ku meridiolestidans hebûn. Hatiye texmînkirin ku ajalên bi kîsik di destpêka eosenê de ji Amerîkaya Başûr bi rêya Antarktîkayê belavê Awistralyayê bûne. Nêzîkê 53 milyon sal berê Awistralya û Gîneya Nû ji Antarktîkayê veqetiyane û Deriyê Tazmanyayê vebûye. Modelên erdnîgariya Antarktîkayê nîşan didin ku ev herikîn û her wiha çerxa paşvegerê ya xwedî kirinê ji ber kêmbûna asta CO₂yê çêbûye û bûye sedema afirandina qeşayên piçûk û qeşayên mayînde yên cemserî. Her ku asta CO₂yê zêdetir kêm bûye, qeşayê dest bi berfirehbûneke bilez kiriye û cihê daristanên ku heta wê demê Antarktîkayê vedişartin girtiye. Ekosîstemên tundrayê li Antarktîkayê heta 14 û 10 milyon sal berê niha hebûna xwe berdewam kirine û piştre sarbûna zêdetir bûye sedema tunekirina van tundrayan. === Serdema hemdem === Her çiqas jeolojiya Antarktîkayê bi piranî ji aliyê qeşaya parzemînî ve hatibe veşartin jî, parzemîn dikare bi teknîkên wekê ji hestkirina ji dûr ve, radara ku di bin erdê de derbas dibe û wêneyên satelîtê werin lêkolîn kirin. Ji aliyê jeolojîk ve, Antarktîkaya Rojava pir dişibihe Andên Amerîkaya Başûr. Nîvgirava Antarktîkayê bi bilindbûna jeolojîk û veguherîna sedîmentên binê deryayê ku veguheriye kevirên metamorfîk, çêbûye. Antarktîkaya Rojava bi yekbûna çend plakayên parzemînî çêbûye ku di encamê de hejmarek rêzeçiyayên li herêmê çêbûne ku rêzeçiyayên herî berbiçav çiyayên Ellsworthê bûn. Hebûna sîstema rift a Antarktîkaya Rojava bûye sedema volkanîzma li ser sinorê di navbera Antarktîkaya Rojava û Rojhilat de û her wiha bûye sedema çêbûna çiyayên Transantarktîkê. Antarktîka Rojhilat ji aliyê jeolojîk ve devereke pirreng e. Avabûna Antarktîka Rojhilat di serdema arkeyî (4.000 –2.500 milyon sal berê) de dest pê kiriye û di serdema kambriyê de rawestiyaye. Herêm li ser kratoneke kevirî hatiye avakirin ku bingeha mertala prekambriyê ava kiriye. Li ser bingehê komir û kevirên qûmê, kevirên kilsinî û şêl hene ku di serdemên devonî û jurasiyê de hatine danîn ku çiyayên Transantarktîkê çêbikin. Li deverên peravê çiyayên wekê rêzeçiyayê Shackletonê û Vîktorya Land û hinek şikestekên tektonîk çêbûne. Komir cara yekem li Antarktîkayê li nêzîkê çiyayên Beardmoreyê ji aliyê Frank Wild ve di sefera Nimrod de di sala 1907an de hatiye tomar kirin û tê zanîn ku komirê pileya nizm li gelek deverên çiyayên Transantarktîkê heye. Çiyayên prens Charles depoyên hesinê vedihewînin û li Deryaya Rossê jî qadên neftê û gaza xwezayî hene. == Avhewa == Antarktîka parzemîna herî sar, parzemîna herî bi bahoz û parzemîna herî hişk ê Dinyayê ye. Li nêzîkê peravên parzemînê, germahî di havînê de dikare ji 10 °C ê derbas bibe û di mehên zivistanê de heya -40 °C dadikeve. Li ser deverên bilind ên navendî, germahî di mehên havînê de dikare heya -30 °C dakeve û di mehên zivistanê de jî germahiya heman deverê heya -80 °C ê dadikeve. Germahiya hewayê ya xwezayî ya herî nizm a ku li ser Erdê hatiye tomarkirin di 21ê tîrmeha sala 1983an de li stasyona Vostok a Rûsyayê li Antarktîkayê bi qasê -89.2 °C hatiye tomarkirin. Di sala 2010an de bi rêya satelîta germahiyeke hewayê germahiya parzemînê bi qasê −94.7 °C hatiye tomar kirin lêbelê dibe ku ji ev rêje ji sermaya li ser rûyê erdê bi bandor bûye ku li bilindahiya 2 mêtre li jorê rûyê erdê nehatiye tomar kirin ku ji bo tomarên fermî yên germahiya hewayê tê xwestin. Ji ber ku piraniya Antarktîkayê ji asta deryayê ji 3.000 mêtre bilindtir e, Antarktîka ji herêma Arktîkê sartir e. Germahiya Okyanûsa Arktîkê bi rêya qeşaya deryayê ya Arktîkê ber bi parzemînê ve hatiye veguhastin û bi awayê hewaya li herêma Arktîkê nerm dibe. Antarktîka çoleke cemserî ye ku barîna parzemînê kêm e. Parzemîn salane bi navînî nêzîkê 150 mm av werdigire ku bi piranî bi awayê şilopeyê ye. Deverên navxweyî hişktir e û di tevahiya salê herî zêde bi qasê 50 mm baran werdigire lê herêmên peravê bi gelemperî ji 200 mm zêdetir baran werdigirin. Li çend deverên qeşaya şîn, ba û sublîmasyon ji berfa ku dibare zêdetir berfê radike. Li geliyên hişk, heman bandor li ser bingehek kevirî çêdibe ku dibe sedema jîngeheke bêber û hişk. === Cudahiyên herêmî === Antarktîkaya Rojhilat ji ber bilindahiya xwe ya bilind ve ji Antarktîkaya Rojava sartir e. Eniyên hewayê bi zêde derbasê deverên navendî yên parzemînê nabin ku ev jî dibe sedem ku navenda parzemînê sar û hişk bimînin û dibe sedema ku bayên deverê bi leza nerm bimînin. Barîna berfa li beşa perava Antarktîkayê barîneke pir gelemperî ye ku li wir di nav 48 demjimêran de berf dikare bi qasê 1.22 mêtreyê bibare. Li qiraxa parzemînê, bayên katabatîk ên bihêz ên ji platoya cemserî pir caran bi hêza bahozê çêdibin. Di mehên havînê de ji ber ku her roj 24 demjimêrên tîrêjên rojê li wir tên wergirtin, li Cemsera Başûr ji ekvatorê zêdetir tîrêjên rojê digihîjin rûyê erdê. === Guherîna avhewayê === Tevê devera xwe yê îzolekirî, Antarktîka di dehsalên dawî de ji ber belavbûna gazên serayê, germ bûye û hinek ji beşên qeşayên xwe winda kiriye. Antarktîkaya Rojava ji sala 1950an heta sala 2000an di heyamên dehsalan de ji 0,1 °C zêdetir germ bûye û nîvgirava Antarktîkayê ya ku li ber çavan e ji nîvê sedsala 20an vir ve bi qasê 3 °C germ bûye. Antarktîkaya Rojhilat ku li gorî Antarktîkaya Rojava sar e û avhewaya deverê sekan (stabîl) heta salên 2000î germahî nîşan nedaye. Li dora Antarktîkayê, Okyanûsa Başûr ji her okyanûseke din zêdetir germahiya okyanûsê kişandiye û li kûrahiyên bi qasê 2.000 mêtreyan germbûneke berbiçav çêbûye. Li dora Antarktîka Rojava, okyanûs ji sala 1955an vir ve bi qasê 1 °C germ bûye. Germbûna Okyanûsa Başûr a li dora Antarktîkayê bûye sedema qelsbûn an jî hilweşîna refikên qeşayên ku li derveyî qeşayan digeriyan û hevsengiya wan pêk dianiyan. Her çiqas perê qeşayên Antarktîkaya Rojhilat ku berdewam dike ku li hundirê welêt qeşayê zêde bike jî gelek cemedên peravê giraniya xwe winda dikin û paşve dikişin ku ev jî dibe sedema windabûna giştî ya qeşayên li seranserê Antarktîkayê. Hatiye payîn ku heta sala 2100an ku windabûna qeşaya li Antarktîkayê bi qasê 11 santî metreyan bilindbûna asta deryayê ya gerdûnî zêde bike. Bi germbûna zêdetir re îhtimala bêîstîqrariyê pir zêdetir dibe û dikare bilindbûna asta deryayê ya gerdûnî ya sedsala 21ê du caran zêdetir bike. Ava heliyayî ya nû ya ji qeşayê ava binê Antarktîkayê ya şor firk dike û şaneya jêrîn a gera serûbinkirina Okyanûsa Başûr (SOOC) qels dike. Her çiqas bandorên tevahî tê payîn ku di nav çend sedsalan de çêbibin jî, li gorî hinek lêkolînan, hilweşîna tevahî ya SOOCê dikare di navbera 1.7 °C û 3 °C germbûna gerdûnî de çêbike. Ev barîna kêm ê li nîvkada başûr û barîna zêde yê li nîvkada bakur, dibe sedema kêmbûna masîgirî ya li Okyanûsa başûr û hilweşîna potansiyel a hinek ekosîstemên deryayî vedigire. Her çiqas gelek cureyên Antarktîkayê nehatibin keşifkirin jî, zêdebûna flora Antarktîkayê ya belgekirî heye û ji u bo parastina jîngeheke guncavê faunayên mezin ên wekê pengûenan zehmetî hene. Helandina erdên cemed girtî dibe ku ji bo erdên bê cemed bibe sedema gazên serayê û qirêjiya cemedgirtî ya berê ku bi helandinê re derdikeve holê. Germbûna Antarktîkayê û guhertinên têkildar di gera Okyanûsa Başûr de dikarin bandorê li şêwazên avhewayê yên li hinek deverên Afrîkayê jî bikin ku dikare bandor li barîna herêmî û guherîna germahiyê bike. Ji ber ku germahiya gerdûnî li dora 3°C zêde bûye, deverên xeternak ên wekê Hewza Wilkes û Hewza Aurora dibe ku di nav 2.000 salan de bimînin di bin avê de û dibe ku li van deveran bilindbûna asta deryayê bigihîje 6,4 metreyan. Ger germahî ji asta sala 2020an 2 °C kêmtir nebe, ihtimal heye ku qata qeşayê ya Antarktîkaya Rojava bi tevahî bihele. Hatiye payîn ku windabûna vê qata qeşayê heye bi tevahî ji holê rabe ev pêvajo bi qasê 500 û 13.000 sal berxwe bide. Ger qeşaya bilind hilweşe dibe ku asta deryayê bi qasê 3,3 mêtre bilind bibe û bi helandina qeşayên li ser çiyayan qeşayên bilind jî dibe ku asta deryayê bi qasê 4,3 metreyan bilind bike. Qata qeşaya Antarktîkaya Rojhilat ku li gorî deverên qeşayî yên din gelek aram e tenê dikare bi qasê 0,5 mête heta 0,9 mêtreyê asta deryayê bilind bike ku ev jî beşek piçûk ê ji bilind bûna 53,3 mêtreyan e ku di tevahiya helandina qata qeşayê de pêk tê. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commons|Antarctica|Antarktîka}} {{Parzemîn}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Antarktîka| ]] [[Kategorî:Cîhan]] [[Kategorî:Parzemîn]] t8qsusp1l1yi8igcosq67nza8bshy70 2090435 2090434 2026-09-02T03:24:42Z Penaber49 39672 /* Avhewa */ 2090435 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdanka giştî}} '''Antarktîka'''<ref>{{Îzolî, 2007|r=1138|jêgirtin=Antarktîka}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ferhenga Erdnîgarîyê (Coğrafya)|Ferhenga Erdnîgarîyê]]|paşnav=Önen|pêşnav=Abdurrahman |weşanger=Stembol: Doz|sal=2008|rûpel=36}}</ref> yan jî '''Antarktîk'''{{Çavk}} ({{Bi-la|Antarctica}}) yek ji [[parzemîn]]ên cîhanê ye ku parzemîna herî başûr ê dinyayê û parzemîna herî kêm nifûs a cîhanê ye. Parzemîn bi tevahî li başûrê çembera Antarktîkayê ye û ji aliyê [[Okyanûsa Başûr]] (ku wekê Okyanûsa Antarktîkayê jî tê zanîn) ve hatiye dorpêçkirin ku [[Cemsera Başûr]] a erdnîgarî vedihewîne. Di heman demê de Antarktîka pêncem parzemîna herî mezin ê cîhanê ye ku bi qasê ji %40 ji [[Ewropa|Ewropayê]] mezintir e û rûbera parzemînê bi qasê 14.200.000 km² rûerd (an rûqeşa) vegirtiye. Piraniya Antarktîkayê bi qata qeşayê ya Antarktîkayê ve hatiye nixumandin ku qalindahiya navînî ya qeşayê bi qasê 1,9 km ye. Antarktîka bi navînî parzemîna herî sar, herî hişke û parzemîna herî bi ba û bahoz ê cîhanê ye û parzemîn ji asta deryayê xwedî bilindahiyeke navînî ye. Antarktîka bi piranî ji çoleke cemserî pêk hatiye ku barîna salane li peravê zêdetirî 200 mm ye û berf û barana li hundirê parzemînê gelek kêm e. Qeşayên parzemîn di warê ava şîrîn de gelek dewlemend e ku nêzîkê ji %70ê rezervên ava şirîn ên cîhanê li Antarktîkayê cemedgirtî ye. Hatiye payîn ger ku qeşaya Antarktîkayê bihele, dê asta deryayê ya [[Cîhan|cîhanê]] bi qasê 60 mêtreyan bilind bibe. Her wiha Antarktîka xwediyê rekora germahiya herî nizm a pîvandî yê li ser rûyê [[Dinya (gerstêrk)|Erdê]] ye ku nizmahiya germahiya bi qasê −89.2 °C hatiye pîvandin. Germahiya herêmên peravê di havînê de dikare bi qasê 10 °C bilind bibe. Cureyên xwemaliyên ajalan kêzik, nematod, pengûen, fok û tardigrad in. Li cihên ku nebat lê hene, bi piranî bi awayê liken an kevzê ye. Refên qeşayê yên Antarktîkayê dibe ku cara yekem di sala 1820an de, di dema sefereke rûsî de ku ji aliyê Fabian Gottlieb von Bellingshausen û Mikhail Lazarev ve hatibû birêvebirin, hatine dîtin. Di dehsalên piştê seferên wan, di seferên fransî, amerîkî û brîtanî de li parzemînê lêkolînên zêdetir hatine kirin. Yekem derketina piştrastkirî ya Antarktîkayê ji aliyê tîmeke norwêcî ve di sala 1895an de pêk hatiye. Di destpêka sedsala 20an de, çend seferên navxwe yên parzemînê çêbûne. Lêkolînerên brîtanî Douglas Mawson, Edgeworth David û Alistair Mackay yekem kes bûn ku di sala 1909an de gihîştine [[Cemsera Başûr]] a manyetîkî û cemsera başûr a erdnîgarî jî yekem car di sala 1911an de lêkolînerê norwêcî Roald Amundsen gihiştiye cemserê. Ji aliyê îdarî ve Antarktîka ji aliyê nêzîkê 30 welatan ve tê birêvebirin ku hemî jî endamên sîstema peymana Antarktîkayê ya sala 1959an in. Li gorî şertên peymanê, çalakiyên leşkerî, kolandinên kanên madenê, teqînên nukleerî û avêtina bermayiyên nukleerî li Antarktîkayê qedexe ne. Geştiyarî, masîgirtin û lêkolîn çalakiyên sereke yên mirovan li Antarktîkayê û li derdora Antarktîkayê hene. Di mehên havînê de nêzîkê 5.000 kes li stasyonên lêkolînê dimînin û ev hejmar di mehên zivistanê de dadikeve 1.000 kesan. Her çiqas parzemîn dûr be jî, çalakiyên mirovan bi rêya qirêjî, guherîna avhewayê û bi rêya tenikbûna [[tebeqeya ozonê]] bandoreke neyînî li ser Antarktîkayê dihêle. Helîna qata qeşayê ya [[Antarktîkaya Rojava]] ya ku potansiyeleke nearam e, di pêşbîniyên bilindbûna [[asta deryayê]] yên di asta sedsalê de bûye sedema nezelaliyeke herî mezin û heman helîn bandorê li ser serûbinkirina gera [[Okyanûsa Başûr]] jî dike ku di dawiyê de dikare bibe sedema bandorên girîng li ser avhewaya [[Nîvkada Başûr]] û hilberîna Okyanûsa Başûr. == Etîmolojî == [[Wêne:1657 map Polus Antarcticus.jpg|thumb|Nexşeya cemserî ya herî başûrê Dinyayê]] Navê ku ji parzemînê hatiye dayîn ji peyva antarktîka hatiye ku ji peyva fransî ya navîn ''antartique'' an ''antarctique'' ('li hemberî Arktîkê') û piştre ji peyva latînî ''antarcticus'' ('li hemberî bakur') hatiye. Navê Antarktîkus ji peyvên yewnanî ἀντι- ('dij-') û ἀρκτικός (arktikos, 'ya hirçê [Ursa Major], bakur') hatiye.<ref name=":0">{{Cite book |sernav=Lettinck 2021, p. 158.}}</ref> Fîlozofê yewnanî Arîstoteles li dora 350 {{bz}} de di ''Meteorolojiyê'' de li ser "herêma Antarktîkê" nivîsandiye. Li gorî raporê, erdnîgarnasê yewnanî Marinusê ji Tîrusê ev nav di nexşeya xwe ya cîhanê ya sedsala duyem a {{pz}} de ku niha winda bûye, bi kar aniye. Nivîskarên romayî Gaius Julius Hyginus û Apuleius ji bo cemsera başûr navê yewnanî yê latînîkirî polus antarcticus bi kar anîne ku ji wir peyva fransî ya kevin ''pole antartike'' (nûjen ''pôle antarctique'')<ref>{{Cite book |sernav=Hyginus 1992, p. 176.}}</ref> ku di sala 1270an de hatiye piştrastkirin û ji wir jî peyva îngilîziya navîn pol antartik ku cara yekem di lêkolîneke ji aliyê nivîskarê îngilîzî Geoffrey Chaucer ve hatiye nivîsandin, hatiye wergirtin.<ref name=":0" /> Ramanên ewropî yên di derbarê hebûna Terra Australis ku parzemîneke berfirehê li başûrê dûr ê cîhanê ye ku ji bo hevsengî kirina axên bakurê [[Ewropa]], [[Asya]] û [[Afrîkaya Bakur]] pêk tîne, wekê têgeheke rewşenbîrî, ji kevnariya klasîk ve hebû. Ji ber vê yekê ''Terra Australis'' navê ku ji bo hemî girseyên bejayî yên hîpotetîk ên ku tê pêşniyar kirin ku li cihê ku niha tê zanîn Antarktîka heye, hatibû bikaranîn.<ref>{{Cite book |sernav=Mericq 1987, pp. 90–91: 'They published maps and charts based on the hypothesis that Tierra del Fuego was the beginning of that Terra Australis. The first person ever to have rights over these lands was Pedro Sancho de la Hoz, who received them through a special decree signed by Emperor Charles V on 24 January 1539.'}}</ref> Îdiaya hebûna axek wisa heta keşfkirina Awistralyayê ku ji aliyê ewropiyan ve hatiye keşfkirin, berdewam kiriye.<ref>{{Cite book |sernav=Scott, Hiatt & McIlroy 2012, pp. 2–3.}}</ref> Di destpêka sedsala 19an de keşifger Matthew Flinders guman li hebûna parzemîneke cuda yê li başûrê Awistralyayê (ku di wê demê wekê New Holland hatiye binavkirin) kiriye û ji ber vê yekê pêşniyar kiriye ku li cihê wê navê "Terra Australis" ji bo [[Awistralya|Awistralyayê]] were bikar anîn.<ref>{{Cite book |sernav=Cawley 2015, p. 130.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=McCrone & McPherson 2009, p. 75.}}</ref> Di sala 1824an de rayedarên kolonyal ên li Sîdneyê bi fermî navê parzemîna New Hollandê wekê Awistralya guhertine û peyva "Terra Australis" wekê referansek ji bo navê Antarktîkayê hiştine. Di dehsalên piştre de, erdnîgaran hevokên wekê "parzemîna Antarktîkayê" bi kar anîne. Wan li cihê vê navê li naveke helbestî geriyane û navên wekê ''Ultima'' û ''Antipodea'' pêşniyar kirine.<ref>{{Cite book |sernav=Cameron-Ash 2018, p. 20.}}</ref> Ji bo binavkirina parzemînê navê Antarktîka di salên 1890î de hatiye pejirandin û bikaranîna yekem ê vê navê ji aliyê kartografê skotlendî John George Bartholomew pêk hatiye.<ref>{{Cite web |url=https://digital.nls.uk/bartholomew/highlights/antarctica.html#:~:text=Edinburgh%20geographer%20and%20mapmaker%20John,since%20the%20first%20century%20AD. |sernav=Highlights from the Bartholomew Archive: The naming of Antarctica}}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Antarctica.svg|thumb|300px|Nexşeyek ku Antarktîkaya Rojhilat li rastê Çiyayên Transantarktîk û Antarktîkaya Rojava li çepê ye, nişan dide.]] Antarktîka ku bi awayekî asîmetrîk li dora cemsera başûr û bi piranî li başûrê çembera Antarktîkayê (ku yek ji pênc çemberên sereke yên firehiyê ye ku nexşeyên cîhanê nîşan didin) cih digire ku ji aliyê [[Okyanûsa Başûr]] ve hatiye dorpêçkirin. Di heman de çem ên avan li Antarktîkayê hene ku çemê herî dirêj ê parzemînê çemê Onyxê ye. Her wiha Antarktîka bi qasê 14,2 milyon km² rûber vedigire ku hema hema du car ji rûbera [[Awistralya|Awistralyayê]] mezintir e ku bi vê rûberê bûye pêncem parzemîna herî mezin ê cîhanê. Xeta perava Antarktîkayê bi qasê 18.000 km dirêj e ku ji sala 1983an vir ve çar celebên peravê li parzemînê hene ku perav ji %44ê peravê ji qeşayên avjenî, ji %38 ji dîwarên qeşayê pêk tê ku li ser keviran dimînin, ji %13 ji deverên qeşayî an jî qiraxa cemedên bilind pêk tê û ji %5ê ji parvên mayî jî ji kevirên vekirî pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |sernav=Antarctica - The World Factbook |malper=www.cia.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en |archive-date=2022-05-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220509192134/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: glaciological and geophysical folio |paşnav=Drewry |pêşnav=D. J. |weşanger=University of Cambridge, Scott Polar Research Institute |tarîx=1983 |isbn=978-0-901021-04-5 |cih=Cambridge}}</ref> Golên ku di binê qeşaya parzemînî de dimînin, bi piranî li geliyên hişk ên McMurdo an jî li gelek oazên cûda çêbûne.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> [[Gola Vostokê]] ku di bin stasyona Vostok a [[Rûsya|Rûsyayê]] de hatiye dîtin, mezintirîn gola binqeşayê ya cîhanê û yek ji mezintirîn golên cîhanê ye. Berê hatiye bawer kirin ku gol bi milyonan salan hatiye girtin lê di roja îro de zanyaran texmîn kirine ku ava golê her 13.000 sal carekê bi helandin û cemidandina hêdî ya qeşayê hatiye guhertin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=David |tarîx=2019-06-27 |sernav=Antarctica |url=https://academic.oup.com/book/62792 |kovar=OUP Academic |ziman=en |doi=10.1093/wentk/9780190641320.001.0001}}</ref> Di mehên havînan de qeşa li qiraxên golan dikare bihele û xendekên şil bi awayekê demkî çêdibin. Di heman demê de li Antarktîkayê hem golên ava şor û hem jî golên ava şirîn hene.<ref name=":1" /> [[Wêne:Mount Vinson from NW at Vinson Plateau by Christian Stangl (flickr).jpg|thumb|Dîmenek ji çiyayê Vînsonê ku li bakurê rojavayê Antarktîkayê ye û bilindeya herî bilind ê Antarktîkayê ye]] Antarktîka ji aliyê Çiyayên Transantarktîk ve hatiye dabeşkirin ku ji erdê Vîktoryayê heta [[Deryaya Rossê]] dirêj dibin ku ev her alî di nav xwe de Antarktîkaya Rojava û Antarktîkaya Rojhilat vedigirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: Earth's Own Ice World |paşnav=Carroll |pêşnav=Michael |weşanger=Springer |tarîx=2018-05-16 |isbn=978-3-319-74623-4 |paşnav2=Lopes |pêşnav2=Rosaly}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ji |pêşnav=Fei |paşnav2=Gao |pêşnav2=Jinyao |paşnav3=Li |pêşnav3=Fei |paşnav4=Shen |pêşnav4=Zhongyan |paşnav5=Zhang |pêşnav5=Qiao |paşnav6=Li |pêşnav6=Yongdong |tarîx=2017-10-16 |sernav=Variations of the effective elastic thickness over the Ross Sea and Transantarctic Mountains and implications for their structure and tectonics |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0040195117302937 |kovar=Tectonophysics |cild=717 |rr=127–138 |doi=10.1016/j.tecto.2017.07.011 |issn=0040-1951}}</ref> Piraniya Antarktîkayê bi tebeqeyên qeşayê ya Antarktîkayê ve hatiye nixumandin ku bi navînî 1,9 km qalindahiya qeşayan hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fretwell |pêşnav=P. |paşnav2=Pritchard |pêşnav2=H. D. |paşnav3=Vaughan |pêşnav3=D. G. |paşnav4=Bamber |pêşnav4=J. L. |paşnav5=Barrand |pêşnav5=N. E. |paşnav6=Bell |pêşnav6=R. |paşnav7=Bianchi |pêşnav7=C. |paşnav8=Bingham |pêşnav8=R. G. |paşnav9=Blankenship |pêşnav9=D. D. |paşnav10=Casassa |pêşnav10=G. |paşnav11=Catania |pêşnav11=G. |paşnav12=Callens |pêşnav12=D. |paşnav13=Conway |pêşnav13=H. |paşnav14=Cook |pêşnav14=A. J. |paşnav15=Corr |pêşnav15=H. F. J. |tarîx=2013-02-28 |sernav=Bedmap2: improved ice bed, surface and thickness datasets for Antarctica |url=https://tc.copernicus.org/articles/7/375/2013/ |kovar=The Cryosphere |ziman=English |weşanger=Copernicus GmbH |cild=7 |hejmar=1 |rr=375–393 |doi=10.5194/tc-7-375-2013 |issn=1994-0416}}</ref> Tebeqeya qeşayê ji xeynî ji xeynî çend oazanên li geliyên hişk ên McMurdo tevahiya parzemînê nixumandine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://antarcticsun.usap.gov/science/4184/ |sernav=The Antarctic Sun: News about Antarctica - The Lost Dry Valleys of the Polar Plateau |malper=antarcticsun.usap.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en |archive-date=2022-01-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220115223943/https://antarcticsun.usap.gov/science/4184/ |url-status=dead }}</ref> Çend çemên qeşayî yên Antarktîkayê ku ber bi refên qeşayî yên Antarktîkayê ve diherikin, pêvajoyeke ku wekê dînamîkên tebeqeyên qeşayê hatine pênasekirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gfdl.noaa.gov/ice-sheet-dynamics/ |sernav=Ice Sheet Dynamics – Geophysical Fluid Dynamics Laboratory |malper=www.gfdl.noaa.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31}}</ref> Antarktîkaya Rojhilat ji Coats Land, Queen Maud Land, Enderby Land, Mac. Robertson Land, Wilkes Land û Victoria Land pêk hatiye. Ji xeynî beşek piçûk, hemî deverên parzemînê di nav nîvkada rojhilat de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctic Climate Evolution |paşnav=Florindo |pêşnav=Fabio |weşanger=Elsevier |tarîx=2008-10-10 |isbn=978-0-08-093161-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yUu-x70CZEcC |paşnav2=Siegert |pêşnav2=Martin}}</ref> Li ser û dora Antarktîkayê gelek girav hene ku piraniya wan giravên volkanîk in û li gorî pîvanên jeolojîk pir ciwan in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://figshare.utas.edu.au/articles/journal_contribution/Origin_and_evolution_of_the_sub-Antarctic_islands_the_foundation/24483391 |sernav=Quilty, Patrick Gerard |malper=figshare.utas.edu.au |roja-gihiştinê=2026-08-31 |doi=10.26749/rstpp.141.1.35}}</ref> Îstîsnayên herî berbiçav giravên [[deşta Kerguelenê]] ne ku girava herî kevin li dora 40 milyon sal berê niha çêbûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Olierook |pêşnav=Hugo K. H. |paşnav2=Jourdan |pêşnav2=Fred |paşnav3=Merle |pêşnav3=Renaud E. |paşnav4=Timms |pêşnav4=Nicholas E. |paşnav5=Kusznir |pêşnav5=Nick |paşnav6=Muhling |pêşnav6=Janet R. |tarîx=2016-04-15 |sernav=Bunbury Basalt: Gondwana breakup products or earliest vestiges of the Kerguelen mantle plume? |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0012821X1630019X |kovar=Earth and Planetary Science Letters |cild=440 |rr=20–32 |doi=10.1016/j.epsl.2016.02.008 |issn=0012-821X}}</ref> Girê Vinson a li çiyayên Ellsworthê bi bilindahiya 4.892 mêtreyê bilindeya herî bilind ê Antarktîkayê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hall Ball Kiwi Mountaineers From Mount Cook To Everest |paşnav=Monteath |pêşnav=Colin |weşanger=Cloudcap |tarîx=1997 |isbn=978-0-938567-42-4 |url=https://www.worldcat.org/title/38585390 |oclc=38585390}}</ref> Çiyayê Erebusa li Girava Rossê volkana herî başûrî ya cîhanê ye û her roj nêzîkê 10 caran diteqe. Xweliya ji teqînên volkanîk 300 kîlometre dûrî kratera volkanîk hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/48987684 |sernav=Antarctica : an encyclopedia from Abbott ice shelf to zooplankton {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en}}</ref> Delîlên hejmareke mezin ji volkanan di bin qeşayê de hene ku ger asta çalakiyê bilind bibe, dibe ku ji bo tebeqeya qeşayê xetereyek çêbike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: Earth's Own Ice World |paşnav=Carroll |pêşnav=Michael |weşanger=Springer |tarîx=2018-05-16 |isbn=978-3-319-74623-4 |paşnav2=Lopes |pêşnav2=Rosaly}}</ref> Qubeya qeşayê ya bi navê Dome Argus li Antarktîkaya Rojhilat e ku bi qasê bilindahiya 4.091 metreyan bilind ew û qada qeşayê ya herî bilind ê Antarktîkayê ye. Ev gir yek ji cihên herî sar û hişk ên cîhanê ye ku germahî ya li vir heya −90 °C ê dadikeve û barîna salane jî bi qasê 1-3 sm ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica And The Arctic Circle, A Geographic Encyclopedia Of The Earth's Polar Regions |tarîx=2014-04-01 |url=http://archive.org/details/antarctica-and-the-arctic-circle-2-volumes-a-geographic-encyclopedia-of-the-earths-polar-regions}}</ref> == Dîroka jeolojîk == Ji dawiya serdema meoproterozoîkê heta serdema kretasyeyê, Antarktîka beşek ji superparzemîna [[Gondwana|Gondwanayê]] bû û parzemîn bi pêvajoya tevgerên Antarktîkaya îro ji ber ku Gondwana hêdî hêdî ji hev perçe bûye, li dora 183 milyon sal berê îro ava bûye. Di demek dirêj a serdema fanerozoyîkê de Antarktîka xwedî avhewayek tropîkal ê nerm bû û ew bi daristanên berfireh nixumandî bû. === Serdema paleozoyîkê (539–252 milyon sal berê) === [[Wêne:Glossopteris sp. (fossil leaf) (Permian; Antarctica) 1 (49063572172) (cropped).jpg|thumb|Ji serdema permeya Antarktîkayê pelgeke ''Glossopteris sp.'' yê]] Germbûna berdewam bûye sedem ku piraniya Gondwanayê ziwa bibe. Di serdema triyasiyê de Antarktîka ji aliyê cûreyeke giyayên bi tov (pteridosperms) ve serdest bû ku ji cinsê Dicroidiumê bûn ku wekê daran mezin dibûn. Florayên din ên triasiyê ginkgophytes, sîkadofites, darên konîfer û sphenopsid bûn. Tetrapod (ajaleke çar ling) cara yekem di serdema triyasiya destpêkê de li Antarktîkayê hatine dîtin û fosîlên herî kevn ên naskirî di formasyona fremouw a çiyayên Transantarktîkê de hatine dîtin. Sînapsîd (ku wekê "xijendeyên mîna memikdaran" jî têne zanîn) cureyên wekê Lystrosaurus di nav de hebû û di serdema triyasiya destpêkê de zêde bûn. Nîvgirava Antarktîkayê di serdema jurasiyê de (206 heta 146 milyon sal berê) dest bi avakirina xwe kiriye. Afrîka di serdema jurasiyê li de dora 160 milyon sal berê ji Antarktîkayê dabeş bûye û piştre jî di serdema kretasiya destpêkê de nîvgirava Hindistanê (nêzîkî 125 milyon sal berê) ji heman parzemînan dabeş bûye. Darên ginkgo, konîfer, Bennettitale, nebatên poçikê hespan, fern û sikad di wê demê de pir bûn. Nêzîkê 80 milyon sal berê nebatên kulîlkdar bûne komên nebatan ên herî cihêreng ên li ser parzemînê. Her çiqas darên behîvê yên başûr (Nothofagus) ber bi dawiya kretasyeyê ve berbiçav bin jî li Antarktîkaya Rojava daristanên pelderzî di seranserê serdema kretasyeyê de (146–66 milyon sal berê) de serdest bûn. Her çiqas tenê çend cinsên dînezorên Antarktîkayê (Cryolophosaurus û Glacialisaurus, ji Formasyona Hanson a serdema jurasiya destpêka çiyayên Transantarktîkê û Antarctopelta, Trinisaura, Morrosaurus û Imperobator ji kretasya dereng a nîvgirava Antarktîkayê) hatine vegotin, Ammonît li deryayên derdora Antarktîkayê pir belav bûn û dînezor jî hebûn. === Serdema senozoyîkê (66–10 milyon sal berê) === Di destpêka serdema paleojenê de girêdana pira bejahî ya pira Antarktîkayê, Antartîkayê bi Amerîkaya Başûr û her wiha bi başûrê rojhilatê Awistralyayê ve berdewam kiriye. Fauna ji Formasyona La Mesetaya li nîvgirava Antarktîkayê ku dîroka wê vedigere serdema eosenê, pir dişibihe faunayên wekhev ên Amerîkaya Başûr ku ajalên wekê ajalên bi kîsik (marsupials), xenarthran, litoptern û ungulatesê bi sim û her wiha gondwanatheres û dibe ku meridiolestidans hebûn. Hatiye texmînkirin ku ajalên bi kîsik di destpêka eosenê de ji Amerîkaya Başûr bi rêya Antarktîkayê belavê Awistralyayê bûne. Nêzîkê 53 milyon sal berê Awistralya û Gîneya Nû ji Antarktîkayê veqetiyane û Deriyê Tazmanyayê vebûye. Modelên erdnîgariya Antarktîkayê nîşan didin ku ev herikîn û her wiha çerxa paşvegerê ya xwedî kirinê ji ber kêmbûna asta CO₂yê çêbûye û bûye sedema afirandina qeşayên piçûk û qeşayên mayînde yên cemserî. Her ku asta CO₂yê zêdetir kêm bûye, qeşayê dest bi berfirehbûneke bilez kiriye û cihê daristanên ku heta wê demê Antarktîkayê vedişartin girtiye. Ekosîstemên tundrayê li Antarktîkayê heta 14 û 10 milyon sal berê niha hebûna xwe berdewam kirine û piştre sarbûna zêdetir bûye sedema tunekirina van tundrayan. === Serdema hemdem === Her çiqas jeolojiya Antarktîkayê bi piranî ji aliyê qeşaya parzemînî ve hatibe veşartin jî, parzemîn dikare bi teknîkên wekê ji hestkirina ji dûr ve, radara ku di bin erdê de derbas dibe û wêneyên satelîtê werin lêkolîn kirin. Ji aliyê jeolojîk ve, Antarktîkaya Rojava pir dişibihe Andên Amerîkaya Başûr. Nîvgirava Antarktîkayê bi bilindbûna jeolojîk û veguherîna sedîmentên binê deryayê ku veguheriye kevirên metamorfîk, çêbûye. Antarktîkaya Rojava bi yekbûna çend plakayên parzemînî çêbûye ku di encamê de hejmarek rêzeçiyayên li herêmê çêbûne ku rêzeçiyayên herî berbiçav çiyayên Ellsworthê bûn. Hebûna sîstema rift a Antarktîkaya Rojava bûye sedema volkanîzma li ser sinorê di navbera Antarktîkaya Rojava û Rojhilat de û her wiha bûye sedema çêbûna çiyayên Transantarktîkê. Antarktîka Rojhilat ji aliyê jeolojîk ve devereke pirreng e. Avabûna Antarktîka Rojhilat di serdema arkeyî (4.000 –2.500 milyon sal berê) de dest pê kiriye û di serdema kambriyê de rawestiyaye. Herêm li ser kratoneke kevirî hatiye avakirin ku bingeha mertala prekambriyê ava kiriye. Li ser bingehê komir û kevirên qûmê, kevirên kilsinî û şêl hene ku di serdemên devonî û jurasiyê de hatine danîn ku çiyayên Transantarktîkê çêbikin. Li deverên peravê çiyayên wekê rêzeçiyayê Shackletonê û Vîktorya Land û hinek şikestekên tektonîk çêbûne. Komir cara yekem li Antarktîkayê li nêzîkê çiyayên Beardmoreyê ji aliyê Frank Wild ve di sefera Nimrod de di sala 1907an de hatiye tomar kirin û tê zanîn ku komirê pileya nizm li gelek deverên çiyayên Transantarktîkê heye. Çiyayên prens Charles depoyên hesinê vedihewînin û li Deryaya Rossê jî qadên neftê û gaza xwezayî hene. == Avhewa == {{multiple image | direction = vertical | total_width = 300 | header = | footer = | image1 = Fryxellsee Opt.jpg | alt1 = | caption1 = Qeşaya şîn ku gola Fryxell a li çiyayên Transantarktîkê nixumandiye | image2 = AntarcticaSummer.jpg | alt2 = | caption2 = Di meha kanûna sala 2006an de şert û mercên nerm ê li nêzîkê peravê }} Antarktîka parzemîna herî sar, parzemîna herî bi bahoz û parzemîna herî hişk ê Dinyayê ye. Li nêzîkê peravên parzemînê, germahî di havînê de dikare ji 10 °C ê derbas bibe û di mehên zivistanê de heya -40 °C dadikeve. Li ser deverên bilind ên navendî, germahî di mehên havînê de dikare heya -30 °C dakeve û di mehên zivistanê de jî germahiya heman deverê heya -80 °C ê dadikeve. Germahiya hewayê ya xwezayî ya herî nizm a ku li ser Erdê hatiye tomarkirin di 21ê tîrmeha sala 1983an de li stasyona Vostok a Rûsyayê li Antarktîkayê bi qasê -89.2 °C hatiye tomarkirin. Di sala 2010an de bi rêya satelîta germahiyeke hewayê germahiya parzemînê bi qasê −94.7 °C hatiye tomar kirin lêbelê dibe ku ji ev rêje ji sermaya li ser rûyê erdê bi bandor bûye ku li bilindahiya 2 mêtre li jorê rûyê erdê nehatiye tomar kirin ku ji bo tomarên fermî yên germahiya hewayê tê xwestin. Ji ber ku piraniya Antarktîkayê ji asta deryayê ji 3.000 mêtre bilindtir e, Antarktîka ji herêma Arktîkê sartir e. Germahiya Okyanûsa Arktîkê bi rêya qeşaya deryayê ya Arktîkê ber bi parzemînê ve hatiye veguhastin û bi awayê hewaya li herêma Arktîkê nerm dibe. Antarktîka çoleke cemserî ye ku barîna parzemînê kêm e. Parzemîn salane bi navînî nêzîkê 150 mm av werdigire ku bi piranî bi awayê şilopeyê ye. Deverên navxweyî hişktir e û di tevahiya salê herî zêde bi qasê 50 mm baran werdigire lê herêmên peravê bi gelemperî ji 200 mm zêdetir baran werdigirin. Li çend deverên qeşaya şîn, ba û sublîmasyon ji berfa ku dibare zêdetir berfê radike. Li geliyên hişk, heman bandor li ser bingehek kevirî çêdibe ku dibe sedema jîngeheke bêber û hişk. === Cudahiyên herêmî === Antarktîkaya Rojhilat ji ber bilindahiya xwe ya bilind ve ji Antarktîkaya Rojava sartir e. Eniyên hewayê bi zêde derbasê deverên navendî yên parzemînê nabin ku ev jî dibe sedem ku navenda parzemînê sar û hişk bimînin û dibe sedema ku bayên deverê bi leza nerm bimînin. Barîna berfa li beşa perava Antarktîkayê barîneke pir gelemperî ye ku li wir di nav 48 demjimêran de berf dikare bi qasê 1.22 mêtreyê bibare. Li qiraxa parzemînê, bayên katabatîk ên bihêz ên ji platoya cemserî pir caran bi hêza bahozê çêdibin. Di mehên havînê de ji ber ku her roj 24 demjimêrên tîrêjên rojê li wir tên wergirtin, li Cemsera Başûr ji ekvatorê zêdetir tîrêjên rojê digihîjin rûyê erdê. === Guherîna avhewayê === Tevê devera xwe yê îzolekirî, Antarktîka di dehsalên dawî de ji ber belavbûna gazên serayê, germ bûye û hinek ji beşên qeşayên xwe winda kiriye. Antarktîkaya Rojava ji sala 1950an heta sala 2000an di heyamên dehsalan de ji 0,1 °C zêdetir germ bûye û nîvgirava Antarktîkayê ya ku li ber çavan e ji nîvê sedsala 20an vir ve bi qasê 3 °C germ bûye. Antarktîkaya Rojhilat ku li gorî Antarktîkaya Rojava sar e û avhewaya deverê sekan (stabîl) heta salên 2000î germahî nîşan nedaye. Li dora Antarktîkayê, Okyanûsa Başûr ji her okyanûseke din zêdetir germahiya okyanûsê kişandiye û li kûrahiyên bi qasê 2.000 mêtreyan germbûneke berbiçav çêbûye. Li dora Antarktîka Rojava, okyanûs ji sala 1955an vir ve bi qasê 1 °C germ bûye. Germbûna Okyanûsa Başûr a li dora Antarktîkayê bûye sedema qelsbûn an jî hilweşîna refikên qeşayên ku li derveyî qeşayan digeriyan û hevsengiya wan pêk dianiyan. Her çiqas perê qeşayên Antarktîkaya Rojhilat ku berdewam dike ku li hundirê welêt qeşayê zêde bike jî gelek cemedên peravê giraniya xwe winda dikin û paşve dikişin ku ev jî dibe sedema windabûna giştî ya qeşayên li seranserê Antarktîkayê. Hatiye payîn ku heta sala 2100an ku windabûna qeşaya li Antarktîkayê bi qasê 11 santî metreyan bilindbûna asta deryayê ya gerdûnî zêde bike. Bi germbûna zêdetir re îhtimala bêîstîqrariyê pir zêdetir dibe û dikare bilindbûna asta deryayê ya gerdûnî ya sedsala 21ê du caran zêdetir bike. Ava heliyayî ya nû ya ji qeşayê ava binê Antarktîkayê ya şor firk dike û şaneya jêrîn a gera serûbinkirina Okyanûsa Başûr (SOOC) qels dike. Her çiqas bandorên tevahî tê payîn ku di nav çend sedsalan de çêbibin jî, li gorî hinek lêkolînan, hilweşîna tevahî ya SOOCê dikare di navbera 1.7 °C û 3 °C germbûna gerdûnî de çêbike. Ev barîna kêm ê li nîvkada başûr û barîna zêde yê li nîvkada bakur, dibe sedema kêmbûna masîgirî ya li Okyanûsa başûr û hilweşîna potansiyel a hinek ekosîstemên deryayî vedigire. Her çiqas gelek cureyên Antarktîkayê nehatibin keşifkirin jî, zêdebûna flora Antarktîkayê ya belgekirî heye û ji u bo parastina jîngeheke guncavê faunayên mezin ên wekê pengûenan zehmetî hene. Helandina erdên cemed girtî dibe ku ji bo erdên bê cemed bibe sedema gazên serayê û qirêjiya cemedgirtî ya berê ku bi helandinê re derdikeve holê. Germbûna Antarktîkayê û guhertinên têkildar di gera Okyanûsa Başûr de dikarin bandorê li şêwazên avhewayê yên li hinek deverên Afrîkayê jî bikin ku dikare bandor li barîna herêmî û guherîna germahiyê bike. Ji ber ku germahiya gerdûnî li dora 3°C zêde bûye, deverên xeternak ên wekê Hewza Wilkes û Hewza Aurora dibe ku di nav 2.000 salan de bimînin di bin avê de û dibe ku li van deveran bilindbûna asta deryayê bigihîje 6,4 metreyan. Ger germahî ji asta sala 2020an 2 °C kêmtir nebe, ihtimal heye ku qata qeşayê ya Antarktîkaya Rojava bi tevahî bihele. Hatiye payîn ku windabûna vê qata qeşayê heye bi tevahî ji holê rabe ev pêvajo bi qasê 500 û 13.000 sal berxwe bide. Ger qeşaya bilind hilweşe dibe ku asta deryayê bi qasê 3,3 mêtre bilind bibe û bi helandina qeşayên li ser çiyayan qeşayên bilind jî dibe ku asta deryayê bi qasê 4,3 metreyan bilind bike. Qata qeşaya Antarktîkaya Rojhilat ku li gorî deverên qeşayî yên din gelek aram e tenê dikare bi qasê 0,5 mête heta 0,9 mêtreyê asta deryayê bilind bike ku ev jî beşek piçûk ê ji bilind bûna 53,3 mêtreyan e ku di tevahiya helandina qata qeşayê de pêk tê. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commons|Antarctica|Antarktîka}} {{Parzemîn}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Antarktîka| ]] [[Kategorî:Cîhan]] [[Kategorî:Parzemîn]] flqz7l4a2z05u60bfjc1kutfrpzkzzu 2090436 2090435 2026-09-02T03:27:10Z Penaber49 39672 /* Serdema paleozoyîkê (539–252 milyon sal berê) */ 2090436 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdanka giştî}} '''Antarktîka'''<ref>{{Îzolî, 2007|r=1138|jêgirtin=Antarktîka}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ferhenga Erdnîgarîyê (Coğrafya)|Ferhenga Erdnîgarîyê]]|paşnav=Önen|pêşnav=Abdurrahman |weşanger=Stembol: Doz|sal=2008|rûpel=36}}</ref> yan jî '''Antarktîk'''{{Çavk}} ({{Bi-la|Antarctica}}) yek ji [[parzemîn]]ên cîhanê ye ku parzemîna herî başûr ê dinyayê û parzemîna herî kêm nifûs a cîhanê ye. Parzemîn bi tevahî li başûrê çembera Antarktîkayê ye û ji aliyê [[Okyanûsa Başûr]] (ku wekê Okyanûsa Antarktîkayê jî tê zanîn) ve hatiye dorpêçkirin ku [[Cemsera Başûr]] a erdnîgarî vedihewîne. Di heman demê de Antarktîka pêncem parzemîna herî mezin ê cîhanê ye ku bi qasê ji %40 ji [[Ewropa|Ewropayê]] mezintir e û rûbera parzemînê bi qasê 14.200.000 km² rûerd (an rûqeşa) vegirtiye. Piraniya Antarktîkayê bi qata qeşayê ya Antarktîkayê ve hatiye nixumandin ku qalindahiya navînî ya qeşayê bi qasê 1,9 km ye. Antarktîka bi navînî parzemîna herî sar, herî hişke û parzemîna herî bi ba û bahoz ê cîhanê ye û parzemîn ji asta deryayê xwedî bilindahiyeke navînî ye. Antarktîka bi piranî ji çoleke cemserî pêk hatiye ku barîna salane li peravê zêdetirî 200 mm ye û berf û barana li hundirê parzemînê gelek kêm e. Qeşayên parzemîn di warê ava şîrîn de gelek dewlemend e ku nêzîkê ji %70ê rezervên ava şirîn ên cîhanê li Antarktîkayê cemedgirtî ye. Hatiye payîn ger ku qeşaya Antarktîkayê bihele, dê asta deryayê ya [[Cîhan|cîhanê]] bi qasê 60 mêtreyan bilind bibe. Her wiha Antarktîka xwediyê rekora germahiya herî nizm a pîvandî yê li ser rûyê [[Dinya (gerstêrk)|Erdê]] ye ku nizmahiya germahiya bi qasê −89.2 °C hatiye pîvandin. Germahiya herêmên peravê di havînê de dikare bi qasê 10 °C bilind bibe. Cureyên xwemaliyên ajalan kêzik, nematod, pengûen, fok û tardigrad in. Li cihên ku nebat lê hene, bi piranî bi awayê liken an kevzê ye. Refên qeşayê yên Antarktîkayê dibe ku cara yekem di sala 1820an de, di dema sefereke rûsî de ku ji aliyê Fabian Gottlieb von Bellingshausen û Mikhail Lazarev ve hatibû birêvebirin, hatine dîtin. Di dehsalên piştê seferên wan, di seferên fransî, amerîkî û brîtanî de li parzemînê lêkolînên zêdetir hatine kirin. Yekem derketina piştrastkirî ya Antarktîkayê ji aliyê tîmeke norwêcî ve di sala 1895an de pêk hatiye. Di destpêka sedsala 20an de, çend seferên navxwe yên parzemînê çêbûne. Lêkolînerên brîtanî Douglas Mawson, Edgeworth David û Alistair Mackay yekem kes bûn ku di sala 1909an de gihîştine [[Cemsera Başûr]] a manyetîkî û cemsera başûr a erdnîgarî jî yekem car di sala 1911an de lêkolînerê norwêcî Roald Amundsen gihiştiye cemserê. Ji aliyê îdarî ve Antarktîka ji aliyê nêzîkê 30 welatan ve tê birêvebirin ku hemî jî endamên sîstema peymana Antarktîkayê ya sala 1959an in. Li gorî şertên peymanê, çalakiyên leşkerî, kolandinên kanên madenê, teqînên nukleerî û avêtina bermayiyên nukleerî li Antarktîkayê qedexe ne. Geştiyarî, masîgirtin û lêkolîn çalakiyên sereke yên mirovan li Antarktîkayê û li derdora Antarktîkayê hene. Di mehên havînê de nêzîkê 5.000 kes li stasyonên lêkolînê dimînin û ev hejmar di mehên zivistanê de dadikeve 1.000 kesan. Her çiqas parzemîn dûr be jî, çalakiyên mirovan bi rêya qirêjî, guherîna avhewayê û bi rêya tenikbûna [[tebeqeya ozonê]] bandoreke neyînî li ser Antarktîkayê dihêle. Helîna qata qeşayê ya [[Antarktîkaya Rojava]] ya ku potansiyeleke nearam e, di pêşbîniyên bilindbûna [[asta deryayê]] yên di asta sedsalê de bûye sedema nezelaliyeke herî mezin û heman helîn bandorê li ser serûbinkirina gera [[Okyanûsa Başûr]] jî dike ku di dawiyê de dikare bibe sedema bandorên girîng li ser avhewaya [[Nîvkada Başûr]] û hilberîna Okyanûsa Başûr. == Etîmolojî == [[Wêne:1657 map Polus Antarcticus.jpg|thumb|Nexşeya cemserî ya herî başûrê Dinyayê]] Navê ku ji parzemînê hatiye dayîn ji peyva antarktîka hatiye ku ji peyva fransî ya navîn ''antartique'' an ''antarctique'' ('li hemberî Arktîkê') û piştre ji peyva latînî ''antarcticus'' ('li hemberî bakur') hatiye. Navê Antarktîkus ji peyvên yewnanî ἀντι- ('dij-') û ἀρκτικός (arktikos, 'ya hirçê [Ursa Major], bakur') hatiye.<ref name=":0">{{Cite book |sernav=Lettinck 2021, p. 158.}}</ref> Fîlozofê yewnanî Arîstoteles li dora 350 {{bz}} de di ''Meteorolojiyê'' de li ser "herêma Antarktîkê" nivîsandiye. Li gorî raporê, erdnîgarnasê yewnanî Marinusê ji Tîrusê ev nav di nexşeya xwe ya cîhanê ya sedsala duyem a {{pz}} de ku niha winda bûye, bi kar aniye. Nivîskarên romayî Gaius Julius Hyginus û Apuleius ji bo cemsera başûr navê yewnanî yê latînîkirî polus antarcticus bi kar anîne ku ji wir peyva fransî ya kevin ''pole antartike'' (nûjen ''pôle antarctique'')<ref>{{Cite book |sernav=Hyginus 1992, p. 176.}}</ref> ku di sala 1270an de hatiye piştrastkirin û ji wir jî peyva îngilîziya navîn pol antartik ku cara yekem di lêkolîneke ji aliyê nivîskarê îngilîzî Geoffrey Chaucer ve hatiye nivîsandin, hatiye wergirtin.<ref name=":0" /> Ramanên ewropî yên di derbarê hebûna Terra Australis ku parzemîneke berfirehê li başûrê dûr ê cîhanê ye ku ji bo hevsengî kirina axên bakurê [[Ewropa]], [[Asya]] û [[Afrîkaya Bakur]] pêk tîne, wekê têgeheke rewşenbîrî, ji kevnariya klasîk ve hebû. Ji ber vê yekê ''Terra Australis'' navê ku ji bo hemî girseyên bejayî yên hîpotetîk ên ku tê pêşniyar kirin ku li cihê ku niha tê zanîn Antarktîka heye, hatibû bikaranîn.<ref>{{Cite book |sernav=Mericq 1987, pp. 90–91: 'They published maps and charts based on the hypothesis that Tierra del Fuego was the beginning of that Terra Australis. The first person ever to have rights over these lands was Pedro Sancho de la Hoz, who received them through a special decree signed by Emperor Charles V on 24 January 1539.'}}</ref> Îdiaya hebûna axek wisa heta keşfkirina Awistralyayê ku ji aliyê ewropiyan ve hatiye keşfkirin, berdewam kiriye.<ref>{{Cite book |sernav=Scott, Hiatt & McIlroy 2012, pp. 2–3.}}</ref> Di destpêka sedsala 19an de keşifger Matthew Flinders guman li hebûna parzemîneke cuda yê li başûrê Awistralyayê (ku di wê demê wekê New Holland hatiye binavkirin) kiriye û ji ber vê yekê pêşniyar kiriye ku li cihê wê navê "Terra Australis" ji bo [[Awistralya|Awistralyayê]] were bikar anîn.<ref>{{Cite book |sernav=Cawley 2015, p. 130.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=McCrone & McPherson 2009, p. 75.}}</ref> Di sala 1824an de rayedarên kolonyal ên li Sîdneyê bi fermî navê parzemîna New Hollandê wekê Awistralya guhertine û peyva "Terra Australis" wekê referansek ji bo navê Antarktîkayê hiştine. Di dehsalên piştre de, erdnîgaran hevokên wekê "parzemîna Antarktîkayê" bi kar anîne. Wan li cihê vê navê li naveke helbestî geriyane û navên wekê ''Ultima'' û ''Antipodea'' pêşniyar kirine.<ref>{{Cite book |sernav=Cameron-Ash 2018, p. 20.}}</ref> Ji bo binavkirina parzemînê navê Antarktîka di salên 1890î de hatiye pejirandin û bikaranîna yekem ê vê navê ji aliyê kartografê skotlendî John George Bartholomew pêk hatiye.<ref>{{Cite web |url=https://digital.nls.uk/bartholomew/highlights/antarctica.html#:~:text=Edinburgh%20geographer%20and%20mapmaker%20John,since%20the%20first%20century%20AD. |sernav=Highlights from the Bartholomew Archive: The naming of Antarctica}}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Antarctica.svg|thumb|300px|Nexşeyek ku Antarktîkaya Rojhilat li rastê Çiyayên Transantarktîk û Antarktîkaya Rojava li çepê ye, nişan dide.]] Antarktîka ku bi awayekî asîmetrîk li dora cemsera başûr û bi piranî li başûrê çembera Antarktîkayê (ku yek ji pênc çemberên sereke yên firehiyê ye ku nexşeyên cîhanê nîşan didin) cih digire ku ji aliyê [[Okyanûsa Başûr]] ve hatiye dorpêçkirin. Di heman de çem ên avan li Antarktîkayê hene ku çemê herî dirêj ê parzemînê çemê Onyxê ye. Her wiha Antarktîka bi qasê 14,2 milyon km² rûber vedigire ku hema hema du car ji rûbera [[Awistralya|Awistralyayê]] mezintir e ku bi vê rûberê bûye pêncem parzemîna herî mezin ê cîhanê. Xeta perava Antarktîkayê bi qasê 18.000 km dirêj e ku ji sala 1983an vir ve çar celebên peravê li parzemînê hene ku perav ji %44ê peravê ji qeşayên avjenî, ji %38 ji dîwarên qeşayê pêk tê ku li ser keviran dimînin, ji %13 ji deverên qeşayî an jî qiraxa cemedên bilind pêk tê û ji %5ê ji parvên mayî jî ji kevirên vekirî pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |sernav=Antarctica - The World Factbook |malper=www.cia.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en |archive-date=2022-05-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220509192134/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: glaciological and geophysical folio |paşnav=Drewry |pêşnav=D. J. |weşanger=University of Cambridge, Scott Polar Research Institute |tarîx=1983 |isbn=978-0-901021-04-5 |cih=Cambridge}}</ref> Golên ku di binê qeşaya parzemînî de dimînin, bi piranî li geliyên hişk ên McMurdo an jî li gelek oazên cûda çêbûne.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> [[Gola Vostokê]] ku di bin stasyona Vostok a [[Rûsya|Rûsyayê]] de hatiye dîtin, mezintirîn gola binqeşayê ya cîhanê û yek ji mezintirîn golên cîhanê ye. Berê hatiye bawer kirin ku gol bi milyonan salan hatiye girtin lê di roja îro de zanyaran texmîn kirine ku ava golê her 13.000 sal carekê bi helandin û cemidandina hêdî ya qeşayê hatiye guhertin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=David |tarîx=2019-06-27 |sernav=Antarctica |url=https://academic.oup.com/book/62792 |kovar=OUP Academic |ziman=en |doi=10.1093/wentk/9780190641320.001.0001}}</ref> Di mehên havînan de qeşa li qiraxên golan dikare bihele û xendekên şil bi awayekê demkî çêdibin. Di heman demê de li Antarktîkayê hem golên ava şor û hem jî golên ava şirîn hene.<ref name=":1" /> [[Wêne:Mount Vinson from NW at Vinson Plateau by Christian Stangl (flickr).jpg|thumb|Dîmenek ji çiyayê Vînsonê ku li bakurê rojavayê Antarktîkayê ye û bilindeya herî bilind ê Antarktîkayê ye]] Antarktîka ji aliyê Çiyayên Transantarktîk ve hatiye dabeşkirin ku ji erdê Vîktoryayê heta [[Deryaya Rossê]] dirêj dibin ku ev her alî di nav xwe de Antarktîkaya Rojava û Antarktîkaya Rojhilat vedigirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: Earth's Own Ice World |paşnav=Carroll |pêşnav=Michael |weşanger=Springer |tarîx=2018-05-16 |isbn=978-3-319-74623-4 |paşnav2=Lopes |pêşnav2=Rosaly}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ji |pêşnav=Fei |paşnav2=Gao |pêşnav2=Jinyao |paşnav3=Li |pêşnav3=Fei |paşnav4=Shen |pêşnav4=Zhongyan |paşnav5=Zhang |pêşnav5=Qiao |paşnav6=Li |pêşnav6=Yongdong |tarîx=2017-10-16 |sernav=Variations of the effective elastic thickness over the Ross Sea and Transantarctic Mountains and implications for their structure and tectonics |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0040195117302937 |kovar=Tectonophysics |cild=717 |rr=127–138 |doi=10.1016/j.tecto.2017.07.011 |issn=0040-1951}}</ref> Piraniya Antarktîkayê bi tebeqeyên qeşayê ya Antarktîkayê ve hatiye nixumandin ku bi navînî 1,9 km qalindahiya qeşayan hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fretwell |pêşnav=P. |paşnav2=Pritchard |pêşnav2=H. D. |paşnav3=Vaughan |pêşnav3=D. G. |paşnav4=Bamber |pêşnav4=J. L. |paşnav5=Barrand |pêşnav5=N. E. |paşnav6=Bell |pêşnav6=R. |paşnav7=Bianchi |pêşnav7=C. |paşnav8=Bingham |pêşnav8=R. G. |paşnav9=Blankenship |pêşnav9=D. D. |paşnav10=Casassa |pêşnav10=G. |paşnav11=Catania |pêşnav11=G. |paşnav12=Callens |pêşnav12=D. |paşnav13=Conway |pêşnav13=H. |paşnav14=Cook |pêşnav14=A. J. |paşnav15=Corr |pêşnav15=H. F. J. |tarîx=2013-02-28 |sernav=Bedmap2: improved ice bed, surface and thickness datasets for Antarctica |url=https://tc.copernicus.org/articles/7/375/2013/ |kovar=The Cryosphere |ziman=English |weşanger=Copernicus GmbH |cild=7 |hejmar=1 |rr=375–393 |doi=10.5194/tc-7-375-2013 |issn=1994-0416}}</ref> Tebeqeya qeşayê ji xeynî ji xeynî çend oazanên li geliyên hişk ên McMurdo tevahiya parzemînê nixumandine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://antarcticsun.usap.gov/science/4184/ |sernav=The Antarctic Sun: News about Antarctica - The Lost Dry Valleys of the Polar Plateau |malper=antarcticsun.usap.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en |archive-date=2022-01-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220115223943/https://antarcticsun.usap.gov/science/4184/ |url-status=dead }}</ref> Çend çemên qeşayî yên Antarktîkayê ku ber bi refên qeşayî yên Antarktîkayê ve diherikin, pêvajoyeke ku wekê dînamîkên tebeqeyên qeşayê hatine pênasekirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gfdl.noaa.gov/ice-sheet-dynamics/ |sernav=Ice Sheet Dynamics – Geophysical Fluid Dynamics Laboratory |malper=www.gfdl.noaa.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31}}</ref> Antarktîkaya Rojhilat ji Coats Land, Queen Maud Land, Enderby Land, Mac. Robertson Land, Wilkes Land û Victoria Land pêk hatiye. Ji xeynî beşek piçûk, hemî deverên parzemînê di nav nîvkada rojhilat de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctic Climate Evolution |paşnav=Florindo |pêşnav=Fabio |weşanger=Elsevier |tarîx=2008-10-10 |isbn=978-0-08-093161-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yUu-x70CZEcC |paşnav2=Siegert |pêşnav2=Martin}}</ref> Li ser û dora Antarktîkayê gelek girav hene ku piraniya wan giravên volkanîk in û li gorî pîvanên jeolojîk pir ciwan in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://figshare.utas.edu.au/articles/journal_contribution/Origin_and_evolution_of_the_sub-Antarctic_islands_the_foundation/24483391 |sernav=Quilty, Patrick Gerard |malper=figshare.utas.edu.au |roja-gihiştinê=2026-08-31 |doi=10.26749/rstpp.141.1.35}}</ref> Îstîsnayên herî berbiçav giravên [[deşta Kerguelenê]] ne ku girava herî kevin li dora 40 milyon sal berê niha çêbûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Olierook |pêşnav=Hugo K. H. |paşnav2=Jourdan |pêşnav2=Fred |paşnav3=Merle |pêşnav3=Renaud E. |paşnav4=Timms |pêşnav4=Nicholas E. |paşnav5=Kusznir |pêşnav5=Nick |paşnav6=Muhling |pêşnav6=Janet R. |tarîx=2016-04-15 |sernav=Bunbury Basalt: Gondwana breakup products or earliest vestiges of the Kerguelen mantle plume? |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0012821X1630019X |kovar=Earth and Planetary Science Letters |cild=440 |rr=20–32 |doi=10.1016/j.epsl.2016.02.008 |issn=0012-821X}}</ref> Girê Vinson a li çiyayên Ellsworthê bi bilindahiya 4.892 mêtreyê bilindeya herî bilind ê Antarktîkayê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hall Ball Kiwi Mountaineers From Mount Cook To Everest |paşnav=Monteath |pêşnav=Colin |weşanger=Cloudcap |tarîx=1997 |isbn=978-0-938567-42-4 |url=https://www.worldcat.org/title/38585390 |oclc=38585390}}</ref> Çiyayê Erebusa li Girava Rossê volkana herî başûrî ya cîhanê ye û her roj nêzîkê 10 caran diteqe. Xweliya ji teqînên volkanîk 300 kîlometre dûrî kratera volkanîk hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/48987684 |sernav=Antarctica : an encyclopedia from Abbott ice shelf to zooplankton {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en}}</ref> Delîlên hejmareke mezin ji volkanan di bin qeşayê de hene ku ger asta çalakiyê bilind bibe, dibe ku ji bo tebeqeya qeşayê xetereyek çêbike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: Earth's Own Ice World |paşnav=Carroll |pêşnav=Michael |weşanger=Springer |tarîx=2018-05-16 |isbn=978-3-319-74623-4 |paşnav2=Lopes |pêşnav2=Rosaly}}</ref> Qubeya qeşayê ya bi navê Dome Argus li Antarktîkaya Rojhilat e ku bi qasê bilindahiya 4.091 metreyan bilind ew û qada qeşayê ya herî bilind ê Antarktîkayê ye. Ev gir yek ji cihên herî sar û hişk ên cîhanê ye ku germahî ya li vir heya −90 °C ê dadikeve û barîna salane jî bi qasê 1-3 sm ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica And The Arctic Circle, A Geographic Encyclopedia Of The Earth's Polar Regions |tarîx=2014-04-01 |url=http://archive.org/details/antarctica-and-the-arctic-circle-2-volumes-a-geographic-encyclopedia-of-the-earths-polar-regions}}</ref> == Dîroka jeolojîk == Ji dawiya serdema meoproterozoîkê heta serdema kretasyeyê, Antarktîka beşek ji superparzemîna [[Gondwana|Gondwanayê]] bû û parzemîn bi pêvajoya tevgerên Antarktîkaya îro ji ber ku Gondwana hêdî hêdî ji hev perçe bûye, li dora 183 milyon sal berê îro ava bûye. Di demek dirêj a serdema fanerozoyîkê de Antarktîka xwedî avhewayek tropîkal ê nerm bû û ew bi daristanên berfireh nixumandî bû. === Serdema paleozoyîkê (539–252 milyon sal berê) === [[Wêne:Glossopteris sp. (fossil leaf) (Permian; Antarctica) 1 (49063572172) (cropped).jpg|thumb|350px|Ji serdema permeya Antarktîkayê pelgeke ''Glossopteris sp.'' yê]] Germbûna berdewam bûye sedem ku piraniya Gondwanayê ziwa bibe. Di serdema triyasiyê de Antarktîka ji aliyê cûreyeke giyayên bi tov (pteridosperms) ve serdest bû ku ji cinsê Dicroidiumê bûn ku wekê daran mezin dibûn. Florayên din ên triasiyê ginkgophytes, sîkadofites, darên konîfer û sphenopsid bûn. Tetrapod (ajaleke çar ling) cara yekem di serdema triyasiya destpêkê de li Antarktîkayê hatine dîtin û fosîlên herî kevn ên naskirî di formasyona fremouw a çiyayên Transantarktîkê de hatine dîtin. Sînapsîd (ku wekê "xijendeyên mîna memikdaran" jî têne zanîn) cureyên wekê Lystrosaurus di nav de hebû û di serdema triyasiya destpêkê de zêde bûn. Nîvgirava Antarktîkayê di serdema jurasiyê de (206 heta 146 milyon sal berê) dest bi avakirina xwe kiriye. Afrîka di serdema jurasiyê li de dora 160 milyon sal berê ji Antarktîkayê dabeş bûye û piştre jî di serdema kretasiya destpêkê de nîvgirava Hindistanê (nêzîkî 125 milyon sal berê) ji heman parzemînan dabeş bûye. Darên ginkgo, konîfer, Bennettitale, nebatên poçikê hespan, fern û sikad di wê demê de pir bûn. Nêzîkê 80 milyon sal berê nebatên kulîlkdar bûne komên nebatan ên herî cihêreng ên li ser parzemînê. Her çiqas darên behîvê yên başûr (Nothofagus) ber bi dawiya kretasyeyê ve berbiçav bin jî li Antarktîkaya Rojava daristanên pelderzî di seranserê serdema kretasyeyê de (146–66 milyon sal berê) de serdest bûn. Her çiqas tenê çend cinsên dînezorên Antarktîkayê (Cryolophosaurus û Glacialisaurus, ji Formasyona Hanson a serdema jurasiya destpêka çiyayên Transantarktîkê û Antarctopelta, Trinisaura, Morrosaurus û Imperobator ji kretasya dereng a nîvgirava Antarktîkayê) hatine vegotin, Ammonît li deryayên derdora Antarktîkayê pir belav bûn û dînezor jî hebûn. === Serdema senozoyîkê (66–10 milyon sal berê) === Di destpêka serdema paleojenê de girêdana pira bejahî ya pira Antarktîkayê, Antartîkayê bi Amerîkaya Başûr û her wiha bi başûrê rojhilatê Awistralyayê ve berdewam kiriye. Fauna ji Formasyona La Mesetaya li nîvgirava Antarktîkayê ku dîroka wê vedigere serdema eosenê, pir dişibihe faunayên wekhev ên Amerîkaya Başûr ku ajalên wekê ajalên bi kîsik (marsupials), xenarthran, litoptern û ungulatesê bi sim û her wiha gondwanatheres û dibe ku meridiolestidans hebûn. Hatiye texmînkirin ku ajalên bi kîsik di destpêka eosenê de ji Amerîkaya Başûr bi rêya Antarktîkayê belavê Awistralyayê bûne. Nêzîkê 53 milyon sal berê Awistralya û Gîneya Nû ji Antarktîkayê veqetiyane û Deriyê Tazmanyayê vebûye. Modelên erdnîgariya Antarktîkayê nîşan didin ku ev herikîn û her wiha çerxa paşvegerê ya xwedî kirinê ji ber kêmbûna asta CO₂yê çêbûye û bûye sedema afirandina qeşayên piçûk û qeşayên mayînde yên cemserî. Her ku asta CO₂yê zêdetir kêm bûye, qeşayê dest bi berfirehbûneke bilez kiriye û cihê daristanên ku heta wê demê Antarktîkayê vedişartin girtiye. Ekosîstemên tundrayê li Antarktîkayê heta 14 û 10 milyon sal berê niha hebûna xwe berdewam kirine û piştre sarbûna zêdetir bûye sedema tunekirina van tundrayan. === Serdema hemdem === Her çiqas jeolojiya Antarktîkayê bi piranî ji aliyê qeşaya parzemînî ve hatibe veşartin jî, parzemîn dikare bi teknîkên wekê ji hestkirina ji dûr ve, radara ku di bin erdê de derbas dibe û wêneyên satelîtê werin lêkolîn kirin. Ji aliyê jeolojîk ve, Antarktîkaya Rojava pir dişibihe Andên Amerîkaya Başûr. Nîvgirava Antarktîkayê bi bilindbûna jeolojîk û veguherîna sedîmentên binê deryayê ku veguheriye kevirên metamorfîk, çêbûye. Antarktîkaya Rojava bi yekbûna çend plakayên parzemînî çêbûye ku di encamê de hejmarek rêzeçiyayên li herêmê çêbûne ku rêzeçiyayên herî berbiçav çiyayên Ellsworthê bûn. Hebûna sîstema rift a Antarktîkaya Rojava bûye sedema volkanîzma li ser sinorê di navbera Antarktîkaya Rojava û Rojhilat de û her wiha bûye sedema çêbûna çiyayên Transantarktîkê. Antarktîka Rojhilat ji aliyê jeolojîk ve devereke pirreng e. Avabûna Antarktîka Rojhilat di serdema arkeyî (4.000 –2.500 milyon sal berê) de dest pê kiriye û di serdema kambriyê de rawestiyaye. Herêm li ser kratoneke kevirî hatiye avakirin ku bingeha mertala prekambriyê ava kiriye. Li ser bingehê komir û kevirên qûmê, kevirên kilsinî û şêl hene ku di serdemên devonî û jurasiyê de hatine danîn ku çiyayên Transantarktîkê çêbikin. Li deverên peravê çiyayên wekê rêzeçiyayê Shackletonê û Vîktorya Land û hinek şikestekên tektonîk çêbûne. Komir cara yekem li Antarktîkayê li nêzîkê çiyayên Beardmoreyê ji aliyê Frank Wild ve di sefera Nimrod de di sala 1907an de hatiye tomar kirin û tê zanîn ku komirê pileya nizm li gelek deverên çiyayên Transantarktîkê heye. Çiyayên prens Charles depoyên hesinê vedihewînin û li Deryaya Rossê jî qadên neftê û gaza xwezayî hene. == Avhewa == {{multiple image | direction = vertical | total_width = 300 | header = | footer = | image1 = Fryxellsee Opt.jpg | alt1 = | caption1 = Qeşaya şîn ku gola Fryxell a li çiyayên Transantarktîkê nixumandiye | image2 = AntarcticaSummer.jpg | alt2 = | caption2 = Di meha kanûna sala 2006an de şert û mercên nerm ê li nêzîkê peravê }} Antarktîka parzemîna herî sar, parzemîna herî bi bahoz û parzemîna herî hişk ê Dinyayê ye. Li nêzîkê peravên parzemînê, germahî di havînê de dikare ji 10 °C ê derbas bibe û di mehên zivistanê de heya -40 °C dadikeve. Li ser deverên bilind ên navendî, germahî di mehên havînê de dikare heya -30 °C dakeve û di mehên zivistanê de jî germahiya heman deverê heya -80 °C ê dadikeve. Germahiya hewayê ya xwezayî ya herî nizm a ku li ser Erdê hatiye tomarkirin di 21ê tîrmeha sala 1983an de li stasyona Vostok a Rûsyayê li Antarktîkayê bi qasê -89.2 °C hatiye tomarkirin. Di sala 2010an de bi rêya satelîta germahiyeke hewayê germahiya parzemînê bi qasê −94.7 °C hatiye tomar kirin lêbelê dibe ku ji ev rêje ji sermaya li ser rûyê erdê bi bandor bûye ku li bilindahiya 2 mêtre li jorê rûyê erdê nehatiye tomar kirin ku ji bo tomarên fermî yên germahiya hewayê tê xwestin. Ji ber ku piraniya Antarktîkayê ji asta deryayê ji 3.000 mêtre bilindtir e, Antarktîka ji herêma Arktîkê sartir e. Germahiya Okyanûsa Arktîkê bi rêya qeşaya deryayê ya Arktîkê ber bi parzemînê ve hatiye veguhastin û bi awayê hewaya li herêma Arktîkê nerm dibe. Antarktîka çoleke cemserî ye ku barîna parzemînê kêm e. Parzemîn salane bi navînî nêzîkê 150 mm av werdigire ku bi piranî bi awayê şilopeyê ye. Deverên navxweyî hişktir e û di tevahiya salê herî zêde bi qasê 50 mm baran werdigire lê herêmên peravê bi gelemperî ji 200 mm zêdetir baran werdigirin. Li çend deverên qeşaya şîn, ba û sublîmasyon ji berfa ku dibare zêdetir berfê radike. Li geliyên hişk, heman bandor li ser bingehek kevirî çêdibe ku dibe sedema jîngeheke bêber û hişk. === Cudahiyên herêmî === Antarktîkaya Rojhilat ji ber bilindahiya xwe ya bilind ve ji Antarktîkaya Rojava sartir e. Eniyên hewayê bi zêde derbasê deverên navendî yên parzemînê nabin ku ev jî dibe sedem ku navenda parzemînê sar û hişk bimînin û dibe sedema ku bayên deverê bi leza nerm bimînin. Barîna berfa li beşa perava Antarktîkayê barîneke pir gelemperî ye ku li wir di nav 48 demjimêran de berf dikare bi qasê 1.22 mêtreyê bibare. Li qiraxa parzemînê, bayên katabatîk ên bihêz ên ji platoya cemserî pir caran bi hêza bahozê çêdibin. Di mehên havînê de ji ber ku her roj 24 demjimêrên tîrêjên rojê li wir tên wergirtin, li Cemsera Başûr ji ekvatorê zêdetir tîrêjên rojê digihîjin rûyê erdê. === Guherîna avhewayê === Tevê devera xwe yê îzolekirî, Antarktîka di dehsalên dawî de ji ber belavbûna gazên serayê, germ bûye û hinek ji beşên qeşayên xwe winda kiriye. Antarktîkaya Rojava ji sala 1950an heta sala 2000an di heyamên dehsalan de ji 0,1 °C zêdetir germ bûye û nîvgirava Antarktîkayê ya ku li ber çavan e ji nîvê sedsala 20an vir ve bi qasê 3 °C germ bûye. Antarktîkaya Rojhilat ku li gorî Antarktîkaya Rojava sar e û avhewaya deverê sekan (stabîl) heta salên 2000î germahî nîşan nedaye. Li dora Antarktîkayê, Okyanûsa Başûr ji her okyanûseke din zêdetir germahiya okyanûsê kişandiye û li kûrahiyên bi qasê 2.000 mêtreyan germbûneke berbiçav çêbûye. Li dora Antarktîka Rojava, okyanûs ji sala 1955an vir ve bi qasê 1 °C germ bûye. Germbûna Okyanûsa Başûr a li dora Antarktîkayê bûye sedema qelsbûn an jî hilweşîna refikên qeşayên ku li derveyî qeşayan digeriyan û hevsengiya wan pêk dianiyan. Her çiqas perê qeşayên Antarktîkaya Rojhilat ku berdewam dike ku li hundirê welêt qeşayê zêde bike jî gelek cemedên peravê giraniya xwe winda dikin û paşve dikişin ku ev jî dibe sedema windabûna giştî ya qeşayên li seranserê Antarktîkayê. Hatiye payîn ku heta sala 2100an ku windabûna qeşaya li Antarktîkayê bi qasê 11 santî metreyan bilindbûna asta deryayê ya gerdûnî zêde bike. Bi germbûna zêdetir re îhtimala bêîstîqrariyê pir zêdetir dibe û dikare bilindbûna asta deryayê ya gerdûnî ya sedsala 21ê du caran zêdetir bike. Ava heliyayî ya nû ya ji qeşayê ava binê Antarktîkayê ya şor firk dike û şaneya jêrîn a gera serûbinkirina Okyanûsa Başûr (SOOC) qels dike. Her çiqas bandorên tevahî tê payîn ku di nav çend sedsalan de çêbibin jî, li gorî hinek lêkolînan, hilweşîna tevahî ya SOOCê dikare di navbera 1.7 °C û 3 °C germbûna gerdûnî de çêbike. Ev barîna kêm ê li nîvkada başûr û barîna zêde yê li nîvkada bakur, dibe sedema kêmbûna masîgirî ya li Okyanûsa başûr û hilweşîna potansiyel a hinek ekosîstemên deryayî vedigire. Her çiqas gelek cureyên Antarktîkayê nehatibin keşifkirin jî, zêdebûna flora Antarktîkayê ya belgekirî heye û ji u bo parastina jîngeheke guncavê faunayên mezin ên wekê pengûenan zehmetî hene. Helandina erdên cemed girtî dibe ku ji bo erdên bê cemed bibe sedema gazên serayê û qirêjiya cemedgirtî ya berê ku bi helandinê re derdikeve holê. Germbûna Antarktîkayê û guhertinên têkildar di gera Okyanûsa Başûr de dikarin bandorê li şêwazên avhewayê yên li hinek deverên Afrîkayê jî bikin ku dikare bandor li barîna herêmî û guherîna germahiyê bike. Ji ber ku germahiya gerdûnî li dora 3°C zêde bûye, deverên xeternak ên wekê Hewza Wilkes û Hewza Aurora dibe ku di nav 2.000 salan de bimînin di bin avê de û dibe ku li van deveran bilindbûna asta deryayê bigihîje 6,4 metreyan. Ger germahî ji asta sala 2020an 2 °C kêmtir nebe, ihtimal heye ku qata qeşayê ya Antarktîkaya Rojava bi tevahî bihele. Hatiye payîn ku windabûna vê qata qeşayê heye bi tevahî ji holê rabe ev pêvajo bi qasê 500 û 13.000 sal berxwe bide. Ger qeşaya bilind hilweşe dibe ku asta deryayê bi qasê 3,3 mêtre bilind bibe û bi helandina qeşayên li ser çiyayan qeşayên bilind jî dibe ku asta deryayê bi qasê 4,3 metreyan bilind bike. Qata qeşaya Antarktîkaya Rojhilat ku li gorî deverên qeşayî yên din gelek aram e tenê dikare bi qasê 0,5 mête heta 0,9 mêtreyê asta deryayê bilind bike ku ev jî beşek piçûk ê ji bilind bûna 53,3 mêtreyan e ku di tevahiya helandina qata qeşayê de pêk tê. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commons|Antarctica|Antarktîka}} {{Parzemîn}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Antarktîka| ]] [[Kategorî:Cîhan]] [[Kategorî:Parzemîn]] qdhqcqa22gtq497bxymqphytoa6vto5 2090437 2090436 2026-09-02T03:27:56Z Penaber49 39672 2090437 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdanka giştî}} '''Antarktîka'''<ref>{{Îzolî, 2007|r=1138|jêgirtin=Antarktîka}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ferhenga Erdnîgarîyê (Coğrafya)|Ferhenga Erdnîgarîyê]]|paşnav=Önen|pêşnav=Abdurrahman |weşanger=Stembol: Doz|sal=2008|rûpel=36}}</ref> yan jî '''Antarktîk'''{{Çavk}} ({{Bi-la|Antarctica}}) yek ji [[parzemîn]]ên cîhanê ye ku parzemîna herî başûr ê dinyayê û parzemîna herî kêm nifûs a cîhanê ye. Parzemîn bi tevahî li başûrê çembera Antarktîkayê ye û ji aliyê [[Okyanûsa Başûr]] (ku wekê Okyanûsa Antarktîkayê jî tê zanîn) ve hatiye dorpêçkirin ku [[Cemsera Başûr]] a erdnîgarî vedihewîne. Di heman demê de Antarktîka pêncem parzemîna herî mezin ê cîhanê ye ku bi qasê ji %40 ji [[Ewropa|Ewropayê]] mezintir e û rûbera parzemînê bi qasê 14.200.000 km² rûerd (an rûqeşa) vegirtiye. Piraniya Antarktîkayê bi qata qeşayê ya Antarktîkayê ve hatiye nixumandin ku qalindahiya navînî ya qeşayê bi qasê 1,9 km ye. Antarktîka bi navînî parzemîna herî sar, herî hişke û parzemîna herî bi ba û bahoz ê cîhanê ye û parzemîn ji asta deryayê xwedî bilindahiyeke navînî ye. Antarktîka bi piranî ji çoleke cemserî pêk hatiye ku barîna salane li peravê zêdetirî 200 mm ye û berf û barana li hundirê parzemînê gelek kêm e. Qeşayên parzemîn di warê ava şîrîn de gelek dewlemend e ku nêzîkê ji %70ê rezervên ava şirîn ên cîhanê li Antarktîkayê cemedgirtî ye. Hatiye payîn ger ku qeşaya Antarktîkayê bihele, dê asta deryayê ya [[Cîhan|cîhanê]] bi qasê 60 mêtreyan bilind bibe. Her wiha Antarktîka xwediyê rekora germahiya herî nizm a pîvandî yê li ser rûyê [[Dinya (gerstêrk)|Erdê]] ye ku nizmahiya germahiya bi qasê −89.2 °C hatiye pîvandin. Germahiya herêmên peravê di havînê de dikare bi qasê 10 °C bilind bibe. Cureyên xwemaliyên ajalan kêzik, nematod, pengûen, fok û tardigrad in. Li cihên ku nebat lê hene, bi piranî bi awayê liken an kevzê ye. Refên qeşayê yên Antarktîkayê dibe ku cara yekem di sala 1820an de, di dema sefereke rûsî de ku ji aliyê Fabian Gottlieb von Bellingshausen û Mikhail Lazarev ve hatibû birêvebirin, hatine dîtin. Di dehsalên piştê seferên wan, di seferên fransî, amerîkî û brîtanî de li parzemînê lêkolînên zêdetir hatine kirin. Yekem derketina piştrastkirî ya Antarktîkayê ji aliyê tîmeke norwêcî ve di sala 1895an de pêk hatiye. Di destpêka sedsala 20an de, çend seferên navxwe yên parzemînê çêbûne. Lêkolînerên brîtanî Douglas Mawson, Edgeworth David û Alistair Mackay yekem kes bûn ku di sala 1909an de gihîştine [[Cemsera Başûr]] a manyetîkî û cemsera başûr a erdnîgarî jî yekem car di sala 1911an de lêkolînerê norwêcî Roald Amundsen gihiştiye cemserê. Ji aliyê îdarî ve Antarktîka ji aliyê nêzîkê 30 welatan ve tê birêvebirin ku hemî jî endamên sîstema peymana Antarktîkayê ya sala 1959an in. Li gorî şertên peymanê, çalakiyên leşkerî, kolandinên kanên madenê, teqînên nukleerî û avêtina bermayiyên nukleerî li Antarktîkayê qedexe ne. Geştiyarî, masîgirtin û lêkolîn çalakiyên sereke yên mirovan li Antarktîkayê û li derdora Antarktîkayê hene. Di mehên havînê de nêzîkê 5.000 kes li stasyonên lêkolînê dimînin û ev hejmar di mehên zivistanê de dadikeve 1.000 kesan. Her çiqas parzemîn dûr be jî, çalakiyên mirovan bi rêya qirêjî, guherîna avhewayê û bi rêya tenikbûna [[tebeqeya ozonê]] bandoreke neyînî li ser Antarktîkayê dihêle. Helîna qata qeşayê ya [[Antarktîkaya Rojava]] ya ku potansiyeleke nearam e, di pêşbîniyên bilindbûna [[asta deryayê]] yên di asta sedsalê de bûye sedema nezelaliyeke herî mezin û heman helîn bandorê li ser serûbinkirina gera [[Okyanûsa Başûr]] jî dike ku di dawiyê de dikare bibe sedema bandorên girîng li ser avhewaya [[Nîvkada Başûr]] û hilberîna Okyanûsa Başûr. == Etîmolojî == [[Wêne:1657 map Polus Antarcticus.jpg|thumb|Nexşeya cemserî ya herî başûrê Dinyayê]] Navê ku ji parzemînê hatiye dayîn ji peyva antarktîka hatiye ku ji peyva fransî ya navîn ''antartique'' an ''antarctique'' ('li hemberî Arktîkê') û piştre ji peyva latînî ''antarcticus'' ('li hemberî bakur') hatiye. Navê Antarktîkus ji peyvên yewnanî ἀντι- ('dij-') û ἀρκτικός (arktikos, 'ya hirçê [Ursa Major], bakur') hatiye.<ref name=":0">{{Cite book |sernav=Lettinck 2021, p. 158.}}</ref> Fîlozofê yewnanî Arîstoteles li dora 350 {{bz}} de di ''Meteorolojiyê'' de li ser "herêma Antarktîkê" nivîsandiye. Li gorî raporê, erdnîgarnasê yewnanî Marinusê ji Tîrusê ev nav di nexşeya xwe ya cîhanê ya sedsala duyem a {{pz}} de ku niha winda bûye, bi kar aniye. Nivîskarên romayî Gaius Julius Hyginus û Apuleius ji bo cemsera başûr navê yewnanî yê latînîkirî polus antarcticus bi kar anîne ku ji wir peyva fransî ya kevin ''pole antartike'' (nûjen ''pôle antarctique'')<ref>{{Cite book |sernav=Hyginus 1992, p. 176.}}</ref> ku di sala 1270an de hatiye piştrastkirin û ji wir jî peyva îngilîziya navîn pol antartik ku cara yekem di lêkolîneke ji aliyê nivîskarê îngilîzî Geoffrey Chaucer ve hatiye nivîsandin, hatiye wergirtin.<ref name=":0" /> Ramanên ewropî yên di derbarê hebûna Terra Australis ku parzemîneke berfirehê li başûrê dûr ê cîhanê ye ku ji bo hevsengî kirina axên bakurê [[Ewropa]], [[Asya]] û [[Afrîkaya Bakur]] pêk tîne, wekê têgeheke rewşenbîrî, ji kevnariya klasîk ve hebû. Ji ber vê yekê ''Terra Australis'' navê ku ji bo hemî girseyên bejayî yên hîpotetîk ên ku tê pêşniyar kirin ku li cihê ku niha tê zanîn Antarktîka heye, hatibû bikaranîn.<ref>{{Cite book |sernav=Mericq 1987, pp. 90–91: 'They published maps and charts based on the hypothesis that Tierra del Fuego was the beginning of that Terra Australis. The first person ever to have rights over these lands was Pedro Sancho de la Hoz, who received them through a special decree signed by Emperor Charles V on 24 January 1539.'}}</ref> Îdiaya hebûna axek wisa heta keşfkirina Awistralyayê ku ji aliyê ewropiyan ve hatiye keşfkirin, berdewam kiriye.<ref>{{Cite book |sernav=Scott, Hiatt & McIlroy 2012, pp. 2–3.}}</ref> Di destpêka sedsala 19an de keşifger Matthew Flinders guman li hebûna parzemîneke cuda yê li başûrê Awistralyayê (ku di wê demê wekê New Holland hatiye binavkirin) kiriye û ji ber vê yekê pêşniyar kiriye ku li cihê wê navê "Terra Australis" ji bo [[Awistralya|Awistralyayê]] were bikar anîn.<ref>{{Cite book |sernav=Cawley 2015, p. 130.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=McCrone & McPherson 2009, p. 75.}}</ref> Di sala 1824an de rayedarên kolonyal ên li Sîdneyê bi fermî navê parzemîna New Hollandê wekê Awistralya guhertine û peyva "Terra Australis" wekê referansek ji bo navê Antarktîkayê hiştine. Di dehsalên piştre de, erdnîgaran hevokên wekê "parzemîna Antarktîkayê" bi kar anîne. Wan li cihê vê navê li naveke helbestî geriyane û navên wekê ''Ultima'' û ''Antipodea'' pêşniyar kirine.<ref>{{Cite book |sernav=Cameron-Ash 2018, p. 20.}}</ref> Ji bo binavkirina parzemînê navê Antarktîka di salên 1890î de hatiye pejirandin û bikaranîna yekem ê vê navê ji aliyê kartografê skotlendî John George Bartholomew pêk hatiye.<ref>{{Cite web |url=https://digital.nls.uk/bartholomew/highlights/antarctica.html#:~:text=Edinburgh%20geographer%20and%20mapmaker%20John,since%20the%20first%20century%20AD. |sernav=Highlights from the Bartholomew Archive: The naming of Antarctica}}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Antarctica.svg|thumb|300px|Nexşeyek ku Antarktîkaya Rojhilat li rastê Çiyayên Transantarktîk û Antarktîkaya Rojava li çepê ye, nişan dide.]] Antarktîka ku bi awayekî asîmetrîk li dora cemsera başûr û bi piranî li başûrê çembera Antarktîkayê (ku yek ji pênc çemberên sereke yên firehiyê ye ku nexşeyên cîhanê nîşan didin) cih digire ku ji aliyê [[Okyanûsa Başûr]] ve hatiye dorpêçkirin. Di heman de çem ên avan li Antarktîkayê hene ku çemê herî dirêj ê parzemînê çemê Onyxê ye. Her wiha Antarktîka bi qasê 14,2 milyon km² rûber vedigire ku hema hema du car ji rûbera [[Awistralya|Awistralyayê]] mezintir e ku bi vê rûberê bûye pêncem parzemîna herî mezin ê cîhanê. Xeta perava Antarktîkayê bi qasê 18.000 km dirêj e ku ji sala 1983an vir ve çar celebên peravê li parzemînê hene ku perav ji %44ê peravê ji qeşayên avjenî, ji %38 ji dîwarên qeşayê pêk tê ku li ser keviran dimînin, ji %13 ji deverên qeşayî an jî qiraxa cemedên bilind pêk tê û ji %5ê ji parvên mayî jî ji kevirên vekirî pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |sernav=Antarctica - The World Factbook |malper=www.cia.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en |archive-date=2022-05-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220509192134/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: glaciological and geophysical folio |paşnav=Drewry |pêşnav=D. J. |weşanger=University of Cambridge, Scott Polar Research Institute |tarîx=1983 |isbn=978-0-901021-04-5 |cih=Cambridge}}</ref> Golên ku di binê qeşaya parzemînî de dimînin, bi piranî li geliyên hişk ên McMurdo an jî li gelek oazên cûda çêbûne.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> [[Gola Vostokê]] ku di bin stasyona Vostok a [[Rûsya|Rûsyayê]] de hatiye dîtin, mezintirîn gola binqeşayê ya cîhanê û yek ji mezintirîn golên cîhanê ye. Berê hatiye bawer kirin ku gol bi milyonan salan hatiye girtin lê di roja îro de zanyaran texmîn kirine ku ava golê her 13.000 sal carekê bi helandin û cemidandina hêdî ya qeşayê hatiye guhertin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=David |tarîx=2019-06-27 |sernav=Antarctica |url=https://academic.oup.com/book/62792 |kovar=OUP Academic |ziman=en |doi=10.1093/wentk/9780190641320.001.0001}}</ref> Di mehên havînan de qeşa li qiraxên golan dikare bihele û xendekên şil bi awayekê demkî çêdibin. Di heman demê de li Antarktîkayê hem golên ava şor û hem jî golên ava şirîn hene.<ref name=":1" /> [[Wêne:Mount Vinson from NW at Vinson Plateau by Christian Stangl (flickr).jpg|thumb|Dîmenek ji çiyayê Vînsonê ku li bakurê rojavayê Antarktîkayê ye û bilindeya herî bilind ê Antarktîkayê ye]] Antarktîka ji aliyê Çiyayên Transantarktîk ve hatiye dabeşkirin ku ji erdê Vîktoryayê heta [[Deryaya Rossê]] dirêj dibin ku ev her alî di nav xwe de Antarktîkaya Rojava û Antarktîkaya Rojhilat vedigirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: Earth's Own Ice World |paşnav=Carroll |pêşnav=Michael |weşanger=Springer |tarîx=2018-05-16 |isbn=978-3-319-74623-4 |paşnav2=Lopes |pêşnav2=Rosaly}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ji |pêşnav=Fei |paşnav2=Gao |pêşnav2=Jinyao |paşnav3=Li |pêşnav3=Fei |paşnav4=Shen |pêşnav4=Zhongyan |paşnav5=Zhang |pêşnav5=Qiao |paşnav6=Li |pêşnav6=Yongdong |tarîx=2017-10-16 |sernav=Variations of the effective elastic thickness over the Ross Sea and Transantarctic Mountains and implications for their structure and tectonics |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0040195117302937 |kovar=Tectonophysics |cild=717 |rr=127–138 |doi=10.1016/j.tecto.2017.07.011 |issn=0040-1951}}</ref> Piraniya Antarktîkayê bi tebeqeyên qeşayê ya Antarktîkayê ve hatiye nixumandin ku bi navînî 1,9 km qalindahiya qeşayan hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fretwell |pêşnav=P. |paşnav2=Pritchard |pêşnav2=H. D. |paşnav3=Vaughan |pêşnav3=D. G. |paşnav4=Bamber |pêşnav4=J. L. |paşnav5=Barrand |pêşnav5=N. E. |paşnav6=Bell |pêşnav6=R. |paşnav7=Bianchi |pêşnav7=C. |paşnav8=Bingham |pêşnav8=R. G. |paşnav9=Blankenship |pêşnav9=D. D. |paşnav10=Casassa |pêşnav10=G. |paşnav11=Catania |pêşnav11=G. |paşnav12=Callens |pêşnav12=D. |paşnav13=Conway |pêşnav13=H. |paşnav14=Cook |pêşnav14=A. J. |paşnav15=Corr |pêşnav15=H. F. J. |tarîx=2013-02-28 |sernav=Bedmap2: improved ice bed, surface and thickness datasets for Antarctica |url=https://tc.copernicus.org/articles/7/375/2013/ |kovar=The Cryosphere |ziman=English |weşanger=Copernicus GmbH |cild=7 |hejmar=1 |rr=375–393 |doi=10.5194/tc-7-375-2013 |issn=1994-0416}}</ref> Tebeqeya qeşayê ji xeynî ji xeynî çend oazanên li geliyên hişk ên McMurdo tevahiya parzemînê nixumandine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://antarcticsun.usap.gov/science/4184/ |sernav=The Antarctic Sun: News about Antarctica - The Lost Dry Valleys of the Polar Plateau |malper=antarcticsun.usap.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en |archive-date=2022-01-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220115223943/https://antarcticsun.usap.gov/science/4184/ |url-status=dead }}</ref> Çend çemên qeşayî yên Antarktîkayê ku ber bi refên qeşayî yên Antarktîkayê ve diherikin, pêvajoyeke ku wekê dînamîkên tebeqeyên qeşayê hatine pênasekirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gfdl.noaa.gov/ice-sheet-dynamics/ |sernav=Ice Sheet Dynamics – Geophysical Fluid Dynamics Laboratory |malper=www.gfdl.noaa.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31}}</ref> Antarktîkaya Rojhilat ji Coats Land, Queen Maud Land, Enderby Land, Mac. Robertson Land, Wilkes Land û Victoria Land pêk hatiye. Ji xeynî beşek piçûk, hemî deverên parzemînê di nav nîvkada rojhilat de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctic Climate Evolution |paşnav=Florindo |pêşnav=Fabio |weşanger=Elsevier |tarîx=2008-10-10 |isbn=978-0-08-093161-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yUu-x70CZEcC |paşnav2=Siegert |pêşnav2=Martin}}</ref> Li ser û dora Antarktîkayê gelek girav hene ku piraniya wan giravên volkanîk in û li gorî pîvanên jeolojîk pir ciwan in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://figshare.utas.edu.au/articles/journal_contribution/Origin_and_evolution_of_the_sub-Antarctic_islands_the_foundation/24483391 |sernav=Quilty, Patrick Gerard |malper=figshare.utas.edu.au |roja-gihiştinê=2026-08-31 |doi=10.26749/rstpp.141.1.35}}</ref> Îstîsnayên herî berbiçav giravên [[deşta Kerguelenê]] ne ku girava herî kevin li dora 40 milyon sal berê niha çêbûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Olierook |pêşnav=Hugo K. H. |paşnav2=Jourdan |pêşnav2=Fred |paşnav3=Merle |pêşnav3=Renaud E. |paşnav4=Timms |pêşnav4=Nicholas E. |paşnav5=Kusznir |pêşnav5=Nick |paşnav6=Muhling |pêşnav6=Janet R. |tarîx=2016-04-15 |sernav=Bunbury Basalt: Gondwana breakup products or earliest vestiges of the Kerguelen mantle plume? |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0012821X1630019X |kovar=Earth and Planetary Science Letters |cild=440 |rr=20–32 |doi=10.1016/j.epsl.2016.02.008 |issn=0012-821X}}</ref> Girê Vinson a li çiyayên Ellsworthê bi bilindahiya 4.892 mêtreyê bilindeya herî bilind ê Antarktîkayê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hall Ball Kiwi Mountaineers From Mount Cook To Everest |paşnav=Monteath |pêşnav=Colin |weşanger=Cloudcap |tarîx=1997 |isbn=978-0-938567-42-4 |url=https://www.worldcat.org/title/38585390 |oclc=38585390}}</ref> Çiyayê Erebusa li Girava Rossê volkana herî başûrî ya cîhanê ye û her roj nêzîkê 10 caran diteqe. Xweliya ji teqînên volkanîk 300 kîlometre dûrî kratera volkanîk hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/48987684 |sernav=Antarctica : an encyclopedia from Abbott ice shelf to zooplankton {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en}}</ref> Delîlên hejmareke mezin ji volkanan di bin qeşayê de hene ku ger asta çalakiyê bilind bibe, dibe ku ji bo tebeqeya qeşayê xetereyek çêbike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: Earth's Own Ice World |paşnav=Carroll |pêşnav=Michael |weşanger=Springer |tarîx=2018-05-16 |isbn=978-3-319-74623-4 |paşnav2=Lopes |pêşnav2=Rosaly}}</ref> Qubeya qeşayê ya bi navê Dome Argus li Antarktîkaya Rojhilat e ku bi qasê bilindahiya 4.091 metreyan bilind ew û qada qeşayê ya herî bilind ê Antarktîkayê ye. Ev gir yek ji cihên herî sar û hişk ên cîhanê ye ku germahî ya li vir heya −90 °C ê dadikeve û barîna salane jî bi qasê 1-3 sm ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica And The Arctic Circle, A Geographic Encyclopedia Of The Earth's Polar Regions |tarîx=2014-04-01 |url=http://archive.org/details/antarctica-and-the-arctic-circle-2-volumes-a-geographic-encyclopedia-of-the-earths-polar-regions}}</ref> == Dîroka jeolojîk == Ji dawiya serdema meoproterozoîkê heta serdema kretasyeyê, Antarktîka beşek ji superparzemîna [[Gondwana|Gondwanayê]] bû û parzemîn bi pêvajoya tevgerên Antarktîkaya îro ji ber ku Gondwana hêdî hêdî ji hev perçe bûye, li dora 183 milyon sal berê îro ava bûye. Di demek dirêj a serdema fanerozoyîkê de Antarktîka xwedî avhewayek tropîkal ê nerm bû û ew bi daristanên berfireh nixumandî bû. === Serdema paleozoyîkê (539–252 milyon sal berê) === [[Wêne:Glossopteris sp. (fossil leaf) (Permian; Antarctica) 1 (49063572172) (cropped).jpg|thumb|300px|Ji serdema permeya Antarktîkayê pelgeke ''Glossopteris sp.'' yê]] Germbûna berdewam bûye sedem ku piraniya Gondwanayê ziwa bibe. Di serdema triyasiyê de Antarktîka ji aliyê cûreyeke giyayên bi tov (pteridosperms) ve serdest bû ku ji cinsê Dicroidiumê bûn ku wekê daran mezin dibûn. Florayên din ên triasiyê ginkgophytes, sîkadofites, darên konîfer û sphenopsid bûn. Tetrapod (ajaleke çar ling) cara yekem di serdema triyasiya destpêkê de li Antarktîkayê hatine dîtin û fosîlên herî kevn ên naskirî di formasyona fremouw a çiyayên Transantarktîkê de hatine dîtin. Sînapsîd (ku wekê "xijendeyên mîna memikdaran" jî têne zanîn) cureyên wekê Lystrosaurus di nav de hebû û di serdema triyasiya destpêkê de zêde bûn. Nîvgirava Antarktîkayê di serdema jurasiyê de (206 heta 146 milyon sal berê) dest bi avakirina xwe kiriye. Afrîka di serdema jurasiyê li de dora 160 milyon sal berê ji Antarktîkayê dabeş bûye û piştre jî di serdema kretasiya destpêkê de nîvgirava Hindistanê (nêzîkî 125 milyon sal berê) ji heman parzemînan dabeş bûye. Darên ginkgo, konîfer, Bennettitale, nebatên poçikê hespan, fern û sikad di wê demê de pir bûn. Nêzîkê 80 milyon sal berê nebatên kulîlkdar bûne komên nebatan ên herî cihêreng ên li ser parzemînê. Her çiqas darên behîvê yên başûr (Nothofagus) ber bi dawiya kretasyeyê ve berbiçav bin jî li Antarktîkaya Rojava daristanên pelderzî di seranserê serdema kretasyeyê de (146–66 milyon sal berê) de serdest bûn. Her çiqas tenê çend cinsên dînezorên Antarktîkayê (Cryolophosaurus û Glacialisaurus, ji Formasyona Hanson a serdema jurasiya destpêka çiyayên Transantarktîkê û Antarctopelta, Trinisaura, Morrosaurus û Imperobator ji kretasya dereng a nîvgirava Antarktîkayê) hatine vegotin, Ammonît li deryayên derdora Antarktîkayê pir belav bûn û dînezor jî hebûn. === Serdema senozoyîkê (66–10 milyon sal berê) === Di destpêka serdema paleojenê de girêdana pira bejahî ya pira Antarktîkayê, Antartîkayê bi Amerîkaya Başûr û her wiha bi başûrê rojhilatê Awistralyayê ve berdewam kiriye. Fauna ji Formasyona La Mesetaya li nîvgirava Antarktîkayê ku dîroka wê vedigere serdema eosenê, pir dişibihe faunayên wekhev ên Amerîkaya Başûr ku ajalên wekê ajalên bi kîsik (marsupials), xenarthran, litoptern û ungulatesê bi sim û her wiha gondwanatheres û dibe ku meridiolestidans hebûn. Hatiye texmînkirin ku ajalên bi kîsik di destpêka eosenê de ji Amerîkaya Başûr bi rêya Antarktîkayê belavê Awistralyayê bûne. Nêzîkê 53 milyon sal berê Awistralya û Gîneya Nû ji Antarktîkayê veqetiyane û Deriyê Tazmanyayê vebûye. Modelên erdnîgariya Antarktîkayê nîşan didin ku ev herikîn û her wiha çerxa paşvegerê ya xwedî kirinê ji ber kêmbûna asta CO₂yê çêbûye û bûye sedema afirandina qeşayên piçûk û qeşayên mayînde yên cemserî. Her ku asta CO₂yê zêdetir kêm bûye, qeşayê dest bi berfirehbûneke bilez kiriye û cihê daristanên ku heta wê demê Antarktîkayê vedişartin girtiye. Ekosîstemên tundrayê li Antarktîkayê heta 14 û 10 milyon sal berê niha hebûna xwe berdewam kirine û piştre sarbûna zêdetir bûye sedema tunekirina van tundrayan. === Serdema hemdem === Her çiqas jeolojiya Antarktîkayê bi piranî ji aliyê qeşaya parzemînî ve hatibe veşartin jî, parzemîn dikare bi teknîkên wekê ji hestkirina ji dûr ve, radara ku di bin erdê de derbas dibe û wêneyên satelîtê werin lêkolîn kirin. Ji aliyê jeolojîk ve, Antarktîkaya Rojava pir dişibihe Andên Amerîkaya Başûr. Nîvgirava Antarktîkayê bi bilindbûna jeolojîk û veguherîna sedîmentên binê deryayê ku veguheriye kevirên metamorfîk, çêbûye. Antarktîkaya Rojava bi yekbûna çend plakayên parzemînî çêbûye ku di encamê de hejmarek rêzeçiyayên li herêmê çêbûne ku rêzeçiyayên herî berbiçav çiyayên Ellsworthê bûn. Hebûna sîstema rift a Antarktîkaya Rojava bûye sedema volkanîzma li ser sinorê di navbera Antarktîkaya Rojava û Rojhilat de û her wiha bûye sedema çêbûna çiyayên Transantarktîkê. Antarktîka Rojhilat ji aliyê jeolojîk ve devereke pirreng e. Avabûna Antarktîka Rojhilat di serdema arkeyî (4.000 –2.500 milyon sal berê) de dest pê kiriye û di serdema kambriyê de rawestiyaye. Herêm li ser kratoneke kevirî hatiye avakirin ku bingeha mertala prekambriyê ava kiriye. Li ser bingehê komir û kevirên qûmê, kevirên kilsinî û şêl hene ku di serdemên devonî û jurasiyê de hatine danîn ku çiyayên Transantarktîkê çêbikin. Li deverên peravê çiyayên wekê rêzeçiyayê Shackletonê û Vîktorya Land û hinek şikestekên tektonîk çêbûne. Komir cara yekem li Antarktîkayê li nêzîkê çiyayên Beardmoreyê ji aliyê Frank Wild ve di sefera Nimrod de di sala 1907an de hatiye tomar kirin û tê zanîn ku komirê pileya nizm li gelek deverên çiyayên Transantarktîkê heye. Çiyayên prens Charles depoyên hesinê vedihewînin û li Deryaya Rossê jî qadên neftê û gaza xwezayî hene. == Avhewa == {{multiple image | direction = vertical | total_width = 300 | header = | footer = | image1 = Fryxellsee Opt.jpg | alt1 = | caption1 = Qeşaya şîn ku gola Fryxell a li çiyayên Transantarktîkê nixumandiye | image2 = AntarcticaSummer.jpg | alt2 = | caption2 = Di meha kanûna sala 2006an de şert û mercên nerm ê li nêzîkê peravê }} Antarktîka parzemîna herî sar, parzemîna herî bi bahoz û parzemîna herî hişk ê Dinyayê ye. Li nêzîkê peravên parzemînê, germahî di havînê de dikare ji 10 °C ê derbas bibe û di mehên zivistanê de heya -40 °C dadikeve. Li ser deverên bilind ên navendî, germahî di mehên havînê de dikare heya -30 °C dakeve û di mehên zivistanê de jî germahiya heman deverê heya -80 °C ê dadikeve. Germahiya hewayê ya xwezayî ya herî nizm a ku li ser Erdê hatiye tomarkirin di 21ê tîrmeha sala 1983an de li stasyona Vostok a Rûsyayê li Antarktîkayê bi qasê -89.2 °C hatiye tomarkirin. Di sala 2010an de bi rêya satelîta germahiyeke hewayê germahiya parzemînê bi qasê −94.7 °C hatiye tomar kirin lêbelê dibe ku ji ev rêje ji sermaya li ser rûyê erdê bi bandor bûye ku li bilindahiya 2 mêtre li jorê rûyê erdê nehatiye tomar kirin ku ji bo tomarên fermî yên germahiya hewayê tê xwestin. Ji ber ku piraniya Antarktîkayê ji asta deryayê ji 3.000 mêtre bilindtir e, Antarktîka ji herêma Arktîkê sartir e. Germahiya Okyanûsa Arktîkê bi rêya qeşaya deryayê ya Arktîkê ber bi parzemînê ve hatiye veguhastin û bi awayê hewaya li herêma Arktîkê nerm dibe. Antarktîka çoleke cemserî ye ku barîna parzemînê kêm e. Parzemîn salane bi navînî nêzîkê 150 mm av werdigire ku bi piranî bi awayê şilopeyê ye. Deverên navxweyî hişktir e û di tevahiya salê herî zêde bi qasê 50 mm baran werdigire lê herêmên peravê bi gelemperî ji 200 mm zêdetir baran werdigirin. Li çend deverên qeşaya şîn, ba û sublîmasyon ji berfa ku dibare zêdetir berfê radike. Li geliyên hişk, heman bandor li ser bingehek kevirî çêdibe ku dibe sedema jîngeheke bêber û hişk. === Cudahiyên herêmî === Antarktîkaya Rojhilat ji ber bilindahiya xwe ya bilind ve ji Antarktîkaya Rojava sartir e. Eniyên hewayê bi zêde derbasê deverên navendî yên parzemînê nabin ku ev jî dibe sedem ku navenda parzemînê sar û hişk bimînin û dibe sedema ku bayên deverê bi leza nerm bimînin. Barîna berfa li beşa perava Antarktîkayê barîneke pir gelemperî ye ku li wir di nav 48 demjimêran de berf dikare bi qasê 1.22 mêtreyê bibare. Li qiraxa parzemînê, bayên katabatîk ên bihêz ên ji platoya cemserî pir caran bi hêza bahozê çêdibin. Di mehên havînê de ji ber ku her roj 24 demjimêrên tîrêjên rojê li wir tên wergirtin, li Cemsera Başûr ji ekvatorê zêdetir tîrêjên rojê digihîjin rûyê erdê. === Guherîna avhewayê === Tevê devera xwe yê îzolekirî, Antarktîka di dehsalên dawî de ji ber belavbûna gazên serayê, germ bûye û hinek ji beşên qeşayên xwe winda kiriye. Antarktîkaya Rojava ji sala 1950an heta sala 2000an di heyamên dehsalan de ji 0,1 °C zêdetir germ bûye û nîvgirava Antarktîkayê ya ku li ber çavan e ji nîvê sedsala 20an vir ve bi qasê 3 °C germ bûye. Antarktîkaya Rojhilat ku li gorî Antarktîkaya Rojava sar e û avhewaya deverê sekan (stabîl) heta salên 2000î germahî nîşan nedaye. Li dora Antarktîkayê, Okyanûsa Başûr ji her okyanûseke din zêdetir germahiya okyanûsê kişandiye û li kûrahiyên bi qasê 2.000 mêtreyan germbûneke berbiçav çêbûye. Li dora Antarktîka Rojava, okyanûs ji sala 1955an vir ve bi qasê 1 °C germ bûye. Germbûna Okyanûsa Başûr a li dora Antarktîkayê bûye sedema qelsbûn an jî hilweşîna refikên qeşayên ku li derveyî qeşayan digeriyan û hevsengiya wan pêk dianiyan. Her çiqas perê qeşayên Antarktîkaya Rojhilat ku berdewam dike ku li hundirê welêt qeşayê zêde bike jî gelek cemedên peravê giraniya xwe winda dikin û paşve dikişin ku ev jî dibe sedema windabûna giştî ya qeşayên li seranserê Antarktîkayê. Hatiye payîn ku heta sala 2100an ku windabûna qeşaya li Antarktîkayê bi qasê 11 santî metreyan bilindbûna asta deryayê ya gerdûnî zêde bike. Bi germbûna zêdetir re îhtimala bêîstîqrariyê pir zêdetir dibe û dikare bilindbûna asta deryayê ya gerdûnî ya sedsala 21ê du caran zêdetir bike. Ava heliyayî ya nû ya ji qeşayê ava binê Antarktîkayê ya şor firk dike û şaneya jêrîn a gera serûbinkirina Okyanûsa Başûr (SOOC) qels dike. Her çiqas bandorên tevahî tê payîn ku di nav çend sedsalan de çêbibin jî, li gorî hinek lêkolînan, hilweşîna tevahî ya SOOCê dikare di navbera 1.7 °C û 3 °C germbûna gerdûnî de çêbike. Ev barîna kêm ê li nîvkada başûr û barîna zêde yê li nîvkada bakur, dibe sedema kêmbûna masîgirî ya li Okyanûsa başûr û hilweşîna potansiyel a hinek ekosîstemên deryayî vedigire. Her çiqas gelek cureyên Antarktîkayê nehatibin keşifkirin jî, zêdebûna flora Antarktîkayê ya belgekirî heye û ji u bo parastina jîngeheke guncavê faunayên mezin ên wekê pengûenan zehmetî hene. Helandina erdên cemed girtî dibe ku ji bo erdên bê cemed bibe sedema gazên serayê û qirêjiya cemedgirtî ya berê ku bi helandinê re derdikeve holê. Germbûna Antarktîkayê û guhertinên têkildar di gera Okyanûsa Başûr de dikarin bandorê li şêwazên avhewayê yên li hinek deverên Afrîkayê jî bikin ku dikare bandor li barîna herêmî û guherîna germahiyê bike. Ji ber ku germahiya gerdûnî li dora 3°C zêde bûye, deverên xeternak ên wekê Hewza Wilkes û Hewza Aurora dibe ku di nav 2.000 salan de bimînin di bin avê de û dibe ku li van deveran bilindbûna asta deryayê bigihîje 6,4 metreyan. Ger germahî ji asta sala 2020an 2 °C kêmtir nebe, ihtimal heye ku qata qeşayê ya Antarktîkaya Rojava bi tevahî bihele. Hatiye payîn ku windabûna vê qata qeşayê heye bi tevahî ji holê rabe ev pêvajo bi qasê 500 û 13.000 sal berxwe bide. Ger qeşaya bilind hilweşe dibe ku asta deryayê bi qasê 3,3 mêtre bilind bibe û bi helandina qeşayên li ser çiyayan qeşayên bilind jî dibe ku asta deryayê bi qasê 4,3 metreyan bilind bike. Qata qeşaya Antarktîkaya Rojhilat ku li gorî deverên qeşayî yên din gelek aram e tenê dikare bi qasê 0,5 mête heta 0,9 mêtreyê asta deryayê bilind bike ku ev jî beşek piçûk ê ji bilind bûna 53,3 mêtreyan e ku di tevahiya helandina qata qeşayê de pêk tê. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commons|Antarctica|Antarktîka}} {{Parzemîn}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Antarktîka| ]] [[Kategorî:Cîhan]] [[Kategorî:Parzemîn]] 6kasq3bobty992vaixulnfo3u8av2in 2090438 2090437 2026-09-02T03:30:58Z Penaber49 39672 /* Serdema senozoyîkê (66–10 milyon sal berê) */ 2090438 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdanka giştî}} '''Antarktîka'''<ref>{{Îzolî, 2007|r=1138|jêgirtin=Antarktîka}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ferhenga Erdnîgarîyê (Coğrafya)|Ferhenga Erdnîgarîyê]]|paşnav=Önen|pêşnav=Abdurrahman |weşanger=Stembol: Doz|sal=2008|rûpel=36}}</ref> yan jî '''Antarktîk'''{{Çavk}} ({{Bi-la|Antarctica}}) yek ji [[parzemîn]]ên cîhanê ye ku parzemîna herî başûr ê dinyayê û parzemîna herî kêm nifûs a cîhanê ye. Parzemîn bi tevahî li başûrê çembera Antarktîkayê ye û ji aliyê [[Okyanûsa Başûr]] (ku wekê Okyanûsa Antarktîkayê jî tê zanîn) ve hatiye dorpêçkirin ku [[Cemsera Başûr]] a erdnîgarî vedihewîne. Di heman demê de Antarktîka pêncem parzemîna herî mezin ê cîhanê ye ku bi qasê ji %40 ji [[Ewropa|Ewropayê]] mezintir e û rûbera parzemînê bi qasê 14.200.000 km² rûerd (an rûqeşa) vegirtiye. Piraniya Antarktîkayê bi qata qeşayê ya Antarktîkayê ve hatiye nixumandin ku qalindahiya navînî ya qeşayê bi qasê 1,9 km ye. Antarktîka bi navînî parzemîna herî sar, herî hişke û parzemîna herî bi ba û bahoz ê cîhanê ye û parzemîn ji asta deryayê xwedî bilindahiyeke navînî ye. Antarktîka bi piranî ji çoleke cemserî pêk hatiye ku barîna salane li peravê zêdetirî 200 mm ye û berf û barana li hundirê parzemînê gelek kêm e. Qeşayên parzemîn di warê ava şîrîn de gelek dewlemend e ku nêzîkê ji %70ê rezervên ava şirîn ên cîhanê li Antarktîkayê cemedgirtî ye. Hatiye payîn ger ku qeşaya Antarktîkayê bihele, dê asta deryayê ya [[Cîhan|cîhanê]] bi qasê 60 mêtreyan bilind bibe. Her wiha Antarktîka xwediyê rekora germahiya herî nizm a pîvandî yê li ser rûyê [[Dinya (gerstêrk)|Erdê]] ye ku nizmahiya germahiya bi qasê −89.2 °C hatiye pîvandin. Germahiya herêmên peravê di havînê de dikare bi qasê 10 °C bilind bibe. Cureyên xwemaliyên ajalan kêzik, nematod, pengûen, fok û tardigrad in. Li cihên ku nebat lê hene, bi piranî bi awayê liken an kevzê ye. Refên qeşayê yên Antarktîkayê dibe ku cara yekem di sala 1820an de, di dema sefereke rûsî de ku ji aliyê Fabian Gottlieb von Bellingshausen û Mikhail Lazarev ve hatibû birêvebirin, hatine dîtin. Di dehsalên piştê seferên wan, di seferên fransî, amerîkî û brîtanî de li parzemînê lêkolînên zêdetir hatine kirin. Yekem derketina piştrastkirî ya Antarktîkayê ji aliyê tîmeke norwêcî ve di sala 1895an de pêk hatiye. Di destpêka sedsala 20an de, çend seferên navxwe yên parzemînê çêbûne. Lêkolînerên brîtanî Douglas Mawson, Edgeworth David û Alistair Mackay yekem kes bûn ku di sala 1909an de gihîştine [[Cemsera Başûr]] a manyetîkî û cemsera başûr a erdnîgarî jî yekem car di sala 1911an de lêkolînerê norwêcî Roald Amundsen gihiştiye cemserê. Ji aliyê îdarî ve Antarktîka ji aliyê nêzîkê 30 welatan ve tê birêvebirin ku hemî jî endamên sîstema peymana Antarktîkayê ya sala 1959an in. Li gorî şertên peymanê, çalakiyên leşkerî, kolandinên kanên madenê, teqînên nukleerî û avêtina bermayiyên nukleerî li Antarktîkayê qedexe ne. Geştiyarî, masîgirtin û lêkolîn çalakiyên sereke yên mirovan li Antarktîkayê û li derdora Antarktîkayê hene. Di mehên havînê de nêzîkê 5.000 kes li stasyonên lêkolînê dimînin û ev hejmar di mehên zivistanê de dadikeve 1.000 kesan. Her çiqas parzemîn dûr be jî, çalakiyên mirovan bi rêya qirêjî, guherîna avhewayê û bi rêya tenikbûna [[tebeqeya ozonê]] bandoreke neyînî li ser Antarktîkayê dihêle. Helîna qata qeşayê ya [[Antarktîkaya Rojava]] ya ku potansiyeleke nearam e, di pêşbîniyên bilindbûna [[asta deryayê]] yên di asta sedsalê de bûye sedema nezelaliyeke herî mezin û heman helîn bandorê li ser serûbinkirina gera [[Okyanûsa Başûr]] jî dike ku di dawiyê de dikare bibe sedema bandorên girîng li ser avhewaya [[Nîvkada Başûr]] û hilberîna Okyanûsa Başûr. == Etîmolojî == [[Wêne:1657 map Polus Antarcticus.jpg|thumb|Nexşeya cemserî ya herî başûrê Dinyayê]] Navê ku ji parzemînê hatiye dayîn ji peyva antarktîka hatiye ku ji peyva fransî ya navîn ''antartique'' an ''antarctique'' ('li hemberî Arktîkê') û piştre ji peyva latînî ''antarcticus'' ('li hemberî bakur') hatiye. Navê Antarktîkus ji peyvên yewnanî ἀντι- ('dij-') û ἀρκτικός (arktikos, 'ya hirçê [Ursa Major], bakur') hatiye.<ref name=":0">{{Cite book |sernav=Lettinck 2021, p. 158.}}</ref> Fîlozofê yewnanî Arîstoteles li dora 350 {{bz}} de di ''Meteorolojiyê'' de li ser "herêma Antarktîkê" nivîsandiye. Li gorî raporê, erdnîgarnasê yewnanî Marinusê ji Tîrusê ev nav di nexşeya xwe ya cîhanê ya sedsala duyem a {{pz}} de ku niha winda bûye, bi kar aniye. Nivîskarên romayî Gaius Julius Hyginus û Apuleius ji bo cemsera başûr navê yewnanî yê latînîkirî polus antarcticus bi kar anîne ku ji wir peyva fransî ya kevin ''pole antartike'' (nûjen ''pôle antarctique'')<ref>{{Cite book |sernav=Hyginus 1992, p. 176.}}</ref> ku di sala 1270an de hatiye piştrastkirin û ji wir jî peyva îngilîziya navîn pol antartik ku cara yekem di lêkolîneke ji aliyê nivîskarê îngilîzî Geoffrey Chaucer ve hatiye nivîsandin, hatiye wergirtin.<ref name=":0" /> Ramanên ewropî yên di derbarê hebûna Terra Australis ku parzemîneke berfirehê li başûrê dûr ê cîhanê ye ku ji bo hevsengî kirina axên bakurê [[Ewropa]], [[Asya]] û [[Afrîkaya Bakur]] pêk tîne, wekê têgeheke rewşenbîrî, ji kevnariya klasîk ve hebû. Ji ber vê yekê ''Terra Australis'' navê ku ji bo hemî girseyên bejayî yên hîpotetîk ên ku tê pêşniyar kirin ku li cihê ku niha tê zanîn Antarktîka heye, hatibû bikaranîn.<ref>{{Cite book |sernav=Mericq 1987, pp. 90–91: 'They published maps and charts based on the hypothesis that Tierra del Fuego was the beginning of that Terra Australis. The first person ever to have rights over these lands was Pedro Sancho de la Hoz, who received them through a special decree signed by Emperor Charles V on 24 January 1539.'}}</ref> Îdiaya hebûna axek wisa heta keşfkirina Awistralyayê ku ji aliyê ewropiyan ve hatiye keşfkirin, berdewam kiriye.<ref>{{Cite book |sernav=Scott, Hiatt & McIlroy 2012, pp. 2–3.}}</ref> Di destpêka sedsala 19an de keşifger Matthew Flinders guman li hebûna parzemîneke cuda yê li başûrê Awistralyayê (ku di wê demê wekê New Holland hatiye binavkirin) kiriye û ji ber vê yekê pêşniyar kiriye ku li cihê wê navê "Terra Australis" ji bo [[Awistralya|Awistralyayê]] were bikar anîn.<ref>{{Cite book |sernav=Cawley 2015, p. 130.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=McCrone & McPherson 2009, p. 75.}}</ref> Di sala 1824an de rayedarên kolonyal ên li Sîdneyê bi fermî navê parzemîna New Hollandê wekê Awistralya guhertine û peyva "Terra Australis" wekê referansek ji bo navê Antarktîkayê hiştine. Di dehsalên piştre de, erdnîgaran hevokên wekê "parzemîna Antarktîkayê" bi kar anîne. Wan li cihê vê navê li naveke helbestî geriyane û navên wekê ''Ultima'' û ''Antipodea'' pêşniyar kirine.<ref>{{Cite book |sernav=Cameron-Ash 2018, p. 20.}}</ref> Ji bo binavkirina parzemînê navê Antarktîka di salên 1890î de hatiye pejirandin û bikaranîna yekem ê vê navê ji aliyê kartografê skotlendî John George Bartholomew pêk hatiye.<ref>{{Cite web |url=https://digital.nls.uk/bartholomew/highlights/antarctica.html#:~:text=Edinburgh%20geographer%20and%20mapmaker%20John,since%20the%20first%20century%20AD. |sernav=Highlights from the Bartholomew Archive: The naming of Antarctica}}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Antarctica.svg|thumb|300px|Nexşeyek ku Antarktîkaya Rojhilat li rastê Çiyayên Transantarktîk û Antarktîkaya Rojava li çepê ye, nişan dide.]] Antarktîka ku bi awayekî asîmetrîk li dora cemsera başûr û bi piranî li başûrê çembera Antarktîkayê (ku yek ji pênc çemberên sereke yên firehiyê ye ku nexşeyên cîhanê nîşan didin) cih digire ku ji aliyê [[Okyanûsa Başûr]] ve hatiye dorpêçkirin. Di heman de çem ên avan li Antarktîkayê hene ku çemê herî dirêj ê parzemînê çemê Onyxê ye. Her wiha Antarktîka bi qasê 14,2 milyon km² rûber vedigire ku hema hema du car ji rûbera [[Awistralya|Awistralyayê]] mezintir e ku bi vê rûberê bûye pêncem parzemîna herî mezin ê cîhanê. Xeta perava Antarktîkayê bi qasê 18.000 km dirêj e ku ji sala 1983an vir ve çar celebên peravê li parzemînê hene ku perav ji %44ê peravê ji qeşayên avjenî, ji %38 ji dîwarên qeşayê pêk tê ku li ser keviran dimînin, ji %13 ji deverên qeşayî an jî qiraxa cemedên bilind pêk tê û ji %5ê ji parvên mayî jî ji kevirên vekirî pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |sernav=Antarctica - The World Factbook |malper=www.cia.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en |archive-date=2022-05-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220509192134/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: glaciological and geophysical folio |paşnav=Drewry |pêşnav=D. J. |weşanger=University of Cambridge, Scott Polar Research Institute |tarîx=1983 |isbn=978-0-901021-04-5 |cih=Cambridge}}</ref> Golên ku di binê qeşaya parzemînî de dimînin, bi piranî li geliyên hişk ên McMurdo an jî li gelek oazên cûda çêbûne.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> [[Gola Vostokê]] ku di bin stasyona Vostok a [[Rûsya|Rûsyayê]] de hatiye dîtin, mezintirîn gola binqeşayê ya cîhanê û yek ji mezintirîn golên cîhanê ye. Berê hatiye bawer kirin ku gol bi milyonan salan hatiye girtin lê di roja îro de zanyaran texmîn kirine ku ava golê her 13.000 sal carekê bi helandin û cemidandina hêdî ya qeşayê hatiye guhertin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=David |tarîx=2019-06-27 |sernav=Antarctica |url=https://academic.oup.com/book/62792 |kovar=OUP Academic |ziman=en |doi=10.1093/wentk/9780190641320.001.0001}}</ref> Di mehên havînan de qeşa li qiraxên golan dikare bihele û xendekên şil bi awayekê demkî çêdibin. Di heman demê de li Antarktîkayê hem golên ava şor û hem jî golên ava şirîn hene.<ref name=":1" /> [[Wêne:Mount Vinson from NW at Vinson Plateau by Christian Stangl (flickr).jpg|thumb|Dîmenek ji çiyayê Vînsonê ku li bakurê rojavayê Antarktîkayê ye û bilindeya herî bilind ê Antarktîkayê ye]] Antarktîka ji aliyê Çiyayên Transantarktîk ve hatiye dabeşkirin ku ji erdê Vîktoryayê heta [[Deryaya Rossê]] dirêj dibin ku ev her alî di nav xwe de Antarktîkaya Rojava û Antarktîkaya Rojhilat vedigirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: Earth's Own Ice World |paşnav=Carroll |pêşnav=Michael |weşanger=Springer |tarîx=2018-05-16 |isbn=978-3-319-74623-4 |paşnav2=Lopes |pêşnav2=Rosaly}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ji |pêşnav=Fei |paşnav2=Gao |pêşnav2=Jinyao |paşnav3=Li |pêşnav3=Fei |paşnav4=Shen |pêşnav4=Zhongyan |paşnav5=Zhang |pêşnav5=Qiao |paşnav6=Li |pêşnav6=Yongdong |tarîx=2017-10-16 |sernav=Variations of the effective elastic thickness over the Ross Sea and Transantarctic Mountains and implications for their structure and tectonics |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0040195117302937 |kovar=Tectonophysics |cild=717 |rr=127–138 |doi=10.1016/j.tecto.2017.07.011 |issn=0040-1951}}</ref> Piraniya Antarktîkayê bi tebeqeyên qeşayê ya Antarktîkayê ve hatiye nixumandin ku bi navînî 1,9 km qalindahiya qeşayan hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fretwell |pêşnav=P. |paşnav2=Pritchard |pêşnav2=H. D. |paşnav3=Vaughan |pêşnav3=D. G. |paşnav4=Bamber |pêşnav4=J. L. |paşnav5=Barrand |pêşnav5=N. E. |paşnav6=Bell |pêşnav6=R. |paşnav7=Bianchi |pêşnav7=C. |paşnav8=Bingham |pêşnav8=R. G. |paşnav9=Blankenship |pêşnav9=D. D. |paşnav10=Casassa |pêşnav10=G. |paşnav11=Catania |pêşnav11=G. |paşnav12=Callens |pêşnav12=D. |paşnav13=Conway |pêşnav13=H. |paşnav14=Cook |pêşnav14=A. J. |paşnav15=Corr |pêşnav15=H. F. J. |tarîx=2013-02-28 |sernav=Bedmap2: improved ice bed, surface and thickness datasets for Antarctica |url=https://tc.copernicus.org/articles/7/375/2013/ |kovar=The Cryosphere |ziman=English |weşanger=Copernicus GmbH |cild=7 |hejmar=1 |rr=375–393 |doi=10.5194/tc-7-375-2013 |issn=1994-0416}}</ref> Tebeqeya qeşayê ji xeynî ji xeynî çend oazanên li geliyên hişk ên McMurdo tevahiya parzemînê nixumandine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://antarcticsun.usap.gov/science/4184/ |sernav=The Antarctic Sun: News about Antarctica - The Lost Dry Valleys of the Polar Plateau |malper=antarcticsun.usap.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en |archive-date=2022-01-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220115223943/https://antarcticsun.usap.gov/science/4184/ |url-status=dead }}</ref> Çend çemên qeşayî yên Antarktîkayê ku ber bi refên qeşayî yên Antarktîkayê ve diherikin, pêvajoyeke ku wekê dînamîkên tebeqeyên qeşayê hatine pênasekirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gfdl.noaa.gov/ice-sheet-dynamics/ |sernav=Ice Sheet Dynamics – Geophysical Fluid Dynamics Laboratory |malper=www.gfdl.noaa.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31}}</ref> Antarktîkaya Rojhilat ji Coats Land, Queen Maud Land, Enderby Land, Mac. Robertson Land, Wilkes Land û Victoria Land pêk hatiye. Ji xeynî beşek piçûk, hemî deverên parzemînê di nav nîvkada rojhilat de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctic Climate Evolution |paşnav=Florindo |pêşnav=Fabio |weşanger=Elsevier |tarîx=2008-10-10 |isbn=978-0-08-093161-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yUu-x70CZEcC |paşnav2=Siegert |pêşnav2=Martin}}</ref> Li ser û dora Antarktîkayê gelek girav hene ku piraniya wan giravên volkanîk in û li gorî pîvanên jeolojîk pir ciwan in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://figshare.utas.edu.au/articles/journal_contribution/Origin_and_evolution_of_the_sub-Antarctic_islands_the_foundation/24483391 |sernav=Quilty, Patrick Gerard |malper=figshare.utas.edu.au |roja-gihiştinê=2026-08-31 |doi=10.26749/rstpp.141.1.35}}</ref> Îstîsnayên herî berbiçav giravên [[deşta Kerguelenê]] ne ku girava herî kevin li dora 40 milyon sal berê niha çêbûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Olierook |pêşnav=Hugo K. H. |paşnav2=Jourdan |pêşnav2=Fred |paşnav3=Merle |pêşnav3=Renaud E. |paşnav4=Timms |pêşnav4=Nicholas E. |paşnav5=Kusznir |pêşnav5=Nick |paşnav6=Muhling |pêşnav6=Janet R. |tarîx=2016-04-15 |sernav=Bunbury Basalt: Gondwana breakup products or earliest vestiges of the Kerguelen mantle plume? |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0012821X1630019X |kovar=Earth and Planetary Science Letters |cild=440 |rr=20–32 |doi=10.1016/j.epsl.2016.02.008 |issn=0012-821X}}</ref> Girê Vinson a li çiyayên Ellsworthê bi bilindahiya 4.892 mêtreyê bilindeya herî bilind ê Antarktîkayê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hall Ball Kiwi Mountaineers From Mount Cook To Everest |paşnav=Monteath |pêşnav=Colin |weşanger=Cloudcap |tarîx=1997 |isbn=978-0-938567-42-4 |url=https://www.worldcat.org/title/38585390 |oclc=38585390}}</ref> Çiyayê Erebusa li Girava Rossê volkana herî başûrî ya cîhanê ye û her roj nêzîkê 10 caran diteqe. Xweliya ji teqînên volkanîk 300 kîlometre dûrî kratera volkanîk hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/48987684 |sernav=Antarctica : an encyclopedia from Abbott ice shelf to zooplankton {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en}}</ref> Delîlên hejmareke mezin ji volkanan di bin qeşayê de hene ku ger asta çalakiyê bilind bibe, dibe ku ji bo tebeqeya qeşayê xetereyek çêbike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: Earth's Own Ice World |paşnav=Carroll |pêşnav=Michael |weşanger=Springer |tarîx=2018-05-16 |isbn=978-3-319-74623-4 |paşnav2=Lopes |pêşnav2=Rosaly}}</ref> Qubeya qeşayê ya bi navê Dome Argus li Antarktîkaya Rojhilat e ku bi qasê bilindahiya 4.091 metreyan bilind ew û qada qeşayê ya herî bilind ê Antarktîkayê ye. Ev gir yek ji cihên herî sar û hişk ên cîhanê ye ku germahî ya li vir heya −90 °C ê dadikeve û barîna salane jî bi qasê 1-3 sm ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica And The Arctic Circle, A Geographic Encyclopedia Of The Earth's Polar Regions |tarîx=2014-04-01 |url=http://archive.org/details/antarctica-and-the-arctic-circle-2-volumes-a-geographic-encyclopedia-of-the-earths-polar-regions}}</ref> == Dîroka jeolojîk == Ji dawiya serdema meoproterozoîkê heta serdema kretasyeyê, Antarktîka beşek ji superparzemîna [[Gondwana|Gondwanayê]] bû û parzemîn bi pêvajoya tevgerên Antarktîkaya îro ji ber ku Gondwana hêdî hêdî ji hev perçe bûye, li dora 183 milyon sal berê îro ava bûye. Di demek dirêj a serdema fanerozoyîkê de Antarktîka xwedî avhewayek tropîkal ê nerm bû û ew bi daristanên berfireh nixumandî bû. === Serdema paleozoyîkê (539–252 milyon sal berê) === [[Wêne:Glossopteris sp. (fossil leaf) (Permian; Antarctica) 1 (49063572172) (cropped).jpg|thumb|300px|Ji serdema permeya Antarktîkayê pelgeke ''Glossopteris sp.'' yê]] Germbûna berdewam bûye sedem ku piraniya Gondwanayê ziwa bibe. Di serdema triyasiyê de Antarktîka ji aliyê cûreyeke giyayên bi tov (pteridosperms) ve serdest bû ku ji cinsê Dicroidiumê bûn ku wekê daran mezin dibûn. Florayên din ên triasiyê ginkgophytes, sîkadofites, darên konîfer û sphenopsid bûn. Tetrapod (ajaleke çar ling) cara yekem di serdema triyasiya destpêkê de li Antarktîkayê hatine dîtin û fosîlên herî kevn ên naskirî di formasyona fremouw a çiyayên Transantarktîkê de hatine dîtin. Sînapsîd (ku wekê "xijendeyên mîna memikdaran" jî têne zanîn) cureyên wekê Lystrosaurus di nav de hebû û di serdema triyasiya destpêkê de zêde bûn. Nîvgirava Antarktîkayê di serdema jurasiyê de (206 heta 146 milyon sal berê) dest bi avakirina xwe kiriye. Afrîka di serdema jurasiyê li de dora 160 milyon sal berê ji Antarktîkayê dabeş bûye û piştre jî di serdema kretasiya destpêkê de nîvgirava Hindistanê (nêzîkî 125 milyon sal berê) ji heman parzemînan dabeş bûye. Darên ginkgo, konîfer, Bennettitale, nebatên poçikê hespan, fern û sikad di wê demê de pir bûn. Nêzîkê 80 milyon sal berê nebatên kulîlkdar bûne komên nebatan ên herî cihêreng ên li ser parzemînê. Her çiqas darên behîvê yên başûr (Nothofagus) ber bi dawiya kretasyeyê ve berbiçav bin jî li Antarktîkaya Rojava daristanên pelderzî di seranserê serdema kretasyeyê de (146–66 milyon sal berê) de serdest bûn. Her çiqas tenê çend cinsên dînezorên Antarktîkayê (Cryolophosaurus û Glacialisaurus, ji Formasyona Hanson a serdema jurasiya destpêka çiyayên Transantarktîkê û Antarctopelta, Trinisaura, Morrosaurus û Imperobator ji kretasya dereng a nîvgirava Antarktîkayê) hatine vegotin, Ammonît li deryayên derdora Antarktîkayê pir belav bûn û dînezor jî hebûn. === Serdema senozoyîkê (66–10 milyon sal berê) === [[Wêne:Eocene-Paleocene-circumpolar.svg|thumb|Pêkhatina herika çerxa derdorî ya Antarktîkayê ji perçebûna dawî ya pira bejahî ya Antarktîkayê]] Di destpêka serdema paleojenê de girêdana pira bejahî ya pira Antarktîkayê, Antartîkayê bi Amerîkaya Başûr û her wiha bi başûrê rojhilatê Awistralyayê ve berdewam kiriye. Fauna ji Formasyona La Mesetaya li nîvgirava Antarktîkayê ku dîroka wê vedigere serdema eosenê, pir dişibihe faunayên wekhev ên Amerîkaya Başûr ku ajalên wekê ajalên bi kîsik (marsupials), xenarthran, litoptern û ungulatesê bi sim û her wiha gondwanatheres û dibe ku meridiolestidans hebûn. Hatiye texmînkirin ku ajalên bi kîsik di destpêka eosenê de ji Amerîkaya Başûr bi rêya Antarktîkayê belavê Awistralyayê bûne. Nêzîkê 53 milyon sal berê Awistralya û Gîneya Nû ji Antarktîkayê veqetiyane û Deriyê Tazmanyayê vebûye. Modelên erdnîgariya Antarktîkayê nîşan didin ku ev herikîn û her wiha çerxa paşvegerê ya xwedî kirinê ji ber kêmbûna asta CO₂yê çêbûye û bûye sedema afirandina qeşayên piçûk û qeşayên mayînde yên cemserî. Her ku asta CO₂yê zêdetir kêm bûye, qeşayê dest bi berfirehbûneke bilez kiriye û cihê daristanên ku heta wê demê Antarktîkayê vedişartin girtiye. Ekosîstemên tundrayê li Antarktîkayê heta 14 û 10 milyon sal berê niha hebûna xwe berdewam kirine û piştre sarbûna zêdetir bûye sedema tunekirina van tundrayan. === Serdema hemdem === Her çiqas jeolojiya Antarktîkayê bi piranî ji aliyê qeşaya parzemînî ve hatibe veşartin jî, parzemîn dikare bi teknîkên wekê ji hestkirina ji dûr ve, radara ku di bin erdê de derbas dibe û wêneyên satelîtê werin lêkolîn kirin. Ji aliyê jeolojîk ve, Antarktîkaya Rojava pir dişibihe Andên Amerîkaya Başûr. Nîvgirava Antarktîkayê bi bilindbûna jeolojîk û veguherîna sedîmentên binê deryayê ku veguheriye kevirên metamorfîk, çêbûye. Antarktîkaya Rojava bi yekbûna çend plakayên parzemînî çêbûye ku di encamê de hejmarek rêzeçiyayên li herêmê çêbûne ku rêzeçiyayên herî berbiçav çiyayên Ellsworthê bûn. Hebûna sîstema rift a Antarktîkaya Rojava bûye sedema volkanîzma li ser sinorê di navbera Antarktîkaya Rojava û Rojhilat de û her wiha bûye sedema çêbûna çiyayên Transantarktîkê. Antarktîka Rojhilat ji aliyê jeolojîk ve devereke pirreng e. Avabûna Antarktîka Rojhilat di serdema arkeyî (4.000 –2.500 milyon sal berê) de dest pê kiriye û di serdema kambriyê de rawestiyaye. Herêm li ser kratoneke kevirî hatiye avakirin ku bingeha mertala prekambriyê ava kiriye. Li ser bingehê komir û kevirên qûmê, kevirên kilsinî û şêl hene ku di serdemên devonî û jurasiyê de hatine danîn ku çiyayên Transantarktîkê çêbikin. Li deverên peravê çiyayên wekê rêzeçiyayê Shackletonê û Vîktorya Land û hinek şikestekên tektonîk çêbûne. Komir cara yekem li Antarktîkayê li nêzîkê çiyayên Beardmoreyê ji aliyê Frank Wild ve di sefera Nimrod de di sala 1907an de hatiye tomar kirin û tê zanîn ku komirê pileya nizm li gelek deverên çiyayên Transantarktîkê heye. Çiyayên prens Charles depoyên hesinê vedihewînin û li Deryaya Rossê jî qadên neftê û gaza xwezayî hene. == Avhewa == {{multiple image | direction = vertical | total_width = 300 | header = | footer = | image1 = Fryxellsee Opt.jpg | alt1 = | caption1 = Qeşaya şîn ku gola Fryxell a li çiyayên Transantarktîkê nixumandiye | image2 = AntarcticaSummer.jpg | alt2 = | caption2 = Di meha kanûna sala 2006an de şert û mercên nerm ê li nêzîkê peravê }} Antarktîka parzemîna herî sar, parzemîna herî bi bahoz û parzemîna herî hişk ê Dinyayê ye. Li nêzîkê peravên parzemînê, germahî di havînê de dikare ji 10 °C ê derbas bibe û di mehên zivistanê de heya -40 °C dadikeve. Li ser deverên bilind ên navendî, germahî di mehên havînê de dikare heya -30 °C dakeve û di mehên zivistanê de jî germahiya heman deverê heya -80 °C ê dadikeve. Germahiya hewayê ya xwezayî ya herî nizm a ku li ser Erdê hatiye tomarkirin di 21ê tîrmeha sala 1983an de li stasyona Vostok a Rûsyayê li Antarktîkayê bi qasê -89.2 °C hatiye tomarkirin. Di sala 2010an de bi rêya satelîta germahiyeke hewayê germahiya parzemînê bi qasê −94.7 °C hatiye tomar kirin lêbelê dibe ku ji ev rêje ji sermaya li ser rûyê erdê bi bandor bûye ku li bilindahiya 2 mêtre li jorê rûyê erdê nehatiye tomar kirin ku ji bo tomarên fermî yên germahiya hewayê tê xwestin. Ji ber ku piraniya Antarktîkayê ji asta deryayê ji 3.000 mêtre bilindtir e, Antarktîka ji herêma Arktîkê sartir e. Germahiya Okyanûsa Arktîkê bi rêya qeşaya deryayê ya Arktîkê ber bi parzemînê ve hatiye veguhastin û bi awayê hewaya li herêma Arktîkê nerm dibe. Antarktîka çoleke cemserî ye ku barîna parzemînê kêm e. Parzemîn salane bi navînî nêzîkê 150 mm av werdigire ku bi piranî bi awayê şilopeyê ye. Deverên navxweyî hişktir e û di tevahiya salê herî zêde bi qasê 50 mm baran werdigire lê herêmên peravê bi gelemperî ji 200 mm zêdetir baran werdigirin. Li çend deverên qeşaya şîn, ba û sublîmasyon ji berfa ku dibare zêdetir berfê radike. Li geliyên hişk, heman bandor li ser bingehek kevirî çêdibe ku dibe sedema jîngeheke bêber û hişk. === Cudahiyên herêmî === Antarktîkaya Rojhilat ji ber bilindahiya xwe ya bilind ve ji Antarktîkaya Rojava sartir e. Eniyên hewayê bi zêde derbasê deverên navendî yên parzemînê nabin ku ev jî dibe sedem ku navenda parzemînê sar û hişk bimînin û dibe sedema ku bayên deverê bi leza nerm bimînin. Barîna berfa li beşa perava Antarktîkayê barîneke pir gelemperî ye ku li wir di nav 48 demjimêran de berf dikare bi qasê 1.22 mêtreyê bibare. Li qiraxa parzemînê, bayên katabatîk ên bihêz ên ji platoya cemserî pir caran bi hêza bahozê çêdibin. Di mehên havînê de ji ber ku her roj 24 demjimêrên tîrêjên rojê li wir tên wergirtin, li Cemsera Başûr ji ekvatorê zêdetir tîrêjên rojê digihîjin rûyê erdê. === Guherîna avhewayê === Tevê devera xwe yê îzolekirî, Antarktîka di dehsalên dawî de ji ber belavbûna gazên serayê, germ bûye û hinek ji beşên qeşayên xwe winda kiriye. Antarktîkaya Rojava ji sala 1950an heta sala 2000an di heyamên dehsalan de ji 0,1 °C zêdetir germ bûye û nîvgirava Antarktîkayê ya ku li ber çavan e ji nîvê sedsala 20an vir ve bi qasê 3 °C germ bûye. Antarktîkaya Rojhilat ku li gorî Antarktîkaya Rojava sar e û avhewaya deverê sekan (stabîl) heta salên 2000î germahî nîşan nedaye. Li dora Antarktîkayê, Okyanûsa Başûr ji her okyanûseke din zêdetir germahiya okyanûsê kişandiye û li kûrahiyên bi qasê 2.000 mêtreyan germbûneke berbiçav çêbûye. Li dora Antarktîka Rojava, okyanûs ji sala 1955an vir ve bi qasê 1 °C germ bûye. Germbûna Okyanûsa Başûr a li dora Antarktîkayê bûye sedema qelsbûn an jî hilweşîna refikên qeşayên ku li derveyî qeşayan digeriyan û hevsengiya wan pêk dianiyan. Her çiqas perê qeşayên Antarktîkaya Rojhilat ku berdewam dike ku li hundirê welêt qeşayê zêde bike jî gelek cemedên peravê giraniya xwe winda dikin û paşve dikişin ku ev jî dibe sedema windabûna giştî ya qeşayên li seranserê Antarktîkayê. Hatiye payîn ku heta sala 2100an ku windabûna qeşaya li Antarktîkayê bi qasê 11 santî metreyan bilindbûna asta deryayê ya gerdûnî zêde bike. Bi germbûna zêdetir re îhtimala bêîstîqrariyê pir zêdetir dibe û dikare bilindbûna asta deryayê ya gerdûnî ya sedsala 21ê du caran zêdetir bike. Ava heliyayî ya nû ya ji qeşayê ava binê Antarktîkayê ya şor firk dike û şaneya jêrîn a gera serûbinkirina Okyanûsa Başûr (SOOC) qels dike. Her çiqas bandorên tevahî tê payîn ku di nav çend sedsalan de çêbibin jî, li gorî hinek lêkolînan, hilweşîna tevahî ya SOOCê dikare di navbera 1.7 °C û 3 °C germbûna gerdûnî de çêbike. Ev barîna kêm ê li nîvkada başûr û barîna zêde yê li nîvkada bakur, dibe sedema kêmbûna masîgirî ya li Okyanûsa başûr û hilweşîna potansiyel a hinek ekosîstemên deryayî vedigire. Her çiqas gelek cureyên Antarktîkayê nehatibin keşifkirin jî, zêdebûna flora Antarktîkayê ya belgekirî heye û ji u bo parastina jîngeheke guncavê faunayên mezin ên wekê pengûenan zehmetî hene. Helandina erdên cemed girtî dibe ku ji bo erdên bê cemed bibe sedema gazên serayê û qirêjiya cemedgirtî ya berê ku bi helandinê re derdikeve holê. Germbûna Antarktîkayê û guhertinên têkildar di gera Okyanûsa Başûr de dikarin bandorê li şêwazên avhewayê yên li hinek deverên Afrîkayê jî bikin ku dikare bandor li barîna herêmî û guherîna germahiyê bike. Ji ber ku germahiya gerdûnî li dora 3°C zêde bûye, deverên xeternak ên wekê Hewza Wilkes û Hewza Aurora dibe ku di nav 2.000 salan de bimînin di bin avê de û dibe ku li van deveran bilindbûna asta deryayê bigihîje 6,4 metreyan. Ger germahî ji asta sala 2020an 2 °C kêmtir nebe, ihtimal heye ku qata qeşayê ya Antarktîkaya Rojava bi tevahî bihele. Hatiye payîn ku windabûna vê qata qeşayê heye bi tevahî ji holê rabe ev pêvajo bi qasê 500 û 13.000 sal berxwe bide. Ger qeşaya bilind hilweşe dibe ku asta deryayê bi qasê 3,3 mêtre bilind bibe û bi helandina qeşayên li ser çiyayan qeşayên bilind jî dibe ku asta deryayê bi qasê 4,3 metreyan bilind bike. Qata qeşaya Antarktîkaya Rojhilat ku li gorî deverên qeşayî yên din gelek aram e tenê dikare bi qasê 0,5 mête heta 0,9 mêtreyê asta deryayê bilind bike ku ev jî beşek piçûk ê ji bilind bûna 53,3 mêtreyan e ku di tevahiya helandina qata qeşayê de pêk tê. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commons|Antarctica|Antarktîka}} {{Parzemîn}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Antarktîka| ]] [[Kategorî:Cîhan]] [[Kategorî:Parzemîn]] b604jqug3wae41qe5omu3r601qrcchy 2090439 2090438 2026-09-02T03:39:23Z Penaber49 39672 /* Dîroka jeolojîk */ 2090439 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdanka giştî}} '''Antarktîka'''<ref>{{Îzolî, 2007|r=1138|jêgirtin=Antarktîka}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ferhenga Erdnîgarîyê (Coğrafya)|Ferhenga Erdnîgarîyê]]|paşnav=Önen|pêşnav=Abdurrahman |weşanger=Stembol: Doz|sal=2008|rûpel=36}}</ref> yan jî '''Antarktîk'''{{Çavk}} ({{Bi-la|Antarctica}}) yek ji [[parzemîn]]ên cîhanê ye ku parzemîna herî başûr ê dinyayê û parzemîna herî kêm nifûs a cîhanê ye. Parzemîn bi tevahî li başûrê çembera Antarktîkayê ye û ji aliyê [[Okyanûsa Başûr]] (ku wekê Okyanûsa Antarktîkayê jî tê zanîn) ve hatiye dorpêçkirin ku [[Cemsera Başûr]] a erdnîgarî vedihewîne. Di heman demê de Antarktîka pêncem parzemîna herî mezin ê cîhanê ye ku bi qasê ji %40 ji [[Ewropa|Ewropayê]] mezintir e û rûbera parzemînê bi qasê 14.200.000 km² rûerd (an rûqeşa) vegirtiye. Piraniya Antarktîkayê bi qata qeşayê ya Antarktîkayê ve hatiye nixumandin ku qalindahiya navînî ya qeşayê bi qasê 1,9 km ye. Antarktîka bi navînî parzemîna herî sar, herî hişke û parzemîna herî bi ba û bahoz ê cîhanê ye û parzemîn ji asta deryayê xwedî bilindahiyeke navînî ye. Antarktîka bi piranî ji çoleke cemserî pêk hatiye ku barîna salane li peravê zêdetirî 200 mm ye û berf û barana li hundirê parzemînê gelek kêm e. Qeşayên parzemîn di warê ava şîrîn de gelek dewlemend e ku nêzîkê ji %70ê rezervên ava şirîn ên cîhanê li Antarktîkayê cemedgirtî ye. Hatiye payîn ger ku qeşaya Antarktîkayê bihele, dê asta deryayê ya [[Cîhan|cîhanê]] bi qasê 60 mêtreyan bilind bibe. Her wiha Antarktîka xwediyê rekora germahiya herî nizm a pîvandî yê li ser rûyê [[Dinya (gerstêrk)|Erdê]] ye ku nizmahiya germahiya bi qasê −89.2 °C hatiye pîvandin. Germahiya herêmên peravê di havînê de dikare bi qasê 10 °C bilind bibe. Cureyên xwemaliyên ajalan kêzik, nematod, pengûen, fok û tardigrad in. Li cihên ku nebat lê hene, bi piranî bi awayê liken an kevzê ye. Refên qeşayê yên Antarktîkayê dibe ku cara yekem di sala 1820an de, di dema sefereke rûsî de ku ji aliyê Fabian Gottlieb von Bellingshausen û Mikhail Lazarev ve hatibû birêvebirin, hatine dîtin. Di dehsalên piştê seferên wan, di seferên fransî, amerîkî û brîtanî de li parzemînê lêkolînên zêdetir hatine kirin. Yekem derketina piştrastkirî ya Antarktîkayê ji aliyê tîmeke norwêcî ve di sala 1895an de pêk hatiye. Di destpêka sedsala 20an de, çend seferên navxwe yên parzemînê çêbûne. Lêkolînerên brîtanî Douglas Mawson, Edgeworth David û Alistair Mackay yekem kes bûn ku di sala 1909an de gihîştine [[Cemsera Başûr]] a manyetîkî û cemsera başûr a erdnîgarî jî yekem car di sala 1911an de lêkolînerê norwêcî Roald Amundsen gihiştiye cemserê. Ji aliyê îdarî ve Antarktîka ji aliyê nêzîkê 30 welatan ve tê birêvebirin ku hemî jî endamên sîstema peymana Antarktîkayê ya sala 1959an in. Li gorî şertên peymanê, çalakiyên leşkerî, kolandinên kanên madenê, teqînên nukleerî û avêtina bermayiyên nukleerî li Antarktîkayê qedexe ne. Geştiyarî, masîgirtin û lêkolîn çalakiyên sereke yên mirovan li Antarktîkayê û li derdora Antarktîkayê hene. Di mehên havînê de nêzîkê 5.000 kes li stasyonên lêkolînê dimînin û ev hejmar di mehên zivistanê de dadikeve 1.000 kesan. Her çiqas parzemîn dûr be jî, çalakiyên mirovan bi rêya qirêjî, guherîna avhewayê û bi rêya tenikbûna [[tebeqeya ozonê]] bandoreke neyînî li ser Antarktîkayê dihêle. Helîna qata qeşayê ya [[Antarktîkaya Rojava]] ya ku potansiyeleke nearam e, di pêşbîniyên bilindbûna [[asta deryayê]] yên di asta sedsalê de bûye sedema nezelaliyeke herî mezin û heman helîn bandorê li ser serûbinkirina gera [[Okyanûsa Başûr]] jî dike ku di dawiyê de dikare bibe sedema bandorên girîng li ser avhewaya [[Nîvkada Başûr]] û hilberîna Okyanûsa Başûr. == Etîmolojî == [[Wêne:1657 map Polus Antarcticus.jpg|thumb|Nexşeya cemserî ya herî başûrê Dinyayê]] Navê ku ji parzemînê hatiye dayîn ji peyva antarktîka hatiye ku ji peyva fransî ya navîn ''antartique'' an ''antarctique'' ('li hemberî Arktîkê') û piştre ji peyva latînî ''antarcticus'' ('li hemberî bakur') hatiye. Navê Antarktîkus ji peyvên yewnanî ἀντι- ('dij-') û ἀρκτικός (arktikos, 'ya hirçê [Ursa Major], bakur') hatiye.<ref name=":0">{{Cite book |sernav=Lettinck 2021, p. 158.}}</ref> Fîlozofê yewnanî Arîstoteles li dora 350 {{bz}} de di ''Meteorolojiyê'' de li ser "herêma Antarktîkê" nivîsandiye. Li gorî raporê, erdnîgarnasê yewnanî Marinusê ji Tîrusê ev nav di nexşeya xwe ya cîhanê ya sedsala duyem a {{pz}} de ku niha winda bûye, bi kar aniye. Nivîskarên romayî Gaius Julius Hyginus û Apuleius ji bo cemsera başûr navê yewnanî yê latînîkirî polus antarcticus bi kar anîne ku ji wir peyva fransî ya kevin ''pole antartike'' (nûjen ''pôle antarctique'')<ref>{{Cite book |sernav=Hyginus 1992, p. 176.}}</ref> ku di sala 1270an de hatiye piştrastkirin û ji wir jî peyva îngilîziya navîn pol antartik ku cara yekem di lêkolîneke ji aliyê nivîskarê îngilîzî Geoffrey Chaucer ve hatiye nivîsandin, hatiye wergirtin.<ref name=":0" /> Ramanên ewropî yên di derbarê hebûna Terra Australis ku parzemîneke berfirehê li başûrê dûr ê cîhanê ye ku ji bo hevsengî kirina axên bakurê [[Ewropa]], [[Asya]] û [[Afrîkaya Bakur]] pêk tîne, wekê têgeheke rewşenbîrî, ji kevnariya klasîk ve hebû. Ji ber vê yekê ''Terra Australis'' navê ku ji bo hemî girseyên bejayî yên hîpotetîk ên ku tê pêşniyar kirin ku li cihê ku niha tê zanîn Antarktîka heye, hatibû bikaranîn.<ref>{{Cite book |sernav=Mericq 1987, pp. 90–91: 'They published maps and charts based on the hypothesis that Tierra del Fuego was the beginning of that Terra Australis. The first person ever to have rights over these lands was Pedro Sancho de la Hoz, who received them through a special decree signed by Emperor Charles V on 24 January 1539.'}}</ref> Îdiaya hebûna axek wisa heta keşfkirina Awistralyayê ku ji aliyê ewropiyan ve hatiye keşfkirin, berdewam kiriye.<ref>{{Cite book |sernav=Scott, Hiatt & McIlroy 2012, pp. 2–3.}}</ref> Di destpêka sedsala 19an de keşifger Matthew Flinders guman li hebûna parzemîneke cuda yê li başûrê Awistralyayê (ku di wê demê wekê New Holland hatiye binavkirin) kiriye û ji ber vê yekê pêşniyar kiriye ku li cihê wê navê "Terra Australis" ji bo [[Awistralya|Awistralyayê]] were bikar anîn.<ref>{{Cite book |sernav=Cawley 2015, p. 130.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=McCrone & McPherson 2009, p. 75.}}</ref> Di sala 1824an de rayedarên kolonyal ên li Sîdneyê bi fermî navê parzemîna New Hollandê wekê Awistralya guhertine û peyva "Terra Australis" wekê referansek ji bo navê Antarktîkayê hiştine. Di dehsalên piştre de, erdnîgaran hevokên wekê "parzemîna Antarktîkayê" bi kar anîne. Wan li cihê vê navê li naveke helbestî geriyane û navên wekê ''Ultima'' û ''Antipodea'' pêşniyar kirine.<ref>{{Cite book |sernav=Cameron-Ash 2018, p. 20.}}</ref> Ji bo binavkirina parzemînê navê Antarktîka di salên 1890î de hatiye pejirandin û bikaranîna yekem ê vê navê ji aliyê kartografê skotlendî John George Bartholomew pêk hatiye.<ref>{{Cite web |url=https://digital.nls.uk/bartholomew/highlights/antarctica.html#:~:text=Edinburgh%20geographer%20and%20mapmaker%20John,since%20the%20first%20century%20AD. |sernav=Highlights from the Bartholomew Archive: The naming of Antarctica}}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Antarctica.svg|thumb|300px|Nexşeyek ku Antarktîkaya Rojhilat li rastê Çiyayên Transantarktîk û Antarktîkaya Rojava li çepê ye, nişan dide.]] Antarktîka ku bi awayekî asîmetrîk li dora cemsera başûr û bi piranî li başûrê çembera Antarktîkayê (ku yek ji pênc çemberên sereke yên firehiyê ye ku nexşeyên cîhanê nîşan didin) cih digire ku ji aliyê [[Okyanûsa Başûr]] ve hatiye dorpêçkirin. Di heman de çem ên avan li Antarktîkayê hene ku çemê herî dirêj ê parzemînê çemê Onyxê ye. Her wiha Antarktîka bi qasê 14,2 milyon km² rûber vedigire ku hema hema du car ji rûbera [[Awistralya|Awistralyayê]] mezintir e ku bi vê rûberê bûye pêncem parzemîna herî mezin ê cîhanê. Xeta perava Antarktîkayê bi qasê 18.000 km dirêj e ku ji sala 1983an vir ve çar celebên peravê li parzemînê hene ku perav ji %44ê peravê ji qeşayên avjenî, ji %38 ji dîwarên qeşayê pêk tê ku li ser keviran dimînin, ji %13 ji deverên qeşayî an jî qiraxa cemedên bilind pêk tê û ji %5ê ji parvên mayî jî ji kevirên vekirî pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |sernav=Antarctica - The World Factbook |malper=www.cia.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en |archive-date=2022-05-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220509192134/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: glaciological and geophysical folio |paşnav=Drewry |pêşnav=D. J. |weşanger=University of Cambridge, Scott Polar Research Institute |tarîx=1983 |isbn=978-0-901021-04-5 |cih=Cambridge}}</ref> Golên ku di binê qeşaya parzemînî de dimînin, bi piranî li geliyên hişk ên McMurdo an jî li gelek oazên cûda çêbûne.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> [[Gola Vostokê]] ku di bin stasyona Vostok a [[Rûsya|Rûsyayê]] de hatiye dîtin, mezintirîn gola binqeşayê ya cîhanê û yek ji mezintirîn golên cîhanê ye. Berê hatiye bawer kirin ku gol bi milyonan salan hatiye girtin lê di roja îro de zanyaran texmîn kirine ku ava golê her 13.000 sal carekê bi helandin û cemidandina hêdî ya qeşayê hatiye guhertin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=David |tarîx=2019-06-27 |sernav=Antarctica |url=https://academic.oup.com/book/62792 |kovar=OUP Academic |ziman=en |doi=10.1093/wentk/9780190641320.001.0001}}</ref> Di mehên havînan de qeşa li qiraxên golan dikare bihele û xendekên şil bi awayekê demkî çêdibin. Di heman demê de li Antarktîkayê hem golên ava şor û hem jî golên ava şirîn hene.<ref name=":1" /> [[Wêne:Mount Vinson from NW at Vinson Plateau by Christian Stangl (flickr).jpg|thumb|Dîmenek ji çiyayê Vînsonê ku li bakurê rojavayê Antarktîkayê ye û bilindeya herî bilind ê Antarktîkayê ye]] Antarktîka ji aliyê Çiyayên Transantarktîk ve hatiye dabeşkirin ku ji erdê Vîktoryayê heta [[Deryaya Rossê]] dirêj dibin ku ev her alî di nav xwe de Antarktîkaya Rojava û Antarktîkaya Rojhilat vedigirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: Earth's Own Ice World |paşnav=Carroll |pêşnav=Michael |weşanger=Springer |tarîx=2018-05-16 |isbn=978-3-319-74623-4 |paşnav2=Lopes |pêşnav2=Rosaly}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ji |pêşnav=Fei |paşnav2=Gao |pêşnav2=Jinyao |paşnav3=Li |pêşnav3=Fei |paşnav4=Shen |pêşnav4=Zhongyan |paşnav5=Zhang |pêşnav5=Qiao |paşnav6=Li |pêşnav6=Yongdong |tarîx=2017-10-16 |sernav=Variations of the effective elastic thickness over the Ross Sea and Transantarctic Mountains and implications for their structure and tectonics |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0040195117302937 |kovar=Tectonophysics |cild=717 |rr=127–138 |doi=10.1016/j.tecto.2017.07.011 |issn=0040-1951}}</ref> Piraniya Antarktîkayê bi tebeqeyên qeşayê ya Antarktîkayê ve hatiye nixumandin ku bi navînî 1,9 km qalindahiya qeşayan hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fretwell |pêşnav=P. |paşnav2=Pritchard |pêşnav2=H. D. |paşnav3=Vaughan |pêşnav3=D. G. |paşnav4=Bamber |pêşnav4=J. L. |paşnav5=Barrand |pêşnav5=N. E. |paşnav6=Bell |pêşnav6=R. |paşnav7=Bianchi |pêşnav7=C. |paşnav8=Bingham |pêşnav8=R. G. |paşnav9=Blankenship |pêşnav9=D. D. |paşnav10=Casassa |pêşnav10=G. |paşnav11=Catania |pêşnav11=G. |paşnav12=Callens |pêşnav12=D. |paşnav13=Conway |pêşnav13=H. |paşnav14=Cook |pêşnav14=A. J. |paşnav15=Corr |pêşnav15=H. F. J. |tarîx=2013-02-28 |sernav=Bedmap2: improved ice bed, surface and thickness datasets for Antarctica |url=https://tc.copernicus.org/articles/7/375/2013/ |kovar=The Cryosphere |ziman=English |weşanger=Copernicus GmbH |cild=7 |hejmar=1 |rr=375–393 |doi=10.5194/tc-7-375-2013 |issn=1994-0416}}</ref> Tebeqeya qeşayê ji xeynî ji xeynî çend oazanên li geliyên hişk ên McMurdo tevahiya parzemînê nixumandine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://antarcticsun.usap.gov/science/4184/ |sernav=The Antarctic Sun: News about Antarctica - The Lost Dry Valleys of the Polar Plateau |malper=antarcticsun.usap.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en |archive-date=2022-01-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220115223943/https://antarcticsun.usap.gov/science/4184/ |url-status=dead }}</ref> Çend çemên qeşayî yên Antarktîkayê ku ber bi refên qeşayî yên Antarktîkayê ve diherikin, pêvajoyeke ku wekê dînamîkên tebeqeyên qeşayê hatine pênasekirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gfdl.noaa.gov/ice-sheet-dynamics/ |sernav=Ice Sheet Dynamics – Geophysical Fluid Dynamics Laboratory |malper=www.gfdl.noaa.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31}}</ref> Antarktîkaya Rojhilat ji Coats Land, Queen Maud Land, Enderby Land, Mac. Robertson Land, Wilkes Land û Victoria Land pêk hatiye. Ji xeynî beşek piçûk, hemî deverên parzemînê di nav nîvkada rojhilat de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctic Climate Evolution |paşnav=Florindo |pêşnav=Fabio |weşanger=Elsevier |tarîx=2008-10-10 |isbn=978-0-08-093161-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yUu-x70CZEcC |paşnav2=Siegert |pêşnav2=Martin}}</ref> Li ser û dora Antarktîkayê gelek girav hene ku piraniya wan giravên volkanîk in û li gorî pîvanên jeolojîk pir ciwan in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://figshare.utas.edu.au/articles/journal_contribution/Origin_and_evolution_of_the_sub-Antarctic_islands_the_foundation/24483391 |sernav=Quilty, Patrick Gerard |malper=figshare.utas.edu.au |roja-gihiştinê=2026-08-31 |doi=10.26749/rstpp.141.1.35}}</ref> Îstîsnayên herî berbiçav giravên [[deşta Kerguelenê]] ne ku girava herî kevin li dora 40 milyon sal berê niha çêbûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Olierook |pêşnav=Hugo K. H. |paşnav2=Jourdan |pêşnav2=Fred |paşnav3=Merle |pêşnav3=Renaud E. |paşnav4=Timms |pêşnav4=Nicholas E. |paşnav5=Kusznir |pêşnav5=Nick |paşnav6=Muhling |pêşnav6=Janet R. |tarîx=2016-04-15 |sernav=Bunbury Basalt: Gondwana breakup products or earliest vestiges of the Kerguelen mantle plume? |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0012821X1630019X |kovar=Earth and Planetary Science Letters |cild=440 |rr=20–32 |doi=10.1016/j.epsl.2016.02.008 |issn=0012-821X}}</ref> Girê Vinson a li çiyayên Ellsworthê bi bilindahiya 4.892 mêtreyê bilindeya herî bilind ê Antarktîkayê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hall Ball Kiwi Mountaineers From Mount Cook To Everest |paşnav=Monteath |pêşnav=Colin |weşanger=Cloudcap |tarîx=1997 |isbn=978-0-938567-42-4 |url=https://www.worldcat.org/title/38585390 |oclc=38585390}}</ref> Çiyayê Erebusa li Girava Rossê volkana herî başûrî ya cîhanê ye û her roj nêzîkê 10 caran diteqe. Xweliya ji teqînên volkanîk 300 kîlometre dûrî kratera volkanîk hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/48987684 |sernav=Antarctica : an encyclopedia from Abbott ice shelf to zooplankton {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en}}</ref> Delîlên hejmareke mezin ji volkanan di bin qeşayê de hene ku ger asta çalakiyê bilind bibe, dibe ku ji bo tebeqeya qeşayê xetereyek çêbike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: Earth's Own Ice World |paşnav=Carroll |pêşnav=Michael |weşanger=Springer |tarîx=2018-05-16 |isbn=978-3-319-74623-4 |paşnav2=Lopes |pêşnav2=Rosaly}}</ref> Qubeya qeşayê ya bi navê Dome Argus li Antarktîkaya Rojhilat e ku bi qasê bilindahiya 4.091 metreyan bilind ew û qada qeşayê ya herî bilind ê Antarktîkayê ye. Ev gir yek ji cihên herî sar û hişk ên cîhanê ye ku germahî ya li vir heya −90 °C ê dadikeve û barîna salane jî bi qasê 1-3 sm ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica And The Arctic Circle, A Geographic Encyclopedia Of The Earth's Polar Regions |tarîx=2014-04-01 |url=http://archive.org/details/antarctica-and-the-arctic-circle-2-volumes-a-geographic-encyclopedia-of-the-earths-polar-regions}}</ref> == Dîroka jeolojîk == Ji dawiya serdema meoproterozoîkê heta serdema kretasyeyê, Antarktîka beşek ji superparzemîna [[Gondwana|Gondwanayê]] bû û parzemîn bi pêvajoya tevgerên Antarktîkaya îro ji ber ku Gondwana hêdî hêdî ji hev perçe bûye, li dora 183 milyon sal berê îro ava bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctic News Clips |weşanger=National Science Foundation |tarîx=1995 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=HcTrAAAAMAAJ&pg=PA109}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> Di demek dirêj a serdema fanerozoyîkê de Antarktîka xwedî avhewayek tropîkal ê nerm bû û ew bi daristanên berfireh nixumandî bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Klages |pêşnav=Johann P. |paşnav2=Salzmann |pêşnav2=Ulrich |paşnav3=Bickert |pêşnav3=Torsten |paşnav4=Hillenbrand |pêşnav4=Claus-Dieter |paşnav5=Gohl |pêşnav5=Karsten |paşnav6=Kuhn |pêşnav6=Gerhard |paşnav7=Bohaty |pêşnav7=Steven M. |paşnav8=Titschack |pêşnav8=Jürgen |paşnav9=Müller |pêşnav9=Juliane |paşnav10=Frederichs |pêşnav10=Thomas |paşnav11=Bauersachs |pêşnav11=Thorsten |paşnav12=Ehrmann |pêşnav12=Werner |paşnav13=van de Flierdt |pêşnav13=Tina |paşnav14=Pereira |pêşnav14=Patric Simões |paşnav15=Larter |pêşnav15=Robert D. |tarîx=2020 |sernav=Temperate rainforests near the South Pole during peak Cretaceous warmth |url=https://www.nature.com/articles/s41586-020-2148-5 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=580 |hejmar=7801 |rr=81–86 |doi=10.1038/s41586-020-2148-5 |issn=1476-4687}}</ref> === Serdema paleozoyîkê (539–252 milyon sal berê) === [[Wêne:Glossopteris sp. (fossil leaf) (Permian; Antarctica) 1 (49063572172) (cropped).jpg|thumb|300px|Ji serdema permeya Antarktîkayê pelgeke ''Glossopteris sp.'' yê]] Germbûna berdewam bûye sedem ku piraniya Gondwanayê ziwa bibe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Vegetation of Antarctica Through Geological Time |paşnav=Cantrill |pêşnav=David J. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012-11-22 |isbn=978-0-521-85598-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=sOGH4xaioRUC |paşnav2=Poole |pêşnav2=Imogen}}</ref> Di serdema triyasiyê de Antarktîka ji aliyê cûreyeke giyayên bi tov (pteridosperms) ve serdest bû ku ji cinsê Dicroidiumê bûn ku wekê daran mezin dibûn. Florayên din ên triasiyê ginkgophytes, sîkadofites, darên konîfer û sphenopsid bûn. Tetrapod (ajaleke çar ling) cara yekem di serdema triyasiya destpêkê de li Antarktîkayê hatine dîtin û fosîlên herî kevn ên naskirî di formasyona fremouw a çiyayên Transantarktîkê de hatine dîtin. Sînapsîd (ku wekê "xijendeyên mîna memikdaran" jî têne zanîn) cureyên wekê Lystrosaurus di nav de hebû û di serdema triyasiya destpêkê de zêde bûn. Nîvgirava Antarktîkayê di serdema jurasiyê de (206 heta 146 milyon sal berê) dest bi avakirina xwe kiriye. Afrîka di serdema jurasiyê li de dora 160 milyon sal berê ji Antarktîkayê dabeş bûye û piştre jî di serdema kretasiya destpêkê de nîvgirava Hindistanê (nêzîkî 125 milyon sal berê) ji heman parzemînan dabeş bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rolland |pêşnav=Yann |paşnav2=Bernet |pêşnav2=Matthias |paşnav3=van der Beek |pêşnav3=Peter |paşnav4=Gautheron |pêşnav4=Cécile |paşnav5=Duclaux |pêşnav5=Guillaume |paşnav6=Bascou |pêşnav6=Jérôme |paşnav7=Balvay |pêşnav7=Mélanie |paşnav8=Héraudet |pêşnav8=Laura |paşnav9=Sue |pêşnav9=Christian |paşnav10=Ménot |pêşnav10=René-Pierre |tarîx=2019-01-15 |sernav=Late Paleozoic Ice Age glaciers shaped East Antarctica landscape |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0012821X18306460 |kovar=Earth and Planetary Science Letters |cild=506 |rr=123–133 |doi=10.1016/j.epsl.2018.10.044 |issn=0012-821X}}</ref> Darên ginkgo, konîfer, Bennettitale, nebatên poçikê hespan, fern û sikad di wê demê de pir bûn. Nêzîkê 80 milyon sal berê nebatên kulîlkdar bûne komên nebatan ên herî cihêreng ên li ser parzemînê. Her çiqas darên behîvê yên başûr (Nothofagus) ber bi dawiya kretasyeyê ve berbiçav bin jî li Antarktîkaya Rojava daristanên pelderzî di seranserê serdema kretasyeyê de (146–66 milyon sal berê) de serdest bûn. Her çiqas tenê çend cinsên dînezorên Antarktîkayê (Cryolophosaurus û Glacialisaurus, ji Formasyona Hanson a serdema jurasiya destpêka çiyayên Transantarktîkê û Antarctopelta, Trinisaura, Morrosaurus û Imperobator ji kretasya dereng a nîvgirava Antarktîkayê) hatine vegotin, Ammonît li deryayên derdora Antarktîkayê pir belav bûn û dînezor jî hebûn. === Serdema senozoyîkê (66–10 milyon sal berê) === [[Wêne:Eocene-Paleocene-circumpolar.svg|thumb|Pêkhatina herika çerxa derdorî ya Antarktîkayê ji perçebûna dawî ya pira bejahî ya Antarktîkayê]] Di destpêka serdema paleojenê de girêdana pira bejahî ya pira Antarktîkayê, Antartîkayê bi Amerîkaya Başûr û her wiha bi başûrê rojhilatê Awistralyayê ve berdewam kiriye. Fauna ji Formasyona La Mesetaya li nîvgirava Antarktîkayê ku dîroka wê vedigere serdema eosenê, pir dişibihe faunayên wekhev ên Amerîkaya Başûr ku ajalên wekê ajalên bi kîsik (marsupials), xenarthran, litoptern û ungulatesê bi sim û her wiha gondwanatheres û dibe ku meridiolestidans hebûn. Hatiye texmînkirin ku ajalên bi kîsik di destpêka eosenê de ji Amerîkaya Başûr bi rêya Antarktîkayê belavê Awistralyayê bûne. Nêzîkê 53 milyon sal berê Awistralya û Gîneya Nû ji Antarktîkayê veqetiyane û Deriyê Tazmanyayê vebûye. Modelên erdnîgariya Antarktîkayê nîşan didin ku ev herikîn û her wiha çerxa paşvegerê ya xwedî kirinê ji ber kêmbûna asta CO₂yê çêbûye û bûye sedema afirandina qeşayên piçûk û qeşayên mayînde yên cemserî. Her ku asta CO₂yê zêdetir kêm bûye, qeşayê dest bi berfirehbûneke bilez kiriye û cihê daristanên ku heta wê demê Antarktîkayê vedişartin girtiye. Ekosîstemên tundrayê li Antarktîkayê heta 14 û 10 milyon sal berê niha hebûna xwe berdewam kirine û piştre sarbûna zêdetir bûye sedema tunekirina van tundrayan. === Serdema hemdem === Her çiqas jeolojiya Antarktîkayê bi piranî ji aliyê qeşaya parzemînî ve hatibe veşartin jî, parzemîn dikare bi teknîkên wekê ji hestkirina ji dûr ve, radara ku di bin erdê de derbas dibe û wêneyên satelîtê werin lêkolîn kirin. Ji aliyê jeolojîk ve, Antarktîkaya Rojava pir dişibihe Andên Amerîkaya Başûr. Nîvgirava Antarktîkayê bi bilindbûna jeolojîk û veguherîna sedîmentên binê deryayê ku veguheriye kevirên metamorfîk, çêbûye. Antarktîkaya Rojava bi yekbûna çend plakayên parzemînî çêbûye ku di encamê de hejmarek rêzeçiyayên li herêmê çêbûne ku rêzeçiyayên herî berbiçav çiyayên Ellsworthê bûn. Hebûna sîstema rift a Antarktîkaya Rojava bûye sedema volkanîzma li ser sinorê di navbera Antarktîkaya Rojava û Rojhilat de û her wiha bûye sedema çêbûna çiyayên Transantarktîkê. Antarktîka Rojhilat ji aliyê jeolojîk ve devereke pirreng e. Avabûna Antarktîka Rojhilat di serdema arkeyî (4.000 –2.500 milyon sal berê) de dest pê kiriye û di serdema kambriyê de rawestiyaye. Herêm li ser kratoneke kevirî hatiye avakirin ku bingeha mertala prekambriyê ava kiriye. Li ser bingehê komir û kevirên qûmê, kevirên kilsinî û şêl hene ku di serdemên devonî û jurasiyê de hatine danîn ku çiyayên Transantarktîkê çêbikin. Li deverên peravê çiyayên wekê rêzeçiyayê Shackletonê û Vîktorya Land û hinek şikestekên tektonîk çêbûne. Komir cara yekem li Antarktîkayê li nêzîkê çiyayên Beardmoreyê ji aliyê Frank Wild ve di sefera Nimrod de di sala 1907an de hatiye tomar kirin û tê zanîn ku komirê pileya nizm li gelek deverên çiyayên Transantarktîkê heye. Çiyayên prens Charles depoyên hesinê vedihewînin û li Deryaya Rossê jî qadên neftê û gaza xwezayî hene. == Avhewa == {{multiple image | direction = vertical | total_width = 300 | header = | footer = | image1 = Fryxellsee Opt.jpg | alt1 = | caption1 = Qeşaya şîn ku gola Fryxell a li çiyayên Transantarktîkê nixumandiye | image2 = AntarcticaSummer.jpg | alt2 = | caption2 = Di meha kanûna sala 2006an de şert û mercên nerm ê li nêzîkê peravê }} Antarktîka parzemîna herî sar, parzemîna herî bi bahoz û parzemîna herî hişk ê Dinyayê ye. Li nêzîkê peravên parzemînê, germahî di havînê de dikare ji 10 °C ê derbas bibe û di mehên zivistanê de heya -40 °C dadikeve. Li ser deverên bilind ên navendî, germahî di mehên havînê de dikare heya -30 °C dakeve û di mehên zivistanê de jî germahiya heman deverê heya -80 °C ê dadikeve. Germahiya hewayê ya xwezayî ya herî nizm a ku li ser Erdê hatiye tomarkirin di 21ê tîrmeha sala 1983an de li stasyona Vostok a Rûsyayê li Antarktîkayê bi qasê -89.2 °C hatiye tomarkirin. Di sala 2010an de bi rêya satelîta germahiyeke hewayê germahiya parzemînê bi qasê −94.7 °C hatiye tomar kirin lêbelê dibe ku ji ev rêje ji sermaya li ser rûyê erdê bi bandor bûye ku li bilindahiya 2 mêtre li jorê rûyê erdê nehatiye tomar kirin ku ji bo tomarên fermî yên germahiya hewayê tê xwestin. Ji ber ku piraniya Antarktîkayê ji asta deryayê ji 3.000 mêtre bilindtir e, Antarktîka ji herêma Arktîkê sartir e. Germahiya Okyanûsa Arktîkê bi rêya qeşaya deryayê ya Arktîkê ber bi parzemînê ve hatiye veguhastin û bi awayê hewaya li herêma Arktîkê nerm dibe. Antarktîka çoleke cemserî ye ku barîna parzemînê kêm e. Parzemîn salane bi navînî nêzîkê 150 mm av werdigire ku bi piranî bi awayê şilopeyê ye. Deverên navxweyî hişktir e û di tevahiya salê herî zêde bi qasê 50 mm baran werdigire lê herêmên peravê bi gelemperî ji 200 mm zêdetir baran werdigirin. Li çend deverên qeşaya şîn, ba û sublîmasyon ji berfa ku dibare zêdetir berfê radike. Li geliyên hişk, heman bandor li ser bingehek kevirî çêdibe ku dibe sedema jîngeheke bêber û hişk. === Cudahiyên herêmî === Antarktîkaya Rojhilat ji ber bilindahiya xwe ya bilind ve ji Antarktîkaya Rojava sartir e. Eniyên hewayê bi zêde derbasê deverên navendî yên parzemînê nabin ku ev jî dibe sedem ku navenda parzemînê sar û hişk bimînin û dibe sedema ku bayên deverê bi leza nerm bimînin. Barîna berfa li beşa perava Antarktîkayê barîneke pir gelemperî ye ku li wir di nav 48 demjimêran de berf dikare bi qasê 1.22 mêtreyê bibare. Li qiraxa parzemînê, bayên katabatîk ên bihêz ên ji platoya cemserî pir caran bi hêza bahozê çêdibin. Di mehên havînê de ji ber ku her roj 24 demjimêrên tîrêjên rojê li wir tên wergirtin, li Cemsera Başûr ji ekvatorê zêdetir tîrêjên rojê digihîjin rûyê erdê. === Guherîna avhewayê === Tevê devera xwe yê îzolekirî, Antarktîka di dehsalên dawî de ji ber belavbûna gazên serayê, germ bûye û hinek ji beşên qeşayên xwe winda kiriye. Antarktîkaya Rojava ji sala 1950an heta sala 2000an di heyamên dehsalan de ji 0,1 °C zêdetir germ bûye û nîvgirava Antarktîkayê ya ku li ber çavan e ji nîvê sedsala 20an vir ve bi qasê 3 °C germ bûye. Antarktîkaya Rojhilat ku li gorî Antarktîkaya Rojava sar e û avhewaya deverê sekan (stabîl) heta salên 2000î germahî nîşan nedaye. Li dora Antarktîkayê, Okyanûsa Başûr ji her okyanûseke din zêdetir germahiya okyanûsê kişandiye û li kûrahiyên bi qasê 2.000 mêtreyan germbûneke berbiçav çêbûye. Li dora Antarktîka Rojava, okyanûs ji sala 1955an vir ve bi qasê 1 °C germ bûye. Germbûna Okyanûsa Başûr a li dora Antarktîkayê bûye sedema qelsbûn an jî hilweşîna refikên qeşayên ku li derveyî qeşayan digeriyan û hevsengiya wan pêk dianiyan. Her çiqas perê qeşayên Antarktîkaya Rojhilat ku berdewam dike ku li hundirê welêt qeşayê zêde bike jî gelek cemedên peravê giraniya xwe winda dikin û paşve dikişin ku ev jî dibe sedema windabûna giştî ya qeşayên li seranserê Antarktîkayê. Hatiye payîn ku heta sala 2100an ku windabûna qeşaya li Antarktîkayê bi qasê 11 santî metreyan bilindbûna asta deryayê ya gerdûnî zêde bike. Bi germbûna zêdetir re îhtimala bêîstîqrariyê pir zêdetir dibe û dikare bilindbûna asta deryayê ya gerdûnî ya sedsala 21ê du caran zêdetir bike. Ava heliyayî ya nû ya ji qeşayê ava binê Antarktîkayê ya şor firk dike û şaneya jêrîn a gera serûbinkirina Okyanûsa Başûr (SOOC) qels dike. Her çiqas bandorên tevahî tê payîn ku di nav çend sedsalan de çêbibin jî, li gorî hinek lêkolînan, hilweşîna tevahî ya SOOCê dikare di navbera 1.7 °C û 3 °C germbûna gerdûnî de çêbike. Ev barîna kêm ê li nîvkada başûr û barîna zêde yê li nîvkada bakur, dibe sedema kêmbûna masîgirî ya li Okyanûsa başûr û hilweşîna potansiyel a hinek ekosîstemên deryayî vedigire. Her çiqas gelek cureyên Antarktîkayê nehatibin keşifkirin jî, zêdebûna flora Antarktîkayê ya belgekirî heye û ji u bo parastina jîngeheke guncavê faunayên mezin ên wekê pengûenan zehmetî hene. Helandina erdên cemed girtî dibe ku ji bo erdên bê cemed bibe sedema gazên serayê û qirêjiya cemedgirtî ya berê ku bi helandinê re derdikeve holê. Germbûna Antarktîkayê û guhertinên têkildar di gera Okyanûsa Başûr de dikarin bandorê li şêwazên avhewayê yên li hinek deverên Afrîkayê jî bikin ku dikare bandor li barîna herêmî û guherîna germahiyê bike. Ji ber ku germahiya gerdûnî li dora 3°C zêde bûye, deverên xeternak ên wekê Hewza Wilkes û Hewza Aurora dibe ku di nav 2.000 salan de bimînin di bin avê de û dibe ku li van deveran bilindbûna asta deryayê bigihîje 6,4 metreyan. Ger germahî ji asta sala 2020an 2 °C kêmtir nebe, ihtimal heye ku qata qeşayê ya Antarktîkaya Rojava bi tevahî bihele. Hatiye payîn ku windabûna vê qata qeşayê heye bi tevahî ji holê rabe ev pêvajo bi qasê 500 û 13.000 sal berxwe bide. Ger qeşaya bilind hilweşe dibe ku asta deryayê bi qasê 3,3 mêtre bilind bibe û bi helandina qeşayên li ser çiyayan qeşayên bilind jî dibe ku asta deryayê bi qasê 4,3 metreyan bilind bike. Qata qeşaya Antarktîkaya Rojhilat ku li gorî deverên qeşayî yên din gelek aram e tenê dikare bi qasê 0,5 mête heta 0,9 mêtreyê asta deryayê bilind bike ku ev jî beşek piçûk ê ji bilind bûna 53,3 mêtreyan e ku di tevahiya helandina qata qeşayê de pêk tê. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commons|Antarctica|Antarktîka}} {{Parzemîn}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Antarktîka| ]] [[Kategorî:Cîhan]] [[Kategorî:Parzemîn]] rd311xrg5avklt2xadq46z1gkg5g46f 2090440 2090439 2026-09-02T03:46:36Z Penaber49 39672 2090440 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdanka giştî}} '''Antarktîka'''<ref>{{Îzolî, 2007|r=1138|jêgirtin=Antarktîka}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ferhenga Erdnîgarîyê (Coğrafya)|Ferhenga Erdnîgarîyê]]|paşnav=Önen|pêşnav=Abdurrahman |weşanger=Stembol: Doz|sal=2008|rûpel=36}}</ref> yan jî '''Antarktîk'''{{Çavk}} ({{Bi-la|Antarctica}}) yek ji [[parzemîn]]ên cîhanê ye ku parzemîna herî başûr ê dinyayê û parzemîna herî kêm nifûs a cîhanê ye. Parzemîn bi tevahî li başûrê çembera Antarktîkayê ye û ji aliyê [[Okyanûsa Başûr]] (ku wekê Okyanûsa Antarktîkayê jî tê zanîn) ve hatiye dorpêçkirin ku [[Cemsera Başûr]] a erdnîgarî vedihewîne. Di heman demê de Antarktîka pêncem parzemîna herî mezin ê cîhanê ye ku bi qasê ji %40 ji [[Ewropa|Ewropayê]] mezintir e û rûbera parzemînê bi qasê 14.200.000 km² rûerd (an rûqeşa) vegirtiye. Piraniya Antarktîkayê bi qata qeşayê ya Antarktîkayê ve hatiye nixumandin ku qalindahiya navînî ya qeşayê bi qasê 1,9 km ye. Antarktîka bi navînî parzemîna herî sar, herî hişke û parzemîna herî bi ba û bahoz ê cîhanê ye û parzemîn ji asta deryayê xwedî bilindahiyeke navînî ye. Antarktîka bi piranî ji çoleke cemserî pêk hatiye ku barîna salane li peravê zêdetirî 200 mm ye û berf û barana li hundirê parzemînê gelek kêm e. Qeşayên parzemîn di warê ava şîrîn de gelek dewlemend e ku nêzîkê ji %70ê rezervên ava şirîn ên cîhanê li Antarktîkayê cemedgirtî ye. Hatiye payîn ger ku qeşaya Antarktîkayê bihele, dê asta deryayê ya [[Cîhan|cîhanê]] bi qasê 60 mêtreyan bilind bibe. Her wiha Antarktîka xwediyê rekora germahiya herî nizm a pîvandî yê li ser rûyê [[Dinya (gerstêrk)|Erdê]] ye ku nizmahiya germahiya bi qasê −89.2 °C hatiye pîvandin. Germahiya herêmên peravê di havînê de dikare bi qasê 10 °C bilind bibe. Cureyên xwemaliyên ajalan kêzik, nematod, pengûen, fok û tardigrad in. Li cihên ku nebat lê hene, bi piranî bi awayê liken an kevzê ye. Refên qeşayê yên Antarktîkayê dibe ku cara yekem di sala 1820an de, di dema sefereke rûsî de ku ji aliyê Fabian Gottlieb von Bellingshausen û Mikhail Lazarev ve hatibû birêvebirin, hatine dîtin. Di dehsalên piştê seferên wan, di seferên fransî, amerîkî û brîtanî de li parzemînê lêkolînên zêdetir hatine kirin. Yekem derketina piştrastkirî ya Antarktîkayê ji aliyê tîmeke norwêcî ve di sala 1895an de pêk hatiye. Di destpêka sedsala 20an de, çend seferên navxwe yên parzemînê çêbûne. Lêkolînerên brîtanî Douglas Mawson, Edgeworth David û Alistair Mackay yekem kes bûn ku di sala 1909an de gihîştine [[Cemsera Başûr]] a manyetîkî û cemsera başûr a erdnîgarî jî yekem car di sala 1911an de lêkolînerê norwêcî Roald Amundsen gihiştiye cemserê. Ji aliyê îdarî ve Antarktîka ji aliyê nêzîkê 30 welatan ve tê birêvebirin ku hemî jî endamên sîstema peymana Antarktîkayê ya sala 1959an in. Li gorî şertên peymanê, çalakiyên leşkerî, kolandinên kanên madenê, teqînên nukleerî û avêtina bermayiyên nukleerî li Antarktîkayê qedexe ne. Geştiyarî, masîgirtin û lêkolîn çalakiyên sereke yên mirovan li Antarktîkayê û li derdora Antarktîkayê hene. Di mehên havînê de nêzîkê 5.000 kes li stasyonên lêkolînê dimînin û ev hejmar di mehên zivistanê de dadikeve 1.000 kesan. Her çiqas parzemîn dûr be jî, çalakiyên mirovan bi rêya qirêjî, guherîna avhewayê û bi rêya tenikbûna [[tebeqeya ozonê]] bandoreke neyînî li ser Antarktîkayê dihêle. Helîna qata qeşayê ya [[Antarktîkaya Rojava]] ya ku potansiyeleke nearam e, di pêşbîniyên bilindbûna [[asta deryayê]] yên di asta sedsalê de bûye sedema nezelaliyeke herî mezin û heman helîn bandorê li ser serûbinkirina gera [[Okyanûsa Başûr]] jî dike ku di dawiyê de dikare bibe sedema bandorên girîng li ser avhewaya [[Nîvkada Başûr]] û hilberîna Okyanûsa Başûr. == Etîmolojî == [[Wêne:1657 map Polus Antarcticus.jpg|thumb|Nexşeya cemserî ya herî başûrê Dinyayê]] Navê ku ji parzemînê hatiye dayîn ji peyva antarktîka hatiye ku ji peyva fransî ya navîn ''antartique'' an ''antarctique'' ('li hemberî Arktîkê') û piştre ji peyva latînî ''antarcticus'' ('li hemberî bakur') hatiye. Navê Antarktîkus ji peyvên yewnanî ἀντι- ('dij-') û ἀρκτικός (arktikos, 'ya hirçê [Ursa Major], bakur') hatiye.<ref name=":0">{{Cite book |sernav=Lettinck 2021, p. 158.}}</ref> Fîlozofê yewnanî Arîstoteles li dora 350 {{bz}} de di ''Meteorolojiyê'' de li ser "herêma Antarktîkê" nivîsandiye. Li gorî raporê, erdnîgarnasê yewnanî Marinusê ji Tîrusê ev nav di nexşeya xwe ya cîhanê ya sedsala duyem a {{pz}} de ku niha winda bûye, bi kar aniye. Nivîskarên romayî Gaius Julius Hyginus û Apuleius ji bo cemsera başûr navê yewnanî yê latînîkirî polus antarcticus bi kar anîne ku ji wir peyva fransî ya kevin ''pole antartike'' (nûjen ''pôle antarctique'')<ref>{{Cite book |sernav=Hyginus 1992, p. 176.}}</ref> ku di sala 1270an de hatiye piştrastkirin û ji wir jî peyva îngilîziya navîn pol antartik ku cara yekem di lêkolîneke ji aliyê nivîskarê îngilîzî Geoffrey Chaucer ve hatiye nivîsandin, hatiye wergirtin.<ref name=":0" /> Ramanên ewropî yên di derbarê hebûna Terra Australis ku parzemîneke berfirehê li başûrê dûr ê cîhanê ye ku ji bo hevsengî kirina axên bakurê [[Ewropa]], [[Asya]] û [[Afrîkaya Bakur]] pêk tîne, wekê têgeheke rewşenbîrî, ji kevnariya klasîk ve hebû. Ji ber vê yekê ''Terra Australis'' navê ku ji bo hemî girseyên bejayî yên hîpotetîk ên ku tê pêşniyar kirin ku li cihê ku niha tê zanîn Antarktîka heye, hatibû bikaranîn.<ref>{{Cite book |sernav=Mericq 1987, pp. 90–91: 'They published maps and charts based on the hypothesis that Tierra del Fuego was the beginning of that Terra Australis. The first person ever to have rights over these lands was Pedro Sancho de la Hoz, who received them through a special decree signed by Emperor Charles V on 24 January 1539.'}}</ref> Îdiaya hebûna axek wisa heta keşfkirina Awistralyayê ku ji aliyê ewropiyan ve hatiye keşfkirin, berdewam kiriye.<ref>{{Cite book |sernav=Scott, Hiatt & McIlroy 2012, pp. 2–3.}}</ref> Di destpêka sedsala 19an de keşifger Matthew Flinders guman li hebûna parzemîneke cuda yê li başûrê Awistralyayê (ku di wê demê wekê New Holland hatiye binavkirin) kiriye û ji ber vê yekê pêşniyar kiriye ku li cihê wê navê "Terra Australis" ji bo [[Awistralya|Awistralyayê]] were bikar anîn.<ref>{{Cite book |sernav=Cawley 2015, p. 130.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=McCrone & McPherson 2009, p. 75.}}</ref> Di sala 1824an de rayedarên kolonyal ên li Sîdneyê bi fermî navê parzemîna New Hollandê wekê Awistralya guhertine û peyva "Terra Australis" wekê referansek ji bo navê Antarktîkayê hiştine. Di dehsalên piştre de, erdnîgaran hevokên wekê "parzemîna Antarktîkayê" bi kar anîne. Wan li cihê vê navê li naveke helbestî geriyane û navên wekê ''Ultima'' û ''Antipodea'' pêşniyar kirine.<ref>{{Cite book |sernav=Cameron-Ash 2018, p. 20.}}</ref> Ji bo binavkirina parzemînê navê Antarktîka di salên 1890î de hatiye pejirandin û bikaranîna yekem ê vê navê ji aliyê kartografê skotlendî John George Bartholomew pêk hatiye.<ref>{{Cite web |url=https://digital.nls.uk/bartholomew/highlights/antarctica.html#:~:text=Edinburgh%20geographer%20and%20mapmaker%20John,since%20the%20first%20century%20AD. |sernav=Highlights from the Bartholomew Archive: The naming of Antarctica}}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Antarctica.svg|thumb|300px|Nexşeyek ku Antarktîkaya Rojhilat li rastê Çiyayên Transantarktîk û Antarktîkaya Rojava li çepê ye, nişan dide.]] Antarktîka ku bi awayekî asîmetrîk li dora cemsera başûr û bi piranî li başûrê çembera Antarktîkayê (ku yek ji pênc çemberên sereke yên firehiyê ye ku nexşeyên cîhanê nîşan didin) cih digire ku ji aliyê [[Okyanûsa Başûr]] ve hatiye dorpêçkirin. Di heman de çem ên avan li Antarktîkayê hene ku çemê herî dirêj ê parzemînê çemê Onyxê ye. Her wiha Antarktîka bi qasê 14,2 milyon km² rûber vedigire ku hema hema du car ji rûbera [[Awistralya|Awistralyayê]] mezintir e ku bi vê rûberê bûye pêncem parzemîna herî mezin ê cîhanê. Xeta perava Antarktîkayê bi qasê 18.000 km dirêj e ku ji sala 1983an vir ve çar celebên peravê li parzemînê hene ku perav ji %44ê peravê ji qeşayên avjenî, ji %38 ji dîwarên qeşayê pêk tê ku li ser keviran dimînin, ji %13 ji deverên qeşayî an jî qiraxa cemedên bilind pêk tê û ji %5ê ji parvên mayî jî ji kevirên vekirî pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |sernav=Antarctica - The World Factbook |malper=www.cia.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en |archive-date=2022-05-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220509192134/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: glaciological and geophysical folio |paşnav=Drewry |pêşnav=D. J. |weşanger=University of Cambridge, Scott Polar Research Institute |tarîx=1983 |isbn=978-0-901021-04-5 |cih=Cambridge}}</ref> Golên ku di binê qeşaya parzemînî de dimînin, bi piranî li geliyên hişk ên McMurdo an jî li gelek oazên cûda çêbûne.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> [[Gola Vostokê]] ku di bin stasyona Vostok a [[Rûsya|Rûsyayê]] de hatiye dîtin, mezintirîn gola binqeşayê ya cîhanê û yek ji mezintirîn golên cîhanê ye. Berê hatiye bawer kirin ku gol bi milyonan salan hatiye girtin lê di roja îro de zanyaran texmîn kirine ku ava golê her 13.000 sal carekê bi helandin û cemidandina hêdî ya qeşayê hatiye guhertin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=David |tarîx=2019-06-27 |sernav=Antarctica |url=https://academic.oup.com/book/62792 |kovar=OUP Academic |ziman=en |doi=10.1093/wentk/9780190641320.001.0001}}</ref> Di mehên havînan de qeşa li qiraxên golan dikare bihele û xendekên şil bi awayekê demkî çêdibin. Di heman demê de li Antarktîkayê hem golên ava şor û hem jî golên ava şirîn hene.<ref name=":1" /> [[Wêne:Mount Vinson from NW at Vinson Plateau by Christian Stangl (flickr).jpg|thumb|Dîmenek ji çiyayê Vînsonê ku li bakurê rojavayê Antarktîkayê ye û bilindeya herî bilind ê Antarktîkayê ye]] Antarktîka ji aliyê Çiyayên Transantarktîk ve hatiye dabeşkirin ku ji erdê Vîktoryayê heta [[Deryaya Rossê]] dirêj dibin ku ev her alî di nav xwe de Antarktîkaya Rojava û Antarktîkaya Rojhilat vedigirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: Earth's Own Ice World |paşnav=Carroll |pêşnav=Michael |weşanger=Springer |tarîx=2018-05-16 |isbn=978-3-319-74623-4 |paşnav2=Lopes |pêşnav2=Rosaly}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ji |pêşnav=Fei |paşnav2=Gao |pêşnav2=Jinyao |paşnav3=Li |pêşnav3=Fei |paşnav4=Shen |pêşnav4=Zhongyan |paşnav5=Zhang |pêşnav5=Qiao |paşnav6=Li |pêşnav6=Yongdong |tarîx=2017-10-16 |sernav=Variations of the effective elastic thickness over the Ross Sea and Transantarctic Mountains and implications for their structure and tectonics |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0040195117302937 |kovar=Tectonophysics |cild=717 |rr=127–138 |doi=10.1016/j.tecto.2017.07.011 |issn=0040-1951}}</ref> Piraniya Antarktîkayê bi tebeqeyên qeşayê ya Antarktîkayê ve hatiye nixumandin ku bi navînî 1,9 km qalindahiya qeşayan hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fretwell |pêşnav=P. |paşnav2=Pritchard |pêşnav2=H. D. |paşnav3=Vaughan |pêşnav3=D. G. |paşnav4=Bamber |pêşnav4=J. L. |paşnav5=Barrand |pêşnav5=N. E. |paşnav6=Bell |pêşnav6=R. |paşnav7=Bianchi |pêşnav7=C. |paşnav8=Bingham |pêşnav8=R. G. |paşnav9=Blankenship |pêşnav9=D. D. |paşnav10=Casassa |pêşnav10=G. |paşnav11=Catania |pêşnav11=G. |paşnav12=Callens |pêşnav12=D. |paşnav13=Conway |pêşnav13=H. |paşnav14=Cook |pêşnav14=A. J. |paşnav15=Corr |pêşnav15=H. F. J. |tarîx=2013-02-28 |sernav=Bedmap2: improved ice bed, surface and thickness datasets for Antarctica |url=https://tc.copernicus.org/articles/7/375/2013/ |kovar=The Cryosphere |ziman=English |weşanger=Copernicus GmbH |cild=7 |hejmar=1 |rr=375–393 |doi=10.5194/tc-7-375-2013 |issn=1994-0416}}</ref> Tebeqeya qeşayê ji xeynî ji xeynî çend oazanên li geliyên hişk ên McMurdo tevahiya parzemînê nixumandine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://antarcticsun.usap.gov/science/4184/ |sernav=The Antarctic Sun: News about Antarctica - The Lost Dry Valleys of the Polar Plateau |malper=antarcticsun.usap.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en |archive-date=2022-01-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220115223943/https://antarcticsun.usap.gov/science/4184/ |url-status=dead }}</ref> Çend çemên qeşayî yên Antarktîkayê ku ber bi refên qeşayî yên Antarktîkayê ve diherikin, pêvajoyeke ku wekê dînamîkên tebeqeyên qeşayê hatine pênasekirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gfdl.noaa.gov/ice-sheet-dynamics/ |sernav=Ice Sheet Dynamics – Geophysical Fluid Dynamics Laboratory |malper=www.gfdl.noaa.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31}}</ref> Antarktîkaya Rojhilat ji Coats Land, Queen Maud Land, Enderby Land, Mac. Robertson Land, Wilkes Land û Victoria Land pêk hatiye. Ji xeynî beşek piçûk, hemî deverên parzemînê di nav nîvkada rojhilat de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctic Climate Evolution |paşnav=Florindo |pêşnav=Fabio |weşanger=Elsevier |tarîx=2008-10-10 |isbn=978-0-08-093161-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yUu-x70CZEcC |paşnav2=Siegert |pêşnav2=Martin}}</ref> Li ser û dora Antarktîkayê gelek girav hene ku piraniya wan giravên volkanîk in û li gorî pîvanên jeolojîk pir ciwan in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://figshare.utas.edu.au/articles/journal_contribution/Origin_and_evolution_of_the_sub-Antarctic_islands_the_foundation/24483391 |sernav=Quilty, Patrick Gerard |malper=figshare.utas.edu.au |roja-gihiştinê=2026-08-31 |doi=10.26749/rstpp.141.1.35}}</ref> Îstîsnayên herî berbiçav giravên [[deşta Kerguelenê]] ne ku girava herî kevin li dora 40 milyon sal berê niha çêbûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Olierook |pêşnav=Hugo K. H. |paşnav2=Jourdan |pêşnav2=Fred |paşnav3=Merle |pêşnav3=Renaud E. |paşnav4=Timms |pêşnav4=Nicholas E. |paşnav5=Kusznir |pêşnav5=Nick |paşnav6=Muhling |pêşnav6=Janet R. |tarîx=2016-04-15 |sernav=Bunbury Basalt: Gondwana breakup products or earliest vestiges of the Kerguelen mantle plume? |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0012821X1630019X |kovar=Earth and Planetary Science Letters |cild=440 |rr=20–32 |doi=10.1016/j.epsl.2016.02.008 |issn=0012-821X}}</ref> Girê Vinson a li çiyayên Ellsworthê bi bilindahiya 4.892 mêtreyê bilindeya herî bilind ê Antarktîkayê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hall Ball Kiwi Mountaineers From Mount Cook To Everest |paşnav=Monteath |pêşnav=Colin |weşanger=Cloudcap |tarîx=1997 |isbn=978-0-938567-42-4 |url=https://www.worldcat.org/title/38585390 |oclc=38585390}}</ref> Çiyayê Erebusa li Girava Rossê volkana herî başûrî ya cîhanê ye û her roj nêzîkê 10 caran diteqe. Xweliya ji teqînên volkanîk 300 kîlometre dûrî kratera volkanîk hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/48987684 |sernav=Antarctica : an encyclopedia from Abbott ice shelf to zooplankton {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en}}</ref> Delîlên hejmareke mezin ji volkanan di bin qeşayê de hene ku ger asta çalakiyê bilind bibe, dibe ku ji bo tebeqeya qeşayê xetereyek çêbike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: Earth's Own Ice World |paşnav=Carroll |pêşnav=Michael |weşanger=Springer |tarîx=2018-05-16 |isbn=978-3-319-74623-4 |paşnav2=Lopes |pêşnav2=Rosaly}}</ref> Qubeya qeşayê ya bi navê Dome Argus li Antarktîkaya Rojhilat e ku bi qasê bilindahiya 4.091 metreyan bilind ew û qada qeşayê ya herî bilind ê Antarktîkayê ye. Ev gir yek ji cihên herî sar û hişk ên cîhanê ye ku germahî ya li vir heya −90 °C ê dadikeve û barîna salane jî bi qasê 1-3 sm ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica And The Arctic Circle, A Geographic Encyclopedia Of The Earth's Polar Regions |tarîx=2014-04-01 |url=http://archive.org/details/antarctica-and-the-arctic-circle-2-volumes-a-geographic-encyclopedia-of-the-earths-polar-regions}}</ref> == Dîroka jeolojîk == Ji dawiya serdema meoproterozoîkê heta serdema kretasyeyê, Antarktîka beşek ji superparzemîna [[Gondwana|Gondwanayê]] bû û parzemîn bi pêvajoya tevgerên Antarktîkaya îro ji ber ku Gondwana hêdî hêdî ji hev perçe bûye, li dora 183 milyon sal berê îro ava bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctic News Clips |weşanger=National Science Foundation |tarîx=1995 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=HcTrAAAAMAAJ&pg=PA109}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> Di demek dirêj a serdema fanerozoyîkê de Antarktîka xwedî avhewayek tropîkal ê nerm bû û ew bi daristanên berfireh nixumandî bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Klages |pêşnav=Johann P. |paşnav2=Salzmann |pêşnav2=Ulrich |paşnav3=Bickert |pêşnav3=Torsten |paşnav4=Hillenbrand |pêşnav4=Claus-Dieter |paşnav5=Gohl |pêşnav5=Karsten |paşnav6=Kuhn |pêşnav6=Gerhard |paşnav7=Bohaty |pêşnav7=Steven M. |paşnav8=Titschack |pêşnav8=Jürgen |paşnav9=Müller |pêşnav9=Juliane |paşnav10=Frederichs |pêşnav10=Thomas |paşnav11=Bauersachs |pêşnav11=Thorsten |paşnav12=Ehrmann |pêşnav12=Werner |paşnav13=van de Flierdt |pêşnav13=Tina |paşnav14=Pereira |pêşnav14=Patric Simões |paşnav15=Larter |pêşnav15=Robert D. |tarîx=2020 |sernav=Temperate rainforests near the South Pole during peak Cretaceous warmth |url=https://www.nature.com/articles/s41586-020-2148-5 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=580 |hejmar=7801 |rr=81–86 |doi=10.1038/s41586-020-2148-5 |issn=1476-4687}}</ref> === Serdema paleozoyîkê (539–252 milyon sal berê) === [[Wêne:Glossopteris sp. (fossil leaf) (Permian; Antarctica) 1 (49063572172) (cropped).jpg|thumb|300px|Ji serdema permeya Antarktîkayê pelgeke ''Glossopteris sp.'' yê]] Germbûna berdewam bûye sedem ku piraniya Gondwanayê ziwa bibe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Vegetation of Antarctica Through Geological Time |paşnav=Cantrill |pêşnav=David J. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012-11-22 |isbn=978-0-521-85598-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=sOGH4xaioRUC |paşnav2=Poole |pêşnav2=Imogen}}</ref> Di serdema triyasiyê de Antarktîka ji aliyê cûreyeke giyayên bi tov (pteridosperms) ve serdest bû ku ji cinsê Dicroidiumê bûn ku wekê daran mezin dibûn. Florayên din ên triasiyê ginkgophytes, sîkadofites, darên konîfer û sphenopsid bûn. Tetrapod (ajaleke çar ling) cara yekem di serdema triyasiya destpêkê de li Antarktîkayê hatine dîtin û fosîlên herî kevn ên naskirî di formasyona fremouw a çiyayên Transantarktîkê de hatine dîtin. Sînapsîd (ku wekê "xijendeyên mîna memikdaran" jî têne zanîn) cureyên wekê Lystrosaurus di nav de hebû û di serdema triyasiya destpêkê de zêde bûn. Nîvgirava Antarktîkayê di serdema jurasiyê de (206 heta 146 milyon sal berê) dest bi avakirina xwe kiriye. Afrîka di serdema jurasiyê li de dora 160 milyon sal berê ji Antarktîkayê dabeş bûye û piştre jî di serdema kretasiya destpêkê de nîvgirava Hindistanê (nêzîkî 125 milyon sal berê) ji heman parzemînan dabeş bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rolland |pêşnav=Yann |paşnav2=Bernet |pêşnav2=Matthias |paşnav3=van der Beek |pêşnav3=Peter |paşnav4=Gautheron |pêşnav4=Cécile |paşnav5=Duclaux |pêşnav5=Guillaume |paşnav6=Bascou |pêşnav6=Jérôme |paşnav7=Balvay |pêşnav7=Mélanie |paşnav8=Héraudet |pêşnav8=Laura |paşnav9=Sue |pêşnav9=Christian |paşnav10=Ménot |pêşnav10=René-Pierre |tarîx=2019-01-15 |sernav=Late Paleozoic Ice Age glaciers shaped East Antarctica landscape |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0012821X18306460 |kovar=Earth and Planetary Science Letters |cild=506 |rr=123–133 |doi=10.1016/j.epsl.2018.10.044 |issn=0012-821X}}</ref> Piştê kêmbûna qeşayê di nîvê duyem ê serdema permiyana destpêkê de, erd ji aliyê glossopterids (komeke nebatan a tovkirî ya nemabûyî ya bê xizmên zindî) ve serdest bû ku nebata herî berbiçav Glossopteris bû ku dareke wekê ku di axên tijî av de şîn dibe, hatiye şîrove kirin ku depoyên komirê yên berfireh çêkirine. Darên ginkgo, konîfer, Bennettitale, nebatên poçikê hespan, fern û sikad di wê demê de pir bûn. Nêzîkê 80 milyon sal berê nebatên kulîlkdar bûne komên nebatan ên herî cihêreng ên li ser parzemînê. Her çiqas darên behîvê yên başûr (Nothofagus) ber bi dawiya kretasyeyê ve berbiçav bin jî li Antarktîkaya Rojava daristanên pelderzî di seranserê serdema kretasyeyê de (146–66 milyon sal berê) de serdest bûn. Her çiqas tenê çend cinsên dînezorên Antarktîkayê (Cryolophosaurus û Glacialisaurus, ji Formasyona Hanson a serdema jurasiya destpêka çiyayên Transantarktîkê û Antarctopelta, Trinisaura, Morrosaurus û Imperobator ji kretasya dereng a nîvgirava Antarktîkayê) hatine vegotin, Ammonît li deryayên derdora Antarktîkayê pir belav bûn û dînezor jî hebûn. === Serdema senozoyîkê (66–10 milyon sal berê) === [[Wêne:Eocene-Paleocene-circumpolar.svg|thumb|Pêkhatina herika çerxa derdorî ya Antarktîkayê ji perçebûna dawî ya pira bejahî ya Antarktîkayê]] Di destpêka serdema paleojenê de girêdana pira bejahî ya pira Antarktîkayê, Antartîkayê bi Amerîkaya Başûr û her wiha bi başûrê rojhilatê Awistralyayê ve berdewam kiriye. Fauna ji Formasyona La Mesetaya li nîvgirava Antarktîkayê ku dîroka wê vedigere serdema eosenê, pir dişibihe faunayên wekhev ên Amerîkaya Başûr ku ajalên wekê ajalên bi kîsik (marsupials), xenarthran, litoptern û ungulatesê bi sim û her wiha gondwanatheres û dibe ku meridiolestidans hebûn. Hatiye texmînkirin ku ajalên bi kîsik di destpêka eosenê de ji Amerîkaya Başûr bi rêya Antarktîkayê belavê Awistralyayê bûne. Nêzîkê 53 milyon sal berê Awistralya û Gîneya Nû ji Antarktîkayê veqetiyane û Deriyê Tazmanyayê vebûye. Modelên erdnîgariya Antarktîkayê nîşan didin ku ev herikîn û her wiha çerxa paşvegerê ya xwedî kirinê ji ber kêmbûna asta CO₂yê çêbûye û bûye sedema afirandina qeşayên piçûk û qeşayên mayînde yên cemserî. Her ku asta CO₂yê zêdetir kêm bûye, qeşayê dest bi berfirehbûneke bilez kiriye û cihê daristanên ku heta wê demê Antarktîkayê vedişartin girtiye. Ekosîstemên tundrayê li Antarktîkayê heta 14 û 10 milyon sal berê niha hebûna xwe berdewam kirine û piştre sarbûna zêdetir bûye sedema tunekirina van tundrayan. === Serdema hemdem === Her çiqas jeolojiya Antarktîkayê bi piranî ji aliyê qeşaya parzemînî ve hatibe veşartin jî, parzemîn dikare bi teknîkên wekê ji hestkirina ji dûr ve, radara ku di bin erdê de derbas dibe û wêneyên satelîtê werin lêkolîn kirin. Ji aliyê jeolojîk ve, Antarktîkaya Rojava pir dişibihe Andên Amerîkaya Başûr. Nîvgirava Antarktîkayê bi bilindbûna jeolojîk û veguherîna sedîmentên binê deryayê ku veguheriye kevirên metamorfîk, çêbûye. Antarktîkaya Rojava bi yekbûna çend plakayên parzemînî çêbûye ku di encamê de hejmarek rêzeçiyayên li herêmê çêbûne ku rêzeçiyayên herî berbiçav çiyayên Ellsworthê bûn. Hebûna sîstema rift a Antarktîkaya Rojava bûye sedema volkanîzma li ser sinorê di navbera Antarktîkaya Rojava û Rojhilat de û her wiha bûye sedema çêbûna çiyayên Transantarktîkê. Antarktîka Rojhilat ji aliyê jeolojîk ve devereke pirreng e. Avabûna Antarktîka Rojhilat di serdema arkeyî (4.000 –2.500 milyon sal berê) de dest pê kiriye û di serdema kambriyê de rawestiyaye. Herêm li ser kratoneke kevirî hatiye avakirin ku bingeha mertala prekambriyê ava kiriye. Li ser bingehê komir û kevirên qûmê, kevirên kilsinî û şêl hene ku di serdemên devonî û jurasiyê de hatine danîn ku çiyayên Transantarktîkê çêbikin. Li deverên peravê çiyayên wekê rêzeçiyayê Shackletonê û Vîktorya Land û hinek şikestekên tektonîk çêbûne. Komir cara yekem li Antarktîkayê li nêzîkê çiyayên Beardmoreyê ji aliyê Frank Wild ve di sefera Nimrod de di sala 1907an de hatiye tomar kirin û tê zanîn ku komirê pileya nizm li gelek deverên çiyayên Transantarktîkê heye. Çiyayên prens Charles depoyên hesinê vedihewînin û li Deryaya Rossê jî qadên neftê û gaza xwezayî hene. == Avhewa == {{multiple image | direction = vertical | total_width = 300 | header = | footer = | image1 = Fryxellsee Opt.jpg | alt1 = | caption1 = Qeşaya şîn ku gola Fryxell a li çiyayên Transantarktîkê nixumandiye | image2 = AntarcticaSummer.jpg | alt2 = | caption2 = Di meha kanûna sala 2006an de şert û mercên nerm ê li nêzîkê peravê }} Antarktîka parzemîna herî sar, parzemîna herî bi bahoz û parzemîna herî hişk ê Dinyayê ye. Li nêzîkê peravên parzemînê, germahî di havînê de dikare ji 10 °C ê derbas bibe û di mehên zivistanê de heya -40 °C dadikeve. Li ser deverên bilind ên navendî, germahî di mehên havînê de dikare heya -30 °C dakeve û di mehên zivistanê de jî germahiya heman deverê heya -80 °C ê dadikeve. Germahiya hewayê ya xwezayî ya herî nizm a ku li ser Erdê hatiye tomarkirin di 21ê tîrmeha sala 1983an de li stasyona Vostok a Rûsyayê li Antarktîkayê bi qasê -89.2 °C hatiye tomarkirin. Di sala 2010an de bi rêya satelîta germahiyeke hewayê germahiya parzemînê bi qasê −94.7 °C hatiye tomar kirin lêbelê dibe ku ji ev rêje ji sermaya li ser rûyê erdê bi bandor bûye ku li bilindahiya 2 mêtre li jorê rûyê erdê nehatiye tomar kirin ku ji bo tomarên fermî yên germahiya hewayê tê xwestin. Ji ber ku piraniya Antarktîkayê ji asta deryayê ji 3.000 mêtre bilindtir e, Antarktîka ji herêma Arktîkê sartir e. Germahiya Okyanûsa Arktîkê bi rêya qeşaya deryayê ya Arktîkê ber bi parzemînê ve hatiye veguhastin û bi awayê hewaya li herêma Arktîkê nerm dibe. Antarktîka çoleke cemserî ye ku barîna parzemînê kêm e. Parzemîn salane bi navînî nêzîkê 150 mm av werdigire ku bi piranî bi awayê şilopeyê ye. Deverên navxweyî hişktir e û di tevahiya salê herî zêde bi qasê 50 mm baran werdigire lê herêmên peravê bi gelemperî ji 200 mm zêdetir baran werdigirin. Li çend deverên qeşaya şîn, ba û sublîmasyon ji berfa ku dibare zêdetir berfê radike. Li geliyên hişk, heman bandor li ser bingehek kevirî çêdibe ku dibe sedema jîngeheke bêber û hişk. === Cudahiyên herêmî === Antarktîkaya Rojhilat ji ber bilindahiya xwe ya bilind ve ji Antarktîkaya Rojava sartir e. Eniyên hewayê bi zêde derbasê deverên navendî yên parzemînê nabin ku ev jî dibe sedem ku navenda parzemînê sar û hişk bimînin û dibe sedema ku bayên deverê bi leza nerm bimînin. Barîna berfa li beşa perava Antarktîkayê barîneke pir gelemperî ye ku li wir di nav 48 demjimêran de berf dikare bi qasê 1.22 mêtreyê bibare. Li qiraxa parzemînê, bayên katabatîk ên bihêz ên ji platoya cemserî pir caran bi hêza bahozê çêdibin. Di mehên havînê de ji ber ku her roj 24 demjimêrên tîrêjên rojê li wir tên wergirtin, li Cemsera Başûr ji ekvatorê zêdetir tîrêjên rojê digihîjin rûyê erdê. === Guherîna avhewayê === Tevê devera xwe yê îzolekirî, Antarktîka di dehsalên dawî de ji ber belavbûna gazên serayê, germ bûye û hinek ji beşên qeşayên xwe winda kiriye. Antarktîkaya Rojava ji sala 1950an heta sala 2000an di heyamên dehsalan de ji 0,1 °C zêdetir germ bûye û nîvgirava Antarktîkayê ya ku li ber çavan e ji nîvê sedsala 20an vir ve bi qasê 3 °C germ bûye. Antarktîkaya Rojhilat ku li gorî Antarktîkaya Rojava sar e û avhewaya deverê sekan (stabîl) heta salên 2000î germahî nîşan nedaye. Li dora Antarktîkayê, Okyanûsa Başûr ji her okyanûseke din zêdetir germahiya okyanûsê kişandiye û li kûrahiyên bi qasê 2.000 mêtreyan germbûneke berbiçav çêbûye. Li dora Antarktîka Rojava, okyanûs ji sala 1955an vir ve bi qasê 1 °C germ bûye. Germbûna Okyanûsa Başûr a li dora Antarktîkayê bûye sedema qelsbûn an jî hilweşîna refikên qeşayên ku li derveyî qeşayan digeriyan û hevsengiya wan pêk dianiyan. Her çiqas perê qeşayên Antarktîkaya Rojhilat ku berdewam dike ku li hundirê welêt qeşayê zêde bike jî gelek cemedên peravê giraniya xwe winda dikin û paşve dikişin ku ev jî dibe sedema windabûna giştî ya qeşayên li seranserê Antarktîkayê. Hatiye payîn ku heta sala 2100an ku windabûna qeşaya li Antarktîkayê bi qasê 11 santî metreyan bilindbûna asta deryayê ya gerdûnî zêde bike. Bi germbûna zêdetir re îhtimala bêîstîqrariyê pir zêdetir dibe û dikare bilindbûna asta deryayê ya gerdûnî ya sedsala 21ê du caran zêdetir bike. Ava heliyayî ya nû ya ji qeşayê ava binê Antarktîkayê ya şor firk dike û şaneya jêrîn a gera serûbinkirina Okyanûsa Başûr (SOOC) qels dike. Her çiqas bandorên tevahî tê payîn ku di nav çend sedsalan de çêbibin jî, li gorî hinek lêkolînan, hilweşîna tevahî ya SOOCê dikare di navbera 1.7 °C û 3 °C germbûna gerdûnî de çêbike. Ev barîna kêm ê li nîvkada başûr û barîna zêde yê li nîvkada bakur, dibe sedema kêmbûna masîgirî ya li Okyanûsa başûr û hilweşîna potansiyel a hinek ekosîstemên deryayî vedigire. Her çiqas gelek cureyên Antarktîkayê nehatibin keşifkirin jî, zêdebûna flora Antarktîkayê ya belgekirî heye û ji u bo parastina jîngeheke guncavê faunayên mezin ên wekê pengûenan zehmetî hene. Helandina erdên cemed girtî dibe ku ji bo erdên bê cemed bibe sedema gazên serayê û qirêjiya cemedgirtî ya berê ku bi helandinê re derdikeve holê. Germbûna Antarktîkayê û guhertinên têkildar di gera Okyanûsa Başûr de dikarin bandorê li şêwazên avhewayê yên li hinek deverên Afrîkayê jî bikin ku dikare bandor li barîna herêmî û guherîna germahiyê bike. Ji ber ku germahiya gerdûnî li dora 3°C zêde bûye, deverên xeternak ên wekê Hewza Wilkes û Hewza Aurora dibe ku di nav 2.000 salan de bimînin di bin avê de û dibe ku li van deveran bilindbûna asta deryayê bigihîje 6,4 metreyan. Ger germahî ji asta sala 2020an 2 °C kêmtir nebe, ihtimal heye ku qata qeşayê ya Antarktîkaya Rojava bi tevahî bihele. Hatiye payîn ku windabûna vê qata qeşayê heye bi tevahî ji holê rabe ev pêvajo bi qasê 500 û 13.000 sal berxwe bide. Ger qeşaya bilind hilweşe dibe ku asta deryayê bi qasê 3,3 mêtre bilind bibe û bi helandina qeşayên li ser çiyayan qeşayên bilind jî dibe ku asta deryayê bi qasê 4,3 metreyan bilind bike. Qata qeşaya Antarktîkaya Rojhilat ku li gorî deverên qeşayî yên din gelek aram e tenê dikare bi qasê 0,5 mête heta 0,9 mêtreyê asta deryayê bilind bike ku ev jî beşek piçûk ê ji bilind bûna 53,3 mêtreyan e ku di tevahiya helandina qata qeşayê de pêk tê. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commons|Antarctica|Antarktîka}} {{Parzemîn}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Antarktîka| ]] [[Kategorî:Cîhan]] [[Kategorî:Parzemîn]] ri7n6zwz5clyo1s73cwi69oji0sv443 2090441 2090440 2026-09-02T03:49:49Z Penaber49 39672 2090441 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdanka giştî}} '''Antarktîka'''<ref>{{Îzolî, 2007|r=1138|jêgirtin=Antarktîka}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ferhenga Erdnîgarîyê (Coğrafya)|Ferhenga Erdnîgarîyê]]|paşnav=Önen|pêşnav=Abdurrahman |weşanger=Stembol: Doz|sal=2008|rûpel=36}}</ref> yan jî '''Antarktîk'''{{Çavk}} ({{Bi-la|Antarctica}}) yek ji [[parzemîn]]ên cîhanê ye ku parzemîna herî başûr ê dinyayê û parzemîna herî kêm nifûs a cîhanê ye. Parzemîn bi tevahî li başûrê çembera Antarktîkayê ye û ji aliyê [[Okyanûsa Başûr]] (ku wekê Okyanûsa Antarktîkayê jî tê zanîn) ve hatiye dorpêçkirin ku [[Cemsera Başûr]] a erdnîgarî vedihewîne. Di heman demê de Antarktîka pêncem parzemîna herî mezin ê cîhanê ye ku bi qasê ji %40 ji [[Ewropa|Ewropayê]] mezintir e û rûbera parzemînê bi qasê 14.200.000 km² rûerd (an rûqeşa) vegirtiye. Piraniya Antarktîkayê bi qata qeşayê ya Antarktîkayê ve hatiye nixumandin ku qalindahiya navînî ya qeşayê bi qasê 1,9 km ye. Antarktîka bi navînî parzemîna herî sar, herî hişke û parzemîna herî bi ba û bahoz ê cîhanê ye û parzemîn ji asta deryayê xwedî bilindahiyeke navînî ye. Antarktîka bi piranî ji çoleke cemserî pêk hatiye ku barîna salane li peravê zêdetirî 200 mm ye û berf û barana li hundirê parzemînê gelek kêm e. Qeşayên parzemîn di warê ava şîrîn de gelek dewlemend e ku nêzîkê ji %70ê rezervên ava şirîn ên cîhanê li Antarktîkayê cemedgirtî ye. Hatiye payîn ger ku qeşaya Antarktîkayê bihele, dê asta deryayê ya [[Cîhan|cîhanê]] bi qasê 60 mêtreyan bilind bibe. Her wiha Antarktîka xwediyê rekora germahiya herî nizm a pîvandî yê li ser rûyê [[Dinya (gerstêrk)|Erdê]] ye ku nizmahiya germahiya bi qasê −89.2 °C hatiye pîvandin. Germahiya herêmên peravê di havînê de dikare bi qasê 10 °C bilind bibe. Cureyên xwemaliyên ajalan kêzik, nematod, pengûen, fok û tardigrad in. Li cihên ku nebat lê hene, bi piranî bi awayê liken an kevzê ye. Refên qeşayê yên Antarktîkayê dibe ku cara yekem di sala 1820an de, di dema sefereke rûsî de ku ji aliyê Fabian Gottlieb von Bellingshausen û Mikhail Lazarev ve hatibû birêvebirin, hatine dîtin. Di dehsalên piştê seferên wan, di seferên fransî, amerîkî û brîtanî de li parzemînê lêkolînên zêdetir hatine kirin. Yekem derketina piştrastkirî ya Antarktîkayê ji aliyê tîmeke norwêcî ve di sala 1895an de pêk hatiye. Di destpêka sedsala 20an de, çend seferên navxwe yên parzemînê çêbûne. Lêkolînerên brîtanî Douglas Mawson, Edgeworth David û Alistair Mackay yekem kes bûn ku di sala 1909an de gihîştine [[Cemsera Başûr]] a manyetîkî û cemsera başûr a erdnîgarî jî yekem car di sala 1911an de lêkolînerê norwêcî Roald Amundsen gihiştiye cemserê. Ji aliyê îdarî ve Antarktîka ji aliyê nêzîkê 30 welatan ve tê birêvebirin ku hemî jî endamên sîstema peymana Antarktîkayê ya sala 1959an in. Li gorî şertên peymanê, çalakiyên leşkerî, kolandinên kanên madenê, teqînên nukleerî û avêtina bermayiyên nukleerî li Antarktîkayê qedexe ne. Geştiyarî, masîgirtin û lêkolîn çalakiyên sereke yên mirovan li Antarktîkayê û li derdora Antarktîkayê hene. Di mehên havînê de nêzîkê 5.000 kes li stasyonên lêkolînê dimînin û ev hejmar di mehên zivistanê de dadikeve 1.000 kesan. Her çiqas parzemîn dûr be jî, çalakiyên mirovan bi rêya qirêjî, guherîna avhewayê û bi rêya tenikbûna [[tebeqeya ozonê]] bandoreke neyînî li ser Antarktîkayê dihêle. Helîna qata qeşayê ya [[Antarktîkaya Rojava]] ya ku potansiyeleke nearam e, di pêşbîniyên bilindbûna [[asta deryayê]] yên di asta sedsalê de bûye sedema nezelaliyeke herî mezin û heman helîn bandorê li ser serûbinkirina gera [[Okyanûsa Başûr]] jî dike ku di dawiyê de dikare bibe sedema bandorên girîng li ser avhewaya [[Nîvkada Başûr]] û hilberîna Okyanûsa Başûr. == Etîmolojî == [[Wêne:1657 map Polus Antarcticus.jpg|thumb|Nexşeya cemserî ya herî başûrê Dinyayê]] Navê ku ji parzemînê hatiye dayîn ji peyva antarktîka hatiye ku ji peyva fransî ya navîn ''antartique'' an ''antarctique'' ('li hemberî Arktîkê') û piştre ji peyva latînî ''antarcticus'' ('li hemberî bakur') hatiye. Navê Antarktîkus ji peyvên yewnanî ἀντι- ('dij-') û ἀρκτικός (arktikos, 'ya hirçê [Ursa Major], bakur') hatiye.<ref name=":0">{{Cite book |sernav=Lettinck 2021, p. 158.}}</ref> Fîlozofê yewnanî Arîstoteles li dora 350 {{bz}} de di ''Meteorolojiyê'' de li ser "herêma Antarktîkê" nivîsandiye. Li gorî raporê, erdnîgarnasê yewnanî Marinusê ji Tîrusê ev nav di nexşeya xwe ya cîhanê ya sedsala duyem a {{pz}} de ku niha winda bûye, bi kar aniye. Nivîskarên romayî Gaius Julius Hyginus û Apuleius ji bo cemsera başûr navê yewnanî yê latînîkirî polus antarcticus bi kar anîne ku ji wir peyva fransî ya kevin ''pole antartike'' (nûjen ''pôle antarctique'')<ref>{{Cite book |sernav=Hyginus 1992, p. 176.}}</ref> ku di sala 1270an de hatiye piştrastkirin û ji wir jî peyva îngilîziya navîn pol antartik ku cara yekem di lêkolîneke ji aliyê nivîskarê îngilîzî Geoffrey Chaucer ve hatiye nivîsandin, hatiye wergirtin.<ref name=":0" /> Ramanên ewropî yên di derbarê hebûna Terra Australis ku parzemîneke berfirehê li başûrê dûr ê cîhanê ye ku ji bo hevsengî kirina axên bakurê [[Ewropa]], [[Asya]] û [[Afrîkaya Bakur]] pêk tîne, wekê têgeheke rewşenbîrî, ji kevnariya klasîk ve hebû. Ji ber vê yekê ''Terra Australis'' navê ku ji bo hemî girseyên bejayî yên hîpotetîk ên ku tê pêşniyar kirin ku li cihê ku niha tê zanîn Antarktîka heye, hatibû bikaranîn.<ref>{{Cite book |sernav=Mericq 1987, pp. 90–91: 'They published maps and charts based on the hypothesis that Tierra del Fuego was the beginning of that Terra Australis. The first person ever to have rights over these lands was Pedro Sancho de la Hoz, who received them through a special decree signed by Emperor Charles V on 24 January 1539.'}}</ref> Îdiaya hebûna axek wisa heta keşfkirina Awistralyayê ku ji aliyê ewropiyan ve hatiye keşfkirin, berdewam kiriye.<ref>{{Cite book |sernav=Scott, Hiatt & McIlroy 2012, pp. 2–3.}}</ref> Di destpêka sedsala 19an de keşifger Matthew Flinders guman li hebûna parzemîneke cuda yê li başûrê Awistralyayê (ku di wê demê wekê New Holland hatiye binavkirin) kiriye û ji ber vê yekê pêşniyar kiriye ku li cihê wê navê "Terra Australis" ji bo [[Awistralya|Awistralyayê]] were bikar anîn.<ref>{{Cite book |sernav=Cawley 2015, p. 130.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=McCrone & McPherson 2009, p. 75.}}</ref> Di sala 1824an de rayedarên kolonyal ên li Sîdneyê bi fermî navê parzemîna New Hollandê wekê Awistralya guhertine û peyva "Terra Australis" wekê referansek ji bo navê Antarktîkayê hiştine. Di dehsalên piştre de, erdnîgaran hevokên wekê "parzemîna Antarktîkayê" bi kar anîne. Wan li cihê vê navê li naveke helbestî geriyane û navên wekê ''Ultima'' û ''Antipodea'' pêşniyar kirine.<ref>{{Cite book |sernav=Cameron-Ash 2018, p. 20.}}</ref> Ji bo binavkirina parzemînê navê Antarktîka di salên 1890î de hatiye pejirandin û bikaranîna yekem ê vê navê ji aliyê kartografê skotlendî John George Bartholomew pêk hatiye.<ref>{{Cite web |url=https://digital.nls.uk/bartholomew/highlights/antarctica.html#:~:text=Edinburgh%20geographer%20and%20mapmaker%20John,since%20the%20first%20century%20AD. |sernav=Highlights from the Bartholomew Archive: The naming of Antarctica}}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Antarctica.svg|thumb|300px|Nexşeyek ku Antarktîkaya Rojhilat li rastê Çiyayên Transantarktîk û Antarktîkaya Rojava li çepê ye, nişan dide.]] Antarktîka ku bi awayekî asîmetrîk li dora cemsera başûr û bi piranî li başûrê çembera Antarktîkayê (ku yek ji pênc çemberên sereke yên firehiyê ye ku nexşeyên cîhanê nîşan didin) cih digire ku ji aliyê [[Okyanûsa Başûr]] ve hatiye dorpêçkirin. Di heman de çem ên avan li Antarktîkayê hene ku çemê herî dirêj ê parzemînê çemê Onyxê ye. Her wiha Antarktîka bi qasê 14,2 milyon km² rûber vedigire ku hema hema du car ji rûbera [[Awistralya|Awistralyayê]] mezintir e ku bi vê rûberê bûye pêncem parzemîna herî mezin ê cîhanê. Xeta perava Antarktîkayê bi qasê 18.000 km dirêj e ku ji sala 1983an vir ve çar celebên peravê li parzemînê hene ku perav ji %44ê peravê ji qeşayên avjenî, ji %38 ji dîwarên qeşayê pêk tê ku li ser keviran dimînin, ji %13 ji deverên qeşayî an jî qiraxa cemedên bilind pêk tê û ji %5ê ji parvên mayî jî ji kevirên vekirî pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |sernav=Antarctica - The World Factbook |malper=www.cia.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en |archive-date=2022-05-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220509192134/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: glaciological and geophysical folio |paşnav=Drewry |pêşnav=D. J. |weşanger=University of Cambridge, Scott Polar Research Institute |tarîx=1983 |isbn=978-0-901021-04-5 |cih=Cambridge}}</ref> Golên ku di binê qeşaya parzemînî de dimînin, bi piranî li geliyên hişk ên McMurdo an jî li gelek oazên cûda çêbûne.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> [[Gola Vostokê]] ku di bin stasyona Vostok a [[Rûsya|Rûsyayê]] de hatiye dîtin, mezintirîn gola binqeşayê ya cîhanê û yek ji mezintirîn golên cîhanê ye. Berê hatiye bawer kirin ku gol bi milyonan salan hatiye girtin lê di roja îro de zanyaran texmîn kirine ku ava golê her 13.000 sal carekê bi helandin û cemidandina hêdî ya qeşayê hatiye guhertin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=David |tarîx=2019-06-27 |sernav=Antarctica |url=https://academic.oup.com/book/62792 |kovar=OUP Academic |ziman=en |doi=10.1093/wentk/9780190641320.001.0001}}</ref> Di mehên havînan de qeşa li qiraxên golan dikare bihele û xendekên şil bi awayekê demkî çêdibin. Di heman demê de li Antarktîkayê hem golên ava şor û hem jî golên ava şirîn hene.<ref name=":1" /> [[Wêne:Mount Vinson from NW at Vinson Plateau by Christian Stangl (flickr).jpg|thumb|Dîmenek ji çiyayê Vînsonê ku li bakurê rojavayê Antarktîkayê ye û bilindeya herî bilind ê Antarktîkayê ye]] Antarktîka ji aliyê Çiyayên Transantarktîk ve hatiye dabeşkirin ku ji erdê Vîktoryayê heta [[Deryaya Rossê]] dirêj dibin ku ev her alî di nav xwe de Antarktîkaya Rojava û Antarktîkaya Rojhilat vedigirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: Earth's Own Ice World |paşnav=Carroll |pêşnav=Michael |weşanger=Springer |tarîx=2018-05-16 |isbn=978-3-319-74623-4 |paşnav2=Lopes |pêşnav2=Rosaly}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ji |pêşnav=Fei |paşnav2=Gao |pêşnav2=Jinyao |paşnav3=Li |pêşnav3=Fei |paşnav4=Shen |pêşnav4=Zhongyan |paşnav5=Zhang |pêşnav5=Qiao |paşnav6=Li |pêşnav6=Yongdong |tarîx=2017-10-16 |sernav=Variations of the effective elastic thickness over the Ross Sea and Transantarctic Mountains and implications for their structure and tectonics |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0040195117302937 |kovar=Tectonophysics |cild=717 |rr=127–138 |doi=10.1016/j.tecto.2017.07.011 |issn=0040-1951}}</ref> Piraniya Antarktîkayê bi tebeqeyên qeşayê ya Antarktîkayê ve hatiye nixumandin ku bi navînî 1,9 km qalindahiya qeşayan hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fretwell |pêşnav=P. |paşnav2=Pritchard |pêşnav2=H. D. |paşnav3=Vaughan |pêşnav3=D. G. |paşnav4=Bamber |pêşnav4=J. L. |paşnav5=Barrand |pêşnav5=N. E. |paşnav6=Bell |pêşnav6=R. |paşnav7=Bianchi |pêşnav7=C. |paşnav8=Bingham |pêşnav8=R. G. |paşnav9=Blankenship |pêşnav9=D. D. |paşnav10=Casassa |pêşnav10=G. |paşnav11=Catania |pêşnav11=G. |paşnav12=Callens |pêşnav12=D. |paşnav13=Conway |pêşnav13=H. |paşnav14=Cook |pêşnav14=A. J. |paşnav15=Corr |pêşnav15=H. F. J. |tarîx=2013-02-28 |sernav=Bedmap2: improved ice bed, surface and thickness datasets for Antarctica |url=https://tc.copernicus.org/articles/7/375/2013/ |kovar=The Cryosphere |ziman=English |weşanger=Copernicus GmbH |cild=7 |hejmar=1 |rr=375–393 |doi=10.5194/tc-7-375-2013 |issn=1994-0416}}</ref> Tebeqeya qeşayê ji xeynî ji xeynî çend oazanên li geliyên hişk ên McMurdo tevahiya parzemînê nixumandine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://antarcticsun.usap.gov/science/4184/ |sernav=The Antarctic Sun: News about Antarctica - The Lost Dry Valleys of the Polar Plateau |malper=antarcticsun.usap.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en |archive-date=2022-01-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220115223943/https://antarcticsun.usap.gov/science/4184/ |url-status=dead }}</ref> Çend çemên qeşayî yên Antarktîkayê ku ber bi refên qeşayî yên Antarktîkayê ve diherikin, pêvajoyeke ku wekê dînamîkên tebeqeyên qeşayê hatine pênasekirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gfdl.noaa.gov/ice-sheet-dynamics/ |sernav=Ice Sheet Dynamics – Geophysical Fluid Dynamics Laboratory |malper=www.gfdl.noaa.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31}}</ref> Antarktîkaya Rojhilat ji Coats Land, Queen Maud Land, Enderby Land, Mac. Robertson Land, Wilkes Land û Victoria Land pêk hatiye. Ji xeynî beşek piçûk, hemî deverên parzemînê di nav nîvkada rojhilat de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctic Climate Evolution |paşnav=Florindo |pêşnav=Fabio |weşanger=Elsevier |tarîx=2008-10-10 |isbn=978-0-08-093161-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yUu-x70CZEcC |paşnav2=Siegert |pêşnav2=Martin}}</ref> Li ser û dora Antarktîkayê gelek girav hene ku piraniya wan giravên volkanîk in û li gorî pîvanên jeolojîk pir ciwan in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://figshare.utas.edu.au/articles/journal_contribution/Origin_and_evolution_of_the_sub-Antarctic_islands_the_foundation/24483391 |sernav=Quilty, Patrick Gerard |malper=figshare.utas.edu.au |roja-gihiştinê=2026-08-31 |doi=10.26749/rstpp.141.1.35}}</ref> Îstîsnayên herî berbiçav giravên [[deşta Kerguelenê]] ne ku girava herî kevin li dora 40 milyon sal berê niha çêbûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Olierook |pêşnav=Hugo K. H. |paşnav2=Jourdan |pêşnav2=Fred |paşnav3=Merle |pêşnav3=Renaud E. |paşnav4=Timms |pêşnav4=Nicholas E. |paşnav5=Kusznir |pêşnav5=Nick |paşnav6=Muhling |pêşnav6=Janet R. |tarîx=2016-04-15 |sernav=Bunbury Basalt: Gondwana breakup products or earliest vestiges of the Kerguelen mantle plume? |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0012821X1630019X |kovar=Earth and Planetary Science Letters |cild=440 |rr=20–32 |doi=10.1016/j.epsl.2016.02.008 |issn=0012-821X}}</ref> Girê Vinson a li çiyayên Ellsworthê bi bilindahiya 4.892 mêtreyê bilindeya herî bilind ê Antarktîkayê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hall Ball Kiwi Mountaineers From Mount Cook To Everest |paşnav=Monteath |pêşnav=Colin |weşanger=Cloudcap |tarîx=1997 |isbn=978-0-938567-42-4 |url=https://www.worldcat.org/title/38585390 |oclc=38585390}}</ref> Çiyayê Erebusa li Girava Rossê volkana herî başûrî ya cîhanê ye û her roj nêzîkê 10 caran diteqe. Xweliya ji teqînên volkanîk 300 kîlometre dûrî kratera volkanîk hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/48987684 |sernav=Antarctica : an encyclopedia from Abbott ice shelf to zooplankton {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en}}</ref> Delîlên hejmareke mezin ji volkanan di bin qeşayê de hene ku ger asta çalakiyê bilind bibe, dibe ku ji bo tebeqeya qeşayê xetereyek çêbike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: Earth's Own Ice World |paşnav=Carroll |pêşnav=Michael |weşanger=Springer |tarîx=2018-05-16 |isbn=978-3-319-74623-4 |paşnav2=Lopes |pêşnav2=Rosaly}}</ref> Qubeya qeşayê ya bi navê Dome Argus li Antarktîkaya Rojhilat e ku bi qasê bilindahiya 4.091 metreyan bilind ew û qada qeşayê ya herî bilind ê Antarktîkayê ye. Ev gir yek ji cihên herî sar û hişk ên cîhanê ye ku germahî ya li vir heya −90 °C ê dadikeve û barîna salane jî bi qasê 1-3 sm ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica And The Arctic Circle, A Geographic Encyclopedia Of The Earth's Polar Regions |tarîx=2014-04-01 |url=http://archive.org/details/antarctica-and-the-arctic-circle-2-volumes-a-geographic-encyclopedia-of-the-earths-polar-regions}}</ref> == Dîroka jeolojîk == Ji dawiya serdema meoproterozoîkê heta serdema kretasyeyê, Antarktîka beşek ji superparzemîna [[Gondwana|Gondwanayê]] bû û parzemîn bi pêvajoya tevgerên Antarktîkaya îro ji ber ku Gondwana hêdî hêdî ji hev perçe bûye, li dora 183 milyon sal berê îro ava bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctic News Clips |weşanger=National Science Foundation |tarîx=1995 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=HcTrAAAAMAAJ&pg=PA109}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> Di demek dirêj a serdema fanerozoyîkê de Antarktîka xwedî avhewayek tropîkal ê nerm bû û ew bi daristanên berfireh nixumandî bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Klages |pêşnav=Johann P. |paşnav2=Salzmann |pêşnav2=Ulrich |paşnav3=Bickert |pêşnav3=Torsten |paşnav4=Hillenbrand |pêşnav4=Claus-Dieter |paşnav5=Gohl |pêşnav5=Karsten |paşnav6=Kuhn |pêşnav6=Gerhard |paşnav7=Bohaty |pêşnav7=Steven M. |paşnav8=Titschack |pêşnav8=Jürgen |paşnav9=Müller |pêşnav9=Juliane |paşnav10=Frederichs |pêşnav10=Thomas |paşnav11=Bauersachs |pêşnav11=Thorsten |paşnav12=Ehrmann |pêşnav12=Werner |paşnav13=van de Flierdt |pêşnav13=Tina |paşnav14=Pereira |pêşnav14=Patric Simões |paşnav15=Larter |pêşnav15=Robert D. |tarîx=2020 |sernav=Temperate rainforests near the South Pole during peak Cretaceous warmth |url=https://www.nature.com/articles/s41586-020-2148-5 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=580 |hejmar=7801 |rr=81–86 |doi=10.1038/s41586-020-2148-5 |issn=1476-4687}}</ref> === Serdema paleozoyîkê (539–252 milyon sal berê) === [[Wêne:Glossopteris sp. (fossil leaf) (Permian; Antarctica) 1 (49063572172) (cropped).jpg|thumb|300px|Ji serdema permeya Antarktîkayê pelgeke ''Glossopteris sp.'' yê]] Germbûna berdewam bûye sedem ku piraniya Gondwanayê ziwa bibe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Vegetation of Antarctica Through Geological Time |paşnav=Cantrill |pêşnav=David J. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012-11-22 |isbn=978-0-521-85598-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=sOGH4xaioRUC |paşnav2=Poole |pêşnav2=Imogen}}</ref> Di serdema triyasiyê de Antarktîka ji aliyê cûreyeke giyayên bi tov (pteridosperms) ve serdest bû ku ji cinsê Dicroidiumê bûn ku wekê daran mezin dibûn. Florayên din ên triasiyê ginkgophytes, sîkadofites, darên konîfer û sphenopsid bûn. Tetrapod (ajaleke çar ling) cara yekem di serdema triyasiya destpêkê de li Antarktîkayê hatine dîtin û fosîlên herî kevn ên naskirî di formasyona fremouw a çiyayên Transantarktîkê de hatine dîtin. Sînapsîd (ku wekê "xijendeyên mîna memikdaran" jî têne zanîn) cureyên wekê Lystrosaurus di nav de hebû û di serdema triyasiya destpêkê de zêde bûn. Nîvgirava Antarktîkayê di serdema jurasiyê de (206 heta 146 milyon sal berê) dest bi avakirina xwe kiriye. Afrîka di serdema jurasiyê li de dora 160 milyon sal berê ji Antarktîkayê dabeş bûye û piştre jî di serdema kretasiya destpêkê de nîvgirava Hindistanê (nêzîkî 125 milyon sal berê) ji heman parzemînan dabeş bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rolland |pêşnav=Yann |paşnav2=Bernet |pêşnav2=Matthias |paşnav3=van der Beek |pêşnav3=Peter |paşnav4=Gautheron |pêşnav4=Cécile |paşnav5=Duclaux |pêşnav5=Guillaume |paşnav6=Bascou |pêşnav6=Jérôme |paşnav7=Balvay |pêşnav7=Mélanie |paşnav8=Héraudet |pêşnav8=Laura |paşnav9=Sue |pêşnav9=Christian |paşnav10=Ménot |pêşnav10=René-Pierre |tarîx=2019-01-15 |sernav=Late Paleozoic Ice Age glaciers shaped East Antarctica landscape |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0012821X18306460 |kovar=Earth and Planetary Science Letters |cild=506 |rr=123–133 |doi=10.1016/j.epsl.2018.10.044 |issn=0012-821X}}</ref> Piştê kêmbûna qeşayê di nîvê duyem ê serdema permiyana destpêkê de, erd ji aliyê glossopterids (komeke nebatan a tovkirî ya nemabûyî ya bê xizmên zindî) ve serdest bû ku nebata herî berbiçav Glossopteris bû ku dareke wekê ku di axên tijî av de şîn dibe, hatiye şîrove kirin ku depoyên komirê yên berfireh çêkirine. Nebatên din ên ku di dema Permiyeyê de li Antarktîkayê hatine dîtin Cordaitales, sphenopsids, ferns, û lycophytes in. Di dawiya serdema permiyeyê de avhewa li ser piraniya Gondwana hişktir û germtir bûye û ekosîstemên daristanên glossopteridan wekê beşek ji bûyera tunebûna permî-triyasî hilweşiyane. Di serdema paleozoyîkê de ti delîl tune ku nîşan bide ka tetrapod li Antarktîkê jiyane an na. Darên ginkgo, konîfer, Bennettitale, nebatên poçikê hespan, fern û sikad di wê demê de pir bûn. Nêzîkê 80 milyon sal berê nebatên kulîlkdar bûne komên nebatan ên herî cihêreng ên li ser parzemînê. Her çiqas darên behîvê yên başûr (Nothofagus) ber bi dawiya kretasyeyê ve berbiçav bin jî li Antarktîkaya Rojava daristanên pelderzî di seranserê serdema kretasyeyê de (146–66 milyon sal berê) de serdest bûn. Her çiqas tenê çend cinsên dînezorên Antarktîkayê (Cryolophosaurus û Glacialisaurus, ji Formasyona Hanson a serdema jurasiya destpêka çiyayên Transantarktîkê û Antarctopelta, Trinisaura, Morrosaurus û Imperobator ji kretasya dereng a nîvgirava Antarktîkayê) hatine vegotin, Ammonît li deryayên derdora Antarktîkayê pir belav bûn û dînezor jî hebûn. === Serdema senozoyîkê (66–10 milyon sal berê) === [[Wêne:Eocene-Paleocene-circumpolar.svg|thumb|Pêkhatina herika çerxa derdorî ya Antarktîkayê ji perçebûna dawî ya pira bejahî ya Antarktîkayê]] Di destpêka serdema paleojenê de girêdana pira bejahî ya pira Antarktîkayê, Antartîkayê bi Amerîkaya Başûr û her wiha bi başûrê rojhilatê Awistralyayê ve berdewam kiriye. Fauna ji Formasyona La Mesetaya li nîvgirava Antarktîkayê ku dîroka wê vedigere serdema eosenê, pir dişibihe faunayên wekhev ên Amerîkaya Başûr ku ajalên wekê ajalên bi kîsik (marsupials), xenarthran, litoptern û ungulatesê bi sim û her wiha gondwanatheres û dibe ku meridiolestidans hebûn. Hatiye texmînkirin ku ajalên bi kîsik di destpêka eosenê de ji Amerîkaya Başûr bi rêya Antarktîkayê belavê Awistralyayê bûne. Nêzîkê 53 milyon sal berê Awistralya û Gîneya Nû ji Antarktîkayê veqetiyane û Deriyê Tazmanyayê vebûye. Modelên erdnîgariya Antarktîkayê nîşan didin ku ev herikîn û her wiha çerxa paşvegerê ya xwedî kirinê ji ber kêmbûna asta CO₂yê çêbûye û bûye sedema afirandina qeşayên piçûk û qeşayên mayînde yên cemserî. Her ku asta CO₂yê zêdetir kêm bûye, qeşayê dest bi berfirehbûneke bilez kiriye û cihê daristanên ku heta wê demê Antarktîkayê vedişartin girtiye. Ekosîstemên tundrayê li Antarktîkayê heta 14 û 10 milyon sal berê niha hebûna xwe berdewam kirine û piştre sarbûna zêdetir bûye sedema tunekirina van tundrayan. === Serdema hemdem === Her çiqas jeolojiya Antarktîkayê bi piranî ji aliyê qeşaya parzemînî ve hatibe veşartin jî, parzemîn dikare bi teknîkên wekê ji hestkirina ji dûr ve, radara ku di bin erdê de derbas dibe û wêneyên satelîtê werin lêkolîn kirin. Ji aliyê jeolojîk ve, Antarktîkaya Rojava pir dişibihe Andên Amerîkaya Başûr. Nîvgirava Antarktîkayê bi bilindbûna jeolojîk û veguherîna sedîmentên binê deryayê ku veguheriye kevirên metamorfîk, çêbûye. Antarktîkaya Rojava bi yekbûna çend plakayên parzemînî çêbûye ku di encamê de hejmarek rêzeçiyayên li herêmê çêbûne ku rêzeçiyayên herî berbiçav çiyayên Ellsworthê bûn. Hebûna sîstema rift a Antarktîkaya Rojava bûye sedema volkanîzma li ser sinorê di navbera Antarktîkaya Rojava û Rojhilat de û her wiha bûye sedema çêbûna çiyayên Transantarktîkê. Antarktîka Rojhilat ji aliyê jeolojîk ve devereke pirreng e. Avabûna Antarktîka Rojhilat di serdema arkeyî (4.000 –2.500 milyon sal berê) de dest pê kiriye û di serdema kambriyê de rawestiyaye. Herêm li ser kratoneke kevirî hatiye avakirin ku bingeha mertala prekambriyê ava kiriye. Li ser bingehê komir û kevirên qûmê, kevirên kilsinî û şêl hene ku di serdemên devonî û jurasiyê de hatine danîn ku çiyayên Transantarktîkê çêbikin. Li deverên peravê çiyayên wekê rêzeçiyayê Shackletonê û Vîktorya Land û hinek şikestekên tektonîk çêbûne. Komir cara yekem li Antarktîkayê li nêzîkê çiyayên Beardmoreyê ji aliyê Frank Wild ve di sefera Nimrod de di sala 1907an de hatiye tomar kirin û tê zanîn ku komirê pileya nizm li gelek deverên çiyayên Transantarktîkê heye. Çiyayên prens Charles depoyên hesinê vedihewînin û li Deryaya Rossê jî qadên neftê û gaza xwezayî hene. == Avhewa == {{multiple image | direction = vertical | total_width = 300 | header = | footer = | image1 = Fryxellsee Opt.jpg | alt1 = | caption1 = Qeşaya şîn ku gola Fryxell a li çiyayên Transantarktîkê nixumandiye | image2 = AntarcticaSummer.jpg | alt2 = | caption2 = Di meha kanûna sala 2006an de şert û mercên nerm ê li nêzîkê peravê }} Antarktîka parzemîna herî sar, parzemîna herî bi bahoz û parzemîna herî hişk ê Dinyayê ye. Li nêzîkê peravên parzemînê, germahî di havînê de dikare ji 10 °C ê derbas bibe û di mehên zivistanê de heya -40 °C dadikeve. Li ser deverên bilind ên navendî, germahî di mehên havînê de dikare heya -30 °C dakeve û di mehên zivistanê de jî germahiya heman deverê heya -80 °C ê dadikeve. Germahiya hewayê ya xwezayî ya herî nizm a ku li ser Erdê hatiye tomarkirin di 21ê tîrmeha sala 1983an de li stasyona Vostok a Rûsyayê li Antarktîkayê bi qasê -89.2 °C hatiye tomarkirin. Di sala 2010an de bi rêya satelîta germahiyeke hewayê germahiya parzemînê bi qasê −94.7 °C hatiye tomar kirin lêbelê dibe ku ji ev rêje ji sermaya li ser rûyê erdê bi bandor bûye ku li bilindahiya 2 mêtre li jorê rûyê erdê nehatiye tomar kirin ku ji bo tomarên fermî yên germahiya hewayê tê xwestin. Ji ber ku piraniya Antarktîkayê ji asta deryayê ji 3.000 mêtre bilindtir e, Antarktîka ji herêma Arktîkê sartir e. Germahiya Okyanûsa Arktîkê bi rêya qeşaya deryayê ya Arktîkê ber bi parzemînê ve hatiye veguhastin û bi awayê hewaya li herêma Arktîkê nerm dibe. Antarktîka çoleke cemserî ye ku barîna parzemînê kêm e. Parzemîn salane bi navînî nêzîkê 150 mm av werdigire ku bi piranî bi awayê şilopeyê ye. Deverên navxweyî hişktir e û di tevahiya salê herî zêde bi qasê 50 mm baran werdigire lê herêmên peravê bi gelemperî ji 200 mm zêdetir baran werdigirin. Li çend deverên qeşaya şîn, ba û sublîmasyon ji berfa ku dibare zêdetir berfê radike. Li geliyên hişk, heman bandor li ser bingehek kevirî çêdibe ku dibe sedema jîngeheke bêber û hişk. === Cudahiyên herêmî === Antarktîkaya Rojhilat ji ber bilindahiya xwe ya bilind ve ji Antarktîkaya Rojava sartir e. Eniyên hewayê bi zêde derbasê deverên navendî yên parzemînê nabin ku ev jî dibe sedem ku navenda parzemînê sar û hişk bimînin û dibe sedema ku bayên deverê bi leza nerm bimînin. Barîna berfa li beşa perava Antarktîkayê barîneke pir gelemperî ye ku li wir di nav 48 demjimêran de berf dikare bi qasê 1.22 mêtreyê bibare. Li qiraxa parzemînê, bayên katabatîk ên bihêz ên ji platoya cemserî pir caran bi hêza bahozê çêdibin. Di mehên havînê de ji ber ku her roj 24 demjimêrên tîrêjên rojê li wir tên wergirtin, li Cemsera Başûr ji ekvatorê zêdetir tîrêjên rojê digihîjin rûyê erdê. === Guherîna avhewayê === Tevê devera xwe yê îzolekirî, Antarktîka di dehsalên dawî de ji ber belavbûna gazên serayê, germ bûye û hinek ji beşên qeşayên xwe winda kiriye. Antarktîkaya Rojava ji sala 1950an heta sala 2000an di heyamên dehsalan de ji 0,1 °C zêdetir germ bûye û nîvgirava Antarktîkayê ya ku li ber çavan e ji nîvê sedsala 20an vir ve bi qasê 3 °C germ bûye. Antarktîkaya Rojhilat ku li gorî Antarktîkaya Rojava sar e û avhewaya deverê sekan (stabîl) heta salên 2000î germahî nîşan nedaye. Li dora Antarktîkayê, Okyanûsa Başûr ji her okyanûseke din zêdetir germahiya okyanûsê kişandiye û li kûrahiyên bi qasê 2.000 mêtreyan germbûneke berbiçav çêbûye. Li dora Antarktîka Rojava, okyanûs ji sala 1955an vir ve bi qasê 1 °C germ bûye. Germbûna Okyanûsa Başûr a li dora Antarktîkayê bûye sedema qelsbûn an jî hilweşîna refikên qeşayên ku li derveyî qeşayan digeriyan û hevsengiya wan pêk dianiyan. Her çiqas perê qeşayên Antarktîkaya Rojhilat ku berdewam dike ku li hundirê welêt qeşayê zêde bike jî gelek cemedên peravê giraniya xwe winda dikin û paşve dikişin ku ev jî dibe sedema windabûna giştî ya qeşayên li seranserê Antarktîkayê. Hatiye payîn ku heta sala 2100an ku windabûna qeşaya li Antarktîkayê bi qasê 11 santî metreyan bilindbûna asta deryayê ya gerdûnî zêde bike. Bi germbûna zêdetir re îhtimala bêîstîqrariyê pir zêdetir dibe û dikare bilindbûna asta deryayê ya gerdûnî ya sedsala 21ê du caran zêdetir bike. Ava heliyayî ya nû ya ji qeşayê ava binê Antarktîkayê ya şor firk dike û şaneya jêrîn a gera serûbinkirina Okyanûsa Başûr (SOOC) qels dike. Her çiqas bandorên tevahî tê payîn ku di nav çend sedsalan de çêbibin jî, li gorî hinek lêkolînan, hilweşîna tevahî ya SOOCê dikare di navbera 1.7 °C û 3 °C germbûna gerdûnî de çêbike. Ev barîna kêm ê li nîvkada başûr û barîna zêde yê li nîvkada bakur, dibe sedema kêmbûna masîgirî ya li Okyanûsa başûr û hilweşîna potansiyel a hinek ekosîstemên deryayî vedigire. Her çiqas gelek cureyên Antarktîkayê nehatibin keşifkirin jî, zêdebûna flora Antarktîkayê ya belgekirî heye û ji u bo parastina jîngeheke guncavê faunayên mezin ên wekê pengûenan zehmetî hene. Helandina erdên cemed girtî dibe ku ji bo erdên bê cemed bibe sedema gazên serayê û qirêjiya cemedgirtî ya berê ku bi helandinê re derdikeve holê. Germbûna Antarktîkayê û guhertinên têkildar di gera Okyanûsa Başûr de dikarin bandorê li şêwazên avhewayê yên li hinek deverên Afrîkayê jî bikin ku dikare bandor li barîna herêmî û guherîna germahiyê bike. Ji ber ku germahiya gerdûnî li dora 3°C zêde bûye, deverên xeternak ên wekê Hewza Wilkes û Hewza Aurora dibe ku di nav 2.000 salan de bimînin di bin avê de û dibe ku li van deveran bilindbûna asta deryayê bigihîje 6,4 metreyan. Ger germahî ji asta sala 2020an 2 °C kêmtir nebe, ihtimal heye ku qata qeşayê ya Antarktîkaya Rojava bi tevahî bihele. Hatiye payîn ku windabûna vê qata qeşayê heye bi tevahî ji holê rabe ev pêvajo bi qasê 500 û 13.000 sal berxwe bide. Ger qeşaya bilind hilweşe dibe ku asta deryayê bi qasê 3,3 mêtre bilind bibe û bi helandina qeşayên li ser çiyayan qeşayên bilind jî dibe ku asta deryayê bi qasê 4,3 metreyan bilind bike. Qata qeşaya Antarktîkaya Rojhilat ku li gorî deverên qeşayî yên din gelek aram e tenê dikare bi qasê 0,5 mête heta 0,9 mêtreyê asta deryayê bilind bike ku ev jî beşek piçûk ê ji bilind bûna 53,3 mêtreyan e ku di tevahiya helandina qata qeşayê de pêk tê. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commons|Antarctica|Antarktîka}} {{Parzemîn}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Antarktîka| ]] [[Kategorî:Cîhan]] [[Kategorî:Parzemîn]] oenw6yut2cyrinskaxecc5930a2jnv1 2090442 2090441 2026-09-02T03:55:37Z Penaber49 39672 /* Serdema paleozoyîkê (539–252 milyon sal berê) */ 2090442 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdanka giştî}} '''Antarktîka'''<ref>{{Îzolî, 2007|r=1138|jêgirtin=Antarktîka}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ferhenga Erdnîgarîyê (Coğrafya)|Ferhenga Erdnîgarîyê]]|paşnav=Önen|pêşnav=Abdurrahman |weşanger=Stembol: Doz|sal=2008|rûpel=36}}</ref> yan jî '''Antarktîk'''{{Çavk}} ({{Bi-la|Antarctica}}) yek ji [[parzemîn]]ên cîhanê ye ku parzemîna herî başûr ê dinyayê û parzemîna herî kêm nifûs a cîhanê ye. Parzemîn bi tevahî li başûrê çembera Antarktîkayê ye û ji aliyê [[Okyanûsa Başûr]] (ku wekê Okyanûsa Antarktîkayê jî tê zanîn) ve hatiye dorpêçkirin ku [[Cemsera Başûr]] a erdnîgarî vedihewîne. Di heman demê de Antarktîka pêncem parzemîna herî mezin ê cîhanê ye ku bi qasê ji %40 ji [[Ewropa|Ewropayê]] mezintir e û rûbera parzemînê bi qasê 14.200.000 km² rûerd (an rûqeşa) vegirtiye. Piraniya Antarktîkayê bi qata qeşayê ya Antarktîkayê ve hatiye nixumandin ku qalindahiya navînî ya qeşayê bi qasê 1,9 km ye. Antarktîka bi navînî parzemîna herî sar, herî hişke û parzemîna herî bi ba û bahoz ê cîhanê ye û parzemîn ji asta deryayê xwedî bilindahiyeke navînî ye. Antarktîka bi piranî ji çoleke cemserî pêk hatiye ku barîna salane li peravê zêdetirî 200 mm ye û berf û barana li hundirê parzemînê gelek kêm e. Qeşayên parzemîn di warê ava şîrîn de gelek dewlemend e ku nêzîkê ji %70ê rezervên ava şirîn ên cîhanê li Antarktîkayê cemedgirtî ye. Hatiye payîn ger ku qeşaya Antarktîkayê bihele, dê asta deryayê ya [[Cîhan|cîhanê]] bi qasê 60 mêtreyan bilind bibe. Her wiha Antarktîka xwediyê rekora germahiya herî nizm a pîvandî yê li ser rûyê [[Dinya (gerstêrk)|Erdê]] ye ku nizmahiya germahiya bi qasê −89.2 °C hatiye pîvandin. Germahiya herêmên peravê di havînê de dikare bi qasê 10 °C bilind bibe. Cureyên xwemaliyên ajalan kêzik, nematod, pengûen, fok û tardigrad in. Li cihên ku nebat lê hene, bi piranî bi awayê liken an kevzê ye. Refên qeşayê yên Antarktîkayê dibe ku cara yekem di sala 1820an de, di dema sefereke rûsî de ku ji aliyê Fabian Gottlieb von Bellingshausen û Mikhail Lazarev ve hatibû birêvebirin, hatine dîtin. Di dehsalên piştê seferên wan, di seferên fransî, amerîkî û brîtanî de li parzemînê lêkolînên zêdetir hatine kirin. Yekem derketina piştrastkirî ya Antarktîkayê ji aliyê tîmeke norwêcî ve di sala 1895an de pêk hatiye. Di destpêka sedsala 20an de, çend seferên navxwe yên parzemînê çêbûne. Lêkolînerên brîtanî Douglas Mawson, Edgeworth David û Alistair Mackay yekem kes bûn ku di sala 1909an de gihîştine [[Cemsera Başûr]] a manyetîkî û cemsera başûr a erdnîgarî jî yekem car di sala 1911an de lêkolînerê norwêcî Roald Amundsen gihiştiye cemserê. Ji aliyê îdarî ve Antarktîka ji aliyê nêzîkê 30 welatan ve tê birêvebirin ku hemî jî endamên sîstema peymana Antarktîkayê ya sala 1959an in. Li gorî şertên peymanê, çalakiyên leşkerî, kolandinên kanên madenê, teqînên nukleerî û avêtina bermayiyên nukleerî li Antarktîkayê qedexe ne. Geştiyarî, masîgirtin û lêkolîn çalakiyên sereke yên mirovan li Antarktîkayê û li derdora Antarktîkayê hene. Di mehên havînê de nêzîkê 5.000 kes li stasyonên lêkolînê dimînin û ev hejmar di mehên zivistanê de dadikeve 1.000 kesan. Her çiqas parzemîn dûr be jî, çalakiyên mirovan bi rêya qirêjî, guherîna avhewayê û bi rêya tenikbûna [[tebeqeya ozonê]] bandoreke neyînî li ser Antarktîkayê dihêle. Helîna qata qeşayê ya [[Antarktîkaya Rojava]] ya ku potansiyeleke nearam e, di pêşbîniyên bilindbûna [[asta deryayê]] yên di asta sedsalê de bûye sedema nezelaliyeke herî mezin û heman helîn bandorê li ser serûbinkirina gera [[Okyanûsa Başûr]] jî dike ku di dawiyê de dikare bibe sedema bandorên girîng li ser avhewaya [[Nîvkada Başûr]] û hilberîna Okyanûsa Başûr. == Etîmolojî == [[Wêne:1657 map Polus Antarcticus.jpg|thumb|Nexşeya cemserî ya herî başûrê Dinyayê]] Navê ku ji parzemînê hatiye dayîn ji peyva antarktîka hatiye ku ji peyva fransî ya navîn ''antartique'' an ''antarctique'' ('li hemberî Arktîkê') û piştre ji peyva latînî ''antarcticus'' ('li hemberî bakur') hatiye. Navê Antarktîkus ji peyvên yewnanî ἀντι- ('dij-') û ἀρκτικός (arktikos, 'ya hirçê [Ursa Major], bakur') hatiye.<ref name=":0">{{Cite book |sernav=Lettinck 2021, p. 158.}}</ref> Fîlozofê yewnanî Arîstoteles li dora 350 {{bz}} de di ''Meteorolojiyê'' de li ser "herêma Antarktîkê" nivîsandiye. Li gorî raporê, erdnîgarnasê yewnanî Marinusê ji Tîrusê ev nav di nexşeya xwe ya cîhanê ya sedsala duyem a {{pz}} de ku niha winda bûye, bi kar aniye. Nivîskarên romayî Gaius Julius Hyginus û Apuleius ji bo cemsera başûr navê yewnanî yê latînîkirî polus antarcticus bi kar anîne ku ji wir peyva fransî ya kevin ''pole antartike'' (nûjen ''pôle antarctique'')<ref>{{Cite book |sernav=Hyginus 1992, p. 176.}}</ref> ku di sala 1270an de hatiye piştrastkirin û ji wir jî peyva îngilîziya navîn pol antartik ku cara yekem di lêkolîneke ji aliyê nivîskarê îngilîzî Geoffrey Chaucer ve hatiye nivîsandin, hatiye wergirtin.<ref name=":0" /> Ramanên ewropî yên di derbarê hebûna Terra Australis ku parzemîneke berfirehê li başûrê dûr ê cîhanê ye ku ji bo hevsengî kirina axên bakurê [[Ewropa]], [[Asya]] û [[Afrîkaya Bakur]] pêk tîne, wekê têgeheke rewşenbîrî, ji kevnariya klasîk ve hebû. Ji ber vê yekê ''Terra Australis'' navê ku ji bo hemî girseyên bejayî yên hîpotetîk ên ku tê pêşniyar kirin ku li cihê ku niha tê zanîn Antarktîka heye, hatibû bikaranîn.<ref>{{Cite book |sernav=Mericq 1987, pp. 90–91: 'They published maps and charts based on the hypothesis that Tierra del Fuego was the beginning of that Terra Australis. The first person ever to have rights over these lands was Pedro Sancho de la Hoz, who received them through a special decree signed by Emperor Charles V on 24 January 1539.'}}</ref> Îdiaya hebûna axek wisa heta keşfkirina Awistralyayê ku ji aliyê ewropiyan ve hatiye keşfkirin, berdewam kiriye.<ref>{{Cite book |sernav=Scott, Hiatt & McIlroy 2012, pp. 2–3.}}</ref> Di destpêka sedsala 19an de keşifger Matthew Flinders guman li hebûna parzemîneke cuda yê li başûrê Awistralyayê (ku di wê demê wekê New Holland hatiye binavkirin) kiriye û ji ber vê yekê pêşniyar kiriye ku li cihê wê navê "Terra Australis" ji bo [[Awistralya|Awistralyayê]] were bikar anîn.<ref>{{Cite book |sernav=Cawley 2015, p. 130.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=McCrone & McPherson 2009, p. 75.}}</ref> Di sala 1824an de rayedarên kolonyal ên li Sîdneyê bi fermî navê parzemîna New Hollandê wekê Awistralya guhertine û peyva "Terra Australis" wekê referansek ji bo navê Antarktîkayê hiştine. Di dehsalên piştre de, erdnîgaran hevokên wekê "parzemîna Antarktîkayê" bi kar anîne. Wan li cihê vê navê li naveke helbestî geriyane û navên wekê ''Ultima'' û ''Antipodea'' pêşniyar kirine.<ref>{{Cite book |sernav=Cameron-Ash 2018, p. 20.}}</ref> Ji bo binavkirina parzemînê navê Antarktîka di salên 1890î de hatiye pejirandin û bikaranîna yekem ê vê navê ji aliyê kartografê skotlendî John George Bartholomew pêk hatiye.<ref>{{Cite web |url=https://digital.nls.uk/bartholomew/highlights/antarctica.html#:~:text=Edinburgh%20geographer%20and%20mapmaker%20John,since%20the%20first%20century%20AD. |sernav=Highlights from the Bartholomew Archive: The naming of Antarctica}}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Antarctica.svg|thumb|300px|Nexşeyek ku Antarktîkaya Rojhilat li rastê Çiyayên Transantarktîk û Antarktîkaya Rojava li çepê ye, nişan dide.]] Antarktîka ku bi awayekî asîmetrîk li dora cemsera başûr û bi piranî li başûrê çembera Antarktîkayê (ku yek ji pênc çemberên sereke yên firehiyê ye ku nexşeyên cîhanê nîşan didin) cih digire ku ji aliyê [[Okyanûsa Başûr]] ve hatiye dorpêçkirin. Di heman de çem ên avan li Antarktîkayê hene ku çemê herî dirêj ê parzemînê çemê Onyxê ye. Her wiha Antarktîka bi qasê 14,2 milyon km² rûber vedigire ku hema hema du car ji rûbera [[Awistralya|Awistralyayê]] mezintir e ku bi vê rûberê bûye pêncem parzemîna herî mezin ê cîhanê. Xeta perava Antarktîkayê bi qasê 18.000 km dirêj e ku ji sala 1983an vir ve çar celebên peravê li parzemînê hene ku perav ji %44ê peravê ji qeşayên avjenî, ji %38 ji dîwarên qeşayê pêk tê ku li ser keviran dimînin, ji %13 ji deverên qeşayî an jî qiraxa cemedên bilind pêk tê û ji %5ê ji parvên mayî jî ji kevirên vekirî pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |sernav=Antarctica - The World Factbook |malper=www.cia.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en |archive-date=2022-05-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220509192134/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: glaciological and geophysical folio |paşnav=Drewry |pêşnav=D. J. |weşanger=University of Cambridge, Scott Polar Research Institute |tarîx=1983 |isbn=978-0-901021-04-5 |cih=Cambridge}}</ref> Golên ku di binê qeşaya parzemînî de dimînin, bi piranî li geliyên hişk ên McMurdo an jî li gelek oazên cûda çêbûne.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> [[Gola Vostokê]] ku di bin stasyona Vostok a [[Rûsya|Rûsyayê]] de hatiye dîtin, mezintirîn gola binqeşayê ya cîhanê û yek ji mezintirîn golên cîhanê ye. Berê hatiye bawer kirin ku gol bi milyonan salan hatiye girtin lê di roja îro de zanyaran texmîn kirine ku ava golê her 13.000 sal carekê bi helandin û cemidandina hêdî ya qeşayê hatiye guhertin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=David |tarîx=2019-06-27 |sernav=Antarctica |url=https://academic.oup.com/book/62792 |kovar=OUP Academic |ziman=en |doi=10.1093/wentk/9780190641320.001.0001}}</ref> Di mehên havînan de qeşa li qiraxên golan dikare bihele û xendekên şil bi awayekê demkî çêdibin. Di heman demê de li Antarktîkayê hem golên ava şor û hem jî golên ava şirîn hene.<ref name=":1" /> [[Wêne:Mount Vinson from NW at Vinson Plateau by Christian Stangl (flickr).jpg|thumb|Dîmenek ji çiyayê Vînsonê ku li bakurê rojavayê Antarktîkayê ye û bilindeya herî bilind ê Antarktîkayê ye]] Antarktîka ji aliyê Çiyayên Transantarktîk ve hatiye dabeşkirin ku ji erdê Vîktoryayê heta [[Deryaya Rossê]] dirêj dibin ku ev her alî di nav xwe de Antarktîkaya Rojava û Antarktîkaya Rojhilat vedigirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: Earth's Own Ice World |paşnav=Carroll |pêşnav=Michael |weşanger=Springer |tarîx=2018-05-16 |isbn=978-3-319-74623-4 |paşnav2=Lopes |pêşnav2=Rosaly}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ji |pêşnav=Fei |paşnav2=Gao |pêşnav2=Jinyao |paşnav3=Li |pêşnav3=Fei |paşnav4=Shen |pêşnav4=Zhongyan |paşnav5=Zhang |pêşnav5=Qiao |paşnav6=Li |pêşnav6=Yongdong |tarîx=2017-10-16 |sernav=Variations of the effective elastic thickness over the Ross Sea and Transantarctic Mountains and implications for their structure and tectonics |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0040195117302937 |kovar=Tectonophysics |cild=717 |rr=127–138 |doi=10.1016/j.tecto.2017.07.011 |issn=0040-1951}}</ref> Piraniya Antarktîkayê bi tebeqeyên qeşayê ya Antarktîkayê ve hatiye nixumandin ku bi navînî 1,9 km qalindahiya qeşayan hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fretwell |pêşnav=P. |paşnav2=Pritchard |pêşnav2=H. D. |paşnav3=Vaughan |pêşnav3=D. G. |paşnav4=Bamber |pêşnav4=J. L. |paşnav5=Barrand |pêşnav5=N. E. |paşnav6=Bell |pêşnav6=R. |paşnav7=Bianchi |pêşnav7=C. |paşnav8=Bingham |pêşnav8=R. G. |paşnav9=Blankenship |pêşnav9=D. D. |paşnav10=Casassa |pêşnav10=G. |paşnav11=Catania |pêşnav11=G. |paşnav12=Callens |pêşnav12=D. |paşnav13=Conway |pêşnav13=H. |paşnav14=Cook |pêşnav14=A. J. |paşnav15=Corr |pêşnav15=H. F. J. |tarîx=2013-02-28 |sernav=Bedmap2: improved ice bed, surface and thickness datasets for Antarctica |url=https://tc.copernicus.org/articles/7/375/2013/ |kovar=The Cryosphere |ziman=English |weşanger=Copernicus GmbH |cild=7 |hejmar=1 |rr=375–393 |doi=10.5194/tc-7-375-2013 |issn=1994-0416}}</ref> Tebeqeya qeşayê ji xeynî ji xeynî çend oazanên li geliyên hişk ên McMurdo tevahiya parzemînê nixumandine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://antarcticsun.usap.gov/science/4184/ |sernav=The Antarctic Sun: News about Antarctica - The Lost Dry Valleys of the Polar Plateau |malper=antarcticsun.usap.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en |archive-date=2022-01-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220115223943/https://antarcticsun.usap.gov/science/4184/ |url-status=dead }}</ref> Çend çemên qeşayî yên Antarktîkayê ku ber bi refên qeşayî yên Antarktîkayê ve diherikin, pêvajoyeke ku wekê dînamîkên tebeqeyên qeşayê hatine pênasekirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gfdl.noaa.gov/ice-sheet-dynamics/ |sernav=Ice Sheet Dynamics – Geophysical Fluid Dynamics Laboratory |malper=www.gfdl.noaa.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31}}</ref> Antarktîkaya Rojhilat ji Coats Land, Queen Maud Land, Enderby Land, Mac. Robertson Land, Wilkes Land û Victoria Land pêk hatiye. Ji xeynî beşek piçûk, hemî deverên parzemînê di nav nîvkada rojhilat de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctic Climate Evolution |paşnav=Florindo |pêşnav=Fabio |weşanger=Elsevier |tarîx=2008-10-10 |isbn=978-0-08-093161-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yUu-x70CZEcC |paşnav2=Siegert |pêşnav2=Martin}}</ref> Li ser û dora Antarktîkayê gelek girav hene ku piraniya wan giravên volkanîk in û li gorî pîvanên jeolojîk pir ciwan in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://figshare.utas.edu.au/articles/journal_contribution/Origin_and_evolution_of_the_sub-Antarctic_islands_the_foundation/24483391 |sernav=Quilty, Patrick Gerard |malper=figshare.utas.edu.au |roja-gihiştinê=2026-08-31 |doi=10.26749/rstpp.141.1.35}}</ref> Îstîsnayên herî berbiçav giravên [[deşta Kerguelenê]] ne ku girava herî kevin li dora 40 milyon sal berê niha çêbûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Olierook |pêşnav=Hugo K. H. |paşnav2=Jourdan |pêşnav2=Fred |paşnav3=Merle |pêşnav3=Renaud E. |paşnav4=Timms |pêşnav4=Nicholas E. |paşnav5=Kusznir |pêşnav5=Nick |paşnav6=Muhling |pêşnav6=Janet R. |tarîx=2016-04-15 |sernav=Bunbury Basalt: Gondwana breakup products or earliest vestiges of the Kerguelen mantle plume? |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0012821X1630019X |kovar=Earth and Planetary Science Letters |cild=440 |rr=20–32 |doi=10.1016/j.epsl.2016.02.008 |issn=0012-821X}}</ref> Girê Vinson a li çiyayên Ellsworthê bi bilindahiya 4.892 mêtreyê bilindeya herî bilind ê Antarktîkayê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hall Ball Kiwi Mountaineers From Mount Cook To Everest |paşnav=Monteath |pêşnav=Colin |weşanger=Cloudcap |tarîx=1997 |isbn=978-0-938567-42-4 |url=https://www.worldcat.org/title/38585390 |oclc=38585390}}</ref> Çiyayê Erebusa li Girava Rossê volkana herî başûrî ya cîhanê ye û her roj nêzîkê 10 caran diteqe. Xweliya ji teqînên volkanîk 300 kîlometre dûrî kratera volkanîk hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/48987684 |sernav=Antarctica : an encyclopedia from Abbott ice shelf to zooplankton {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en}}</ref> Delîlên hejmareke mezin ji volkanan di bin qeşayê de hene ku ger asta çalakiyê bilind bibe, dibe ku ji bo tebeqeya qeşayê xetereyek çêbike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: Earth's Own Ice World |paşnav=Carroll |pêşnav=Michael |weşanger=Springer |tarîx=2018-05-16 |isbn=978-3-319-74623-4 |paşnav2=Lopes |pêşnav2=Rosaly}}</ref> Qubeya qeşayê ya bi navê Dome Argus li Antarktîkaya Rojhilat e ku bi qasê bilindahiya 4.091 metreyan bilind ew û qada qeşayê ya herî bilind ê Antarktîkayê ye. Ev gir yek ji cihên herî sar û hişk ên cîhanê ye ku germahî ya li vir heya −90 °C ê dadikeve û barîna salane jî bi qasê 1-3 sm ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica And The Arctic Circle, A Geographic Encyclopedia Of The Earth's Polar Regions |tarîx=2014-04-01 |url=http://archive.org/details/antarctica-and-the-arctic-circle-2-volumes-a-geographic-encyclopedia-of-the-earths-polar-regions}}</ref> == Dîroka jeolojîk == Ji dawiya serdema meoproterozoîkê heta serdema kretasyeyê, Antarktîka beşek ji superparzemîna [[Gondwana|Gondwanayê]] bû û parzemîn bi pêvajoya tevgerên Antarktîkaya îro ji ber ku Gondwana hêdî hêdî ji hev perçe bûye, li dora 183 milyon sal berê îro ava bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctic News Clips |weşanger=National Science Foundation |tarîx=1995 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=HcTrAAAAMAAJ&pg=PA109}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> Di demek dirêj a serdema fanerozoyîkê de Antarktîka xwedî avhewayek tropîkal ê nerm bû û ew bi daristanên berfireh nixumandî bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Klages |pêşnav=Johann P. |paşnav2=Salzmann |pêşnav2=Ulrich |paşnav3=Bickert |pêşnav3=Torsten |paşnav4=Hillenbrand |pêşnav4=Claus-Dieter |paşnav5=Gohl |pêşnav5=Karsten |paşnav6=Kuhn |pêşnav6=Gerhard |paşnav7=Bohaty |pêşnav7=Steven M. |paşnav8=Titschack |pêşnav8=Jürgen |paşnav9=Müller |pêşnav9=Juliane |paşnav10=Frederichs |pêşnav10=Thomas |paşnav11=Bauersachs |pêşnav11=Thorsten |paşnav12=Ehrmann |pêşnav12=Werner |paşnav13=van de Flierdt |pêşnav13=Tina |paşnav14=Pereira |pêşnav14=Patric Simões |paşnav15=Larter |pêşnav15=Robert D. |tarîx=2020 |sernav=Temperate rainforests near the South Pole during peak Cretaceous warmth |url=https://www.nature.com/articles/s41586-020-2148-5 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=580 |hejmar=7801 |rr=81–86 |doi=10.1038/s41586-020-2148-5 |issn=1476-4687}}</ref> === Serdema paleozoyîkê (539–252 milyon sal berê) === [[Wêne:Glossopteris sp. (fossil leaf) (Permian; Antarctica) 1 (49063572172) (cropped).jpg|thumb|300px|Ji serdema permeya Antarktîkayê pelgeke ''Glossopteris sp.'' yê]] Germbûna berdewam bûye sedem ku piraniya Gondwanayê ziwa bibe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Vegetation of Antarctica Through Geological Time |paşnav=Cantrill |pêşnav=David J. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012-11-22 |isbn=978-0-521-85598-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=sOGH4xaioRUC |paşnav2=Poole |pêşnav2=Imogen}}</ref> Di serdema triyasiyê de Antarktîka ji aliyê cûreyeke giyayên bi tov (pteridosperms) ve serdest bû ku ji cinsê Dicroidiumê bûn ku wekê daran mezin dibûn. Florayên din ên triasiyê ginkgophytes, sîkadofites, darên konîfer û sphenopsid bûn. Tetrapod (ajaleke çar ling) cara yekem di serdema triyasiya destpêkê de li Antarktîkayê hatine dîtin û fosîlên herî kevn ên naskirî di formasyona fremouw a çiyayên Transantarktîkê de hatine dîtin. Sînapsîd (ku wekê "xijendeyên mîna memikdaran" jî têne zanîn) cureyên wekê Lystrosaurus di nav de hebû û di serdema triyasiya destpêkê de zêde bûn. Nîvgirava Antarktîkayê di serdema jurasiyê de (206 heta 146 milyon sal berê) dest bi avakirina xwe kiriye. Afrîka di serdema jurasiyê li de dora 160 milyon sal berê ji Antarktîkayê dabeş bûye û piştre jî di serdema kretasiya destpêkê de nîvgirava Hindistanê (nêzîkî 125 milyon sal berê) ji heman parzemînan dabeş bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rolland |pêşnav=Yann |paşnav2=Bernet |pêşnav2=Matthias |paşnav3=van der Beek |pêşnav3=Peter |paşnav4=Gautheron |pêşnav4=Cécile |paşnav5=Duclaux |pêşnav5=Guillaume |paşnav6=Bascou |pêşnav6=Jérôme |paşnav7=Balvay |pêşnav7=Mélanie |paşnav8=Héraudet |pêşnav8=Laura |paşnav9=Sue |pêşnav9=Christian |paşnav10=Ménot |pêşnav10=René-Pierre |tarîx=2019-01-15 |sernav=Late Paleozoic Ice Age glaciers shaped East Antarctica landscape |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0012821X18306460 |kovar=Earth and Planetary Science Letters |cild=506 |rr=123–133 |doi=10.1016/j.epsl.2018.10.044 |issn=0012-821X}}</ref> Piştê kêmbûna qeşayê di nîvê duyem ê serdema permiyana destpêkê de, erd ji aliyê glossopterids (komeke nebatan a tovkirî ya nemabûyî ya bê xizmên zindî) ve serdest bû ku nebata herî berbiçav Glossopteris bû ku dareke wekê ku di axên tijî av de şîn dibe, hatiye şîrove kirin ku depoyên komirê yên berfireh çêkirine. Nebatên din ên ku di dema Permiyeyê de li Antarktîkayê hatine dîtin Cordaitales, sphenopsids, ferns, û lycophytes in.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Vegetation of Antarctica Through Geological Time |paşnav=Cantrill |pêşnav=David J. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012-11-22 |isbn=978-0-521-85598-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=sOGH4xaioRUC |paşnav2=Poole |pêşnav2=Imogen}}</ref> Di dawiya serdema permiyeyê de avhewa li ser piraniya Gondwana hişktir û germtir bûye û ekosîstemên daristanên glossopteridan wekê beşek ji bûyera tunebûna permî-triyasî hilweşiyane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Past Antarctica: Paleoclimatology and Climate Change |paşnav=Franganillo |pêşnav=Marc Oliva i |weşanger=Elsevier Science & Technology |tarîx=2020 |isbn=978-0-12-817925-3 |paşnav2=Fernandez |pêşnav2=Jesus Ruiz}}</ref> Di serdema paleozoyîkê de ti delîl tune ku nîşan bide ka tetrapod li Antarktîkê jiyane an na.<ref>{{Cite web |url=https://pubs.usgs.gov/of/2007/1047/ea/of2007-1047ea047.pdf |sernav=Collinson, James; William R., Hammer (2007). Migration of Triassic tetrapods to Antarctica (PDF). 10th International Symposium on Antarctic Earth Sciences.}}</ref> Darên ginkgo, konîfer, Bennettitale, nebatên poçikê hespan, fern û sikad di wê demê de pir bûn. Nêzîkê 80 milyon sal berê nebatên kulîlkdar bûne komên nebatan ên herî cihêreng ên li ser parzemînê. Her çiqas darên behîvê yên başûr (Nothofagus) ber bi dawiya kretasyeyê ve berbiçav bin jî li Antarktîkaya Rojava daristanên pelderzî di seranserê serdema kretasyeyê de (146–66 milyon sal berê) de serdest bûn. Her çiqas tenê çend cinsên dînezorên Antarktîkayê (Cryolophosaurus û Glacialisaurus, ji Formasyona Hanson a serdema jurasiya destpêka çiyayên Transantarktîkê û Antarctopelta, Trinisaura, Morrosaurus û Imperobator ji kretasya dereng a nîvgirava Antarktîkayê) hatine vegotin, Ammonît li deryayên derdora Antarktîkayê pir belav bûn û dînezor jî hebûn. === Serdema senozoyîkê (66–10 milyon sal berê) === [[Wêne:Eocene-Paleocene-circumpolar.svg|thumb|Pêkhatina herika çerxa derdorî ya Antarktîkayê ji perçebûna dawî ya pira bejahî ya Antarktîkayê]] Di destpêka serdema paleojenê de girêdana pira bejahî ya pira Antarktîkayê, Antartîkayê bi Amerîkaya Başûr û her wiha bi başûrê rojhilatê Awistralyayê ve berdewam kiriye. Fauna ji Formasyona La Mesetaya li nîvgirava Antarktîkayê ku dîroka wê vedigere serdema eosenê, pir dişibihe faunayên wekhev ên Amerîkaya Başûr ku ajalên wekê ajalên bi kîsik (marsupials), xenarthran, litoptern û ungulatesê bi sim û her wiha gondwanatheres û dibe ku meridiolestidans hebûn. Hatiye texmînkirin ku ajalên bi kîsik di destpêka eosenê de ji Amerîkaya Başûr bi rêya Antarktîkayê belavê Awistralyayê bûne. Nêzîkê 53 milyon sal berê Awistralya û Gîneya Nû ji Antarktîkayê veqetiyane û Deriyê Tazmanyayê vebûye. Modelên erdnîgariya Antarktîkayê nîşan didin ku ev herikîn û her wiha çerxa paşvegerê ya xwedî kirinê ji ber kêmbûna asta CO₂yê çêbûye û bûye sedema afirandina qeşayên piçûk û qeşayên mayînde yên cemserî. Her ku asta CO₂yê zêdetir kêm bûye, qeşayê dest bi berfirehbûneke bilez kiriye û cihê daristanên ku heta wê demê Antarktîkayê vedişartin girtiye. Ekosîstemên tundrayê li Antarktîkayê heta 14 û 10 milyon sal berê niha hebûna xwe berdewam kirine û piştre sarbûna zêdetir bûye sedema tunekirina van tundrayan. === Serdema hemdem === Her çiqas jeolojiya Antarktîkayê bi piranî ji aliyê qeşaya parzemînî ve hatibe veşartin jî, parzemîn dikare bi teknîkên wekê ji hestkirina ji dûr ve, radara ku di bin erdê de derbas dibe û wêneyên satelîtê werin lêkolîn kirin. Ji aliyê jeolojîk ve, Antarktîkaya Rojava pir dişibihe Andên Amerîkaya Başûr. Nîvgirava Antarktîkayê bi bilindbûna jeolojîk û veguherîna sedîmentên binê deryayê ku veguheriye kevirên metamorfîk, çêbûye. Antarktîkaya Rojava bi yekbûna çend plakayên parzemînî çêbûye ku di encamê de hejmarek rêzeçiyayên li herêmê çêbûne ku rêzeçiyayên herî berbiçav çiyayên Ellsworthê bûn. Hebûna sîstema rift a Antarktîkaya Rojava bûye sedema volkanîzma li ser sinorê di navbera Antarktîkaya Rojava û Rojhilat de û her wiha bûye sedema çêbûna çiyayên Transantarktîkê. Antarktîka Rojhilat ji aliyê jeolojîk ve devereke pirreng e. Avabûna Antarktîka Rojhilat di serdema arkeyî (4.000 –2.500 milyon sal berê) de dest pê kiriye û di serdema kambriyê de rawestiyaye. Herêm li ser kratoneke kevirî hatiye avakirin ku bingeha mertala prekambriyê ava kiriye. Li ser bingehê komir û kevirên qûmê, kevirên kilsinî û şêl hene ku di serdemên devonî û jurasiyê de hatine danîn ku çiyayên Transantarktîkê çêbikin. Li deverên peravê çiyayên wekê rêzeçiyayê Shackletonê û Vîktorya Land û hinek şikestekên tektonîk çêbûne. Komir cara yekem li Antarktîkayê li nêzîkê çiyayên Beardmoreyê ji aliyê Frank Wild ve di sefera Nimrod de di sala 1907an de hatiye tomar kirin û tê zanîn ku komirê pileya nizm li gelek deverên çiyayên Transantarktîkê heye. Çiyayên prens Charles depoyên hesinê vedihewînin û li Deryaya Rossê jî qadên neftê û gaza xwezayî hene. == Avhewa == {{multiple image | direction = vertical | total_width = 300 | header = | footer = | image1 = Fryxellsee Opt.jpg | alt1 = | caption1 = Qeşaya şîn ku gola Fryxell a li çiyayên Transantarktîkê nixumandiye | image2 = AntarcticaSummer.jpg | alt2 = | caption2 = Di meha kanûna sala 2006an de şert û mercên nerm ê li nêzîkê peravê }} Antarktîka parzemîna herî sar, parzemîna herî bi bahoz û parzemîna herî hişk ê Dinyayê ye. Li nêzîkê peravên parzemînê, germahî di havînê de dikare ji 10 °C ê derbas bibe û di mehên zivistanê de heya -40 °C dadikeve. Li ser deverên bilind ên navendî, germahî di mehên havînê de dikare heya -30 °C dakeve û di mehên zivistanê de jî germahiya heman deverê heya -80 °C ê dadikeve. Germahiya hewayê ya xwezayî ya herî nizm a ku li ser Erdê hatiye tomarkirin di 21ê tîrmeha sala 1983an de li stasyona Vostok a Rûsyayê li Antarktîkayê bi qasê -89.2 °C hatiye tomarkirin. Di sala 2010an de bi rêya satelîta germahiyeke hewayê germahiya parzemînê bi qasê −94.7 °C hatiye tomar kirin lêbelê dibe ku ji ev rêje ji sermaya li ser rûyê erdê bi bandor bûye ku li bilindahiya 2 mêtre li jorê rûyê erdê nehatiye tomar kirin ku ji bo tomarên fermî yên germahiya hewayê tê xwestin. Ji ber ku piraniya Antarktîkayê ji asta deryayê ji 3.000 mêtre bilindtir e, Antarktîka ji herêma Arktîkê sartir e. Germahiya Okyanûsa Arktîkê bi rêya qeşaya deryayê ya Arktîkê ber bi parzemînê ve hatiye veguhastin û bi awayê hewaya li herêma Arktîkê nerm dibe. Antarktîka çoleke cemserî ye ku barîna parzemînê kêm e. Parzemîn salane bi navînî nêzîkê 150 mm av werdigire ku bi piranî bi awayê şilopeyê ye. Deverên navxweyî hişktir e û di tevahiya salê herî zêde bi qasê 50 mm baran werdigire lê herêmên peravê bi gelemperî ji 200 mm zêdetir baran werdigirin. Li çend deverên qeşaya şîn, ba û sublîmasyon ji berfa ku dibare zêdetir berfê radike. Li geliyên hişk, heman bandor li ser bingehek kevirî çêdibe ku dibe sedema jîngeheke bêber û hişk. === Cudahiyên herêmî === Antarktîkaya Rojhilat ji ber bilindahiya xwe ya bilind ve ji Antarktîkaya Rojava sartir e. Eniyên hewayê bi zêde derbasê deverên navendî yên parzemînê nabin ku ev jî dibe sedem ku navenda parzemînê sar û hişk bimînin û dibe sedema ku bayên deverê bi leza nerm bimînin. Barîna berfa li beşa perava Antarktîkayê barîneke pir gelemperî ye ku li wir di nav 48 demjimêran de berf dikare bi qasê 1.22 mêtreyê bibare. Li qiraxa parzemînê, bayên katabatîk ên bihêz ên ji platoya cemserî pir caran bi hêza bahozê çêdibin. Di mehên havînê de ji ber ku her roj 24 demjimêrên tîrêjên rojê li wir tên wergirtin, li Cemsera Başûr ji ekvatorê zêdetir tîrêjên rojê digihîjin rûyê erdê. === Guherîna avhewayê === Tevê devera xwe yê îzolekirî, Antarktîka di dehsalên dawî de ji ber belavbûna gazên serayê, germ bûye û hinek ji beşên qeşayên xwe winda kiriye. Antarktîkaya Rojava ji sala 1950an heta sala 2000an di heyamên dehsalan de ji 0,1 °C zêdetir germ bûye û nîvgirava Antarktîkayê ya ku li ber çavan e ji nîvê sedsala 20an vir ve bi qasê 3 °C germ bûye. Antarktîkaya Rojhilat ku li gorî Antarktîkaya Rojava sar e û avhewaya deverê sekan (stabîl) heta salên 2000î germahî nîşan nedaye. Li dora Antarktîkayê, Okyanûsa Başûr ji her okyanûseke din zêdetir germahiya okyanûsê kişandiye û li kûrahiyên bi qasê 2.000 mêtreyan germbûneke berbiçav çêbûye. Li dora Antarktîka Rojava, okyanûs ji sala 1955an vir ve bi qasê 1 °C germ bûye. Germbûna Okyanûsa Başûr a li dora Antarktîkayê bûye sedema qelsbûn an jî hilweşîna refikên qeşayên ku li derveyî qeşayan digeriyan û hevsengiya wan pêk dianiyan. Her çiqas perê qeşayên Antarktîkaya Rojhilat ku berdewam dike ku li hundirê welêt qeşayê zêde bike jî gelek cemedên peravê giraniya xwe winda dikin û paşve dikişin ku ev jî dibe sedema windabûna giştî ya qeşayên li seranserê Antarktîkayê. Hatiye payîn ku heta sala 2100an ku windabûna qeşaya li Antarktîkayê bi qasê 11 santî metreyan bilindbûna asta deryayê ya gerdûnî zêde bike. Bi germbûna zêdetir re îhtimala bêîstîqrariyê pir zêdetir dibe û dikare bilindbûna asta deryayê ya gerdûnî ya sedsala 21ê du caran zêdetir bike. Ava heliyayî ya nû ya ji qeşayê ava binê Antarktîkayê ya şor firk dike û şaneya jêrîn a gera serûbinkirina Okyanûsa Başûr (SOOC) qels dike. Her çiqas bandorên tevahî tê payîn ku di nav çend sedsalan de çêbibin jî, li gorî hinek lêkolînan, hilweşîna tevahî ya SOOCê dikare di navbera 1.7 °C û 3 °C germbûna gerdûnî de çêbike. Ev barîna kêm ê li nîvkada başûr û barîna zêde yê li nîvkada bakur, dibe sedema kêmbûna masîgirî ya li Okyanûsa başûr û hilweşîna potansiyel a hinek ekosîstemên deryayî vedigire. Her çiqas gelek cureyên Antarktîkayê nehatibin keşifkirin jî, zêdebûna flora Antarktîkayê ya belgekirî heye û ji u bo parastina jîngeheke guncavê faunayên mezin ên wekê pengûenan zehmetî hene. Helandina erdên cemed girtî dibe ku ji bo erdên bê cemed bibe sedema gazên serayê û qirêjiya cemedgirtî ya berê ku bi helandinê re derdikeve holê. Germbûna Antarktîkayê û guhertinên têkildar di gera Okyanûsa Başûr de dikarin bandorê li şêwazên avhewayê yên li hinek deverên Afrîkayê jî bikin ku dikare bandor li barîna herêmî û guherîna germahiyê bike. Ji ber ku germahiya gerdûnî li dora 3°C zêde bûye, deverên xeternak ên wekê Hewza Wilkes û Hewza Aurora dibe ku di nav 2.000 salan de bimînin di bin avê de û dibe ku li van deveran bilindbûna asta deryayê bigihîje 6,4 metreyan. Ger germahî ji asta sala 2020an 2 °C kêmtir nebe, ihtimal heye ku qata qeşayê ya Antarktîkaya Rojava bi tevahî bihele. Hatiye payîn ku windabûna vê qata qeşayê heye bi tevahî ji holê rabe ev pêvajo bi qasê 500 û 13.000 sal berxwe bide. Ger qeşaya bilind hilweşe dibe ku asta deryayê bi qasê 3,3 mêtre bilind bibe û bi helandina qeşayên li ser çiyayan qeşayên bilind jî dibe ku asta deryayê bi qasê 4,3 metreyan bilind bike. Qata qeşaya Antarktîkaya Rojhilat ku li gorî deverên qeşayî yên din gelek aram e tenê dikare bi qasê 0,5 mête heta 0,9 mêtreyê asta deryayê bilind bike ku ev jî beşek piçûk ê ji bilind bûna 53,3 mêtreyan e ku di tevahiya helandina qata qeşayê de pêk tê. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commons|Antarctica|Antarktîka}} {{Parzemîn}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Antarktîka| ]] [[Kategorî:Cîhan]] [[Kategorî:Parzemîn]] swhc3udgk2rwxm5webl2wo0lk2npkp5 2090443 2090442 2026-09-02T03:57:17Z Penaber49 39672 /* Serdema paleozoyîkê (539–252 milyon sal berê) */ 2090443 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdanka giştî}} '''Antarktîka'''<ref>{{Îzolî, 2007|r=1138|jêgirtin=Antarktîka}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ferhenga Erdnîgarîyê (Coğrafya)|Ferhenga Erdnîgarîyê]]|paşnav=Önen|pêşnav=Abdurrahman |weşanger=Stembol: Doz|sal=2008|rûpel=36}}</ref> yan jî '''Antarktîk'''{{Çavk}} ({{Bi-la|Antarctica}}) yek ji [[parzemîn]]ên cîhanê ye ku parzemîna herî başûr ê dinyayê û parzemîna herî kêm nifûs a cîhanê ye. Parzemîn bi tevahî li başûrê çembera Antarktîkayê ye û ji aliyê [[Okyanûsa Başûr]] (ku wekê Okyanûsa Antarktîkayê jî tê zanîn) ve hatiye dorpêçkirin ku [[Cemsera Başûr]] a erdnîgarî vedihewîne. Di heman demê de Antarktîka pêncem parzemîna herî mezin ê cîhanê ye ku bi qasê ji %40 ji [[Ewropa|Ewropayê]] mezintir e û rûbera parzemînê bi qasê 14.200.000 km² rûerd (an rûqeşa) vegirtiye. Piraniya Antarktîkayê bi qata qeşayê ya Antarktîkayê ve hatiye nixumandin ku qalindahiya navînî ya qeşayê bi qasê 1,9 km ye. Antarktîka bi navînî parzemîna herî sar, herî hişke û parzemîna herî bi ba û bahoz ê cîhanê ye û parzemîn ji asta deryayê xwedî bilindahiyeke navînî ye. Antarktîka bi piranî ji çoleke cemserî pêk hatiye ku barîna salane li peravê zêdetirî 200 mm ye û berf û barana li hundirê parzemînê gelek kêm e. Qeşayên parzemîn di warê ava şîrîn de gelek dewlemend e ku nêzîkê ji %70ê rezervên ava şirîn ên cîhanê li Antarktîkayê cemedgirtî ye. Hatiye payîn ger ku qeşaya Antarktîkayê bihele, dê asta deryayê ya [[Cîhan|cîhanê]] bi qasê 60 mêtreyan bilind bibe. Her wiha Antarktîka xwediyê rekora germahiya herî nizm a pîvandî yê li ser rûyê [[Dinya (gerstêrk)|Erdê]] ye ku nizmahiya germahiya bi qasê −89.2 °C hatiye pîvandin. Germahiya herêmên peravê di havînê de dikare bi qasê 10 °C bilind bibe. Cureyên xwemaliyên ajalan kêzik, nematod, pengûen, fok û tardigrad in. Li cihên ku nebat lê hene, bi piranî bi awayê liken an kevzê ye. Refên qeşayê yên Antarktîkayê dibe ku cara yekem di sala 1820an de, di dema sefereke rûsî de ku ji aliyê Fabian Gottlieb von Bellingshausen û Mikhail Lazarev ve hatibû birêvebirin, hatine dîtin. Di dehsalên piştê seferên wan, di seferên fransî, amerîkî û brîtanî de li parzemînê lêkolînên zêdetir hatine kirin. Yekem derketina piştrastkirî ya Antarktîkayê ji aliyê tîmeke norwêcî ve di sala 1895an de pêk hatiye. Di destpêka sedsala 20an de, çend seferên navxwe yên parzemînê çêbûne. Lêkolînerên brîtanî Douglas Mawson, Edgeworth David û Alistair Mackay yekem kes bûn ku di sala 1909an de gihîştine [[Cemsera Başûr]] a manyetîkî û cemsera başûr a erdnîgarî jî yekem car di sala 1911an de lêkolînerê norwêcî Roald Amundsen gihiştiye cemserê. Ji aliyê îdarî ve Antarktîka ji aliyê nêzîkê 30 welatan ve tê birêvebirin ku hemî jî endamên sîstema peymana Antarktîkayê ya sala 1959an in. Li gorî şertên peymanê, çalakiyên leşkerî, kolandinên kanên madenê, teqînên nukleerî û avêtina bermayiyên nukleerî li Antarktîkayê qedexe ne. Geştiyarî, masîgirtin û lêkolîn çalakiyên sereke yên mirovan li Antarktîkayê û li derdora Antarktîkayê hene. Di mehên havînê de nêzîkê 5.000 kes li stasyonên lêkolînê dimînin û ev hejmar di mehên zivistanê de dadikeve 1.000 kesan. Her çiqas parzemîn dûr be jî, çalakiyên mirovan bi rêya qirêjî, guherîna avhewayê û bi rêya tenikbûna [[tebeqeya ozonê]] bandoreke neyînî li ser Antarktîkayê dihêle. Helîna qata qeşayê ya [[Antarktîkaya Rojava]] ya ku potansiyeleke nearam e, di pêşbîniyên bilindbûna [[asta deryayê]] yên di asta sedsalê de bûye sedema nezelaliyeke herî mezin û heman helîn bandorê li ser serûbinkirina gera [[Okyanûsa Başûr]] jî dike ku di dawiyê de dikare bibe sedema bandorên girîng li ser avhewaya [[Nîvkada Başûr]] û hilberîna Okyanûsa Başûr. == Etîmolojî == [[Wêne:1657 map Polus Antarcticus.jpg|thumb|Nexşeya cemserî ya herî başûrê Dinyayê]] Navê ku ji parzemînê hatiye dayîn ji peyva antarktîka hatiye ku ji peyva fransî ya navîn ''antartique'' an ''antarctique'' ('li hemberî Arktîkê') û piştre ji peyva latînî ''antarcticus'' ('li hemberî bakur') hatiye. Navê Antarktîkus ji peyvên yewnanî ἀντι- ('dij-') û ἀρκτικός (arktikos, 'ya hirçê [Ursa Major], bakur') hatiye.<ref name=":0">{{Cite book |sernav=Lettinck 2021, p. 158.}}</ref> Fîlozofê yewnanî Arîstoteles li dora 350 {{bz}} de di ''Meteorolojiyê'' de li ser "herêma Antarktîkê" nivîsandiye. Li gorî raporê, erdnîgarnasê yewnanî Marinusê ji Tîrusê ev nav di nexşeya xwe ya cîhanê ya sedsala duyem a {{pz}} de ku niha winda bûye, bi kar aniye. Nivîskarên romayî Gaius Julius Hyginus û Apuleius ji bo cemsera başûr navê yewnanî yê latînîkirî polus antarcticus bi kar anîne ku ji wir peyva fransî ya kevin ''pole antartike'' (nûjen ''pôle antarctique'')<ref>{{Cite book |sernav=Hyginus 1992, p. 176.}}</ref> ku di sala 1270an de hatiye piştrastkirin û ji wir jî peyva îngilîziya navîn pol antartik ku cara yekem di lêkolîneke ji aliyê nivîskarê îngilîzî Geoffrey Chaucer ve hatiye nivîsandin, hatiye wergirtin.<ref name=":0" /> Ramanên ewropî yên di derbarê hebûna Terra Australis ku parzemîneke berfirehê li başûrê dûr ê cîhanê ye ku ji bo hevsengî kirina axên bakurê [[Ewropa]], [[Asya]] û [[Afrîkaya Bakur]] pêk tîne, wekê têgeheke rewşenbîrî, ji kevnariya klasîk ve hebû. Ji ber vê yekê ''Terra Australis'' navê ku ji bo hemî girseyên bejayî yên hîpotetîk ên ku tê pêşniyar kirin ku li cihê ku niha tê zanîn Antarktîka heye, hatibû bikaranîn.<ref>{{Cite book |sernav=Mericq 1987, pp. 90–91: 'They published maps and charts based on the hypothesis that Tierra del Fuego was the beginning of that Terra Australis. The first person ever to have rights over these lands was Pedro Sancho de la Hoz, who received them through a special decree signed by Emperor Charles V on 24 January 1539.'}}</ref> Îdiaya hebûna axek wisa heta keşfkirina Awistralyayê ku ji aliyê ewropiyan ve hatiye keşfkirin, berdewam kiriye.<ref>{{Cite book |sernav=Scott, Hiatt & McIlroy 2012, pp. 2–3.}}</ref> Di destpêka sedsala 19an de keşifger Matthew Flinders guman li hebûna parzemîneke cuda yê li başûrê Awistralyayê (ku di wê demê wekê New Holland hatiye binavkirin) kiriye û ji ber vê yekê pêşniyar kiriye ku li cihê wê navê "Terra Australis" ji bo [[Awistralya|Awistralyayê]] were bikar anîn.<ref>{{Cite book |sernav=Cawley 2015, p. 130.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=McCrone & McPherson 2009, p. 75.}}</ref> Di sala 1824an de rayedarên kolonyal ên li Sîdneyê bi fermî navê parzemîna New Hollandê wekê Awistralya guhertine û peyva "Terra Australis" wekê referansek ji bo navê Antarktîkayê hiştine. Di dehsalên piştre de, erdnîgaran hevokên wekê "parzemîna Antarktîkayê" bi kar anîne. Wan li cihê vê navê li naveke helbestî geriyane û navên wekê ''Ultima'' û ''Antipodea'' pêşniyar kirine.<ref>{{Cite book |sernav=Cameron-Ash 2018, p. 20.}}</ref> Ji bo binavkirina parzemînê navê Antarktîka di salên 1890î de hatiye pejirandin û bikaranîna yekem ê vê navê ji aliyê kartografê skotlendî John George Bartholomew pêk hatiye.<ref>{{Cite web |url=https://digital.nls.uk/bartholomew/highlights/antarctica.html#:~:text=Edinburgh%20geographer%20and%20mapmaker%20John,since%20the%20first%20century%20AD. |sernav=Highlights from the Bartholomew Archive: The naming of Antarctica}}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Antarctica.svg|thumb|300px|Nexşeyek ku Antarktîkaya Rojhilat li rastê Çiyayên Transantarktîk û Antarktîkaya Rojava li çepê ye, nişan dide.]] Antarktîka ku bi awayekî asîmetrîk li dora cemsera başûr û bi piranî li başûrê çembera Antarktîkayê (ku yek ji pênc çemberên sereke yên firehiyê ye ku nexşeyên cîhanê nîşan didin) cih digire ku ji aliyê [[Okyanûsa Başûr]] ve hatiye dorpêçkirin. Di heman de çem ên avan li Antarktîkayê hene ku çemê herî dirêj ê parzemînê çemê Onyxê ye. Her wiha Antarktîka bi qasê 14,2 milyon km² rûber vedigire ku hema hema du car ji rûbera [[Awistralya|Awistralyayê]] mezintir e ku bi vê rûberê bûye pêncem parzemîna herî mezin ê cîhanê. Xeta perava Antarktîkayê bi qasê 18.000 km dirêj e ku ji sala 1983an vir ve çar celebên peravê li parzemînê hene ku perav ji %44ê peravê ji qeşayên avjenî, ji %38 ji dîwarên qeşayê pêk tê ku li ser keviran dimînin, ji %13 ji deverên qeşayî an jî qiraxa cemedên bilind pêk tê û ji %5ê ji parvên mayî jî ji kevirên vekirî pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |sernav=Antarctica - The World Factbook |malper=www.cia.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en |archive-date=2022-05-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220509192134/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: glaciological and geophysical folio |paşnav=Drewry |pêşnav=D. J. |weşanger=University of Cambridge, Scott Polar Research Institute |tarîx=1983 |isbn=978-0-901021-04-5 |cih=Cambridge}}</ref> Golên ku di binê qeşaya parzemînî de dimînin, bi piranî li geliyên hişk ên McMurdo an jî li gelek oazên cûda çêbûne.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> [[Gola Vostokê]] ku di bin stasyona Vostok a [[Rûsya|Rûsyayê]] de hatiye dîtin, mezintirîn gola binqeşayê ya cîhanê û yek ji mezintirîn golên cîhanê ye. Berê hatiye bawer kirin ku gol bi milyonan salan hatiye girtin lê di roja îro de zanyaran texmîn kirine ku ava golê her 13.000 sal carekê bi helandin û cemidandina hêdî ya qeşayê hatiye guhertin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=David |tarîx=2019-06-27 |sernav=Antarctica |url=https://academic.oup.com/book/62792 |kovar=OUP Academic |ziman=en |doi=10.1093/wentk/9780190641320.001.0001}}</ref> Di mehên havînan de qeşa li qiraxên golan dikare bihele û xendekên şil bi awayekê demkî çêdibin. Di heman demê de li Antarktîkayê hem golên ava şor û hem jî golên ava şirîn hene.<ref name=":1" /> [[Wêne:Mount Vinson from NW at Vinson Plateau by Christian Stangl (flickr).jpg|thumb|Dîmenek ji çiyayê Vînsonê ku li bakurê rojavayê Antarktîkayê ye û bilindeya herî bilind ê Antarktîkayê ye]] Antarktîka ji aliyê Çiyayên Transantarktîk ve hatiye dabeşkirin ku ji erdê Vîktoryayê heta [[Deryaya Rossê]] dirêj dibin ku ev her alî di nav xwe de Antarktîkaya Rojava û Antarktîkaya Rojhilat vedigirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: Earth's Own Ice World |paşnav=Carroll |pêşnav=Michael |weşanger=Springer |tarîx=2018-05-16 |isbn=978-3-319-74623-4 |paşnav2=Lopes |pêşnav2=Rosaly}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ji |pêşnav=Fei |paşnav2=Gao |pêşnav2=Jinyao |paşnav3=Li |pêşnav3=Fei |paşnav4=Shen |pêşnav4=Zhongyan |paşnav5=Zhang |pêşnav5=Qiao |paşnav6=Li |pêşnav6=Yongdong |tarîx=2017-10-16 |sernav=Variations of the effective elastic thickness over the Ross Sea and Transantarctic Mountains and implications for their structure and tectonics |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0040195117302937 |kovar=Tectonophysics |cild=717 |rr=127–138 |doi=10.1016/j.tecto.2017.07.011 |issn=0040-1951}}</ref> Piraniya Antarktîkayê bi tebeqeyên qeşayê ya Antarktîkayê ve hatiye nixumandin ku bi navînî 1,9 km qalindahiya qeşayan hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fretwell |pêşnav=P. |paşnav2=Pritchard |pêşnav2=H. D. |paşnav3=Vaughan |pêşnav3=D. G. |paşnav4=Bamber |pêşnav4=J. L. |paşnav5=Barrand |pêşnav5=N. E. |paşnav6=Bell |pêşnav6=R. |paşnav7=Bianchi |pêşnav7=C. |paşnav8=Bingham |pêşnav8=R. G. |paşnav9=Blankenship |pêşnav9=D. D. |paşnav10=Casassa |pêşnav10=G. |paşnav11=Catania |pêşnav11=G. |paşnav12=Callens |pêşnav12=D. |paşnav13=Conway |pêşnav13=H. |paşnav14=Cook |pêşnav14=A. J. |paşnav15=Corr |pêşnav15=H. F. J. |tarîx=2013-02-28 |sernav=Bedmap2: improved ice bed, surface and thickness datasets for Antarctica |url=https://tc.copernicus.org/articles/7/375/2013/ |kovar=The Cryosphere |ziman=English |weşanger=Copernicus GmbH |cild=7 |hejmar=1 |rr=375–393 |doi=10.5194/tc-7-375-2013 |issn=1994-0416}}</ref> Tebeqeya qeşayê ji xeynî ji xeynî çend oazanên li geliyên hişk ên McMurdo tevahiya parzemînê nixumandine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://antarcticsun.usap.gov/science/4184/ |sernav=The Antarctic Sun: News about Antarctica - The Lost Dry Valleys of the Polar Plateau |malper=antarcticsun.usap.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en |archive-date=2022-01-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220115223943/https://antarcticsun.usap.gov/science/4184/ |url-status=dead }}</ref> Çend çemên qeşayî yên Antarktîkayê ku ber bi refên qeşayî yên Antarktîkayê ve diherikin, pêvajoyeke ku wekê dînamîkên tebeqeyên qeşayê hatine pênasekirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gfdl.noaa.gov/ice-sheet-dynamics/ |sernav=Ice Sheet Dynamics – Geophysical Fluid Dynamics Laboratory |malper=www.gfdl.noaa.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31}}</ref> Antarktîkaya Rojhilat ji Coats Land, Queen Maud Land, Enderby Land, Mac. Robertson Land, Wilkes Land û Victoria Land pêk hatiye. Ji xeynî beşek piçûk, hemî deverên parzemînê di nav nîvkada rojhilat de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctic Climate Evolution |paşnav=Florindo |pêşnav=Fabio |weşanger=Elsevier |tarîx=2008-10-10 |isbn=978-0-08-093161-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yUu-x70CZEcC |paşnav2=Siegert |pêşnav2=Martin}}</ref> Li ser û dora Antarktîkayê gelek girav hene ku piraniya wan giravên volkanîk in û li gorî pîvanên jeolojîk pir ciwan in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://figshare.utas.edu.au/articles/journal_contribution/Origin_and_evolution_of_the_sub-Antarctic_islands_the_foundation/24483391 |sernav=Quilty, Patrick Gerard |malper=figshare.utas.edu.au |roja-gihiştinê=2026-08-31 |doi=10.26749/rstpp.141.1.35}}</ref> Îstîsnayên herî berbiçav giravên [[deşta Kerguelenê]] ne ku girava herî kevin li dora 40 milyon sal berê niha çêbûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Olierook |pêşnav=Hugo K. H. |paşnav2=Jourdan |pêşnav2=Fred |paşnav3=Merle |pêşnav3=Renaud E. |paşnav4=Timms |pêşnav4=Nicholas E. |paşnav5=Kusznir |pêşnav5=Nick |paşnav6=Muhling |pêşnav6=Janet R. |tarîx=2016-04-15 |sernav=Bunbury Basalt: Gondwana breakup products or earliest vestiges of the Kerguelen mantle plume? |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0012821X1630019X |kovar=Earth and Planetary Science Letters |cild=440 |rr=20–32 |doi=10.1016/j.epsl.2016.02.008 |issn=0012-821X}}</ref> Girê Vinson a li çiyayên Ellsworthê bi bilindahiya 4.892 mêtreyê bilindeya herî bilind ê Antarktîkayê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hall Ball Kiwi Mountaineers From Mount Cook To Everest |paşnav=Monteath |pêşnav=Colin |weşanger=Cloudcap |tarîx=1997 |isbn=978-0-938567-42-4 |url=https://www.worldcat.org/title/38585390 |oclc=38585390}}</ref> Çiyayê Erebusa li Girava Rossê volkana herî başûrî ya cîhanê ye û her roj nêzîkê 10 caran diteqe. Xweliya ji teqînên volkanîk 300 kîlometre dûrî kratera volkanîk hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/48987684 |sernav=Antarctica : an encyclopedia from Abbott ice shelf to zooplankton {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en}}</ref> Delîlên hejmareke mezin ji volkanan di bin qeşayê de hene ku ger asta çalakiyê bilind bibe, dibe ku ji bo tebeqeya qeşayê xetereyek çêbike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: Earth's Own Ice World |paşnav=Carroll |pêşnav=Michael |weşanger=Springer |tarîx=2018-05-16 |isbn=978-3-319-74623-4 |paşnav2=Lopes |pêşnav2=Rosaly}}</ref> Qubeya qeşayê ya bi navê Dome Argus li Antarktîkaya Rojhilat e ku bi qasê bilindahiya 4.091 metreyan bilind ew û qada qeşayê ya herî bilind ê Antarktîkayê ye. Ev gir yek ji cihên herî sar û hişk ên cîhanê ye ku germahî ya li vir heya −90 °C ê dadikeve û barîna salane jî bi qasê 1-3 sm ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica And The Arctic Circle, A Geographic Encyclopedia Of The Earth's Polar Regions |tarîx=2014-04-01 |url=http://archive.org/details/antarctica-and-the-arctic-circle-2-volumes-a-geographic-encyclopedia-of-the-earths-polar-regions}}</ref> == Dîroka jeolojîk == Ji dawiya serdema meoproterozoîkê heta serdema kretasyeyê, Antarktîka beşek ji superparzemîna [[Gondwana|Gondwanayê]] bû û parzemîn bi pêvajoya tevgerên Antarktîkaya îro ji ber ku Gondwana hêdî hêdî ji hev perçe bûye, li dora 183 milyon sal berê îro ava bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctic News Clips |weşanger=National Science Foundation |tarîx=1995 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=HcTrAAAAMAAJ&pg=PA109}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> Di demek dirêj a serdema fanerozoyîkê de Antarktîka xwedî avhewayek tropîkal ê nerm bû û ew bi daristanên berfireh nixumandî bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Klages |pêşnav=Johann P. |paşnav2=Salzmann |pêşnav2=Ulrich |paşnav3=Bickert |pêşnav3=Torsten |paşnav4=Hillenbrand |pêşnav4=Claus-Dieter |paşnav5=Gohl |pêşnav5=Karsten |paşnav6=Kuhn |pêşnav6=Gerhard |paşnav7=Bohaty |pêşnav7=Steven M. |paşnav8=Titschack |pêşnav8=Jürgen |paşnav9=Müller |pêşnav9=Juliane |paşnav10=Frederichs |pêşnav10=Thomas |paşnav11=Bauersachs |pêşnav11=Thorsten |paşnav12=Ehrmann |pêşnav12=Werner |paşnav13=van de Flierdt |pêşnav13=Tina |paşnav14=Pereira |pêşnav14=Patric Simões |paşnav15=Larter |pêşnav15=Robert D. |tarîx=2020 |sernav=Temperate rainforests near the South Pole during peak Cretaceous warmth |url=https://www.nature.com/articles/s41586-020-2148-5 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=580 |hejmar=7801 |rr=81–86 |doi=10.1038/s41586-020-2148-5 |issn=1476-4687}}</ref> === Serdema paleozoyîkê (539–252 milyon sal berê) === [[Wêne:Glossopteris sp. (fossil leaf) (Permian; Antarctica) 1 (49063572172) (cropped).jpg|thumb|300px|Ji serdema permeya Antarktîkayê pelgeke ''Glossopteris sp.'' yê]] Germbûna berdewam bûye sedem ku piraniya Gondwanayê ziwa bibe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Vegetation of Antarctica Through Geological Time |paşnav=Cantrill |pêşnav=David J. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012-11-22 |isbn=978-0-521-85598-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=sOGH4xaioRUC |paşnav2=Poole |pêşnav2=Imogen}}</ref> Di serdema triyasiyê de Antarktîka ji aliyê cûreyeke giyayên bi tov (pteridosperms) ve serdest bû ku ji cinsê Dicroidiumê bûn ku wekê daran mezin dibûn. Florayên din ên triasiyê ginkgophytes, sîkadofites, darên konîfer û sphenopsid bûn. Tetrapod (ajaleke çar ling) cara yekem di serdema triyasiya destpêkê de li Antarktîkayê hatine dîtin û fosîlên herî kevn ên naskirî di formasyona fremouw a çiyayên Transantarktîkê de hatine dîtin. Sînapsîd (ku wekê "xijendeyên mîna memikdaran" jî têne zanîn) cureyên wekê Lystrosaurus di nav de hebû û di serdema triyasiya destpêkê de zêde bûn. Nîvgirava Antarktîkayê di serdema jurasiyê de (206 heta 146 milyon sal berê) dest bi avakirina xwe kiriye. Afrîka di serdema jurasiyê li de dora 160 milyon sal berê ji Antarktîkayê dabeş bûye û piştre jî di serdema kretasiya destpêkê de nîvgirava Hindistanê (nêzîkî 125 milyon sal berê) ji heman parzemînan dabeş bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rolland |pêşnav=Yann |paşnav2=Bernet |pêşnav2=Matthias |paşnav3=van der Beek |pêşnav3=Peter |paşnav4=Gautheron |pêşnav4=Cécile |paşnav5=Duclaux |pêşnav5=Guillaume |paşnav6=Bascou |pêşnav6=Jérôme |paşnav7=Balvay |pêşnav7=Mélanie |paşnav8=Héraudet |pêşnav8=Laura |paşnav9=Sue |pêşnav9=Christian |paşnav10=Ménot |pêşnav10=René-Pierre |tarîx=2019-01-15 |sernav=Late Paleozoic Ice Age glaciers shaped East Antarctica landscape |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0012821X18306460 |kovar=Earth and Planetary Science Letters |cild=506 |rr=123–133 |doi=10.1016/j.epsl.2018.10.044 |issn=0012-821X}}</ref> Piştê kêmbûna qeşayê di nîvê duyem ê serdema permiyana destpêkê de, erd ji aliyê glossopterids (komeke nebatan a tovkirî ya nemabûyî ya bê xizmên zindî) ve serdest bû ku nebata herî berbiçav Glossopteris bû ku dareke wekê ku di axên tijî av de şîn dibe, hatiye şîrove kirin ku depoyên komirê yên berfireh çêkirine. Nebatên din ên ku di dema Permiyeyê de li Antarktîkayê hatine dîtin ''Cordaitales'', ''sphenopsids'', ''ferns'' û ''lycophytes'' in.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Vegetation of Antarctica Through Geological Time |paşnav=Cantrill |pêşnav=David J. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012-11-22 |isbn=978-0-521-85598-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=sOGH4xaioRUC |paşnav2=Poole |pêşnav2=Imogen}}</ref> Di dawiya serdema permiyeyê de avhewa li ser piraniya [[Gondwana|Gondwanayê]] hişktir û germtir bûye û ekosîstemên daristanên ''glossopteridan'' wekê beşek ji bûyera tunebûna permî-triyasî hilweşiyane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Past Antarctica: Paleoclimatology and Climate Change |paşnav=Franganillo |pêşnav=Marc Oliva i |weşanger=Elsevier Science & Technology |tarîx=2020 |isbn=978-0-12-817925-3 |paşnav2=Fernandez |pêşnav2=Jesus Ruiz}}</ref> Di serdema paleozoyîkê de ti delîl tinene ku nîşan bide ka tetrapod li Antarktîkê jiyane an na.<ref>{{Cite web |url=https://pubs.usgs.gov/of/2007/1047/ea/of2007-1047ea047.pdf |sernav=Collinson, James; William R., Hammer (2007). Migration of Triassic tetrapods to Antarctica (PDF). 10th International Symposium on Antarctic Earth Sciences.}}</ref> Darên ginkgo, konîfer, Bennettitale, nebatên poçikê hespan, fern û sikad di wê demê de pir bûn. Nêzîkê 80 milyon sal berê nebatên kulîlkdar bûne komên nebatan ên herî cihêreng ên li ser parzemînê. Her çiqas darên behîvê yên başûr (Nothofagus) ber bi dawiya kretasyeyê ve berbiçav bin jî li Antarktîkaya Rojava daristanên pelderzî di seranserê serdema kretasyeyê de (146–66 milyon sal berê) de serdest bûn. Her çiqas tenê çend cinsên dînezorên Antarktîkayê (Cryolophosaurus û Glacialisaurus, ji Formasyona Hanson a serdema jurasiya destpêka çiyayên Transantarktîkê û Antarctopelta, Trinisaura, Morrosaurus û Imperobator ji kretasya dereng a nîvgirava Antarktîkayê) hatine vegotin, Ammonît li deryayên derdora Antarktîkayê pir belav bûn û dînezor jî hebûn. === Serdema senozoyîkê (66–10 milyon sal berê) === [[Wêne:Eocene-Paleocene-circumpolar.svg|thumb|Pêkhatina herika çerxa derdorî ya Antarktîkayê ji perçebûna dawî ya pira bejahî ya Antarktîkayê]] Di destpêka serdema paleojenê de girêdana pira bejahî ya pira Antarktîkayê, Antartîkayê bi Amerîkaya Başûr û her wiha bi başûrê rojhilatê Awistralyayê ve berdewam kiriye. Fauna ji Formasyona La Mesetaya li nîvgirava Antarktîkayê ku dîroka wê vedigere serdema eosenê, pir dişibihe faunayên wekhev ên Amerîkaya Başûr ku ajalên wekê ajalên bi kîsik (marsupials), xenarthran, litoptern û ungulatesê bi sim û her wiha gondwanatheres û dibe ku meridiolestidans hebûn. Hatiye texmînkirin ku ajalên bi kîsik di destpêka eosenê de ji Amerîkaya Başûr bi rêya Antarktîkayê belavê Awistralyayê bûne. Nêzîkê 53 milyon sal berê Awistralya û Gîneya Nû ji Antarktîkayê veqetiyane û Deriyê Tazmanyayê vebûye. Modelên erdnîgariya Antarktîkayê nîşan didin ku ev herikîn û her wiha çerxa paşvegerê ya xwedî kirinê ji ber kêmbûna asta CO₂yê çêbûye û bûye sedema afirandina qeşayên piçûk û qeşayên mayînde yên cemserî. Her ku asta CO₂yê zêdetir kêm bûye, qeşayê dest bi berfirehbûneke bilez kiriye û cihê daristanên ku heta wê demê Antarktîkayê vedişartin girtiye. Ekosîstemên tundrayê li Antarktîkayê heta 14 û 10 milyon sal berê niha hebûna xwe berdewam kirine û piştre sarbûna zêdetir bûye sedema tunekirina van tundrayan. === Serdema hemdem === Her çiqas jeolojiya Antarktîkayê bi piranî ji aliyê qeşaya parzemînî ve hatibe veşartin jî, parzemîn dikare bi teknîkên wekê ji hestkirina ji dûr ve, radara ku di bin erdê de derbas dibe û wêneyên satelîtê werin lêkolîn kirin. Ji aliyê jeolojîk ve, Antarktîkaya Rojava pir dişibihe Andên Amerîkaya Başûr. Nîvgirava Antarktîkayê bi bilindbûna jeolojîk û veguherîna sedîmentên binê deryayê ku veguheriye kevirên metamorfîk, çêbûye. Antarktîkaya Rojava bi yekbûna çend plakayên parzemînî çêbûye ku di encamê de hejmarek rêzeçiyayên li herêmê çêbûne ku rêzeçiyayên herî berbiçav çiyayên Ellsworthê bûn. Hebûna sîstema rift a Antarktîkaya Rojava bûye sedema volkanîzma li ser sinorê di navbera Antarktîkaya Rojava û Rojhilat de û her wiha bûye sedema çêbûna çiyayên Transantarktîkê. Antarktîka Rojhilat ji aliyê jeolojîk ve devereke pirreng e. Avabûna Antarktîka Rojhilat di serdema arkeyî (4.000 –2.500 milyon sal berê) de dest pê kiriye û di serdema kambriyê de rawestiyaye. Herêm li ser kratoneke kevirî hatiye avakirin ku bingeha mertala prekambriyê ava kiriye. Li ser bingehê komir û kevirên qûmê, kevirên kilsinî û şêl hene ku di serdemên devonî û jurasiyê de hatine danîn ku çiyayên Transantarktîkê çêbikin. Li deverên peravê çiyayên wekê rêzeçiyayê Shackletonê û Vîktorya Land û hinek şikestekên tektonîk çêbûne. Komir cara yekem li Antarktîkayê li nêzîkê çiyayên Beardmoreyê ji aliyê Frank Wild ve di sefera Nimrod de di sala 1907an de hatiye tomar kirin û tê zanîn ku komirê pileya nizm li gelek deverên çiyayên Transantarktîkê heye. Çiyayên prens Charles depoyên hesinê vedihewînin û li Deryaya Rossê jî qadên neftê û gaza xwezayî hene. == Avhewa == {{multiple image | direction = vertical | total_width = 300 | header = | footer = | image1 = Fryxellsee Opt.jpg | alt1 = | caption1 = Qeşaya şîn ku gola Fryxell a li çiyayên Transantarktîkê nixumandiye | image2 = AntarcticaSummer.jpg | alt2 = | caption2 = Di meha kanûna sala 2006an de şert û mercên nerm ê li nêzîkê peravê }} Antarktîka parzemîna herî sar, parzemîna herî bi bahoz û parzemîna herî hişk ê Dinyayê ye. Li nêzîkê peravên parzemînê, germahî di havînê de dikare ji 10 °C ê derbas bibe û di mehên zivistanê de heya -40 °C dadikeve. Li ser deverên bilind ên navendî, germahî di mehên havînê de dikare heya -30 °C dakeve û di mehên zivistanê de jî germahiya heman deverê heya -80 °C ê dadikeve. Germahiya hewayê ya xwezayî ya herî nizm a ku li ser Erdê hatiye tomarkirin di 21ê tîrmeha sala 1983an de li stasyona Vostok a Rûsyayê li Antarktîkayê bi qasê -89.2 °C hatiye tomarkirin. Di sala 2010an de bi rêya satelîta germahiyeke hewayê germahiya parzemînê bi qasê −94.7 °C hatiye tomar kirin lêbelê dibe ku ji ev rêje ji sermaya li ser rûyê erdê bi bandor bûye ku li bilindahiya 2 mêtre li jorê rûyê erdê nehatiye tomar kirin ku ji bo tomarên fermî yên germahiya hewayê tê xwestin. Ji ber ku piraniya Antarktîkayê ji asta deryayê ji 3.000 mêtre bilindtir e, Antarktîka ji herêma Arktîkê sartir e. Germahiya Okyanûsa Arktîkê bi rêya qeşaya deryayê ya Arktîkê ber bi parzemînê ve hatiye veguhastin û bi awayê hewaya li herêma Arktîkê nerm dibe. Antarktîka çoleke cemserî ye ku barîna parzemînê kêm e. Parzemîn salane bi navînî nêzîkê 150 mm av werdigire ku bi piranî bi awayê şilopeyê ye. Deverên navxweyî hişktir e û di tevahiya salê herî zêde bi qasê 50 mm baran werdigire lê herêmên peravê bi gelemperî ji 200 mm zêdetir baran werdigirin. Li çend deverên qeşaya şîn, ba û sublîmasyon ji berfa ku dibare zêdetir berfê radike. Li geliyên hişk, heman bandor li ser bingehek kevirî çêdibe ku dibe sedema jîngeheke bêber û hişk. === Cudahiyên herêmî === Antarktîkaya Rojhilat ji ber bilindahiya xwe ya bilind ve ji Antarktîkaya Rojava sartir e. Eniyên hewayê bi zêde derbasê deverên navendî yên parzemînê nabin ku ev jî dibe sedem ku navenda parzemînê sar û hişk bimînin û dibe sedema ku bayên deverê bi leza nerm bimînin. Barîna berfa li beşa perava Antarktîkayê barîneke pir gelemperî ye ku li wir di nav 48 demjimêran de berf dikare bi qasê 1.22 mêtreyê bibare. Li qiraxa parzemînê, bayên katabatîk ên bihêz ên ji platoya cemserî pir caran bi hêza bahozê çêdibin. Di mehên havînê de ji ber ku her roj 24 demjimêrên tîrêjên rojê li wir tên wergirtin, li Cemsera Başûr ji ekvatorê zêdetir tîrêjên rojê digihîjin rûyê erdê. === Guherîna avhewayê === Tevê devera xwe yê îzolekirî, Antarktîka di dehsalên dawî de ji ber belavbûna gazên serayê, germ bûye û hinek ji beşên qeşayên xwe winda kiriye. Antarktîkaya Rojava ji sala 1950an heta sala 2000an di heyamên dehsalan de ji 0,1 °C zêdetir germ bûye û nîvgirava Antarktîkayê ya ku li ber çavan e ji nîvê sedsala 20an vir ve bi qasê 3 °C germ bûye. Antarktîkaya Rojhilat ku li gorî Antarktîkaya Rojava sar e û avhewaya deverê sekan (stabîl) heta salên 2000î germahî nîşan nedaye. Li dora Antarktîkayê, Okyanûsa Başûr ji her okyanûseke din zêdetir germahiya okyanûsê kişandiye û li kûrahiyên bi qasê 2.000 mêtreyan germbûneke berbiçav çêbûye. Li dora Antarktîka Rojava, okyanûs ji sala 1955an vir ve bi qasê 1 °C germ bûye. Germbûna Okyanûsa Başûr a li dora Antarktîkayê bûye sedema qelsbûn an jî hilweşîna refikên qeşayên ku li derveyî qeşayan digeriyan û hevsengiya wan pêk dianiyan. Her çiqas perê qeşayên Antarktîkaya Rojhilat ku berdewam dike ku li hundirê welêt qeşayê zêde bike jî gelek cemedên peravê giraniya xwe winda dikin û paşve dikişin ku ev jî dibe sedema windabûna giştî ya qeşayên li seranserê Antarktîkayê. Hatiye payîn ku heta sala 2100an ku windabûna qeşaya li Antarktîkayê bi qasê 11 santî metreyan bilindbûna asta deryayê ya gerdûnî zêde bike. Bi germbûna zêdetir re îhtimala bêîstîqrariyê pir zêdetir dibe û dikare bilindbûna asta deryayê ya gerdûnî ya sedsala 21ê du caran zêdetir bike. Ava heliyayî ya nû ya ji qeşayê ava binê Antarktîkayê ya şor firk dike û şaneya jêrîn a gera serûbinkirina Okyanûsa Başûr (SOOC) qels dike. Her çiqas bandorên tevahî tê payîn ku di nav çend sedsalan de çêbibin jî, li gorî hinek lêkolînan, hilweşîna tevahî ya SOOCê dikare di navbera 1.7 °C û 3 °C germbûna gerdûnî de çêbike. Ev barîna kêm ê li nîvkada başûr û barîna zêde yê li nîvkada bakur, dibe sedema kêmbûna masîgirî ya li Okyanûsa başûr û hilweşîna potansiyel a hinek ekosîstemên deryayî vedigire. Her çiqas gelek cureyên Antarktîkayê nehatibin keşifkirin jî, zêdebûna flora Antarktîkayê ya belgekirî heye û ji u bo parastina jîngeheke guncavê faunayên mezin ên wekê pengûenan zehmetî hene. Helandina erdên cemed girtî dibe ku ji bo erdên bê cemed bibe sedema gazên serayê û qirêjiya cemedgirtî ya berê ku bi helandinê re derdikeve holê. Germbûna Antarktîkayê û guhertinên têkildar di gera Okyanûsa Başûr de dikarin bandorê li şêwazên avhewayê yên li hinek deverên Afrîkayê jî bikin ku dikare bandor li barîna herêmî û guherîna germahiyê bike. Ji ber ku germahiya gerdûnî li dora 3°C zêde bûye, deverên xeternak ên wekê Hewza Wilkes û Hewza Aurora dibe ku di nav 2.000 salan de bimînin di bin avê de û dibe ku li van deveran bilindbûna asta deryayê bigihîje 6,4 metreyan. Ger germahî ji asta sala 2020an 2 °C kêmtir nebe, ihtimal heye ku qata qeşayê ya Antarktîkaya Rojava bi tevahî bihele. Hatiye payîn ku windabûna vê qata qeşayê heye bi tevahî ji holê rabe ev pêvajo bi qasê 500 û 13.000 sal berxwe bide. Ger qeşaya bilind hilweşe dibe ku asta deryayê bi qasê 3,3 mêtre bilind bibe û bi helandina qeşayên li ser çiyayan qeşayên bilind jî dibe ku asta deryayê bi qasê 4,3 metreyan bilind bike. Qata qeşaya Antarktîkaya Rojhilat ku li gorî deverên qeşayî yên din gelek aram e tenê dikare bi qasê 0,5 mête heta 0,9 mêtreyê asta deryayê bilind bike ku ev jî beşek piçûk ê ji bilind bûna 53,3 mêtreyan e ku di tevahiya helandina qata qeşayê de pêk tê. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commons|Antarctica|Antarktîka}} {{Parzemîn}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Antarktîka| ]] [[Kategorî:Cîhan]] [[Kategorî:Parzemîn]] t8att9eruys2rothinomg9c0piya2nc 2090444 2090443 2026-09-02T04:02:39Z Penaber49 39672 2090444 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdanka giştî}} '''Antarktîka'''<ref>{{Îzolî, 2007|r=1138|jêgirtin=Antarktîka}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ferhenga Erdnîgarîyê (Coğrafya)|Ferhenga Erdnîgarîyê]]|paşnav=Önen|pêşnav=Abdurrahman |weşanger=Stembol: Doz|sal=2008|rûpel=36}}</ref> yan jî '''Antarktîk'''{{Çavk}} ({{Bi-la|Antarctica}}) yek ji [[parzemîn]]ên cîhanê ye ku parzemîna herî başûr ê dinyayê û parzemîna herî kêm nifûs a cîhanê ye. Parzemîn bi tevahî li başûrê çembera Antarktîkayê ye û ji aliyê [[Okyanûsa Başûr]] (ku wekê Okyanûsa Antarktîkayê jî tê zanîn) ve hatiye dorpêçkirin ku [[Cemsera Başûr]] a erdnîgarî vedihewîne. Di heman demê de Antarktîka pêncem parzemîna herî mezin ê cîhanê ye ku bi qasê ji %40 ji [[Ewropa|Ewropayê]] mezintir e û rûbera parzemînê bi qasê 14.200.000 km² rûerd (an rûqeşa) vegirtiye. Piraniya Antarktîkayê bi qata qeşayê ya Antarktîkayê ve hatiye nixumandin ku qalindahiya navînî ya qeşayê bi qasê 1,9 km ye. Antarktîka bi navînî parzemîna herî sar, herî hişke û parzemîna herî bi ba û bahoz ê cîhanê ye û parzemîn ji asta deryayê xwedî bilindahiyeke navînî ye. Antarktîka bi piranî ji çoleke cemserî pêk hatiye ku barîna salane li peravê zêdetirî 200 mm ye û berf û barana li hundirê parzemînê gelek kêm e. Qeşayên parzemîn di warê ava şîrîn de gelek dewlemend e ku nêzîkê ji %70ê rezervên ava şirîn ên cîhanê li Antarktîkayê cemedgirtî ye. Hatiye payîn ger ku qeşaya Antarktîkayê bihele, dê asta deryayê ya [[Cîhan|cîhanê]] bi qasê 60 mêtreyan bilind bibe. Her wiha Antarktîka xwediyê rekora germahiya herî nizm a pîvandî yê li ser rûyê [[Dinya (gerstêrk)|Erdê]] ye ku nizmahiya germahiya bi qasê −89.2 °C hatiye pîvandin. Germahiya herêmên peravê di havînê de dikare bi qasê 10 °C bilind bibe. Cureyên xwemaliyên ajalan kêzik, nematod, pengûen, fok û tardigrad in. Li cihên ku nebat lê hene, bi piranî bi awayê liken an kevzê ye. Refên qeşayê yên Antarktîkayê dibe ku cara yekem di sala 1820an de, di dema sefereke rûsî de ku ji aliyê Fabian Gottlieb von Bellingshausen û Mikhail Lazarev ve hatibû birêvebirin, hatine dîtin. Di dehsalên piştê seferên wan, di seferên fransî, amerîkî û brîtanî de li parzemînê lêkolînên zêdetir hatine kirin. Yekem derketina piştrastkirî ya Antarktîkayê ji aliyê tîmeke norwêcî ve di sala 1895an de pêk hatiye. Di destpêka sedsala 20an de, çend seferên navxwe yên parzemînê çêbûne. Lêkolînerên brîtanî Douglas Mawson, Edgeworth David û Alistair Mackay yekem kes bûn ku di sala 1909an de gihîştine [[Cemsera Başûr]] a manyetîkî û cemsera başûr a erdnîgarî jî yekem car di sala 1911an de lêkolînerê norwêcî Roald Amundsen gihiştiye cemserê. Ji aliyê îdarî ve Antarktîka ji aliyê nêzîkê 30 welatan ve tê birêvebirin ku hemî jî endamên sîstema peymana Antarktîkayê ya sala 1959an in. Li gorî şertên peymanê, çalakiyên leşkerî, kolandinên kanên madenê, teqînên nukleerî û avêtina bermayiyên nukleerî li Antarktîkayê qedexe ne. Geştiyarî, masîgirtin û lêkolîn çalakiyên sereke yên mirovan li Antarktîkayê û li derdora Antarktîkayê hene. Di mehên havînê de nêzîkê 5.000 kes li stasyonên lêkolînê dimînin û ev hejmar di mehên zivistanê de dadikeve 1.000 kesan. Her çiqas parzemîn dûr be jî, çalakiyên mirovan bi rêya qirêjî, guherîna avhewayê û bi rêya tenikbûna [[tebeqeya ozonê]] bandoreke neyînî li ser Antarktîkayê dihêle. Helîna qata qeşayê ya [[Antarktîkaya Rojava]] ya ku potansiyeleke nearam e, di pêşbîniyên bilindbûna [[asta deryayê]] yên di asta sedsalê de bûye sedema nezelaliyeke herî mezin û heman helîn bandorê li ser serûbinkirina gera [[Okyanûsa Başûr]] jî dike ku di dawiyê de dikare bibe sedema bandorên girîng li ser avhewaya [[Nîvkada Başûr]] û hilberîna Okyanûsa Başûr. == Etîmolojî == [[Wêne:1657 map Polus Antarcticus.jpg|thumb|Nexşeya cemserî ya herî başûrê Dinyayê]] Navê ku ji parzemînê hatiye dayîn ji peyva antarktîka hatiye ku ji peyva fransî ya navîn ''antartique'' an ''antarctique'' ('li hemberî Arktîkê') û piştre ji peyva latînî ''antarcticus'' ('li hemberî bakur') hatiye. Navê Antarktîkus ji peyvên yewnanî ἀντι- ('dij-') û ἀρκτικός (arktikos, 'ya hirçê [Ursa Major], bakur') hatiye.<ref name=":0">{{Cite book |sernav=Lettinck 2021, p. 158.}}</ref> Fîlozofê yewnanî Arîstoteles li dora 350 {{bz}} de di ''Meteorolojiyê'' de li ser "herêma Antarktîkê" nivîsandiye. Li gorî raporê, erdnîgarnasê yewnanî Marinusê ji Tîrusê ev nav di nexşeya xwe ya cîhanê ya sedsala duyem a {{pz}} de ku niha winda bûye, bi kar aniye. Nivîskarên romayî Gaius Julius Hyginus û Apuleius ji bo cemsera başûr navê yewnanî yê latînîkirî polus antarcticus bi kar anîne ku ji wir peyva fransî ya kevin ''pole antartike'' (nûjen ''pôle antarctique'')<ref>{{Cite book |sernav=Hyginus 1992, p. 176.}}</ref> ku di sala 1270an de hatiye piştrastkirin û ji wir jî peyva îngilîziya navîn pol antartik ku cara yekem di lêkolîneke ji aliyê nivîskarê îngilîzî Geoffrey Chaucer ve hatiye nivîsandin, hatiye wergirtin.<ref name=":0" /> Ramanên ewropî yên di derbarê hebûna Terra Australis ku parzemîneke berfirehê li başûrê dûr ê cîhanê ye ku ji bo hevsengî kirina axên bakurê [[Ewropa]], [[Asya]] û [[Afrîkaya Bakur]] pêk tîne, wekê têgeheke rewşenbîrî, ji kevnariya klasîk ve hebû. Ji ber vê yekê ''Terra Australis'' navê ku ji bo hemî girseyên bejayî yên hîpotetîk ên ku tê pêşniyar kirin ku li cihê ku niha tê zanîn Antarktîka heye, hatibû bikaranîn.<ref>{{Cite book |sernav=Mericq 1987, pp. 90–91: 'They published maps and charts based on the hypothesis that Tierra del Fuego was the beginning of that Terra Australis. The first person ever to have rights over these lands was Pedro Sancho de la Hoz, who received them through a special decree signed by Emperor Charles V on 24 January 1539.'}}</ref> Îdiaya hebûna axek wisa heta keşfkirina Awistralyayê ku ji aliyê ewropiyan ve hatiye keşfkirin, berdewam kiriye.<ref>{{Cite book |sernav=Scott, Hiatt & McIlroy 2012, pp. 2–3.}}</ref> Di destpêka sedsala 19an de keşifger Matthew Flinders guman li hebûna parzemîneke cuda yê li başûrê Awistralyayê (ku di wê demê wekê New Holland hatiye binavkirin) kiriye û ji ber vê yekê pêşniyar kiriye ku li cihê wê navê "Terra Australis" ji bo [[Awistralya|Awistralyayê]] were bikar anîn.<ref>{{Cite book |sernav=Cawley 2015, p. 130.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=McCrone & McPherson 2009, p. 75.}}</ref> Di sala 1824an de rayedarên kolonyal ên li Sîdneyê bi fermî navê parzemîna New Hollandê wekê Awistralya guhertine û peyva "Terra Australis" wekê referansek ji bo navê Antarktîkayê hiştine. Di dehsalên piştre de, erdnîgaran hevokên wekê "parzemîna Antarktîkayê" bi kar anîne. Wan li cihê vê navê li naveke helbestî geriyane û navên wekê ''Ultima'' û ''Antipodea'' pêşniyar kirine.<ref>{{Cite book |sernav=Cameron-Ash 2018, p. 20.}}</ref> Ji bo binavkirina parzemînê navê Antarktîka di salên 1890î de hatiye pejirandin û bikaranîna yekem ê vê navê ji aliyê kartografê skotlendî John George Bartholomew pêk hatiye.<ref>{{Cite web |url=https://digital.nls.uk/bartholomew/highlights/antarctica.html#:~:text=Edinburgh%20geographer%20and%20mapmaker%20John,since%20the%20first%20century%20AD. |sernav=Highlights from the Bartholomew Archive: The naming of Antarctica}}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Antarctica.svg|thumb|300px|Nexşeyek ku Antarktîkaya Rojhilat li rastê Çiyayên Transantarktîk û Antarktîkaya Rojava li çepê ye, nişan dide.]] Antarktîka ku bi awayekî asîmetrîk li dora cemsera başûr û bi piranî li başûrê çembera Antarktîkayê (ku yek ji pênc çemberên sereke yên firehiyê ye ku nexşeyên cîhanê nîşan didin) cih digire ku ji aliyê [[Okyanûsa Başûr]] ve hatiye dorpêçkirin. Di heman de çem ên avan li Antarktîkayê hene ku çemê herî dirêj ê parzemînê çemê Onyxê ye. Her wiha Antarktîka bi qasê 14,2 milyon km² rûber vedigire ku hema hema du car ji rûbera [[Awistralya|Awistralyayê]] mezintir e ku bi vê rûberê bûye pêncem parzemîna herî mezin ê cîhanê. Xeta perava Antarktîkayê bi qasê 18.000 km dirêj e ku ji sala 1983an vir ve çar celebên peravê li parzemînê hene ku perav ji %44ê peravê ji qeşayên avjenî, ji %38 ji dîwarên qeşayê pêk tê ku li ser keviran dimînin, ji %13 ji deverên qeşayî an jî qiraxa cemedên bilind pêk tê û ji %5ê ji parvên mayî jî ji kevirên vekirî pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |sernav=Antarctica - The World Factbook |malper=www.cia.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en |archive-date=2022-05-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220509192134/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: glaciological and geophysical folio |paşnav=Drewry |pêşnav=D. J. |weşanger=University of Cambridge, Scott Polar Research Institute |tarîx=1983 |isbn=978-0-901021-04-5 |cih=Cambridge}}</ref> Golên ku di binê qeşaya parzemînî de dimînin, bi piranî li geliyên hişk ên McMurdo an jî li gelek oazên cûda çêbûne.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> [[Gola Vostokê]] ku di bin stasyona Vostok a [[Rûsya|Rûsyayê]] de hatiye dîtin, mezintirîn gola binqeşayê ya cîhanê û yek ji mezintirîn golên cîhanê ye. Berê hatiye bawer kirin ku gol bi milyonan salan hatiye girtin lê di roja îro de zanyaran texmîn kirine ku ava golê her 13.000 sal carekê bi helandin û cemidandina hêdî ya qeşayê hatiye guhertin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=David |tarîx=2019-06-27 |sernav=Antarctica |url=https://academic.oup.com/book/62792 |kovar=OUP Academic |ziman=en |doi=10.1093/wentk/9780190641320.001.0001}}</ref> Di mehên havînan de qeşa li qiraxên golan dikare bihele û xendekên şil bi awayekê demkî çêdibin. Di heman demê de li Antarktîkayê hem golên ava şor û hem jî golên ava şirîn hene.<ref name=":1" /> [[Wêne:Mount Vinson from NW at Vinson Plateau by Christian Stangl (flickr).jpg|thumb|Dîmenek ji çiyayê Vînsonê ku li bakurê rojavayê Antarktîkayê ye û bilindeya herî bilind ê Antarktîkayê ye]] Antarktîka ji aliyê Çiyayên Transantarktîk ve hatiye dabeşkirin ku ji erdê Vîktoryayê heta [[Deryaya Rossê]] dirêj dibin ku ev her alî di nav xwe de Antarktîkaya Rojava û Antarktîkaya Rojhilat vedigirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: Earth's Own Ice World |paşnav=Carroll |pêşnav=Michael |weşanger=Springer |tarîx=2018-05-16 |isbn=978-3-319-74623-4 |paşnav2=Lopes |pêşnav2=Rosaly}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ji |pêşnav=Fei |paşnav2=Gao |pêşnav2=Jinyao |paşnav3=Li |pêşnav3=Fei |paşnav4=Shen |pêşnav4=Zhongyan |paşnav5=Zhang |pêşnav5=Qiao |paşnav6=Li |pêşnav6=Yongdong |tarîx=2017-10-16 |sernav=Variations of the effective elastic thickness over the Ross Sea and Transantarctic Mountains and implications for their structure and tectonics |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0040195117302937 |kovar=Tectonophysics |cild=717 |rr=127–138 |doi=10.1016/j.tecto.2017.07.011 |issn=0040-1951}}</ref> Piraniya Antarktîkayê bi tebeqeyên qeşayê ya Antarktîkayê ve hatiye nixumandin ku bi navînî 1,9 km qalindahiya qeşayan hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fretwell |pêşnav=P. |paşnav2=Pritchard |pêşnav2=H. D. |paşnav3=Vaughan |pêşnav3=D. G. |paşnav4=Bamber |pêşnav4=J. L. |paşnav5=Barrand |pêşnav5=N. E. |paşnav6=Bell |pêşnav6=R. |paşnav7=Bianchi |pêşnav7=C. |paşnav8=Bingham |pêşnav8=R. G. |paşnav9=Blankenship |pêşnav9=D. D. |paşnav10=Casassa |pêşnav10=G. |paşnav11=Catania |pêşnav11=G. |paşnav12=Callens |pêşnav12=D. |paşnav13=Conway |pêşnav13=H. |paşnav14=Cook |pêşnav14=A. J. |paşnav15=Corr |pêşnav15=H. F. J. |tarîx=2013-02-28 |sernav=Bedmap2: improved ice bed, surface and thickness datasets for Antarctica |url=https://tc.copernicus.org/articles/7/375/2013/ |kovar=The Cryosphere |ziman=English |weşanger=Copernicus GmbH |cild=7 |hejmar=1 |rr=375–393 |doi=10.5194/tc-7-375-2013 |issn=1994-0416}}</ref> Tebeqeya qeşayê ji xeynî ji xeynî çend oazanên li geliyên hişk ên McMurdo tevahiya parzemînê nixumandine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://antarcticsun.usap.gov/science/4184/ |sernav=The Antarctic Sun: News about Antarctica - The Lost Dry Valleys of the Polar Plateau |malper=antarcticsun.usap.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en |archive-date=2022-01-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220115223943/https://antarcticsun.usap.gov/science/4184/ |url-status=dead }}</ref> Çend çemên qeşayî yên Antarktîkayê ku ber bi refên qeşayî yên Antarktîkayê ve diherikin, pêvajoyeke ku wekê dînamîkên tebeqeyên qeşayê hatine pênasekirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gfdl.noaa.gov/ice-sheet-dynamics/ |sernav=Ice Sheet Dynamics – Geophysical Fluid Dynamics Laboratory |malper=www.gfdl.noaa.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31}}</ref> Antarktîkaya Rojhilat ji Coats Land, Queen Maud Land, Enderby Land, Mac. Robertson Land, Wilkes Land û Victoria Land pêk hatiye. Ji xeynî beşek piçûk, hemî deverên parzemînê di nav nîvkada rojhilat de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctic Climate Evolution |paşnav=Florindo |pêşnav=Fabio |weşanger=Elsevier |tarîx=2008-10-10 |isbn=978-0-08-093161-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yUu-x70CZEcC |paşnav2=Siegert |pêşnav2=Martin}}</ref> Li ser û dora Antarktîkayê gelek girav hene ku piraniya wan giravên volkanîk in û li gorî pîvanên jeolojîk pir ciwan in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://figshare.utas.edu.au/articles/journal_contribution/Origin_and_evolution_of_the_sub-Antarctic_islands_the_foundation/24483391 |sernav=Quilty, Patrick Gerard |malper=figshare.utas.edu.au |roja-gihiştinê=2026-08-31 |doi=10.26749/rstpp.141.1.35}}</ref> Îstîsnayên herî berbiçav giravên [[deşta Kerguelenê]] ne ku girava herî kevin li dora 40 milyon sal berê niha çêbûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Olierook |pêşnav=Hugo K. H. |paşnav2=Jourdan |pêşnav2=Fred |paşnav3=Merle |pêşnav3=Renaud E. |paşnav4=Timms |pêşnav4=Nicholas E. |paşnav5=Kusznir |pêşnav5=Nick |paşnav6=Muhling |pêşnav6=Janet R. |tarîx=2016-04-15 |sernav=Bunbury Basalt: Gondwana breakup products or earliest vestiges of the Kerguelen mantle plume? |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0012821X1630019X |kovar=Earth and Planetary Science Letters |cild=440 |rr=20–32 |doi=10.1016/j.epsl.2016.02.008 |issn=0012-821X}}</ref> Girê Vinson a li çiyayên Ellsworthê bi bilindahiya 4.892 mêtreyê bilindeya herî bilind ê Antarktîkayê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hall Ball Kiwi Mountaineers From Mount Cook To Everest |paşnav=Monteath |pêşnav=Colin |weşanger=Cloudcap |tarîx=1997 |isbn=978-0-938567-42-4 |url=https://www.worldcat.org/title/38585390 |oclc=38585390}}</ref> Çiyayê Erebusa li Girava Rossê volkana herî başûrî ya cîhanê ye û her roj nêzîkê 10 caran diteqe. Xweliya ji teqînên volkanîk 300 kîlometre dûrî kratera volkanîk hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/48987684 |sernav=Antarctica : an encyclopedia from Abbott ice shelf to zooplankton {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en}}</ref> Delîlên hejmareke mezin ji volkanan di bin qeşayê de hene ku ger asta çalakiyê bilind bibe, dibe ku ji bo tebeqeya qeşayê xetereyek çêbike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: Earth's Own Ice World |paşnav=Carroll |pêşnav=Michael |weşanger=Springer |tarîx=2018-05-16 |isbn=978-3-319-74623-4 |paşnav2=Lopes |pêşnav2=Rosaly}}</ref> Qubeya qeşayê ya bi navê Dome Argus li Antarktîkaya Rojhilat e ku bi qasê bilindahiya 4.091 metreyan bilind ew û qada qeşayê ya herî bilind ê Antarktîkayê ye. Ev gir yek ji cihên herî sar û hişk ên cîhanê ye ku germahî ya li vir heya −90 °C ê dadikeve û barîna salane jî bi qasê 1-3 sm ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica And The Arctic Circle, A Geographic Encyclopedia Of The Earth's Polar Regions |tarîx=2014-04-01 |url=http://archive.org/details/antarctica-and-the-arctic-circle-2-volumes-a-geographic-encyclopedia-of-the-earths-polar-regions}}</ref> == Dîroka jeolojîk == Ji dawiya serdema meoproterozoîkê heta serdema kretasyeyê, Antarktîka beşek ji superparzemîna [[Gondwana|Gondwanayê]] bû û parzemîn bi pêvajoya tevgerên Antarktîkaya îro ji ber ku Gondwana hêdî hêdî ji hev perçe bûye, li dora 183 milyon sal berê îro ava bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctic News Clips |weşanger=National Science Foundation |tarîx=1995 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=HcTrAAAAMAAJ&pg=PA109}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> Di demek dirêj a serdema fanerozoyîkê de Antarktîka xwedî avhewayek tropîkal ê nerm bû û ew bi daristanên berfireh nixumandî bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Klages |pêşnav=Johann P. |paşnav2=Salzmann |pêşnav2=Ulrich |paşnav3=Bickert |pêşnav3=Torsten |paşnav4=Hillenbrand |pêşnav4=Claus-Dieter |paşnav5=Gohl |pêşnav5=Karsten |paşnav6=Kuhn |pêşnav6=Gerhard |paşnav7=Bohaty |pêşnav7=Steven M. |paşnav8=Titschack |pêşnav8=Jürgen |paşnav9=Müller |pêşnav9=Juliane |paşnav10=Frederichs |pêşnav10=Thomas |paşnav11=Bauersachs |pêşnav11=Thorsten |paşnav12=Ehrmann |pêşnav12=Werner |paşnav13=van de Flierdt |pêşnav13=Tina |paşnav14=Pereira |pêşnav14=Patric Simões |paşnav15=Larter |pêşnav15=Robert D. |tarîx=2020 |sernav=Temperate rainforests near the South Pole during peak Cretaceous warmth |url=https://www.nature.com/articles/s41586-020-2148-5 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=580 |hejmar=7801 |rr=81–86 |doi=10.1038/s41586-020-2148-5 |issn=1476-4687}}</ref> === Serdema paleozoyîkê (539–252 milyon sal berê) === [[Wêne:Glossopteris sp. (fossil leaf) (Permian; Antarctica) 1 (49063572172) (cropped).jpg|thumb|300px|Ji serdema permeya Antarktîkayê pelgeke ''Glossopteris sp.'' yê]] Germbûna berdewam bûye sedem ku piraniya Gondwanayê ziwa bibe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Vegetation of Antarctica Through Geological Time |paşnav=Cantrill |pêşnav=David J. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012-11-22 |isbn=978-0-521-85598-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=sOGH4xaioRUC |paşnav2=Poole |pêşnav2=Imogen}}</ref> Di serdema triyasiyê de Antarktîka ji aliyê cûreyeke giyayên bi tov (pteridosperms) ve serdest bû ku ji cinsê Dicroidiumê bûn ku wekê daran mezin dibûn. Florayên din ên triasiyê ginkgophytes, sîkadofites, darên konîfer û sphenopsid bûn. Tetrapod (ajaleke çar ling) cara yekem di serdema triyasiya destpêkê de li Antarktîkayê hatine dîtin û fosîlên herî kevn ên naskirî di formasyona fremouw a çiyayên Transantarktîkê de hatine dîtin. Sînapsîd (ku wekê "xijendeyên mîna memikdaran" jî têne zanîn) cureyên wekê Lystrosaurus di nav de hebû û di serdema triyasiya destpêkê de zêde bûn. Nîvgirava Antarktîkayê di serdema jurasiyê de (206 heta 146 milyon sal berê) dest bi avakirina xwe kiriye. Afrîka di serdema jurasiyê li de dora 160 milyon sal berê ji Antarktîkayê dabeş bûye û piştre jî di serdema kretasiya destpêkê de nîvgirava Hindistanê (nêzîkî 125 milyon sal berê) ji heman parzemînan dabeş bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rolland |pêşnav=Yann |paşnav2=Bernet |pêşnav2=Matthias |paşnav3=van der Beek |pêşnav3=Peter |paşnav4=Gautheron |pêşnav4=Cécile |paşnav5=Duclaux |pêşnav5=Guillaume |paşnav6=Bascou |pêşnav6=Jérôme |paşnav7=Balvay |pêşnav7=Mélanie |paşnav8=Héraudet |pêşnav8=Laura |paşnav9=Sue |pêşnav9=Christian |paşnav10=Ménot |pêşnav10=René-Pierre |tarîx=2019-01-15 |sernav=Late Paleozoic Ice Age glaciers shaped East Antarctica landscape |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0012821X18306460 |kovar=Earth and Planetary Science Letters |cild=506 |rr=123–133 |doi=10.1016/j.epsl.2018.10.044 |issn=0012-821X}}</ref> Piştê kêmbûna qeşayê di nîvê duyem ê serdema permiyana destpêkê de, erd ji aliyê glossopterids (komeke nebatan a tovkirî ya nemabûyî ya bê xizmên zindî) ve serdest bû ku nebata herî berbiçav Glossopteris bû ku dareke wekê ku di axên tijî av de şîn dibe, hatiye şîrove kirin ku depoyên komirê yên berfireh çêkirine. Nebatên din ên ku di dema Permiyeyê de li Antarktîkayê hatine dîtin ''Cordaitales'', ''sphenopsids'', ''ferns'' û ''lycophytes'' in.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Vegetation of Antarctica Through Geological Time |paşnav=Cantrill |pêşnav=David J. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012-11-22 |isbn=978-0-521-85598-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=sOGH4xaioRUC |paşnav2=Poole |pêşnav2=Imogen}}</ref> Di dawiya serdema permiyeyê de avhewa li ser piraniya [[Gondwana|Gondwanayê]] hişktir û germtir bûye û ekosîstemên daristanên ''glossopteridan'' wekê beşek ji bûyera tunebûna permî-triyasî hilweşiyane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Past Antarctica: Paleoclimatology and Climate Change |paşnav=Franganillo |pêşnav=Marc Oliva i |weşanger=Elsevier Science & Technology |tarîx=2020 |isbn=978-0-12-817925-3 |paşnav2=Fernandez |pêşnav2=Jesus Ruiz}}</ref> Di serdema paleozoyîkê de ti delîl tinene ku nîşan bide ka tetrapod li Antarktîkê jiyane an na.<ref>{{Cite web |url=https://pubs.usgs.gov/of/2007/1047/ea/of2007-1047ea047.pdf |sernav=Collinson, James; William R., Hammer (2007). Migration of Triassic tetrapods to Antarctica (PDF). 10th International Symposium on Antarctic Earth Sciences.}}</ref> Darên ginkgo, konîfer, Bennettitale, nebatên poçikê hespan, fern û sikad di wê demê de pir bûn. Nêzîkê 80 milyon sal berê nebatên kulîlkdar bûne komên nebatan ên herî cihêreng ên li ser parzemînê. Her çiqas darên behîvê yên başûr (Nothofagus) ber bi dawiya kretasyeyê ve berbiçav bin jî li Antarktîkaya Rojava daristanên pelderzî di seranserê serdema kretasyeyê de (146–66 milyon sal berê) de serdest bûn. Her çiqas tenê çend cinsên dînezorên Antarktîkayê (Cryolophosaurus û Glacialisaurus, ji Formasyona Hanson a serdema jurasiya destpêka çiyayên Transantarktîkê û Antarctopelta, Trinisaura, Morrosaurus û Imperobator ji kretasya dereng a nîvgirava Antarktîkayê) hatine vegotin, Ammonît li deryayên derdora Antarktîkayê pir belav bûn û dînezor jî hebûn. === Serdema mezozoîkê (252 û 66 milyon sal berê) === === Serdema senozoyîkê (66–10 milyon sal berê) === [[Wêne:Eocene-Paleocene-circumpolar.svg|thumb|Pêkhatina herika çerxa derdorî ya Antarktîkayê ji perçebûna dawî ya pira bejahî ya Antarktîkayê]] Di destpêka serdema paleojenê de girêdana pira bejahî ya pira Antarktîkayê, Antartîkayê bi Amerîkaya Başûr û her wiha bi başûrê rojhilatê Awistralyayê ve berdewam kiriye. Fauna ji Formasyona La Mesetaya li nîvgirava Antarktîkayê ku dîroka wê vedigere serdema eosenê, pir dişibihe faunayên wekhev ên Amerîkaya Başûr ku ajalên wekê ajalên bi kîsik (marsupials), xenarthran, litoptern û ungulatesê bi sim û her wiha gondwanatheres û dibe ku meridiolestidans hebûn. Hatiye texmînkirin ku ajalên bi kîsik di destpêka eosenê de ji Amerîkaya Başûr bi rêya Antarktîkayê belavê Awistralyayê bûne. Nêzîkê 53 milyon sal berê Awistralya û Gîneya Nû ji Antarktîkayê veqetiyane û Deriyê Tazmanyayê vebûye. Modelên erdnîgariya Antarktîkayê nîşan didin ku ev herikîn û her wiha çerxa paşvegerê ya xwedî kirinê ji ber kêmbûna asta CO₂yê çêbûye û bûye sedema afirandina qeşayên piçûk û qeşayên mayînde yên cemserî. Her ku asta CO₂yê zêdetir kêm bûye, qeşayê dest bi berfirehbûneke bilez kiriye û cihê daristanên ku heta wê demê Antarktîkayê vedişartin girtiye. Ekosîstemên tundrayê li Antarktîkayê heta 14 û 10 milyon sal berê niha hebûna xwe berdewam kirine û piştre sarbûna zêdetir bûye sedema tunekirina van tundrayan. === Serdema hemdem === Her çiqas jeolojiya Antarktîkayê bi piranî ji aliyê qeşaya parzemînî ve hatibe veşartin jî, parzemîn dikare bi teknîkên wekê ji hestkirina ji dûr ve, radara ku di bin erdê de derbas dibe û wêneyên satelîtê werin lêkolîn kirin. Ji aliyê jeolojîk ve, Antarktîkaya Rojava pir dişibihe Andên Amerîkaya Başûr. Nîvgirava Antarktîkayê bi bilindbûna jeolojîk û veguherîna sedîmentên binê deryayê ku veguheriye kevirên metamorfîk, çêbûye. Antarktîkaya Rojava bi yekbûna çend plakayên parzemînî çêbûye ku di encamê de hejmarek rêzeçiyayên li herêmê çêbûne ku rêzeçiyayên herî berbiçav çiyayên Ellsworthê bûn. Hebûna sîstema rift a Antarktîkaya Rojava bûye sedema volkanîzma li ser sinorê di navbera Antarktîkaya Rojava û Rojhilat de û her wiha bûye sedema çêbûna çiyayên Transantarktîkê. Antarktîka Rojhilat ji aliyê jeolojîk ve devereke pirreng e. Avabûna Antarktîka Rojhilat di serdema arkeyî (4.000 –2.500 milyon sal berê) de dest pê kiriye û di serdema kambriyê de rawestiyaye. Herêm li ser kratoneke kevirî hatiye avakirin ku bingeha mertala prekambriyê ava kiriye. Li ser bingehê komir û kevirên qûmê, kevirên kilsinî û şêl hene ku di serdemên devonî û jurasiyê de hatine danîn ku çiyayên Transantarktîkê çêbikin. Li deverên peravê çiyayên wekê rêzeçiyayê Shackletonê û Vîktorya Land û hinek şikestekên tektonîk çêbûne. Komir cara yekem li Antarktîkayê li nêzîkê çiyayên Beardmoreyê ji aliyê Frank Wild ve di sefera Nimrod de di sala 1907an de hatiye tomar kirin û tê zanîn ku komirê pileya nizm li gelek deverên çiyayên Transantarktîkê heye. Çiyayên prens Charles depoyên hesinê vedihewînin û li Deryaya Rossê jî qadên neftê û gaza xwezayî hene. == Avhewa == {{multiple image | direction = vertical | total_width = 300 | header = | footer = | image1 = Fryxellsee Opt.jpg | alt1 = | caption1 = Qeşaya şîn ku gola Fryxell a li çiyayên Transantarktîkê nixumandiye | image2 = AntarcticaSummer.jpg | alt2 = | caption2 = Di meha kanûna sala 2006an de şert û mercên nerm ê li nêzîkê peravê }} Antarktîka parzemîna herî sar, parzemîna herî bi bahoz û parzemîna herî hişk ê Dinyayê ye. Li nêzîkê peravên parzemînê, germahî di havînê de dikare ji 10 °C ê derbas bibe û di mehên zivistanê de heya -40 °C dadikeve. Li ser deverên bilind ên navendî, germahî di mehên havînê de dikare heya -30 °C dakeve û di mehên zivistanê de jî germahiya heman deverê heya -80 °C ê dadikeve. Germahiya hewayê ya xwezayî ya herî nizm a ku li ser Erdê hatiye tomarkirin di 21ê tîrmeha sala 1983an de li stasyona Vostok a Rûsyayê li Antarktîkayê bi qasê -89.2 °C hatiye tomarkirin. Di sala 2010an de bi rêya satelîta germahiyeke hewayê germahiya parzemînê bi qasê −94.7 °C hatiye tomar kirin lêbelê dibe ku ji ev rêje ji sermaya li ser rûyê erdê bi bandor bûye ku li bilindahiya 2 mêtre li jorê rûyê erdê nehatiye tomar kirin ku ji bo tomarên fermî yên germahiya hewayê tê xwestin. Ji ber ku piraniya Antarktîkayê ji asta deryayê ji 3.000 mêtre bilindtir e, Antarktîka ji herêma Arktîkê sartir e. Germahiya Okyanûsa Arktîkê bi rêya qeşaya deryayê ya Arktîkê ber bi parzemînê ve hatiye veguhastin û bi awayê hewaya li herêma Arktîkê nerm dibe. Antarktîka çoleke cemserî ye ku barîna parzemînê kêm e. Parzemîn salane bi navînî nêzîkê 150 mm av werdigire ku bi piranî bi awayê şilopeyê ye. Deverên navxweyî hişktir e û di tevahiya salê herî zêde bi qasê 50 mm baran werdigire lê herêmên peravê bi gelemperî ji 200 mm zêdetir baran werdigirin. Li çend deverên qeşaya şîn, ba û sublîmasyon ji berfa ku dibare zêdetir berfê radike. Li geliyên hişk, heman bandor li ser bingehek kevirî çêdibe ku dibe sedema jîngeheke bêber û hişk. === Cudahiyên herêmî === Antarktîkaya Rojhilat ji ber bilindahiya xwe ya bilind ve ji Antarktîkaya Rojava sartir e. Eniyên hewayê bi zêde derbasê deverên navendî yên parzemînê nabin ku ev jî dibe sedem ku navenda parzemînê sar û hişk bimînin û dibe sedema ku bayên deverê bi leza nerm bimînin. Barîna berfa li beşa perava Antarktîkayê barîneke pir gelemperî ye ku li wir di nav 48 demjimêran de berf dikare bi qasê 1.22 mêtreyê bibare. Li qiraxa parzemînê, bayên katabatîk ên bihêz ên ji platoya cemserî pir caran bi hêza bahozê çêdibin. Di mehên havînê de ji ber ku her roj 24 demjimêrên tîrêjên rojê li wir tên wergirtin, li Cemsera Başûr ji ekvatorê zêdetir tîrêjên rojê digihîjin rûyê erdê. === Guherîna avhewayê === Tevê devera xwe yê îzolekirî, Antarktîka di dehsalên dawî de ji ber belavbûna gazên serayê, germ bûye û hinek ji beşên qeşayên xwe winda kiriye. Antarktîkaya Rojava ji sala 1950an heta sala 2000an di heyamên dehsalan de ji 0,1 °C zêdetir germ bûye û nîvgirava Antarktîkayê ya ku li ber çavan e ji nîvê sedsala 20an vir ve bi qasê 3 °C germ bûye. Antarktîkaya Rojhilat ku li gorî Antarktîkaya Rojava sar e û avhewaya deverê sekan (stabîl) heta salên 2000î germahî nîşan nedaye. Li dora Antarktîkayê, Okyanûsa Başûr ji her okyanûseke din zêdetir germahiya okyanûsê kişandiye û li kûrahiyên bi qasê 2.000 mêtreyan germbûneke berbiçav çêbûye. Li dora Antarktîka Rojava, okyanûs ji sala 1955an vir ve bi qasê 1 °C germ bûye. Germbûna Okyanûsa Başûr a li dora Antarktîkayê bûye sedema qelsbûn an jî hilweşîna refikên qeşayên ku li derveyî qeşayan digeriyan û hevsengiya wan pêk dianiyan. Her çiqas perê qeşayên Antarktîkaya Rojhilat ku berdewam dike ku li hundirê welêt qeşayê zêde bike jî gelek cemedên peravê giraniya xwe winda dikin û paşve dikişin ku ev jî dibe sedema windabûna giştî ya qeşayên li seranserê Antarktîkayê. Hatiye payîn ku heta sala 2100an ku windabûna qeşaya li Antarktîkayê bi qasê 11 santî metreyan bilindbûna asta deryayê ya gerdûnî zêde bike. Bi germbûna zêdetir re îhtimala bêîstîqrariyê pir zêdetir dibe û dikare bilindbûna asta deryayê ya gerdûnî ya sedsala 21ê du caran zêdetir bike. Ava heliyayî ya nû ya ji qeşayê ava binê Antarktîkayê ya şor firk dike û şaneya jêrîn a gera serûbinkirina Okyanûsa Başûr (SOOC) qels dike. Her çiqas bandorên tevahî tê payîn ku di nav çend sedsalan de çêbibin jî, li gorî hinek lêkolînan, hilweşîna tevahî ya SOOCê dikare di navbera 1.7 °C û 3 °C germbûna gerdûnî de çêbike. Ev barîna kêm ê li nîvkada başûr û barîna zêde yê li nîvkada bakur, dibe sedema kêmbûna masîgirî ya li Okyanûsa başûr û hilweşîna potansiyel a hinek ekosîstemên deryayî vedigire. Her çiqas gelek cureyên Antarktîkayê nehatibin keşifkirin jî, zêdebûna flora Antarktîkayê ya belgekirî heye û ji u bo parastina jîngeheke guncavê faunayên mezin ên wekê pengûenan zehmetî hene. Helandina erdên cemed girtî dibe ku ji bo erdên bê cemed bibe sedema gazên serayê û qirêjiya cemedgirtî ya berê ku bi helandinê re derdikeve holê. Germbûna Antarktîkayê û guhertinên têkildar di gera Okyanûsa Başûr de dikarin bandorê li şêwazên avhewayê yên li hinek deverên Afrîkayê jî bikin ku dikare bandor li barîna herêmî û guherîna germahiyê bike. Ji ber ku germahiya gerdûnî li dora 3°C zêde bûye, deverên xeternak ên wekê Hewza Wilkes û Hewza Aurora dibe ku di nav 2.000 salan de bimînin di bin avê de û dibe ku li van deveran bilindbûna asta deryayê bigihîje 6,4 metreyan. Ger germahî ji asta sala 2020an 2 °C kêmtir nebe, ihtimal heye ku qata qeşayê ya Antarktîkaya Rojava bi tevahî bihele. Hatiye payîn ku windabûna vê qata qeşayê heye bi tevahî ji holê rabe ev pêvajo bi qasê 500 û 13.000 sal berxwe bide. Ger qeşaya bilind hilweşe dibe ku asta deryayê bi qasê 3,3 mêtre bilind bibe û bi helandina qeşayên li ser çiyayan qeşayên bilind jî dibe ku asta deryayê bi qasê 4,3 metreyan bilind bike. Qata qeşaya Antarktîkaya Rojhilat ku li gorî deverên qeşayî yên din gelek aram e tenê dikare bi qasê 0,5 mête heta 0,9 mêtreyê asta deryayê bilind bike ku ev jî beşek piçûk ê ji bilind bûna 53,3 mêtreyan e ku di tevahiya helandina qata qeşayê de pêk tê. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commons|Antarctica|Antarktîka}} {{Parzemîn}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Antarktîka| ]] [[Kategorî:Cîhan]] [[Kategorî:Parzemîn]] 8eayhnok99k5frgezudp2ayto0kum5d 2090445 2090444 2026-09-02T04:07:04Z Penaber49 39672 /* Serdema mezozoîkê (252–66 milyon sal berê) */ 2090445 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdanka giştî}} '''Antarktîka'''<ref>{{Îzolî, 2007|r=1138|jêgirtin=Antarktîka}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ferhenga Erdnîgarîyê (Coğrafya)|Ferhenga Erdnîgarîyê]]|paşnav=Önen|pêşnav=Abdurrahman |weşanger=Stembol: Doz|sal=2008|rûpel=36}}</ref> yan jî '''Antarktîk'''{{Çavk}} ({{Bi-la|Antarctica}}) yek ji [[parzemîn]]ên cîhanê ye ku parzemîna herî başûr ê dinyayê û parzemîna herî kêm nifûs a cîhanê ye. Parzemîn bi tevahî li başûrê çembera Antarktîkayê ye û ji aliyê [[Okyanûsa Başûr]] (ku wekê Okyanûsa Antarktîkayê jî tê zanîn) ve hatiye dorpêçkirin ku [[Cemsera Başûr]] a erdnîgarî vedihewîne. Di heman demê de Antarktîka pêncem parzemîna herî mezin ê cîhanê ye ku bi qasê ji %40 ji [[Ewropa|Ewropayê]] mezintir e û rûbera parzemînê bi qasê 14.200.000 km² rûerd (an rûqeşa) vegirtiye. Piraniya Antarktîkayê bi qata qeşayê ya Antarktîkayê ve hatiye nixumandin ku qalindahiya navînî ya qeşayê bi qasê 1,9 km ye. Antarktîka bi navînî parzemîna herî sar, herî hişke û parzemîna herî bi ba û bahoz ê cîhanê ye û parzemîn ji asta deryayê xwedî bilindahiyeke navînî ye. Antarktîka bi piranî ji çoleke cemserî pêk hatiye ku barîna salane li peravê zêdetirî 200 mm ye û berf û barana li hundirê parzemînê gelek kêm e. Qeşayên parzemîn di warê ava şîrîn de gelek dewlemend e ku nêzîkê ji %70ê rezervên ava şirîn ên cîhanê li Antarktîkayê cemedgirtî ye. Hatiye payîn ger ku qeşaya Antarktîkayê bihele, dê asta deryayê ya [[Cîhan|cîhanê]] bi qasê 60 mêtreyan bilind bibe. Her wiha Antarktîka xwediyê rekora germahiya herî nizm a pîvandî yê li ser rûyê [[Dinya (gerstêrk)|Erdê]] ye ku nizmahiya germahiya bi qasê −89.2 °C hatiye pîvandin. Germahiya herêmên peravê di havînê de dikare bi qasê 10 °C bilind bibe. Cureyên xwemaliyên ajalan kêzik, nematod, pengûen, fok û tardigrad in. Li cihên ku nebat lê hene, bi piranî bi awayê liken an kevzê ye. Refên qeşayê yên Antarktîkayê dibe ku cara yekem di sala 1820an de, di dema sefereke rûsî de ku ji aliyê Fabian Gottlieb von Bellingshausen û Mikhail Lazarev ve hatibû birêvebirin, hatine dîtin. Di dehsalên piştê seferên wan, di seferên fransî, amerîkî û brîtanî de li parzemînê lêkolînên zêdetir hatine kirin. Yekem derketina piştrastkirî ya Antarktîkayê ji aliyê tîmeke norwêcî ve di sala 1895an de pêk hatiye. Di destpêka sedsala 20an de, çend seferên navxwe yên parzemînê çêbûne. Lêkolînerên brîtanî Douglas Mawson, Edgeworth David û Alistair Mackay yekem kes bûn ku di sala 1909an de gihîştine [[Cemsera Başûr]] a manyetîkî û cemsera başûr a erdnîgarî jî yekem car di sala 1911an de lêkolînerê norwêcî Roald Amundsen gihiştiye cemserê. Ji aliyê îdarî ve Antarktîka ji aliyê nêzîkê 30 welatan ve tê birêvebirin ku hemî jî endamên sîstema peymana Antarktîkayê ya sala 1959an in. Li gorî şertên peymanê, çalakiyên leşkerî, kolandinên kanên madenê, teqînên nukleerî û avêtina bermayiyên nukleerî li Antarktîkayê qedexe ne. Geştiyarî, masîgirtin û lêkolîn çalakiyên sereke yên mirovan li Antarktîkayê û li derdora Antarktîkayê hene. Di mehên havînê de nêzîkê 5.000 kes li stasyonên lêkolînê dimînin û ev hejmar di mehên zivistanê de dadikeve 1.000 kesan. Her çiqas parzemîn dûr be jî, çalakiyên mirovan bi rêya qirêjî, guherîna avhewayê û bi rêya tenikbûna [[tebeqeya ozonê]] bandoreke neyînî li ser Antarktîkayê dihêle. Helîna qata qeşayê ya [[Antarktîkaya Rojava]] ya ku potansiyeleke nearam e, di pêşbîniyên bilindbûna [[asta deryayê]] yên di asta sedsalê de bûye sedema nezelaliyeke herî mezin û heman helîn bandorê li ser serûbinkirina gera [[Okyanûsa Başûr]] jî dike ku di dawiyê de dikare bibe sedema bandorên girîng li ser avhewaya [[Nîvkada Başûr]] û hilberîna Okyanûsa Başûr. == Etîmolojî == [[Wêne:1657 map Polus Antarcticus.jpg|thumb|Nexşeya cemserî ya herî başûrê Dinyayê]] Navê ku ji parzemînê hatiye dayîn ji peyva antarktîka hatiye ku ji peyva fransî ya navîn ''antartique'' an ''antarctique'' ('li hemberî Arktîkê') û piştre ji peyva latînî ''antarcticus'' ('li hemberî bakur') hatiye. Navê Antarktîkus ji peyvên yewnanî ἀντι- ('dij-') û ἀρκτικός (arktikos, 'ya hirçê [Ursa Major], bakur') hatiye.<ref name=":0">{{Cite book |sernav=Lettinck 2021, p. 158.}}</ref> Fîlozofê yewnanî Arîstoteles li dora 350 {{bz}} de di ''Meteorolojiyê'' de li ser "herêma Antarktîkê" nivîsandiye. Li gorî raporê, erdnîgarnasê yewnanî Marinusê ji Tîrusê ev nav di nexşeya xwe ya cîhanê ya sedsala duyem a {{pz}} de ku niha winda bûye, bi kar aniye. Nivîskarên romayî Gaius Julius Hyginus û Apuleius ji bo cemsera başûr navê yewnanî yê latînîkirî polus antarcticus bi kar anîne ku ji wir peyva fransî ya kevin ''pole antartike'' (nûjen ''pôle antarctique'')<ref>{{Cite book |sernav=Hyginus 1992, p. 176.}}</ref> ku di sala 1270an de hatiye piştrastkirin û ji wir jî peyva îngilîziya navîn pol antartik ku cara yekem di lêkolîneke ji aliyê nivîskarê îngilîzî Geoffrey Chaucer ve hatiye nivîsandin, hatiye wergirtin.<ref name=":0" /> Ramanên ewropî yên di derbarê hebûna Terra Australis ku parzemîneke berfirehê li başûrê dûr ê cîhanê ye ku ji bo hevsengî kirina axên bakurê [[Ewropa]], [[Asya]] û [[Afrîkaya Bakur]] pêk tîne, wekê têgeheke rewşenbîrî, ji kevnariya klasîk ve hebû. Ji ber vê yekê ''Terra Australis'' navê ku ji bo hemî girseyên bejayî yên hîpotetîk ên ku tê pêşniyar kirin ku li cihê ku niha tê zanîn Antarktîka heye, hatibû bikaranîn.<ref>{{Cite book |sernav=Mericq 1987, pp. 90–91: 'They published maps and charts based on the hypothesis that Tierra del Fuego was the beginning of that Terra Australis. The first person ever to have rights over these lands was Pedro Sancho de la Hoz, who received them through a special decree signed by Emperor Charles V on 24 January 1539.'}}</ref> Îdiaya hebûna axek wisa heta keşfkirina Awistralyayê ku ji aliyê ewropiyan ve hatiye keşfkirin, berdewam kiriye.<ref>{{Cite book |sernav=Scott, Hiatt & McIlroy 2012, pp. 2–3.}}</ref> Di destpêka sedsala 19an de keşifger Matthew Flinders guman li hebûna parzemîneke cuda yê li başûrê Awistralyayê (ku di wê demê wekê New Holland hatiye binavkirin) kiriye û ji ber vê yekê pêşniyar kiriye ku li cihê wê navê "Terra Australis" ji bo [[Awistralya|Awistralyayê]] were bikar anîn.<ref>{{Cite book |sernav=Cawley 2015, p. 130.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=McCrone & McPherson 2009, p. 75.}}</ref> Di sala 1824an de rayedarên kolonyal ên li Sîdneyê bi fermî navê parzemîna New Hollandê wekê Awistralya guhertine û peyva "Terra Australis" wekê referansek ji bo navê Antarktîkayê hiştine. Di dehsalên piştre de, erdnîgaran hevokên wekê "parzemîna Antarktîkayê" bi kar anîne. Wan li cihê vê navê li naveke helbestî geriyane û navên wekê ''Ultima'' û ''Antipodea'' pêşniyar kirine.<ref>{{Cite book |sernav=Cameron-Ash 2018, p. 20.}}</ref> Ji bo binavkirina parzemînê navê Antarktîka di salên 1890î de hatiye pejirandin û bikaranîna yekem ê vê navê ji aliyê kartografê skotlendî John George Bartholomew pêk hatiye.<ref>{{Cite web |url=https://digital.nls.uk/bartholomew/highlights/antarctica.html#:~:text=Edinburgh%20geographer%20and%20mapmaker%20John,since%20the%20first%20century%20AD. |sernav=Highlights from the Bartholomew Archive: The naming of Antarctica}}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Antarctica.svg|thumb|300px|Nexşeyek ku Antarktîkaya Rojhilat li rastê Çiyayên Transantarktîk û Antarktîkaya Rojava li çepê ye, nişan dide.]] Antarktîka ku bi awayekî asîmetrîk li dora cemsera başûr û bi piranî li başûrê çembera Antarktîkayê (ku yek ji pênc çemberên sereke yên firehiyê ye ku nexşeyên cîhanê nîşan didin) cih digire ku ji aliyê [[Okyanûsa Başûr]] ve hatiye dorpêçkirin. Di heman de çem ên avan li Antarktîkayê hene ku çemê herî dirêj ê parzemînê çemê Onyxê ye. Her wiha Antarktîka bi qasê 14,2 milyon km² rûber vedigire ku hema hema du car ji rûbera [[Awistralya|Awistralyayê]] mezintir e ku bi vê rûberê bûye pêncem parzemîna herî mezin ê cîhanê. Xeta perava Antarktîkayê bi qasê 18.000 km dirêj e ku ji sala 1983an vir ve çar celebên peravê li parzemînê hene ku perav ji %44ê peravê ji qeşayên avjenî, ji %38 ji dîwarên qeşayê pêk tê ku li ser keviran dimînin, ji %13 ji deverên qeşayî an jî qiraxa cemedên bilind pêk tê û ji %5ê ji parvên mayî jî ji kevirên vekirî pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |sernav=Antarctica - The World Factbook |malper=www.cia.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en |archive-date=2022-05-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220509192134/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: glaciological and geophysical folio |paşnav=Drewry |pêşnav=D. J. |weşanger=University of Cambridge, Scott Polar Research Institute |tarîx=1983 |isbn=978-0-901021-04-5 |cih=Cambridge}}</ref> Golên ku di binê qeşaya parzemînî de dimînin, bi piranî li geliyên hişk ên McMurdo an jî li gelek oazên cûda çêbûne.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> [[Gola Vostokê]] ku di bin stasyona Vostok a [[Rûsya|Rûsyayê]] de hatiye dîtin, mezintirîn gola binqeşayê ya cîhanê û yek ji mezintirîn golên cîhanê ye. Berê hatiye bawer kirin ku gol bi milyonan salan hatiye girtin lê di roja îro de zanyaran texmîn kirine ku ava golê her 13.000 sal carekê bi helandin û cemidandina hêdî ya qeşayê hatiye guhertin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=David |tarîx=2019-06-27 |sernav=Antarctica |url=https://academic.oup.com/book/62792 |kovar=OUP Academic |ziman=en |doi=10.1093/wentk/9780190641320.001.0001}}</ref> Di mehên havînan de qeşa li qiraxên golan dikare bihele û xendekên şil bi awayekê demkî çêdibin. Di heman demê de li Antarktîkayê hem golên ava şor û hem jî golên ava şirîn hene.<ref name=":1" /> [[Wêne:Mount Vinson from NW at Vinson Plateau by Christian Stangl (flickr).jpg|thumb|Dîmenek ji çiyayê Vînsonê ku li bakurê rojavayê Antarktîkayê ye û bilindeya herî bilind ê Antarktîkayê ye]] Antarktîka ji aliyê Çiyayên Transantarktîk ve hatiye dabeşkirin ku ji erdê Vîktoryayê heta [[Deryaya Rossê]] dirêj dibin ku ev her alî di nav xwe de Antarktîkaya Rojava û Antarktîkaya Rojhilat vedigirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: Earth's Own Ice World |paşnav=Carroll |pêşnav=Michael |weşanger=Springer |tarîx=2018-05-16 |isbn=978-3-319-74623-4 |paşnav2=Lopes |pêşnav2=Rosaly}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ji |pêşnav=Fei |paşnav2=Gao |pêşnav2=Jinyao |paşnav3=Li |pêşnav3=Fei |paşnav4=Shen |pêşnav4=Zhongyan |paşnav5=Zhang |pêşnav5=Qiao |paşnav6=Li |pêşnav6=Yongdong |tarîx=2017-10-16 |sernav=Variations of the effective elastic thickness over the Ross Sea and Transantarctic Mountains and implications for their structure and tectonics |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0040195117302937 |kovar=Tectonophysics |cild=717 |rr=127–138 |doi=10.1016/j.tecto.2017.07.011 |issn=0040-1951}}</ref> Piraniya Antarktîkayê bi tebeqeyên qeşayê ya Antarktîkayê ve hatiye nixumandin ku bi navînî 1,9 km qalindahiya qeşayan hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fretwell |pêşnav=P. |paşnav2=Pritchard |pêşnav2=H. D. |paşnav3=Vaughan |pêşnav3=D. G. |paşnav4=Bamber |pêşnav4=J. L. |paşnav5=Barrand |pêşnav5=N. E. |paşnav6=Bell |pêşnav6=R. |paşnav7=Bianchi |pêşnav7=C. |paşnav8=Bingham |pêşnav8=R. G. |paşnav9=Blankenship |pêşnav9=D. D. |paşnav10=Casassa |pêşnav10=G. |paşnav11=Catania |pêşnav11=G. |paşnav12=Callens |pêşnav12=D. |paşnav13=Conway |pêşnav13=H. |paşnav14=Cook |pêşnav14=A. J. |paşnav15=Corr |pêşnav15=H. F. J. |tarîx=2013-02-28 |sernav=Bedmap2: improved ice bed, surface and thickness datasets for Antarctica |url=https://tc.copernicus.org/articles/7/375/2013/ |kovar=The Cryosphere |ziman=English |weşanger=Copernicus GmbH |cild=7 |hejmar=1 |rr=375–393 |doi=10.5194/tc-7-375-2013 |issn=1994-0416}}</ref> Tebeqeya qeşayê ji xeynî ji xeynî çend oazanên li geliyên hişk ên McMurdo tevahiya parzemînê nixumandine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://antarcticsun.usap.gov/science/4184/ |sernav=The Antarctic Sun: News about Antarctica - The Lost Dry Valleys of the Polar Plateau |malper=antarcticsun.usap.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en |archive-date=2022-01-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220115223943/https://antarcticsun.usap.gov/science/4184/ |url-status=dead }}</ref> Çend çemên qeşayî yên Antarktîkayê ku ber bi refên qeşayî yên Antarktîkayê ve diherikin, pêvajoyeke ku wekê dînamîkên tebeqeyên qeşayê hatine pênasekirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gfdl.noaa.gov/ice-sheet-dynamics/ |sernav=Ice Sheet Dynamics – Geophysical Fluid Dynamics Laboratory |malper=www.gfdl.noaa.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31}}</ref> Antarktîkaya Rojhilat ji Coats Land, Queen Maud Land, Enderby Land, Mac. Robertson Land, Wilkes Land û Victoria Land pêk hatiye. Ji xeynî beşek piçûk, hemî deverên parzemînê di nav nîvkada rojhilat de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctic Climate Evolution |paşnav=Florindo |pêşnav=Fabio |weşanger=Elsevier |tarîx=2008-10-10 |isbn=978-0-08-093161-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yUu-x70CZEcC |paşnav2=Siegert |pêşnav2=Martin}}</ref> Li ser û dora Antarktîkayê gelek girav hene ku piraniya wan giravên volkanîk in û li gorî pîvanên jeolojîk pir ciwan in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://figshare.utas.edu.au/articles/journal_contribution/Origin_and_evolution_of_the_sub-Antarctic_islands_the_foundation/24483391 |sernav=Quilty, Patrick Gerard |malper=figshare.utas.edu.au |roja-gihiştinê=2026-08-31 |doi=10.26749/rstpp.141.1.35}}</ref> Îstîsnayên herî berbiçav giravên [[deşta Kerguelenê]] ne ku girava herî kevin li dora 40 milyon sal berê niha çêbûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Olierook |pêşnav=Hugo K. H. |paşnav2=Jourdan |pêşnav2=Fred |paşnav3=Merle |pêşnav3=Renaud E. |paşnav4=Timms |pêşnav4=Nicholas E. |paşnav5=Kusznir |pêşnav5=Nick |paşnav6=Muhling |pêşnav6=Janet R. |tarîx=2016-04-15 |sernav=Bunbury Basalt: Gondwana breakup products or earliest vestiges of the Kerguelen mantle plume? |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0012821X1630019X |kovar=Earth and Planetary Science Letters |cild=440 |rr=20–32 |doi=10.1016/j.epsl.2016.02.008 |issn=0012-821X}}</ref> Girê Vinson a li çiyayên Ellsworthê bi bilindahiya 4.892 mêtreyê bilindeya herî bilind ê Antarktîkayê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hall Ball Kiwi Mountaineers From Mount Cook To Everest |paşnav=Monteath |pêşnav=Colin |weşanger=Cloudcap |tarîx=1997 |isbn=978-0-938567-42-4 |url=https://www.worldcat.org/title/38585390 |oclc=38585390}}</ref> Çiyayê Erebusa li Girava Rossê volkana herî başûrî ya cîhanê ye û her roj nêzîkê 10 caran diteqe. Xweliya ji teqînên volkanîk 300 kîlometre dûrî kratera volkanîk hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/48987684 |sernav=Antarctica : an encyclopedia from Abbott ice shelf to zooplankton {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en}}</ref> Delîlên hejmareke mezin ji volkanan di bin qeşayê de hene ku ger asta çalakiyê bilind bibe, dibe ku ji bo tebeqeya qeşayê xetereyek çêbike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: Earth's Own Ice World |paşnav=Carroll |pêşnav=Michael |weşanger=Springer |tarîx=2018-05-16 |isbn=978-3-319-74623-4 |paşnav2=Lopes |pêşnav2=Rosaly}}</ref> Qubeya qeşayê ya bi navê Dome Argus li Antarktîkaya Rojhilat e ku bi qasê bilindahiya 4.091 metreyan bilind ew û qada qeşayê ya herî bilind ê Antarktîkayê ye. Ev gir yek ji cihên herî sar û hişk ên cîhanê ye ku germahî ya li vir heya −90 °C ê dadikeve û barîna salane jî bi qasê 1-3 sm ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica And The Arctic Circle, A Geographic Encyclopedia Of The Earth's Polar Regions |tarîx=2014-04-01 |url=http://archive.org/details/antarctica-and-the-arctic-circle-2-volumes-a-geographic-encyclopedia-of-the-earths-polar-regions}}</ref> == Dîroka jeolojîk == Ji dawiya serdema meoproterozoîkê heta serdema kretasyeyê, Antarktîka beşek ji superparzemîna [[Gondwana|Gondwanayê]] bû û parzemîn bi pêvajoya tevgerên Antarktîkaya îro ji ber ku Gondwana hêdî hêdî ji hev perçe bûye, li dora 183 milyon sal berê îro ava bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctic News Clips |weşanger=National Science Foundation |tarîx=1995 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=HcTrAAAAMAAJ&pg=PA109}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> Di demek dirêj a serdema fanerozoyîkê de Antarktîka xwedî avhewayek tropîkal ê nerm bû û ew bi daristanên berfireh nixumandî bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Klages |pêşnav=Johann P. |paşnav2=Salzmann |pêşnav2=Ulrich |paşnav3=Bickert |pêşnav3=Torsten |paşnav4=Hillenbrand |pêşnav4=Claus-Dieter |paşnav5=Gohl |pêşnav5=Karsten |paşnav6=Kuhn |pêşnav6=Gerhard |paşnav7=Bohaty |pêşnav7=Steven M. |paşnav8=Titschack |pêşnav8=Jürgen |paşnav9=Müller |pêşnav9=Juliane |paşnav10=Frederichs |pêşnav10=Thomas |paşnav11=Bauersachs |pêşnav11=Thorsten |paşnav12=Ehrmann |pêşnav12=Werner |paşnav13=van de Flierdt |pêşnav13=Tina |paşnav14=Pereira |pêşnav14=Patric Simões |paşnav15=Larter |pêşnav15=Robert D. |tarîx=2020 |sernav=Temperate rainforests near the South Pole during peak Cretaceous warmth |url=https://www.nature.com/articles/s41586-020-2148-5 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=580 |hejmar=7801 |rr=81–86 |doi=10.1038/s41586-020-2148-5 |issn=1476-4687}}</ref> === Serdema paleozoyîkê (539–252 milyon sal berê) === [[Wêne:Glossopteris sp. (fossil leaf) (Permian; Antarctica) 1 (49063572172) (cropped).jpg|thumb|300px|Ji serdema permeya Antarktîkayê pelgeke ''Glossopteris sp.'' yê]] Germbûna berdewam bûye sedem ku piraniya Gondwanayê ziwa bibe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Vegetation of Antarctica Through Geological Time |paşnav=Cantrill |pêşnav=David J. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012-11-22 |isbn=978-0-521-85598-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=sOGH4xaioRUC |paşnav2=Poole |pêşnav2=Imogen}}</ref> Di serdema triyasiyê de Antarktîka ji aliyê cûreyeke giyayên bi tov (pteridosperms) ve serdest bû ku ji cinsê Dicroidiumê bûn ku wekê daran mezin dibûn. Florayên din ên triasiyê ginkgophytes, sîkadofites, darên konîfer û sphenopsid bûn. Tetrapod (ajaleke çar ling) cara yekem di serdema triyasiya destpêkê de li Antarktîkayê hatine dîtin û fosîlên herî kevn ên naskirî di formasyona fremouw a çiyayên Transantarktîkê de hatine dîtin. Sînapsîd (ku wekê "xijendeyên mîna memikdaran" jî têne zanîn) cureyên wekê Lystrosaurus di nav de hebû û di serdema triyasiya destpêkê de zêde bûn. Nîvgirava Antarktîkayê di serdema jurasiyê de (206 heta 146 milyon sal berê) dest bi avakirina xwe kiriye. Afrîka di serdema jurasiyê li de dora 160 milyon sal berê ji Antarktîkayê dabeş bûye û piştre jî di serdema kretasiya destpêkê de nîvgirava Hindistanê (nêzîkî 125 milyon sal berê) ji heman parzemînan dabeş bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rolland |pêşnav=Yann |paşnav2=Bernet |pêşnav2=Matthias |paşnav3=van der Beek |pêşnav3=Peter |paşnav4=Gautheron |pêşnav4=Cécile |paşnav5=Duclaux |pêşnav5=Guillaume |paşnav6=Bascou |pêşnav6=Jérôme |paşnav7=Balvay |pêşnav7=Mélanie |paşnav8=Héraudet |pêşnav8=Laura |paşnav9=Sue |pêşnav9=Christian |paşnav10=Ménot |pêşnav10=René-Pierre |tarîx=2019-01-15 |sernav=Late Paleozoic Ice Age glaciers shaped East Antarctica landscape |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0012821X18306460 |kovar=Earth and Planetary Science Letters |cild=506 |rr=123–133 |doi=10.1016/j.epsl.2018.10.044 |issn=0012-821X}}</ref> Piştê kêmbûna qeşayê di nîvê duyem ê serdema permiyana destpêkê de, erd ji aliyê glossopterids (komeke nebatan a tovkirî ya nemabûyî ya bê xizmên zindî) ve serdest bû ku nebata herî berbiçav Glossopteris bû ku dareke wekê ku di axên tijî av de şîn dibe, hatiye şîrove kirin ku depoyên komirê yên berfireh çêkirine. Nebatên din ên ku di dema Permiyeyê de li Antarktîkayê hatine dîtin ''Cordaitales'', ''sphenopsids'', ''ferns'' û ''lycophytes'' in.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Vegetation of Antarctica Through Geological Time |paşnav=Cantrill |pêşnav=David J. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012-11-22 |isbn=978-0-521-85598-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=sOGH4xaioRUC |paşnav2=Poole |pêşnav2=Imogen}}</ref> Di dawiya serdema permiyeyê de avhewa li ser piraniya [[Gondwana|Gondwanayê]] hişktir û germtir bûye û ekosîstemên daristanên ''glossopteridan'' wekê beşek ji bûyera tunebûna permî-triyasî hilweşiyane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Past Antarctica: Paleoclimatology and Climate Change |paşnav=Franganillo |pêşnav=Marc Oliva i |weşanger=Elsevier Science & Technology |tarîx=2020 |isbn=978-0-12-817925-3 |paşnav2=Fernandez |pêşnav2=Jesus Ruiz}}</ref> Di serdema paleozoyîkê de ti delîl tinene ku nîşan bide ka tetrapod li Antarktîkê jiyane an na.<ref>{{Cite web |url=https://pubs.usgs.gov/of/2007/1047/ea/of2007-1047ea047.pdf |sernav=Collinson, James; William R., Hammer (2007). Migration of Triassic tetrapods to Antarctica (PDF). 10th International Symposium on Antarctic Earth Sciences.}}</ref> Darên ginkgo, konîfer, Bennettitale, nebatên poçikê hespan, fern û sikad di wê demê de pir bûn. Nêzîkê 80 milyon sal berê nebatên kulîlkdar bûne komên nebatan ên herî cihêreng ên li ser parzemînê. Her çiqas darên behîvê yên başûr (Nothofagus) ber bi dawiya kretasyeyê ve berbiçav bin jî li Antarktîkaya Rojava daristanên pelderzî di seranserê serdema kretasyeyê de (146–66 milyon sal berê) de serdest bûn. Her çiqas tenê çend cinsên dînezorên Antarktîkayê (Cryolophosaurus û Glacialisaurus, ji Formasyona Hanson a serdema jurasiya destpêka çiyayên Transantarktîkê û Antarctopelta, Trinisaura, Morrosaurus û Imperobator ji kretasya dereng a nîvgirava Antarktîkayê) hatine vegotin, Ammonît li deryayên derdora Antarktîkayê pir belav bûn û dînezor jî hebûn. === Serdema mezozoîkê (252–66 milyon sal berê) === Germbûna berdewam piraniya Gondwanayê zuwa kiriye. Di serdema triyasiyê de, Antarktîka ji aliyê fernên tovkirî (pteridosperms) ve serdest bû ku beşek cinsê dicroidium bûn ku wekê daran mezin dibûn. Florayên din ên serdema triyasiyê ginkgophytes, sîkadofît, konîfer û sphenopsîdan bûn. Tetrapod cara yekem di serdema triyasiya destpêkê de li Antarktîkayê hatine dîtin û fosîlên herî kevn ên naskirî di formasyona fremouw a çiyayên Transantarktîkê de hatin dîtin. Sînapsîd (ku wekî "xijendeyên mîna memikan" jî têne zanîn) cureyên wek Lystrosaurus vedihewîne û di serdema triyasiya destpêkê de gelek zêdetir bûn. === Serdema senozoyîkê (66–10 milyon sal berê) === [[Wêne:Eocene-Paleocene-circumpolar.svg|thumb|Pêkhatina herika çerxa derdorî ya Antarktîkayê ji perçebûna dawî ya pira bejahî ya Antarktîkayê]] Di destpêka serdema paleojenê de girêdana pira bejahî ya pira Antarktîkayê, Antartîkayê bi Amerîkaya Başûr û her wiha bi başûrê rojhilatê Awistralyayê ve berdewam kiriye. Fauna ji Formasyona La Mesetaya li nîvgirava Antarktîkayê ku dîroka wê vedigere serdema eosenê, pir dişibihe faunayên wekhev ên Amerîkaya Başûr ku ajalên wekê ajalên bi kîsik (marsupials), xenarthran, litoptern û ungulatesê bi sim û her wiha gondwanatheres û dibe ku meridiolestidans hebûn. Hatiye texmînkirin ku ajalên bi kîsik di destpêka eosenê de ji Amerîkaya Başûr bi rêya Antarktîkayê belavê Awistralyayê bûne. Nêzîkê 53 milyon sal berê Awistralya û Gîneya Nû ji Antarktîkayê veqetiyane û Deriyê Tazmanyayê vebûye. Modelên erdnîgariya Antarktîkayê nîşan didin ku ev herikîn û her wiha çerxa paşvegerê ya xwedî kirinê ji ber kêmbûna asta CO₂yê çêbûye û bûye sedema afirandina qeşayên piçûk û qeşayên mayînde yên cemserî. Her ku asta CO₂yê zêdetir kêm bûye, qeşayê dest bi berfirehbûneke bilez kiriye û cihê daristanên ku heta wê demê Antarktîkayê vedişartin girtiye. Ekosîstemên tundrayê li Antarktîkayê heta 14 û 10 milyon sal berê niha hebûna xwe berdewam kirine û piştre sarbûna zêdetir bûye sedema tunekirina van tundrayan. === Serdema hemdem === Her çiqas jeolojiya Antarktîkayê bi piranî ji aliyê qeşaya parzemînî ve hatibe veşartin jî, parzemîn dikare bi teknîkên wekê ji hestkirina ji dûr ve, radara ku di bin erdê de derbas dibe û wêneyên satelîtê werin lêkolîn kirin. Ji aliyê jeolojîk ve, Antarktîkaya Rojava pir dişibihe Andên Amerîkaya Başûr. Nîvgirava Antarktîkayê bi bilindbûna jeolojîk û veguherîna sedîmentên binê deryayê ku veguheriye kevirên metamorfîk, çêbûye. Antarktîkaya Rojava bi yekbûna çend plakayên parzemînî çêbûye ku di encamê de hejmarek rêzeçiyayên li herêmê çêbûne ku rêzeçiyayên herî berbiçav çiyayên Ellsworthê bûn. Hebûna sîstema rift a Antarktîkaya Rojava bûye sedema volkanîzma li ser sinorê di navbera Antarktîkaya Rojava û Rojhilat de û her wiha bûye sedema çêbûna çiyayên Transantarktîkê. Antarktîka Rojhilat ji aliyê jeolojîk ve devereke pirreng e. Avabûna Antarktîka Rojhilat di serdema arkeyî (4.000 –2.500 milyon sal berê) de dest pê kiriye û di serdema kambriyê de rawestiyaye. Herêm li ser kratoneke kevirî hatiye avakirin ku bingeha mertala prekambriyê ava kiriye. Li ser bingehê komir û kevirên qûmê, kevirên kilsinî û şêl hene ku di serdemên devonî û jurasiyê de hatine danîn ku çiyayên Transantarktîkê çêbikin. Li deverên peravê çiyayên wekê rêzeçiyayê Shackletonê û Vîktorya Land û hinek şikestekên tektonîk çêbûne. Komir cara yekem li Antarktîkayê li nêzîkê çiyayên Beardmoreyê ji aliyê Frank Wild ve di sefera Nimrod de di sala 1907an de hatiye tomar kirin û tê zanîn ku komirê pileya nizm li gelek deverên çiyayên Transantarktîkê heye. Çiyayên prens Charles depoyên hesinê vedihewînin û li Deryaya Rossê jî qadên neftê û gaza xwezayî hene. == Avhewa == {{multiple image | direction = vertical | total_width = 300 | header = | footer = | image1 = Fryxellsee Opt.jpg | alt1 = | caption1 = Qeşaya şîn ku gola Fryxell a li çiyayên Transantarktîkê nixumandiye | image2 = AntarcticaSummer.jpg | alt2 = | caption2 = Di meha kanûna sala 2006an de şert û mercên nerm ê li nêzîkê peravê }} Antarktîka parzemîna herî sar, parzemîna herî bi bahoz û parzemîna herî hişk ê Dinyayê ye. Li nêzîkê peravên parzemînê, germahî di havînê de dikare ji 10 °C ê derbas bibe û di mehên zivistanê de heya -40 °C dadikeve. Li ser deverên bilind ên navendî, germahî di mehên havînê de dikare heya -30 °C dakeve û di mehên zivistanê de jî germahiya heman deverê heya -80 °C ê dadikeve. Germahiya hewayê ya xwezayî ya herî nizm a ku li ser Erdê hatiye tomarkirin di 21ê tîrmeha sala 1983an de li stasyona Vostok a Rûsyayê li Antarktîkayê bi qasê -89.2 °C hatiye tomarkirin. Di sala 2010an de bi rêya satelîta germahiyeke hewayê germahiya parzemînê bi qasê −94.7 °C hatiye tomar kirin lêbelê dibe ku ji ev rêje ji sermaya li ser rûyê erdê bi bandor bûye ku li bilindahiya 2 mêtre li jorê rûyê erdê nehatiye tomar kirin ku ji bo tomarên fermî yên germahiya hewayê tê xwestin. Ji ber ku piraniya Antarktîkayê ji asta deryayê ji 3.000 mêtre bilindtir e, Antarktîka ji herêma Arktîkê sartir e. Germahiya Okyanûsa Arktîkê bi rêya qeşaya deryayê ya Arktîkê ber bi parzemînê ve hatiye veguhastin û bi awayê hewaya li herêma Arktîkê nerm dibe. Antarktîka çoleke cemserî ye ku barîna parzemînê kêm e. Parzemîn salane bi navînî nêzîkê 150 mm av werdigire ku bi piranî bi awayê şilopeyê ye. Deverên navxweyî hişktir e û di tevahiya salê herî zêde bi qasê 50 mm baran werdigire lê herêmên peravê bi gelemperî ji 200 mm zêdetir baran werdigirin. Li çend deverên qeşaya şîn, ba û sublîmasyon ji berfa ku dibare zêdetir berfê radike. Li geliyên hişk, heman bandor li ser bingehek kevirî çêdibe ku dibe sedema jîngeheke bêber û hişk. === Cudahiyên herêmî === Antarktîkaya Rojhilat ji ber bilindahiya xwe ya bilind ve ji Antarktîkaya Rojava sartir e. Eniyên hewayê bi zêde derbasê deverên navendî yên parzemînê nabin ku ev jî dibe sedem ku navenda parzemînê sar û hişk bimînin û dibe sedema ku bayên deverê bi leza nerm bimînin. Barîna berfa li beşa perava Antarktîkayê barîneke pir gelemperî ye ku li wir di nav 48 demjimêran de berf dikare bi qasê 1.22 mêtreyê bibare. Li qiraxa parzemînê, bayên katabatîk ên bihêz ên ji platoya cemserî pir caran bi hêza bahozê çêdibin. Di mehên havînê de ji ber ku her roj 24 demjimêrên tîrêjên rojê li wir tên wergirtin, li Cemsera Başûr ji ekvatorê zêdetir tîrêjên rojê digihîjin rûyê erdê. === Guherîna avhewayê === Tevê devera xwe yê îzolekirî, Antarktîka di dehsalên dawî de ji ber belavbûna gazên serayê, germ bûye û hinek ji beşên qeşayên xwe winda kiriye. Antarktîkaya Rojava ji sala 1950an heta sala 2000an di heyamên dehsalan de ji 0,1 °C zêdetir germ bûye û nîvgirava Antarktîkayê ya ku li ber çavan e ji nîvê sedsala 20an vir ve bi qasê 3 °C germ bûye. Antarktîkaya Rojhilat ku li gorî Antarktîkaya Rojava sar e û avhewaya deverê sekan (stabîl) heta salên 2000î germahî nîşan nedaye. Li dora Antarktîkayê, Okyanûsa Başûr ji her okyanûseke din zêdetir germahiya okyanûsê kişandiye û li kûrahiyên bi qasê 2.000 mêtreyan germbûneke berbiçav çêbûye. Li dora Antarktîka Rojava, okyanûs ji sala 1955an vir ve bi qasê 1 °C germ bûye. Germbûna Okyanûsa Başûr a li dora Antarktîkayê bûye sedema qelsbûn an jî hilweşîna refikên qeşayên ku li derveyî qeşayan digeriyan û hevsengiya wan pêk dianiyan. Her çiqas perê qeşayên Antarktîkaya Rojhilat ku berdewam dike ku li hundirê welêt qeşayê zêde bike jî gelek cemedên peravê giraniya xwe winda dikin û paşve dikişin ku ev jî dibe sedema windabûna giştî ya qeşayên li seranserê Antarktîkayê. Hatiye payîn ku heta sala 2100an ku windabûna qeşaya li Antarktîkayê bi qasê 11 santî metreyan bilindbûna asta deryayê ya gerdûnî zêde bike. Bi germbûna zêdetir re îhtimala bêîstîqrariyê pir zêdetir dibe û dikare bilindbûna asta deryayê ya gerdûnî ya sedsala 21ê du caran zêdetir bike. Ava heliyayî ya nû ya ji qeşayê ava binê Antarktîkayê ya şor firk dike û şaneya jêrîn a gera serûbinkirina Okyanûsa Başûr (SOOC) qels dike. Her çiqas bandorên tevahî tê payîn ku di nav çend sedsalan de çêbibin jî, li gorî hinek lêkolînan, hilweşîna tevahî ya SOOCê dikare di navbera 1.7 °C û 3 °C germbûna gerdûnî de çêbike. Ev barîna kêm ê li nîvkada başûr û barîna zêde yê li nîvkada bakur, dibe sedema kêmbûna masîgirî ya li Okyanûsa başûr û hilweşîna potansiyel a hinek ekosîstemên deryayî vedigire. Her çiqas gelek cureyên Antarktîkayê nehatibin keşifkirin jî, zêdebûna flora Antarktîkayê ya belgekirî heye û ji u bo parastina jîngeheke guncavê faunayên mezin ên wekê pengûenan zehmetî hene. Helandina erdên cemed girtî dibe ku ji bo erdên bê cemed bibe sedema gazên serayê û qirêjiya cemedgirtî ya berê ku bi helandinê re derdikeve holê. Germbûna Antarktîkayê û guhertinên têkildar di gera Okyanûsa Başûr de dikarin bandorê li şêwazên avhewayê yên li hinek deverên Afrîkayê jî bikin ku dikare bandor li barîna herêmî û guherîna germahiyê bike. Ji ber ku germahiya gerdûnî li dora 3°C zêde bûye, deverên xeternak ên wekê Hewza Wilkes û Hewza Aurora dibe ku di nav 2.000 salan de bimînin di bin avê de û dibe ku li van deveran bilindbûna asta deryayê bigihîje 6,4 metreyan. Ger germahî ji asta sala 2020an 2 °C kêmtir nebe, ihtimal heye ku qata qeşayê ya Antarktîkaya Rojava bi tevahî bihele. Hatiye payîn ku windabûna vê qata qeşayê heye bi tevahî ji holê rabe ev pêvajo bi qasê 500 û 13.000 sal berxwe bide. Ger qeşaya bilind hilweşe dibe ku asta deryayê bi qasê 3,3 mêtre bilind bibe û bi helandina qeşayên li ser çiyayan qeşayên bilind jî dibe ku asta deryayê bi qasê 4,3 metreyan bilind bike. Qata qeşaya Antarktîkaya Rojhilat ku li gorî deverên qeşayî yên din gelek aram e tenê dikare bi qasê 0,5 mête heta 0,9 mêtreyê asta deryayê bilind bike ku ev jî beşek piçûk ê ji bilind bûna 53,3 mêtreyan e ku di tevahiya helandina qata qeşayê de pêk tê. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commons|Antarctica|Antarktîka}} {{Parzemîn}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Antarktîka| ]] [[Kategorî:Cîhan]] [[Kategorî:Parzemîn]] nxjsznc9shzf7nnlhksvyieucdjrogj 2090446 2090445 2026-09-02T04:10:37Z Penaber49 39672 2090446 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdanka giştî}} '''Antarktîka'''<ref>{{Îzolî, 2007|r=1138|jêgirtin=Antarktîka}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ferhenga Erdnîgarîyê (Coğrafya)|Ferhenga Erdnîgarîyê]]|paşnav=Önen|pêşnav=Abdurrahman |weşanger=Stembol: Doz|sal=2008|rûpel=36}}</ref> yan jî '''Antarktîk'''{{Çavk}} ({{Bi-la|Antarctica}}) yek ji [[parzemîn]]ên cîhanê ye ku parzemîna herî başûr ê dinyayê û parzemîna herî kêm nifûs a cîhanê ye. Parzemîn bi tevahî li başûrê çembera Antarktîkayê ye û ji aliyê [[Okyanûsa Başûr]] (ku wekê Okyanûsa Antarktîkayê jî tê zanîn) ve hatiye dorpêçkirin ku [[Cemsera Başûr]] a erdnîgarî vedihewîne. Di heman demê de Antarktîka pêncem parzemîna herî mezin ê cîhanê ye ku bi qasê ji %40 ji [[Ewropa|Ewropayê]] mezintir e û rûbera parzemînê bi qasê 14.200.000 km² rûerd (an rûqeşa) vegirtiye. Piraniya Antarktîkayê bi qata qeşayê ya Antarktîkayê ve hatiye nixumandin ku qalindahiya navînî ya qeşayê bi qasê 1,9 km ye. Antarktîka bi navînî parzemîna herî sar, herî hişke û parzemîna herî bi ba û bahoz ê cîhanê ye û parzemîn ji asta deryayê xwedî bilindahiyeke navînî ye. Antarktîka bi piranî ji çoleke cemserî pêk hatiye ku barîna salane li peravê zêdetirî 200 mm ye û berf û barana li hundirê parzemînê gelek kêm e. Qeşayên parzemîn di warê ava şîrîn de gelek dewlemend e ku nêzîkê ji %70ê rezervên ava şirîn ên cîhanê li Antarktîkayê cemedgirtî ye. Hatiye payîn ger ku qeşaya Antarktîkayê bihele, dê asta deryayê ya [[Cîhan|cîhanê]] bi qasê 60 mêtreyan bilind bibe. Her wiha Antarktîka xwediyê rekora germahiya herî nizm a pîvandî yê li ser rûyê [[Dinya (gerstêrk)|Erdê]] ye ku nizmahiya germahiya bi qasê −89.2 °C hatiye pîvandin. Germahiya herêmên peravê di havînê de dikare bi qasê 10 °C bilind bibe. Cureyên xwemaliyên ajalan kêzik, nematod, pengûen, fok û tardigrad in. Li cihên ku nebat lê hene, bi piranî bi awayê liken an kevzê ye. Refên qeşayê yên Antarktîkayê dibe ku cara yekem di sala 1820an de, di dema sefereke rûsî de ku ji aliyê Fabian Gottlieb von Bellingshausen û Mikhail Lazarev ve hatibû birêvebirin, hatine dîtin. Di dehsalên piştê seferên wan, di seferên fransî, amerîkî û brîtanî de li parzemînê lêkolînên zêdetir hatine kirin. Yekem derketina piştrastkirî ya Antarktîkayê ji aliyê tîmeke norwêcî ve di sala 1895an de pêk hatiye. Di destpêka sedsala 20an de, çend seferên navxwe yên parzemînê çêbûne. Lêkolînerên brîtanî Douglas Mawson, Edgeworth David û Alistair Mackay yekem kes bûn ku di sala 1909an de gihîştine [[Cemsera Başûr]] a manyetîkî û cemsera başûr a erdnîgarî jî yekem car di sala 1911an de lêkolînerê norwêcî Roald Amundsen gihiştiye cemserê. Ji aliyê îdarî ve Antarktîka ji aliyê nêzîkê 30 welatan ve tê birêvebirin ku hemî jî endamên sîstema peymana Antarktîkayê ya sala 1959an in. Li gorî şertên peymanê, çalakiyên leşkerî, kolandinên kanên madenê, teqînên nukleerî û avêtina bermayiyên nukleerî li Antarktîkayê qedexe ne. Geştiyarî, masîgirtin û lêkolîn çalakiyên sereke yên mirovan li Antarktîkayê û li derdora Antarktîkayê hene. Di mehên havînê de nêzîkê 5.000 kes li stasyonên lêkolînê dimînin û ev hejmar di mehên zivistanê de dadikeve 1.000 kesan. Her çiqas parzemîn dûr be jî, çalakiyên mirovan bi rêya qirêjî, guherîna avhewayê û bi rêya tenikbûna [[tebeqeya ozonê]] bandoreke neyînî li ser Antarktîkayê dihêle. Helîna qata qeşayê ya [[Antarktîkaya Rojava]] ya ku potansiyeleke nearam e, di pêşbîniyên bilindbûna [[asta deryayê]] yên di asta sedsalê de bûye sedema nezelaliyeke herî mezin û heman helîn bandorê li ser serûbinkirina gera [[Okyanûsa Başûr]] jî dike ku di dawiyê de dikare bibe sedema bandorên girîng li ser avhewaya [[Nîvkada Başûr]] û hilberîna Okyanûsa Başûr. == Etîmolojî == [[Wêne:1657 map Polus Antarcticus.jpg|thumb|Nexşeya cemserî ya herî başûrê Dinyayê]] Navê ku ji parzemînê hatiye dayîn ji peyva antarktîka hatiye ku ji peyva fransî ya navîn ''antartique'' an ''antarctique'' ('li hemberî Arktîkê') û piştre ji peyva latînî ''antarcticus'' ('li hemberî bakur') hatiye. Navê Antarktîkus ji peyvên yewnanî ἀντι- ('dij-') û ἀρκτικός (arktikos, 'ya hirçê [Ursa Major], bakur') hatiye.<ref name=":0">{{Cite book |sernav=Lettinck 2021, p. 158.}}</ref> Fîlozofê yewnanî Arîstoteles li dora 350 {{bz}} de di ''Meteorolojiyê'' de li ser "herêma Antarktîkê" nivîsandiye. Li gorî raporê, erdnîgarnasê yewnanî Marinusê ji Tîrusê ev nav di nexşeya xwe ya cîhanê ya sedsala duyem a {{pz}} de ku niha winda bûye, bi kar aniye. Nivîskarên romayî Gaius Julius Hyginus û Apuleius ji bo cemsera başûr navê yewnanî yê latînîkirî polus antarcticus bi kar anîne ku ji wir peyva fransî ya kevin ''pole antartike'' (nûjen ''pôle antarctique'')<ref>{{Cite book |sernav=Hyginus 1992, p. 176.}}</ref> ku di sala 1270an de hatiye piştrastkirin û ji wir jî peyva îngilîziya navîn pol antartik ku cara yekem di lêkolîneke ji aliyê nivîskarê îngilîzî Geoffrey Chaucer ve hatiye nivîsandin, hatiye wergirtin.<ref name=":0" /> Ramanên ewropî yên di derbarê hebûna Terra Australis ku parzemîneke berfirehê li başûrê dûr ê cîhanê ye ku ji bo hevsengî kirina axên bakurê [[Ewropa]], [[Asya]] û [[Afrîkaya Bakur]] pêk tîne, wekê têgeheke rewşenbîrî, ji kevnariya klasîk ve hebû. Ji ber vê yekê ''Terra Australis'' navê ku ji bo hemî girseyên bejayî yên hîpotetîk ên ku tê pêşniyar kirin ku li cihê ku niha tê zanîn Antarktîka heye, hatibû bikaranîn.<ref>{{Cite book |sernav=Mericq 1987, pp. 90–91: 'They published maps and charts based on the hypothesis that Tierra del Fuego was the beginning of that Terra Australis. The first person ever to have rights over these lands was Pedro Sancho de la Hoz, who received them through a special decree signed by Emperor Charles V on 24 January 1539.'}}</ref> Îdiaya hebûna axek wisa heta keşfkirina Awistralyayê ku ji aliyê ewropiyan ve hatiye keşfkirin, berdewam kiriye.<ref>{{Cite book |sernav=Scott, Hiatt & McIlroy 2012, pp. 2–3.}}</ref> Di destpêka sedsala 19an de keşifger Matthew Flinders guman li hebûna parzemîneke cuda yê li başûrê Awistralyayê (ku di wê demê wekê New Holland hatiye binavkirin) kiriye û ji ber vê yekê pêşniyar kiriye ku li cihê wê navê "Terra Australis" ji bo [[Awistralya|Awistralyayê]] were bikar anîn.<ref>{{Cite book |sernav=Cawley 2015, p. 130.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=McCrone & McPherson 2009, p. 75.}}</ref> Di sala 1824an de rayedarên kolonyal ên li Sîdneyê bi fermî navê parzemîna New Hollandê wekê Awistralya guhertine û peyva "Terra Australis" wekê referansek ji bo navê Antarktîkayê hiştine. Di dehsalên piştre de, erdnîgaran hevokên wekê "parzemîna Antarktîkayê" bi kar anîne. Wan li cihê vê navê li naveke helbestî geriyane û navên wekê ''Ultima'' û ''Antipodea'' pêşniyar kirine.<ref>{{Cite book |sernav=Cameron-Ash 2018, p. 20.}}</ref> Ji bo binavkirina parzemînê navê Antarktîka di salên 1890î de hatiye pejirandin û bikaranîna yekem ê vê navê ji aliyê kartografê skotlendî John George Bartholomew pêk hatiye.<ref>{{Cite web |url=https://digital.nls.uk/bartholomew/highlights/antarctica.html#:~:text=Edinburgh%20geographer%20and%20mapmaker%20John,since%20the%20first%20century%20AD. |sernav=Highlights from the Bartholomew Archive: The naming of Antarctica}}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Antarctica.svg|thumb|300px|Nexşeyek ku Antarktîkaya Rojhilat li rastê Çiyayên Transantarktîk û Antarktîkaya Rojava li çepê ye, nişan dide.]] Antarktîka ku bi awayekî asîmetrîk li dora cemsera başûr û bi piranî li başûrê çembera Antarktîkayê (ku yek ji pênc çemberên sereke yên firehiyê ye ku nexşeyên cîhanê nîşan didin) cih digire ku ji aliyê [[Okyanûsa Başûr]] ve hatiye dorpêçkirin. Di heman de çem ên avan li Antarktîkayê hene ku çemê herî dirêj ê parzemînê çemê Onyxê ye. Her wiha Antarktîka bi qasê 14,2 milyon km² rûber vedigire ku hema hema du car ji rûbera [[Awistralya|Awistralyayê]] mezintir e ku bi vê rûberê bûye pêncem parzemîna herî mezin ê cîhanê. Xeta perava Antarktîkayê bi qasê 18.000 km dirêj e ku ji sala 1983an vir ve çar celebên peravê li parzemînê hene ku perav ji %44ê peravê ji qeşayên avjenî, ji %38 ji dîwarên qeşayê pêk tê ku li ser keviran dimînin, ji %13 ji deverên qeşayî an jî qiraxa cemedên bilind pêk tê û ji %5ê ji parvên mayî jî ji kevirên vekirî pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |sernav=Antarctica - The World Factbook |malper=www.cia.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en |archive-date=2022-05-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220509192134/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: glaciological and geophysical folio |paşnav=Drewry |pêşnav=D. J. |weşanger=University of Cambridge, Scott Polar Research Institute |tarîx=1983 |isbn=978-0-901021-04-5 |cih=Cambridge}}</ref> Golên ku di binê qeşaya parzemînî de dimînin, bi piranî li geliyên hişk ên McMurdo an jî li gelek oazên cûda çêbûne.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> [[Gola Vostokê]] ku di bin stasyona Vostok a [[Rûsya|Rûsyayê]] de hatiye dîtin, mezintirîn gola binqeşayê ya cîhanê û yek ji mezintirîn golên cîhanê ye. Berê hatiye bawer kirin ku gol bi milyonan salan hatiye girtin lê di roja îro de zanyaran texmîn kirine ku ava golê her 13.000 sal carekê bi helandin û cemidandina hêdî ya qeşayê hatiye guhertin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=David |tarîx=2019-06-27 |sernav=Antarctica |url=https://academic.oup.com/book/62792 |kovar=OUP Academic |ziman=en |doi=10.1093/wentk/9780190641320.001.0001}}</ref> Di mehên havînan de qeşa li qiraxên golan dikare bihele û xendekên şil bi awayekê demkî çêdibin. Di heman demê de li Antarktîkayê hem golên ava şor û hem jî golên ava şirîn hene.<ref name=":1" /> [[Wêne:Mount Vinson from NW at Vinson Plateau by Christian Stangl (flickr).jpg|thumb|Dîmenek ji çiyayê Vînsonê ku li bakurê rojavayê Antarktîkayê ye û bilindeya herî bilind ê Antarktîkayê ye]] Antarktîka ji aliyê Çiyayên Transantarktîk ve hatiye dabeşkirin ku ji erdê Vîktoryayê heta [[Deryaya Rossê]] dirêj dibin ku ev her alî di nav xwe de Antarktîkaya Rojava û Antarktîkaya Rojhilat vedigirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: Earth's Own Ice World |paşnav=Carroll |pêşnav=Michael |weşanger=Springer |tarîx=2018-05-16 |isbn=978-3-319-74623-4 |paşnav2=Lopes |pêşnav2=Rosaly}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ji |pêşnav=Fei |paşnav2=Gao |pêşnav2=Jinyao |paşnav3=Li |pêşnav3=Fei |paşnav4=Shen |pêşnav4=Zhongyan |paşnav5=Zhang |pêşnav5=Qiao |paşnav6=Li |pêşnav6=Yongdong |tarîx=2017-10-16 |sernav=Variations of the effective elastic thickness over the Ross Sea and Transantarctic Mountains and implications for their structure and tectonics |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0040195117302937 |kovar=Tectonophysics |cild=717 |rr=127–138 |doi=10.1016/j.tecto.2017.07.011 |issn=0040-1951}}</ref> Piraniya Antarktîkayê bi tebeqeyên qeşayê ya Antarktîkayê ve hatiye nixumandin ku bi navînî 1,9 km qalindahiya qeşayan hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fretwell |pêşnav=P. |paşnav2=Pritchard |pêşnav2=H. D. |paşnav3=Vaughan |pêşnav3=D. G. |paşnav4=Bamber |pêşnav4=J. L. |paşnav5=Barrand |pêşnav5=N. E. |paşnav6=Bell |pêşnav6=R. |paşnav7=Bianchi |pêşnav7=C. |paşnav8=Bingham |pêşnav8=R. G. |paşnav9=Blankenship |pêşnav9=D. D. |paşnav10=Casassa |pêşnav10=G. |paşnav11=Catania |pêşnav11=G. |paşnav12=Callens |pêşnav12=D. |paşnav13=Conway |pêşnav13=H. |paşnav14=Cook |pêşnav14=A. J. |paşnav15=Corr |pêşnav15=H. F. J. |tarîx=2013-02-28 |sernav=Bedmap2: improved ice bed, surface and thickness datasets for Antarctica |url=https://tc.copernicus.org/articles/7/375/2013/ |kovar=The Cryosphere |ziman=English |weşanger=Copernicus GmbH |cild=7 |hejmar=1 |rr=375–393 |doi=10.5194/tc-7-375-2013 |issn=1994-0416}}</ref> Tebeqeya qeşayê ji xeynî ji xeynî çend oazanên li geliyên hişk ên McMurdo tevahiya parzemînê nixumandine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://antarcticsun.usap.gov/science/4184/ |sernav=The Antarctic Sun: News about Antarctica - The Lost Dry Valleys of the Polar Plateau |malper=antarcticsun.usap.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en |archive-date=2022-01-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220115223943/https://antarcticsun.usap.gov/science/4184/ |url-status=dead }}</ref> Çend çemên qeşayî yên Antarktîkayê ku ber bi refên qeşayî yên Antarktîkayê ve diherikin, pêvajoyeke ku wekê dînamîkên tebeqeyên qeşayê hatine pênasekirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gfdl.noaa.gov/ice-sheet-dynamics/ |sernav=Ice Sheet Dynamics – Geophysical Fluid Dynamics Laboratory |malper=www.gfdl.noaa.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31}}</ref> Antarktîkaya Rojhilat ji Coats Land, Queen Maud Land, Enderby Land, Mac. Robertson Land, Wilkes Land û Victoria Land pêk hatiye. Ji xeynî beşek piçûk, hemî deverên parzemînê di nav nîvkada rojhilat de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctic Climate Evolution |paşnav=Florindo |pêşnav=Fabio |weşanger=Elsevier |tarîx=2008-10-10 |isbn=978-0-08-093161-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yUu-x70CZEcC |paşnav2=Siegert |pêşnav2=Martin}}</ref> Li ser û dora Antarktîkayê gelek girav hene ku piraniya wan giravên volkanîk in û li gorî pîvanên jeolojîk pir ciwan in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://figshare.utas.edu.au/articles/journal_contribution/Origin_and_evolution_of_the_sub-Antarctic_islands_the_foundation/24483391 |sernav=Quilty, Patrick Gerard |malper=figshare.utas.edu.au |roja-gihiştinê=2026-08-31 |doi=10.26749/rstpp.141.1.35}}</ref> Îstîsnayên herî berbiçav giravên [[deşta Kerguelenê]] ne ku girava herî kevin li dora 40 milyon sal berê niha çêbûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Olierook |pêşnav=Hugo K. H. |paşnav2=Jourdan |pêşnav2=Fred |paşnav3=Merle |pêşnav3=Renaud E. |paşnav4=Timms |pêşnav4=Nicholas E. |paşnav5=Kusznir |pêşnav5=Nick |paşnav6=Muhling |pêşnav6=Janet R. |tarîx=2016-04-15 |sernav=Bunbury Basalt: Gondwana breakup products or earliest vestiges of the Kerguelen mantle plume? |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0012821X1630019X |kovar=Earth and Planetary Science Letters |cild=440 |rr=20–32 |doi=10.1016/j.epsl.2016.02.008 |issn=0012-821X}}</ref> Girê Vinson a li çiyayên Ellsworthê bi bilindahiya 4.892 mêtreyê bilindeya herî bilind ê Antarktîkayê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hall Ball Kiwi Mountaineers From Mount Cook To Everest |paşnav=Monteath |pêşnav=Colin |weşanger=Cloudcap |tarîx=1997 |isbn=978-0-938567-42-4 |url=https://www.worldcat.org/title/38585390 |oclc=38585390}}</ref> Çiyayê Erebusa li Girava Rossê volkana herî başûrî ya cîhanê ye û her roj nêzîkê 10 caran diteqe. Xweliya ji teqînên volkanîk 300 kîlometre dûrî kratera volkanîk hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/48987684 |sernav=Antarctica : an encyclopedia from Abbott ice shelf to zooplankton {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en}}</ref> Delîlên hejmareke mezin ji volkanan di bin qeşayê de hene ku ger asta çalakiyê bilind bibe, dibe ku ji bo tebeqeya qeşayê xetereyek çêbike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: Earth's Own Ice World |paşnav=Carroll |pêşnav=Michael |weşanger=Springer |tarîx=2018-05-16 |isbn=978-3-319-74623-4 |paşnav2=Lopes |pêşnav2=Rosaly}}</ref> Qubeya qeşayê ya bi navê Dome Argus li Antarktîkaya Rojhilat e ku bi qasê bilindahiya 4.091 metreyan bilind ew û qada qeşayê ya herî bilind ê Antarktîkayê ye. Ev gir yek ji cihên herî sar û hişk ên cîhanê ye ku germahî ya li vir heya −90 °C ê dadikeve û barîna salane jî bi qasê 1-3 sm ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica And The Arctic Circle, A Geographic Encyclopedia Of The Earth's Polar Regions |tarîx=2014-04-01 |url=http://archive.org/details/antarctica-and-the-arctic-circle-2-volumes-a-geographic-encyclopedia-of-the-earths-polar-regions}}</ref> == Dîroka jeolojîk == Ji dawiya serdema meoproterozoîkê heta serdema kretasyeyê, Antarktîka beşek ji superparzemîna [[Gondwana|Gondwanayê]] bû û parzemîn bi pêvajoya tevgerên Antarktîkaya îro ji ber ku Gondwana hêdî hêdî ji hev perçe bûye, li dora 183 milyon sal berê îro ava bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctic News Clips |weşanger=National Science Foundation |tarîx=1995 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=HcTrAAAAMAAJ&pg=PA109}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> Di demek dirêj a serdema fanerozoyîkê de Antarktîka xwedî avhewayek tropîkal ê nerm bû û ew bi daristanên berfireh nixumandî bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Klages |pêşnav=Johann P. |paşnav2=Salzmann |pêşnav2=Ulrich |paşnav3=Bickert |pêşnav3=Torsten |paşnav4=Hillenbrand |pêşnav4=Claus-Dieter |paşnav5=Gohl |pêşnav5=Karsten |paşnav6=Kuhn |pêşnav6=Gerhard |paşnav7=Bohaty |pêşnav7=Steven M. |paşnav8=Titschack |pêşnav8=Jürgen |paşnav9=Müller |pêşnav9=Juliane |paşnav10=Frederichs |pêşnav10=Thomas |paşnav11=Bauersachs |pêşnav11=Thorsten |paşnav12=Ehrmann |pêşnav12=Werner |paşnav13=van de Flierdt |pêşnav13=Tina |paşnav14=Pereira |pêşnav14=Patric Simões |paşnav15=Larter |pêşnav15=Robert D. |tarîx=2020 |sernav=Temperate rainforests near the South Pole during peak Cretaceous warmth |url=https://www.nature.com/articles/s41586-020-2148-5 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=580 |hejmar=7801 |rr=81–86 |doi=10.1038/s41586-020-2148-5 |issn=1476-4687}}</ref> === Serdema paleozoyîkê (539–252 milyon sal berê) === [[Wêne:Glossopteris sp. (fossil leaf) (Permian; Antarctica) 1 (49063572172) (cropped).jpg|thumb|300px|Ji serdema permeya Antarktîkayê pelgeke ''Glossopteris sp.'' yê]] Germbûna berdewam bûye sedem ku piraniya Gondwanayê ziwa bibe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Vegetation of Antarctica Through Geological Time |paşnav=Cantrill |pêşnav=David J. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012-11-22 |isbn=978-0-521-85598-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=sOGH4xaioRUC |paşnav2=Poole |pêşnav2=Imogen}}</ref> Di serdema triyasiyê de Antarktîka ji aliyê cûreyeke giyayên bi tov (pteridosperms) ve serdest bû ku ji cinsê Dicroidiumê bûn ku wekê daran mezin dibûn. Florayên din ên triasiyê ginkgophytes, sîkadofites, darên konîfer û sphenopsid bûn. Tetrapod (ajaleke çar ling) cara yekem di serdema triyasiya destpêkê de li Antarktîkayê hatine dîtin û fosîlên herî kevn ên naskirî di formasyona fremouw a çiyayên Transantarktîkê de hatine dîtin. Sînapsîd (ku wekê "xijendeyên mîna memikdaran" jî têne zanîn) cureyên wekê Lystrosaurus di nav de hebû û di serdema triyasiya destpêkê de zêde bûn. Nîvgirava Antarktîkayê di serdema jurasiyê de (206 heta 146 milyon sal berê) dest bi avakirina xwe kiriye. Afrîka di serdema jurasiyê li de dora 160 milyon sal berê ji Antarktîkayê dabeş bûye û piştre jî di serdema kretasiya destpêkê de nîvgirava Hindistanê (nêzîkî 125 milyon sal berê) ji heman parzemînan dabeş bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rolland |pêşnav=Yann |paşnav2=Bernet |pêşnav2=Matthias |paşnav3=van der Beek |pêşnav3=Peter |paşnav4=Gautheron |pêşnav4=Cécile |paşnav5=Duclaux |pêşnav5=Guillaume |paşnav6=Bascou |pêşnav6=Jérôme |paşnav7=Balvay |pêşnav7=Mélanie |paşnav8=Héraudet |pêşnav8=Laura |paşnav9=Sue |pêşnav9=Christian |paşnav10=Ménot |pêşnav10=René-Pierre |tarîx=2019-01-15 |sernav=Late Paleozoic Ice Age glaciers shaped East Antarctica landscape |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0012821X18306460 |kovar=Earth and Planetary Science Letters |cild=506 |rr=123–133 |doi=10.1016/j.epsl.2018.10.044 |issn=0012-821X}}</ref> Piştê kêmbûna qeşayê di nîvê duyem ê serdema permiyana destpêkê de, erd ji aliyê glossopterids (komeke nebatan a tovkirî ya nemabûyî ya bê xizmên zindî) ve serdest bû ku nebata herî berbiçav Glossopteris bû ku dareke wekê ku di axên tijî av de şîn dibe, hatiye şîrove kirin ku depoyên komirê yên berfireh çêkirine. Nebatên din ên ku di dema Permiyeyê de li Antarktîkayê hatine dîtin ''Cordaitales'', ''sphenopsids'', ''ferns'' û ''lycophytes'' in.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Vegetation of Antarctica Through Geological Time |paşnav=Cantrill |pêşnav=David J. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012-11-22 |isbn=978-0-521-85598-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=sOGH4xaioRUC |paşnav2=Poole |pêşnav2=Imogen}}</ref> Di dawiya serdema permiyeyê de avhewa li ser piraniya [[Gondwana|Gondwanayê]] hişktir û germtir bûye û ekosîstemên daristanên ''glossopteridan'' wekê beşek ji bûyera tunebûna permî-triyasî hilweşiyane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Past Antarctica: Paleoclimatology and Climate Change |paşnav=Franganillo |pêşnav=Marc Oliva i |weşanger=Elsevier Science & Technology |tarîx=2020 |isbn=978-0-12-817925-3 |paşnav2=Fernandez |pêşnav2=Jesus Ruiz}}</ref> Di serdema paleozoyîkê de ti delîl tinene ku nîşan bide ka tetrapod li Antarktîkê jiyane an na.<ref>{{Cite web |url=https://pubs.usgs.gov/of/2007/1047/ea/of2007-1047ea047.pdf |sernav=Collinson, James; William R., Hammer (2007). Migration of Triassic tetrapods to Antarctica (PDF). 10th International Symposium on Antarctic Earth Sciences.}}</ref> Darên ginkgo, konîfer, Bennettitale, nebatên poçikê hespan, fern û sikad di wê demê de pir bûn. Nêzîkê 80 milyon sal berê nebatên kulîlkdar bûne komên nebatan ên herî cihêreng ên li ser parzemînê. Her çiqas darên behîvê yên başûr (Nothofagus) ber bi dawiya kretasyeyê ve berbiçav bin jî li Antarktîkaya Rojava daristanên pelderzî di seranserê serdema kretasyeyê de (146–66 milyon sal berê) de serdest bûn. Her çiqas tenê çend cinsên dînezorên Antarktîkayê (Cryolophosaurus û Glacialisaurus, ji Formasyona Hanson a serdema jurasiya destpêka çiyayên Transantarktîkê û Antarctopelta, Trinisaura, Morrosaurus û Imperobator ji kretasya dereng a nîvgirava Antarktîkayê) hatine vegotin, Ammonît li deryayên derdora Antarktîkayê pir belav bûn û dînezor jî hebûn. === Serdema mezozoîkê (252–66 milyon sal berê) === Germbûna berdewam piraniya Gondwanayê zuwa kiriye. Di serdema triyasiyê de, Antarktîka ji aliyê fernên tovkirî (pteridosperms) ve serdest bû ku beşek cinsê dicroidium bûn ku wekê daran mezin dibûn. Florayên din ên serdema triyasiyê ginkgophytes, sîkadofît, konîfer û sphenopsîdan bûn. Tetrapod cara yekem di serdema triyasiya destpêkê de li Antarktîkayê hatine dîtin û fosîlên herî kevn ên naskirî di formasyona fremouw a çiyayên Transantarktîkê de hatin dîtin. Sînapsîd (ku wekî "xijendeyên mîna memikan" jî têne zanîn) cureyên wek Lystrosaurus vedihewîne û di serdema triyasiya destpêkê de gelek zêdetir bûn. Nîvgirava Antarktîkayê di serdema jurasiyê de (206 heta 146 milyon sal berê) dest bi avakirina xwe kiriye. Afrîka di serdema jurayê de li dora 160 milyon sal berê ji Antarktîkayê dabeş bûye û piştre di derdema kretasye ya destpêkê de (dora 125 milyon sal berê) nîvgirava Hindistanê ji hev dabeş bûye. === Serdema senozoyîkê (66–10 milyon sal berê) === [[Wêne:Eocene-Paleocene-circumpolar.svg|thumb|Pêkhatina herika çerxa derdorî ya Antarktîkayê ji perçebûna dawî ya pira bejahî ya Antarktîkayê]] Di destpêka serdema paleojenê de girêdana pira bejahî ya pira Antarktîkayê, Antartîkayê bi Amerîkaya Başûr û her wiha bi başûrê rojhilatê Awistralyayê ve berdewam kiriye. Fauna ji Formasyona La Mesetaya li nîvgirava Antarktîkayê ku dîroka wê vedigere serdema eosenê, pir dişibihe faunayên wekhev ên Amerîkaya Başûr ku ajalên wekê ajalên bi kîsik (marsupials), xenarthran, litoptern û ungulatesê bi sim û her wiha gondwanatheres û dibe ku meridiolestidans hebûn. Hatiye texmînkirin ku ajalên bi kîsik di destpêka eosenê de ji Amerîkaya Başûr bi rêya Antarktîkayê belavê Awistralyayê bûne. Nêzîkê 53 milyon sal berê Awistralya û Gîneya Nû ji Antarktîkayê veqetiyane û Deriyê Tazmanyayê vebûye. Modelên erdnîgariya Antarktîkayê nîşan didin ku ev herikîn û her wiha çerxa paşvegerê ya xwedî kirinê ji ber kêmbûna asta CO₂yê çêbûye û bûye sedema afirandina qeşayên piçûk û qeşayên mayînde yên cemserî. Her ku asta CO₂yê zêdetir kêm bûye, qeşayê dest bi berfirehbûneke bilez kiriye û cihê daristanên ku heta wê demê Antarktîkayê vedişartin girtiye. Ekosîstemên tundrayê li Antarktîkayê heta 14 û 10 milyon sal berê niha hebûna xwe berdewam kirine û piştre sarbûna zêdetir bûye sedema tunekirina van tundrayan. === Serdema hemdem === Her çiqas jeolojiya Antarktîkayê bi piranî ji aliyê qeşaya parzemînî ve hatibe veşartin jî, parzemîn dikare bi teknîkên wekê ji hestkirina ji dûr ve, radara ku di bin erdê de derbas dibe û wêneyên satelîtê werin lêkolîn kirin. Ji aliyê jeolojîk ve, Antarktîkaya Rojava pir dişibihe Andên Amerîkaya Başûr. Nîvgirava Antarktîkayê bi bilindbûna jeolojîk û veguherîna sedîmentên binê deryayê ku veguheriye kevirên metamorfîk, çêbûye. Antarktîkaya Rojava bi yekbûna çend plakayên parzemînî çêbûye ku di encamê de hejmarek rêzeçiyayên li herêmê çêbûne ku rêzeçiyayên herî berbiçav çiyayên Ellsworthê bûn. Hebûna sîstema rift a Antarktîkaya Rojava bûye sedema volkanîzma li ser sinorê di navbera Antarktîkaya Rojava û Rojhilat de û her wiha bûye sedema çêbûna çiyayên Transantarktîkê. Antarktîka Rojhilat ji aliyê jeolojîk ve devereke pirreng e. Avabûna Antarktîka Rojhilat di serdema arkeyî (4.000 –2.500 milyon sal berê) de dest pê kiriye û di serdema kambriyê de rawestiyaye. Herêm li ser kratoneke kevirî hatiye avakirin ku bingeha mertala prekambriyê ava kiriye. Li ser bingehê komir û kevirên qûmê, kevirên kilsinî û şêl hene ku di serdemên devonî û jurasiyê de hatine danîn ku çiyayên Transantarktîkê çêbikin. Li deverên peravê çiyayên wekê rêzeçiyayê Shackletonê û Vîktorya Land û hinek şikestekên tektonîk çêbûne. Komir cara yekem li Antarktîkayê li nêzîkê çiyayên Beardmoreyê ji aliyê Frank Wild ve di sefera Nimrod de di sala 1907an de hatiye tomar kirin û tê zanîn ku komirê pileya nizm li gelek deverên çiyayên Transantarktîkê heye. Çiyayên prens Charles depoyên hesinê vedihewînin û li Deryaya Rossê jî qadên neftê û gaza xwezayî hene. == Avhewa == {{multiple image | direction = vertical | total_width = 300 | header = | footer = | image1 = Fryxellsee Opt.jpg | alt1 = | caption1 = Qeşaya şîn ku gola Fryxell a li çiyayên Transantarktîkê nixumandiye | image2 = AntarcticaSummer.jpg | alt2 = | caption2 = Di meha kanûna sala 2006an de şert û mercên nerm ê li nêzîkê peravê }} Antarktîka parzemîna herî sar, parzemîna herî bi bahoz û parzemîna herî hişk ê Dinyayê ye. Li nêzîkê peravên parzemînê, germahî di havînê de dikare ji 10 °C ê derbas bibe û di mehên zivistanê de heya -40 °C dadikeve. Li ser deverên bilind ên navendî, germahî di mehên havînê de dikare heya -30 °C dakeve û di mehên zivistanê de jî germahiya heman deverê heya -80 °C ê dadikeve. Germahiya hewayê ya xwezayî ya herî nizm a ku li ser Erdê hatiye tomarkirin di 21ê tîrmeha sala 1983an de li stasyona Vostok a Rûsyayê li Antarktîkayê bi qasê -89.2 °C hatiye tomarkirin. Di sala 2010an de bi rêya satelîta germahiyeke hewayê germahiya parzemînê bi qasê −94.7 °C hatiye tomar kirin lêbelê dibe ku ji ev rêje ji sermaya li ser rûyê erdê bi bandor bûye ku li bilindahiya 2 mêtre li jorê rûyê erdê nehatiye tomar kirin ku ji bo tomarên fermî yên germahiya hewayê tê xwestin. Ji ber ku piraniya Antarktîkayê ji asta deryayê ji 3.000 mêtre bilindtir e, Antarktîka ji herêma Arktîkê sartir e. Germahiya Okyanûsa Arktîkê bi rêya qeşaya deryayê ya Arktîkê ber bi parzemînê ve hatiye veguhastin û bi awayê hewaya li herêma Arktîkê nerm dibe. Antarktîka çoleke cemserî ye ku barîna parzemînê kêm e. Parzemîn salane bi navînî nêzîkê 150 mm av werdigire ku bi piranî bi awayê şilopeyê ye. Deverên navxweyî hişktir e û di tevahiya salê herî zêde bi qasê 50 mm baran werdigire lê herêmên peravê bi gelemperî ji 200 mm zêdetir baran werdigirin. Li çend deverên qeşaya şîn, ba û sublîmasyon ji berfa ku dibare zêdetir berfê radike. Li geliyên hişk, heman bandor li ser bingehek kevirî çêdibe ku dibe sedema jîngeheke bêber û hişk. === Cudahiyên herêmî === Antarktîkaya Rojhilat ji ber bilindahiya xwe ya bilind ve ji Antarktîkaya Rojava sartir e. Eniyên hewayê bi zêde derbasê deverên navendî yên parzemînê nabin ku ev jî dibe sedem ku navenda parzemînê sar û hişk bimînin û dibe sedema ku bayên deverê bi leza nerm bimînin. Barîna berfa li beşa perava Antarktîkayê barîneke pir gelemperî ye ku li wir di nav 48 demjimêran de berf dikare bi qasê 1.22 mêtreyê bibare. Li qiraxa parzemînê, bayên katabatîk ên bihêz ên ji platoya cemserî pir caran bi hêza bahozê çêdibin. Di mehên havînê de ji ber ku her roj 24 demjimêrên tîrêjên rojê li wir tên wergirtin, li Cemsera Başûr ji ekvatorê zêdetir tîrêjên rojê digihîjin rûyê erdê. === Guherîna avhewayê === Tevê devera xwe yê îzolekirî, Antarktîka di dehsalên dawî de ji ber belavbûna gazên serayê, germ bûye û hinek ji beşên qeşayên xwe winda kiriye. Antarktîkaya Rojava ji sala 1950an heta sala 2000an di heyamên dehsalan de ji 0,1 °C zêdetir germ bûye û nîvgirava Antarktîkayê ya ku li ber çavan e ji nîvê sedsala 20an vir ve bi qasê 3 °C germ bûye. Antarktîkaya Rojhilat ku li gorî Antarktîkaya Rojava sar e û avhewaya deverê sekan (stabîl) heta salên 2000î germahî nîşan nedaye. Li dora Antarktîkayê, Okyanûsa Başûr ji her okyanûseke din zêdetir germahiya okyanûsê kişandiye û li kûrahiyên bi qasê 2.000 mêtreyan germbûneke berbiçav çêbûye. Li dora Antarktîka Rojava, okyanûs ji sala 1955an vir ve bi qasê 1 °C germ bûye. Germbûna Okyanûsa Başûr a li dora Antarktîkayê bûye sedema qelsbûn an jî hilweşîna refikên qeşayên ku li derveyî qeşayan digeriyan û hevsengiya wan pêk dianiyan. Her çiqas perê qeşayên Antarktîkaya Rojhilat ku berdewam dike ku li hundirê welêt qeşayê zêde bike jî gelek cemedên peravê giraniya xwe winda dikin û paşve dikişin ku ev jî dibe sedema windabûna giştî ya qeşayên li seranserê Antarktîkayê. Hatiye payîn ku heta sala 2100an ku windabûna qeşaya li Antarktîkayê bi qasê 11 santî metreyan bilindbûna asta deryayê ya gerdûnî zêde bike. Bi germbûna zêdetir re îhtimala bêîstîqrariyê pir zêdetir dibe û dikare bilindbûna asta deryayê ya gerdûnî ya sedsala 21ê du caran zêdetir bike. Ava heliyayî ya nû ya ji qeşayê ava binê Antarktîkayê ya şor firk dike û şaneya jêrîn a gera serûbinkirina Okyanûsa Başûr (SOOC) qels dike. Her çiqas bandorên tevahî tê payîn ku di nav çend sedsalan de çêbibin jî, li gorî hinek lêkolînan, hilweşîna tevahî ya SOOCê dikare di navbera 1.7 °C û 3 °C germbûna gerdûnî de çêbike. Ev barîna kêm ê li nîvkada başûr û barîna zêde yê li nîvkada bakur, dibe sedema kêmbûna masîgirî ya li Okyanûsa başûr û hilweşîna potansiyel a hinek ekosîstemên deryayî vedigire. Her çiqas gelek cureyên Antarktîkayê nehatibin keşifkirin jî, zêdebûna flora Antarktîkayê ya belgekirî heye û ji u bo parastina jîngeheke guncavê faunayên mezin ên wekê pengûenan zehmetî hene. Helandina erdên cemed girtî dibe ku ji bo erdên bê cemed bibe sedema gazên serayê û qirêjiya cemedgirtî ya berê ku bi helandinê re derdikeve holê. Germbûna Antarktîkayê û guhertinên têkildar di gera Okyanûsa Başûr de dikarin bandorê li şêwazên avhewayê yên li hinek deverên Afrîkayê jî bikin ku dikare bandor li barîna herêmî û guherîna germahiyê bike. Ji ber ku germahiya gerdûnî li dora 3°C zêde bûye, deverên xeternak ên wekê Hewza Wilkes û Hewza Aurora dibe ku di nav 2.000 salan de bimînin di bin avê de û dibe ku li van deveran bilindbûna asta deryayê bigihîje 6,4 metreyan. Ger germahî ji asta sala 2020an 2 °C kêmtir nebe, ihtimal heye ku qata qeşayê ya Antarktîkaya Rojava bi tevahî bihele. Hatiye payîn ku windabûna vê qata qeşayê heye bi tevahî ji holê rabe ev pêvajo bi qasê 500 û 13.000 sal berxwe bide. Ger qeşaya bilind hilweşe dibe ku asta deryayê bi qasê 3,3 mêtre bilind bibe û bi helandina qeşayên li ser çiyayan qeşayên bilind jî dibe ku asta deryayê bi qasê 4,3 metreyan bilind bike. Qata qeşaya Antarktîkaya Rojhilat ku li gorî deverên qeşayî yên din gelek aram e tenê dikare bi qasê 0,5 mête heta 0,9 mêtreyê asta deryayê bilind bike ku ev jî beşek piçûk ê ji bilind bûna 53,3 mêtreyan e ku di tevahiya helandina qata qeşayê de pêk tê. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commons|Antarctica|Antarktîka}} {{Parzemîn}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Antarktîka| ]] [[Kategorî:Cîhan]] [[Kategorî:Parzemîn]] 2qw1djp521wh81e4rzr2wledq72wkh4 2090447 2090446 2026-09-02T04:12:18Z Penaber49 39672 2090447 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdanka giştî}} '''Antarktîka'''<ref>{{Îzolî, 2007|r=1138|jêgirtin=Antarktîka}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ferhenga Erdnîgarîyê (Coğrafya)|Ferhenga Erdnîgarîyê]]|paşnav=Önen|pêşnav=Abdurrahman |weşanger=Stembol: Doz|sal=2008|rûpel=36}}</ref> yan jî '''Antarktîk'''{{Çavk}} ({{Bi-la|Antarctica}}) yek ji [[parzemîn]]ên cîhanê ye ku parzemîna herî başûr ê dinyayê û parzemîna herî kêm nifûs a cîhanê ye. Parzemîn bi tevahî li başûrê çembera Antarktîkayê ye û ji aliyê [[Okyanûsa Başûr]] (ku wekê Okyanûsa Antarktîkayê jî tê zanîn) ve hatiye dorpêçkirin ku [[Cemsera Başûr]] a erdnîgarî vedihewîne. Di heman demê de Antarktîka pêncem parzemîna herî mezin ê cîhanê ye ku bi qasê ji %40 ji [[Ewropa|Ewropayê]] mezintir e û rûbera parzemînê bi qasê 14.200.000 km² rûerd (an rûqeşa) vegirtiye. Piraniya Antarktîkayê bi qata qeşayê ya Antarktîkayê ve hatiye nixumandin ku qalindahiya navînî ya qeşayê bi qasê 1,9 km ye. Antarktîka bi navînî parzemîna herî sar, herî hişke û parzemîna herî bi ba û bahoz ê cîhanê ye û parzemîn ji asta deryayê xwedî bilindahiyeke navînî ye. Antarktîka bi piranî ji çoleke cemserî pêk hatiye ku barîna salane li peravê zêdetirî 200 mm ye û berf û barana li hundirê parzemînê gelek kêm e. Qeşayên parzemîn di warê ava şîrîn de gelek dewlemend e ku nêzîkê ji %70ê rezervên ava şirîn ên cîhanê li Antarktîkayê cemedgirtî ye. Hatiye payîn ger ku qeşaya Antarktîkayê bihele, dê asta deryayê ya [[Cîhan|cîhanê]] bi qasê 60 mêtreyan bilind bibe. Her wiha Antarktîka xwediyê rekora germahiya herî nizm a pîvandî yê li ser rûyê [[Dinya (gerstêrk)|Erdê]] ye ku nizmahiya germahiya bi qasê −89.2 °C hatiye pîvandin. Germahiya herêmên peravê di havînê de dikare bi qasê 10 °C bilind bibe. Cureyên xwemaliyên ajalan kêzik, nematod, pengûen, fok û tardigrad in. Li cihên ku nebat lê hene, bi piranî bi awayê liken an kevzê ye. Refên qeşayê yên Antarktîkayê dibe ku cara yekem di sala 1820an de, di dema sefereke rûsî de ku ji aliyê Fabian Gottlieb von Bellingshausen û Mikhail Lazarev ve hatibû birêvebirin, hatine dîtin. Di dehsalên piştê seferên wan, di seferên fransî, amerîkî û brîtanî de li parzemînê lêkolînên zêdetir hatine kirin. Yekem derketina piştrastkirî ya Antarktîkayê ji aliyê tîmeke norwêcî ve di sala 1895an de pêk hatiye. Di destpêka sedsala 20an de, çend seferên navxwe yên parzemînê çêbûne. Lêkolînerên brîtanî Douglas Mawson, Edgeworth David û Alistair Mackay yekem kes bûn ku di sala 1909an de gihîştine [[Cemsera Başûr]] a manyetîkî û cemsera başûr a erdnîgarî jî yekem car di sala 1911an de lêkolînerê norwêcî Roald Amundsen gihiştiye cemserê. Ji aliyê îdarî ve Antarktîka ji aliyê nêzîkê 30 welatan ve tê birêvebirin ku hemî jî endamên sîstema peymana Antarktîkayê ya sala 1959an in. Li gorî şertên peymanê, çalakiyên leşkerî, kolandinên kanên madenê, teqînên nukleerî û avêtina bermayiyên nukleerî li Antarktîkayê qedexe ne. Geştiyarî, masîgirtin û lêkolîn çalakiyên sereke yên mirovan li Antarktîkayê û li derdora Antarktîkayê hene. Di mehên havînê de nêzîkê 5.000 kes li stasyonên lêkolînê dimînin û ev hejmar di mehên zivistanê de dadikeve 1.000 kesan. Her çiqas parzemîn dûr be jî, çalakiyên mirovan bi rêya qirêjî, guherîna avhewayê û bi rêya tenikbûna [[tebeqeya ozonê]] bandoreke neyînî li ser Antarktîkayê dihêle. Helîna qata qeşayê ya [[Antarktîkaya Rojava]] ya ku potansiyeleke nearam e, di pêşbîniyên bilindbûna [[asta deryayê]] yên di asta sedsalê de bûye sedema nezelaliyeke herî mezin û heman helîn bandorê li ser serûbinkirina gera [[Okyanûsa Başûr]] jî dike ku di dawiyê de dikare bibe sedema bandorên girîng li ser avhewaya [[Nîvkada Başûr]] û hilberîna Okyanûsa Başûr. == Etîmolojî == [[Wêne:1657 map Polus Antarcticus.jpg|thumb|Nexşeya cemserî ya herî başûrê Dinyayê]] Navê ku ji parzemînê hatiye dayîn ji peyva antarktîka hatiye ku ji peyva fransî ya navîn ''antartique'' an ''antarctique'' ('li hemberî Arktîkê') û piştre ji peyva latînî ''antarcticus'' ('li hemberî bakur') hatiye. Navê Antarktîkus ji peyvên yewnanî ἀντι- ('dij-') û ἀρκτικός (arktikos, 'ya hirçê [Ursa Major], bakur') hatiye.<ref name=":0">{{Cite book |sernav=Lettinck 2021, p. 158.}}</ref> Fîlozofê yewnanî Arîstoteles li dora 350 {{bz}} de di ''Meteorolojiyê'' de li ser "herêma Antarktîkê" nivîsandiye. Li gorî raporê, erdnîgarnasê yewnanî Marinusê ji Tîrusê ev nav di nexşeya xwe ya cîhanê ya sedsala duyem a {{pz}} de ku niha winda bûye, bi kar aniye. Nivîskarên romayî Gaius Julius Hyginus û Apuleius ji bo cemsera başûr navê yewnanî yê latînîkirî polus antarcticus bi kar anîne ku ji wir peyva fransî ya kevin ''pole antartike'' (nûjen ''pôle antarctique'')<ref>{{Cite book |sernav=Hyginus 1992, p. 176.}}</ref> ku di sala 1270an de hatiye piştrastkirin û ji wir jî peyva îngilîziya navîn pol antartik ku cara yekem di lêkolîneke ji aliyê nivîskarê îngilîzî Geoffrey Chaucer ve hatiye nivîsandin, hatiye wergirtin.<ref name=":0" /> Ramanên ewropî yên di derbarê hebûna Terra Australis ku parzemîneke berfirehê li başûrê dûr ê cîhanê ye ku ji bo hevsengî kirina axên bakurê [[Ewropa]], [[Asya]] û [[Afrîkaya Bakur]] pêk tîne, wekê têgeheke rewşenbîrî, ji kevnariya klasîk ve hebû. Ji ber vê yekê ''Terra Australis'' navê ku ji bo hemî girseyên bejayî yên hîpotetîk ên ku tê pêşniyar kirin ku li cihê ku niha tê zanîn Antarktîka heye, hatibû bikaranîn.<ref>{{Cite book |sernav=Mericq 1987, pp. 90–91: 'They published maps and charts based on the hypothesis that Tierra del Fuego was the beginning of that Terra Australis. The first person ever to have rights over these lands was Pedro Sancho de la Hoz, who received them through a special decree signed by Emperor Charles V on 24 January 1539.'}}</ref> Îdiaya hebûna axek wisa heta keşfkirina Awistralyayê ku ji aliyê ewropiyan ve hatiye keşfkirin, berdewam kiriye.<ref>{{Cite book |sernav=Scott, Hiatt & McIlroy 2012, pp. 2–3.}}</ref> Di destpêka sedsala 19an de keşifger Matthew Flinders guman li hebûna parzemîneke cuda yê li başûrê Awistralyayê (ku di wê demê wekê New Holland hatiye binavkirin) kiriye û ji ber vê yekê pêşniyar kiriye ku li cihê wê navê "Terra Australis" ji bo [[Awistralya|Awistralyayê]] were bikar anîn.<ref>{{Cite book |sernav=Cawley 2015, p. 130.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=McCrone & McPherson 2009, p. 75.}}</ref> Di sala 1824an de rayedarên kolonyal ên li Sîdneyê bi fermî navê parzemîna New Hollandê wekê Awistralya guhertine û peyva "Terra Australis" wekê referansek ji bo navê Antarktîkayê hiştine. Di dehsalên piştre de, erdnîgaran hevokên wekê "parzemîna Antarktîkayê" bi kar anîne. Wan li cihê vê navê li naveke helbestî geriyane û navên wekê ''Ultima'' û ''Antipodea'' pêşniyar kirine.<ref>{{Cite book |sernav=Cameron-Ash 2018, p. 20.}}</ref> Ji bo binavkirina parzemînê navê Antarktîka di salên 1890î de hatiye pejirandin û bikaranîna yekem ê vê navê ji aliyê kartografê skotlendî John George Bartholomew pêk hatiye.<ref>{{Cite web |url=https://digital.nls.uk/bartholomew/highlights/antarctica.html#:~:text=Edinburgh%20geographer%20and%20mapmaker%20John,since%20the%20first%20century%20AD. |sernav=Highlights from the Bartholomew Archive: The naming of Antarctica}}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Antarctica.svg|thumb|300px|Nexşeyek ku Antarktîkaya Rojhilat li rastê Çiyayên Transantarktîk û Antarktîkaya Rojava li çepê ye, nişan dide.]] Antarktîka ku bi awayekî asîmetrîk li dora cemsera başûr û bi piranî li başûrê çembera Antarktîkayê (ku yek ji pênc çemberên sereke yên firehiyê ye ku nexşeyên cîhanê nîşan didin) cih digire ku ji aliyê [[Okyanûsa Başûr]] ve hatiye dorpêçkirin. Di heman de çem ên avan li Antarktîkayê hene ku çemê herî dirêj ê parzemînê çemê Onyxê ye. Her wiha Antarktîka bi qasê 14,2 milyon km² rûber vedigire ku hema hema du car ji rûbera [[Awistralya|Awistralyayê]] mezintir e ku bi vê rûberê bûye pêncem parzemîna herî mezin ê cîhanê. Xeta perava Antarktîkayê bi qasê 18.000 km dirêj e ku ji sala 1983an vir ve çar celebên peravê li parzemînê hene ku perav ji %44ê peravê ji qeşayên avjenî, ji %38 ji dîwarên qeşayê pêk tê ku li ser keviran dimînin, ji %13 ji deverên qeşayî an jî qiraxa cemedên bilind pêk tê û ji %5ê ji parvên mayî jî ji kevirên vekirî pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |sernav=Antarctica - The World Factbook |malper=www.cia.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en |archive-date=2022-05-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220509192134/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: glaciological and geophysical folio |paşnav=Drewry |pêşnav=D. J. |weşanger=University of Cambridge, Scott Polar Research Institute |tarîx=1983 |isbn=978-0-901021-04-5 |cih=Cambridge}}</ref> Golên ku di binê qeşaya parzemînî de dimînin, bi piranî li geliyên hişk ên McMurdo an jî li gelek oazên cûda çêbûne.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> [[Gola Vostokê]] ku di bin stasyona Vostok a [[Rûsya|Rûsyayê]] de hatiye dîtin, mezintirîn gola binqeşayê ya cîhanê û yek ji mezintirîn golên cîhanê ye. Berê hatiye bawer kirin ku gol bi milyonan salan hatiye girtin lê di roja îro de zanyaran texmîn kirine ku ava golê her 13.000 sal carekê bi helandin û cemidandina hêdî ya qeşayê hatiye guhertin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=David |tarîx=2019-06-27 |sernav=Antarctica |url=https://academic.oup.com/book/62792 |kovar=OUP Academic |ziman=en |doi=10.1093/wentk/9780190641320.001.0001}}</ref> Di mehên havînan de qeşa li qiraxên golan dikare bihele û xendekên şil bi awayekê demkî çêdibin. Di heman demê de li Antarktîkayê hem golên ava şor û hem jî golên ava şirîn hene.<ref name=":1" /> [[Wêne:Mount Vinson from NW at Vinson Plateau by Christian Stangl (flickr).jpg|thumb|Dîmenek ji çiyayê Vînsonê ku li bakurê rojavayê Antarktîkayê ye û bilindeya herî bilind ê Antarktîkayê ye]] Antarktîka ji aliyê Çiyayên Transantarktîk ve hatiye dabeşkirin ku ji erdê Vîktoryayê heta [[Deryaya Rossê]] dirêj dibin ku ev her alî di nav xwe de Antarktîkaya Rojava û Antarktîkaya Rojhilat vedigirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: Earth's Own Ice World |paşnav=Carroll |pêşnav=Michael |weşanger=Springer |tarîx=2018-05-16 |isbn=978-3-319-74623-4 |paşnav2=Lopes |pêşnav2=Rosaly}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ji |pêşnav=Fei |paşnav2=Gao |pêşnav2=Jinyao |paşnav3=Li |pêşnav3=Fei |paşnav4=Shen |pêşnav4=Zhongyan |paşnav5=Zhang |pêşnav5=Qiao |paşnav6=Li |pêşnav6=Yongdong |tarîx=2017-10-16 |sernav=Variations of the effective elastic thickness over the Ross Sea and Transantarctic Mountains and implications for their structure and tectonics |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0040195117302937 |kovar=Tectonophysics |cild=717 |rr=127–138 |doi=10.1016/j.tecto.2017.07.011 |issn=0040-1951}}</ref> Piraniya Antarktîkayê bi tebeqeyên qeşayê ya Antarktîkayê ve hatiye nixumandin ku bi navînî 1,9 km qalindahiya qeşayan hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fretwell |pêşnav=P. |paşnav2=Pritchard |pêşnav2=H. D. |paşnav3=Vaughan |pêşnav3=D. G. |paşnav4=Bamber |pêşnav4=J. L. |paşnav5=Barrand |pêşnav5=N. E. |paşnav6=Bell |pêşnav6=R. |paşnav7=Bianchi |pêşnav7=C. |paşnav8=Bingham |pêşnav8=R. G. |paşnav9=Blankenship |pêşnav9=D. D. |paşnav10=Casassa |pêşnav10=G. |paşnav11=Catania |pêşnav11=G. |paşnav12=Callens |pêşnav12=D. |paşnav13=Conway |pêşnav13=H. |paşnav14=Cook |pêşnav14=A. J. |paşnav15=Corr |pêşnav15=H. F. J. |tarîx=2013-02-28 |sernav=Bedmap2: improved ice bed, surface and thickness datasets for Antarctica |url=https://tc.copernicus.org/articles/7/375/2013/ |kovar=The Cryosphere |ziman=English |weşanger=Copernicus GmbH |cild=7 |hejmar=1 |rr=375–393 |doi=10.5194/tc-7-375-2013 |issn=1994-0416}}</ref> Tebeqeya qeşayê ji xeynî ji xeynî çend oazanên li geliyên hişk ên McMurdo tevahiya parzemînê nixumandine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://antarcticsun.usap.gov/science/4184/ |sernav=The Antarctic Sun: News about Antarctica - The Lost Dry Valleys of the Polar Plateau |malper=antarcticsun.usap.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en |archive-date=2022-01-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220115223943/https://antarcticsun.usap.gov/science/4184/ |url-status=dead }}</ref> Çend çemên qeşayî yên Antarktîkayê ku ber bi refên qeşayî yên Antarktîkayê ve diherikin, pêvajoyeke ku wekê dînamîkên tebeqeyên qeşayê hatine pênasekirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gfdl.noaa.gov/ice-sheet-dynamics/ |sernav=Ice Sheet Dynamics – Geophysical Fluid Dynamics Laboratory |malper=www.gfdl.noaa.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31}}</ref> Antarktîkaya Rojhilat ji Coats Land, Queen Maud Land, Enderby Land, Mac. Robertson Land, Wilkes Land û Victoria Land pêk hatiye. Ji xeynî beşek piçûk, hemî deverên parzemînê di nav nîvkada rojhilat de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctic Climate Evolution |paşnav=Florindo |pêşnav=Fabio |weşanger=Elsevier |tarîx=2008-10-10 |isbn=978-0-08-093161-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yUu-x70CZEcC |paşnav2=Siegert |pêşnav2=Martin}}</ref> Li ser û dora Antarktîkayê gelek girav hene ku piraniya wan giravên volkanîk in û li gorî pîvanên jeolojîk pir ciwan in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://figshare.utas.edu.au/articles/journal_contribution/Origin_and_evolution_of_the_sub-Antarctic_islands_the_foundation/24483391 |sernav=Quilty, Patrick Gerard |malper=figshare.utas.edu.au |roja-gihiştinê=2026-08-31 |doi=10.26749/rstpp.141.1.35}}</ref> Îstîsnayên herî berbiçav giravên [[deşta Kerguelenê]] ne ku girava herî kevin li dora 40 milyon sal berê niha çêbûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Olierook |pêşnav=Hugo K. H. |paşnav2=Jourdan |pêşnav2=Fred |paşnav3=Merle |pêşnav3=Renaud E. |paşnav4=Timms |pêşnav4=Nicholas E. |paşnav5=Kusznir |pêşnav5=Nick |paşnav6=Muhling |pêşnav6=Janet R. |tarîx=2016-04-15 |sernav=Bunbury Basalt: Gondwana breakup products or earliest vestiges of the Kerguelen mantle plume? |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0012821X1630019X |kovar=Earth and Planetary Science Letters |cild=440 |rr=20–32 |doi=10.1016/j.epsl.2016.02.008 |issn=0012-821X}}</ref> Girê Vinson a li çiyayên Ellsworthê bi bilindahiya 4.892 mêtreyê bilindeya herî bilind ê Antarktîkayê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hall Ball Kiwi Mountaineers From Mount Cook To Everest |paşnav=Monteath |pêşnav=Colin |weşanger=Cloudcap |tarîx=1997 |isbn=978-0-938567-42-4 |url=https://www.worldcat.org/title/38585390 |oclc=38585390}}</ref> Çiyayê Erebusa li Girava Rossê volkana herî başûrî ya cîhanê ye û her roj nêzîkê 10 caran diteqe. Xweliya ji teqînên volkanîk 300 kîlometre dûrî kratera volkanîk hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/48987684 |sernav=Antarctica : an encyclopedia from Abbott ice shelf to zooplankton {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en}}</ref> Delîlên hejmareke mezin ji volkanan di bin qeşayê de hene ku ger asta çalakiyê bilind bibe, dibe ku ji bo tebeqeya qeşayê xetereyek çêbike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: Earth's Own Ice World |paşnav=Carroll |pêşnav=Michael |weşanger=Springer |tarîx=2018-05-16 |isbn=978-3-319-74623-4 |paşnav2=Lopes |pêşnav2=Rosaly}}</ref> Qubeya qeşayê ya bi navê Dome Argus li Antarktîkaya Rojhilat e ku bi qasê bilindahiya 4.091 metreyan bilind ew û qada qeşayê ya herî bilind ê Antarktîkayê ye. Ev gir yek ji cihên herî sar û hişk ên cîhanê ye ku germahî ya li vir heya −90 °C ê dadikeve û barîna salane jî bi qasê 1-3 sm ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica And The Arctic Circle, A Geographic Encyclopedia Of The Earth's Polar Regions |tarîx=2014-04-01 |url=http://archive.org/details/antarctica-and-the-arctic-circle-2-volumes-a-geographic-encyclopedia-of-the-earths-polar-regions}}</ref> == Dîroka jeolojîk == Ji dawiya serdema meoproterozoîkê heta serdema kretasyeyê, Antarktîka beşek ji superparzemîna [[Gondwana|Gondwanayê]] bû û parzemîn bi pêvajoya tevgerên Antarktîkaya îro ji ber ku Gondwana hêdî hêdî ji hev perçe bûye, li dora 183 milyon sal berê îro ava bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctic News Clips |weşanger=National Science Foundation |tarîx=1995 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=HcTrAAAAMAAJ&pg=PA109}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> Di demek dirêj a serdema fanerozoyîkê de Antarktîka xwedî avhewayek tropîkal ê nerm bû û ew bi daristanên berfireh nixumandî bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Klages |pêşnav=Johann P. |paşnav2=Salzmann |pêşnav2=Ulrich |paşnav3=Bickert |pêşnav3=Torsten |paşnav4=Hillenbrand |pêşnav4=Claus-Dieter |paşnav5=Gohl |pêşnav5=Karsten |paşnav6=Kuhn |pêşnav6=Gerhard |paşnav7=Bohaty |pêşnav7=Steven M. |paşnav8=Titschack |pêşnav8=Jürgen |paşnav9=Müller |pêşnav9=Juliane |paşnav10=Frederichs |pêşnav10=Thomas |paşnav11=Bauersachs |pêşnav11=Thorsten |paşnav12=Ehrmann |pêşnav12=Werner |paşnav13=van de Flierdt |pêşnav13=Tina |paşnav14=Pereira |pêşnav14=Patric Simões |paşnav15=Larter |pêşnav15=Robert D. |tarîx=2020 |sernav=Temperate rainforests near the South Pole during peak Cretaceous warmth |url=https://www.nature.com/articles/s41586-020-2148-5 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=580 |hejmar=7801 |rr=81–86 |doi=10.1038/s41586-020-2148-5 |issn=1476-4687}}</ref> === Serdema paleozoyîkê (539–252 milyon sal berê) === [[Wêne:Glossopteris sp. (fossil leaf) (Permian; Antarctica) 1 (49063572172) (cropped).jpg|thumb|300px|Ji serdema permeya Antarktîkayê pelgeke ''Glossopteris sp.'' yê]] Germbûna berdewam bûye sedem ku piraniya Gondwanayê ziwa bibe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Vegetation of Antarctica Through Geological Time |paşnav=Cantrill |pêşnav=David J. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012-11-22 |isbn=978-0-521-85598-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=sOGH4xaioRUC |paşnav2=Poole |pêşnav2=Imogen}}</ref> Di serdema triyasiyê de Antarktîka ji aliyê cûreyeke giyayên bi tov (pteridosperms) ve serdest bû ku ji cinsê Dicroidiumê bûn ku wekê daran mezin dibûn. Florayên din ên triasiyê ginkgophytes, sîkadofites, darên konîfer û sphenopsid bûn. Tetrapod (ajaleke çar ling) cara yekem di serdema triyasiya destpêkê de li Antarktîkayê hatine dîtin û fosîlên herî kevn ên naskirî di formasyona fremouw a çiyayên Transantarktîkê de hatine dîtin. Sînapsîd (ku wekê "xijendeyên mîna memikdaran" jî têne zanîn) cureyên wekê Lystrosaurus di nav de hebû û di serdema triyasiya destpêkê de zêde bûn. Nîvgirava Antarktîkayê di serdema jurasiyê de (206 heta 146 milyon sal berê) dest bi avakirina xwe kiriye. Afrîka di serdema jurasiyê li de dora 160 milyon sal berê ji Antarktîkayê dabeş bûye û piştre jî di serdema kretasiya destpêkê de nîvgirava Hindistanê (nêzîkî 125 milyon sal berê) ji heman parzemînan dabeş bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rolland |pêşnav=Yann |paşnav2=Bernet |pêşnav2=Matthias |paşnav3=van der Beek |pêşnav3=Peter |paşnav4=Gautheron |pêşnav4=Cécile |paşnav5=Duclaux |pêşnav5=Guillaume |paşnav6=Bascou |pêşnav6=Jérôme |paşnav7=Balvay |pêşnav7=Mélanie |paşnav8=Héraudet |pêşnav8=Laura |paşnav9=Sue |pêşnav9=Christian |paşnav10=Ménot |pêşnav10=René-Pierre |tarîx=2019-01-15 |sernav=Late Paleozoic Ice Age glaciers shaped East Antarctica landscape |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0012821X18306460 |kovar=Earth and Planetary Science Letters |cild=506 |rr=123–133 |doi=10.1016/j.epsl.2018.10.044 |issn=0012-821X}}</ref> Piştê kêmbûna qeşayê di nîvê duyem ê serdema permiyana destpêkê de, erd ji aliyê glossopterids (komeke nebatan a tovkirî ya nemabûyî ya bê xizmên zindî) ve serdest bû ku nebata herî berbiçav Glossopteris bû ku dareke wekê ku di axên tijî av de şîn dibe, hatiye şîrove kirin ku depoyên komirê yên berfireh çêkirine. Nebatên din ên ku di dema Permiyeyê de li Antarktîkayê hatine dîtin ''Cordaitales'', ''sphenopsids'', ''ferns'' û ''lycophytes'' in.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Vegetation of Antarctica Through Geological Time |paşnav=Cantrill |pêşnav=David J. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012-11-22 |isbn=978-0-521-85598-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=sOGH4xaioRUC |paşnav2=Poole |pêşnav2=Imogen}}</ref> Di dawiya serdema permiyeyê de avhewa li ser piraniya [[Gondwana|Gondwanayê]] hişktir û germtir bûye û ekosîstemên daristanên ''glossopteridan'' wekê beşek ji bûyera tunebûna permî-triyasî hilweşiyane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Past Antarctica: Paleoclimatology and Climate Change |paşnav=Franganillo |pêşnav=Marc Oliva i |weşanger=Elsevier Science & Technology |tarîx=2020 |isbn=978-0-12-817925-3 |paşnav2=Fernandez |pêşnav2=Jesus Ruiz}}</ref> Di serdema paleozoyîkê de ti delîl tinene ku nîşan bide ka tetrapod li Antarktîkê jiyane an na.<ref>{{Cite web |url=https://pubs.usgs.gov/of/2007/1047/ea/of2007-1047ea047.pdf |sernav=Collinson, James; William R., Hammer (2007). Migration of Triassic tetrapods to Antarctica (PDF). 10th International Symposium on Antarctic Earth Sciences.}}</ref> Darên ginkgo, konîfer, Bennettitale, nebatên poçikê hespan, fern û sikad di wê demê de pir bûn. Nêzîkê 80 milyon sal berê nebatên kulîlkdar bûne komên nebatan ên herî cihêreng ên li ser parzemînê. Her çiqas darên behîvê yên başûr (Nothofagus) ber bi dawiya kretasyeyê ve berbiçav bin jî li Antarktîkaya Rojava daristanên pelderzî di seranserê serdema kretasyeyê de (146–66 milyon sal berê) de serdest bûn. Her çiqas tenê çend cinsên dînezorên Antarktîkayê (Cryolophosaurus û Glacialisaurus, ji Formasyona Hanson a serdema jurasiya destpêka çiyayên Transantarktîkê û Antarctopelta, Trinisaura, Morrosaurus û Imperobator ji kretasya dereng a nîvgirava Antarktîkayê) hatine vegotin, Ammonît li deryayên derdora Antarktîkayê pir belav bûn û dînezor jî hebûn. === Serdema mezozoîkê (252–66 milyon sal berê) === Germbûna berdewam piraniya Gondwanayê zuwa kiriye. Di serdema triyasiyê de, Antarktîka ji aliyê fernên tovkirî (pteridosperms) ve serdest bû ku beşek cinsê dicroidium bûn ku wekê daran mezin dibûn. Florayên din ên serdema triyasiyê ginkgophytes, sîkadofît, konîfer û sphenopsîdan bûn. Tetrapod cara yekem di serdema triyasiya destpêkê de li Antarktîkayê hatine dîtin û fosîlên herî kevn ên naskirî di formasyona fremouw a çiyayên Transantarktîkê de hatin dîtin. Sînapsîd (ku wekî "xijendeyên mîna memikan" jî têne zanîn) cureyên wek Lystrosaurus vedihewîne û di serdema triyasiya destpêkê de gelek zêdetir bûn. Nîvgirava Antarktîkayê di serdema jurasiyê de (206 heta 146 milyon sal berê) dest bi avakirina xwe kiriye. Afrîka di serdema jurayê de li dora 160 milyon sal berê ji Antarktîkayê dabeş bûye û piştre di derdema kretasye ya destpêkê de (dora 125 milyon sal berê) nîvgirava Hindistanê ji hev dabeş bûye. Darên ginkgo, darên konîfer, bennettitales, horstail, ferns û cycad di wê demê de gelek zêde bûn. Nêzîkê 80 milyon sal berê, nebatên kulîlkdar bûne komên nebatan ên herî cihêreng li parzemînê. === Serdema senozoyîkê (66–10 milyon sal berê) === [[Wêne:Eocene-Paleocene-circumpolar.svg|thumb|Pêkhatina herika çerxa derdorî ya Antarktîkayê ji perçebûna dawî ya pira bejahî ya Antarktîkayê]] Di destpêka serdema paleojenê de girêdana pira bejahî ya pira Antarktîkayê, Antartîkayê bi Amerîkaya Başûr û her wiha bi başûrê rojhilatê Awistralyayê ve berdewam kiriye. Fauna ji Formasyona La Mesetaya li nîvgirava Antarktîkayê ku dîroka wê vedigere serdema eosenê, pir dişibihe faunayên wekhev ên Amerîkaya Başûr ku ajalên wekê ajalên bi kîsik (marsupials), xenarthran, litoptern û ungulatesê bi sim û her wiha gondwanatheres û dibe ku meridiolestidans hebûn. Hatiye texmînkirin ku ajalên bi kîsik di destpêka eosenê de ji Amerîkaya Başûr bi rêya Antarktîkayê belavê Awistralyayê bûne. Nêzîkê 53 milyon sal berê Awistralya û Gîneya Nû ji Antarktîkayê veqetiyane û Deriyê Tazmanyayê vebûye. Modelên erdnîgariya Antarktîkayê nîşan didin ku ev herikîn û her wiha çerxa paşvegerê ya xwedî kirinê ji ber kêmbûna asta CO₂yê çêbûye û bûye sedema afirandina qeşayên piçûk û qeşayên mayînde yên cemserî. Her ku asta CO₂yê zêdetir kêm bûye, qeşayê dest bi berfirehbûneke bilez kiriye û cihê daristanên ku heta wê demê Antarktîkayê vedişartin girtiye. Ekosîstemên tundrayê li Antarktîkayê heta 14 û 10 milyon sal berê niha hebûna xwe berdewam kirine û piştre sarbûna zêdetir bûye sedema tunekirina van tundrayan. === Serdema hemdem === Her çiqas jeolojiya Antarktîkayê bi piranî ji aliyê qeşaya parzemînî ve hatibe veşartin jî, parzemîn dikare bi teknîkên wekê ji hestkirina ji dûr ve, radara ku di bin erdê de derbas dibe û wêneyên satelîtê werin lêkolîn kirin. Ji aliyê jeolojîk ve, Antarktîkaya Rojava pir dişibihe Andên Amerîkaya Başûr. Nîvgirava Antarktîkayê bi bilindbûna jeolojîk û veguherîna sedîmentên binê deryayê ku veguheriye kevirên metamorfîk, çêbûye. Antarktîkaya Rojava bi yekbûna çend plakayên parzemînî çêbûye ku di encamê de hejmarek rêzeçiyayên li herêmê çêbûne ku rêzeçiyayên herî berbiçav çiyayên Ellsworthê bûn. Hebûna sîstema rift a Antarktîkaya Rojava bûye sedema volkanîzma li ser sinorê di navbera Antarktîkaya Rojava û Rojhilat de û her wiha bûye sedema çêbûna çiyayên Transantarktîkê. Antarktîka Rojhilat ji aliyê jeolojîk ve devereke pirreng e. Avabûna Antarktîka Rojhilat di serdema arkeyî (4.000 –2.500 milyon sal berê) de dest pê kiriye û di serdema kambriyê de rawestiyaye. Herêm li ser kratoneke kevirî hatiye avakirin ku bingeha mertala prekambriyê ava kiriye. Li ser bingehê komir û kevirên qûmê, kevirên kilsinî û şêl hene ku di serdemên devonî û jurasiyê de hatine danîn ku çiyayên Transantarktîkê çêbikin. Li deverên peravê çiyayên wekê rêzeçiyayê Shackletonê û Vîktorya Land û hinek şikestekên tektonîk çêbûne. Komir cara yekem li Antarktîkayê li nêzîkê çiyayên Beardmoreyê ji aliyê Frank Wild ve di sefera Nimrod de di sala 1907an de hatiye tomar kirin û tê zanîn ku komirê pileya nizm li gelek deverên çiyayên Transantarktîkê heye. Çiyayên prens Charles depoyên hesinê vedihewînin û li Deryaya Rossê jî qadên neftê û gaza xwezayî hene. == Avhewa == {{multiple image | direction = vertical | total_width = 300 | header = | footer = | image1 = Fryxellsee Opt.jpg | alt1 = | caption1 = Qeşaya şîn ku gola Fryxell a li çiyayên Transantarktîkê nixumandiye | image2 = AntarcticaSummer.jpg | alt2 = | caption2 = Di meha kanûna sala 2006an de şert û mercên nerm ê li nêzîkê peravê }} Antarktîka parzemîna herî sar, parzemîna herî bi bahoz û parzemîna herî hişk ê Dinyayê ye. Li nêzîkê peravên parzemînê, germahî di havînê de dikare ji 10 °C ê derbas bibe û di mehên zivistanê de heya -40 °C dadikeve. Li ser deverên bilind ên navendî, germahî di mehên havînê de dikare heya -30 °C dakeve û di mehên zivistanê de jî germahiya heman deverê heya -80 °C ê dadikeve. Germahiya hewayê ya xwezayî ya herî nizm a ku li ser Erdê hatiye tomarkirin di 21ê tîrmeha sala 1983an de li stasyona Vostok a Rûsyayê li Antarktîkayê bi qasê -89.2 °C hatiye tomarkirin. Di sala 2010an de bi rêya satelîta germahiyeke hewayê germahiya parzemînê bi qasê −94.7 °C hatiye tomar kirin lêbelê dibe ku ji ev rêje ji sermaya li ser rûyê erdê bi bandor bûye ku li bilindahiya 2 mêtre li jorê rûyê erdê nehatiye tomar kirin ku ji bo tomarên fermî yên germahiya hewayê tê xwestin. Ji ber ku piraniya Antarktîkayê ji asta deryayê ji 3.000 mêtre bilindtir e, Antarktîka ji herêma Arktîkê sartir e. Germahiya Okyanûsa Arktîkê bi rêya qeşaya deryayê ya Arktîkê ber bi parzemînê ve hatiye veguhastin û bi awayê hewaya li herêma Arktîkê nerm dibe. Antarktîka çoleke cemserî ye ku barîna parzemînê kêm e. Parzemîn salane bi navînî nêzîkê 150 mm av werdigire ku bi piranî bi awayê şilopeyê ye. Deverên navxweyî hişktir e û di tevahiya salê herî zêde bi qasê 50 mm baran werdigire lê herêmên peravê bi gelemperî ji 200 mm zêdetir baran werdigirin. Li çend deverên qeşaya şîn, ba û sublîmasyon ji berfa ku dibare zêdetir berfê radike. Li geliyên hişk, heman bandor li ser bingehek kevirî çêdibe ku dibe sedema jîngeheke bêber û hişk. === Cudahiyên herêmî === Antarktîkaya Rojhilat ji ber bilindahiya xwe ya bilind ve ji Antarktîkaya Rojava sartir e. Eniyên hewayê bi zêde derbasê deverên navendî yên parzemînê nabin ku ev jî dibe sedem ku navenda parzemînê sar û hişk bimînin û dibe sedema ku bayên deverê bi leza nerm bimînin. Barîna berfa li beşa perava Antarktîkayê barîneke pir gelemperî ye ku li wir di nav 48 demjimêran de berf dikare bi qasê 1.22 mêtreyê bibare. Li qiraxa parzemînê, bayên katabatîk ên bihêz ên ji platoya cemserî pir caran bi hêza bahozê çêdibin. Di mehên havînê de ji ber ku her roj 24 demjimêrên tîrêjên rojê li wir tên wergirtin, li Cemsera Başûr ji ekvatorê zêdetir tîrêjên rojê digihîjin rûyê erdê. === Guherîna avhewayê === Tevê devera xwe yê îzolekirî, Antarktîka di dehsalên dawî de ji ber belavbûna gazên serayê, germ bûye û hinek ji beşên qeşayên xwe winda kiriye. Antarktîkaya Rojava ji sala 1950an heta sala 2000an di heyamên dehsalan de ji 0,1 °C zêdetir germ bûye û nîvgirava Antarktîkayê ya ku li ber çavan e ji nîvê sedsala 20an vir ve bi qasê 3 °C germ bûye. Antarktîkaya Rojhilat ku li gorî Antarktîkaya Rojava sar e û avhewaya deverê sekan (stabîl) heta salên 2000î germahî nîşan nedaye. Li dora Antarktîkayê, Okyanûsa Başûr ji her okyanûseke din zêdetir germahiya okyanûsê kişandiye û li kûrahiyên bi qasê 2.000 mêtreyan germbûneke berbiçav çêbûye. Li dora Antarktîka Rojava, okyanûs ji sala 1955an vir ve bi qasê 1 °C germ bûye. Germbûna Okyanûsa Başûr a li dora Antarktîkayê bûye sedema qelsbûn an jî hilweşîna refikên qeşayên ku li derveyî qeşayan digeriyan û hevsengiya wan pêk dianiyan. Her çiqas perê qeşayên Antarktîkaya Rojhilat ku berdewam dike ku li hundirê welêt qeşayê zêde bike jî gelek cemedên peravê giraniya xwe winda dikin û paşve dikişin ku ev jî dibe sedema windabûna giştî ya qeşayên li seranserê Antarktîkayê. Hatiye payîn ku heta sala 2100an ku windabûna qeşaya li Antarktîkayê bi qasê 11 santî metreyan bilindbûna asta deryayê ya gerdûnî zêde bike. Bi germbûna zêdetir re îhtimala bêîstîqrariyê pir zêdetir dibe û dikare bilindbûna asta deryayê ya gerdûnî ya sedsala 21ê du caran zêdetir bike. Ava heliyayî ya nû ya ji qeşayê ava binê Antarktîkayê ya şor firk dike û şaneya jêrîn a gera serûbinkirina Okyanûsa Başûr (SOOC) qels dike. Her çiqas bandorên tevahî tê payîn ku di nav çend sedsalan de çêbibin jî, li gorî hinek lêkolînan, hilweşîna tevahî ya SOOCê dikare di navbera 1.7 °C û 3 °C germbûna gerdûnî de çêbike. Ev barîna kêm ê li nîvkada başûr û barîna zêde yê li nîvkada bakur, dibe sedema kêmbûna masîgirî ya li Okyanûsa başûr û hilweşîna potansiyel a hinek ekosîstemên deryayî vedigire. Her çiqas gelek cureyên Antarktîkayê nehatibin keşifkirin jî, zêdebûna flora Antarktîkayê ya belgekirî heye û ji u bo parastina jîngeheke guncavê faunayên mezin ên wekê pengûenan zehmetî hene. Helandina erdên cemed girtî dibe ku ji bo erdên bê cemed bibe sedema gazên serayê û qirêjiya cemedgirtî ya berê ku bi helandinê re derdikeve holê. Germbûna Antarktîkayê û guhertinên têkildar di gera Okyanûsa Başûr de dikarin bandorê li şêwazên avhewayê yên li hinek deverên Afrîkayê jî bikin ku dikare bandor li barîna herêmî û guherîna germahiyê bike. Ji ber ku germahiya gerdûnî li dora 3°C zêde bûye, deverên xeternak ên wekê Hewza Wilkes û Hewza Aurora dibe ku di nav 2.000 salan de bimînin di bin avê de û dibe ku li van deveran bilindbûna asta deryayê bigihîje 6,4 metreyan. Ger germahî ji asta sala 2020an 2 °C kêmtir nebe, ihtimal heye ku qata qeşayê ya Antarktîkaya Rojava bi tevahî bihele. Hatiye payîn ku windabûna vê qata qeşayê heye bi tevahî ji holê rabe ev pêvajo bi qasê 500 û 13.000 sal berxwe bide. Ger qeşaya bilind hilweşe dibe ku asta deryayê bi qasê 3,3 mêtre bilind bibe û bi helandina qeşayên li ser çiyayan qeşayên bilind jî dibe ku asta deryayê bi qasê 4,3 metreyan bilind bike. Qata qeşaya Antarktîkaya Rojhilat ku li gorî deverên qeşayî yên din gelek aram e tenê dikare bi qasê 0,5 mête heta 0,9 mêtreyê asta deryayê bilind bike ku ev jî beşek piçûk ê ji bilind bûna 53,3 mêtreyan e ku di tevahiya helandina qata qeşayê de pêk tê. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commons|Antarctica|Antarktîka}} {{Parzemîn}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Antarktîka| ]] [[Kategorî:Cîhan]] [[Kategorî:Parzemîn]] o3prdvlt8nc7x8fho1l2uqjhxd2jthh 2090448 2090447 2026-09-02T04:14:21Z Penaber49 39672 2090448 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdanka giştî}} '''Antarktîka'''<ref>{{Îzolî, 2007|r=1138|jêgirtin=Antarktîka}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ferhenga Erdnîgarîyê (Coğrafya)|Ferhenga Erdnîgarîyê]]|paşnav=Önen|pêşnav=Abdurrahman |weşanger=Stembol: Doz|sal=2008|rûpel=36}}</ref> yan jî '''Antarktîk'''{{Çavk}} ({{Bi-la|Antarctica}}) yek ji [[parzemîn]]ên cîhanê ye ku parzemîna herî başûr ê dinyayê û parzemîna herî kêm nifûs a cîhanê ye. Parzemîn bi tevahî li başûrê çembera Antarktîkayê ye û ji aliyê [[Okyanûsa Başûr]] (ku wekê Okyanûsa Antarktîkayê jî tê zanîn) ve hatiye dorpêçkirin ku [[Cemsera Başûr]] a erdnîgarî vedihewîne. Di heman demê de Antarktîka pêncem parzemîna herî mezin ê cîhanê ye ku bi qasê ji %40 ji [[Ewropa|Ewropayê]] mezintir e û rûbera parzemînê bi qasê 14.200.000 km² rûerd (an rûqeşa) vegirtiye. Piraniya Antarktîkayê bi qata qeşayê ya Antarktîkayê ve hatiye nixumandin ku qalindahiya navînî ya qeşayê bi qasê 1,9 km ye. Antarktîka bi navînî parzemîna herî sar, herî hişke û parzemîna herî bi ba û bahoz ê cîhanê ye û parzemîn ji asta deryayê xwedî bilindahiyeke navînî ye. Antarktîka bi piranî ji çoleke cemserî pêk hatiye ku barîna salane li peravê zêdetirî 200 mm ye û berf û barana li hundirê parzemînê gelek kêm e. Qeşayên parzemîn di warê ava şîrîn de gelek dewlemend e ku nêzîkê ji %70ê rezervên ava şirîn ên cîhanê li Antarktîkayê cemedgirtî ye. Hatiye payîn ger ku qeşaya Antarktîkayê bihele, dê asta deryayê ya [[Cîhan|cîhanê]] bi qasê 60 mêtreyan bilind bibe. Her wiha Antarktîka xwediyê rekora germahiya herî nizm a pîvandî yê li ser rûyê [[Dinya (gerstêrk)|Erdê]] ye ku nizmahiya germahiya bi qasê −89.2 °C hatiye pîvandin. Germahiya herêmên peravê di havînê de dikare bi qasê 10 °C bilind bibe. Cureyên xwemaliyên ajalan kêzik, nematod, pengûen, fok û tardigrad in. Li cihên ku nebat lê hene, bi piranî bi awayê liken an kevzê ye. Refên qeşayê yên Antarktîkayê dibe ku cara yekem di sala 1820an de, di dema sefereke rûsî de ku ji aliyê Fabian Gottlieb von Bellingshausen û Mikhail Lazarev ve hatibû birêvebirin, hatine dîtin. Di dehsalên piştê seferên wan, di seferên fransî, amerîkî û brîtanî de li parzemînê lêkolînên zêdetir hatine kirin. Yekem derketina piştrastkirî ya Antarktîkayê ji aliyê tîmeke norwêcî ve di sala 1895an de pêk hatiye. Di destpêka sedsala 20an de, çend seferên navxwe yên parzemînê çêbûne. Lêkolînerên brîtanî Douglas Mawson, Edgeworth David û Alistair Mackay yekem kes bûn ku di sala 1909an de gihîştine [[Cemsera Başûr]] a manyetîkî û cemsera başûr a erdnîgarî jî yekem car di sala 1911an de lêkolînerê norwêcî Roald Amundsen gihiştiye cemserê. Ji aliyê îdarî ve Antarktîka ji aliyê nêzîkê 30 welatan ve tê birêvebirin ku hemî jî endamên sîstema peymana Antarktîkayê ya sala 1959an in. Li gorî şertên peymanê, çalakiyên leşkerî, kolandinên kanên madenê, teqînên nukleerî û avêtina bermayiyên nukleerî li Antarktîkayê qedexe ne. Geştiyarî, masîgirtin û lêkolîn çalakiyên sereke yên mirovan li Antarktîkayê û li derdora Antarktîkayê hene. Di mehên havînê de nêzîkê 5.000 kes li stasyonên lêkolînê dimînin û ev hejmar di mehên zivistanê de dadikeve 1.000 kesan. Her çiqas parzemîn dûr be jî, çalakiyên mirovan bi rêya qirêjî, guherîna avhewayê û bi rêya tenikbûna [[tebeqeya ozonê]] bandoreke neyînî li ser Antarktîkayê dihêle. Helîna qata qeşayê ya [[Antarktîkaya Rojava]] ya ku potansiyeleke nearam e, di pêşbîniyên bilindbûna [[asta deryayê]] yên di asta sedsalê de bûye sedema nezelaliyeke herî mezin û heman helîn bandorê li ser serûbinkirina gera [[Okyanûsa Başûr]] jî dike ku di dawiyê de dikare bibe sedema bandorên girîng li ser avhewaya [[Nîvkada Başûr]] û hilberîna Okyanûsa Başûr. == Etîmolojî == [[Wêne:1657 map Polus Antarcticus.jpg|thumb|Nexşeya cemserî ya herî başûrê Dinyayê]] Navê ku ji parzemînê hatiye dayîn ji peyva antarktîka hatiye ku ji peyva fransî ya navîn ''antartique'' an ''antarctique'' ('li hemberî Arktîkê') û piştre ji peyva latînî ''antarcticus'' ('li hemberî bakur') hatiye. Navê Antarktîkus ji peyvên yewnanî ἀντι- ('dij-') û ἀρκτικός (arktikos, 'ya hirçê [Ursa Major], bakur') hatiye.<ref name=":0">{{Cite book |sernav=Lettinck 2021, p. 158.}}</ref> Fîlozofê yewnanî Arîstoteles li dora 350 {{bz}} de di ''Meteorolojiyê'' de li ser "herêma Antarktîkê" nivîsandiye. Li gorî raporê, erdnîgarnasê yewnanî Marinusê ji Tîrusê ev nav di nexşeya xwe ya cîhanê ya sedsala duyem a {{pz}} de ku niha winda bûye, bi kar aniye. Nivîskarên romayî Gaius Julius Hyginus û Apuleius ji bo cemsera başûr navê yewnanî yê latînîkirî polus antarcticus bi kar anîne ku ji wir peyva fransî ya kevin ''pole antartike'' (nûjen ''pôle antarctique'')<ref>{{Cite book |sernav=Hyginus 1992, p. 176.}}</ref> ku di sala 1270an de hatiye piştrastkirin û ji wir jî peyva îngilîziya navîn pol antartik ku cara yekem di lêkolîneke ji aliyê nivîskarê îngilîzî Geoffrey Chaucer ve hatiye nivîsandin, hatiye wergirtin.<ref name=":0" /> Ramanên ewropî yên di derbarê hebûna Terra Australis ku parzemîneke berfirehê li başûrê dûr ê cîhanê ye ku ji bo hevsengî kirina axên bakurê [[Ewropa]], [[Asya]] û [[Afrîkaya Bakur]] pêk tîne, wekê têgeheke rewşenbîrî, ji kevnariya klasîk ve hebû. Ji ber vê yekê ''Terra Australis'' navê ku ji bo hemî girseyên bejayî yên hîpotetîk ên ku tê pêşniyar kirin ku li cihê ku niha tê zanîn Antarktîka heye, hatibû bikaranîn.<ref>{{Cite book |sernav=Mericq 1987, pp. 90–91: 'They published maps and charts based on the hypothesis that Tierra del Fuego was the beginning of that Terra Australis. The first person ever to have rights over these lands was Pedro Sancho de la Hoz, who received them through a special decree signed by Emperor Charles V on 24 January 1539.'}}</ref> Îdiaya hebûna axek wisa heta keşfkirina Awistralyayê ku ji aliyê ewropiyan ve hatiye keşfkirin, berdewam kiriye.<ref>{{Cite book |sernav=Scott, Hiatt & McIlroy 2012, pp. 2–3.}}</ref> Di destpêka sedsala 19an de keşifger Matthew Flinders guman li hebûna parzemîneke cuda yê li başûrê Awistralyayê (ku di wê demê wekê New Holland hatiye binavkirin) kiriye û ji ber vê yekê pêşniyar kiriye ku li cihê wê navê "Terra Australis" ji bo [[Awistralya|Awistralyayê]] were bikar anîn.<ref>{{Cite book |sernav=Cawley 2015, p. 130.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=McCrone & McPherson 2009, p. 75.}}</ref> Di sala 1824an de rayedarên kolonyal ên li Sîdneyê bi fermî navê parzemîna New Hollandê wekê Awistralya guhertine û peyva "Terra Australis" wekê referansek ji bo navê Antarktîkayê hiştine. Di dehsalên piştre de, erdnîgaran hevokên wekê "parzemîna Antarktîkayê" bi kar anîne. Wan li cihê vê navê li naveke helbestî geriyane û navên wekê ''Ultima'' û ''Antipodea'' pêşniyar kirine.<ref>{{Cite book |sernav=Cameron-Ash 2018, p. 20.}}</ref> Ji bo binavkirina parzemînê navê Antarktîka di salên 1890î de hatiye pejirandin û bikaranîna yekem ê vê navê ji aliyê kartografê skotlendî John George Bartholomew pêk hatiye.<ref>{{Cite web |url=https://digital.nls.uk/bartholomew/highlights/antarctica.html#:~:text=Edinburgh%20geographer%20and%20mapmaker%20John,since%20the%20first%20century%20AD. |sernav=Highlights from the Bartholomew Archive: The naming of Antarctica}}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Antarctica.svg|thumb|300px|Nexşeyek ku Antarktîkaya Rojhilat li rastê Çiyayên Transantarktîk û Antarktîkaya Rojava li çepê ye, nişan dide.]] Antarktîka ku bi awayekî asîmetrîk li dora cemsera başûr û bi piranî li başûrê çembera Antarktîkayê (ku yek ji pênc çemberên sereke yên firehiyê ye ku nexşeyên cîhanê nîşan didin) cih digire ku ji aliyê [[Okyanûsa Başûr]] ve hatiye dorpêçkirin. Di heman de çem ên avan li Antarktîkayê hene ku çemê herî dirêj ê parzemînê çemê Onyxê ye. Her wiha Antarktîka bi qasê 14,2 milyon km² rûber vedigire ku hema hema du car ji rûbera [[Awistralya|Awistralyayê]] mezintir e ku bi vê rûberê bûye pêncem parzemîna herî mezin ê cîhanê. Xeta perava Antarktîkayê bi qasê 18.000 km dirêj e ku ji sala 1983an vir ve çar celebên peravê li parzemînê hene ku perav ji %44ê peravê ji qeşayên avjenî, ji %38 ji dîwarên qeşayê pêk tê ku li ser keviran dimînin, ji %13 ji deverên qeşayî an jî qiraxa cemedên bilind pêk tê û ji %5ê ji parvên mayî jî ji kevirên vekirî pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |sernav=Antarctica - The World Factbook |malper=www.cia.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en |archive-date=2022-05-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220509192134/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: glaciological and geophysical folio |paşnav=Drewry |pêşnav=D. J. |weşanger=University of Cambridge, Scott Polar Research Institute |tarîx=1983 |isbn=978-0-901021-04-5 |cih=Cambridge}}</ref> Golên ku di binê qeşaya parzemînî de dimînin, bi piranî li geliyên hişk ên McMurdo an jî li gelek oazên cûda çêbûne.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> [[Gola Vostokê]] ku di bin stasyona Vostok a [[Rûsya|Rûsyayê]] de hatiye dîtin, mezintirîn gola binqeşayê ya cîhanê û yek ji mezintirîn golên cîhanê ye. Berê hatiye bawer kirin ku gol bi milyonan salan hatiye girtin lê di roja îro de zanyaran texmîn kirine ku ava golê her 13.000 sal carekê bi helandin û cemidandina hêdî ya qeşayê hatiye guhertin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=David |tarîx=2019-06-27 |sernav=Antarctica |url=https://academic.oup.com/book/62792 |kovar=OUP Academic |ziman=en |doi=10.1093/wentk/9780190641320.001.0001}}</ref> Di mehên havînan de qeşa li qiraxên golan dikare bihele û xendekên şil bi awayekê demkî çêdibin. Di heman demê de li Antarktîkayê hem golên ava şor û hem jî golên ava şirîn hene.<ref name=":1" /> [[Wêne:Mount Vinson from NW at Vinson Plateau by Christian Stangl (flickr).jpg|thumb|Dîmenek ji çiyayê Vînsonê ku li bakurê rojavayê Antarktîkayê ye û bilindeya herî bilind ê Antarktîkayê ye]] Antarktîka ji aliyê Çiyayên Transantarktîk ve hatiye dabeşkirin ku ji erdê Vîktoryayê heta [[Deryaya Rossê]] dirêj dibin ku ev her alî di nav xwe de Antarktîkaya Rojava û Antarktîkaya Rojhilat vedigirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: Earth's Own Ice World |paşnav=Carroll |pêşnav=Michael |weşanger=Springer |tarîx=2018-05-16 |isbn=978-3-319-74623-4 |paşnav2=Lopes |pêşnav2=Rosaly}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ji |pêşnav=Fei |paşnav2=Gao |pêşnav2=Jinyao |paşnav3=Li |pêşnav3=Fei |paşnav4=Shen |pêşnav4=Zhongyan |paşnav5=Zhang |pêşnav5=Qiao |paşnav6=Li |pêşnav6=Yongdong |tarîx=2017-10-16 |sernav=Variations of the effective elastic thickness over the Ross Sea and Transantarctic Mountains and implications for their structure and tectonics |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0040195117302937 |kovar=Tectonophysics |cild=717 |rr=127–138 |doi=10.1016/j.tecto.2017.07.011 |issn=0040-1951}}</ref> Piraniya Antarktîkayê bi tebeqeyên qeşayê ya Antarktîkayê ve hatiye nixumandin ku bi navînî 1,9 km qalindahiya qeşayan hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fretwell |pêşnav=P. |paşnav2=Pritchard |pêşnav2=H. D. |paşnav3=Vaughan |pêşnav3=D. G. |paşnav4=Bamber |pêşnav4=J. L. |paşnav5=Barrand |pêşnav5=N. E. |paşnav6=Bell |pêşnav6=R. |paşnav7=Bianchi |pêşnav7=C. |paşnav8=Bingham |pêşnav8=R. G. |paşnav9=Blankenship |pêşnav9=D. D. |paşnav10=Casassa |pêşnav10=G. |paşnav11=Catania |pêşnav11=G. |paşnav12=Callens |pêşnav12=D. |paşnav13=Conway |pêşnav13=H. |paşnav14=Cook |pêşnav14=A. J. |paşnav15=Corr |pêşnav15=H. F. J. |tarîx=2013-02-28 |sernav=Bedmap2: improved ice bed, surface and thickness datasets for Antarctica |url=https://tc.copernicus.org/articles/7/375/2013/ |kovar=The Cryosphere |ziman=English |weşanger=Copernicus GmbH |cild=7 |hejmar=1 |rr=375–393 |doi=10.5194/tc-7-375-2013 |issn=1994-0416}}</ref> Tebeqeya qeşayê ji xeynî ji xeynî çend oazanên li geliyên hişk ên McMurdo tevahiya parzemînê nixumandine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://antarcticsun.usap.gov/science/4184/ |sernav=The Antarctic Sun: News about Antarctica - The Lost Dry Valleys of the Polar Plateau |malper=antarcticsun.usap.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en |archive-date=2022-01-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220115223943/https://antarcticsun.usap.gov/science/4184/ |url-status=dead }}</ref> Çend çemên qeşayî yên Antarktîkayê ku ber bi refên qeşayî yên Antarktîkayê ve diherikin, pêvajoyeke ku wekê dînamîkên tebeqeyên qeşayê hatine pênasekirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gfdl.noaa.gov/ice-sheet-dynamics/ |sernav=Ice Sheet Dynamics – Geophysical Fluid Dynamics Laboratory |malper=www.gfdl.noaa.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31}}</ref> Antarktîkaya Rojhilat ji Coats Land, Queen Maud Land, Enderby Land, Mac. Robertson Land, Wilkes Land û Victoria Land pêk hatiye. Ji xeynî beşek piçûk, hemî deverên parzemînê di nav nîvkada rojhilat de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctic Climate Evolution |paşnav=Florindo |pêşnav=Fabio |weşanger=Elsevier |tarîx=2008-10-10 |isbn=978-0-08-093161-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yUu-x70CZEcC |paşnav2=Siegert |pêşnav2=Martin}}</ref> Li ser û dora Antarktîkayê gelek girav hene ku piraniya wan giravên volkanîk in û li gorî pîvanên jeolojîk pir ciwan in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://figshare.utas.edu.au/articles/journal_contribution/Origin_and_evolution_of_the_sub-Antarctic_islands_the_foundation/24483391 |sernav=Quilty, Patrick Gerard |malper=figshare.utas.edu.au |roja-gihiştinê=2026-08-31 |doi=10.26749/rstpp.141.1.35}}</ref> Îstîsnayên herî berbiçav giravên [[deşta Kerguelenê]] ne ku girava herî kevin li dora 40 milyon sal berê niha çêbûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Olierook |pêşnav=Hugo K. H. |paşnav2=Jourdan |pêşnav2=Fred |paşnav3=Merle |pêşnav3=Renaud E. |paşnav4=Timms |pêşnav4=Nicholas E. |paşnav5=Kusznir |pêşnav5=Nick |paşnav6=Muhling |pêşnav6=Janet R. |tarîx=2016-04-15 |sernav=Bunbury Basalt: Gondwana breakup products or earliest vestiges of the Kerguelen mantle plume? |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0012821X1630019X |kovar=Earth and Planetary Science Letters |cild=440 |rr=20–32 |doi=10.1016/j.epsl.2016.02.008 |issn=0012-821X}}</ref> Girê Vinson a li çiyayên Ellsworthê bi bilindahiya 4.892 mêtreyê bilindeya herî bilind ê Antarktîkayê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hall Ball Kiwi Mountaineers From Mount Cook To Everest |paşnav=Monteath |pêşnav=Colin |weşanger=Cloudcap |tarîx=1997 |isbn=978-0-938567-42-4 |url=https://www.worldcat.org/title/38585390 |oclc=38585390}}</ref> Çiyayê Erebusa li Girava Rossê volkana herî başûrî ya cîhanê ye û her roj nêzîkê 10 caran diteqe. Xweliya ji teqînên volkanîk 300 kîlometre dûrî kratera volkanîk hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/48987684 |sernav=Antarctica : an encyclopedia from Abbott ice shelf to zooplankton {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en}}</ref> Delîlên hejmareke mezin ji volkanan di bin qeşayê de hene ku ger asta çalakiyê bilind bibe, dibe ku ji bo tebeqeya qeşayê xetereyek çêbike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: Earth's Own Ice World |paşnav=Carroll |pêşnav=Michael |weşanger=Springer |tarîx=2018-05-16 |isbn=978-3-319-74623-4 |paşnav2=Lopes |pêşnav2=Rosaly}}</ref> Qubeya qeşayê ya bi navê Dome Argus li Antarktîkaya Rojhilat e ku bi qasê bilindahiya 4.091 metreyan bilind ew û qada qeşayê ya herî bilind ê Antarktîkayê ye. Ev gir yek ji cihên herî sar û hişk ên cîhanê ye ku germahî ya li vir heya −90 °C ê dadikeve û barîna salane jî bi qasê 1-3 sm ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica And The Arctic Circle, A Geographic Encyclopedia Of The Earth's Polar Regions |tarîx=2014-04-01 |url=http://archive.org/details/antarctica-and-the-arctic-circle-2-volumes-a-geographic-encyclopedia-of-the-earths-polar-regions}}</ref> == Dîroka jeolojîk == Ji dawiya serdema meoproterozoîkê heta serdema kretasyeyê, Antarktîka beşek ji superparzemîna [[Gondwana|Gondwanayê]] bû û parzemîn bi pêvajoya tevgerên Antarktîkaya îro ji ber ku Gondwana hêdî hêdî ji hev perçe bûye, li dora 183 milyon sal berê îro ava bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctic News Clips |weşanger=National Science Foundation |tarîx=1995 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=HcTrAAAAMAAJ&pg=PA109}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> Di demek dirêj a serdema fanerozoyîkê de Antarktîka xwedî avhewayek tropîkal ê nerm bû û ew bi daristanên berfireh nixumandî bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Klages |pêşnav=Johann P. |paşnav2=Salzmann |pêşnav2=Ulrich |paşnav3=Bickert |pêşnav3=Torsten |paşnav4=Hillenbrand |pêşnav4=Claus-Dieter |paşnav5=Gohl |pêşnav5=Karsten |paşnav6=Kuhn |pêşnav6=Gerhard |paşnav7=Bohaty |pêşnav7=Steven M. |paşnav8=Titschack |pêşnav8=Jürgen |paşnav9=Müller |pêşnav9=Juliane |paşnav10=Frederichs |pêşnav10=Thomas |paşnav11=Bauersachs |pêşnav11=Thorsten |paşnav12=Ehrmann |pêşnav12=Werner |paşnav13=van de Flierdt |pêşnav13=Tina |paşnav14=Pereira |pêşnav14=Patric Simões |paşnav15=Larter |pêşnav15=Robert D. |tarîx=2020 |sernav=Temperate rainforests near the South Pole during peak Cretaceous warmth |url=https://www.nature.com/articles/s41586-020-2148-5 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=580 |hejmar=7801 |rr=81–86 |doi=10.1038/s41586-020-2148-5 |issn=1476-4687}}</ref> === Serdema paleozoyîkê (539–252 milyon sal berê) === [[Wêne:Glossopteris sp. (fossil leaf) (Permian; Antarctica) 1 (49063572172) (cropped).jpg|thumb|300px|Ji serdema permeya Antarktîkayê pelgeke ''Glossopteris sp.'' yê]] Germbûna berdewam bûye sedem ku piraniya Gondwanayê ziwa bibe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Vegetation of Antarctica Through Geological Time |paşnav=Cantrill |pêşnav=David J. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012-11-22 |isbn=978-0-521-85598-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=sOGH4xaioRUC |paşnav2=Poole |pêşnav2=Imogen}}</ref> Di serdema triyasiyê de Antarktîka ji aliyê cûreyeke giyayên bi tov (pteridosperms) ve serdest bû ku ji cinsê Dicroidiumê bûn ku wekê daran mezin dibûn. Florayên din ên triasiyê ginkgophytes, sîkadofites, darên konîfer û sphenopsid bûn. Tetrapod (ajaleke çar ling) cara yekem di serdema triyasiya destpêkê de li Antarktîkayê hatine dîtin û fosîlên herî kevn ên naskirî di formasyona fremouw a çiyayên Transantarktîkê de hatine dîtin. Sînapsîd (ku wekê "xijendeyên mîna memikdaran" jî têne zanîn) cureyên wekê Lystrosaurus di nav de hebû û di serdema triyasiya destpêkê de zêde bûn. Nîvgirava Antarktîkayê di serdema jurasiyê de (206 heta 146 milyon sal berê) dest bi avakirina xwe kiriye. Afrîka di serdema jurasiyê li de dora 160 milyon sal berê ji Antarktîkayê dabeş bûye û piştre jî di serdema kretasiya destpêkê de nîvgirava Hindistanê (nêzîkî 125 milyon sal berê) ji heman parzemînan dabeş bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rolland |pêşnav=Yann |paşnav2=Bernet |pêşnav2=Matthias |paşnav3=van der Beek |pêşnav3=Peter |paşnav4=Gautheron |pêşnav4=Cécile |paşnav5=Duclaux |pêşnav5=Guillaume |paşnav6=Bascou |pêşnav6=Jérôme |paşnav7=Balvay |pêşnav7=Mélanie |paşnav8=Héraudet |pêşnav8=Laura |paşnav9=Sue |pêşnav9=Christian |paşnav10=Ménot |pêşnav10=René-Pierre |tarîx=2019-01-15 |sernav=Late Paleozoic Ice Age glaciers shaped East Antarctica landscape |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0012821X18306460 |kovar=Earth and Planetary Science Letters |cild=506 |rr=123–133 |doi=10.1016/j.epsl.2018.10.044 |issn=0012-821X}}</ref> Piştê kêmbûna qeşayê di nîvê duyem ê serdema permiyana destpêkê de, erd ji aliyê glossopterids (komeke nebatan a tovkirî ya nemabûyî ya bê xizmên zindî) ve serdest bû ku nebata herî berbiçav Glossopteris bû ku dareke wekê ku di axên tijî av de şîn dibe, hatiye şîrove kirin ku depoyên komirê yên berfireh çêkirine. Nebatên din ên ku di dema Permiyeyê de li Antarktîkayê hatine dîtin ''Cordaitales'', ''sphenopsids'', ''ferns'' û ''lycophytes'' in.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Vegetation of Antarctica Through Geological Time |paşnav=Cantrill |pêşnav=David J. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012-11-22 |isbn=978-0-521-85598-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=sOGH4xaioRUC |paşnav2=Poole |pêşnav2=Imogen}}</ref> Di dawiya serdema permiyeyê de avhewa li ser piraniya [[Gondwana|Gondwanayê]] hişktir û germtir bûye û ekosîstemên daristanên ''glossopteridan'' wekê beşek ji bûyera tunebûna permî-triyasî hilweşiyane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Past Antarctica: Paleoclimatology and Climate Change |paşnav=Franganillo |pêşnav=Marc Oliva i |weşanger=Elsevier Science & Technology |tarîx=2020 |isbn=978-0-12-817925-3 |paşnav2=Fernandez |pêşnav2=Jesus Ruiz}}</ref> Di serdema paleozoyîkê de ti delîl tinene ku nîşan bide ka tetrapod li Antarktîkê jiyane an na.<ref>{{Cite web |url=https://pubs.usgs.gov/of/2007/1047/ea/of2007-1047ea047.pdf |sernav=Collinson, James; William R., Hammer (2007). Migration of Triassic tetrapods to Antarctica (PDF). 10th International Symposium on Antarctic Earth Sciences.}}</ref> Darên ginkgo, konîfer, Bennettitale, nebatên poçikê hespan, fern û sikad di wê demê de pir bûn. Nêzîkê 80 milyon sal berê nebatên kulîlkdar bûne komên nebatan ên herî cihêreng ên li ser parzemînê. === Serdema mezozoîkê (252–66 milyon sal berê) === Germbûna berdewam piraniya Gondwanayê zuwa kiriye. Di serdema triyasiyê de, Antarktîka ji aliyê fernên tovkirî (pteridosperms) ve serdest bû ku beşek cinsê dicroidium bûn ku wekê daran mezin dibûn. Florayên din ên serdema triyasiyê ginkgophytes, sîkadofît, konîfer û sphenopsîdan bûn. Tetrapod cara yekem di serdema triyasiya destpêkê de li Antarktîkayê hatine dîtin û fosîlên herî kevn ên naskirî di formasyona fremouw a çiyayên Transantarktîkê de hatin dîtin. Sînapsîd (ku wekî "xijendeyên mîna memikan" jî têne zanîn) cureyên wek Lystrosaurus vedihewîne û di serdema triyasiya destpêkê de gelek zêdetir bûn. Nîvgirava Antarktîkayê di serdema jurasiyê de (206 heta 146 milyon sal berê) dest bi avakirina xwe kiriye. Afrîka di serdema jurayê de li dora 160 milyon sal berê ji Antarktîkayê dabeş bûye û piştre di derdema kretasye ya destpêkê de (dora 125 milyon sal berê) nîvgirava Hindistanê ji hev dabeş bûye. Darên ginkgo, darên konîfer, bennettitales, horstail, ferns û cycad di wê demê de gelek zêde bûn. Nêzîkê 80 milyon sal berê, nebatên kulîlkdar bûne komên nebatan ên herî cihêreng li parzemînê. === Serdema senozoyîkê (66–10 milyon sal berê) === [[Wêne:Eocene-Paleocene-circumpolar.svg|thumb|Pêkhatina herika çerxa derdorî ya Antarktîkayê ji perçebûna dawî ya pira bejahî ya Antarktîkayê]] Di destpêka serdema paleojenê de girêdana pira bejahî ya pira Antarktîkayê, Antartîkayê bi Amerîkaya Başûr û her wiha bi başûrê rojhilatê Awistralyayê ve berdewam kiriye. Fauna ji Formasyona La Mesetaya li nîvgirava Antarktîkayê ku dîroka wê vedigere serdema eosenê, pir dişibihe faunayên wekhev ên Amerîkaya Başûr ku ajalên wekê ajalên bi kîsik (marsupials), xenarthran, litoptern û ungulatesê bi sim û her wiha gondwanatheres û dibe ku meridiolestidans hebûn. Hatiye texmînkirin ku ajalên bi kîsik di destpêka eosenê de ji Amerîkaya Başûr bi rêya Antarktîkayê belavê Awistralyayê bûne. Nêzîkê 53 milyon sal berê Awistralya û Gîneya Nû ji Antarktîkayê veqetiyane û Deriyê Tazmanyayê vebûye. Modelên erdnîgariya Antarktîkayê nîşan didin ku ev herikîn û her wiha çerxa paşvegerê ya xwedî kirinê ji ber kêmbûna asta CO₂yê çêbûye û bûye sedema afirandina qeşayên piçûk û qeşayên mayînde yên cemserî. Her ku asta CO₂yê zêdetir kêm bûye, qeşayê dest bi berfirehbûneke bilez kiriye û cihê daristanên ku heta wê demê Antarktîkayê vedişartin girtiye. Ekosîstemên tundrayê li Antarktîkayê heta 14 û 10 milyon sal berê niha hebûna xwe berdewam kirine û piştre sarbûna zêdetir bûye sedema tunekirina van tundrayan. === Serdema hemdem === Her çiqas jeolojiya Antarktîkayê bi piranî ji aliyê qeşaya parzemînî ve hatibe veşartin jî, parzemîn dikare bi teknîkên wekê ji hestkirina ji dûr ve, radara ku di bin erdê de derbas dibe û wêneyên satelîtê werin lêkolîn kirin. Ji aliyê jeolojîk ve, Antarktîkaya Rojava pir dişibihe Andên Amerîkaya Başûr. Nîvgirava Antarktîkayê bi bilindbûna jeolojîk û veguherîna sedîmentên binê deryayê ku veguheriye kevirên metamorfîk, çêbûye. Antarktîkaya Rojava bi yekbûna çend plakayên parzemînî çêbûye ku di encamê de hejmarek rêzeçiyayên li herêmê çêbûne ku rêzeçiyayên herî berbiçav çiyayên Ellsworthê bûn. Hebûna sîstema rift a Antarktîkaya Rojava bûye sedema volkanîzma li ser sinorê di navbera Antarktîkaya Rojava û Rojhilat de û her wiha bûye sedema çêbûna çiyayên Transantarktîkê. Antarktîka Rojhilat ji aliyê jeolojîk ve devereke pirreng e. Avabûna Antarktîka Rojhilat di serdema arkeyî (4.000 –2.500 milyon sal berê) de dest pê kiriye û di serdema kambriyê de rawestiyaye. Herêm li ser kratoneke kevirî hatiye avakirin ku bingeha mertala prekambriyê ava kiriye. Li ser bingehê komir û kevirên qûmê, kevirên kilsinî û şêl hene ku di serdemên devonî û jurasiyê de hatine danîn ku çiyayên Transantarktîkê çêbikin. Li deverên peravê çiyayên wekê rêzeçiyayê Shackletonê û Vîktorya Land û hinek şikestekên tektonîk çêbûne. Komir cara yekem li Antarktîkayê li nêzîkê çiyayên Beardmoreyê ji aliyê Frank Wild ve di sefera Nimrod de di sala 1907an de hatiye tomar kirin û tê zanîn ku komirê pileya nizm li gelek deverên çiyayên Transantarktîkê heye. Çiyayên prens Charles depoyên hesinê vedihewînin û li Deryaya Rossê jî qadên neftê û gaza xwezayî hene. == Avhewa == {{multiple image | direction = vertical | total_width = 300 | header = | footer = | image1 = Fryxellsee Opt.jpg | alt1 = | caption1 = Qeşaya şîn ku gola Fryxell a li çiyayên Transantarktîkê nixumandiye | image2 = AntarcticaSummer.jpg | alt2 = | caption2 = Di meha kanûna sala 2006an de şert û mercên nerm ê li nêzîkê peravê }} Antarktîka parzemîna herî sar, parzemîna herî bi bahoz û parzemîna herî hişk ê Dinyayê ye. Li nêzîkê peravên parzemînê, germahî di havînê de dikare ji 10 °C ê derbas bibe û di mehên zivistanê de heya -40 °C dadikeve. Li ser deverên bilind ên navendî, germahî di mehên havînê de dikare heya -30 °C dakeve û di mehên zivistanê de jî germahiya heman deverê heya -80 °C ê dadikeve. Germahiya hewayê ya xwezayî ya herî nizm a ku li ser Erdê hatiye tomarkirin di 21ê tîrmeha sala 1983an de li stasyona Vostok a Rûsyayê li Antarktîkayê bi qasê -89.2 °C hatiye tomarkirin. Di sala 2010an de bi rêya satelîta germahiyeke hewayê germahiya parzemînê bi qasê −94.7 °C hatiye tomar kirin lêbelê dibe ku ji ev rêje ji sermaya li ser rûyê erdê bi bandor bûye ku li bilindahiya 2 mêtre li jorê rûyê erdê nehatiye tomar kirin ku ji bo tomarên fermî yên germahiya hewayê tê xwestin. Ji ber ku piraniya Antarktîkayê ji asta deryayê ji 3.000 mêtre bilindtir e, Antarktîka ji herêma Arktîkê sartir e. Germahiya Okyanûsa Arktîkê bi rêya qeşaya deryayê ya Arktîkê ber bi parzemînê ve hatiye veguhastin û bi awayê hewaya li herêma Arktîkê nerm dibe. Antarktîka çoleke cemserî ye ku barîna parzemînê kêm e. Parzemîn salane bi navînî nêzîkê 150 mm av werdigire ku bi piranî bi awayê şilopeyê ye. Deverên navxweyî hişktir e û di tevahiya salê herî zêde bi qasê 50 mm baran werdigire lê herêmên peravê bi gelemperî ji 200 mm zêdetir baran werdigirin. Li çend deverên qeşaya şîn, ba û sublîmasyon ji berfa ku dibare zêdetir berfê radike. Li geliyên hişk, heman bandor li ser bingehek kevirî çêdibe ku dibe sedema jîngeheke bêber û hişk. === Cudahiyên herêmî === Antarktîkaya Rojhilat ji ber bilindahiya xwe ya bilind ve ji Antarktîkaya Rojava sartir e. Eniyên hewayê bi zêde derbasê deverên navendî yên parzemînê nabin ku ev jî dibe sedem ku navenda parzemînê sar û hişk bimînin û dibe sedema ku bayên deverê bi leza nerm bimînin. Barîna berfa li beşa perava Antarktîkayê barîneke pir gelemperî ye ku li wir di nav 48 demjimêran de berf dikare bi qasê 1.22 mêtreyê bibare. Li qiraxa parzemînê, bayên katabatîk ên bihêz ên ji platoya cemserî pir caran bi hêza bahozê çêdibin. Di mehên havînê de ji ber ku her roj 24 demjimêrên tîrêjên rojê li wir tên wergirtin, li Cemsera Başûr ji ekvatorê zêdetir tîrêjên rojê digihîjin rûyê erdê. === Guherîna avhewayê === Tevê devera xwe yê îzolekirî, Antarktîka di dehsalên dawî de ji ber belavbûna gazên serayê, germ bûye û hinek ji beşên qeşayên xwe winda kiriye. Antarktîkaya Rojava ji sala 1950an heta sala 2000an di heyamên dehsalan de ji 0,1 °C zêdetir germ bûye û nîvgirava Antarktîkayê ya ku li ber çavan e ji nîvê sedsala 20an vir ve bi qasê 3 °C germ bûye. Antarktîkaya Rojhilat ku li gorî Antarktîkaya Rojava sar e û avhewaya deverê sekan (stabîl) heta salên 2000î germahî nîşan nedaye. Li dora Antarktîkayê, Okyanûsa Başûr ji her okyanûseke din zêdetir germahiya okyanûsê kişandiye û li kûrahiyên bi qasê 2.000 mêtreyan germbûneke berbiçav çêbûye. Li dora Antarktîka Rojava, okyanûs ji sala 1955an vir ve bi qasê 1 °C germ bûye. Germbûna Okyanûsa Başûr a li dora Antarktîkayê bûye sedema qelsbûn an jî hilweşîna refikên qeşayên ku li derveyî qeşayan digeriyan û hevsengiya wan pêk dianiyan. Her çiqas perê qeşayên Antarktîkaya Rojhilat ku berdewam dike ku li hundirê welêt qeşayê zêde bike jî gelek cemedên peravê giraniya xwe winda dikin û paşve dikişin ku ev jî dibe sedema windabûna giştî ya qeşayên li seranserê Antarktîkayê. Hatiye payîn ku heta sala 2100an ku windabûna qeşaya li Antarktîkayê bi qasê 11 santî metreyan bilindbûna asta deryayê ya gerdûnî zêde bike. Bi germbûna zêdetir re îhtimala bêîstîqrariyê pir zêdetir dibe û dikare bilindbûna asta deryayê ya gerdûnî ya sedsala 21ê du caran zêdetir bike. Ava heliyayî ya nû ya ji qeşayê ava binê Antarktîkayê ya şor firk dike û şaneya jêrîn a gera serûbinkirina Okyanûsa Başûr (SOOC) qels dike. Her çiqas bandorên tevahî tê payîn ku di nav çend sedsalan de çêbibin jî, li gorî hinek lêkolînan, hilweşîna tevahî ya SOOCê dikare di navbera 1.7 °C û 3 °C germbûna gerdûnî de çêbike. Ev barîna kêm ê li nîvkada başûr û barîna zêde yê li nîvkada bakur, dibe sedema kêmbûna masîgirî ya li Okyanûsa başûr û hilweşîna potansiyel a hinek ekosîstemên deryayî vedigire. Her çiqas gelek cureyên Antarktîkayê nehatibin keşifkirin jî, zêdebûna flora Antarktîkayê ya belgekirî heye û ji u bo parastina jîngeheke guncavê faunayên mezin ên wekê pengûenan zehmetî hene. Helandina erdên cemed girtî dibe ku ji bo erdên bê cemed bibe sedema gazên serayê û qirêjiya cemedgirtî ya berê ku bi helandinê re derdikeve holê. Germbûna Antarktîkayê û guhertinên têkildar di gera Okyanûsa Başûr de dikarin bandorê li şêwazên avhewayê yên li hinek deverên Afrîkayê jî bikin ku dikare bandor li barîna herêmî û guherîna germahiyê bike. Ji ber ku germahiya gerdûnî li dora 3°C zêde bûye, deverên xeternak ên wekê Hewza Wilkes û Hewza Aurora dibe ku di nav 2.000 salan de bimînin di bin avê de û dibe ku li van deveran bilindbûna asta deryayê bigihîje 6,4 metreyan. Ger germahî ji asta sala 2020an 2 °C kêmtir nebe, ihtimal heye ku qata qeşayê ya Antarktîkaya Rojava bi tevahî bihele. Hatiye payîn ku windabûna vê qata qeşayê heye bi tevahî ji holê rabe ev pêvajo bi qasê 500 û 13.000 sal berxwe bide. Ger qeşaya bilind hilweşe dibe ku asta deryayê bi qasê 3,3 mêtre bilind bibe û bi helandina qeşayên li ser çiyayan qeşayên bilind jî dibe ku asta deryayê bi qasê 4,3 metreyan bilind bike. Qata qeşaya Antarktîkaya Rojhilat ku li gorî deverên qeşayî yên din gelek aram e tenê dikare bi qasê 0,5 mête heta 0,9 mêtreyê asta deryayê bilind bike ku ev jî beşek piçûk ê ji bilind bûna 53,3 mêtreyan e ku di tevahiya helandina qata qeşayê de pêk tê. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commons|Antarctica|Antarktîka}} {{Parzemîn}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Antarktîka| ]] [[Kategorî:Cîhan]] [[Kategorî:Parzemîn]] 4tadmq6m6f47kjqgv3c9bi1efpnmb2s 2090449 2090448 2026-09-02T04:14:43Z Penaber49 39672 2090449 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdanka giştî}} '''Antarktîka'''<ref>{{Îzolî, 2007|r=1138|jêgirtin=Antarktîka}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ferhenga Erdnîgarîyê (Coğrafya)|Ferhenga Erdnîgarîyê]]|paşnav=Önen|pêşnav=Abdurrahman |weşanger=Stembol: Doz|sal=2008|rûpel=36}}</ref> yan jî '''Antarktîk'''{{Çavk}} ({{Bi-la|Antarctica}}) yek ji [[parzemîn]]ên cîhanê ye ku parzemîna herî başûr ê dinyayê û parzemîna herî kêm nifûs a cîhanê ye. Parzemîn bi tevahî li başûrê çembera Antarktîkayê ye û ji aliyê [[Okyanûsa Başûr]] (ku wekê Okyanûsa Antarktîkayê jî tê zanîn) ve hatiye dorpêçkirin ku [[Cemsera Başûr]] a erdnîgarî vedihewîne. Di heman demê de Antarktîka pêncem parzemîna herî mezin ê cîhanê ye ku bi qasê ji %40 ji [[Ewropa|Ewropayê]] mezintir e û rûbera parzemînê bi qasê 14.200.000 km² rûerd (an rûqeşa) vegirtiye. Piraniya Antarktîkayê bi qata qeşayê ya Antarktîkayê ve hatiye nixumandin ku qalindahiya navînî ya qeşayê bi qasê 1,9 km ye. Antarktîka bi navînî parzemîna herî sar, herî hişke û parzemîna herî bi ba û bahoz ê cîhanê ye û parzemîn ji asta deryayê xwedî bilindahiyeke navînî ye. Antarktîka bi piranî ji çoleke cemserî pêk hatiye ku barîna salane li peravê zêdetirî 200 mm ye û berf û barana li hundirê parzemînê gelek kêm e. Qeşayên parzemîn di warê ava şîrîn de gelek dewlemend e ku nêzîkê ji %70ê rezervên ava şirîn ên cîhanê li Antarktîkayê cemedgirtî ye. Hatiye payîn ger ku qeşaya Antarktîkayê bihele, dê asta deryayê ya [[Cîhan|cîhanê]] bi qasê 60 mêtreyan bilind bibe. Her wiha Antarktîka xwediyê rekora germahiya herî nizm a pîvandî yê li ser rûyê [[Dinya (gerstêrk)|Erdê]] ye ku nizmahiya germahiya bi qasê −89.2 °C hatiye pîvandin. Germahiya herêmên peravê di havînê de dikare bi qasê 10 °C bilind bibe. Cureyên xwemaliyên ajalan kêzik, nematod, pengûen, fok û tardigrad in. Li cihên ku nebat lê hene, bi piranî bi awayê liken an kevzê ye. Refên qeşayê yên Antarktîkayê dibe ku cara yekem di sala 1820an de, di dema sefereke rûsî de ku ji aliyê Fabian Gottlieb von Bellingshausen û Mikhail Lazarev ve hatibû birêvebirin, hatine dîtin. Di dehsalên piştê seferên wan, di seferên fransî, amerîkî û brîtanî de li parzemînê lêkolînên zêdetir hatine kirin. Yekem derketina piştrastkirî ya Antarktîkayê ji aliyê tîmeke norwêcî ve di sala 1895an de pêk hatiye. Di destpêka sedsala 20an de, çend seferên navxwe yên parzemînê çêbûne. Lêkolînerên brîtanî Douglas Mawson, Edgeworth David û Alistair Mackay yekem kes bûn ku di sala 1909an de gihîştine [[Cemsera Başûr]] a manyetîkî û cemsera başûr a erdnîgarî jî yekem car di sala 1911an de lêkolînerê norwêcî Roald Amundsen gihiştiye cemserê. Ji aliyê îdarî ve Antarktîka ji aliyê nêzîkê 30 welatan ve tê birêvebirin ku hemî jî endamên sîstema peymana Antarktîkayê ya sala 1959an in. Li gorî şertên peymanê, çalakiyên leşkerî, kolandinên kanên madenê, teqînên nukleerî û avêtina bermayiyên nukleerî li Antarktîkayê qedexe ne. Geştiyarî, masîgirtin û lêkolîn çalakiyên sereke yên mirovan li Antarktîkayê û li derdora Antarktîkayê hene. Di mehên havînê de nêzîkê 5.000 kes li stasyonên lêkolînê dimînin û ev hejmar di mehên zivistanê de dadikeve 1.000 kesan. Her çiqas parzemîn dûr be jî, çalakiyên mirovan bi rêya qirêjî, guherîna avhewayê û bi rêya tenikbûna [[tebeqeya ozonê]] bandoreke neyînî li ser Antarktîkayê dihêle. Helîna qata qeşayê ya [[Antarktîkaya Rojava]] ya ku potansiyeleke nearam e, di pêşbîniyên bilindbûna [[asta deryayê]] yên di asta sedsalê de bûye sedema nezelaliyeke herî mezin û heman helîn bandorê li ser serûbinkirina gera [[Okyanûsa Başûr]] jî dike ku di dawiyê de dikare bibe sedema bandorên girîng li ser avhewaya [[Nîvkada Başûr]] û hilberîna Okyanûsa Başûr. == Etîmolojî == [[Wêne:1657 map Polus Antarcticus.jpg|thumb|Nexşeya cemserî ya herî başûrê Dinyayê]] Navê ku ji parzemînê hatiye dayîn ji peyva antarktîka hatiye ku ji peyva fransî ya navîn ''antartique'' an ''antarctique'' ('li hemberî Arktîkê') û piştre ji peyva latînî ''antarcticus'' ('li hemberî bakur') hatiye. Navê Antarktîkus ji peyvên yewnanî ἀντι- ('dij-') û ἀρκτικός (arktikos, 'ya hirçê [Ursa Major], bakur') hatiye.<ref name=":0">{{Cite book |sernav=Lettinck 2021, p. 158.}}</ref> Fîlozofê yewnanî Arîstoteles li dora 350 {{bz}} de di ''Meteorolojiyê'' de li ser "herêma Antarktîkê" nivîsandiye. Li gorî raporê, erdnîgarnasê yewnanî Marinusê ji Tîrusê ev nav di nexşeya xwe ya cîhanê ya sedsala duyem a {{pz}} de ku niha winda bûye, bi kar aniye. Nivîskarên romayî Gaius Julius Hyginus û Apuleius ji bo cemsera başûr navê yewnanî yê latînîkirî polus antarcticus bi kar anîne ku ji wir peyva fransî ya kevin ''pole antartike'' (nûjen ''pôle antarctique'')<ref>{{Cite book |sernav=Hyginus 1992, p. 176.}}</ref> ku di sala 1270an de hatiye piştrastkirin û ji wir jî peyva îngilîziya navîn pol antartik ku cara yekem di lêkolîneke ji aliyê nivîskarê îngilîzî Geoffrey Chaucer ve hatiye nivîsandin, hatiye wergirtin.<ref name=":0" /> Ramanên ewropî yên di derbarê hebûna Terra Australis ku parzemîneke berfirehê li başûrê dûr ê cîhanê ye ku ji bo hevsengî kirina axên bakurê [[Ewropa]], [[Asya]] û [[Afrîkaya Bakur]] pêk tîne, wekê têgeheke rewşenbîrî, ji kevnariya klasîk ve hebû. Ji ber vê yekê ''Terra Australis'' navê ku ji bo hemî girseyên bejayî yên hîpotetîk ên ku tê pêşniyar kirin ku li cihê ku niha tê zanîn Antarktîka heye, hatibû bikaranîn.<ref>{{Cite book |sernav=Mericq 1987, pp. 90–91: 'They published maps and charts based on the hypothesis that Tierra del Fuego was the beginning of that Terra Australis. The first person ever to have rights over these lands was Pedro Sancho de la Hoz, who received them through a special decree signed by Emperor Charles V on 24 January 1539.'}}</ref> Îdiaya hebûna axek wisa heta keşfkirina Awistralyayê ku ji aliyê ewropiyan ve hatiye keşfkirin, berdewam kiriye.<ref>{{Cite book |sernav=Scott, Hiatt & McIlroy 2012, pp. 2–3.}}</ref> Di destpêka sedsala 19an de keşifger Matthew Flinders guman li hebûna parzemîneke cuda yê li başûrê Awistralyayê (ku di wê demê wekê New Holland hatiye binavkirin) kiriye û ji ber vê yekê pêşniyar kiriye ku li cihê wê navê "Terra Australis" ji bo [[Awistralya|Awistralyayê]] were bikar anîn.<ref>{{Cite book |sernav=Cawley 2015, p. 130.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=McCrone & McPherson 2009, p. 75.}}</ref> Di sala 1824an de rayedarên kolonyal ên li Sîdneyê bi fermî navê parzemîna New Hollandê wekê Awistralya guhertine û peyva "Terra Australis" wekê referansek ji bo navê Antarktîkayê hiştine. Di dehsalên piştre de, erdnîgaran hevokên wekê "parzemîna Antarktîkayê" bi kar anîne. Wan li cihê vê navê li naveke helbestî geriyane û navên wekê ''Ultima'' û ''Antipodea'' pêşniyar kirine.<ref>{{Cite book |sernav=Cameron-Ash 2018, p. 20.}}</ref> Ji bo binavkirina parzemînê navê Antarktîka di salên 1890î de hatiye pejirandin û bikaranîna yekem ê vê navê ji aliyê kartografê skotlendî John George Bartholomew pêk hatiye.<ref>{{Cite web |url=https://digital.nls.uk/bartholomew/highlights/antarctica.html#:~:text=Edinburgh%20geographer%20and%20mapmaker%20John,since%20the%20first%20century%20AD. |sernav=Highlights from the Bartholomew Archive: The naming of Antarctica}}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Antarctica.svg|thumb|300px|Nexşeyek ku Antarktîkaya Rojhilat li rastê Çiyayên Transantarktîk û Antarktîkaya Rojava li çepê ye, nişan dide.]] Antarktîka ku bi awayekî asîmetrîk li dora cemsera başûr û bi piranî li başûrê çembera Antarktîkayê (ku yek ji pênc çemberên sereke yên firehiyê ye ku nexşeyên cîhanê nîşan didin) cih digire ku ji aliyê [[Okyanûsa Başûr]] ve hatiye dorpêçkirin. Di heman de çem ên avan li Antarktîkayê hene ku çemê herî dirêj ê parzemînê çemê Onyxê ye. Her wiha Antarktîka bi qasê 14,2 milyon km² rûber vedigire ku hema hema du car ji rûbera [[Awistralya|Awistralyayê]] mezintir e ku bi vê rûberê bûye pêncem parzemîna herî mezin ê cîhanê. Xeta perava Antarktîkayê bi qasê 18.000 km dirêj e ku ji sala 1983an vir ve çar celebên peravê li parzemînê hene ku perav ji %44ê peravê ji qeşayên avjenî, ji %38 ji dîwarên qeşayê pêk tê ku li ser keviran dimînin, ji %13 ji deverên qeşayî an jî qiraxa cemedên bilind pêk tê û ji %5ê ji parvên mayî jî ji kevirên vekirî pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |sernav=Antarctica - The World Factbook |malper=www.cia.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en |archive-date=2022-05-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220509192134/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: glaciological and geophysical folio |paşnav=Drewry |pêşnav=D. J. |weşanger=University of Cambridge, Scott Polar Research Institute |tarîx=1983 |isbn=978-0-901021-04-5 |cih=Cambridge}}</ref> Golên ku di binê qeşaya parzemînî de dimînin, bi piranî li geliyên hişk ên McMurdo an jî li gelek oazên cûda çêbûne.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> [[Gola Vostokê]] ku di bin stasyona Vostok a [[Rûsya|Rûsyayê]] de hatiye dîtin, mezintirîn gola binqeşayê ya cîhanê û yek ji mezintirîn golên cîhanê ye. Berê hatiye bawer kirin ku gol bi milyonan salan hatiye girtin lê di roja îro de zanyaran texmîn kirine ku ava golê her 13.000 sal carekê bi helandin û cemidandina hêdî ya qeşayê hatiye guhertin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=David |tarîx=2019-06-27 |sernav=Antarctica |url=https://academic.oup.com/book/62792 |kovar=OUP Academic |ziman=en |doi=10.1093/wentk/9780190641320.001.0001}}</ref> Di mehên havînan de qeşa li qiraxên golan dikare bihele û xendekên şil bi awayekê demkî çêdibin. Di heman demê de li Antarktîkayê hem golên ava şor û hem jî golên ava şirîn hene.<ref name=":1" /> [[Wêne:Mount Vinson from NW at Vinson Plateau by Christian Stangl (flickr).jpg|thumb|Dîmenek ji çiyayê Vînsonê ku li bakurê rojavayê Antarktîkayê ye û bilindeya herî bilind ê Antarktîkayê ye]] Antarktîka ji aliyê Çiyayên Transantarktîk ve hatiye dabeşkirin ku ji erdê Vîktoryayê heta [[Deryaya Rossê]] dirêj dibin ku ev her alî di nav xwe de Antarktîkaya Rojava û Antarktîkaya Rojhilat vedigirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: Earth's Own Ice World |paşnav=Carroll |pêşnav=Michael |weşanger=Springer |tarîx=2018-05-16 |isbn=978-3-319-74623-4 |paşnav2=Lopes |pêşnav2=Rosaly}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ji |pêşnav=Fei |paşnav2=Gao |pêşnav2=Jinyao |paşnav3=Li |pêşnav3=Fei |paşnav4=Shen |pêşnav4=Zhongyan |paşnav5=Zhang |pêşnav5=Qiao |paşnav6=Li |pêşnav6=Yongdong |tarîx=2017-10-16 |sernav=Variations of the effective elastic thickness over the Ross Sea and Transantarctic Mountains and implications for their structure and tectonics |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0040195117302937 |kovar=Tectonophysics |cild=717 |rr=127–138 |doi=10.1016/j.tecto.2017.07.011 |issn=0040-1951}}</ref> Piraniya Antarktîkayê bi tebeqeyên qeşayê ya Antarktîkayê ve hatiye nixumandin ku bi navînî 1,9 km qalindahiya qeşayan hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fretwell |pêşnav=P. |paşnav2=Pritchard |pêşnav2=H. D. |paşnav3=Vaughan |pêşnav3=D. G. |paşnav4=Bamber |pêşnav4=J. L. |paşnav5=Barrand |pêşnav5=N. E. |paşnav6=Bell |pêşnav6=R. |paşnav7=Bianchi |pêşnav7=C. |paşnav8=Bingham |pêşnav8=R. G. |paşnav9=Blankenship |pêşnav9=D. D. |paşnav10=Casassa |pêşnav10=G. |paşnav11=Catania |pêşnav11=G. |paşnav12=Callens |pêşnav12=D. |paşnav13=Conway |pêşnav13=H. |paşnav14=Cook |pêşnav14=A. J. |paşnav15=Corr |pêşnav15=H. F. J. |tarîx=2013-02-28 |sernav=Bedmap2: improved ice bed, surface and thickness datasets for Antarctica |url=https://tc.copernicus.org/articles/7/375/2013/ |kovar=The Cryosphere |ziman=English |weşanger=Copernicus GmbH |cild=7 |hejmar=1 |rr=375–393 |doi=10.5194/tc-7-375-2013 |issn=1994-0416}}</ref> Tebeqeya qeşayê ji xeynî ji xeynî çend oazanên li geliyên hişk ên McMurdo tevahiya parzemînê nixumandine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://antarcticsun.usap.gov/science/4184/ |sernav=The Antarctic Sun: News about Antarctica - The Lost Dry Valleys of the Polar Plateau |malper=antarcticsun.usap.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en |archive-date=2022-01-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220115223943/https://antarcticsun.usap.gov/science/4184/ |url-status=dead }}</ref> Çend çemên qeşayî yên Antarktîkayê ku ber bi refên qeşayî yên Antarktîkayê ve diherikin, pêvajoyeke ku wekê dînamîkên tebeqeyên qeşayê hatine pênasekirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gfdl.noaa.gov/ice-sheet-dynamics/ |sernav=Ice Sheet Dynamics – Geophysical Fluid Dynamics Laboratory |malper=www.gfdl.noaa.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31}}</ref> Antarktîkaya Rojhilat ji Coats Land, Queen Maud Land, Enderby Land, Mac. Robertson Land, Wilkes Land û Victoria Land pêk hatiye. Ji xeynî beşek piçûk, hemî deverên parzemînê di nav nîvkada rojhilat de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctic Climate Evolution |paşnav=Florindo |pêşnav=Fabio |weşanger=Elsevier |tarîx=2008-10-10 |isbn=978-0-08-093161-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yUu-x70CZEcC |paşnav2=Siegert |pêşnav2=Martin}}</ref> Li ser û dora Antarktîkayê gelek girav hene ku piraniya wan giravên volkanîk in û li gorî pîvanên jeolojîk pir ciwan in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://figshare.utas.edu.au/articles/journal_contribution/Origin_and_evolution_of_the_sub-Antarctic_islands_the_foundation/24483391 |sernav=Quilty, Patrick Gerard |malper=figshare.utas.edu.au |roja-gihiştinê=2026-08-31 |doi=10.26749/rstpp.141.1.35}}</ref> Îstîsnayên herî berbiçav giravên [[deşta Kerguelenê]] ne ku girava herî kevin li dora 40 milyon sal berê niha çêbûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Olierook |pêşnav=Hugo K. H. |paşnav2=Jourdan |pêşnav2=Fred |paşnav3=Merle |pêşnav3=Renaud E. |paşnav4=Timms |pêşnav4=Nicholas E. |paşnav5=Kusznir |pêşnav5=Nick |paşnav6=Muhling |pêşnav6=Janet R. |tarîx=2016-04-15 |sernav=Bunbury Basalt: Gondwana breakup products or earliest vestiges of the Kerguelen mantle plume? |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0012821X1630019X |kovar=Earth and Planetary Science Letters |cild=440 |rr=20–32 |doi=10.1016/j.epsl.2016.02.008 |issn=0012-821X}}</ref> Girê Vinson a li çiyayên Ellsworthê bi bilindahiya 4.892 mêtreyê bilindeya herî bilind ê Antarktîkayê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hall Ball Kiwi Mountaineers From Mount Cook To Everest |paşnav=Monteath |pêşnav=Colin |weşanger=Cloudcap |tarîx=1997 |isbn=978-0-938567-42-4 |url=https://www.worldcat.org/title/38585390 |oclc=38585390}}</ref> Çiyayê Erebusa li Girava Rossê volkana herî başûrî ya cîhanê ye û her roj nêzîkê 10 caran diteqe. Xweliya ji teqînên volkanîk 300 kîlometre dûrî kratera volkanîk hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/48987684 |sernav=Antarctica : an encyclopedia from Abbott ice shelf to zooplankton {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en}}</ref> Delîlên hejmareke mezin ji volkanan di bin qeşayê de hene ku ger asta çalakiyê bilind bibe, dibe ku ji bo tebeqeya qeşayê xetereyek çêbike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: Earth's Own Ice World |paşnav=Carroll |pêşnav=Michael |weşanger=Springer |tarîx=2018-05-16 |isbn=978-3-319-74623-4 |paşnav2=Lopes |pêşnav2=Rosaly}}</ref> Qubeya qeşayê ya bi navê Dome Argus li Antarktîkaya Rojhilat e ku bi qasê bilindahiya 4.091 metreyan bilind ew û qada qeşayê ya herî bilind ê Antarktîkayê ye. Ev gir yek ji cihên herî sar û hişk ên cîhanê ye ku germahî ya li vir heya −90 °C ê dadikeve û barîna salane jî bi qasê 1-3 sm ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica And The Arctic Circle, A Geographic Encyclopedia Of The Earth's Polar Regions |tarîx=2014-04-01 |url=http://archive.org/details/antarctica-and-the-arctic-circle-2-volumes-a-geographic-encyclopedia-of-the-earths-polar-regions}}</ref> == Dîroka jeolojîk == Ji dawiya serdema meoproterozoîkê heta serdema kretasyeyê, Antarktîka beşek ji superparzemîna [[Gondwana|Gondwanayê]] bû û parzemîn bi pêvajoya tevgerên Antarktîkaya îro ji ber ku Gondwana hêdî hêdî ji hev perçe bûye, li dora 183 milyon sal berê îro ava bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctic News Clips |weşanger=National Science Foundation |tarîx=1995 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=HcTrAAAAMAAJ&pg=PA109}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> Di demek dirêj a serdema fanerozoyîkê de Antarktîka xwedî avhewayek tropîkal ê nerm bû û ew bi daristanên berfireh nixumandî bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Klages |pêşnav=Johann P. |paşnav2=Salzmann |pêşnav2=Ulrich |paşnav3=Bickert |pêşnav3=Torsten |paşnav4=Hillenbrand |pêşnav4=Claus-Dieter |paşnav5=Gohl |pêşnav5=Karsten |paşnav6=Kuhn |pêşnav6=Gerhard |paşnav7=Bohaty |pêşnav7=Steven M. |paşnav8=Titschack |pêşnav8=Jürgen |paşnav9=Müller |pêşnav9=Juliane |paşnav10=Frederichs |pêşnav10=Thomas |paşnav11=Bauersachs |pêşnav11=Thorsten |paşnav12=Ehrmann |pêşnav12=Werner |paşnav13=van de Flierdt |pêşnav13=Tina |paşnav14=Pereira |pêşnav14=Patric Simões |paşnav15=Larter |pêşnav15=Robert D. |tarîx=2020 |sernav=Temperate rainforests near the South Pole during peak Cretaceous warmth |url=https://www.nature.com/articles/s41586-020-2148-5 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=580 |hejmar=7801 |rr=81–86 |doi=10.1038/s41586-020-2148-5 |issn=1476-4687}}</ref> === Serdema paleozoyîkê (539–252 milyon sal berê) === [[Wêne:Glossopteris sp. (fossil leaf) (Permian; Antarctica) 1 (49063572172) (cropped).jpg|thumb|300px|Ji serdema permeya Antarktîkayê pelgeke ''Glossopteris sp.'' yê]] Germbûna berdewam bûye sedem ku piraniya Gondwanayê ziwa bibe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Vegetation of Antarctica Through Geological Time |paşnav=Cantrill |pêşnav=David J. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012-11-22 |isbn=978-0-521-85598-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=sOGH4xaioRUC |paşnav2=Poole |pêşnav2=Imogen}}</ref> Di serdema triyasiyê de Antarktîka ji aliyê cûreyeke giyayên bi tov (pteridosperms) ve serdest bû ku ji cinsê Dicroidiumê bûn ku wekê daran mezin dibûn. Florayên din ên triasiyê ginkgophytes, sîkadofites, darên konîfer û sphenopsid bûn. Tetrapod (ajaleke çar ling) cara yekem di serdema triyasiya destpêkê de li Antarktîkayê hatine dîtin û fosîlên herî kevn ên naskirî di formasyona fremouw a çiyayên Transantarktîkê de hatine dîtin. Sînapsîd (ku wekê "xijendeyên mîna memikdaran" jî têne zanîn) cureyên wekê Lystrosaurus di nav de hebû û di serdema triyasiya destpêkê de zêde bûn. Nîvgirava Antarktîkayê di serdema jurasiyê de (206 heta 146 milyon sal berê) dest bi avakirina xwe kiriye. Afrîka di serdema jurasiyê li de dora 160 milyon sal berê ji Antarktîkayê dabeş bûye û piştre jî di serdema kretasiya destpêkê de nîvgirava Hindistanê (nêzîkî 125 milyon sal berê) ji heman parzemînan dabeş bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rolland |pêşnav=Yann |paşnav2=Bernet |pêşnav2=Matthias |paşnav3=van der Beek |pêşnav3=Peter |paşnav4=Gautheron |pêşnav4=Cécile |paşnav5=Duclaux |pêşnav5=Guillaume |paşnav6=Bascou |pêşnav6=Jérôme |paşnav7=Balvay |pêşnav7=Mélanie |paşnav8=Héraudet |pêşnav8=Laura |paşnav9=Sue |pêşnav9=Christian |paşnav10=Ménot |pêşnav10=René-Pierre |tarîx=2019-01-15 |sernav=Late Paleozoic Ice Age glaciers shaped East Antarctica landscape |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0012821X18306460 |kovar=Earth and Planetary Science Letters |cild=506 |rr=123–133 |doi=10.1016/j.epsl.2018.10.044 |issn=0012-821X}}</ref> Piştê kêmbûna qeşayê di nîvê duyem ê serdema permiyana destpêkê de, erd ji aliyê glossopterids (komeke nebatan a tovkirî ya nemabûyî ya bê xizmên zindî) ve serdest bû ku nebata herî berbiçav Glossopteris bû ku dareke wekê ku di axên tijî av de şîn dibe, hatiye şîrove kirin ku depoyên komirê yên berfireh çêkirine. Nebatên din ên ku di dema Permiyeyê de li Antarktîkayê hatine dîtin ''Cordaitales'', ''sphenopsids'', ''ferns'' û ''lycophytes'' in.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Vegetation of Antarctica Through Geological Time |paşnav=Cantrill |pêşnav=David J. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012-11-22 |isbn=978-0-521-85598-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=sOGH4xaioRUC |paşnav2=Poole |pêşnav2=Imogen}}</ref> Di dawiya serdema permiyeyê de avhewa li ser piraniya [[Gondwana|Gondwanayê]] hişktir û germtir bûye û ekosîstemên daristanên ''glossopteridan'' wekê beşek ji bûyera tunebûna permî-triyasî hilweşiyane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Past Antarctica: Paleoclimatology and Climate Change |paşnav=Franganillo |pêşnav=Marc Oliva i |weşanger=Elsevier Science & Technology |tarîx=2020 |isbn=978-0-12-817925-3 |paşnav2=Fernandez |pêşnav2=Jesus Ruiz}}</ref> Di serdema paleozoyîkê de ti delîl tinene ku nîşan bide ka tetrapod li Antarktîkê jiyane an na.<ref>{{Cite web |url=https://pubs.usgs.gov/of/2007/1047/ea/of2007-1047ea047.pdf |sernav=Collinson, James; William R., Hammer (2007). Migration of Triassic tetrapods to Antarctica (PDF). 10th International Symposium on Antarctic Earth Sciences.}}</ref> Darên ginkgo, konîfer, Bennettitale, nebatên poçikê hespan, fern û sikad di wê demê de pir bûn. Nêzîkê 80 milyon sal berê nebatên kulîlkdar bûne komên nebatan ên herî cihêreng ên li ser parzemînê. === Serdema mezozoîkê (252–66 milyon sal berê) === Germbûna berdewam piraniya Gondwanayê zuwa kiriye. Di serdema triyasiyê de, Antarktîka ji aliyê fernên tovkirî (pteridosperms) ve serdest bû ku beşek cinsê dicroidium bûn ku wekê daran mezin dibûn. Florayên din ên serdema triyasiyê ginkgophytes, sîkadofît, konîfer û sphenopsîdan bûn. Tetrapod cara yekem di serdema triyasiya destpêkê de li Antarktîkayê hatine dîtin û fosîlên herî kevn ên naskirî di formasyona fremouw a çiyayên Transantarktîkê de hatin dîtin. Sînapsîd (ku wekî "xijendeyên mîna memikan" jî têne zanîn) cureyên wek Lystrosaurus vedihewîne û di serdema triyasiya destpêkê de gelek zêdetir bûn. Nîvgirava Antarktîkayê di serdema jurasiyê de (206 heta 146 milyon sal berê) dest bi avakirina xwe kiriye. Afrîka di serdema jurayê de li dora 160 milyon sal berê ji Antarktîkayê dabeş bûye û piştre di derdema kretasye ya destpêkê de (dora 125 milyon sal berê) nîvgirava Hindistanê ji hev dabeş bûye. Darên ginkgo, darên konîfer, bennettitales, horstail, ferns û cycad di wê demê de gelek zêde bûn. Nêzîkê 80 milyon sal berê, nebatên kulîlkdar bûne komên nebatan ên herî cihêreng li parzemînê. Her çiqas darên behîvê yên başûr (Nothofagus) ber bi dawiya kretasyeyê ve berbiçav bin jî li Antarktîkaya Rojava daristanên pelderzî di seranserê serdema kretasyeyê de (146–66 milyon sal berê) de serdest bûn. Her çiqas tenê çend cinsên dînezorên Antarktîkayê (Cryolophosaurus û Glacialisaurus, ji Formasyona Hanson a serdema jurasiya destpêka çiyayên Transantarktîkê û Antarctopelta, Trinisaura, Morrosaurus û Imperobator ji kretasya dereng a nîvgirava Antarktîkayê) hatine vegotin, Ammonît li deryayên derdora Antarktîkayê pir belav bûn û dînezor jî hebûn. === Serdema senozoyîkê (66–10 milyon sal berê) === [[Wêne:Eocene-Paleocene-circumpolar.svg|thumb|Pêkhatina herika çerxa derdorî ya Antarktîkayê ji perçebûna dawî ya pira bejahî ya Antarktîkayê]] Di destpêka serdema paleojenê de girêdana pira bejahî ya pira Antarktîkayê, Antartîkayê bi Amerîkaya Başûr û her wiha bi başûrê rojhilatê Awistralyayê ve berdewam kiriye. Fauna ji Formasyona La Mesetaya li nîvgirava Antarktîkayê ku dîroka wê vedigere serdema eosenê, pir dişibihe faunayên wekhev ên Amerîkaya Başûr ku ajalên wekê ajalên bi kîsik (marsupials), xenarthran, litoptern û ungulatesê bi sim û her wiha gondwanatheres û dibe ku meridiolestidans hebûn. Hatiye texmînkirin ku ajalên bi kîsik di destpêka eosenê de ji Amerîkaya Başûr bi rêya Antarktîkayê belavê Awistralyayê bûne. Nêzîkê 53 milyon sal berê Awistralya û Gîneya Nû ji Antarktîkayê veqetiyane û Deriyê Tazmanyayê vebûye. Modelên erdnîgariya Antarktîkayê nîşan didin ku ev herikîn û her wiha çerxa paşvegerê ya xwedî kirinê ji ber kêmbûna asta CO₂yê çêbûye û bûye sedema afirandina qeşayên piçûk û qeşayên mayînde yên cemserî. Her ku asta CO₂yê zêdetir kêm bûye, qeşayê dest bi berfirehbûneke bilez kiriye û cihê daristanên ku heta wê demê Antarktîkayê vedişartin girtiye. Ekosîstemên tundrayê li Antarktîkayê heta 14 û 10 milyon sal berê niha hebûna xwe berdewam kirine û piştre sarbûna zêdetir bûye sedema tunekirina van tundrayan. === Serdema hemdem === Her çiqas jeolojiya Antarktîkayê bi piranî ji aliyê qeşaya parzemînî ve hatibe veşartin jî, parzemîn dikare bi teknîkên wekê ji hestkirina ji dûr ve, radara ku di bin erdê de derbas dibe û wêneyên satelîtê werin lêkolîn kirin. Ji aliyê jeolojîk ve, Antarktîkaya Rojava pir dişibihe Andên Amerîkaya Başûr. Nîvgirava Antarktîkayê bi bilindbûna jeolojîk û veguherîna sedîmentên binê deryayê ku veguheriye kevirên metamorfîk, çêbûye. Antarktîkaya Rojava bi yekbûna çend plakayên parzemînî çêbûye ku di encamê de hejmarek rêzeçiyayên li herêmê çêbûne ku rêzeçiyayên herî berbiçav çiyayên Ellsworthê bûn. Hebûna sîstema rift a Antarktîkaya Rojava bûye sedema volkanîzma li ser sinorê di navbera Antarktîkaya Rojava û Rojhilat de û her wiha bûye sedema çêbûna çiyayên Transantarktîkê. Antarktîka Rojhilat ji aliyê jeolojîk ve devereke pirreng e. Avabûna Antarktîka Rojhilat di serdema arkeyî (4.000 –2.500 milyon sal berê) de dest pê kiriye û di serdema kambriyê de rawestiyaye. Herêm li ser kratoneke kevirî hatiye avakirin ku bingeha mertala prekambriyê ava kiriye. Li ser bingehê komir û kevirên qûmê, kevirên kilsinî û şêl hene ku di serdemên devonî û jurasiyê de hatine danîn ku çiyayên Transantarktîkê çêbikin. Li deverên peravê çiyayên wekê rêzeçiyayê Shackletonê û Vîktorya Land û hinek şikestekên tektonîk çêbûne. Komir cara yekem li Antarktîkayê li nêzîkê çiyayên Beardmoreyê ji aliyê Frank Wild ve di sefera Nimrod de di sala 1907an de hatiye tomar kirin û tê zanîn ku komirê pileya nizm li gelek deverên çiyayên Transantarktîkê heye. Çiyayên prens Charles depoyên hesinê vedihewînin û li Deryaya Rossê jî qadên neftê û gaza xwezayî hene. == Avhewa == {{multiple image | direction = vertical | total_width = 300 | header = | footer = | image1 = Fryxellsee Opt.jpg | alt1 = | caption1 = Qeşaya şîn ku gola Fryxell a li çiyayên Transantarktîkê nixumandiye | image2 = AntarcticaSummer.jpg | alt2 = | caption2 = Di meha kanûna sala 2006an de şert û mercên nerm ê li nêzîkê peravê }} Antarktîka parzemîna herî sar, parzemîna herî bi bahoz û parzemîna herî hişk ê Dinyayê ye. Li nêzîkê peravên parzemînê, germahî di havînê de dikare ji 10 °C ê derbas bibe û di mehên zivistanê de heya -40 °C dadikeve. Li ser deverên bilind ên navendî, germahî di mehên havînê de dikare heya -30 °C dakeve û di mehên zivistanê de jî germahiya heman deverê heya -80 °C ê dadikeve. Germahiya hewayê ya xwezayî ya herî nizm a ku li ser Erdê hatiye tomarkirin di 21ê tîrmeha sala 1983an de li stasyona Vostok a Rûsyayê li Antarktîkayê bi qasê -89.2 °C hatiye tomarkirin. Di sala 2010an de bi rêya satelîta germahiyeke hewayê germahiya parzemînê bi qasê −94.7 °C hatiye tomar kirin lêbelê dibe ku ji ev rêje ji sermaya li ser rûyê erdê bi bandor bûye ku li bilindahiya 2 mêtre li jorê rûyê erdê nehatiye tomar kirin ku ji bo tomarên fermî yên germahiya hewayê tê xwestin. Ji ber ku piraniya Antarktîkayê ji asta deryayê ji 3.000 mêtre bilindtir e, Antarktîka ji herêma Arktîkê sartir e. Germahiya Okyanûsa Arktîkê bi rêya qeşaya deryayê ya Arktîkê ber bi parzemînê ve hatiye veguhastin û bi awayê hewaya li herêma Arktîkê nerm dibe. Antarktîka çoleke cemserî ye ku barîna parzemînê kêm e. Parzemîn salane bi navînî nêzîkê 150 mm av werdigire ku bi piranî bi awayê şilopeyê ye. Deverên navxweyî hişktir e û di tevahiya salê herî zêde bi qasê 50 mm baran werdigire lê herêmên peravê bi gelemperî ji 200 mm zêdetir baran werdigirin. Li çend deverên qeşaya şîn, ba û sublîmasyon ji berfa ku dibare zêdetir berfê radike. Li geliyên hişk, heman bandor li ser bingehek kevirî çêdibe ku dibe sedema jîngeheke bêber û hişk. === Cudahiyên herêmî === Antarktîkaya Rojhilat ji ber bilindahiya xwe ya bilind ve ji Antarktîkaya Rojava sartir e. Eniyên hewayê bi zêde derbasê deverên navendî yên parzemînê nabin ku ev jî dibe sedem ku navenda parzemînê sar û hişk bimînin û dibe sedema ku bayên deverê bi leza nerm bimînin. Barîna berfa li beşa perava Antarktîkayê barîneke pir gelemperî ye ku li wir di nav 48 demjimêran de berf dikare bi qasê 1.22 mêtreyê bibare. Li qiraxa parzemînê, bayên katabatîk ên bihêz ên ji platoya cemserî pir caran bi hêza bahozê çêdibin. Di mehên havînê de ji ber ku her roj 24 demjimêrên tîrêjên rojê li wir tên wergirtin, li Cemsera Başûr ji ekvatorê zêdetir tîrêjên rojê digihîjin rûyê erdê. === Guherîna avhewayê === Tevê devera xwe yê îzolekirî, Antarktîka di dehsalên dawî de ji ber belavbûna gazên serayê, germ bûye û hinek ji beşên qeşayên xwe winda kiriye. Antarktîkaya Rojava ji sala 1950an heta sala 2000an di heyamên dehsalan de ji 0,1 °C zêdetir germ bûye û nîvgirava Antarktîkayê ya ku li ber çavan e ji nîvê sedsala 20an vir ve bi qasê 3 °C germ bûye. Antarktîkaya Rojhilat ku li gorî Antarktîkaya Rojava sar e û avhewaya deverê sekan (stabîl) heta salên 2000î germahî nîşan nedaye. Li dora Antarktîkayê, Okyanûsa Başûr ji her okyanûseke din zêdetir germahiya okyanûsê kişandiye û li kûrahiyên bi qasê 2.000 mêtreyan germbûneke berbiçav çêbûye. Li dora Antarktîka Rojava, okyanûs ji sala 1955an vir ve bi qasê 1 °C germ bûye. Germbûna Okyanûsa Başûr a li dora Antarktîkayê bûye sedema qelsbûn an jî hilweşîna refikên qeşayên ku li derveyî qeşayan digeriyan û hevsengiya wan pêk dianiyan. Her çiqas perê qeşayên Antarktîkaya Rojhilat ku berdewam dike ku li hundirê welêt qeşayê zêde bike jî gelek cemedên peravê giraniya xwe winda dikin û paşve dikişin ku ev jî dibe sedema windabûna giştî ya qeşayên li seranserê Antarktîkayê. Hatiye payîn ku heta sala 2100an ku windabûna qeşaya li Antarktîkayê bi qasê 11 santî metreyan bilindbûna asta deryayê ya gerdûnî zêde bike. Bi germbûna zêdetir re îhtimala bêîstîqrariyê pir zêdetir dibe û dikare bilindbûna asta deryayê ya gerdûnî ya sedsala 21ê du caran zêdetir bike. Ava heliyayî ya nû ya ji qeşayê ava binê Antarktîkayê ya şor firk dike û şaneya jêrîn a gera serûbinkirina Okyanûsa Başûr (SOOC) qels dike. Her çiqas bandorên tevahî tê payîn ku di nav çend sedsalan de çêbibin jî, li gorî hinek lêkolînan, hilweşîna tevahî ya SOOCê dikare di navbera 1.7 °C û 3 °C germbûna gerdûnî de çêbike. Ev barîna kêm ê li nîvkada başûr û barîna zêde yê li nîvkada bakur, dibe sedema kêmbûna masîgirî ya li Okyanûsa başûr û hilweşîna potansiyel a hinek ekosîstemên deryayî vedigire. Her çiqas gelek cureyên Antarktîkayê nehatibin keşifkirin jî, zêdebûna flora Antarktîkayê ya belgekirî heye û ji u bo parastina jîngeheke guncavê faunayên mezin ên wekê pengûenan zehmetî hene. Helandina erdên cemed girtî dibe ku ji bo erdên bê cemed bibe sedema gazên serayê û qirêjiya cemedgirtî ya berê ku bi helandinê re derdikeve holê. Germbûna Antarktîkayê û guhertinên têkildar di gera Okyanûsa Başûr de dikarin bandorê li şêwazên avhewayê yên li hinek deverên Afrîkayê jî bikin ku dikare bandor li barîna herêmî û guherîna germahiyê bike. Ji ber ku germahiya gerdûnî li dora 3°C zêde bûye, deverên xeternak ên wekê Hewza Wilkes û Hewza Aurora dibe ku di nav 2.000 salan de bimînin di bin avê de û dibe ku li van deveran bilindbûna asta deryayê bigihîje 6,4 metreyan. Ger germahî ji asta sala 2020an 2 °C kêmtir nebe, ihtimal heye ku qata qeşayê ya Antarktîkaya Rojava bi tevahî bihele. Hatiye payîn ku windabûna vê qata qeşayê heye bi tevahî ji holê rabe ev pêvajo bi qasê 500 û 13.000 sal berxwe bide. Ger qeşaya bilind hilweşe dibe ku asta deryayê bi qasê 3,3 mêtre bilind bibe û bi helandina qeşayên li ser çiyayan qeşayên bilind jî dibe ku asta deryayê bi qasê 4,3 metreyan bilind bike. Qata qeşaya Antarktîkaya Rojhilat ku li gorî deverên qeşayî yên din gelek aram e tenê dikare bi qasê 0,5 mête heta 0,9 mêtreyê asta deryayê bilind bike ku ev jî beşek piçûk ê ji bilind bûna 53,3 mêtreyan e ku di tevahiya helandina qata qeşayê de pêk tê. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commons|Antarctica|Antarktîka}} {{Parzemîn}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Antarktîka| ]] [[Kategorî:Cîhan]] [[Kategorî:Parzemîn]] m41u8bcvosw8f8gp2sxaf51woal3ozb 2090450 2090449 2026-09-02T04:16:07Z Penaber49 39672 2090450 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdanka giştî}} '''Antarktîka'''<ref>{{Îzolî, 2007|r=1138|jêgirtin=Antarktîka}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ferhenga Erdnîgarîyê (Coğrafya)|Ferhenga Erdnîgarîyê]]|paşnav=Önen|pêşnav=Abdurrahman |weşanger=Stembol: Doz|sal=2008|rûpel=36}}</ref> yan jî '''Antarktîk'''{{Çavk}} ({{Bi-la|Antarctica}}) yek ji [[parzemîn]]ên cîhanê ye ku parzemîna herî başûr ê dinyayê û parzemîna herî kêm nifûs a cîhanê ye. Parzemîn bi tevahî li başûrê çembera Antarktîkayê ye û ji aliyê [[Okyanûsa Başûr]] (ku wekê Okyanûsa Antarktîkayê jî tê zanîn) ve hatiye dorpêçkirin ku [[Cemsera Başûr]] a erdnîgarî vedihewîne. Di heman demê de Antarktîka pêncem parzemîna herî mezin ê cîhanê ye ku bi qasê ji %40 ji [[Ewropa|Ewropayê]] mezintir e û rûbera parzemînê bi qasê 14.200.000 km² rûerd (an rûqeşa) vegirtiye. Piraniya Antarktîkayê bi qata qeşayê ya Antarktîkayê ve hatiye nixumandin ku qalindahiya navînî ya qeşayê bi qasê 1,9 km ye. Antarktîka bi navînî parzemîna herî sar, herî hişke û parzemîna herî bi ba û bahoz ê cîhanê ye û parzemîn ji asta deryayê xwedî bilindahiyeke navînî ye. Antarktîka bi piranî ji çoleke cemserî pêk hatiye ku barîna salane li peravê zêdetirî 200 mm ye û berf û barana li hundirê parzemînê gelek kêm e. Qeşayên parzemîn di warê ava şîrîn de gelek dewlemend e ku nêzîkê ji %70ê rezervên ava şirîn ên cîhanê li Antarktîkayê cemedgirtî ye. Hatiye payîn ger ku qeşaya Antarktîkayê bihele, dê asta deryayê ya [[Cîhan|cîhanê]] bi qasê 60 mêtreyan bilind bibe. Her wiha Antarktîka xwediyê rekora germahiya herî nizm a pîvandî yê li ser rûyê [[Dinya (gerstêrk)|Erdê]] ye ku nizmahiya germahiya bi qasê −89.2 °C hatiye pîvandin. Germahiya herêmên peravê di havînê de dikare bi qasê 10 °C bilind bibe. Cureyên xwemaliyên ajalan kêzik, nematod, pengûen, fok û tardigrad in. Li cihên ku nebat lê hene, bi piranî bi awayê liken an kevzê ye. Refên qeşayê yên Antarktîkayê dibe ku cara yekem di sala 1820an de, di dema sefereke rûsî de ku ji aliyê Fabian Gottlieb von Bellingshausen û Mikhail Lazarev ve hatibû birêvebirin, hatine dîtin. Di dehsalên piştê seferên wan, di seferên fransî, amerîkî û brîtanî de li parzemînê lêkolînên zêdetir hatine kirin. Yekem derketina piştrastkirî ya Antarktîkayê ji aliyê tîmeke norwêcî ve di sala 1895an de pêk hatiye. Di destpêka sedsala 20an de, çend seferên navxwe yên parzemînê çêbûne. Lêkolînerên brîtanî Douglas Mawson, Edgeworth David û Alistair Mackay yekem kes bûn ku di sala 1909an de gihîştine [[Cemsera Başûr]] a manyetîkî û cemsera başûr a erdnîgarî jî yekem car di sala 1911an de lêkolînerê norwêcî Roald Amundsen gihiştiye cemserê. Ji aliyê îdarî ve Antarktîka ji aliyê nêzîkê 30 welatan ve tê birêvebirin ku hemî jî endamên sîstema peymana Antarktîkayê ya sala 1959an in. Li gorî şertên peymanê, çalakiyên leşkerî, kolandinên kanên madenê, teqînên nukleerî û avêtina bermayiyên nukleerî li Antarktîkayê qedexe ne. Geştiyarî, masîgirtin û lêkolîn çalakiyên sereke yên mirovan li Antarktîkayê û li derdora Antarktîkayê hene. Di mehên havînê de nêzîkê 5.000 kes li stasyonên lêkolînê dimînin û ev hejmar di mehên zivistanê de dadikeve 1.000 kesan. Her çiqas parzemîn dûr be jî, çalakiyên mirovan bi rêya qirêjî, guherîna avhewayê û bi rêya tenikbûna [[tebeqeya ozonê]] bandoreke neyînî li ser Antarktîkayê dihêle. Helîna qata qeşayê ya [[Antarktîkaya Rojava]] ya ku potansiyeleke nearam e, di pêşbîniyên bilindbûna [[asta deryayê]] yên di asta sedsalê de bûye sedema nezelaliyeke herî mezin û heman helîn bandorê li ser serûbinkirina gera [[Okyanûsa Başûr]] jî dike ku di dawiyê de dikare bibe sedema bandorên girîng li ser avhewaya [[Nîvkada Başûr]] û hilberîna Okyanûsa Başûr. == Etîmolojî == [[Wêne:1657 map Polus Antarcticus.jpg|thumb|Nexşeya cemserî ya herî başûrê Dinyayê]] Navê ku ji parzemînê hatiye dayîn ji peyva antarktîka hatiye ku ji peyva fransî ya navîn ''antartique'' an ''antarctique'' ('li hemberî Arktîkê') û piştre ji peyva latînî ''antarcticus'' ('li hemberî bakur') hatiye. Navê Antarktîkus ji peyvên yewnanî ἀντι- ('dij-') û ἀρκτικός (arktikos, 'ya hirçê [Ursa Major], bakur') hatiye.<ref name=":0">{{Cite book |sernav=Lettinck 2021, p. 158.}}</ref> Fîlozofê yewnanî Arîstoteles li dora 350 {{bz}} de di ''Meteorolojiyê'' de li ser "herêma Antarktîkê" nivîsandiye. Li gorî raporê, erdnîgarnasê yewnanî Marinusê ji Tîrusê ev nav di nexşeya xwe ya cîhanê ya sedsala duyem a {{pz}} de ku niha winda bûye, bi kar aniye. Nivîskarên romayî Gaius Julius Hyginus û Apuleius ji bo cemsera başûr navê yewnanî yê latînîkirî polus antarcticus bi kar anîne ku ji wir peyva fransî ya kevin ''pole antartike'' (nûjen ''pôle antarctique'')<ref>{{Cite book |sernav=Hyginus 1992, p. 176.}}</ref> ku di sala 1270an de hatiye piştrastkirin û ji wir jî peyva îngilîziya navîn pol antartik ku cara yekem di lêkolîneke ji aliyê nivîskarê îngilîzî Geoffrey Chaucer ve hatiye nivîsandin, hatiye wergirtin.<ref name=":0" /> Ramanên ewropî yên di derbarê hebûna Terra Australis ku parzemîneke berfirehê li başûrê dûr ê cîhanê ye ku ji bo hevsengî kirina axên bakurê [[Ewropa]], [[Asya]] û [[Afrîkaya Bakur]] pêk tîne, wekê têgeheke rewşenbîrî, ji kevnariya klasîk ve hebû. Ji ber vê yekê ''Terra Australis'' navê ku ji bo hemî girseyên bejayî yên hîpotetîk ên ku tê pêşniyar kirin ku li cihê ku niha tê zanîn Antarktîka heye, hatibû bikaranîn.<ref>{{Cite book |sernav=Mericq 1987, pp. 90–91: 'They published maps and charts based on the hypothesis that Tierra del Fuego was the beginning of that Terra Australis. The first person ever to have rights over these lands was Pedro Sancho de la Hoz, who received them through a special decree signed by Emperor Charles V on 24 January 1539.'}}</ref> Îdiaya hebûna axek wisa heta keşfkirina Awistralyayê ku ji aliyê ewropiyan ve hatiye keşfkirin, berdewam kiriye.<ref>{{Cite book |sernav=Scott, Hiatt & McIlroy 2012, pp. 2–3.}}</ref> Di destpêka sedsala 19an de keşifger Matthew Flinders guman li hebûna parzemîneke cuda yê li başûrê Awistralyayê (ku di wê demê wekê New Holland hatiye binavkirin) kiriye û ji ber vê yekê pêşniyar kiriye ku li cihê wê navê "Terra Australis" ji bo [[Awistralya|Awistralyayê]] were bikar anîn.<ref>{{Cite book |sernav=Cawley 2015, p. 130.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=McCrone & McPherson 2009, p. 75.}}</ref> Di sala 1824an de rayedarên kolonyal ên li Sîdneyê bi fermî navê parzemîna New Hollandê wekê Awistralya guhertine û peyva "Terra Australis" wekê referansek ji bo navê Antarktîkayê hiştine. Di dehsalên piştre de, erdnîgaran hevokên wekê "parzemîna Antarktîkayê" bi kar anîne. Wan li cihê vê navê li naveke helbestî geriyane û navên wekê ''Ultima'' û ''Antipodea'' pêşniyar kirine.<ref>{{Cite book |sernav=Cameron-Ash 2018, p. 20.}}</ref> Ji bo binavkirina parzemînê navê Antarktîka di salên 1890î de hatiye pejirandin û bikaranîna yekem ê vê navê ji aliyê kartografê skotlendî John George Bartholomew pêk hatiye.<ref>{{Cite web |url=https://digital.nls.uk/bartholomew/highlights/antarctica.html#:~:text=Edinburgh%20geographer%20and%20mapmaker%20John,since%20the%20first%20century%20AD. |sernav=Highlights from the Bartholomew Archive: The naming of Antarctica}}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Antarctica.svg|thumb|300px|Nexşeyek ku Antarktîkaya Rojhilat li rastê Çiyayên Transantarktîk û Antarktîkaya Rojava li çepê ye, nişan dide.]] Antarktîka ku bi awayekî asîmetrîk li dora cemsera başûr û bi piranî li başûrê çembera Antarktîkayê (ku yek ji pênc çemberên sereke yên firehiyê ye ku nexşeyên cîhanê nîşan didin) cih digire ku ji aliyê [[Okyanûsa Başûr]] ve hatiye dorpêçkirin. Di heman de çem ên avan li Antarktîkayê hene ku çemê herî dirêj ê parzemînê çemê Onyxê ye. Her wiha Antarktîka bi qasê 14,2 milyon km² rûber vedigire ku hema hema du car ji rûbera [[Awistralya|Awistralyayê]] mezintir e ku bi vê rûberê bûye pêncem parzemîna herî mezin ê cîhanê. Xeta perava Antarktîkayê bi qasê 18.000 km dirêj e ku ji sala 1983an vir ve çar celebên peravê li parzemînê hene ku perav ji %44ê peravê ji qeşayên avjenî, ji %38 ji dîwarên qeşayê pêk tê ku li ser keviran dimînin, ji %13 ji deverên qeşayî an jî qiraxa cemedên bilind pêk tê û ji %5ê ji parvên mayî jî ji kevirên vekirî pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |sernav=Antarctica - The World Factbook |malper=www.cia.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en |archive-date=2022-05-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220509192134/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: glaciological and geophysical folio |paşnav=Drewry |pêşnav=D. J. |weşanger=University of Cambridge, Scott Polar Research Institute |tarîx=1983 |isbn=978-0-901021-04-5 |cih=Cambridge}}</ref> Golên ku di binê qeşaya parzemînî de dimînin, bi piranî li geliyên hişk ên McMurdo an jî li gelek oazên cûda çêbûne.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> [[Gola Vostokê]] ku di bin stasyona Vostok a [[Rûsya|Rûsyayê]] de hatiye dîtin, mezintirîn gola binqeşayê ya cîhanê û yek ji mezintirîn golên cîhanê ye. Berê hatiye bawer kirin ku gol bi milyonan salan hatiye girtin lê di roja îro de zanyaran texmîn kirine ku ava golê her 13.000 sal carekê bi helandin û cemidandina hêdî ya qeşayê hatiye guhertin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=David |tarîx=2019-06-27 |sernav=Antarctica |url=https://academic.oup.com/book/62792 |kovar=OUP Academic |ziman=en |doi=10.1093/wentk/9780190641320.001.0001}}</ref> Di mehên havînan de qeşa li qiraxên golan dikare bihele û xendekên şil bi awayekê demkî çêdibin. Di heman demê de li Antarktîkayê hem golên ava şor û hem jî golên ava şirîn hene.<ref name=":1" /> [[Wêne:Mount Vinson from NW at Vinson Plateau by Christian Stangl (flickr).jpg|thumb|Dîmenek ji çiyayê Vînsonê ku li bakurê rojavayê Antarktîkayê ye û bilindeya herî bilind ê Antarktîkayê ye]] Antarktîka ji aliyê Çiyayên Transantarktîk ve hatiye dabeşkirin ku ji erdê Vîktoryayê heta [[Deryaya Rossê]] dirêj dibin ku ev her alî di nav xwe de Antarktîkaya Rojava û Antarktîkaya Rojhilat vedigirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: Earth's Own Ice World |paşnav=Carroll |pêşnav=Michael |weşanger=Springer |tarîx=2018-05-16 |isbn=978-3-319-74623-4 |paşnav2=Lopes |pêşnav2=Rosaly}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ji |pêşnav=Fei |paşnav2=Gao |pêşnav2=Jinyao |paşnav3=Li |pêşnav3=Fei |paşnav4=Shen |pêşnav4=Zhongyan |paşnav5=Zhang |pêşnav5=Qiao |paşnav6=Li |pêşnav6=Yongdong |tarîx=2017-10-16 |sernav=Variations of the effective elastic thickness over the Ross Sea and Transantarctic Mountains and implications for their structure and tectonics |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0040195117302937 |kovar=Tectonophysics |cild=717 |rr=127–138 |doi=10.1016/j.tecto.2017.07.011 |issn=0040-1951}}</ref> Piraniya Antarktîkayê bi tebeqeyên qeşayê ya Antarktîkayê ve hatiye nixumandin ku bi navînî 1,9 km qalindahiya qeşayan hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fretwell |pêşnav=P. |paşnav2=Pritchard |pêşnav2=H. D. |paşnav3=Vaughan |pêşnav3=D. G. |paşnav4=Bamber |pêşnav4=J. L. |paşnav5=Barrand |pêşnav5=N. E. |paşnav6=Bell |pêşnav6=R. |paşnav7=Bianchi |pêşnav7=C. |paşnav8=Bingham |pêşnav8=R. G. |paşnav9=Blankenship |pêşnav9=D. D. |paşnav10=Casassa |pêşnav10=G. |paşnav11=Catania |pêşnav11=G. |paşnav12=Callens |pêşnav12=D. |paşnav13=Conway |pêşnav13=H. |paşnav14=Cook |pêşnav14=A. J. |paşnav15=Corr |pêşnav15=H. F. J. |tarîx=2013-02-28 |sernav=Bedmap2: improved ice bed, surface and thickness datasets for Antarctica |url=https://tc.copernicus.org/articles/7/375/2013/ |kovar=The Cryosphere |ziman=English |weşanger=Copernicus GmbH |cild=7 |hejmar=1 |rr=375–393 |doi=10.5194/tc-7-375-2013 |issn=1994-0416}}</ref> Tebeqeya qeşayê ji xeynî ji xeynî çend oazanên li geliyên hişk ên McMurdo tevahiya parzemînê nixumandine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://antarcticsun.usap.gov/science/4184/ |sernav=The Antarctic Sun: News about Antarctica - The Lost Dry Valleys of the Polar Plateau |malper=antarcticsun.usap.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en |archive-date=2022-01-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220115223943/https://antarcticsun.usap.gov/science/4184/ |url-status=dead }}</ref> Çend çemên qeşayî yên Antarktîkayê ku ber bi refên qeşayî yên Antarktîkayê ve diherikin, pêvajoyeke ku wekê dînamîkên tebeqeyên qeşayê hatine pênasekirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gfdl.noaa.gov/ice-sheet-dynamics/ |sernav=Ice Sheet Dynamics – Geophysical Fluid Dynamics Laboratory |malper=www.gfdl.noaa.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31}}</ref> Antarktîkaya Rojhilat ji Coats Land, Queen Maud Land, Enderby Land, Mac. Robertson Land, Wilkes Land û Victoria Land pêk hatiye. Ji xeynî beşek piçûk, hemî deverên parzemînê di nav nîvkada rojhilat de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctic Climate Evolution |paşnav=Florindo |pêşnav=Fabio |weşanger=Elsevier |tarîx=2008-10-10 |isbn=978-0-08-093161-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yUu-x70CZEcC |paşnav2=Siegert |pêşnav2=Martin}}</ref> Li ser û dora Antarktîkayê gelek girav hene ku piraniya wan giravên volkanîk in û li gorî pîvanên jeolojîk pir ciwan in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://figshare.utas.edu.au/articles/journal_contribution/Origin_and_evolution_of_the_sub-Antarctic_islands_the_foundation/24483391 |sernav=Quilty, Patrick Gerard |malper=figshare.utas.edu.au |roja-gihiştinê=2026-08-31 |doi=10.26749/rstpp.141.1.35}}</ref> Îstîsnayên herî berbiçav giravên [[deşta Kerguelenê]] ne ku girava herî kevin li dora 40 milyon sal berê niha çêbûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Olierook |pêşnav=Hugo K. H. |paşnav2=Jourdan |pêşnav2=Fred |paşnav3=Merle |pêşnav3=Renaud E. |paşnav4=Timms |pêşnav4=Nicholas E. |paşnav5=Kusznir |pêşnav5=Nick |paşnav6=Muhling |pêşnav6=Janet R. |tarîx=2016-04-15 |sernav=Bunbury Basalt: Gondwana breakup products or earliest vestiges of the Kerguelen mantle plume? |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0012821X1630019X |kovar=Earth and Planetary Science Letters |cild=440 |rr=20–32 |doi=10.1016/j.epsl.2016.02.008 |issn=0012-821X}}</ref> Girê Vinson a li çiyayên Ellsworthê bi bilindahiya 4.892 mêtreyê bilindeya herî bilind ê Antarktîkayê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hall Ball Kiwi Mountaineers From Mount Cook To Everest |paşnav=Monteath |pêşnav=Colin |weşanger=Cloudcap |tarîx=1997 |isbn=978-0-938567-42-4 |url=https://www.worldcat.org/title/38585390 |oclc=38585390}}</ref> Çiyayê Erebusa li Girava Rossê volkana herî başûrî ya cîhanê ye û her roj nêzîkê 10 caran diteqe. Xweliya ji teqînên volkanîk 300 kîlometre dûrî kratera volkanîk hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/48987684 |sernav=Antarctica : an encyclopedia from Abbott ice shelf to zooplankton {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en}}</ref> Delîlên hejmareke mezin ji volkanan di bin qeşayê de hene ku ger asta çalakiyê bilind bibe, dibe ku ji bo tebeqeya qeşayê xetereyek çêbike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: Earth's Own Ice World |paşnav=Carroll |pêşnav=Michael |weşanger=Springer |tarîx=2018-05-16 |isbn=978-3-319-74623-4 |paşnav2=Lopes |pêşnav2=Rosaly}}</ref> Qubeya qeşayê ya bi navê Dome Argus li Antarktîkaya Rojhilat e ku bi qasê bilindahiya 4.091 metreyan bilind ew û qada qeşayê ya herî bilind ê Antarktîkayê ye. Ev gir yek ji cihên herî sar û hişk ên cîhanê ye ku germahî ya li vir heya −90 °C ê dadikeve û barîna salane jî bi qasê 1-3 sm ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica And The Arctic Circle, A Geographic Encyclopedia Of The Earth's Polar Regions |tarîx=2014-04-01 |url=http://archive.org/details/antarctica-and-the-arctic-circle-2-volumes-a-geographic-encyclopedia-of-the-earths-polar-regions}}</ref> == Dîroka jeolojîk == Ji dawiya serdema meoproterozoîkê heta serdema kretasyeyê, Antarktîka beşek ji superparzemîna [[Gondwana|Gondwanayê]] bû û parzemîn bi pêvajoya tevgerên Antarktîkaya îro ji ber ku Gondwana hêdî hêdî ji hev perçe bûye, li dora 183 milyon sal berê îro ava bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctic News Clips |weşanger=National Science Foundation |tarîx=1995 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=HcTrAAAAMAAJ&pg=PA109}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> Di demek dirêj a serdema fanerozoyîkê de Antarktîka xwedî avhewayek tropîkal ê nerm bû û ew bi daristanên berfireh nixumandî bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Klages |pêşnav=Johann P. |paşnav2=Salzmann |pêşnav2=Ulrich |paşnav3=Bickert |pêşnav3=Torsten |paşnav4=Hillenbrand |pêşnav4=Claus-Dieter |paşnav5=Gohl |pêşnav5=Karsten |paşnav6=Kuhn |pêşnav6=Gerhard |paşnav7=Bohaty |pêşnav7=Steven M. |paşnav8=Titschack |pêşnav8=Jürgen |paşnav9=Müller |pêşnav9=Juliane |paşnav10=Frederichs |pêşnav10=Thomas |paşnav11=Bauersachs |pêşnav11=Thorsten |paşnav12=Ehrmann |pêşnav12=Werner |paşnav13=van de Flierdt |pêşnav13=Tina |paşnav14=Pereira |pêşnav14=Patric Simões |paşnav15=Larter |pêşnav15=Robert D. |tarîx=2020 |sernav=Temperate rainforests near the South Pole during peak Cretaceous warmth |url=https://www.nature.com/articles/s41586-020-2148-5 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=580 |hejmar=7801 |rr=81–86 |doi=10.1038/s41586-020-2148-5 |issn=1476-4687}}</ref> === Serdema paleozoyîkê (539–252 milyon sal berê) === [[Wêne:Glossopteris sp. (fossil leaf) (Permian; Antarctica) 1 (49063572172) (cropped).jpg|thumb|300px|Ji serdema permeya Antarktîkayê pelgeke ''Glossopteris sp.'' yê]] Germbûna berdewam bûye sedem ku piraniya Gondwanayê ziwa bibe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Vegetation of Antarctica Through Geological Time |paşnav=Cantrill |pêşnav=David J. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012-11-22 |isbn=978-0-521-85598-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=sOGH4xaioRUC |paşnav2=Poole |pêşnav2=Imogen}}</ref> Di serdema triyasiyê de Antarktîka ji aliyê cûreyeke giyayên bi tov (pteridosperms) ve serdest bû ku ji cinsê Dicroidiumê bûn ku wekê daran mezin dibûn. Florayên din ên triasiyê ginkgophytes, sîkadofites, darên konîfer û sphenopsid bûn. Tetrapod (ajaleke çar ling) cara yekem di serdema triyasiya destpêkê de li Antarktîkayê hatine dîtin û fosîlên herî kevn ên naskirî di formasyona fremouw a çiyayên Transantarktîkê de hatine dîtin. Sînapsîd (ku wekê "xijendeyên mîna memikdaran" jî têne zanîn) cureyên wekê Lystrosaurus di nav de hebû û di serdema triyasiya destpêkê de zêde bûn. Nîvgirava Antarktîkayê di serdema jurasiyê de (206 heta 146 milyon sal berê) dest bi avakirina xwe kiriye. Afrîka di serdema jurasiyê li de dora 160 milyon sal berê ji Antarktîkayê dabeş bûye û piştre jî di serdema kretasiya destpêkê de nîvgirava Hindistanê (nêzîkî 125 milyon sal berê) ji heman parzemînan dabeş bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rolland |pêşnav=Yann |paşnav2=Bernet |pêşnav2=Matthias |paşnav3=van der Beek |pêşnav3=Peter |paşnav4=Gautheron |pêşnav4=Cécile |paşnav5=Duclaux |pêşnav5=Guillaume |paşnav6=Bascou |pêşnav6=Jérôme |paşnav7=Balvay |pêşnav7=Mélanie |paşnav8=Héraudet |pêşnav8=Laura |paşnav9=Sue |pêşnav9=Christian |paşnav10=Ménot |pêşnav10=René-Pierre |tarîx=2019-01-15 |sernav=Late Paleozoic Ice Age glaciers shaped East Antarctica landscape |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0012821X18306460 |kovar=Earth and Planetary Science Letters |cild=506 |rr=123–133 |doi=10.1016/j.epsl.2018.10.044 |issn=0012-821X}}</ref> Piştê kêmbûna qeşayê di nîvê duyem ê serdema permiyana destpêkê de, erd ji aliyê glossopterids (komeke nebatan a tovkirî ya nemabûyî ya bê xizmên zindî) ve serdest bû ku nebata herî berbiçav Glossopteris bû ku dareke wekê ku di axên tijî av de şîn dibe, hatiye şîrove kirin ku depoyên komirê yên berfireh çêkirine. Nebatên din ên ku di dema Permiyeyê de li Antarktîkayê hatine dîtin ''Cordaitales'', ''sphenopsids'', ''ferns'' û ''lycophytes'' in.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Vegetation of Antarctica Through Geological Time |paşnav=Cantrill |pêşnav=David J. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012-11-22 |isbn=978-0-521-85598-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=sOGH4xaioRUC |paşnav2=Poole |pêşnav2=Imogen}}</ref> Di dawiya serdema permiyeyê de avhewa li ser piraniya [[Gondwana|Gondwanayê]] hişktir û germtir bûye û ekosîstemên daristanên ''glossopteridan'' wekê beşek ji bûyera tunebûna permî-triyasî hilweşiyane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Past Antarctica: Paleoclimatology and Climate Change |paşnav=Franganillo |pêşnav=Marc Oliva i |weşanger=Elsevier Science & Technology |tarîx=2020 |isbn=978-0-12-817925-3 |paşnav2=Fernandez |pêşnav2=Jesus Ruiz}}</ref> Di serdema paleozoyîkê de ti delîl tinene ku nîşan bide ka tetrapod li Antarktîkê jiyane an na.<ref>{{Cite web |url=https://pubs.usgs.gov/of/2007/1047/ea/of2007-1047ea047.pdf |sernav=Collinson, James; William R., Hammer (2007). Migration of Triassic tetrapods to Antarctica (PDF). 10th International Symposium on Antarctic Earth Sciences.}}</ref> === Serdema mezozoîkê (252–66 milyon sal berê) === Germbûna berdewam piraniya Gondwanayê zuwa kiriye. Di serdema triyasiyê de, Antarktîka ji aliyê fernên tovkirî (pteridosperms) ve serdest bû ku beşek cinsê dicroidium bûn ku wekê daran mezin dibûn. Florayên din ên serdema triyasiyê ginkgophytes, sîkadofît, konîfer û sphenopsîdan bûn. Tetrapod cara yekem di serdema triyasiya destpêkê de li Antarktîkayê hatine dîtin û fosîlên herî kevn ên naskirî di formasyona fremouw a çiyayên Transantarktîkê de hatin dîtin. Sînapsîd (ku wekî "xijendeyên mîna memikan" jî têne zanîn) cureyên wek Lystrosaurus vedihewîne û di serdema triyasiya destpêkê de gelek zêdetir bûn. Nîvgirava Antarktîkayê di serdema jurasiyê de (206 heta 146 milyon sal berê) dest bi avakirina xwe kiriye. Afrîka di serdema jurayê de li dora 160 milyon sal berê ji Antarktîkayê dabeş bûye û piştre di derdema kretasye ya destpêkê de (dora 125 milyon sal berê) nîvgirava Hindistanê ji hev dabeş bûye. Darên ginkgo, darên konîfer, bennettitales, horstail, ferns û cycad di wê demê de gelek zêde bûn. Nêzîkê 80 milyon sal berê, nebatên kulîlkdar bûne komên nebatan ên herî cihêreng li parzemînê. Her çiqas darên behîvê yên başûr (Nothofagus) ber bi dawiya kretasyeyê ve berbiçav bin jî li Antarktîkaya Rojava daristanên pelderzî di seranserê serdema kretasyeyê de (146–66 milyon sal berê) de serdest bûn. Her çiqas tenê çend cinsên dînezorên Antarktîkayê (Cryolophosaurus û Glacialisaurus, ji Formasyona Hanson a serdema jurasiya destpêka çiyayên Transantarktîkê û Antarctopelta, Trinisaura, Morrosaurus û Imperobator ji kretasya dereng a nîvgirava Antarktîkayê) hatine vegotin, Ammonît li deryayên derdora Antarktîkayê pir belav bûn û dînezor jî hebûn. === Serdema senozoyîkê (66–10 milyon sal berê) === [[Wêne:Eocene-Paleocene-circumpolar.svg|thumb|Pêkhatina herika çerxa derdorî ya Antarktîkayê ji perçebûna dawî ya pira bejahî ya Antarktîkayê]] Di destpêka serdema paleojenê de girêdana pira bejahî ya pira Antarktîkayê, Antartîkayê bi Amerîkaya Başûr û her wiha bi başûrê rojhilatê Awistralyayê ve berdewam kiriye. Fauna ji Formasyona La Mesetaya li nîvgirava Antarktîkayê ku dîroka wê vedigere serdema eosenê, pir dişibihe faunayên wekhev ên Amerîkaya Başûr ku ajalên wekê ajalên bi kîsik (marsupials), xenarthran, litoptern û ungulatesê bi sim û her wiha gondwanatheres û dibe ku meridiolestidans hebûn. Hatiye texmînkirin ku ajalên bi kîsik di destpêka eosenê de ji Amerîkaya Başûr bi rêya Antarktîkayê belavê Awistralyayê bûne. Nêzîkê 53 milyon sal berê Awistralya û Gîneya Nû ji Antarktîkayê veqetiyane û Deriyê Tazmanyayê vebûye. Modelên erdnîgariya Antarktîkayê nîşan didin ku ev herikîn û her wiha çerxa paşvegerê ya xwedî kirinê ji ber kêmbûna asta CO₂yê çêbûye û bûye sedema afirandina qeşayên piçûk û qeşayên mayînde yên cemserî. Her ku asta CO₂yê zêdetir kêm bûye, qeşayê dest bi berfirehbûneke bilez kiriye û cihê daristanên ku heta wê demê Antarktîkayê vedişartin girtiye. Ekosîstemên tundrayê li Antarktîkayê heta 14 û 10 milyon sal berê niha hebûna xwe berdewam kirine û piştre sarbûna zêdetir bûye sedema tunekirina van tundrayan. === Serdema hemdem === Her çiqas jeolojiya Antarktîkayê bi piranî ji aliyê qeşaya parzemînî ve hatibe veşartin jî, parzemîn dikare bi teknîkên wekê ji hestkirina ji dûr ve, radara ku di bin erdê de derbas dibe û wêneyên satelîtê werin lêkolîn kirin. Ji aliyê jeolojîk ve, Antarktîkaya Rojava pir dişibihe Andên Amerîkaya Başûr. Nîvgirava Antarktîkayê bi bilindbûna jeolojîk û veguherîna sedîmentên binê deryayê ku veguheriye kevirên metamorfîk, çêbûye. Antarktîkaya Rojava bi yekbûna çend plakayên parzemînî çêbûye ku di encamê de hejmarek rêzeçiyayên li herêmê çêbûne ku rêzeçiyayên herî berbiçav çiyayên Ellsworthê bûn. Hebûna sîstema rift a Antarktîkaya Rojava bûye sedema volkanîzma li ser sinorê di navbera Antarktîkaya Rojava û Rojhilat de û her wiha bûye sedema çêbûna çiyayên Transantarktîkê. Antarktîka Rojhilat ji aliyê jeolojîk ve devereke pirreng e. Avabûna Antarktîka Rojhilat di serdema arkeyî (4.000 –2.500 milyon sal berê) de dest pê kiriye û di serdema kambriyê de rawestiyaye. Herêm li ser kratoneke kevirî hatiye avakirin ku bingeha mertala prekambriyê ava kiriye. Li ser bingehê komir û kevirên qûmê, kevirên kilsinî û şêl hene ku di serdemên devonî û jurasiyê de hatine danîn ku çiyayên Transantarktîkê çêbikin. Li deverên peravê çiyayên wekê rêzeçiyayê Shackletonê û Vîktorya Land û hinek şikestekên tektonîk çêbûne. Komir cara yekem li Antarktîkayê li nêzîkê çiyayên Beardmoreyê ji aliyê Frank Wild ve di sefera Nimrod de di sala 1907an de hatiye tomar kirin û tê zanîn ku komirê pileya nizm li gelek deverên çiyayên Transantarktîkê heye. Çiyayên prens Charles depoyên hesinê vedihewînin û li Deryaya Rossê jî qadên neftê û gaza xwezayî hene. == Avhewa == {{multiple image | direction = vertical | total_width = 300 | header = | footer = | image1 = Fryxellsee Opt.jpg | alt1 = | caption1 = Qeşaya şîn ku gola Fryxell a li çiyayên Transantarktîkê nixumandiye | image2 = AntarcticaSummer.jpg | alt2 = | caption2 = Di meha kanûna sala 2006an de şert û mercên nerm ê li nêzîkê peravê }} Antarktîka parzemîna herî sar, parzemîna herî bi bahoz û parzemîna herî hişk ê Dinyayê ye. Li nêzîkê peravên parzemînê, germahî di havînê de dikare ji 10 °C ê derbas bibe û di mehên zivistanê de heya -40 °C dadikeve. Li ser deverên bilind ên navendî, germahî di mehên havînê de dikare heya -30 °C dakeve û di mehên zivistanê de jî germahiya heman deverê heya -80 °C ê dadikeve. Germahiya hewayê ya xwezayî ya herî nizm a ku li ser Erdê hatiye tomarkirin di 21ê tîrmeha sala 1983an de li stasyona Vostok a Rûsyayê li Antarktîkayê bi qasê -89.2 °C hatiye tomarkirin. Di sala 2010an de bi rêya satelîta germahiyeke hewayê germahiya parzemînê bi qasê −94.7 °C hatiye tomar kirin lêbelê dibe ku ji ev rêje ji sermaya li ser rûyê erdê bi bandor bûye ku li bilindahiya 2 mêtre li jorê rûyê erdê nehatiye tomar kirin ku ji bo tomarên fermî yên germahiya hewayê tê xwestin. Ji ber ku piraniya Antarktîkayê ji asta deryayê ji 3.000 mêtre bilindtir e, Antarktîka ji herêma Arktîkê sartir e. Germahiya Okyanûsa Arktîkê bi rêya qeşaya deryayê ya Arktîkê ber bi parzemînê ve hatiye veguhastin û bi awayê hewaya li herêma Arktîkê nerm dibe. Antarktîka çoleke cemserî ye ku barîna parzemînê kêm e. Parzemîn salane bi navînî nêzîkê 150 mm av werdigire ku bi piranî bi awayê şilopeyê ye. Deverên navxweyî hişktir e û di tevahiya salê herî zêde bi qasê 50 mm baran werdigire lê herêmên peravê bi gelemperî ji 200 mm zêdetir baran werdigirin. Li çend deverên qeşaya şîn, ba û sublîmasyon ji berfa ku dibare zêdetir berfê radike. Li geliyên hişk, heman bandor li ser bingehek kevirî çêdibe ku dibe sedema jîngeheke bêber û hişk. === Cudahiyên herêmî === Antarktîkaya Rojhilat ji ber bilindahiya xwe ya bilind ve ji Antarktîkaya Rojava sartir e. Eniyên hewayê bi zêde derbasê deverên navendî yên parzemînê nabin ku ev jî dibe sedem ku navenda parzemînê sar û hişk bimînin û dibe sedema ku bayên deverê bi leza nerm bimînin. Barîna berfa li beşa perava Antarktîkayê barîneke pir gelemperî ye ku li wir di nav 48 demjimêran de berf dikare bi qasê 1.22 mêtreyê bibare. Li qiraxa parzemînê, bayên katabatîk ên bihêz ên ji platoya cemserî pir caran bi hêza bahozê çêdibin. Di mehên havînê de ji ber ku her roj 24 demjimêrên tîrêjên rojê li wir tên wergirtin, li Cemsera Başûr ji ekvatorê zêdetir tîrêjên rojê digihîjin rûyê erdê. === Guherîna avhewayê === Tevê devera xwe yê îzolekirî, Antarktîka di dehsalên dawî de ji ber belavbûna gazên serayê, germ bûye û hinek ji beşên qeşayên xwe winda kiriye. Antarktîkaya Rojava ji sala 1950an heta sala 2000an di heyamên dehsalan de ji 0,1 °C zêdetir germ bûye û nîvgirava Antarktîkayê ya ku li ber çavan e ji nîvê sedsala 20an vir ve bi qasê 3 °C germ bûye. Antarktîkaya Rojhilat ku li gorî Antarktîkaya Rojava sar e û avhewaya deverê sekan (stabîl) heta salên 2000î germahî nîşan nedaye. Li dora Antarktîkayê, Okyanûsa Başûr ji her okyanûseke din zêdetir germahiya okyanûsê kişandiye û li kûrahiyên bi qasê 2.000 mêtreyan germbûneke berbiçav çêbûye. Li dora Antarktîka Rojava, okyanûs ji sala 1955an vir ve bi qasê 1 °C germ bûye. Germbûna Okyanûsa Başûr a li dora Antarktîkayê bûye sedema qelsbûn an jî hilweşîna refikên qeşayên ku li derveyî qeşayan digeriyan û hevsengiya wan pêk dianiyan. Her çiqas perê qeşayên Antarktîkaya Rojhilat ku berdewam dike ku li hundirê welêt qeşayê zêde bike jî gelek cemedên peravê giraniya xwe winda dikin û paşve dikişin ku ev jî dibe sedema windabûna giştî ya qeşayên li seranserê Antarktîkayê. Hatiye payîn ku heta sala 2100an ku windabûna qeşaya li Antarktîkayê bi qasê 11 santî metreyan bilindbûna asta deryayê ya gerdûnî zêde bike. Bi germbûna zêdetir re îhtimala bêîstîqrariyê pir zêdetir dibe û dikare bilindbûna asta deryayê ya gerdûnî ya sedsala 21ê du caran zêdetir bike. Ava heliyayî ya nû ya ji qeşayê ava binê Antarktîkayê ya şor firk dike û şaneya jêrîn a gera serûbinkirina Okyanûsa Başûr (SOOC) qels dike. Her çiqas bandorên tevahî tê payîn ku di nav çend sedsalan de çêbibin jî, li gorî hinek lêkolînan, hilweşîna tevahî ya SOOCê dikare di navbera 1.7 °C û 3 °C germbûna gerdûnî de çêbike. Ev barîna kêm ê li nîvkada başûr û barîna zêde yê li nîvkada bakur, dibe sedema kêmbûna masîgirî ya li Okyanûsa başûr û hilweşîna potansiyel a hinek ekosîstemên deryayî vedigire. Her çiqas gelek cureyên Antarktîkayê nehatibin keşifkirin jî, zêdebûna flora Antarktîkayê ya belgekirî heye û ji u bo parastina jîngeheke guncavê faunayên mezin ên wekê pengûenan zehmetî hene. Helandina erdên cemed girtî dibe ku ji bo erdên bê cemed bibe sedema gazên serayê û qirêjiya cemedgirtî ya berê ku bi helandinê re derdikeve holê. Germbûna Antarktîkayê û guhertinên têkildar di gera Okyanûsa Başûr de dikarin bandorê li şêwazên avhewayê yên li hinek deverên Afrîkayê jî bikin ku dikare bandor li barîna herêmî û guherîna germahiyê bike. Ji ber ku germahiya gerdûnî li dora 3°C zêde bûye, deverên xeternak ên wekê Hewza Wilkes û Hewza Aurora dibe ku di nav 2.000 salan de bimînin di bin avê de û dibe ku li van deveran bilindbûna asta deryayê bigihîje 6,4 metreyan. Ger germahî ji asta sala 2020an 2 °C kêmtir nebe, ihtimal heye ku qata qeşayê ya Antarktîkaya Rojava bi tevahî bihele. Hatiye payîn ku windabûna vê qata qeşayê heye bi tevahî ji holê rabe ev pêvajo bi qasê 500 û 13.000 sal berxwe bide. Ger qeşaya bilind hilweşe dibe ku asta deryayê bi qasê 3,3 mêtre bilind bibe û bi helandina qeşayên li ser çiyayan qeşayên bilind jî dibe ku asta deryayê bi qasê 4,3 metreyan bilind bike. Qata qeşaya Antarktîkaya Rojhilat ku li gorî deverên qeşayî yên din gelek aram e tenê dikare bi qasê 0,5 mête heta 0,9 mêtreyê asta deryayê bilind bike ku ev jî beşek piçûk ê ji bilind bûna 53,3 mêtreyan e ku di tevahiya helandina qata qeşayê de pêk tê. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commons|Antarctica|Antarktîka}} {{Parzemîn}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Antarktîka| ]] [[Kategorî:Cîhan]] [[Kategorî:Parzemîn]] aq1w4q6tmovtvaex67b55vuc6zm8evv 2090451 2090450 2026-09-02T04:17:01Z Penaber49 39672 2090451 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdanka giştî}} '''Antarktîka'''<ref>{{Îzolî, 2007|r=1138|jêgirtin=Antarktîka}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ferhenga Erdnîgarîyê (Coğrafya)|Ferhenga Erdnîgarîyê]]|paşnav=Önen|pêşnav=Abdurrahman |weşanger=Stembol: Doz|sal=2008|rûpel=36}}</ref> yan jî '''Antarktîk'''{{Çavk}} ({{Bi-la|Antarctica}}) yek ji [[parzemîn]]ên cîhanê ye ku parzemîna herî başûr ê dinyayê û parzemîna herî kêm nifûs a cîhanê ye. Parzemîn bi tevahî li başûrê çembera Antarktîkayê ye û ji aliyê [[Okyanûsa Başûr]] (ku wekê Okyanûsa Antarktîkayê jî tê zanîn) ve hatiye dorpêçkirin ku [[Cemsera Başûr]] a erdnîgarî vedihewîne. Di heman demê de Antarktîka pêncem parzemîna herî mezin ê cîhanê ye ku bi qasê ji %40 ji [[Ewropa|Ewropayê]] mezintir e û rûbera parzemînê bi qasê 14.200.000 km² rûerd (an rûqeşa) vegirtiye. Piraniya Antarktîkayê bi qata qeşayê ya Antarktîkayê ve hatiye nixumandin ku qalindahiya navînî ya qeşayê bi qasê 1,9 km ye. Antarktîka bi navînî parzemîna herî sar, herî hişke û parzemîna herî bi ba û bahoz ê cîhanê ye û parzemîn ji asta deryayê xwedî bilindahiyeke navînî ye. Antarktîka bi piranî ji çoleke cemserî pêk hatiye ku barîna salane li peravê zêdetirî 200 mm ye û berf û barana li hundirê parzemînê gelek kêm e. Qeşayên parzemîn di warê ava şîrîn de gelek dewlemend e ku nêzîkê ji %70ê rezervên ava şirîn ên cîhanê li Antarktîkayê cemedgirtî ye. Hatiye payîn ger ku qeşaya Antarktîkayê bihele, dê asta deryayê ya [[Cîhan|cîhanê]] bi qasê 60 mêtreyan bilind bibe. Her wiha Antarktîka xwediyê rekora germahiya herî nizm a pîvandî yê li ser rûyê [[Dinya (gerstêrk)|Erdê]] ye ku nizmahiya germahiya bi qasê −89.2 °C hatiye pîvandin. Germahiya herêmên peravê di havînê de dikare bi qasê 10 °C bilind bibe. Cureyên xwemaliyên ajalan kêzik, nematod, pengûen, fok û tardigrad in. Li cihên ku nebat lê hene, bi piranî bi awayê liken an kevzê ye. Refên qeşayê yên Antarktîkayê dibe ku cara yekem di sala 1820an de, di dema sefereke rûsî de ku ji aliyê Fabian Gottlieb von Bellingshausen û Mikhail Lazarev ve hatibû birêvebirin, hatine dîtin. Di dehsalên piştê seferên wan, di seferên fransî, amerîkî û brîtanî de li parzemînê lêkolînên zêdetir hatine kirin. Yekem derketina piştrastkirî ya Antarktîkayê ji aliyê tîmeke norwêcî ve di sala 1895an de pêk hatiye. Di destpêka sedsala 20an de, çend seferên navxwe yên parzemînê çêbûne. Lêkolînerên brîtanî Douglas Mawson, Edgeworth David û Alistair Mackay yekem kes bûn ku di sala 1909an de gihîştine [[Cemsera Başûr]] a manyetîkî û cemsera başûr a erdnîgarî jî yekem car di sala 1911an de lêkolînerê norwêcî Roald Amundsen gihiştiye cemserê. Ji aliyê îdarî ve Antarktîka ji aliyê nêzîkê 30 welatan ve tê birêvebirin ku hemî jî endamên sîstema peymana Antarktîkayê ya sala 1959an in. Li gorî şertên peymanê, çalakiyên leşkerî, kolandinên kanên madenê, teqînên nukleerî û avêtina bermayiyên nukleerî li Antarktîkayê qedexe ne. Geştiyarî, masîgirtin û lêkolîn çalakiyên sereke yên mirovan li Antarktîkayê û li derdora Antarktîkayê hene. Di mehên havînê de nêzîkê 5.000 kes li stasyonên lêkolînê dimînin û ev hejmar di mehên zivistanê de dadikeve 1.000 kesan. Her çiqas parzemîn dûr be jî, çalakiyên mirovan bi rêya qirêjî, guherîna avhewayê û bi rêya tenikbûna [[tebeqeya ozonê]] bandoreke neyînî li ser Antarktîkayê dihêle. Helîna qata qeşayê ya [[Antarktîkaya Rojava]] ya ku potansiyeleke nearam e, di pêşbîniyên bilindbûna [[asta deryayê]] yên di asta sedsalê de bûye sedema nezelaliyeke herî mezin û heman helîn bandorê li ser serûbinkirina gera [[Okyanûsa Başûr]] jî dike ku di dawiyê de dikare bibe sedema bandorên girîng li ser avhewaya [[Nîvkada Başûr]] û hilberîna Okyanûsa Başûr. == Etîmolojî == [[Wêne:1657 map Polus Antarcticus.jpg|thumb|Nexşeya cemserî ya herî başûrê Dinyayê]] Navê ku ji parzemînê hatiye dayîn ji peyva antarktîka hatiye ku ji peyva fransî ya navîn ''antartique'' an ''antarctique'' ('li hemberî Arktîkê') û piştre ji peyva latînî ''antarcticus'' ('li hemberî bakur') hatiye. Navê Antarktîkus ji peyvên yewnanî ἀντι- ('dij-') û ἀρκτικός (arktikos, 'ya hirçê [Ursa Major], bakur') hatiye.<ref name=":0">{{Cite book |sernav=Lettinck 2021, p. 158.}}</ref> Fîlozofê yewnanî Arîstoteles li dora 350 {{bz}} de di ''Meteorolojiyê'' de li ser "herêma Antarktîkê" nivîsandiye. Li gorî raporê, erdnîgarnasê yewnanî Marinusê ji Tîrusê ev nav di nexşeya xwe ya cîhanê ya sedsala duyem a {{pz}} de ku niha winda bûye, bi kar aniye. Nivîskarên romayî Gaius Julius Hyginus û Apuleius ji bo cemsera başûr navê yewnanî yê latînîkirî polus antarcticus bi kar anîne ku ji wir peyva fransî ya kevin ''pole antartike'' (nûjen ''pôle antarctique'')<ref>{{Cite book |sernav=Hyginus 1992, p. 176.}}</ref> ku di sala 1270an de hatiye piştrastkirin û ji wir jî peyva îngilîziya navîn pol antartik ku cara yekem di lêkolîneke ji aliyê nivîskarê îngilîzî Geoffrey Chaucer ve hatiye nivîsandin, hatiye wergirtin.<ref name=":0" /> Ramanên ewropî yên di derbarê hebûna Terra Australis ku parzemîneke berfirehê li başûrê dûr ê cîhanê ye ku ji bo hevsengî kirina axên bakurê [[Ewropa]], [[Asya]] û [[Afrîkaya Bakur]] pêk tîne, wekê têgeheke rewşenbîrî, ji kevnariya klasîk ve hebû. Ji ber vê yekê ''Terra Australis'' navê ku ji bo hemî girseyên bejayî yên hîpotetîk ên ku tê pêşniyar kirin ku li cihê ku niha tê zanîn Antarktîka heye, hatibû bikaranîn.<ref>{{Cite book |sernav=Mericq 1987, pp. 90–91: 'They published maps and charts based on the hypothesis that Tierra del Fuego was the beginning of that Terra Australis. The first person ever to have rights over these lands was Pedro Sancho de la Hoz, who received them through a special decree signed by Emperor Charles V on 24 January 1539.'}}</ref> Îdiaya hebûna axek wisa heta keşfkirina Awistralyayê ku ji aliyê ewropiyan ve hatiye keşfkirin, berdewam kiriye.<ref>{{Cite book |sernav=Scott, Hiatt & McIlroy 2012, pp. 2–3.}}</ref> Di destpêka sedsala 19an de keşifger Matthew Flinders guman li hebûna parzemîneke cuda yê li başûrê Awistralyayê (ku di wê demê wekê New Holland hatiye binavkirin) kiriye û ji ber vê yekê pêşniyar kiriye ku li cihê wê navê "Terra Australis" ji bo [[Awistralya|Awistralyayê]] were bikar anîn.<ref>{{Cite book |sernav=Cawley 2015, p. 130.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=McCrone & McPherson 2009, p. 75.}}</ref> Di sala 1824an de rayedarên kolonyal ên li Sîdneyê bi fermî navê parzemîna New Hollandê wekê Awistralya guhertine û peyva "Terra Australis" wekê referansek ji bo navê Antarktîkayê hiştine. Di dehsalên piştre de, erdnîgaran hevokên wekê "parzemîna Antarktîkayê" bi kar anîne. Wan li cihê vê navê li naveke helbestî geriyane û navên wekê ''Ultima'' û ''Antipodea'' pêşniyar kirine.<ref>{{Cite book |sernav=Cameron-Ash 2018, p. 20.}}</ref> Ji bo binavkirina parzemînê navê Antarktîka di salên 1890î de hatiye pejirandin û bikaranîna yekem ê vê navê ji aliyê kartografê skotlendî John George Bartholomew pêk hatiye.<ref>{{Cite web |url=https://digital.nls.uk/bartholomew/highlights/antarctica.html#:~:text=Edinburgh%20geographer%20and%20mapmaker%20John,since%20the%20first%20century%20AD. |sernav=Highlights from the Bartholomew Archive: The naming of Antarctica}}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Antarctica.svg|thumb|300px|Nexşeyek ku Antarktîkaya Rojhilat li rastê Çiyayên Transantarktîk û Antarktîkaya Rojava li çepê ye, nişan dide.]] Antarktîka ku bi awayekî asîmetrîk li dora cemsera başûr û bi piranî li başûrê çembera Antarktîkayê (ku yek ji pênc çemberên sereke yên firehiyê ye ku nexşeyên cîhanê nîşan didin) cih digire ku ji aliyê [[Okyanûsa Başûr]] ve hatiye dorpêçkirin. Di heman de çem ên avan li Antarktîkayê hene ku çemê herî dirêj ê parzemînê çemê Onyxê ye. Her wiha Antarktîka bi qasê 14,2 milyon km² rûber vedigire ku hema hema du car ji rûbera [[Awistralya|Awistralyayê]] mezintir e ku bi vê rûberê bûye pêncem parzemîna herî mezin ê cîhanê. Xeta perava Antarktîkayê bi qasê 18.000 km dirêj e ku ji sala 1983an vir ve çar celebên peravê li parzemînê hene ku perav ji %44ê peravê ji qeşayên avjenî, ji %38 ji dîwarên qeşayê pêk tê ku li ser keviran dimînin, ji %13 ji deverên qeşayî an jî qiraxa cemedên bilind pêk tê û ji %5ê ji parvên mayî jî ji kevirên vekirî pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |sernav=Antarctica - The World Factbook |malper=www.cia.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en |archive-date=2022-05-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220509192134/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: glaciological and geophysical folio |paşnav=Drewry |pêşnav=D. J. |weşanger=University of Cambridge, Scott Polar Research Institute |tarîx=1983 |isbn=978-0-901021-04-5 |cih=Cambridge}}</ref> Golên ku di binê qeşaya parzemînî de dimînin, bi piranî li geliyên hişk ên McMurdo an jî li gelek oazên cûda çêbûne.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> [[Gola Vostokê]] ku di bin stasyona Vostok a [[Rûsya|Rûsyayê]] de hatiye dîtin, mezintirîn gola binqeşayê ya cîhanê û yek ji mezintirîn golên cîhanê ye. Berê hatiye bawer kirin ku gol bi milyonan salan hatiye girtin lê di roja îro de zanyaran texmîn kirine ku ava golê her 13.000 sal carekê bi helandin û cemidandina hêdî ya qeşayê hatiye guhertin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=David |tarîx=2019-06-27 |sernav=Antarctica |url=https://academic.oup.com/book/62792 |kovar=OUP Academic |ziman=en |doi=10.1093/wentk/9780190641320.001.0001}}</ref> Di mehên havînan de qeşa li qiraxên golan dikare bihele û xendekên şil bi awayekê demkî çêdibin. Di heman demê de li Antarktîkayê hem golên ava şor û hem jî golên ava şirîn hene.<ref name=":1" /> [[Wêne:Mount Vinson from NW at Vinson Plateau by Christian Stangl (flickr).jpg|thumb|Dîmenek ji çiyayê Vînsonê ku li bakurê rojavayê Antarktîkayê ye û bilindeya herî bilind ê Antarktîkayê ye]] Antarktîka ji aliyê Çiyayên Transantarktîk ve hatiye dabeşkirin ku ji erdê Vîktoryayê heta [[Deryaya Rossê]] dirêj dibin ku ev her alî di nav xwe de Antarktîkaya Rojava û Antarktîkaya Rojhilat vedigirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: Earth's Own Ice World |paşnav=Carroll |pêşnav=Michael |weşanger=Springer |tarîx=2018-05-16 |isbn=978-3-319-74623-4 |paşnav2=Lopes |pêşnav2=Rosaly}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ji |pêşnav=Fei |paşnav2=Gao |pêşnav2=Jinyao |paşnav3=Li |pêşnav3=Fei |paşnav4=Shen |pêşnav4=Zhongyan |paşnav5=Zhang |pêşnav5=Qiao |paşnav6=Li |pêşnav6=Yongdong |tarîx=2017-10-16 |sernav=Variations of the effective elastic thickness over the Ross Sea and Transantarctic Mountains and implications for their structure and tectonics |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0040195117302937 |kovar=Tectonophysics |cild=717 |rr=127–138 |doi=10.1016/j.tecto.2017.07.011 |issn=0040-1951}}</ref> Piraniya Antarktîkayê bi tebeqeyên qeşayê ya Antarktîkayê ve hatiye nixumandin ku bi navînî 1,9 km qalindahiya qeşayan hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fretwell |pêşnav=P. |paşnav2=Pritchard |pêşnav2=H. D. |paşnav3=Vaughan |pêşnav3=D. G. |paşnav4=Bamber |pêşnav4=J. L. |paşnav5=Barrand |pêşnav5=N. E. |paşnav6=Bell |pêşnav6=R. |paşnav7=Bianchi |pêşnav7=C. |paşnav8=Bingham |pêşnav8=R. G. |paşnav9=Blankenship |pêşnav9=D. D. |paşnav10=Casassa |pêşnav10=G. |paşnav11=Catania |pêşnav11=G. |paşnav12=Callens |pêşnav12=D. |paşnav13=Conway |pêşnav13=H. |paşnav14=Cook |pêşnav14=A. J. |paşnav15=Corr |pêşnav15=H. F. J. |tarîx=2013-02-28 |sernav=Bedmap2: improved ice bed, surface and thickness datasets for Antarctica |url=https://tc.copernicus.org/articles/7/375/2013/ |kovar=The Cryosphere |ziman=English |weşanger=Copernicus GmbH |cild=7 |hejmar=1 |rr=375–393 |doi=10.5194/tc-7-375-2013 |issn=1994-0416}}</ref> Tebeqeya qeşayê ji xeynî ji xeynî çend oazanên li geliyên hişk ên McMurdo tevahiya parzemînê nixumandine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://antarcticsun.usap.gov/science/4184/ |sernav=The Antarctic Sun: News about Antarctica - The Lost Dry Valleys of the Polar Plateau |malper=antarcticsun.usap.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en |archive-date=2022-01-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220115223943/https://antarcticsun.usap.gov/science/4184/ |url-status=dead }}</ref> Çend çemên qeşayî yên Antarktîkayê ku ber bi refên qeşayî yên Antarktîkayê ve diherikin, pêvajoyeke ku wekê dînamîkên tebeqeyên qeşayê hatine pênasekirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gfdl.noaa.gov/ice-sheet-dynamics/ |sernav=Ice Sheet Dynamics – Geophysical Fluid Dynamics Laboratory |malper=www.gfdl.noaa.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31}}</ref> Antarktîkaya Rojhilat ji Coats Land, Queen Maud Land, Enderby Land, Mac. Robertson Land, Wilkes Land û Victoria Land pêk hatiye. Ji xeynî beşek piçûk, hemî deverên parzemînê di nav nîvkada rojhilat de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctic Climate Evolution |paşnav=Florindo |pêşnav=Fabio |weşanger=Elsevier |tarîx=2008-10-10 |isbn=978-0-08-093161-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yUu-x70CZEcC |paşnav2=Siegert |pêşnav2=Martin}}</ref> Li ser û dora Antarktîkayê gelek girav hene ku piraniya wan giravên volkanîk in û li gorî pîvanên jeolojîk pir ciwan in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://figshare.utas.edu.au/articles/journal_contribution/Origin_and_evolution_of_the_sub-Antarctic_islands_the_foundation/24483391 |sernav=Quilty, Patrick Gerard |malper=figshare.utas.edu.au |roja-gihiştinê=2026-08-31 |doi=10.26749/rstpp.141.1.35}}</ref> Îstîsnayên herî berbiçav giravên [[deşta Kerguelenê]] ne ku girava herî kevin li dora 40 milyon sal berê niha çêbûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Olierook |pêşnav=Hugo K. H. |paşnav2=Jourdan |pêşnav2=Fred |paşnav3=Merle |pêşnav3=Renaud E. |paşnav4=Timms |pêşnav4=Nicholas E. |paşnav5=Kusznir |pêşnav5=Nick |paşnav6=Muhling |pêşnav6=Janet R. |tarîx=2016-04-15 |sernav=Bunbury Basalt: Gondwana breakup products or earliest vestiges of the Kerguelen mantle plume? |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0012821X1630019X |kovar=Earth and Planetary Science Letters |cild=440 |rr=20–32 |doi=10.1016/j.epsl.2016.02.008 |issn=0012-821X}}</ref> Girê Vinson a li çiyayên Ellsworthê bi bilindahiya 4.892 mêtreyê bilindeya herî bilind ê Antarktîkayê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hall Ball Kiwi Mountaineers From Mount Cook To Everest |paşnav=Monteath |pêşnav=Colin |weşanger=Cloudcap |tarîx=1997 |isbn=978-0-938567-42-4 |url=https://www.worldcat.org/title/38585390 |oclc=38585390}}</ref> Çiyayê Erebusa li Girava Rossê volkana herî başûrî ya cîhanê ye û her roj nêzîkê 10 caran diteqe. Xweliya ji teqînên volkanîk 300 kîlometre dûrî kratera volkanîk hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/48987684 |sernav=Antarctica : an encyclopedia from Abbott ice shelf to zooplankton {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en}}</ref> Delîlên hejmareke mezin ji volkanan di bin qeşayê de hene ku ger asta çalakiyê bilind bibe, dibe ku ji bo tebeqeya qeşayê xetereyek çêbike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: Earth's Own Ice World |paşnav=Carroll |pêşnav=Michael |weşanger=Springer |tarîx=2018-05-16 |isbn=978-3-319-74623-4 |paşnav2=Lopes |pêşnav2=Rosaly}}</ref> Qubeya qeşayê ya bi navê Dome Argus li Antarktîkaya Rojhilat e ku bi qasê bilindahiya 4.091 metreyan bilind ew û qada qeşayê ya herî bilind ê Antarktîkayê ye. Ev gir yek ji cihên herî sar û hişk ên cîhanê ye ku germahî ya li vir heya −90 °C ê dadikeve û barîna salane jî bi qasê 1-3 sm ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica And The Arctic Circle, A Geographic Encyclopedia Of The Earth's Polar Regions |tarîx=2014-04-01 |url=http://archive.org/details/antarctica-and-the-arctic-circle-2-volumes-a-geographic-encyclopedia-of-the-earths-polar-regions}}</ref> == Dîroka jeolojîk == Ji dawiya serdema meoproterozoîkê heta serdema kretasyeyê, Antarktîka beşek ji superparzemîna [[Gondwana|Gondwanayê]] bû û parzemîn bi pêvajoya tevgerên Antarktîkaya îro ji ber ku Gondwana hêdî hêdî ji hev perçe bûye, li dora 183 milyon sal berê îro ava bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctic News Clips |weşanger=National Science Foundation |tarîx=1995 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=HcTrAAAAMAAJ&pg=PA109}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> Di demek dirêj a serdema fanerozoyîkê de Antarktîka xwedî avhewayek tropîkal ê nerm bû û ew bi daristanên berfireh nixumandî bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Klages |pêşnav=Johann P. |paşnav2=Salzmann |pêşnav2=Ulrich |paşnav3=Bickert |pêşnav3=Torsten |paşnav4=Hillenbrand |pêşnav4=Claus-Dieter |paşnav5=Gohl |pêşnav5=Karsten |paşnav6=Kuhn |pêşnav6=Gerhard |paşnav7=Bohaty |pêşnav7=Steven M. |paşnav8=Titschack |pêşnav8=Jürgen |paşnav9=Müller |pêşnav9=Juliane |paşnav10=Frederichs |pêşnav10=Thomas |paşnav11=Bauersachs |pêşnav11=Thorsten |paşnav12=Ehrmann |pêşnav12=Werner |paşnav13=van de Flierdt |pêşnav13=Tina |paşnav14=Pereira |pêşnav14=Patric Simões |paşnav15=Larter |pêşnav15=Robert D. |tarîx=2020 |sernav=Temperate rainforests near the South Pole during peak Cretaceous warmth |url=https://www.nature.com/articles/s41586-020-2148-5 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=580 |hejmar=7801 |rr=81–86 |doi=10.1038/s41586-020-2148-5 |issn=1476-4687}}</ref> === Serdema paleozoyîkê (539–252 milyon sal berê) === [[Wêne:Glossopteris sp. (fossil leaf) (Permian; Antarctica) 1 (49063572172) (cropped).jpg|thumb|300px|Ji serdema permeya Antarktîkayê pelgeke ''Glossopteris sp.'' yê]] Germbûna berdewam bûye sedem ku piraniya Gondwanayê ziwa bibe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Vegetation of Antarctica Through Geological Time |paşnav=Cantrill |pêşnav=David J. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012-11-22 |isbn=978-0-521-85598-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=sOGH4xaioRUC |paşnav2=Poole |pêşnav2=Imogen}}</ref> Di serdema triyasiyê de Antarktîka ji aliyê cûreyeke giyayên bi tov (pteridosperms) ve serdest bû ku ji cinsê Dicroidiumê bûn ku wekê daran mezin dibûn. Florayên din ên triasiyê ginkgophytes, sîkadofites, darên konîfer û sphenopsid bûn. Tetrapod (ajaleke çar ling) cara yekem di serdema triyasiya destpêkê de li Antarktîkayê hatine dîtin û fosîlên herî kevn ên naskirî di formasyona fremouw a çiyayên Transantarktîkê de hatine dîtin. Sînapsîd (ku wekê "xijendeyên mîna memikdaran" jî têne zanîn) cureyên wekê Lystrosaurus di nav de hebû û di serdema triyasiya destpêkê de zêde bûn. Nîvgirava Antarktîkayê di serdema jurasiyê de (206 heta 146 milyon sal berê) dest bi avakirina xwe kiriye. Afrîka di serdema jurasiyê li de dora 160 milyon sal berê ji Antarktîkayê dabeş bûye û piştre jî di serdema kretasiya destpêkê de nîvgirava Hindistanê (nêzîkî 125 milyon sal berê) ji heman parzemînan dabeş bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rolland |pêşnav=Yann |paşnav2=Bernet |pêşnav2=Matthias |paşnav3=van der Beek |pêşnav3=Peter |paşnav4=Gautheron |pêşnav4=Cécile |paşnav5=Duclaux |pêşnav5=Guillaume |paşnav6=Bascou |pêşnav6=Jérôme |paşnav7=Balvay |pêşnav7=Mélanie |paşnav8=Héraudet |pêşnav8=Laura |paşnav9=Sue |pêşnav9=Christian |paşnav10=Ménot |pêşnav10=René-Pierre |tarîx=2019-01-15 |sernav=Late Paleozoic Ice Age glaciers shaped East Antarctica landscape |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0012821X18306460 |kovar=Earth and Planetary Science Letters |cild=506 |rr=123–133 |doi=10.1016/j.epsl.2018.10.044 |issn=0012-821X}}</ref> Piştê kêmbûna qeşayê di nîvê duyem ê serdema permiyana destpêkê de, erd ji aliyê glossopterids (komeke nebatan a tovkirî ya nemabûyî ya bê xizmên zindî) ve serdest bû ku nebata herî berbiçav Glossopteris bû ku dareke wekê ku di axên tijî av de şîn dibe, hatiye şîrove kirin ku depoyên komirê yên berfireh çêkirine. Nebatên din ên ku di dema Permiyeyê de li Antarktîkayê hatine dîtin ''Cordaitales'', ''sphenopsids'', ''ferns'' û ''lycophytes'' in.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Vegetation of Antarctica Through Geological Time |paşnav=Cantrill |pêşnav=David J. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012-11-22 |isbn=978-0-521-85598-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=sOGH4xaioRUC |paşnav2=Poole |pêşnav2=Imogen}}</ref> Di dawiya serdema permiyeyê de avhewa li ser piraniya [[Gondwana|Gondwanayê]] hişktir û germtir bûye û ekosîstemên daristanên ''glossopteridan'' wekê beşek ji bûyera tunebûna permî-triyasî hilweşiyane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Past Antarctica: Paleoclimatology and Climate Change |paşnav=Franganillo |pêşnav=Marc Oliva i |weşanger=Elsevier Science & Technology |tarîx=2020 |isbn=978-0-12-817925-3 |paşnav2=Fernandez |pêşnav2=Jesus Ruiz}}</ref> Di serdema paleozoyîkê de ti delîl tinene ku nîşan bide ka tetrapod li Antarktîkê jiyane an na.<ref>{{Cite web |url=https://pubs.usgs.gov/of/2007/1047/ea/of2007-1047ea047.pdf |sernav=Collinson, James; William R., Hammer (2007). Migration of Triassic tetrapods to Antarctica (PDF). 10th International Symposium on Antarctic Earth Sciences.}}</ref> === Serdema mezozoîkê (252–66 milyon sal berê) === Germbûna berdewam piraniya Gondwanayê zuwa kiriye. Di serdema triyasiyê de, Antarktîka ji aliyê fernên tovkirî (pteridosperms) ve serdest bû ku beşek cinsê dicroidium bûn ku wekê daran mezin dibûn. Florayên din ên serdema triyasiyê ginkgophytes, sîkadofît, konîfer û sphenopsîdan bûn. Tetrapod cara yekem di serdema triyasiya destpêkê de li Antarktîkayê hatine dîtin û fosîlên herî kevn ên naskirî di formasyona fremouw a çiyayên Transantarktîkê de hatin dîtin. Sînapsîd (ku wekî "xijendeyên mîna memikan" jî têne zanîn) cureyên wek Lystrosaurus vedihewîne û di serdema triyasiya destpêkê de gelek zêdetir bûn. Nîvgirava Antarktîkayê di serdema jurasiyê de (206 heta 146 milyon sal berê) dest bi avakirina xwe kiriye. Afrîka di serdema jurayê de li dora 160 milyon sal berê ji Antarktîkayê dabeş bûye û piştre di derdema kretasye ya destpêkê de (dora 125 milyon sal berê) nîvgirava Hindistanê ji hev dabeş bûye. Darên ginkgo, konîfer, Bennettitale, nebatên poçikê hespan, fern û sikad di wê demê de pir bûn. Nêzîkê 80 milyon sal berê nebatên kulîlkdar bûne komên nebatan ên herî cihêreng ên li ser parzemînê. Her çiqas darên behîvê yên başûr (Nothofagus) ber bi dawiya kretasyeyê ve berbiçav bin jî li Antarktîkaya Rojava daristanên pelderzî di seranserê serdema kretasyeyê de (146–66 milyon sal berê) de serdest bûn. Her çiqas tenê çend cinsên dînezorên Antarktîkayê (Cryolophosaurus û Glacialisaurus, ji Formasyona Hanson a serdema jurasiya destpêka çiyayên Transantarktîkê û Antarctopelta, Trinisaura, Morrosaurus û Imperobator ji kretasya dereng a nîvgirava Antarktîkayê) hatine vegotin, Ammonît li deryayên derdora Antarktîkayê pir belav bûn û dînezor jî hebûn. === Serdema senozoyîkê (66–10 milyon sal berê) === [[Wêne:Eocene-Paleocene-circumpolar.svg|thumb|Pêkhatina herika çerxa derdorî ya Antarktîkayê ji perçebûna dawî ya pira bejahî ya Antarktîkayê]] Di destpêka serdema paleojenê de girêdana pira bejahî ya pira Antarktîkayê, Antartîkayê bi Amerîkaya Başûr û her wiha bi başûrê rojhilatê Awistralyayê ve berdewam kiriye. Fauna ji Formasyona La Mesetaya li nîvgirava Antarktîkayê ku dîroka wê vedigere serdema eosenê, pir dişibihe faunayên wekhev ên Amerîkaya Başûr ku ajalên wekê ajalên bi kîsik (marsupials), xenarthran, litoptern û ungulatesê bi sim û her wiha gondwanatheres û dibe ku meridiolestidans hebûn. Hatiye texmînkirin ku ajalên bi kîsik di destpêka eosenê de ji Amerîkaya Başûr bi rêya Antarktîkayê belavê Awistralyayê bûne. Nêzîkê 53 milyon sal berê Awistralya û Gîneya Nû ji Antarktîkayê veqetiyane û Deriyê Tazmanyayê vebûye. Modelên erdnîgariya Antarktîkayê nîşan didin ku ev herikîn û her wiha çerxa paşvegerê ya xwedî kirinê ji ber kêmbûna asta CO₂yê çêbûye û bûye sedema afirandina qeşayên piçûk û qeşayên mayînde yên cemserî. Her ku asta CO₂yê zêdetir kêm bûye, qeşayê dest bi berfirehbûneke bilez kiriye û cihê daristanên ku heta wê demê Antarktîkayê vedişartin girtiye. Ekosîstemên tundrayê li Antarktîkayê heta 14 û 10 milyon sal berê niha hebûna xwe berdewam kirine û piştre sarbûna zêdetir bûye sedema tunekirina van tundrayan. === Serdema hemdem === Her çiqas jeolojiya Antarktîkayê bi piranî ji aliyê qeşaya parzemînî ve hatibe veşartin jî, parzemîn dikare bi teknîkên wekê ji hestkirina ji dûr ve, radara ku di bin erdê de derbas dibe û wêneyên satelîtê werin lêkolîn kirin. Ji aliyê jeolojîk ve, Antarktîkaya Rojava pir dişibihe Andên Amerîkaya Başûr. Nîvgirava Antarktîkayê bi bilindbûna jeolojîk û veguherîna sedîmentên binê deryayê ku veguheriye kevirên metamorfîk, çêbûye. Antarktîkaya Rojava bi yekbûna çend plakayên parzemînî çêbûye ku di encamê de hejmarek rêzeçiyayên li herêmê çêbûne ku rêzeçiyayên herî berbiçav çiyayên Ellsworthê bûn. Hebûna sîstema rift a Antarktîkaya Rojava bûye sedema volkanîzma li ser sinorê di navbera Antarktîkaya Rojava û Rojhilat de û her wiha bûye sedema çêbûna çiyayên Transantarktîkê. Antarktîka Rojhilat ji aliyê jeolojîk ve devereke pirreng e. Avabûna Antarktîka Rojhilat di serdema arkeyî (4.000 –2.500 milyon sal berê) de dest pê kiriye û di serdema kambriyê de rawestiyaye. Herêm li ser kratoneke kevirî hatiye avakirin ku bingeha mertala prekambriyê ava kiriye. Li ser bingehê komir û kevirên qûmê, kevirên kilsinî û şêl hene ku di serdemên devonî û jurasiyê de hatine danîn ku çiyayên Transantarktîkê çêbikin. Li deverên peravê çiyayên wekê rêzeçiyayê Shackletonê û Vîktorya Land û hinek şikestekên tektonîk çêbûne. Komir cara yekem li Antarktîkayê li nêzîkê çiyayên Beardmoreyê ji aliyê Frank Wild ve di sefera Nimrod de di sala 1907an de hatiye tomar kirin û tê zanîn ku komirê pileya nizm li gelek deverên çiyayên Transantarktîkê heye. Çiyayên prens Charles depoyên hesinê vedihewînin û li Deryaya Rossê jî qadên neftê û gaza xwezayî hene. == Avhewa == {{multiple image | direction = vertical | total_width = 300 | header = | footer = | image1 = Fryxellsee Opt.jpg | alt1 = | caption1 = Qeşaya şîn ku gola Fryxell a li çiyayên Transantarktîkê nixumandiye | image2 = AntarcticaSummer.jpg | alt2 = | caption2 = Di meha kanûna sala 2006an de şert û mercên nerm ê li nêzîkê peravê }} Antarktîka parzemîna herî sar, parzemîna herî bi bahoz û parzemîna herî hişk ê Dinyayê ye. Li nêzîkê peravên parzemînê, germahî di havînê de dikare ji 10 °C ê derbas bibe û di mehên zivistanê de heya -40 °C dadikeve. Li ser deverên bilind ên navendî, germahî di mehên havînê de dikare heya -30 °C dakeve û di mehên zivistanê de jî germahiya heman deverê heya -80 °C ê dadikeve. Germahiya hewayê ya xwezayî ya herî nizm a ku li ser Erdê hatiye tomarkirin di 21ê tîrmeha sala 1983an de li stasyona Vostok a Rûsyayê li Antarktîkayê bi qasê -89.2 °C hatiye tomarkirin. Di sala 2010an de bi rêya satelîta germahiyeke hewayê germahiya parzemînê bi qasê −94.7 °C hatiye tomar kirin lêbelê dibe ku ji ev rêje ji sermaya li ser rûyê erdê bi bandor bûye ku li bilindahiya 2 mêtre li jorê rûyê erdê nehatiye tomar kirin ku ji bo tomarên fermî yên germahiya hewayê tê xwestin. Ji ber ku piraniya Antarktîkayê ji asta deryayê ji 3.000 mêtre bilindtir e, Antarktîka ji herêma Arktîkê sartir e. Germahiya Okyanûsa Arktîkê bi rêya qeşaya deryayê ya Arktîkê ber bi parzemînê ve hatiye veguhastin û bi awayê hewaya li herêma Arktîkê nerm dibe. Antarktîka çoleke cemserî ye ku barîna parzemînê kêm e. Parzemîn salane bi navînî nêzîkê 150 mm av werdigire ku bi piranî bi awayê şilopeyê ye. Deverên navxweyî hişktir e û di tevahiya salê herî zêde bi qasê 50 mm baran werdigire lê herêmên peravê bi gelemperî ji 200 mm zêdetir baran werdigirin. Li çend deverên qeşaya şîn, ba û sublîmasyon ji berfa ku dibare zêdetir berfê radike. Li geliyên hişk, heman bandor li ser bingehek kevirî çêdibe ku dibe sedema jîngeheke bêber û hişk. === Cudahiyên herêmî === Antarktîkaya Rojhilat ji ber bilindahiya xwe ya bilind ve ji Antarktîkaya Rojava sartir e. Eniyên hewayê bi zêde derbasê deverên navendî yên parzemînê nabin ku ev jî dibe sedem ku navenda parzemînê sar û hişk bimînin û dibe sedema ku bayên deverê bi leza nerm bimînin. Barîna berfa li beşa perava Antarktîkayê barîneke pir gelemperî ye ku li wir di nav 48 demjimêran de berf dikare bi qasê 1.22 mêtreyê bibare. Li qiraxa parzemînê, bayên katabatîk ên bihêz ên ji platoya cemserî pir caran bi hêza bahozê çêdibin. Di mehên havînê de ji ber ku her roj 24 demjimêrên tîrêjên rojê li wir tên wergirtin, li Cemsera Başûr ji ekvatorê zêdetir tîrêjên rojê digihîjin rûyê erdê. === Guherîna avhewayê === Tevê devera xwe yê îzolekirî, Antarktîka di dehsalên dawî de ji ber belavbûna gazên serayê, germ bûye û hinek ji beşên qeşayên xwe winda kiriye. Antarktîkaya Rojava ji sala 1950an heta sala 2000an di heyamên dehsalan de ji 0,1 °C zêdetir germ bûye û nîvgirava Antarktîkayê ya ku li ber çavan e ji nîvê sedsala 20an vir ve bi qasê 3 °C germ bûye. Antarktîkaya Rojhilat ku li gorî Antarktîkaya Rojava sar e û avhewaya deverê sekan (stabîl) heta salên 2000î germahî nîşan nedaye. Li dora Antarktîkayê, Okyanûsa Başûr ji her okyanûseke din zêdetir germahiya okyanûsê kişandiye û li kûrahiyên bi qasê 2.000 mêtreyan germbûneke berbiçav çêbûye. Li dora Antarktîka Rojava, okyanûs ji sala 1955an vir ve bi qasê 1 °C germ bûye. Germbûna Okyanûsa Başûr a li dora Antarktîkayê bûye sedema qelsbûn an jî hilweşîna refikên qeşayên ku li derveyî qeşayan digeriyan û hevsengiya wan pêk dianiyan. Her çiqas perê qeşayên Antarktîkaya Rojhilat ku berdewam dike ku li hundirê welêt qeşayê zêde bike jî gelek cemedên peravê giraniya xwe winda dikin û paşve dikişin ku ev jî dibe sedema windabûna giştî ya qeşayên li seranserê Antarktîkayê. Hatiye payîn ku heta sala 2100an ku windabûna qeşaya li Antarktîkayê bi qasê 11 santî metreyan bilindbûna asta deryayê ya gerdûnî zêde bike. Bi germbûna zêdetir re îhtimala bêîstîqrariyê pir zêdetir dibe û dikare bilindbûna asta deryayê ya gerdûnî ya sedsala 21ê du caran zêdetir bike. Ava heliyayî ya nû ya ji qeşayê ava binê Antarktîkayê ya şor firk dike û şaneya jêrîn a gera serûbinkirina Okyanûsa Başûr (SOOC) qels dike. Her çiqas bandorên tevahî tê payîn ku di nav çend sedsalan de çêbibin jî, li gorî hinek lêkolînan, hilweşîna tevahî ya SOOCê dikare di navbera 1.7 °C û 3 °C germbûna gerdûnî de çêbike. Ev barîna kêm ê li nîvkada başûr û barîna zêde yê li nîvkada bakur, dibe sedema kêmbûna masîgirî ya li Okyanûsa başûr û hilweşîna potansiyel a hinek ekosîstemên deryayî vedigire. Her çiqas gelek cureyên Antarktîkayê nehatibin keşifkirin jî, zêdebûna flora Antarktîkayê ya belgekirî heye û ji u bo parastina jîngeheke guncavê faunayên mezin ên wekê pengûenan zehmetî hene. Helandina erdên cemed girtî dibe ku ji bo erdên bê cemed bibe sedema gazên serayê û qirêjiya cemedgirtî ya berê ku bi helandinê re derdikeve holê. Germbûna Antarktîkayê û guhertinên têkildar di gera Okyanûsa Başûr de dikarin bandorê li şêwazên avhewayê yên li hinek deverên Afrîkayê jî bikin ku dikare bandor li barîna herêmî û guherîna germahiyê bike. Ji ber ku germahiya gerdûnî li dora 3°C zêde bûye, deverên xeternak ên wekê Hewza Wilkes û Hewza Aurora dibe ku di nav 2.000 salan de bimînin di bin avê de û dibe ku li van deveran bilindbûna asta deryayê bigihîje 6,4 metreyan. Ger germahî ji asta sala 2020an 2 °C kêmtir nebe, ihtimal heye ku qata qeşayê ya Antarktîkaya Rojava bi tevahî bihele. Hatiye payîn ku windabûna vê qata qeşayê heye bi tevahî ji holê rabe ev pêvajo bi qasê 500 û 13.000 sal berxwe bide. Ger qeşaya bilind hilweşe dibe ku asta deryayê bi qasê 3,3 mêtre bilind bibe û bi helandina qeşayên li ser çiyayan qeşayên bilind jî dibe ku asta deryayê bi qasê 4,3 metreyan bilind bike. Qata qeşaya Antarktîkaya Rojhilat ku li gorî deverên qeşayî yên din gelek aram e tenê dikare bi qasê 0,5 mête heta 0,9 mêtreyê asta deryayê bilind bike ku ev jî beşek piçûk ê ji bilind bûna 53,3 mêtreyan e ku di tevahiya helandina qata qeşayê de pêk tê. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commons|Antarctica|Antarktîka}} {{Parzemîn}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Antarktîka| ]] [[Kategorî:Cîhan]] [[Kategorî:Parzemîn]] 838woixk92mee8shrwc88vyk5r6ktx0 2090485 2090451 2026-09-02T06:49:51Z Penaber49 39672 2090485 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdanka giştî}} '''Antarktîka'''<ref>{{Îzolî, 2007|r=1138|jêgirtin=Antarktîka}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ferhenga Erdnîgarîyê (Coğrafya)|Ferhenga Erdnîgarîyê]]|paşnav=Önen|pêşnav=Abdurrahman |weşanger=Stembol: Doz|sal=2008|rûpel=36}}</ref> yan jî '''Antarktîk'''{{Çavk}} ({{Bi-la|Antarctica}}) yek ji [[parzemîn]]ên cîhanê ye ku parzemîna herî başûr ê dinyayê û parzemîna herî kêm nifûs a cîhanê ye. Parzemîn bi tevahî li başûrê çembera Antarktîkayê ye û ji aliyê [[Okyanûsa Başûr]] (ku wekê Okyanûsa Antarktîkayê jî tê zanîn) ve hatiye dorpêçkirin ku [[Cemsera Başûr]] a erdnîgarî vedihewîne. Di heman demê de Antarktîka pêncem parzemîna herî mezin ê cîhanê ye ku bi qasê ji %40 ji [[Ewropa|Ewropayê]] mezintir e û rûbera parzemînê bi qasê 14.200.000 km² rûerd (an rûqeşa) vegirtiye. Piraniya Antarktîkayê bi qata qeşayê ya Antarktîkayê ve hatiye nixumandin ku qalindahiya navînî ya qeşayê bi qasê 1,9 km ye. Antarktîka bi navînî parzemîna herî sar, herî hişke û parzemîna herî bi ba û bahoz ê cîhanê ye û parzemîn ji asta deryayê xwedî bilindahiyeke navînî ye. Antarktîka bi piranî ji çoleke cemserî pêk hatiye ku barîna salane li peravê zêdetirî 200 mm ye û berf û barana li hundirê parzemînê gelek kêm e. Qeşayên parzemîn di warê ava şîrîn de gelek dewlemend e ku nêzîkê ji %70ê rezervên ava şirîn ên cîhanê li Antarktîkayê cemedgirtî ye. Hatiye payîn ger ku qeşaya Antarktîkayê bihele, dê asta deryayê ya [[Cîhan|cîhanê]] bi qasê 60 mêtreyan bilind bibe. Her wiha Antarktîka xwediyê rekora germahiya herî nizm a pîvandî yê li ser rûyê [[Dinya (gerstêrk)|Erdê]] ye ku nizmahiya germahiya bi qasê −89.2 °C hatiye pîvandin. Germahiya herêmên peravê di havînê de dikare bi qasê 10 °C bilind bibe. Cureyên xwemaliyên ajalan kêzik, nematod, pengûen, fok û tardigrad in. Li cihên ku nebat lê hene, bi piranî bi awayê liken an kevzê ye. Refên qeşayê yên Antarktîkayê dibe ku cara yekem di sala 1820an de, di dema sefereke rûsî de ku ji aliyê Fabian Gottlieb von Bellingshausen û Mikhail Lazarev ve hatibû birêvebirin, hatine dîtin. Di dehsalên piştê seferên wan, di seferên fransî, amerîkî û brîtanî de li parzemînê lêkolînên zêdetir hatine kirin. Yekem derketina piştrastkirî ya Antarktîkayê ji aliyê tîmeke norwêcî ve di sala 1895an de pêk hatiye. Di destpêka sedsala 20an de, çend seferên navxwe yên parzemînê çêbûne. Lêkolînerên brîtanî Douglas Mawson, Edgeworth David û Alistair Mackay yekem kes bûn ku di sala 1909an de gihîştine [[Cemsera Başûr]] a manyetîkî û cemsera başûr a erdnîgarî jî yekem car di sala 1911an de lêkolînerê norwêcî Roald Amundsen gihiştiye cemserê. Ji aliyê îdarî ve Antarktîka ji aliyê nêzîkê 30 welatan ve tê birêvebirin ku hemî jî endamên sîstema peymana Antarktîkayê ya sala 1959an in. Li gorî şertên peymanê, çalakiyên leşkerî, kolandinên kanên madenê, teqînên nukleerî û avêtina bermayiyên nukleerî li Antarktîkayê qedexe ne. Geştiyarî, masîgirtin û lêkolîn çalakiyên sereke yên mirovan li Antarktîkayê û li derdora Antarktîkayê hene. Di mehên havînê de nêzîkê 5.000 kes li stasyonên lêkolînê dimînin û ev hejmar di mehên zivistanê de dadikeve 1.000 kesan. Her çiqas parzemîn dûr be jî, çalakiyên mirovan bi rêya qirêjî, guherîna avhewayê û bi rêya tenikbûna [[tebeqeya ozonê]] bandoreke neyînî li ser Antarktîkayê dihêle. Helîna qata qeşayê ya [[Antarktîkaya Rojava]] ya ku potansiyeleke nearam e, di pêşbîniyên bilindbûna [[asta deryayê]] yên di asta sedsalê de bûye sedema nezelaliyeke herî mezin û heman helîn bandorê li ser serûbinkirina gera [[Okyanûsa Başûr]] jî dike ku di dawiyê de dikare bibe sedema bandorên girîng li ser avhewaya [[Nîvkada Başûr]] û hilberîna Okyanûsa Başûr. == Etîmolojî == [[Wêne:1657 map Polus Antarcticus.jpg|thumb|Nexşeya cemserî ya herî başûrê Dinyayê]] Navê ku ji parzemînê hatiye dayîn ji peyva antarktîka hatiye ku ji peyva fransî ya navîn ''antartique'' an ''antarctique'' ('li hemberî Arktîkê') û piştre ji peyva latînî ''antarcticus'' ('li hemberî bakur') hatiye. Navê Antarktîkus ji peyvên yewnanî ἀντι- ('dij-') û ἀρκτικός (arktikos, 'ya hirçê [Ursa Major], bakur') hatiye.<ref name=":0">{{Cite book |sernav=Lettinck 2021, p. 158.}}</ref> Fîlozofê yewnanî Arîstoteles li dora 350 {{bz}} de di ''Meteorolojiyê'' de li ser "herêma Antarktîkê" nivîsandiye. Li gorî raporê, erdnîgarnasê yewnanî Marinusê ji Tîrusê ev nav di nexşeya xwe ya cîhanê ya sedsala duyem a {{pz}} de ku niha winda bûye, bi kar aniye. Nivîskarên romayî Gaius Julius Hyginus û Apuleius ji bo cemsera başûr navê yewnanî yê latînîkirî polus antarcticus bi kar anîne ku ji wir peyva fransî ya kevin ''pole antartike'' (nûjen ''pôle antarctique'')<ref>{{Cite book |sernav=Hyginus 1992, p. 176.}}</ref> ku di sala 1270an de hatiye piştrastkirin û ji wir jî peyva îngilîziya navîn pol antartik ku cara yekem di lêkolîneke ji aliyê nivîskarê îngilîzî Geoffrey Chaucer ve hatiye nivîsandin, hatiye wergirtin.<ref name=":0" /> Ramanên ewropî yên di derbarê hebûna Terra Australis ku parzemîneke berfirehê li başûrê dûr ê cîhanê ye ku ji bo hevsengî kirina axên bakurê [[Ewropa]], [[Asya]] û [[Afrîkaya Bakur]] pêk tîne, wekê têgeheke rewşenbîrî, ji kevnariya klasîk ve hebû. Ji ber vê yekê ''Terra Australis'' navê ku ji bo hemî girseyên bejayî yên hîpotetîk ên ku tê pêşniyar kirin ku li cihê ku niha tê zanîn Antarktîka heye, hatibû bikaranîn.<ref>{{Cite book |sernav=Mericq 1987, pp. 90–91: 'They published maps and charts based on the hypothesis that Tierra del Fuego was the beginning of that Terra Australis. The first person ever to have rights over these lands was Pedro Sancho de la Hoz, who received them through a special decree signed by Emperor Charles V on 24 January 1539.'}}</ref> Îdiaya hebûna axek wisa heta keşfkirina Awistralyayê ku ji aliyê ewropiyan ve hatiye keşfkirin, berdewam kiriye.<ref>{{Cite book |sernav=Scott, Hiatt & McIlroy 2012, pp. 2–3.}}</ref> Di destpêka sedsala 19an de keşifger Matthew Flinders guman li hebûna parzemîneke cuda yê li başûrê Awistralyayê (ku di wê demê wekê New Holland hatiye binavkirin) kiriye û ji ber vê yekê pêşniyar kiriye ku li cihê wê navê "Terra Australis" ji bo [[Awistralya|Awistralyayê]] were bikar anîn.<ref>{{Cite book |sernav=Cawley 2015, p. 130.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=McCrone & McPherson 2009, p. 75.}}</ref> Di sala 1824an de rayedarên kolonyal ên li Sîdneyê bi fermî navê parzemîna New Hollandê wekê Awistralya guhertine û peyva "Terra Australis" wekê referansek ji bo navê Antarktîkayê hiştine. Di dehsalên piştre de, erdnîgaran hevokên wekê "parzemîna Antarktîkayê" bi kar anîne. Wan li cihê vê navê li naveke helbestî geriyane û navên wekê ''Ultima'' û ''Antipodea'' pêşniyar kirine.<ref>{{Cite book |sernav=Cameron-Ash 2018, p. 20.}}</ref> Ji bo binavkirina parzemînê navê Antarktîka di salên 1890î de hatiye pejirandin û bikaranîna yekem ê vê navê ji aliyê kartografê skotlendî John George Bartholomew pêk hatiye.<ref>{{Cite web |url=https://digital.nls.uk/bartholomew/highlights/antarctica.html#:~:text=Edinburgh%20geographer%20and%20mapmaker%20John,since%20the%20first%20century%20AD. |sernav=Highlights from the Bartholomew Archive: The naming of Antarctica}}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Antarctica.svg|thumb|300px|Nexşeyek ku Antarktîkaya Rojhilat li rastê Çiyayên Transantarktîk û Antarktîkaya Rojava li çepê ye, nişan dide.]] Antarktîka ku bi awayekî asîmetrîk li dora cemsera başûr û bi piranî li başûrê çembera Antarktîkayê (ku yek ji pênc çemberên sereke yên firehiyê ye ku nexşeyên cîhanê nîşan didin) cih digire ku ji aliyê [[Okyanûsa Başûr]] ve hatiye dorpêçkirin. Di heman de çem ên avan li Antarktîkayê hene ku çemê herî dirêj ê parzemînê çemê Onyxê ye. Her wiha Antarktîka bi qasê 14,2 milyon km² rûber vedigire ku hema hema du car ji rûbera [[Awistralya|Awistralyayê]] mezintir e ku bi vê rûberê bûye pêncem parzemîna herî mezin ê cîhanê. Xeta perava Antarktîkayê bi qasê 18.000 km dirêj e ku ji sala 1983an vir ve çar celebên peravê li parzemînê hene ku perav ji %44ê peravê ji qeşayên avjenî, ji %38 ji dîwarên qeşayê pêk tê ku li ser keviran dimînin, ji %13 ji deverên qeşayî an jî qiraxa cemedên bilind pêk tê û ji %5ê ji parvên mayî jî ji kevirên vekirî pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |sernav=Antarctica - The World Factbook |malper=www.cia.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en |archive-date=2022-05-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220509192134/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: glaciological and geophysical folio |paşnav=Drewry |pêşnav=D. J. |weşanger=University of Cambridge, Scott Polar Research Institute |tarîx=1983 |isbn=978-0-901021-04-5 |cih=Cambridge}}</ref> Golên ku di binê qeşaya parzemînî de dimînin, bi piranî li geliyên hişk ên McMurdo an jî li gelek oazên cûda çêbûne.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> [[Gola Vostokê]] ku di bin stasyona Vostok a [[Rûsya|Rûsyayê]] de hatiye dîtin, mezintirîn gola binqeşayê ya cîhanê û yek ji mezintirîn golên cîhanê ye. Berê hatiye bawer kirin ku gol bi milyonan salan hatiye girtin lê di roja îro de zanyaran texmîn kirine ku ava golê her 13.000 sal carekê bi helandin û cemidandina hêdî ya qeşayê hatiye guhertin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=David |tarîx=2019-06-27 |sernav=Antarctica |url=https://academic.oup.com/book/62792 |kovar=OUP Academic |ziman=en |doi=10.1093/wentk/9780190641320.001.0001}}</ref> Di mehên havînan de qeşa li qiraxên golan dikare bihele û xendekên şil bi awayekê demkî çêdibin. Di heman demê de li Antarktîkayê hem golên ava şor û hem jî golên ava şirîn hene.<ref name=":1" /> [[Wêne:Mount Vinson from NW at Vinson Plateau by Christian Stangl (flickr).jpg|thumb|Dîmenek ji çiyayê Vînsonê ku li bakurê rojavayê Antarktîkayê ye û bilindeya herî bilind ê Antarktîkayê ye]] Antarktîka ji aliyê Çiyayên Transantarktîk ve hatiye dabeşkirin ku ji erdê Vîktoryayê heta [[Deryaya Rossê]] dirêj dibin ku ev her alî di nav xwe de Antarktîkaya Rojava û Antarktîkaya Rojhilat vedigirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: Earth's Own Ice World |paşnav=Carroll |pêşnav=Michael |weşanger=Springer |tarîx=2018-05-16 |isbn=978-3-319-74623-4 |paşnav2=Lopes |pêşnav2=Rosaly}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ji |pêşnav=Fei |paşnav2=Gao |pêşnav2=Jinyao |paşnav3=Li |pêşnav3=Fei |paşnav4=Shen |pêşnav4=Zhongyan |paşnav5=Zhang |pêşnav5=Qiao |paşnav6=Li |pêşnav6=Yongdong |tarîx=2017-10-16 |sernav=Variations of the effective elastic thickness over the Ross Sea and Transantarctic Mountains and implications for their structure and tectonics |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0040195117302937 |kovar=Tectonophysics |cild=717 |rr=127–138 |doi=10.1016/j.tecto.2017.07.011 |issn=0040-1951}}</ref> Piraniya Antarktîkayê bi tebeqeyên qeşayê ya Antarktîkayê ve hatiye nixumandin ku bi navînî 1,9 km qalindahiya qeşayan hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fretwell |pêşnav=P. |paşnav2=Pritchard |pêşnav2=H. D. |paşnav3=Vaughan |pêşnav3=D. G. |paşnav4=Bamber |pêşnav4=J. L. |paşnav5=Barrand |pêşnav5=N. E. |paşnav6=Bell |pêşnav6=R. |paşnav7=Bianchi |pêşnav7=C. |paşnav8=Bingham |pêşnav8=R. G. |paşnav9=Blankenship |pêşnav9=D. D. |paşnav10=Casassa |pêşnav10=G. |paşnav11=Catania |pêşnav11=G. |paşnav12=Callens |pêşnav12=D. |paşnav13=Conway |pêşnav13=H. |paşnav14=Cook |pêşnav14=A. J. |paşnav15=Corr |pêşnav15=H. F. J. |tarîx=2013-02-28 |sernav=Bedmap2: improved ice bed, surface and thickness datasets for Antarctica |url=https://tc.copernicus.org/articles/7/375/2013/ |kovar=The Cryosphere |ziman=English |weşanger=Copernicus GmbH |cild=7 |hejmar=1 |rr=375–393 |doi=10.5194/tc-7-375-2013 |issn=1994-0416}}</ref> Tebeqeya qeşayê ji xeynî ji xeynî çend oazanên li geliyên hişk ên McMurdo tevahiya parzemînê nixumandine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://antarcticsun.usap.gov/science/4184/ |sernav=The Antarctic Sun: News about Antarctica - The Lost Dry Valleys of the Polar Plateau |malper=antarcticsun.usap.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en |archive-date=2022-01-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220115223943/https://antarcticsun.usap.gov/science/4184/ |url-status=dead }}</ref> Çend çemên qeşayî yên Antarktîkayê ku ber bi refên qeşayî yên Antarktîkayê ve diherikin, pêvajoyeke ku wekê dînamîkên tebeqeyên qeşayê hatine pênasekirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gfdl.noaa.gov/ice-sheet-dynamics/ |sernav=Ice Sheet Dynamics – Geophysical Fluid Dynamics Laboratory |malper=www.gfdl.noaa.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31}}</ref> Antarktîkaya Rojhilat ji Coats Land, Queen Maud Land, Enderby Land, Mac. Robertson Land, Wilkes Land û Victoria Land pêk hatiye. Ji xeynî beşek piçûk, hemî deverên parzemînê di nav nîvkada rojhilat de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctic Climate Evolution |paşnav=Florindo |pêşnav=Fabio |weşanger=Elsevier |tarîx=2008-10-10 |isbn=978-0-08-093161-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yUu-x70CZEcC |paşnav2=Siegert |pêşnav2=Martin}}</ref> Li ser û dora Antarktîkayê gelek girav hene ku piraniya wan giravên volkanîk in û li gorî pîvanên jeolojîk pir ciwan in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://figshare.utas.edu.au/articles/journal_contribution/Origin_and_evolution_of_the_sub-Antarctic_islands_the_foundation/24483391 |sernav=Quilty, Patrick Gerard |malper=figshare.utas.edu.au |roja-gihiştinê=2026-08-31 |doi=10.26749/rstpp.141.1.35}}</ref> Îstîsnayên herî berbiçav giravên [[deşta Kerguelenê]] ne ku girava herî kevin li dora 40 milyon sal berê niha çêbûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Olierook |pêşnav=Hugo K. H. |paşnav2=Jourdan |pêşnav2=Fred |paşnav3=Merle |pêşnav3=Renaud E. |paşnav4=Timms |pêşnav4=Nicholas E. |paşnav5=Kusznir |pêşnav5=Nick |paşnav6=Muhling |pêşnav6=Janet R. |tarîx=2016-04-15 |sernav=Bunbury Basalt: Gondwana breakup products or earliest vestiges of the Kerguelen mantle plume? |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0012821X1630019X |kovar=Earth and Planetary Science Letters |cild=440 |rr=20–32 |doi=10.1016/j.epsl.2016.02.008 |issn=0012-821X}}</ref> Girê Vinson a li çiyayên Ellsworthê bi bilindahiya 4.892 mêtreyê bilindeya herî bilind ê Antarktîkayê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hall Ball Kiwi Mountaineers From Mount Cook To Everest |paşnav=Monteath |pêşnav=Colin |weşanger=Cloudcap |tarîx=1997 |isbn=978-0-938567-42-4 |url=https://www.worldcat.org/title/38585390 |oclc=38585390}}</ref> Çiyayê Erebusa li Girava Rossê volkana herî başûrî ya cîhanê ye û her roj nêzîkê 10 caran diteqe. Xweliya ji teqînên volkanîk 300 kîlometre dûrî kratera volkanîk hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/48987684 |sernav=Antarctica : an encyclopedia from Abbott ice shelf to zooplankton {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en}}</ref> Delîlên hejmareke mezin ji volkanan di bin qeşayê de hene ku ger asta çalakiyê bilind bibe, dibe ku ji bo tebeqeya qeşayê xetereyek çêbike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: Earth's Own Ice World |paşnav=Carroll |pêşnav=Michael |weşanger=Springer |tarîx=2018-05-16 |isbn=978-3-319-74623-4 |paşnav2=Lopes |pêşnav2=Rosaly}}</ref> Qubeya qeşayê ya bi navê Dome Argus li Antarktîkaya Rojhilat e ku bi qasê bilindahiya 4.091 metreyan bilind ew û qada qeşayê ya herî bilind ê Antarktîkayê ye. Ev gir yek ji cihên herî sar û hişk ên cîhanê ye ku germahî ya li vir heya −90 °C ê dadikeve û barîna salane jî bi qasê 1-3 sm ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica And The Arctic Circle, A Geographic Encyclopedia Of The Earth's Polar Regions |tarîx=2014-04-01 |url=http://archive.org/details/antarctica-and-the-arctic-circle-2-volumes-a-geographic-encyclopedia-of-the-earths-polar-regions}}</ref> == Dîroka jeolojîk == Ji dawiya serdema meoproterozoîkê heta serdema kretasyeyê, Antarktîka beşek ji superparzemîna [[Gondwana|Gondwanayê]] bû û parzemîn bi pêvajoya tevgerên Antarktîkaya îro ji ber ku Gondwana hêdî hêdî ji hev perçe bûye, li dora 183 milyon sal berê îro ava bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctic News Clips |weşanger=National Science Foundation |tarîx=1995 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=HcTrAAAAMAAJ&pg=PA109}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> Di demek dirêj a serdema fanerozoyîkê de Antarktîka xwedî avhewayek tropîkal ê nerm bû û ew bi daristanên berfireh nixumandî bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Klages |pêşnav=Johann P. |paşnav2=Salzmann |pêşnav2=Ulrich |paşnav3=Bickert |pêşnav3=Torsten |paşnav4=Hillenbrand |pêşnav4=Claus-Dieter |paşnav5=Gohl |pêşnav5=Karsten |paşnav6=Kuhn |pêşnav6=Gerhard |paşnav7=Bohaty |pêşnav7=Steven M. |paşnav8=Titschack |pêşnav8=Jürgen |paşnav9=Müller |pêşnav9=Juliane |paşnav10=Frederichs |pêşnav10=Thomas |paşnav11=Bauersachs |pêşnav11=Thorsten |paşnav12=Ehrmann |pêşnav12=Werner |paşnav13=van de Flierdt |pêşnav13=Tina |paşnav14=Pereira |pêşnav14=Patric Simões |paşnav15=Larter |pêşnav15=Robert D. |tarîx=2020 |sernav=Temperate rainforests near the South Pole during peak Cretaceous warmth |url=https://www.nature.com/articles/s41586-020-2148-5 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=580 |hejmar=7801 |rr=81–86 |doi=10.1038/s41586-020-2148-5 |issn=1476-4687}}</ref> === Serdema paleozoyîkê (539–252 milyon sal berê) === [[Wêne:Glossopteris sp. (fossil leaf) (Permian; Antarctica) 1 (49063572172) (cropped).jpg|thumb|300px|Ji serdema permeya Antarktîkayê pelgeke ''Glossopteris sp.'' yê]] Germbûna berdewam bûye sedem ku piraniya Gondwanayê ziwa bibe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Vegetation of Antarctica Through Geological Time |paşnav=Cantrill |pêşnav=David J. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012-11-22 |isbn=978-0-521-85598-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=sOGH4xaioRUC |paşnav2=Poole |pêşnav2=Imogen}}</ref> Di serdema triyasiyê de Antarktîka ji aliyê cûreyeke giyayên bi tov (pteridosperms) ve serdest bû ku ji cinsê Dicroidiumê bûn ku wekê daran mezin dibûn. Florayên din ên triasiyê ginkgophytes, sîkadofites, darên konîfer û sphenopsid bûn. Tetrapod (ajaleke çar ling) cara yekem di serdema triyasiya destpêkê de li Antarktîkayê hatine dîtin û fosîlên herî kevn ên naskirî di formasyona fremouw a çiyayên Transantarktîkê de hatine dîtin. Sînapsîd (ku wekê "xijendeyên mîna memikdaran" jî têne zanîn) cureyên wekê Lystrosaurus di nav de hebû û di serdema triyasiya destpêkê de zêde bûn. Nîvgirava Antarktîkayê di serdema jurasiyê de (206 heta 146 milyon sal berê) dest bi avakirina xwe kiriye. Afrîka di serdema jurasiyê li de dora 160 milyon sal berê ji Antarktîkayê dabeş bûye û piştre jî di serdema kretasiya destpêkê de nîvgirava Hindistanê (nêzîkî 125 milyon sal berê) ji heman parzemînan dabeş bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rolland |pêşnav=Yann |paşnav2=Bernet |pêşnav2=Matthias |paşnav3=van der Beek |pêşnav3=Peter |paşnav4=Gautheron |pêşnav4=Cécile |paşnav5=Duclaux |pêşnav5=Guillaume |paşnav6=Bascou |pêşnav6=Jérôme |paşnav7=Balvay |pêşnav7=Mélanie |paşnav8=Héraudet |pêşnav8=Laura |paşnav9=Sue |pêşnav9=Christian |paşnav10=Ménot |pêşnav10=René-Pierre |tarîx=2019-01-15 |sernav=Late Paleozoic Ice Age glaciers shaped East Antarctica landscape |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0012821X18306460 |kovar=Earth and Planetary Science Letters |cild=506 |rr=123–133 |doi=10.1016/j.epsl.2018.10.044 |issn=0012-821X}}</ref> Piştê kêmbûna qeşayê di nîvê duyem ê serdema permiyana destpêkê de, erd ji aliyê glossopterids (komeke nebatan a tovkirî ya nemabûyî ya bê xizmên zindî) ve serdest bû ku nebata herî berbiçav Glossopteris bû ku dareke wekê ku di axên tijî av de şîn dibe, hatiye şîrove kirin ku depoyên komirê yên berfireh çêkirine. Nebatên din ên ku di dema Permiyeyê de li Antarktîkayê hatine dîtin ''Cordaitales'', ''sphenopsids'', ''ferns'' û ''lycophytes'' in.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Vegetation of Antarctica Through Geological Time |paşnav=Cantrill |pêşnav=David J. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012-11-22 |isbn=978-0-521-85598-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=sOGH4xaioRUC |paşnav2=Poole |pêşnav2=Imogen}}</ref> Di dawiya serdema permiyeyê de avhewa li ser piraniya [[Gondwana|Gondwanayê]] hişktir û germtir bûye û ekosîstemên daristanên ''glossopteridan'' wekê beşek ji bûyera tunebûna permî-triyasî hilweşiyane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Past Antarctica: Paleoclimatology and Climate Change |paşnav=Franganillo |pêşnav=Marc Oliva i |weşanger=Elsevier Science & Technology |tarîx=2020 |isbn=978-0-12-817925-3 |paşnav2=Fernandez |pêşnav2=Jesus Ruiz}}</ref> Di serdema paleozoyîkê de ti delîl tinene ku nîşan bide ka tetrapod li Antarktîkê jiyane an na.<ref>{{Cite web |url=https://pubs.usgs.gov/of/2007/1047/ea/of2007-1047ea047.pdf |sernav=Collinson, James; William R., Hammer (2007). Migration of Triassic tetrapods to Antarctica (PDF). 10th International Symposium on Antarctic Earth Sciences.}}</ref> === Serdema mezozoîkê (252–66 milyon sal berê) === Germbûna berdewam piraniya Gondwanayê zuwa kiriye. Di serdema triyasiyê de, Antarktîka ji aliyê fernên tovkirî (pteridosperms) ve serdest bû ku beşek cinsê dicroidium bûn ku wekê daran mezin dibûn. Florayên din ên serdema triyasiyê ginkgophytes, sîkadofît, konîfer û sphenopsîdan bûn. Tetrapod cara yekem di serdema triyasiya destpêkê de li Antarktîkayê hatine dîtin û fosîlên herî kevn ên naskirî di formasyona fremouw a çiyayên Transantarktîkê de hatin dîtin. Sînapsîd (ku wekî "xijendeyên mîna memikan" jî têne zanîn) cureyên wek Lystrosaurus vedihewîne û di serdema triyasiya destpêkê de gelek zêdetir bûn. Nîvgirava Antarktîkayê di serdema jurasiyê de (206 heta 146 milyon sal berê) dest bi avakirina xwe kiriye. Afrîka di serdema jurayê de li dora 160 milyon sal berê ji Antarktîkayê dabeş bûye û piştre di derdema kretasye ya destpêkê de (dora 125 milyon sal berê) nîvgirava Hindistanê ji hev dabeş bûye. Darên ginkgo, konîfer, Bennettitale, nebatên poçikê hespan, fern û sikad di wê demê de pir bûn. Nêzîkê 80 milyon sal berê nebatên kulîlkdar bûne komên nebatan ên herî cihêreng ên li ser parzemînê. Her çiqas darên behîvê yên başûr (Nothofagus) ber bi dawiya kretasyeyê ve berbiçav bin jî li Antarktîkaya Rojava daristanên pelderzî di seranserê serdema kretasyeyê de (146–66 milyon sal berê) de serdest bûn. Her çiqas tenê çend cinsên dînezorên Antarktîkayê (Cryolophosaurus û Glacialisaurus, ji Formasyona Hanson a serdema jurasiya destpêka çiyayên Transantarktîkê û Antarctopelta, Trinisaura, Morrosaurus û Imperobator ji kretasya dereng a nîvgirava Antarktîkayê) hatine vegotin, Ammonît li deryayên derdora Antarktîkayê pir belav bûn û dînezor jî hebûn. === Serdema senozoyîkê (66–10 milyon sal berê) === [[Wêne:Eocene-Paleocene-circumpolar.svg|thumb|Pêkhatina herika çerxa derdorî ya Antarktîkayê ji perçebûna dawî ya pira bejahî ya Antarktîkayê]] Di destpêka serdema paleojenê de girêdana pira bejahî ya pira Antarktîkayê, Antartîkayê bi Amerîkaya Başûr û her wiha bi başûrê rojhilatê Awistralyayê ve berdewam kiriye. Fauna ji Formasyona La Mesetaya li nîvgirava Antarktîkayê ku dîroka wê vedigere serdema eosenê, pir dişibihe faunayên wekhev ên Amerîkaya Başûr ku ajalên wekê ajalên bi kîsik (marsupials), xenarthran, litoptern û ungulatesê bi sim û her wiha gondwanatheres û dibe ku meridiolestidans hebûn. Hatiye texmînkirin ku ajalên bi kîsik di destpêka eosenê de ji Amerîkaya Başûr bi rêya Antarktîkayê belavê Awistralyayê bûne. Nêzîkê 53 milyon sal berê Awistralya û Gîneya Nû ji Antarktîkayê veqetiyane û Deriyê Tazmanyayê vebûye. Modelên erdnîgariya Antarktîkayê nîşan didin ku ev herikîn û her wiha çerxa paşvegerê ya xwedî kirinê ji ber kêmbûna asta CO₂yê çêbûye û bûye sedema afirandina qeşayên piçûk û qeşayên mayînde yên cemserî. Her ku asta CO₂yê zêdetir kêm bûye, qeşayê dest bi berfirehbûneke bilez kiriye û cihê daristanên ku heta wê demê Antarktîkayê vedişartin girtiye. Ekosîstemên tundrayê li Antarktîkayê heta 14 û 10 milyon sal berê niha hebûna xwe berdewam kirine û piştre sarbûna zêdetir bûye sedema tunekirina van tundrayan. === Serdema hemdem === Her çiqas jeolojiya Antarktîkayê bi piranî ji aliyê qeşaya parzemînî ve hatibe veşartin jî, parzemîn dikare bi teknîkên wekê ji hestkirina ji dûr ve, radara ku di bin erdê de derbas dibe û wêneyên satelîtê werin lêkolîn kirin. Ji aliyê jeolojîk ve, Antarktîkaya Rojava pir dişibihe Andên Amerîkaya Başûr. Nîvgirava Antarktîkayê bi bilindbûna jeolojîk û veguherîna sedîmentên binê deryayê ku veguheriye kevirên metamorfîk, çêbûye. Antarktîkaya Rojava bi yekbûna çend plakayên parzemînî çêbûye ku di encamê de hejmarek rêzeçiyayên li herêmê çêbûne ku rêzeçiyayên herî berbiçav çiyayên Ellsworthê bûn. Hebûna sîstema rift a Antarktîkaya Rojava bûye sedema volkanîzma li ser sinorê di navbera Antarktîkaya Rojava û Rojhilat de û her wiha bûye sedema çêbûna çiyayên Transantarktîkê. Antarktîka Rojhilat ji aliyê jeolojîk ve devereke pirreng e. Avabûna Antarktîka Rojhilat di serdema arkeyî (4.000 –2.500 milyon sal berê) de dest pê kiriye û di serdema kambriyê de rawestiyaye. Herêm li ser kratoneke kevirî hatiye avakirin ku bingeha mertala prekambriyê ava kiriye. Li ser bingehê komir û kevirên qûmê, kevirên kilsinî û şêl hene ku di serdemên devonî û jurasiyê de hatine danîn ku çiyayên Transantarktîkê çêbikin. Li deverên peravê çiyayên wekê rêzeçiyayê Shackletonê û Vîktorya Land û hinek şikestekên tektonîk çêbûne. Komir cara yekem li Antarktîkayê li nêzîkê çiyayên Beardmoreyê ji aliyê Frank Wild ve di sefera Nimrod de di sala 1907an de hatiye tomar kirin û tê zanîn ku komirê pileya nizm li gelek deverên çiyayên Transantarktîkê heye. Çiyayên prens Charles depoyên hesinê vedihewînin û li Deryaya Rossê jî qadên neftê û gaza xwezayî hene. == Avhewa == {{multiple image | direction = vertical | total_width = 300 | header = | footer = | image1 = Fryxellsee Opt.jpg | alt1 = | caption1 = Qeşaya şîn ku gola Fryxell a li çiyayên Transantarktîkê nixumandiye | image2 = AntarcticaSummer.jpg | alt2 = | caption2 = Di meha kanûna sala 2006an de şert û mercên nerm ê li nêzîkê peravê }} Antarktîka parzemîna herî sar, parzemîna herî bi bahoz û parzemîna herî hişk ê Dinyayê ye. Li nêzîkê peravên parzemînê, germahî di havînê de dikare ji 10 °C ê derbas bibe û di mehên zivistanê de heya -40 °C dadikeve. Li ser deverên bilind ên navendî, germahî di mehên havînê de dikare heya -30 °C dakeve û di mehên zivistanê de jî germahiya heman deverê heya -80 °C ê dadikeve. Germahiya hewayê ya xwezayî ya herî nizm a ku li ser Erdê hatiye tomarkirin di 21ê tîrmeha sala 1983an de li stasyona Vostok a Rûsyayê li Antarktîkayê bi qasê -89.2 °C hatiye tomarkirin. Di sala 2010an de bi rêya satelîta germahiyeke hewayê germahiya parzemînê bi qasê −94.7 °C hatiye tomar kirin lêbelê dibe ku ji ev rêje ji sermaya li ser rûyê erdê bi bandor bûye ku li bilindahiya 2 mêtre li jorê rûyê erdê nehatiye tomar kirin ku ji bo tomarên fermî yên germahiya hewayê tê xwestin. Ji ber ku piraniya Antarktîkayê ji asta deryayê ji 3.000 mêtre bilindtir e, Antarktîka ji herêma Arktîkê sartir e. Germahiya Okyanûsa Arktîkê bi rêya qeşaya deryayê ya Arktîkê ber bi parzemînê ve hatiye veguhastin û bi awayê hewaya li herêma Arktîkê nerm dibe. Antarktîka çoleke cemserî ye ku barîna parzemînê kêm e. Parzemîn salane bi navînî nêzîkê 150 mm av werdigire ku bi piranî bi awayê şilopeyê ye. Deverên navxweyî hişktir e û di tevahiya salê herî zêde bi qasê 50 mm baran werdigire lê herêmên peravê bi gelemperî ji 200 mm zêdetir baran werdigirin. Li çend deverên qeşaya şîn, ba û sublîmasyon ji berfa ku dibare zêdetir berfê radike. Li geliyên hişk, heman bandor li ser bingehek kevirî çêdibe ku dibe sedema jîngeheke bêber û hişk. === Cudahiyên herêmî === Antarktîkaya Rojhilat ji ber bilindahiya xwe ya bilind ve ji Antarktîkaya Rojava sartir e. Eniyên hewayê bi zêde derbasê deverên navendî yên parzemînê nabin ku ev jî dibe sedem ku navenda parzemînê sar û hişk bimînin û dibe sedema ku bayên deverê bi leza nerm bimînin. Barîna berfa li beşa perava Antarktîkayê barîneke pir gelemperî ye ku li wir di nav 48 demjimêran de berf dikare bi qasê 1.22 mêtreyê bibare. Li qiraxa parzemînê, bayên katabatîk ên bihêz ên ji platoya cemserî pir caran bi hêza bahozê çêdibin. Di mehên havînê de ji ber ku her roj 24 demjimêrên tîrêjên rojê li wir tên wergirtin, li Cemsera Başûr ji ekvatorê zêdetir tîrêjên rojê digihîjin rûyê erdê. === Guherîna avhewayê === Tevê devera xwe yê îzolekirî, Antarktîka di dehsalên dawî de ji ber belavbûna gazên serayê, germ bûye û hinek ji beşên qeşayên xwe winda kiriye. Antarktîkaya Rojava ji sala 1950an heta sala 2000an di heyamên dehsalan de ji 0,1 °C zêdetir germ bûye û nîvgirava Antarktîkayê ya ku li ber çavan e ji nîvê sedsala 20an vir ve bi qasê 3 °C germ bûye. Antarktîkaya Rojhilat ku li gorî Antarktîkaya Rojava sar e û avhewaya deverê sekan (stabîl) heta salên 2000î germahî nîşan nedaye. Li dora Antarktîkayê, Okyanûsa Başûr ji her okyanûseke din zêdetir germahiya okyanûsê kişandiye û li kûrahiyên bi qasê 2.000 mêtreyan germbûneke berbiçav çêbûye. Li dora Antarktîka Rojava, okyanûs ji sala 1955an vir ve bi qasê 1 °C germ bûye. Germbûna Okyanûsa Başûr a li dora Antarktîkayê bûye sedema qelsbûn an jî hilweşîna refikên qeşayên ku li derveyî qeşayan digeriyan û hevsengiya wan pêk dianiyan. Her çiqas perê qeşayên Antarktîkaya Rojhilat ku berdewam dike ku li hundirê welêt qeşayê zêde bike jî gelek cemedên peravê giraniya xwe winda dikin û paşve dikişin ku ev jî dibe sedema windabûna giştî ya qeşayên li seranserê Antarktîkayê. Hatiye payîn ku heta sala 2100an ku windabûna qeşaya li Antarktîkayê bi qasê 11 santî metreyan bilindbûna asta deryayê ya gerdûnî zêde bike. Bi germbûna zêdetir re îhtimala bêîstîqrariyê pir zêdetir dibe û dikare bilindbûna asta deryayê ya gerdûnî ya sedsala 21ê du caran zêdetir bike. Ava heliyayî ya nû ya ji qeşayê ava binê Antarktîkayê ya şor firk dike û şaneya jêrîn a gera serûbinkirina Okyanûsa Başûr (SOOC) qels dike. Her çiqas bandorên tevahî tê payîn ku di nav çend sedsalan de çêbibin jî, li gorî hinek lêkolînan, hilweşîna tevahî ya SOOCê dikare di navbera 1.7 °C û 3 °C germbûna gerdûnî de çêbike. Ev barîna kêm ê li nîvkada başûr û barîna zêde yê li nîvkada bakur, dibe sedema kêmbûna masîgirî ya li Okyanûsa başûr û hilweşîna potansiyel a hinek ekosîstemên deryayî vedigire. Her çiqas gelek cureyên Antarktîkayê nehatibin keşifkirin jî, zêdebûna flora Antarktîkayê ya belgekirî heye û ji u bo parastina jîngeheke guncavê faunayên mezin ên wekê pengûenan zehmetî hene. Helandina erdên cemed girtî dibe ku ji bo erdên bê cemed bibe sedema gazên serayê û qirêjiya cemedgirtî ya berê ku bi helandinê re derdikeve holê. Germbûna Antarktîkayê û guhertinên têkildar di gera Okyanûsa Başûr de dikarin bandorê li şêwazên avhewayê yên li hinek deverên Afrîkayê jî bikin ku dikare bandor li barîna herêmî û guherîna germahiyê bike. Ji ber ku germahiya gerdûnî li dora 3°C zêde bûye, deverên xeternak ên wekê Hewza Wilkes û Hewza Aurora dibe ku di nav 2.000 salan de bimînin di bin avê de û dibe ku li van deveran bilindbûna asta deryayê bigihîje 6,4 metreyan. Ger germahî ji asta sala 2020an 2 °C kêmtir nebe, ihtimal heye ku qata qeşayê ya Antarktîkaya Rojava bi tevahî bihele. Hatiye payîn ku windabûna vê qata qeşayê heye bi tevahî ji holê rabe ev pêvajo bi qasê 500 û 13.000 sal berxwe bide. Ger qeşaya bilind hilweşe dibe ku asta deryayê bi qasê 3,3 mêtre bilind bibe û bi helandina qeşayên li ser çiyayan qeşayên bilind jî dibe ku asta deryayê bi qasê 4,3 metreyan bilind bike. Qata qeşaya Antarktîkaya Rojhilat ku li gorî deverên qeşayî yên din gelek aram e tenê dikare bi qasê 0,5 mête heta 0,9 mêtreyê asta deryayê bilind bike ku ev jî beşek piçûk ê ji bilind bûna 53,3 mêtreyan e ku di tevahiya helandina qata qeşayê de pêk tê. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commons|Antarctica|Antarktîka}} {{Parzemîn}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Antarktîka| ]] [[Kategorî:Cîhan]] [[Kategorî:Parzemîn]] 63ukkn14la7rc0cur6mzhmtdpkexgb5 2090492 2090485 2026-09-02T07:02:07Z Penaber49 39672 /* Serdema mezozoîkê (252–66 milyon sal berê) */ 2090492 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdanka giştî}} '''Antarktîka'''<ref>{{Îzolî, 2007|r=1138|jêgirtin=Antarktîka}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ferhenga Erdnîgarîyê (Coğrafya)|Ferhenga Erdnîgarîyê]]|paşnav=Önen|pêşnav=Abdurrahman |weşanger=Stembol: Doz|sal=2008|rûpel=36}}</ref> yan jî '''Antarktîk'''{{Çavk}} ({{Bi-la|Antarctica}}) yek ji [[parzemîn]]ên cîhanê ye ku parzemîna herî başûr ê dinyayê û parzemîna herî kêm nifûs a cîhanê ye. Parzemîn bi tevahî li başûrê çembera Antarktîkayê ye û ji aliyê [[Okyanûsa Başûr]] (ku wekê Okyanûsa Antarktîkayê jî tê zanîn) ve hatiye dorpêçkirin ku [[Cemsera Başûr]] a erdnîgarî vedihewîne. Di heman demê de Antarktîka pêncem parzemîna herî mezin ê cîhanê ye ku bi qasê ji %40 ji [[Ewropa|Ewropayê]] mezintir e û rûbera parzemînê bi qasê 14.200.000 km² rûerd (an rûqeşa) vegirtiye. Piraniya Antarktîkayê bi qata qeşayê ya Antarktîkayê ve hatiye nixumandin ku qalindahiya navînî ya qeşayê bi qasê 1,9 km ye. Antarktîka bi navînî parzemîna herî sar, herî hişke û parzemîna herî bi ba û bahoz ê cîhanê ye û parzemîn ji asta deryayê xwedî bilindahiyeke navînî ye. Antarktîka bi piranî ji çoleke cemserî pêk hatiye ku barîna salane li peravê zêdetirî 200 mm ye û berf û barana li hundirê parzemînê gelek kêm e. Qeşayên parzemîn di warê ava şîrîn de gelek dewlemend e ku nêzîkê ji %70ê rezervên ava şirîn ên cîhanê li Antarktîkayê cemedgirtî ye. Hatiye payîn ger ku qeşaya Antarktîkayê bihele, dê asta deryayê ya [[Cîhan|cîhanê]] bi qasê 60 mêtreyan bilind bibe. Her wiha Antarktîka xwediyê rekora germahiya herî nizm a pîvandî yê li ser rûyê [[Dinya (gerstêrk)|Erdê]] ye ku nizmahiya germahiya bi qasê −89.2 °C hatiye pîvandin. Germahiya herêmên peravê di havînê de dikare bi qasê 10 °C bilind bibe. Cureyên xwemaliyên ajalan kêzik, nematod, pengûen, fok û tardigrad in. Li cihên ku nebat lê hene, bi piranî bi awayê liken an kevzê ye. Refên qeşayê yên Antarktîkayê dibe ku cara yekem di sala 1820an de, di dema sefereke rûsî de ku ji aliyê Fabian Gottlieb von Bellingshausen û Mikhail Lazarev ve hatibû birêvebirin, hatine dîtin. Di dehsalên piştê seferên wan, di seferên fransî, amerîkî û brîtanî de li parzemînê lêkolînên zêdetir hatine kirin. Yekem derketina piştrastkirî ya Antarktîkayê ji aliyê tîmeke norwêcî ve di sala 1895an de pêk hatiye. Di destpêka sedsala 20an de, çend seferên navxwe yên parzemînê çêbûne. Lêkolînerên brîtanî Douglas Mawson, Edgeworth David û Alistair Mackay yekem kes bûn ku di sala 1909an de gihîştine [[Cemsera Başûr]] a manyetîkî û cemsera başûr a erdnîgarî jî yekem car di sala 1911an de lêkolînerê norwêcî Roald Amundsen gihiştiye cemserê. Ji aliyê îdarî ve Antarktîka ji aliyê nêzîkê 30 welatan ve tê birêvebirin ku hemî jî endamên sîstema peymana Antarktîkayê ya sala 1959an in. Li gorî şertên peymanê, çalakiyên leşkerî, kolandinên kanên madenê, teqînên nukleerî û avêtina bermayiyên nukleerî li Antarktîkayê qedexe ne. Geştiyarî, masîgirtin û lêkolîn çalakiyên sereke yên mirovan li Antarktîkayê û li derdora Antarktîkayê hene. Di mehên havînê de nêzîkê 5.000 kes li stasyonên lêkolînê dimînin û ev hejmar di mehên zivistanê de dadikeve 1.000 kesan. Her çiqas parzemîn dûr be jî, çalakiyên mirovan bi rêya qirêjî, guherîna avhewayê û bi rêya tenikbûna [[tebeqeya ozonê]] bandoreke neyînî li ser Antarktîkayê dihêle. Helîna qata qeşayê ya [[Antarktîkaya Rojava]] ya ku potansiyeleke nearam e, di pêşbîniyên bilindbûna [[asta deryayê]] yên di asta sedsalê de bûye sedema nezelaliyeke herî mezin û heman helîn bandorê li ser serûbinkirina gera [[Okyanûsa Başûr]] jî dike ku di dawiyê de dikare bibe sedema bandorên girîng li ser avhewaya [[Nîvkada Başûr]] û hilberîna Okyanûsa Başûr. == Etîmolojî == [[Wêne:1657 map Polus Antarcticus.jpg|thumb|Nexşeya cemserî ya herî başûrê Dinyayê]] Navê ku ji parzemînê hatiye dayîn ji peyva antarktîka hatiye ku ji peyva fransî ya navîn ''antartique'' an ''antarctique'' ('li hemberî Arktîkê') û piştre ji peyva latînî ''antarcticus'' ('li hemberî bakur') hatiye. Navê Antarktîkus ji peyvên yewnanî ἀντι- ('dij-') û ἀρκτικός (arktikos, 'ya hirçê [Ursa Major], bakur') hatiye.<ref name=":0">{{Cite book |sernav=Lettinck 2021, p. 158.}}</ref> Fîlozofê yewnanî Arîstoteles li dora 350 {{bz}} de di ''Meteorolojiyê'' de li ser "herêma Antarktîkê" nivîsandiye. Li gorî raporê, erdnîgarnasê yewnanî Marinusê ji Tîrusê ev nav di nexşeya xwe ya cîhanê ya sedsala duyem a {{pz}} de ku niha winda bûye, bi kar aniye. Nivîskarên romayî Gaius Julius Hyginus û Apuleius ji bo cemsera başûr navê yewnanî yê latînîkirî polus antarcticus bi kar anîne ku ji wir peyva fransî ya kevin ''pole antartike'' (nûjen ''pôle antarctique'')<ref>{{Cite book |sernav=Hyginus 1992, p. 176.}}</ref> ku di sala 1270an de hatiye piştrastkirin û ji wir jî peyva îngilîziya navîn pol antartik ku cara yekem di lêkolîneke ji aliyê nivîskarê îngilîzî Geoffrey Chaucer ve hatiye nivîsandin, hatiye wergirtin.<ref name=":0" /> Ramanên ewropî yên di derbarê hebûna Terra Australis ku parzemîneke berfirehê li başûrê dûr ê cîhanê ye ku ji bo hevsengî kirina axên bakurê [[Ewropa]], [[Asya]] û [[Afrîkaya Bakur]] pêk tîne, wekê têgeheke rewşenbîrî, ji kevnariya klasîk ve hebû. Ji ber vê yekê ''Terra Australis'' navê ku ji bo hemî girseyên bejayî yên hîpotetîk ên ku tê pêşniyar kirin ku li cihê ku niha tê zanîn Antarktîka heye, hatibû bikaranîn.<ref>{{Cite book |sernav=Mericq 1987, pp. 90–91: 'They published maps and charts based on the hypothesis that Tierra del Fuego was the beginning of that Terra Australis. The first person ever to have rights over these lands was Pedro Sancho de la Hoz, who received them through a special decree signed by Emperor Charles V on 24 January 1539.'}}</ref> Îdiaya hebûna axek wisa heta keşfkirina Awistralyayê ku ji aliyê ewropiyan ve hatiye keşfkirin, berdewam kiriye.<ref>{{Cite book |sernav=Scott, Hiatt & McIlroy 2012, pp. 2–3.}}</ref> Di destpêka sedsala 19an de keşifger Matthew Flinders guman li hebûna parzemîneke cuda yê li başûrê Awistralyayê (ku di wê demê wekê New Holland hatiye binavkirin) kiriye û ji ber vê yekê pêşniyar kiriye ku li cihê wê navê "Terra Australis" ji bo [[Awistralya|Awistralyayê]] were bikar anîn.<ref>{{Cite book |sernav=Cawley 2015, p. 130.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=McCrone & McPherson 2009, p. 75.}}</ref> Di sala 1824an de rayedarên kolonyal ên li Sîdneyê bi fermî navê parzemîna New Hollandê wekê Awistralya guhertine û peyva "Terra Australis" wekê referansek ji bo navê Antarktîkayê hiştine. Di dehsalên piştre de, erdnîgaran hevokên wekê "parzemîna Antarktîkayê" bi kar anîne. Wan li cihê vê navê li naveke helbestî geriyane û navên wekê ''Ultima'' û ''Antipodea'' pêşniyar kirine.<ref>{{Cite book |sernav=Cameron-Ash 2018, p. 20.}}</ref> Ji bo binavkirina parzemînê navê Antarktîka di salên 1890î de hatiye pejirandin û bikaranîna yekem ê vê navê ji aliyê kartografê skotlendî John George Bartholomew pêk hatiye.<ref>{{Cite web |url=https://digital.nls.uk/bartholomew/highlights/antarctica.html#:~:text=Edinburgh%20geographer%20and%20mapmaker%20John,since%20the%20first%20century%20AD. |sernav=Highlights from the Bartholomew Archive: The naming of Antarctica}}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Antarctica.svg|thumb|300px|Nexşeyek ku Antarktîkaya Rojhilat li rastê Çiyayên Transantarktîk û Antarktîkaya Rojava li çepê ye, nişan dide.]] Antarktîka ku bi awayekî asîmetrîk li dora cemsera başûr û bi piranî li başûrê çembera Antarktîkayê (ku yek ji pênc çemberên sereke yên firehiyê ye ku nexşeyên cîhanê nîşan didin) cih digire ku ji aliyê [[Okyanûsa Başûr]] ve hatiye dorpêçkirin. Di heman de çem ên avan li Antarktîkayê hene ku çemê herî dirêj ê parzemînê çemê Onyxê ye. Her wiha Antarktîka bi qasê 14,2 milyon km² rûber vedigire ku hema hema du car ji rûbera [[Awistralya|Awistralyayê]] mezintir e ku bi vê rûberê bûye pêncem parzemîna herî mezin ê cîhanê. Xeta perava Antarktîkayê bi qasê 18.000 km dirêj e ku ji sala 1983an vir ve çar celebên peravê li parzemînê hene ku perav ji %44ê peravê ji qeşayên avjenî, ji %38 ji dîwarên qeşayê pêk tê ku li ser keviran dimînin, ji %13 ji deverên qeşayî an jî qiraxa cemedên bilind pêk tê û ji %5ê ji parvên mayî jî ji kevirên vekirî pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |sernav=Antarctica - The World Factbook |malper=www.cia.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en |archive-date=2022-05-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220509192134/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: glaciological and geophysical folio |paşnav=Drewry |pêşnav=D. J. |weşanger=University of Cambridge, Scott Polar Research Institute |tarîx=1983 |isbn=978-0-901021-04-5 |cih=Cambridge}}</ref> Golên ku di binê qeşaya parzemînî de dimînin, bi piranî li geliyên hişk ên McMurdo an jî li gelek oazên cûda çêbûne.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> [[Gola Vostokê]] ku di bin stasyona Vostok a [[Rûsya|Rûsyayê]] de hatiye dîtin, mezintirîn gola binqeşayê ya cîhanê û yek ji mezintirîn golên cîhanê ye. Berê hatiye bawer kirin ku gol bi milyonan salan hatiye girtin lê di roja îro de zanyaran texmîn kirine ku ava golê her 13.000 sal carekê bi helandin û cemidandina hêdî ya qeşayê hatiye guhertin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=David |tarîx=2019-06-27 |sernav=Antarctica |url=https://academic.oup.com/book/62792 |kovar=OUP Academic |ziman=en |doi=10.1093/wentk/9780190641320.001.0001}}</ref> Di mehên havînan de qeşa li qiraxên golan dikare bihele û xendekên şil bi awayekê demkî çêdibin. Di heman demê de li Antarktîkayê hem golên ava şor û hem jî golên ava şirîn hene.<ref name=":1" /> [[Wêne:Mount Vinson from NW at Vinson Plateau by Christian Stangl (flickr).jpg|thumb|Dîmenek ji çiyayê Vînsonê ku li bakurê rojavayê Antarktîkayê ye û bilindeya herî bilind ê Antarktîkayê ye]] Antarktîka ji aliyê Çiyayên Transantarktîk ve hatiye dabeşkirin ku ji erdê Vîktoryayê heta [[Deryaya Rossê]] dirêj dibin ku ev her alî di nav xwe de Antarktîkaya Rojava û Antarktîkaya Rojhilat vedigirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: Earth's Own Ice World |paşnav=Carroll |pêşnav=Michael |weşanger=Springer |tarîx=2018-05-16 |isbn=978-3-319-74623-4 |paşnav2=Lopes |pêşnav2=Rosaly}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ji |pêşnav=Fei |paşnav2=Gao |pêşnav2=Jinyao |paşnav3=Li |pêşnav3=Fei |paşnav4=Shen |pêşnav4=Zhongyan |paşnav5=Zhang |pêşnav5=Qiao |paşnav6=Li |pêşnav6=Yongdong |tarîx=2017-10-16 |sernav=Variations of the effective elastic thickness over the Ross Sea and Transantarctic Mountains and implications for their structure and tectonics |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0040195117302937 |kovar=Tectonophysics |cild=717 |rr=127–138 |doi=10.1016/j.tecto.2017.07.011 |issn=0040-1951}}</ref> Piraniya Antarktîkayê bi tebeqeyên qeşayê ya Antarktîkayê ve hatiye nixumandin ku bi navînî 1,9 km qalindahiya qeşayan hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fretwell |pêşnav=P. |paşnav2=Pritchard |pêşnav2=H. D. |paşnav3=Vaughan |pêşnav3=D. G. |paşnav4=Bamber |pêşnav4=J. L. |paşnav5=Barrand |pêşnav5=N. E. |paşnav6=Bell |pêşnav6=R. |paşnav7=Bianchi |pêşnav7=C. |paşnav8=Bingham |pêşnav8=R. G. |paşnav9=Blankenship |pêşnav9=D. D. |paşnav10=Casassa |pêşnav10=G. |paşnav11=Catania |pêşnav11=G. |paşnav12=Callens |pêşnav12=D. |paşnav13=Conway |pêşnav13=H. |paşnav14=Cook |pêşnav14=A. J. |paşnav15=Corr |pêşnav15=H. F. J. |tarîx=2013-02-28 |sernav=Bedmap2: improved ice bed, surface and thickness datasets for Antarctica |url=https://tc.copernicus.org/articles/7/375/2013/ |kovar=The Cryosphere |ziman=English |weşanger=Copernicus GmbH |cild=7 |hejmar=1 |rr=375–393 |doi=10.5194/tc-7-375-2013 |issn=1994-0416}}</ref> Tebeqeya qeşayê ji xeynî ji xeynî çend oazanên li geliyên hişk ên McMurdo tevahiya parzemînê nixumandine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://antarcticsun.usap.gov/science/4184/ |sernav=The Antarctic Sun: News about Antarctica - The Lost Dry Valleys of the Polar Plateau |malper=antarcticsun.usap.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en |archive-date=2022-01-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220115223943/https://antarcticsun.usap.gov/science/4184/ |url-status=dead }}</ref> Çend çemên qeşayî yên Antarktîkayê ku ber bi refên qeşayî yên Antarktîkayê ve diherikin, pêvajoyeke ku wekê dînamîkên tebeqeyên qeşayê hatine pênasekirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gfdl.noaa.gov/ice-sheet-dynamics/ |sernav=Ice Sheet Dynamics – Geophysical Fluid Dynamics Laboratory |malper=www.gfdl.noaa.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31}}</ref> Antarktîkaya Rojhilat ji Coats Land, Queen Maud Land, Enderby Land, Mac. Robertson Land, Wilkes Land û Victoria Land pêk hatiye. Ji xeynî beşek piçûk, hemî deverên parzemînê di nav nîvkada rojhilat de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctic Climate Evolution |paşnav=Florindo |pêşnav=Fabio |weşanger=Elsevier |tarîx=2008-10-10 |isbn=978-0-08-093161-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yUu-x70CZEcC |paşnav2=Siegert |pêşnav2=Martin}}</ref> Li ser û dora Antarktîkayê gelek girav hene ku piraniya wan giravên volkanîk in û li gorî pîvanên jeolojîk pir ciwan in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://figshare.utas.edu.au/articles/journal_contribution/Origin_and_evolution_of_the_sub-Antarctic_islands_the_foundation/24483391 |sernav=Quilty, Patrick Gerard |malper=figshare.utas.edu.au |roja-gihiştinê=2026-08-31 |doi=10.26749/rstpp.141.1.35}}</ref> Îstîsnayên herî berbiçav giravên [[deşta Kerguelenê]] ne ku girava herî kevin li dora 40 milyon sal berê niha çêbûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Olierook |pêşnav=Hugo K. H. |paşnav2=Jourdan |pêşnav2=Fred |paşnav3=Merle |pêşnav3=Renaud E. |paşnav4=Timms |pêşnav4=Nicholas E. |paşnav5=Kusznir |pêşnav5=Nick |paşnav6=Muhling |pêşnav6=Janet R. |tarîx=2016-04-15 |sernav=Bunbury Basalt: Gondwana breakup products or earliest vestiges of the Kerguelen mantle plume? |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0012821X1630019X |kovar=Earth and Planetary Science Letters |cild=440 |rr=20–32 |doi=10.1016/j.epsl.2016.02.008 |issn=0012-821X}}</ref> Girê Vinson a li çiyayên Ellsworthê bi bilindahiya 4.892 mêtreyê bilindeya herî bilind ê Antarktîkayê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hall Ball Kiwi Mountaineers From Mount Cook To Everest |paşnav=Monteath |pêşnav=Colin |weşanger=Cloudcap |tarîx=1997 |isbn=978-0-938567-42-4 |url=https://www.worldcat.org/title/38585390 |oclc=38585390}}</ref> Çiyayê Erebusa li Girava Rossê volkana herî başûrî ya cîhanê ye û her roj nêzîkê 10 caran diteqe. Xweliya ji teqînên volkanîk 300 kîlometre dûrî kratera volkanîk hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/48987684 |sernav=Antarctica : an encyclopedia from Abbott ice shelf to zooplankton {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en}}</ref> Delîlên hejmareke mezin ji volkanan di bin qeşayê de hene ku ger asta çalakiyê bilind bibe, dibe ku ji bo tebeqeya qeşayê xetereyek çêbike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: Earth's Own Ice World |paşnav=Carroll |pêşnav=Michael |weşanger=Springer |tarîx=2018-05-16 |isbn=978-3-319-74623-4 |paşnav2=Lopes |pêşnav2=Rosaly}}</ref> Qubeya qeşayê ya bi navê Dome Argus li Antarktîkaya Rojhilat e ku bi qasê bilindahiya 4.091 metreyan bilind ew û qada qeşayê ya herî bilind ê Antarktîkayê ye. Ev gir yek ji cihên herî sar û hişk ên cîhanê ye ku germahî ya li vir heya −90 °C ê dadikeve û barîna salane jî bi qasê 1-3 sm ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica And The Arctic Circle, A Geographic Encyclopedia Of The Earth's Polar Regions |tarîx=2014-04-01 |url=http://archive.org/details/antarctica-and-the-arctic-circle-2-volumes-a-geographic-encyclopedia-of-the-earths-polar-regions}}</ref> == Dîroka jeolojîk == Ji dawiya serdema meoproterozoîkê heta serdema kretasyeyê, Antarktîka beşek ji superparzemîna [[Gondwana|Gondwanayê]] bû û parzemîn bi pêvajoya tevgerên Antarktîkaya îro ji ber ku Gondwana hêdî hêdî ji hev perçe bûye, li dora 183 milyon sal berê îro ava bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctic News Clips |weşanger=National Science Foundation |tarîx=1995 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=HcTrAAAAMAAJ&pg=PA109}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> Di demek dirêj a serdema fanerozoyîkê de Antarktîka xwedî avhewayek tropîkal ê nerm bû û ew bi daristanên berfireh nixumandî bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Klages |pêşnav=Johann P. |paşnav2=Salzmann |pêşnav2=Ulrich |paşnav3=Bickert |pêşnav3=Torsten |paşnav4=Hillenbrand |pêşnav4=Claus-Dieter |paşnav5=Gohl |pêşnav5=Karsten |paşnav6=Kuhn |pêşnav6=Gerhard |paşnav7=Bohaty |pêşnav7=Steven M. |paşnav8=Titschack |pêşnav8=Jürgen |paşnav9=Müller |pêşnav9=Juliane |paşnav10=Frederichs |pêşnav10=Thomas |paşnav11=Bauersachs |pêşnav11=Thorsten |paşnav12=Ehrmann |pêşnav12=Werner |paşnav13=van de Flierdt |pêşnav13=Tina |paşnav14=Pereira |pêşnav14=Patric Simões |paşnav15=Larter |pêşnav15=Robert D. |tarîx=2020 |sernav=Temperate rainforests near the South Pole during peak Cretaceous warmth |url=https://www.nature.com/articles/s41586-020-2148-5 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=580 |hejmar=7801 |rr=81–86 |doi=10.1038/s41586-020-2148-5 |issn=1476-4687}}</ref> === Serdema paleozoyîkê (539–252 milyon sal berê) === [[Wêne:Glossopteris sp. (fossil leaf) (Permian; Antarctica) 1 (49063572172) (cropped).jpg|thumb|300px|Ji serdema permeya Antarktîkayê pelgeke ''Glossopteris sp.'' yê]] Germbûna berdewam bûye sedem ku piraniya Gondwanayê ziwa bibe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Vegetation of Antarctica Through Geological Time |paşnav=Cantrill |pêşnav=David J. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012-11-22 |isbn=978-0-521-85598-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=sOGH4xaioRUC |paşnav2=Poole |pêşnav2=Imogen}}</ref> Di serdema triyasiyê de Antarktîka ji aliyê cûreyeke giyayên bi tov (pteridosperms) ve serdest bû ku ji cinsê Dicroidiumê bûn ku wekê daran mezin dibûn. Florayên din ên triasiyê ginkgophytes, sîkadofites, darên konîfer û sphenopsid bûn. Tetrapod (ajaleke çar ling) cara yekem di serdema triyasiya destpêkê de li Antarktîkayê hatine dîtin û fosîlên herî kevn ên naskirî di formasyona fremouw a çiyayên Transantarktîkê de hatine dîtin. Sînapsîd (ku wekê "xijendeyên mîna memikdaran" jî têne zanîn) cureyên wekê Lystrosaurus di nav de hebû û di serdema triyasiya destpêkê de zêde bûn. Nîvgirava Antarktîkayê di serdema jurasiyê de (206 heta 146 milyon sal berê) dest bi avakirina xwe kiriye. Afrîka di serdema jurasiyê li de dora 160 milyon sal berê ji Antarktîkayê dabeş bûye û piştre jî di serdema kretasiya destpêkê de nîvgirava Hindistanê (nêzîkî 125 milyon sal berê) ji heman parzemînan dabeş bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rolland |pêşnav=Yann |paşnav2=Bernet |pêşnav2=Matthias |paşnav3=van der Beek |pêşnav3=Peter |paşnav4=Gautheron |pêşnav4=Cécile |paşnav5=Duclaux |pêşnav5=Guillaume |paşnav6=Bascou |pêşnav6=Jérôme |paşnav7=Balvay |pêşnav7=Mélanie |paşnav8=Héraudet |pêşnav8=Laura |paşnav9=Sue |pêşnav9=Christian |paşnav10=Ménot |pêşnav10=René-Pierre |tarîx=2019-01-15 |sernav=Late Paleozoic Ice Age glaciers shaped East Antarctica landscape |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0012821X18306460 |kovar=Earth and Planetary Science Letters |cild=506 |rr=123–133 |doi=10.1016/j.epsl.2018.10.044 |issn=0012-821X}}</ref> Piştê kêmbûna qeşayê di nîvê duyem ê serdema permiyana destpêkê de, erd ji aliyê glossopterids (komeke nebatan a tovkirî ya nemabûyî ya bê xizmên zindî) ve serdest bû ku nebata herî berbiçav Glossopteris bû ku dareke wekê ku di axên tijî av de şîn dibe, hatiye şîrove kirin ku depoyên komirê yên berfireh çêkirine. Nebatên din ên ku di dema Permiyeyê de li Antarktîkayê hatine dîtin ''Cordaitales'', ''sphenopsids'', ''ferns'' û ''lycophytes'' in.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Vegetation of Antarctica Through Geological Time |paşnav=Cantrill |pêşnav=David J. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012-11-22 |isbn=978-0-521-85598-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=sOGH4xaioRUC |paşnav2=Poole |pêşnav2=Imogen}}</ref> Di dawiya serdema permiyeyê de avhewa li ser piraniya [[Gondwana|Gondwanayê]] hişktir û germtir bûye û ekosîstemên daristanên ''glossopteridan'' wekê beşek ji bûyera tunebûna permî-triyasî hilweşiyane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Past Antarctica: Paleoclimatology and Climate Change |paşnav=Franganillo |pêşnav=Marc Oliva i |weşanger=Elsevier Science & Technology |tarîx=2020 |isbn=978-0-12-817925-3 |paşnav2=Fernandez |pêşnav2=Jesus Ruiz}}</ref> Di serdema paleozoyîkê de ti delîl tinene ku nîşan bide ka tetrapod li Antarktîkê jiyane an na.<ref name=":2">{{Cite web |url=https://pubs.usgs.gov/of/2007/1047/ea/of2007-1047ea047.pdf |sernav=Collinson, James; William R., Hammer (2007). Migration of Triassic tetrapods to Antarctica (PDF). 10th International Symposium on Antarctic Earth Sciences.}}</ref> === Serdema mezozoîkê (252–66 milyon sal berê) === Germbûna berdewam piraniya Gondwanayê zuwa kiriye. Di serdema triyasiyê de, Antarktîka ji aliyê fernên tovkirî (pteridosperms) ve serdest bû ku beşek cinsê dicroidium bûn ku wekê daran mezin dibûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Icehouse to hothouse: floral turnover, the Permian–Triassic crisis and Triassic vegetation |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012 |rr=105–160 |isbn=978-0-521-85598-3 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Cantrill |pêşnavê-edîtor=David J. |url=https://www.cambridge.org/core/books/vegetation-of-antarctica-through-geological-time/icehouse-to-hothouse-floral-turnover-the-permiantriassic-crisis-and-triassic-vegetation/2A62935F027160A42A76FDD1199FA5C3 |paşnavê-edîtor2=Poole |pêşnavê-edîtor2=Imogen |doi=10.1017/CBO9781139024990.004}}</ref> Florayên din ên serdema triyasiyê ginkgophytes, sîkadofît, konîfer û sphenopsîdan bûn. Tetrapod cara yekem di serdema triyasiya destpêkê de li Antarktîkayê hatine dîtin û fosîlên herî kevn ên naskirî di formasyona fremouw a [[Rêzeçiyayên Transantarktîk|çiyayên Transantarktîkê]] de hatin dîtin.<ref name=":2" /> Sînapsîd (ku wekî "xijendeyên mîna memikan" jî têne zanîn) cureyên wek ''Lystrosaurus'' vedihewîne û di serdema triyasiya destpêkê de gelek zêdetir bûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Early Evolutionary History of the Synapsida |paşnav=Kammerer |pêşnav=Christian F. |weşanger=Springer London, Limited |tarîx=2013 |isbn=978-94-007-6841-3 |paşnav2=Angielczyk |pêşnav2=Kenneth D. |paşnav3=Fröbisch |pêşnav3=Jörg}}</ref> Nîvgirava Antarktîkayê di serdema jurasiyê de (206 heta 146 milyon sal berê) dest bi avakirina xwe kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Birkenmajer |pêşnav=K. |tarîx=1994 |sernav=Evolution of the Pacific margin of the northern Antarctic Peninsula: an overview |url=https://link.springer.com/10.1007/BF00210547 |kovar=Geologische Rundschau |ziman=en |cild=83 |hejmar=2 |rr=309–321 |doi=10.1007/BF00210547 |issn=0016-7835}}</ref> Afrîka di serdema jurayê de li dora 160 milyon sal berê ji Antarktîkayê dabeş bûye û piştre di derdema kretasye ya destpêkê de (dora 125 milyon sal berê) [[nîvgirava Hindistanê]] ji hev dabeş bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Gaina |pêşnav=Carmen |paşnav2=Müller |pêşnav2=R. Dietmar |paşnav3=Brown |pêşnav3=Belinda |paşnav4=Ishihara |pêşnav4=Takemi |paşnav5=Ivanov |pêşnav5=Sergey |tarîx=2007-07-01 |sernav=Breakup and early seafloor spreading between India and Antarctica |url=https://doi.org/10.1111/j.1365-246X.2007.03450.x |kovar=Geophysical Journal International |cild=170 |hejmar=1 |rr=151–169 |doi=10.1111/j.1365-246X.2007.03450.x |issn=0956-540X}}</ref> Darên ginkgo, konîfer, Bennettitale, nebatên poçikê hespan, fern û sikad di wê demê de pir bûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Vegetation of Antarctica Through Geological Time |paşnav=Cantrill |pêşnav=David J. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012-11-22 |isbn=978-0-521-85598-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=sOGH4xaioRUC |paşnav2=Poole |pêşnav2=Imogen}}</ref> Nêzîkê 80 milyon sal berê nebatên kulîlkdar bûne komên nebatan ên herî cihêreng ên li ser parzemînê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Barreda |pêşnav=Viviana D. |paşnav2=Palazzesi |pêşnav2=Luis |paşnav3=Olivero |pêşnav3=Eduardo B. |tarîx=2019 |sernav=When flowering plants ruled Antarctica: evidence from Cretaceous pollen grains |url=https://nph.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/nph.15823 |kovar=New Phytologist |ziman=en |cild=223 |hejmar=2 |rr=1023–1030 |doi=10.1111/nph.15823 |issn=0028-646X}}</ref> Her çiqas darên behîvê yên başûr (Nothofagus) ber bi dawiya kretasyeyê ve berbiçav bin jî li Antarktîkaya Rojava daristanên pelderzî di seranserê serdema kretasyeyê de (146–66 milyon sal berê) de serdest bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Crame |pêşnav=J. A. |tarîx=1989 |sernav=Origins and evolution of the Antarctic biota: an introduction |url=https://www.lyellcollection.org/doi/10.1144/GSL.SP.1989.047.01.01 |kovar=Geological Society, London, Special Publications |ziman=en |cild=47 |hejmar=1 |rr=1–8 |doi=10.1144/GSL.SP.1989.047.01.01 |issn=0305-8719}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the Antarctic |paşnav=Riffenburgh |pêşnav=Beau |weşanger=Routledge |tarîx=2006-10-25 |isbn=978-1-135-87866-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_mUPEAAAQBAJ}}</ref> Her çiqas tenê çend cinsên dînezorên Antarktîkayê (Cryolophosaurus û Glacialisaurus, ji Formasyona Hanson a serdema jurasiya destpêka çiyayên Transantarktîkê<ref>{{Cite web |url=http://www.app.pan.pl/archive/published/app52/app52-657.pdf |sernav=Anatomy of a basal sauropodomorph dinosaur from the Early Jurassic Hanson Formation of Antarctica}}</ref> û Antarctopelta, Trinisaura, Morrosaurus û Imperobator ji kretasya dereng a nîvgirava Antarktîkayê) hatine vegotin, Ammonît li deryayên derdora Antarktîkayê pir belav bûn û dînezor jî hebûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Coria |pêşnav=Rodolfo A. |paşnav2=Moly |pêşnav2=Juan J. |paşnav3=Reguero |pêşnav3=Marcelo |paşnav4=Santillana |pêşnav4=Sergio |paşnav5=Marenssi |pêşnav5=Sergio |tarîx=2013-04-01 |sernav=A new ornithopod (Dinosauria; Ornithischia) from Antarctica |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0195667112001784 |kovar=Cretaceous Research |cild=41 |rr=186–193 |doi=10.1016/j.cretres.2012.12.004 |issn=0195-6671}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rozadilla |pêşnav=Sebastián |paşnav2=Agnolin |pêşnav2=Federico L. |paşnav3=Novas |pêşnav3=Fernando E. |paşnav4=Aranciaga Rolando |pêşnav4=Alexis M. |paşnav5=Motta |pêşnav5=Matías J. |paşnav6=Lirio |pêşnav6=Juan M. |paşnav7=Isasi |pêşnav7=Marcelo P. |tarîx=2016-01-01 |sernav=A new ornithopod (Dinosauria, Ornithischia) from the Upper Cretaceous of Antarctica and its palaeobiogeographical implications |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0195667115300677 |kovar=Cretaceous Research |cild=57 |rr=311–324 |doi=10.1016/j.cretres.2015.09.009 |issn=0195-6671}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ely |pêşnav=Ricardo C. |paşnav2=Case |pêşnav2=Judd A. |tarîx=2019-09-01 |sernav=Phylogeny of a new gigantic paravian (Theropoda; Coelurosauria; Maniraptora) from the Upper Cretaceous of James Ross Island, Antarctica |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0195667118300120 |kovar=Cretaceous Research |cild=101 |rr=1–16 |doi=10.1016/j.cretres.2019.04.003 |issn=0195-6671}}</ref> === Serdema senozoyîkê (66–10 milyon sal berê) === [[Wêne:Eocene-Paleocene-circumpolar.svg|thumb|Pêkhatina herika çerxa derdorî ya Antarktîkayê ji perçebûna dawî ya pira bejahî ya Antarktîkayê]] Di destpêka serdema paleojenê de girêdana pira bejahî ya pira Antarktîkayê, Antartîkayê bi Amerîkaya Başûr û her wiha bi başûrê rojhilatê Awistralyayê ve berdewam kiriye. Fauna ji Formasyona La Mesetaya li nîvgirava Antarktîkayê ku dîroka wê vedigere serdema eosenê, pir dişibihe faunayên wekhev ên Amerîkaya Başûr ku ajalên wekê ajalên bi kîsik (marsupials), xenarthran, litoptern û ungulatesê bi sim û her wiha gondwanatheres û dibe ku meridiolestidans hebûn. Hatiye texmînkirin ku ajalên bi kîsik di destpêka eosenê de ji Amerîkaya Başûr bi rêya Antarktîkayê belavê Awistralyayê bûne. Nêzîkê 53 milyon sal berê Awistralya û Gîneya Nû ji Antarktîkayê veqetiyane û Deriyê Tazmanyayê vebûye. Modelên erdnîgariya Antarktîkayê nîşan didin ku ev herikîn û her wiha çerxa paşvegerê ya xwedî kirinê ji ber kêmbûna asta CO₂yê çêbûye û bûye sedema afirandina qeşayên piçûk û qeşayên mayînde yên cemserî. Her ku asta CO₂yê zêdetir kêm bûye, qeşayê dest bi berfirehbûneke bilez kiriye û cihê daristanên ku heta wê demê Antarktîkayê vedişartin girtiye. Ekosîstemên tundrayê li Antarktîkayê heta 14 û 10 milyon sal berê niha hebûna xwe berdewam kirine û piştre sarbûna zêdetir bûye sedema tunekirina van tundrayan. === Serdema hemdem === Her çiqas jeolojiya Antarktîkayê bi piranî ji aliyê qeşaya parzemînî ve hatibe veşartin jî, parzemîn dikare bi teknîkên wekê ji hestkirina ji dûr ve, radara ku di bin erdê de derbas dibe û wêneyên satelîtê werin lêkolîn kirin. Ji aliyê jeolojîk ve, Antarktîkaya Rojava pir dişibihe Andên Amerîkaya Başûr. Nîvgirava Antarktîkayê bi bilindbûna jeolojîk û veguherîna sedîmentên binê deryayê ku veguheriye kevirên metamorfîk, çêbûye. Antarktîkaya Rojava bi yekbûna çend plakayên parzemînî çêbûye ku di encamê de hejmarek rêzeçiyayên li herêmê çêbûne ku rêzeçiyayên herî berbiçav çiyayên Ellsworthê bûn. Hebûna sîstema rift a Antarktîkaya Rojava bûye sedema volkanîzma li ser sinorê di navbera Antarktîkaya Rojava û Rojhilat de û her wiha bûye sedema çêbûna çiyayên Transantarktîkê. Antarktîka Rojhilat ji aliyê jeolojîk ve devereke pirreng e. Avabûna Antarktîka Rojhilat di serdema arkeyî (4.000 –2.500 milyon sal berê) de dest pê kiriye û di serdema kambriyê de rawestiyaye. Herêm li ser kratoneke kevirî hatiye avakirin ku bingeha mertala prekambriyê ava kiriye. Li ser bingehê komir û kevirên qûmê, kevirên kilsinî û şêl hene ku di serdemên devonî û jurasiyê de hatine danîn ku çiyayên Transantarktîkê çêbikin. Li deverên peravê çiyayên wekê rêzeçiyayê Shackletonê û Vîktorya Land û hinek şikestekên tektonîk çêbûne. Komir cara yekem li Antarktîkayê li nêzîkê çiyayên Beardmoreyê ji aliyê Frank Wild ve di sefera Nimrod de di sala 1907an de hatiye tomar kirin û tê zanîn ku komirê pileya nizm li gelek deverên çiyayên Transantarktîkê heye. Çiyayên prens Charles depoyên hesinê vedihewînin û li Deryaya Rossê jî qadên neftê û gaza xwezayî hene. == Avhewa == {{multiple image | direction = vertical | total_width = 300 | header = | footer = | image1 = Fryxellsee Opt.jpg | alt1 = | caption1 = Qeşaya şîn ku gola Fryxell a li çiyayên Transantarktîkê nixumandiye | image2 = AntarcticaSummer.jpg | alt2 = | caption2 = Di meha kanûna sala 2006an de şert û mercên nerm ê li nêzîkê peravê }} Antarktîka parzemîna herî sar, parzemîna herî bi bahoz û parzemîna herî hişk ê Dinyayê ye. Li nêzîkê peravên parzemînê, germahî di havînê de dikare ji 10 °C ê derbas bibe û di mehên zivistanê de heya -40 °C dadikeve. Li ser deverên bilind ên navendî, germahî di mehên havînê de dikare heya -30 °C dakeve û di mehên zivistanê de jî germahiya heman deverê heya -80 °C ê dadikeve. Germahiya hewayê ya xwezayî ya herî nizm a ku li ser Erdê hatiye tomarkirin di 21ê tîrmeha sala 1983an de li stasyona Vostok a Rûsyayê li Antarktîkayê bi qasê -89.2 °C hatiye tomarkirin. Di sala 2010an de bi rêya satelîta germahiyeke hewayê germahiya parzemînê bi qasê −94.7 °C hatiye tomar kirin lêbelê dibe ku ji ev rêje ji sermaya li ser rûyê erdê bi bandor bûye ku li bilindahiya 2 mêtre li jorê rûyê erdê nehatiye tomar kirin ku ji bo tomarên fermî yên germahiya hewayê tê xwestin. Ji ber ku piraniya Antarktîkayê ji asta deryayê ji 3.000 mêtre bilindtir e, Antarktîka ji herêma Arktîkê sartir e. Germahiya Okyanûsa Arktîkê bi rêya qeşaya deryayê ya Arktîkê ber bi parzemînê ve hatiye veguhastin û bi awayê hewaya li herêma Arktîkê nerm dibe. Antarktîka çoleke cemserî ye ku barîna parzemînê kêm e. Parzemîn salane bi navînî nêzîkê 150 mm av werdigire ku bi piranî bi awayê şilopeyê ye. Deverên navxweyî hişktir e û di tevahiya salê herî zêde bi qasê 50 mm baran werdigire lê herêmên peravê bi gelemperî ji 200 mm zêdetir baran werdigirin. Li çend deverên qeşaya şîn, ba û sublîmasyon ji berfa ku dibare zêdetir berfê radike. Li geliyên hişk, heman bandor li ser bingehek kevirî çêdibe ku dibe sedema jîngeheke bêber û hişk. === Cudahiyên herêmî === Antarktîkaya Rojhilat ji ber bilindahiya xwe ya bilind ve ji Antarktîkaya Rojava sartir e. Eniyên hewayê bi zêde derbasê deverên navendî yên parzemînê nabin ku ev jî dibe sedem ku navenda parzemînê sar û hişk bimînin û dibe sedema ku bayên deverê bi leza nerm bimînin. Barîna berfa li beşa perava Antarktîkayê barîneke pir gelemperî ye ku li wir di nav 48 demjimêran de berf dikare bi qasê 1.22 mêtreyê bibare. Li qiraxa parzemînê, bayên katabatîk ên bihêz ên ji platoya cemserî pir caran bi hêza bahozê çêdibin. Di mehên havînê de ji ber ku her roj 24 demjimêrên tîrêjên rojê li wir tên wergirtin, li Cemsera Başûr ji ekvatorê zêdetir tîrêjên rojê digihîjin rûyê erdê. === Guherîna avhewayê === Tevê devera xwe yê îzolekirî, Antarktîka di dehsalên dawî de ji ber belavbûna gazên serayê, germ bûye û hinek ji beşên qeşayên xwe winda kiriye. Antarktîkaya Rojava ji sala 1950an heta sala 2000an di heyamên dehsalan de ji 0,1 °C zêdetir germ bûye û nîvgirava Antarktîkayê ya ku li ber çavan e ji nîvê sedsala 20an vir ve bi qasê 3 °C germ bûye. Antarktîkaya Rojhilat ku li gorî Antarktîkaya Rojava sar e û avhewaya deverê sekan (stabîl) heta salên 2000î germahî nîşan nedaye. Li dora Antarktîkayê, Okyanûsa Başûr ji her okyanûseke din zêdetir germahiya okyanûsê kişandiye û li kûrahiyên bi qasê 2.000 mêtreyan germbûneke berbiçav çêbûye. Li dora Antarktîka Rojava, okyanûs ji sala 1955an vir ve bi qasê 1 °C germ bûye. Germbûna Okyanûsa Başûr a li dora Antarktîkayê bûye sedema qelsbûn an jî hilweşîna refikên qeşayên ku li derveyî qeşayan digeriyan û hevsengiya wan pêk dianiyan. Her çiqas perê qeşayên Antarktîkaya Rojhilat ku berdewam dike ku li hundirê welêt qeşayê zêde bike jî gelek cemedên peravê giraniya xwe winda dikin û paşve dikişin ku ev jî dibe sedema windabûna giştî ya qeşayên li seranserê Antarktîkayê. Hatiye payîn ku heta sala 2100an ku windabûna qeşaya li Antarktîkayê bi qasê 11 santî metreyan bilindbûna asta deryayê ya gerdûnî zêde bike. Bi germbûna zêdetir re îhtimala bêîstîqrariyê pir zêdetir dibe û dikare bilindbûna asta deryayê ya gerdûnî ya sedsala 21ê du caran zêdetir bike. Ava heliyayî ya nû ya ji qeşayê ava binê Antarktîkayê ya şor firk dike û şaneya jêrîn a gera serûbinkirina Okyanûsa Başûr (SOOC) qels dike. Her çiqas bandorên tevahî tê payîn ku di nav çend sedsalan de çêbibin jî, li gorî hinek lêkolînan, hilweşîna tevahî ya SOOCê dikare di navbera 1.7 °C û 3 °C germbûna gerdûnî de çêbike. Ev barîna kêm ê li nîvkada başûr û barîna zêde yê li nîvkada bakur, dibe sedema kêmbûna masîgirî ya li Okyanûsa başûr û hilweşîna potansiyel a hinek ekosîstemên deryayî vedigire. Her çiqas gelek cureyên Antarktîkayê nehatibin keşifkirin jî, zêdebûna flora Antarktîkayê ya belgekirî heye û ji u bo parastina jîngeheke guncavê faunayên mezin ên wekê pengûenan zehmetî hene. Helandina erdên cemed girtî dibe ku ji bo erdên bê cemed bibe sedema gazên serayê û qirêjiya cemedgirtî ya berê ku bi helandinê re derdikeve holê. Germbûna Antarktîkayê û guhertinên têkildar di gera Okyanûsa Başûr de dikarin bandorê li şêwazên avhewayê yên li hinek deverên Afrîkayê jî bikin ku dikare bandor li barîna herêmî û guherîna germahiyê bike. Ji ber ku germahiya gerdûnî li dora 3°C zêde bûye, deverên xeternak ên wekê Hewza Wilkes û Hewza Aurora dibe ku di nav 2.000 salan de bimînin di bin avê de û dibe ku li van deveran bilindbûna asta deryayê bigihîje 6,4 metreyan. Ger germahî ji asta sala 2020an 2 °C kêmtir nebe, ihtimal heye ku qata qeşayê ya Antarktîkaya Rojava bi tevahî bihele. Hatiye payîn ku windabûna vê qata qeşayê heye bi tevahî ji holê rabe ev pêvajo bi qasê 500 û 13.000 sal berxwe bide. Ger qeşaya bilind hilweşe dibe ku asta deryayê bi qasê 3,3 mêtre bilind bibe û bi helandina qeşayên li ser çiyayan qeşayên bilind jî dibe ku asta deryayê bi qasê 4,3 metreyan bilind bike. Qata qeşaya Antarktîkaya Rojhilat ku li gorî deverên qeşayî yên din gelek aram e tenê dikare bi qasê 0,5 mête heta 0,9 mêtreyê asta deryayê bilind bike ku ev jî beşek piçûk ê ji bilind bûna 53,3 mêtreyan e ku di tevahiya helandina qata qeşayê de pêk tê. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commons|Antarctica|Antarktîka}} {{Parzemîn}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Antarktîka| ]] [[Kategorî:Cîhan]] [[Kategorî:Parzemîn]] jx07j81upmfayfv4mxkak65hz64ufqp 2090493 2090492 2026-09-02T07:02:45Z Penaber49 39672 /* Serdema mezozoîkê (252–66 milyon sal berê) */ 2090493 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdanka giştî}} '''Antarktîka'''<ref>{{Îzolî, 2007|r=1138|jêgirtin=Antarktîka}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ferhenga Erdnîgarîyê (Coğrafya)|Ferhenga Erdnîgarîyê]]|paşnav=Önen|pêşnav=Abdurrahman |weşanger=Stembol: Doz|sal=2008|rûpel=36}}</ref> yan jî '''Antarktîk'''{{Çavk}} ({{Bi-la|Antarctica}}) yek ji [[parzemîn]]ên cîhanê ye ku parzemîna herî başûr ê dinyayê û parzemîna herî kêm nifûs a cîhanê ye. Parzemîn bi tevahî li başûrê çembera Antarktîkayê ye û ji aliyê [[Okyanûsa Başûr]] (ku wekê Okyanûsa Antarktîkayê jî tê zanîn) ve hatiye dorpêçkirin ku [[Cemsera Başûr]] a erdnîgarî vedihewîne. Di heman demê de Antarktîka pêncem parzemîna herî mezin ê cîhanê ye ku bi qasê ji %40 ji [[Ewropa|Ewropayê]] mezintir e û rûbera parzemînê bi qasê 14.200.000 km² rûerd (an rûqeşa) vegirtiye. Piraniya Antarktîkayê bi qata qeşayê ya Antarktîkayê ve hatiye nixumandin ku qalindahiya navînî ya qeşayê bi qasê 1,9 km ye. Antarktîka bi navînî parzemîna herî sar, herî hişke û parzemîna herî bi ba û bahoz ê cîhanê ye û parzemîn ji asta deryayê xwedî bilindahiyeke navînî ye. Antarktîka bi piranî ji çoleke cemserî pêk hatiye ku barîna salane li peravê zêdetirî 200 mm ye û berf û barana li hundirê parzemînê gelek kêm e. Qeşayên parzemîn di warê ava şîrîn de gelek dewlemend e ku nêzîkê ji %70ê rezervên ava şirîn ên cîhanê li Antarktîkayê cemedgirtî ye. Hatiye payîn ger ku qeşaya Antarktîkayê bihele, dê asta deryayê ya [[Cîhan|cîhanê]] bi qasê 60 mêtreyan bilind bibe. Her wiha Antarktîka xwediyê rekora germahiya herî nizm a pîvandî yê li ser rûyê [[Dinya (gerstêrk)|Erdê]] ye ku nizmahiya germahiya bi qasê −89.2 °C hatiye pîvandin. Germahiya herêmên peravê di havînê de dikare bi qasê 10 °C bilind bibe. Cureyên xwemaliyên ajalan kêzik, nematod, pengûen, fok û tardigrad in. Li cihên ku nebat lê hene, bi piranî bi awayê liken an kevzê ye. Refên qeşayê yên Antarktîkayê dibe ku cara yekem di sala 1820an de, di dema sefereke rûsî de ku ji aliyê Fabian Gottlieb von Bellingshausen û Mikhail Lazarev ve hatibû birêvebirin, hatine dîtin. Di dehsalên piştê seferên wan, di seferên fransî, amerîkî û brîtanî de li parzemînê lêkolînên zêdetir hatine kirin. Yekem derketina piştrastkirî ya Antarktîkayê ji aliyê tîmeke norwêcî ve di sala 1895an de pêk hatiye. Di destpêka sedsala 20an de, çend seferên navxwe yên parzemînê çêbûne. Lêkolînerên brîtanî Douglas Mawson, Edgeworth David û Alistair Mackay yekem kes bûn ku di sala 1909an de gihîştine [[Cemsera Başûr]] a manyetîkî û cemsera başûr a erdnîgarî jî yekem car di sala 1911an de lêkolînerê norwêcî Roald Amundsen gihiştiye cemserê. Ji aliyê îdarî ve Antarktîka ji aliyê nêzîkê 30 welatan ve tê birêvebirin ku hemî jî endamên sîstema peymana Antarktîkayê ya sala 1959an in. Li gorî şertên peymanê, çalakiyên leşkerî, kolandinên kanên madenê, teqînên nukleerî û avêtina bermayiyên nukleerî li Antarktîkayê qedexe ne. Geştiyarî, masîgirtin û lêkolîn çalakiyên sereke yên mirovan li Antarktîkayê û li derdora Antarktîkayê hene. Di mehên havînê de nêzîkê 5.000 kes li stasyonên lêkolînê dimînin û ev hejmar di mehên zivistanê de dadikeve 1.000 kesan. Her çiqas parzemîn dûr be jî, çalakiyên mirovan bi rêya qirêjî, guherîna avhewayê û bi rêya tenikbûna [[tebeqeya ozonê]] bandoreke neyînî li ser Antarktîkayê dihêle. Helîna qata qeşayê ya [[Antarktîkaya Rojava]] ya ku potansiyeleke nearam e, di pêşbîniyên bilindbûna [[asta deryayê]] yên di asta sedsalê de bûye sedema nezelaliyeke herî mezin û heman helîn bandorê li ser serûbinkirina gera [[Okyanûsa Başûr]] jî dike ku di dawiyê de dikare bibe sedema bandorên girîng li ser avhewaya [[Nîvkada Başûr]] û hilberîna Okyanûsa Başûr. == Etîmolojî == [[Wêne:1657 map Polus Antarcticus.jpg|thumb|Nexşeya cemserî ya herî başûrê Dinyayê]] Navê ku ji parzemînê hatiye dayîn ji peyva antarktîka hatiye ku ji peyva fransî ya navîn ''antartique'' an ''antarctique'' ('li hemberî Arktîkê') û piştre ji peyva latînî ''antarcticus'' ('li hemberî bakur') hatiye. Navê Antarktîkus ji peyvên yewnanî ἀντι- ('dij-') û ἀρκτικός (arktikos, 'ya hirçê [Ursa Major], bakur') hatiye.<ref name=":0">{{Cite book |sernav=Lettinck 2021, p. 158.}}</ref> Fîlozofê yewnanî Arîstoteles li dora 350 {{bz}} de di ''Meteorolojiyê'' de li ser "herêma Antarktîkê" nivîsandiye. Li gorî raporê, erdnîgarnasê yewnanî Marinusê ji Tîrusê ev nav di nexşeya xwe ya cîhanê ya sedsala duyem a {{pz}} de ku niha winda bûye, bi kar aniye. Nivîskarên romayî Gaius Julius Hyginus û Apuleius ji bo cemsera başûr navê yewnanî yê latînîkirî polus antarcticus bi kar anîne ku ji wir peyva fransî ya kevin ''pole antartike'' (nûjen ''pôle antarctique'')<ref>{{Cite book |sernav=Hyginus 1992, p. 176.}}</ref> ku di sala 1270an de hatiye piştrastkirin û ji wir jî peyva îngilîziya navîn pol antartik ku cara yekem di lêkolîneke ji aliyê nivîskarê îngilîzî Geoffrey Chaucer ve hatiye nivîsandin, hatiye wergirtin.<ref name=":0" /> Ramanên ewropî yên di derbarê hebûna Terra Australis ku parzemîneke berfirehê li başûrê dûr ê cîhanê ye ku ji bo hevsengî kirina axên bakurê [[Ewropa]], [[Asya]] û [[Afrîkaya Bakur]] pêk tîne, wekê têgeheke rewşenbîrî, ji kevnariya klasîk ve hebû. Ji ber vê yekê ''Terra Australis'' navê ku ji bo hemî girseyên bejayî yên hîpotetîk ên ku tê pêşniyar kirin ku li cihê ku niha tê zanîn Antarktîka heye, hatibû bikaranîn.<ref>{{Cite book |sernav=Mericq 1987, pp. 90–91: 'They published maps and charts based on the hypothesis that Tierra del Fuego was the beginning of that Terra Australis. The first person ever to have rights over these lands was Pedro Sancho de la Hoz, who received them through a special decree signed by Emperor Charles V on 24 January 1539.'}}</ref> Îdiaya hebûna axek wisa heta keşfkirina Awistralyayê ku ji aliyê ewropiyan ve hatiye keşfkirin, berdewam kiriye.<ref>{{Cite book |sernav=Scott, Hiatt & McIlroy 2012, pp. 2–3.}}</ref> Di destpêka sedsala 19an de keşifger Matthew Flinders guman li hebûna parzemîneke cuda yê li başûrê Awistralyayê (ku di wê demê wekê New Holland hatiye binavkirin) kiriye û ji ber vê yekê pêşniyar kiriye ku li cihê wê navê "Terra Australis" ji bo [[Awistralya|Awistralyayê]] were bikar anîn.<ref>{{Cite book |sernav=Cawley 2015, p. 130.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=McCrone & McPherson 2009, p. 75.}}</ref> Di sala 1824an de rayedarên kolonyal ên li Sîdneyê bi fermî navê parzemîna New Hollandê wekê Awistralya guhertine û peyva "Terra Australis" wekê referansek ji bo navê Antarktîkayê hiştine. Di dehsalên piştre de, erdnîgaran hevokên wekê "parzemîna Antarktîkayê" bi kar anîne. Wan li cihê vê navê li naveke helbestî geriyane û navên wekê ''Ultima'' û ''Antipodea'' pêşniyar kirine.<ref>{{Cite book |sernav=Cameron-Ash 2018, p. 20.}}</ref> Ji bo binavkirina parzemînê navê Antarktîka di salên 1890î de hatiye pejirandin û bikaranîna yekem ê vê navê ji aliyê kartografê skotlendî John George Bartholomew pêk hatiye.<ref>{{Cite web |url=https://digital.nls.uk/bartholomew/highlights/antarctica.html#:~:text=Edinburgh%20geographer%20and%20mapmaker%20John,since%20the%20first%20century%20AD. |sernav=Highlights from the Bartholomew Archive: The naming of Antarctica}}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Antarctica.svg|thumb|300px|Nexşeyek ku Antarktîkaya Rojhilat li rastê Çiyayên Transantarktîk û Antarktîkaya Rojava li çepê ye, nişan dide.]] Antarktîka ku bi awayekî asîmetrîk li dora cemsera başûr û bi piranî li başûrê çembera Antarktîkayê (ku yek ji pênc çemberên sereke yên firehiyê ye ku nexşeyên cîhanê nîşan didin) cih digire ku ji aliyê [[Okyanûsa Başûr]] ve hatiye dorpêçkirin. Di heman de çem ên avan li Antarktîkayê hene ku çemê herî dirêj ê parzemînê çemê Onyxê ye. Her wiha Antarktîka bi qasê 14,2 milyon km² rûber vedigire ku hema hema du car ji rûbera [[Awistralya|Awistralyayê]] mezintir e ku bi vê rûberê bûye pêncem parzemîna herî mezin ê cîhanê. Xeta perava Antarktîkayê bi qasê 18.000 km dirêj e ku ji sala 1983an vir ve çar celebên peravê li parzemînê hene ku perav ji %44ê peravê ji qeşayên avjenî, ji %38 ji dîwarên qeşayê pêk tê ku li ser keviran dimînin, ji %13 ji deverên qeşayî an jî qiraxa cemedên bilind pêk tê û ji %5ê ji parvên mayî jî ji kevirên vekirî pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |sernav=Antarctica - The World Factbook |malper=www.cia.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en |archive-date=2022-05-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220509192134/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: glaciological and geophysical folio |paşnav=Drewry |pêşnav=D. J. |weşanger=University of Cambridge, Scott Polar Research Institute |tarîx=1983 |isbn=978-0-901021-04-5 |cih=Cambridge}}</ref> Golên ku di binê qeşaya parzemînî de dimînin, bi piranî li geliyên hişk ên McMurdo an jî li gelek oazên cûda çêbûne.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> [[Gola Vostokê]] ku di bin stasyona Vostok a [[Rûsya|Rûsyayê]] de hatiye dîtin, mezintirîn gola binqeşayê ya cîhanê û yek ji mezintirîn golên cîhanê ye. Berê hatiye bawer kirin ku gol bi milyonan salan hatiye girtin lê di roja îro de zanyaran texmîn kirine ku ava golê her 13.000 sal carekê bi helandin û cemidandina hêdî ya qeşayê hatiye guhertin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=David |tarîx=2019-06-27 |sernav=Antarctica |url=https://academic.oup.com/book/62792 |kovar=OUP Academic |ziman=en |doi=10.1093/wentk/9780190641320.001.0001}}</ref> Di mehên havînan de qeşa li qiraxên golan dikare bihele û xendekên şil bi awayekê demkî çêdibin. Di heman demê de li Antarktîkayê hem golên ava şor û hem jî golên ava şirîn hene.<ref name=":1" /> [[Wêne:Mount Vinson from NW at Vinson Plateau by Christian Stangl (flickr).jpg|thumb|Dîmenek ji çiyayê Vînsonê ku li bakurê rojavayê Antarktîkayê ye û bilindeya herî bilind ê Antarktîkayê ye]] Antarktîka ji aliyê Çiyayên Transantarktîk ve hatiye dabeşkirin ku ji erdê Vîktoryayê heta [[Deryaya Rossê]] dirêj dibin ku ev her alî di nav xwe de Antarktîkaya Rojava û Antarktîkaya Rojhilat vedigirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: Earth's Own Ice World |paşnav=Carroll |pêşnav=Michael |weşanger=Springer |tarîx=2018-05-16 |isbn=978-3-319-74623-4 |paşnav2=Lopes |pêşnav2=Rosaly}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ji |pêşnav=Fei |paşnav2=Gao |pêşnav2=Jinyao |paşnav3=Li |pêşnav3=Fei |paşnav4=Shen |pêşnav4=Zhongyan |paşnav5=Zhang |pêşnav5=Qiao |paşnav6=Li |pêşnav6=Yongdong |tarîx=2017-10-16 |sernav=Variations of the effective elastic thickness over the Ross Sea and Transantarctic Mountains and implications for their structure and tectonics |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0040195117302937 |kovar=Tectonophysics |cild=717 |rr=127–138 |doi=10.1016/j.tecto.2017.07.011 |issn=0040-1951}}</ref> Piraniya Antarktîkayê bi tebeqeyên qeşayê ya Antarktîkayê ve hatiye nixumandin ku bi navînî 1,9 km qalindahiya qeşayan hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fretwell |pêşnav=P. |paşnav2=Pritchard |pêşnav2=H. D. |paşnav3=Vaughan |pêşnav3=D. G. |paşnav4=Bamber |pêşnav4=J. L. |paşnav5=Barrand |pêşnav5=N. E. |paşnav6=Bell |pêşnav6=R. |paşnav7=Bianchi |pêşnav7=C. |paşnav8=Bingham |pêşnav8=R. G. |paşnav9=Blankenship |pêşnav9=D. D. |paşnav10=Casassa |pêşnav10=G. |paşnav11=Catania |pêşnav11=G. |paşnav12=Callens |pêşnav12=D. |paşnav13=Conway |pêşnav13=H. |paşnav14=Cook |pêşnav14=A. J. |paşnav15=Corr |pêşnav15=H. F. J. |tarîx=2013-02-28 |sernav=Bedmap2: improved ice bed, surface and thickness datasets for Antarctica |url=https://tc.copernicus.org/articles/7/375/2013/ |kovar=The Cryosphere |ziman=English |weşanger=Copernicus GmbH |cild=7 |hejmar=1 |rr=375–393 |doi=10.5194/tc-7-375-2013 |issn=1994-0416}}</ref> Tebeqeya qeşayê ji xeynî ji xeynî çend oazanên li geliyên hişk ên McMurdo tevahiya parzemînê nixumandine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://antarcticsun.usap.gov/science/4184/ |sernav=The Antarctic Sun: News about Antarctica - The Lost Dry Valleys of the Polar Plateau |malper=antarcticsun.usap.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en |archive-date=2022-01-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220115223943/https://antarcticsun.usap.gov/science/4184/ |url-status=dead }}</ref> Çend çemên qeşayî yên Antarktîkayê ku ber bi refên qeşayî yên Antarktîkayê ve diherikin, pêvajoyeke ku wekê dînamîkên tebeqeyên qeşayê hatine pênasekirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gfdl.noaa.gov/ice-sheet-dynamics/ |sernav=Ice Sheet Dynamics – Geophysical Fluid Dynamics Laboratory |malper=www.gfdl.noaa.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31}}</ref> Antarktîkaya Rojhilat ji Coats Land, Queen Maud Land, Enderby Land, Mac. Robertson Land, Wilkes Land û Victoria Land pêk hatiye. Ji xeynî beşek piçûk, hemî deverên parzemînê di nav nîvkada rojhilat de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctic Climate Evolution |paşnav=Florindo |pêşnav=Fabio |weşanger=Elsevier |tarîx=2008-10-10 |isbn=978-0-08-093161-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yUu-x70CZEcC |paşnav2=Siegert |pêşnav2=Martin}}</ref> Li ser û dora Antarktîkayê gelek girav hene ku piraniya wan giravên volkanîk in û li gorî pîvanên jeolojîk pir ciwan in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://figshare.utas.edu.au/articles/journal_contribution/Origin_and_evolution_of_the_sub-Antarctic_islands_the_foundation/24483391 |sernav=Quilty, Patrick Gerard |malper=figshare.utas.edu.au |roja-gihiştinê=2026-08-31 |doi=10.26749/rstpp.141.1.35}}</ref> Îstîsnayên herî berbiçav giravên [[deşta Kerguelenê]] ne ku girava herî kevin li dora 40 milyon sal berê niha çêbûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Olierook |pêşnav=Hugo K. H. |paşnav2=Jourdan |pêşnav2=Fred |paşnav3=Merle |pêşnav3=Renaud E. |paşnav4=Timms |pêşnav4=Nicholas E. |paşnav5=Kusznir |pêşnav5=Nick |paşnav6=Muhling |pêşnav6=Janet R. |tarîx=2016-04-15 |sernav=Bunbury Basalt: Gondwana breakup products or earliest vestiges of the Kerguelen mantle plume? |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0012821X1630019X |kovar=Earth and Planetary Science Letters |cild=440 |rr=20–32 |doi=10.1016/j.epsl.2016.02.008 |issn=0012-821X}}</ref> Girê Vinson a li çiyayên Ellsworthê bi bilindahiya 4.892 mêtreyê bilindeya herî bilind ê Antarktîkayê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hall Ball Kiwi Mountaineers From Mount Cook To Everest |paşnav=Monteath |pêşnav=Colin |weşanger=Cloudcap |tarîx=1997 |isbn=978-0-938567-42-4 |url=https://www.worldcat.org/title/38585390 |oclc=38585390}}</ref> Çiyayê Erebusa li Girava Rossê volkana herî başûrî ya cîhanê ye û her roj nêzîkê 10 caran diteqe. Xweliya ji teqînên volkanîk 300 kîlometre dûrî kratera volkanîk hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/48987684 |sernav=Antarctica : an encyclopedia from Abbott ice shelf to zooplankton {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en}}</ref> Delîlên hejmareke mezin ji volkanan di bin qeşayê de hene ku ger asta çalakiyê bilind bibe, dibe ku ji bo tebeqeya qeşayê xetereyek çêbike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: Earth's Own Ice World |paşnav=Carroll |pêşnav=Michael |weşanger=Springer |tarîx=2018-05-16 |isbn=978-3-319-74623-4 |paşnav2=Lopes |pêşnav2=Rosaly}}</ref> Qubeya qeşayê ya bi navê Dome Argus li Antarktîkaya Rojhilat e ku bi qasê bilindahiya 4.091 metreyan bilind ew û qada qeşayê ya herî bilind ê Antarktîkayê ye. Ev gir yek ji cihên herî sar û hişk ên cîhanê ye ku germahî ya li vir heya −90 °C ê dadikeve û barîna salane jî bi qasê 1-3 sm ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica And The Arctic Circle, A Geographic Encyclopedia Of The Earth's Polar Regions |tarîx=2014-04-01 |url=http://archive.org/details/antarctica-and-the-arctic-circle-2-volumes-a-geographic-encyclopedia-of-the-earths-polar-regions}}</ref> == Dîroka jeolojîk == Ji dawiya serdema meoproterozoîkê heta serdema kretasyeyê, Antarktîka beşek ji superparzemîna [[Gondwana|Gondwanayê]] bû û parzemîn bi pêvajoya tevgerên Antarktîkaya îro ji ber ku Gondwana hêdî hêdî ji hev perçe bûye, li dora 183 milyon sal berê îro ava bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctic News Clips |weşanger=National Science Foundation |tarîx=1995 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=HcTrAAAAMAAJ&pg=PA109}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> Di demek dirêj a serdema fanerozoyîkê de Antarktîka xwedî avhewayek tropîkal ê nerm bû û ew bi daristanên berfireh nixumandî bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Klages |pêşnav=Johann P. |paşnav2=Salzmann |pêşnav2=Ulrich |paşnav3=Bickert |pêşnav3=Torsten |paşnav4=Hillenbrand |pêşnav4=Claus-Dieter |paşnav5=Gohl |pêşnav5=Karsten |paşnav6=Kuhn |pêşnav6=Gerhard |paşnav7=Bohaty |pêşnav7=Steven M. |paşnav8=Titschack |pêşnav8=Jürgen |paşnav9=Müller |pêşnav9=Juliane |paşnav10=Frederichs |pêşnav10=Thomas |paşnav11=Bauersachs |pêşnav11=Thorsten |paşnav12=Ehrmann |pêşnav12=Werner |paşnav13=van de Flierdt |pêşnav13=Tina |paşnav14=Pereira |pêşnav14=Patric Simões |paşnav15=Larter |pêşnav15=Robert D. |tarîx=2020 |sernav=Temperate rainforests near the South Pole during peak Cretaceous warmth |url=https://www.nature.com/articles/s41586-020-2148-5 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=580 |hejmar=7801 |rr=81–86 |doi=10.1038/s41586-020-2148-5 |issn=1476-4687}}</ref> === Serdema paleozoyîkê (539–252 milyon sal berê) === [[Wêne:Glossopteris sp. (fossil leaf) (Permian; Antarctica) 1 (49063572172) (cropped).jpg|thumb|300px|Ji serdema permeya Antarktîkayê pelgeke ''Glossopteris sp.'' yê]] Germbûna berdewam bûye sedem ku piraniya Gondwanayê ziwa bibe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Vegetation of Antarctica Through Geological Time |paşnav=Cantrill |pêşnav=David J. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012-11-22 |isbn=978-0-521-85598-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=sOGH4xaioRUC |paşnav2=Poole |pêşnav2=Imogen}}</ref> Di serdema triyasiyê de Antarktîka ji aliyê cûreyeke giyayên bi tov (pteridosperms) ve serdest bû ku ji cinsê Dicroidiumê bûn ku wekê daran mezin dibûn. Florayên din ên triasiyê ginkgophytes, sîkadofites, darên konîfer û sphenopsid bûn. Tetrapod (ajaleke çar ling) cara yekem di serdema triyasiya destpêkê de li Antarktîkayê hatine dîtin û fosîlên herî kevn ên naskirî di formasyona fremouw a çiyayên Transantarktîkê de hatine dîtin. Sînapsîd (ku wekê "xijendeyên mîna memikdaran" jî têne zanîn) cureyên wekê Lystrosaurus di nav de hebû û di serdema triyasiya destpêkê de zêde bûn. Nîvgirava Antarktîkayê di serdema jurasiyê de (206 heta 146 milyon sal berê) dest bi avakirina xwe kiriye. Afrîka di serdema jurasiyê li de dora 160 milyon sal berê ji Antarktîkayê dabeş bûye û piştre jî di serdema kretasiya destpêkê de nîvgirava Hindistanê (nêzîkî 125 milyon sal berê) ji heman parzemînan dabeş bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rolland |pêşnav=Yann |paşnav2=Bernet |pêşnav2=Matthias |paşnav3=van der Beek |pêşnav3=Peter |paşnav4=Gautheron |pêşnav4=Cécile |paşnav5=Duclaux |pêşnav5=Guillaume |paşnav6=Bascou |pêşnav6=Jérôme |paşnav7=Balvay |pêşnav7=Mélanie |paşnav8=Héraudet |pêşnav8=Laura |paşnav9=Sue |pêşnav9=Christian |paşnav10=Ménot |pêşnav10=René-Pierre |tarîx=2019-01-15 |sernav=Late Paleozoic Ice Age glaciers shaped East Antarctica landscape |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0012821X18306460 |kovar=Earth and Planetary Science Letters |cild=506 |rr=123–133 |doi=10.1016/j.epsl.2018.10.044 |issn=0012-821X}}</ref> Piştê kêmbûna qeşayê di nîvê duyem ê serdema permiyana destpêkê de, erd ji aliyê glossopterids (komeke nebatan a tovkirî ya nemabûyî ya bê xizmên zindî) ve serdest bû ku nebata herî berbiçav Glossopteris bû ku dareke wekê ku di axên tijî av de şîn dibe, hatiye şîrove kirin ku depoyên komirê yên berfireh çêkirine. Nebatên din ên ku di dema Permiyeyê de li Antarktîkayê hatine dîtin ''Cordaitales'', ''sphenopsids'', ''ferns'' û ''lycophytes'' in.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Vegetation of Antarctica Through Geological Time |paşnav=Cantrill |pêşnav=David J. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012-11-22 |isbn=978-0-521-85598-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=sOGH4xaioRUC |paşnav2=Poole |pêşnav2=Imogen}}</ref> Di dawiya serdema permiyeyê de avhewa li ser piraniya [[Gondwana|Gondwanayê]] hişktir û germtir bûye û ekosîstemên daristanên ''glossopteridan'' wekê beşek ji bûyera tunebûna permî-triyasî hilweşiyane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Past Antarctica: Paleoclimatology and Climate Change |paşnav=Franganillo |pêşnav=Marc Oliva i |weşanger=Elsevier Science & Technology |tarîx=2020 |isbn=978-0-12-817925-3 |paşnav2=Fernandez |pêşnav2=Jesus Ruiz}}</ref> Di serdema paleozoyîkê de ti delîl tinene ku nîşan bide ka tetrapod li Antarktîkê jiyane an na.<ref name=":2">{{Cite web |url=https://pubs.usgs.gov/of/2007/1047/ea/of2007-1047ea047.pdf |sernav=Collinson, James; William R., Hammer (2007). Migration of Triassic tetrapods to Antarctica (PDF). 10th International Symposium on Antarctic Earth Sciences.}}</ref> === Serdema mezozoîkê (252–66 milyon sal berê) === Germbûna berdewam piraniya Gondwanayê zuwa kiriye. Di serdema triyasiyê de, Antarktîka ji aliyê fernên tovkirî (pteridosperms) ve serdest bû ku beşek cinsê dicroidium bûn ku wekê daran mezin dibûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Icehouse to hothouse: floral turnover, the Permian–Triassic crisis and Triassic vegetation |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012 |rr=105–160 |isbn=978-0-521-85598-3 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Cantrill |pêşnavê-edîtor=David J. |url=https://www.cambridge.org/core/books/vegetation-of-antarctica-through-geological-time/icehouse-to-hothouse-floral-turnover-the-permiantriassic-crisis-and-triassic-vegetation/2A62935F027160A42A76FDD1199FA5C3 |paşnavê-edîtor2=Poole |pêşnavê-edîtor2=Imogen |doi=10.1017/CBO9781139024990.004}}</ref> Florayên din ên serdema triyasiyê ginkgophytes, sîkadofît, konîfer û sphenopsîdan bûn. Tetrapod cara yekem di serdema triyasiya destpêkê de li Antarktîkayê hatine dîtin û fosîlên herî kevn ên naskirî di formasyona fremouw a [[Rêzeçiyayên Transantarktîk|çiyayên Transantarktîkê]] de hatin dîtin.<ref name=":2" /> Sînapsîd (ku wekî "xijendeyên mîna memikan" jî têne zanîn) cureyên wek ''Lystrosaurus'' vedihewîne û di serdema triyasiya destpêkê de gelek zêdetir bûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Early Evolutionary History of the Synapsida |paşnav=Kammerer |pêşnav=Christian F. |weşanger=Springer London, Limited |tarîx=2013 |isbn=978-94-007-6841-3 |paşnav2=Angielczyk |pêşnav2=Kenneth D. |paşnav3=Fröbisch |pêşnav3=Jörg}}</ref> Nîvgirava Antarktîkayê di serdema jurasiyê de (206 heta 146 milyon sal berê) dest bi avakirina xwe kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Birkenmajer |pêşnav=K. |tarîx=1994 |sernav=Evolution of the Pacific margin of the northern Antarctic Peninsula: an overview |url=https://link.springer.com/10.1007/BF00210547 |kovar=Geologische Rundschau |ziman=en |cild=83 |hejmar=2 |rr=309–321 |doi=10.1007/BF00210547 |issn=0016-7835}}</ref> Afrîka di serdema jurayê de li dora 160 milyon sal berê ji Antarktîkayê dabeş bûye û piştre di derdema kretasye ya destpêkê de (dora 125 milyon sal berê) [[nîvgirava Hindistanê]] ji hev dabeş bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Gaina |pêşnav=Carmen |paşnav2=Müller |pêşnav2=R. Dietmar |paşnav3=Brown |pêşnav3=Belinda |paşnav4=Ishihara |pêşnav4=Takemi |paşnav5=Ivanov |pêşnav5=Sergey |tarîx=2007-07-01 |sernav=Breakup and early seafloor spreading between India and Antarctica |url=https://doi.org/10.1111/j.1365-246X.2007.03450.x |kovar=Geophysical Journal International |cild=170 |hejmar=1 |rr=151–169 |doi=10.1111/j.1365-246X.2007.03450.x |issn=0956-540X}}</ref> Darên ginkgo, konîfer, Bennettitale, nebatên poçikê hespan, fern û sikad di wê demê de pir bûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Vegetation of Antarctica Through Geological Time |paşnav=Cantrill |pêşnav=David J. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012-11-22 |isbn=978-0-521-85598-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=sOGH4xaioRUC |paşnav2=Poole |pêşnav2=Imogen}}</ref> Nêzîkê 80 milyon sal berê nebatên kulîlkdar bûne komên nebatan ên herî cihêreng ên li ser parzemînê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Barreda |pêşnav=Viviana D. |paşnav2=Palazzesi |pêşnav2=Luis |paşnav3=Olivero |pêşnav3=Eduardo B. |tarîx=2019 |sernav=When flowering plants ruled Antarctica: evidence from Cretaceous pollen grains |url=https://nph.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/nph.15823 |kovar=New Phytologist |ziman=en |cild=223 |hejmar=2 |rr=1023–1030 |doi=10.1111/nph.15823 |issn=0028-646X}}</ref> Her çiqas darên behîvê yên başûr (Nothofagus) ber bi dawiya kretasyeyê ve berbiçav bin jî li Antarktîkaya Rojava daristanên pelderzî di seranserê serdema kretasyeyê de (146–66 milyon sal berê) de serdest bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Crame |pêşnav=J. A. |tarîx=1989 |sernav=Origins and evolution of the Antarctic biota: an introduction |url=https://www.lyellcollection.org/doi/10.1144/GSL.SP.1989.047.01.01 |kovar=Geological Society, London, Special Publications |ziman=en |cild=47 |hejmar=1 |rr=1–8 |doi=10.1144/GSL.SP.1989.047.01.01 |issn=0305-8719}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the Antarctic |paşnav=Riffenburgh |pêşnav=Beau |weşanger=Routledge |tarîx=2006-10-25 |isbn=978-1-135-87866-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_mUPEAAAQBAJ}}</ref> Her çiqas tenê çend cinsên dînezorên Antarktîkayê (Cryolophosaurus û Glacialisaurus, ji Formasyona Hanson a serdema jurasiya destpêka çiyayên Transantarktîkê<ref>{{Cite web |url=http://www.app.pan.pl/archive/published/app52/app52-657.pdf |sernav=Anatomy of a basal sauropodomorph dinosaur from the Early Jurassic Hanson Formation of Antarctica}}</ref> û Antarctopelta, Trinisaura, Morrosaurus û Imperobator ji kretasya dereng a nîvgirava Antarktîkayê) hatine vegotin, Ammonît li deryayên li derdora Antarktîkayê pir belav bûn û dînezor jî hebûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Coria |pêşnav=Rodolfo A. |paşnav2=Moly |pêşnav2=Juan J. |paşnav3=Reguero |pêşnav3=Marcelo |paşnav4=Santillana |pêşnav4=Sergio |paşnav5=Marenssi |pêşnav5=Sergio |tarîx=2013-04-01 |sernav=A new ornithopod (Dinosauria; Ornithischia) from Antarctica |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0195667112001784 |kovar=Cretaceous Research |cild=41 |rr=186–193 |doi=10.1016/j.cretres.2012.12.004 |issn=0195-6671}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rozadilla |pêşnav=Sebastián |paşnav2=Agnolin |pêşnav2=Federico L. |paşnav3=Novas |pêşnav3=Fernando E. |paşnav4=Aranciaga Rolando |pêşnav4=Alexis M. |paşnav5=Motta |pêşnav5=Matías J. |paşnav6=Lirio |pêşnav6=Juan M. |paşnav7=Isasi |pêşnav7=Marcelo P. |tarîx=2016-01-01 |sernav=A new ornithopod (Dinosauria, Ornithischia) from the Upper Cretaceous of Antarctica and its palaeobiogeographical implications |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0195667115300677 |kovar=Cretaceous Research |cild=57 |rr=311–324 |doi=10.1016/j.cretres.2015.09.009 |issn=0195-6671}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ely |pêşnav=Ricardo C. |paşnav2=Case |pêşnav2=Judd A. |tarîx=2019-09-01 |sernav=Phylogeny of a new gigantic paravian (Theropoda; Coelurosauria; Maniraptora) from the Upper Cretaceous of James Ross Island, Antarctica |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0195667118300120 |kovar=Cretaceous Research |cild=101 |rr=1–16 |doi=10.1016/j.cretres.2019.04.003 |issn=0195-6671}}</ref> === Serdema senozoyîkê (66–10 milyon sal berê) === [[Wêne:Eocene-Paleocene-circumpolar.svg|thumb|Pêkhatina herika çerxa derdorî ya Antarktîkayê ji perçebûna dawî ya pira bejahî ya Antarktîkayê]] Di destpêka serdema paleojenê de girêdana pira bejahî ya pira Antarktîkayê, Antartîkayê bi Amerîkaya Başûr û her wiha bi başûrê rojhilatê Awistralyayê ve berdewam kiriye. Fauna ji Formasyona La Mesetaya li nîvgirava Antarktîkayê ku dîroka wê vedigere serdema eosenê, pir dişibihe faunayên wekhev ên Amerîkaya Başûr ku ajalên wekê ajalên bi kîsik (marsupials), xenarthran, litoptern û ungulatesê bi sim û her wiha gondwanatheres û dibe ku meridiolestidans hebûn. Hatiye texmînkirin ku ajalên bi kîsik di destpêka eosenê de ji Amerîkaya Başûr bi rêya Antarktîkayê belavê Awistralyayê bûne. Nêzîkê 53 milyon sal berê Awistralya û Gîneya Nû ji Antarktîkayê veqetiyane û Deriyê Tazmanyayê vebûye. Modelên erdnîgariya Antarktîkayê nîşan didin ku ev herikîn û her wiha çerxa paşvegerê ya xwedî kirinê ji ber kêmbûna asta CO₂yê çêbûye û bûye sedema afirandina qeşayên piçûk û qeşayên mayînde yên cemserî. Her ku asta CO₂yê zêdetir kêm bûye, qeşayê dest bi berfirehbûneke bilez kiriye û cihê daristanên ku heta wê demê Antarktîkayê vedişartin girtiye. Ekosîstemên tundrayê li Antarktîkayê heta 14 û 10 milyon sal berê niha hebûna xwe berdewam kirine û piştre sarbûna zêdetir bûye sedema tunekirina van tundrayan. === Serdema hemdem === Her çiqas jeolojiya Antarktîkayê bi piranî ji aliyê qeşaya parzemînî ve hatibe veşartin jî, parzemîn dikare bi teknîkên wekê ji hestkirina ji dûr ve, radara ku di bin erdê de derbas dibe û wêneyên satelîtê werin lêkolîn kirin. Ji aliyê jeolojîk ve, Antarktîkaya Rojava pir dişibihe Andên Amerîkaya Başûr. Nîvgirava Antarktîkayê bi bilindbûna jeolojîk û veguherîna sedîmentên binê deryayê ku veguheriye kevirên metamorfîk, çêbûye. Antarktîkaya Rojava bi yekbûna çend plakayên parzemînî çêbûye ku di encamê de hejmarek rêzeçiyayên li herêmê çêbûne ku rêzeçiyayên herî berbiçav çiyayên Ellsworthê bûn. Hebûna sîstema rift a Antarktîkaya Rojava bûye sedema volkanîzma li ser sinorê di navbera Antarktîkaya Rojava û Rojhilat de û her wiha bûye sedema çêbûna çiyayên Transantarktîkê. Antarktîka Rojhilat ji aliyê jeolojîk ve devereke pirreng e. Avabûna Antarktîka Rojhilat di serdema arkeyî (4.000 –2.500 milyon sal berê) de dest pê kiriye û di serdema kambriyê de rawestiyaye. Herêm li ser kratoneke kevirî hatiye avakirin ku bingeha mertala prekambriyê ava kiriye. Li ser bingehê komir û kevirên qûmê, kevirên kilsinî û şêl hene ku di serdemên devonî û jurasiyê de hatine danîn ku çiyayên Transantarktîkê çêbikin. Li deverên peravê çiyayên wekê rêzeçiyayê Shackletonê û Vîktorya Land û hinek şikestekên tektonîk çêbûne. Komir cara yekem li Antarktîkayê li nêzîkê çiyayên Beardmoreyê ji aliyê Frank Wild ve di sefera Nimrod de di sala 1907an de hatiye tomar kirin û tê zanîn ku komirê pileya nizm li gelek deverên çiyayên Transantarktîkê heye. Çiyayên prens Charles depoyên hesinê vedihewînin û li Deryaya Rossê jî qadên neftê û gaza xwezayî hene. == Avhewa == {{multiple image | direction = vertical | total_width = 300 | header = | footer = | image1 = Fryxellsee Opt.jpg | alt1 = | caption1 = Qeşaya şîn ku gola Fryxell a li çiyayên Transantarktîkê nixumandiye | image2 = AntarcticaSummer.jpg | alt2 = | caption2 = Di meha kanûna sala 2006an de şert û mercên nerm ê li nêzîkê peravê }} Antarktîka parzemîna herî sar, parzemîna herî bi bahoz û parzemîna herî hişk ê Dinyayê ye. Li nêzîkê peravên parzemînê, germahî di havînê de dikare ji 10 °C ê derbas bibe û di mehên zivistanê de heya -40 °C dadikeve. Li ser deverên bilind ên navendî, germahî di mehên havînê de dikare heya -30 °C dakeve û di mehên zivistanê de jî germahiya heman deverê heya -80 °C ê dadikeve. Germahiya hewayê ya xwezayî ya herî nizm a ku li ser Erdê hatiye tomarkirin di 21ê tîrmeha sala 1983an de li stasyona Vostok a Rûsyayê li Antarktîkayê bi qasê -89.2 °C hatiye tomarkirin. Di sala 2010an de bi rêya satelîta germahiyeke hewayê germahiya parzemînê bi qasê −94.7 °C hatiye tomar kirin lêbelê dibe ku ji ev rêje ji sermaya li ser rûyê erdê bi bandor bûye ku li bilindahiya 2 mêtre li jorê rûyê erdê nehatiye tomar kirin ku ji bo tomarên fermî yên germahiya hewayê tê xwestin. Ji ber ku piraniya Antarktîkayê ji asta deryayê ji 3.000 mêtre bilindtir e, Antarktîka ji herêma Arktîkê sartir e. Germahiya Okyanûsa Arktîkê bi rêya qeşaya deryayê ya Arktîkê ber bi parzemînê ve hatiye veguhastin û bi awayê hewaya li herêma Arktîkê nerm dibe. Antarktîka çoleke cemserî ye ku barîna parzemînê kêm e. Parzemîn salane bi navînî nêzîkê 150 mm av werdigire ku bi piranî bi awayê şilopeyê ye. Deverên navxweyî hişktir e û di tevahiya salê herî zêde bi qasê 50 mm baran werdigire lê herêmên peravê bi gelemperî ji 200 mm zêdetir baran werdigirin. Li çend deverên qeşaya şîn, ba û sublîmasyon ji berfa ku dibare zêdetir berfê radike. Li geliyên hişk, heman bandor li ser bingehek kevirî çêdibe ku dibe sedema jîngeheke bêber û hişk. === Cudahiyên herêmî === Antarktîkaya Rojhilat ji ber bilindahiya xwe ya bilind ve ji Antarktîkaya Rojava sartir e. Eniyên hewayê bi zêde derbasê deverên navendî yên parzemînê nabin ku ev jî dibe sedem ku navenda parzemînê sar û hişk bimînin û dibe sedema ku bayên deverê bi leza nerm bimînin. Barîna berfa li beşa perava Antarktîkayê barîneke pir gelemperî ye ku li wir di nav 48 demjimêran de berf dikare bi qasê 1.22 mêtreyê bibare. Li qiraxa parzemînê, bayên katabatîk ên bihêz ên ji platoya cemserî pir caran bi hêza bahozê çêdibin. Di mehên havînê de ji ber ku her roj 24 demjimêrên tîrêjên rojê li wir tên wergirtin, li Cemsera Başûr ji ekvatorê zêdetir tîrêjên rojê digihîjin rûyê erdê. === Guherîna avhewayê === Tevê devera xwe yê îzolekirî, Antarktîka di dehsalên dawî de ji ber belavbûna gazên serayê, germ bûye û hinek ji beşên qeşayên xwe winda kiriye. Antarktîkaya Rojava ji sala 1950an heta sala 2000an di heyamên dehsalan de ji 0,1 °C zêdetir germ bûye û nîvgirava Antarktîkayê ya ku li ber çavan e ji nîvê sedsala 20an vir ve bi qasê 3 °C germ bûye. Antarktîkaya Rojhilat ku li gorî Antarktîkaya Rojava sar e û avhewaya deverê sekan (stabîl) heta salên 2000î germahî nîşan nedaye. Li dora Antarktîkayê, Okyanûsa Başûr ji her okyanûseke din zêdetir germahiya okyanûsê kişandiye û li kûrahiyên bi qasê 2.000 mêtreyan germbûneke berbiçav çêbûye. Li dora Antarktîka Rojava, okyanûs ji sala 1955an vir ve bi qasê 1 °C germ bûye. Germbûna Okyanûsa Başûr a li dora Antarktîkayê bûye sedema qelsbûn an jî hilweşîna refikên qeşayên ku li derveyî qeşayan digeriyan û hevsengiya wan pêk dianiyan. Her çiqas perê qeşayên Antarktîkaya Rojhilat ku berdewam dike ku li hundirê welêt qeşayê zêde bike jî gelek cemedên peravê giraniya xwe winda dikin û paşve dikişin ku ev jî dibe sedema windabûna giştî ya qeşayên li seranserê Antarktîkayê. Hatiye payîn ku heta sala 2100an ku windabûna qeşaya li Antarktîkayê bi qasê 11 santî metreyan bilindbûna asta deryayê ya gerdûnî zêde bike. Bi germbûna zêdetir re îhtimala bêîstîqrariyê pir zêdetir dibe û dikare bilindbûna asta deryayê ya gerdûnî ya sedsala 21ê du caran zêdetir bike. Ava heliyayî ya nû ya ji qeşayê ava binê Antarktîkayê ya şor firk dike û şaneya jêrîn a gera serûbinkirina Okyanûsa Başûr (SOOC) qels dike. Her çiqas bandorên tevahî tê payîn ku di nav çend sedsalan de çêbibin jî, li gorî hinek lêkolînan, hilweşîna tevahî ya SOOCê dikare di navbera 1.7 °C û 3 °C germbûna gerdûnî de çêbike. Ev barîna kêm ê li nîvkada başûr û barîna zêde yê li nîvkada bakur, dibe sedema kêmbûna masîgirî ya li Okyanûsa başûr û hilweşîna potansiyel a hinek ekosîstemên deryayî vedigire. Her çiqas gelek cureyên Antarktîkayê nehatibin keşifkirin jî, zêdebûna flora Antarktîkayê ya belgekirî heye û ji u bo parastina jîngeheke guncavê faunayên mezin ên wekê pengûenan zehmetî hene. Helandina erdên cemed girtî dibe ku ji bo erdên bê cemed bibe sedema gazên serayê û qirêjiya cemedgirtî ya berê ku bi helandinê re derdikeve holê. Germbûna Antarktîkayê û guhertinên têkildar di gera Okyanûsa Başûr de dikarin bandorê li şêwazên avhewayê yên li hinek deverên Afrîkayê jî bikin ku dikare bandor li barîna herêmî û guherîna germahiyê bike. Ji ber ku germahiya gerdûnî li dora 3°C zêde bûye, deverên xeternak ên wekê Hewza Wilkes û Hewza Aurora dibe ku di nav 2.000 salan de bimînin di bin avê de û dibe ku li van deveran bilindbûna asta deryayê bigihîje 6,4 metreyan. Ger germahî ji asta sala 2020an 2 °C kêmtir nebe, ihtimal heye ku qata qeşayê ya Antarktîkaya Rojava bi tevahî bihele. Hatiye payîn ku windabûna vê qata qeşayê heye bi tevahî ji holê rabe ev pêvajo bi qasê 500 û 13.000 sal berxwe bide. Ger qeşaya bilind hilweşe dibe ku asta deryayê bi qasê 3,3 mêtre bilind bibe û bi helandina qeşayên li ser çiyayan qeşayên bilind jî dibe ku asta deryayê bi qasê 4,3 metreyan bilind bike. Qata qeşaya Antarktîkaya Rojhilat ku li gorî deverên qeşayî yên din gelek aram e tenê dikare bi qasê 0,5 mête heta 0,9 mêtreyê asta deryayê bilind bike ku ev jî beşek piçûk ê ji bilind bûna 53,3 mêtreyan e ku di tevahiya helandina qata qeşayê de pêk tê. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commons|Antarctica|Antarktîka}} {{Parzemîn}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Antarktîka| ]] [[Kategorî:Cîhan]] [[Kategorî:Parzemîn]] 6n8s6yw6hw3g7c182o3gn2sebbucxd6 2090506 2090493 2026-09-02T07:15:50Z Penaber49 39672 /* Serdema senozoyîkê (66–10 milyon sal berê) */ 2090506 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdanka giştî}} '''Antarktîka'''<ref>{{Îzolî, 2007|r=1138|jêgirtin=Antarktîka}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ferhenga Erdnîgarîyê (Coğrafya)|Ferhenga Erdnîgarîyê]]|paşnav=Önen|pêşnav=Abdurrahman |weşanger=Stembol: Doz|sal=2008|rûpel=36}}</ref> yan jî '''Antarktîk'''{{Çavk}} ({{Bi-la|Antarctica}}) yek ji [[parzemîn]]ên cîhanê ye ku parzemîna herî başûr ê dinyayê û parzemîna herî kêm nifûs a cîhanê ye. Parzemîn bi tevahî li başûrê çembera Antarktîkayê ye û ji aliyê [[Okyanûsa Başûr]] (ku wekê Okyanûsa Antarktîkayê jî tê zanîn) ve hatiye dorpêçkirin ku [[Cemsera Başûr]] a erdnîgarî vedihewîne. Di heman demê de Antarktîka pêncem parzemîna herî mezin ê cîhanê ye ku bi qasê ji %40 ji [[Ewropa|Ewropayê]] mezintir e û rûbera parzemînê bi qasê 14.200.000 km² rûerd (an rûqeşa) vegirtiye. Piraniya Antarktîkayê bi qata qeşayê ya Antarktîkayê ve hatiye nixumandin ku qalindahiya navînî ya qeşayê bi qasê 1,9 km ye. Antarktîka bi navînî parzemîna herî sar, herî hişke û parzemîna herî bi ba û bahoz ê cîhanê ye û parzemîn ji asta deryayê xwedî bilindahiyeke navînî ye. Antarktîka bi piranî ji çoleke cemserî pêk hatiye ku barîna salane li peravê zêdetirî 200 mm ye û berf û barana li hundirê parzemînê gelek kêm e. Qeşayên parzemîn di warê ava şîrîn de gelek dewlemend e ku nêzîkê ji %70ê rezervên ava şirîn ên cîhanê li Antarktîkayê cemedgirtî ye. Hatiye payîn ger ku qeşaya Antarktîkayê bihele, dê asta deryayê ya [[Cîhan|cîhanê]] bi qasê 60 mêtreyan bilind bibe. Her wiha Antarktîka xwediyê rekora germahiya herî nizm a pîvandî yê li ser rûyê [[Dinya (gerstêrk)|Erdê]] ye ku nizmahiya germahiya bi qasê −89.2 °C hatiye pîvandin. Germahiya herêmên peravê di havînê de dikare bi qasê 10 °C bilind bibe. Cureyên xwemaliyên ajalan kêzik, nematod, pengûen, fok û tardigrad in. Li cihên ku nebat lê hene, bi piranî bi awayê liken an kevzê ye. Refên qeşayê yên Antarktîkayê dibe ku cara yekem di sala 1820an de, di dema sefereke rûsî de ku ji aliyê Fabian Gottlieb von Bellingshausen û Mikhail Lazarev ve hatibû birêvebirin, hatine dîtin. Di dehsalên piştê seferên wan, di seferên fransî, amerîkî û brîtanî de li parzemînê lêkolînên zêdetir hatine kirin. Yekem derketina piştrastkirî ya Antarktîkayê ji aliyê tîmeke norwêcî ve di sala 1895an de pêk hatiye. Di destpêka sedsala 20an de, çend seferên navxwe yên parzemînê çêbûne. Lêkolînerên brîtanî Douglas Mawson, Edgeworth David û Alistair Mackay yekem kes bûn ku di sala 1909an de gihîştine [[Cemsera Başûr]] a manyetîkî û cemsera başûr a erdnîgarî jî yekem car di sala 1911an de lêkolînerê norwêcî Roald Amundsen gihiştiye cemserê. Ji aliyê îdarî ve Antarktîka ji aliyê nêzîkê 30 welatan ve tê birêvebirin ku hemî jî endamên sîstema peymana Antarktîkayê ya sala 1959an in. Li gorî şertên peymanê, çalakiyên leşkerî, kolandinên kanên madenê, teqînên nukleerî û avêtina bermayiyên nukleerî li Antarktîkayê qedexe ne. Geştiyarî, masîgirtin û lêkolîn çalakiyên sereke yên mirovan li Antarktîkayê û li derdora Antarktîkayê hene. Di mehên havînê de nêzîkê 5.000 kes li stasyonên lêkolînê dimînin û ev hejmar di mehên zivistanê de dadikeve 1.000 kesan. Her çiqas parzemîn dûr be jî, çalakiyên mirovan bi rêya qirêjî, guherîna avhewayê û bi rêya tenikbûna [[tebeqeya ozonê]] bandoreke neyînî li ser Antarktîkayê dihêle. Helîna qata qeşayê ya [[Antarktîkaya Rojava]] ya ku potansiyeleke nearam e, di pêşbîniyên bilindbûna [[asta deryayê]] yên di asta sedsalê de bûye sedema nezelaliyeke herî mezin û heman helîn bandorê li ser serûbinkirina gera [[Okyanûsa Başûr]] jî dike ku di dawiyê de dikare bibe sedema bandorên girîng li ser avhewaya [[Nîvkada Başûr]] û hilberîna Okyanûsa Başûr. == Etîmolojî == [[Wêne:1657 map Polus Antarcticus.jpg|thumb|Nexşeya cemserî ya herî başûrê Dinyayê]] Navê ku ji parzemînê hatiye dayîn ji peyva antarktîka hatiye ku ji peyva fransî ya navîn ''antartique'' an ''antarctique'' ('li hemberî Arktîkê') û piştre ji peyva latînî ''antarcticus'' ('li hemberî bakur') hatiye. Navê Antarktîkus ji peyvên yewnanî ἀντι- ('dij-') û ἀρκτικός (arktikos, 'ya hirçê [Ursa Major], bakur') hatiye.<ref name=":0">{{Cite book |sernav=Lettinck 2021, p. 158.}}</ref> Fîlozofê yewnanî Arîstoteles li dora 350 {{bz}} de di ''Meteorolojiyê'' de li ser "herêma Antarktîkê" nivîsandiye. Li gorî raporê, erdnîgarnasê yewnanî Marinusê ji Tîrusê ev nav di nexşeya xwe ya cîhanê ya sedsala duyem a {{pz}} de ku niha winda bûye, bi kar aniye. Nivîskarên romayî Gaius Julius Hyginus û Apuleius ji bo cemsera başûr navê yewnanî yê latînîkirî polus antarcticus bi kar anîne ku ji wir peyva fransî ya kevin ''pole antartike'' (nûjen ''pôle antarctique'')<ref>{{Cite book |sernav=Hyginus 1992, p. 176.}}</ref> ku di sala 1270an de hatiye piştrastkirin û ji wir jî peyva îngilîziya navîn pol antartik ku cara yekem di lêkolîneke ji aliyê nivîskarê îngilîzî Geoffrey Chaucer ve hatiye nivîsandin, hatiye wergirtin.<ref name=":0" /> Ramanên ewropî yên di derbarê hebûna Terra Australis ku parzemîneke berfirehê li başûrê dûr ê cîhanê ye ku ji bo hevsengî kirina axên bakurê [[Ewropa]], [[Asya]] û [[Afrîkaya Bakur]] pêk tîne, wekê têgeheke rewşenbîrî, ji kevnariya klasîk ve hebû. Ji ber vê yekê ''Terra Australis'' navê ku ji bo hemî girseyên bejayî yên hîpotetîk ên ku tê pêşniyar kirin ku li cihê ku niha tê zanîn Antarktîka heye, hatibû bikaranîn.<ref>{{Cite book |sernav=Mericq 1987, pp. 90–91: 'They published maps and charts based on the hypothesis that Tierra del Fuego was the beginning of that Terra Australis. The first person ever to have rights over these lands was Pedro Sancho de la Hoz, who received them through a special decree signed by Emperor Charles V on 24 January 1539.'}}</ref> Îdiaya hebûna axek wisa heta keşfkirina Awistralyayê ku ji aliyê ewropiyan ve hatiye keşfkirin, berdewam kiriye.<ref>{{Cite book |sernav=Scott, Hiatt & McIlroy 2012, pp. 2–3.}}</ref> Di destpêka sedsala 19an de keşifger Matthew Flinders guman li hebûna parzemîneke cuda yê li başûrê Awistralyayê (ku di wê demê wekê New Holland hatiye binavkirin) kiriye û ji ber vê yekê pêşniyar kiriye ku li cihê wê navê "Terra Australis" ji bo [[Awistralya|Awistralyayê]] were bikar anîn.<ref>{{Cite book |sernav=Cawley 2015, p. 130.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=McCrone & McPherson 2009, p. 75.}}</ref> Di sala 1824an de rayedarên kolonyal ên li Sîdneyê bi fermî navê parzemîna New Hollandê wekê Awistralya guhertine û peyva "Terra Australis" wekê referansek ji bo navê Antarktîkayê hiştine. Di dehsalên piştre de, erdnîgaran hevokên wekê "parzemîna Antarktîkayê" bi kar anîne. Wan li cihê vê navê li naveke helbestî geriyane û navên wekê ''Ultima'' û ''Antipodea'' pêşniyar kirine.<ref>{{Cite book |sernav=Cameron-Ash 2018, p. 20.}}</ref> Ji bo binavkirina parzemînê navê Antarktîka di salên 1890î de hatiye pejirandin û bikaranîna yekem ê vê navê ji aliyê kartografê skotlendî John George Bartholomew pêk hatiye.<ref>{{Cite web |url=https://digital.nls.uk/bartholomew/highlights/antarctica.html#:~:text=Edinburgh%20geographer%20and%20mapmaker%20John,since%20the%20first%20century%20AD. |sernav=Highlights from the Bartholomew Archive: The naming of Antarctica}}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Antarctica.svg|thumb|300px|Nexşeyek ku Antarktîkaya Rojhilat li rastê Çiyayên Transantarktîk û Antarktîkaya Rojava li çepê ye, nişan dide.]] Antarktîka ku bi awayekî asîmetrîk li dora cemsera başûr û bi piranî li başûrê çembera Antarktîkayê (ku yek ji pênc çemberên sereke yên firehiyê ye ku nexşeyên cîhanê nîşan didin) cih digire ku ji aliyê [[Okyanûsa Başûr]] ve hatiye dorpêçkirin. Di heman de çem ên avan li Antarktîkayê hene ku çemê herî dirêj ê parzemînê çemê Onyxê ye. Her wiha Antarktîka bi qasê 14,2 milyon km² rûber vedigire ku hema hema du car ji rûbera [[Awistralya|Awistralyayê]] mezintir e ku bi vê rûberê bûye pêncem parzemîna herî mezin ê cîhanê. Xeta perava Antarktîkayê bi qasê 18.000 km dirêj e ku ji sala 1983an vir ve çar celebên peravê li parzemînê hene ku perav ji %44ê peravê ji qeşayên avjenî, ji %38 ji dîwarên qeşayê pêk tê ku li ser keviran dimînin, ji %13 ji deverên qeşayî an jî qiraxa cemedên bilind pêk tê û ji %5ê ji parvên mayî jî ji kevirên vekirî pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |sernav=Antarctica - The World Factbook |malper=www.cia.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en |archive-date=2022-05-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220509192134/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: glaciological and geophysical folio |paşnav=Drewry |pêşnav=D. J. |weşanger=University of Cambridge, Scott Polar Research Institute |tarîx=1983 |isbn=978-0-901021-04-5 |cih=Cambridge}}</ref> Golên ku di binê qeşaya parzemînî de dimînin, bi piranî li geliyên hişk ên McMurdo an jî li gelek oazên cûda çêbûne.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> [[Gola Vostokê]] ku di bin stasyona Vostok a [[Rûsya|Rûsyayê]] de hatiye dîtin, mezintirîn gola binqeşayê ya cîhanê û yek ji mezintirîn golên cîhanê ye. Berê hatiye bawer kirin ku gol bi milyonan salan hatiye girtin lê di roja îro de zanyaran texmîn kirine ku ava golê her 13.000 sal carekê bi helandin û cemidandina hêdî ya qeşayê hatiye guhertin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=David |tarîx=2019-06-27 |sernav=Antarctica |url=https://academic.oup.com/book/62792 |kovar=OUP Academic |ziman=en |doi=10.1093/wentk/9780190641320.001.0001}}</ref> Di mehên havînan de qeşa li qiraxên golan dikare bihele û xendekên şil bi awayekê demkî çêdibin. Di heman demê de li Antarktîkayê hem golên ava şor û hem jî golên ava şirîn hene.<ref name=":1" /> [[Wêne:Mount Vinson from NW at Vinson Plateau by Christian Stangl (flickr).jpg|thumb|Dîmenek ji çiyayê Vînsonê ku li bakurê rojavayê Antarktîkayê ye û bilindeya herî bilind ê Antarktîkayê ye]] Antarktîka ji aliyê Çiyayên Transantarktîk ve hatiye dabeşkirin ku ji erdê Vîktoryayê heta [[Deryaya Rossê]] dirêj dibin ku ev her alî di nav xwe de Antarktîkaya Rojava û Antarktîkaya Rojhilat vedigirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: Earth's Own Ice World |paşnav=Carroll |pêşnav=Michael |weşanger=Springer |tarîx=2018-05-16 |isbn=978-3-319-74623-4 |paşnav2=Lopes |pêşnav2=Rosaly}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ji |pêşnav=Fei |paşnav2=Gao |pêşnav2=Jinyao |paşnav3=Li |pêşnav3=Fei |paşnav4=Shen |pêşnav4=Zhongyan |paşnav5=Zhang |pêşnav5=Qiao |paşnav6=Li |pêşnav6=Yongdong |tarîx=2017-10-16 |sernav=Variations of the effective elastic thickness over the Ross Sea and Transantarctic Mountains and implications for their structure and tectonics |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0040195117302937 |kovar=Tectonophysics |cild=717 |rr=127–138 |doi=10.1016/j.tecto.2017.07.011 |issn=0040-1951}}</ref> Piraniya Antarktîkayê bi tebeqeyên qeşayê ya Antarktîkayê ve hatiye nixumandin ku bi navînî 1,9 km qalindahiya qeşayan hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fretwell |pêşnav=P. |paşnav2=Pritchard |pêşnav2=H. D. |paşnav3=Vaughan |pêşnav3=D. G. |paşnav4=Bamber |pêşnav4=J. L. |paşnav5=Barrand |pêşnav5=N. E. |paşnav6=Bell |pêşnav6=R. |paşnav7=Bianchi |pêşnav7=C. |paşnav8=Bingham |pêşnav8=R. G. |paşnav9=Blankenship |pêşnav9=D. D. |paşnav10=Casassa |pêşnav10=G. |paşnav11=Catania |pêşnav11=G. |paşnav12=Callens |pêşnav12=D. |paşnav13=Conway |pêşnav13=H. |paşnav14=Cook |pêşnav14=A. J. |paşnav15=Corr |pêşnav15=H. F. J. |tarîx=2013-02-28 |sernav=Bedmap2: improved ice bed, surface and thickness datasets for Antarctica |url=https://tc.copernicus.org/articles/7/375/2013/ |kovar=The Cryosphere |ziman=English |weşanger=Copernicus GmbH |cild=7 |hejmar=1 |rr=375–393 |doi=10.5194/tc-7-375-2013 |issn=1994-0416}}</ref> Tebeqeya qeşayê ji xeynî ji xeynî çend oazanên li geliyên hişk ên McMurdo tevahiya parzemînê nixumandine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://antarcticsun.usap.gov/science/4184/ |sernav=The Antarctic Sun: News about Antarctica - The Lost Dry Valleys of the Polar Plateau |malper=antarcticsun.usap.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en |archive-date=2022-01-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220115223943/https://antarcticsun.usap.gov/science/4184/ |url-status=dead }}</ref> Çend çemên qeşayî yên Antarktîkayê ku ber bi refên qeşayî yên Antarktîkayê ve diherikin, pêvajoyeke ku wekê dînamîkên tebeqeyên qeşayê hatine pênasekirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gfdl.noaa.gov/ice-sheet-dynamics/ |sernav=Ice Sheet Dynamics – Geophysical Fluid Dynamics Laboratory |malper=www.gfdl.noaa.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31}}</ref> Antarktîkaya Rojhilat ji Coats Land, Queen Maud Land, Enderby Land, Mac. Robertson Land, Wilkes Land û Victoria Land pêk hatiye. Ji xeynî beşek piçûk, hemî deverên parzemînê di nav nîvkada rojhilat de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctic Climate Evolution |paşnav=Florindo |pêşnav=Fabio |weşanger=Elsevier |tarîx=2008-10-10 |isbn=978-0-08-093161-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yUu-x70CZEcC |paşnav2=Siegert |pêşnav2=Martin}}</ref> Li ser û dora Antarktîkayê gelek girav hene ku piraniya wan giravên volkanîk in û li gorî pîvanên jeolojîk pir ciwan in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://figshare.utas.edu.au/articles/journal_contribution/Origin_and_evolution_of_the_sub-Antarctic_islands_the_foundation/24483391 |sernav=Quilty, Patrick Gerard |malper=figshare.utas.edu.au |roja-gihiştinê=2026-08-31 |doi=10.26749/rstpp.141.1.35}}</ref> Îstîsnayên herî berbiçav giravên [[deşta Kerguelenê]] ne ku girava herî kevin li dora 40 milyon sal berê niha çêbûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Olierook |pêşnav=Hugo K. H. |paşnav2=Jourdan |pêşnav2=Fred |paşnav3=Merle |pêşnav3=Renaud E. |paşnav4=Timms |pêşnav4=Nicholas E. |paşnav5=Kusznir |pêşnav5=Nick |paşnav6=Muhling |pêşnav6=Janet R. |tarîx=2016-04-15 |sernav=Bunbury Basalt: Gondwana breakup products or earliest vestiges of the Kerguelen mantle plume? |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0012821X1630019X |kovar=Earth and Planetary Science Letters |cild=440 |rr=20–32 |doi=10.1016/j.epsl.2016.02.008 |issn=0012-821X}}</ref> Girê Vinson a li çiyayên Ellsworthê bi bilindahiya 4.892 mêtreyê bilindeya herî bilind ê Antarktîkayê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hall Ball Kiwi Mountaineers From Mount Cook To Everest |paşnav=Monteath |pêşnav=Colin |weşanger=Cloudcap |tarîx=1997 |isbn=978-0-938567-42-4 |url=https://www.worldcat.org/title/38585390 |oclc=38585390}}</ref> Çiyayê Erebusa li Girava Rossê volkana herî başûrî ya cîhanê ye û her roj nêzîkê 10 caran diteqe. Xweliya ji teqînên volkanîk 300 kîlometre dûrî kratera volkanîk hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/48987684 |sernav=Antarctica : an encyclopedia from Abbott ice shelf to zooplankton {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en}}</ref> Delîlên hejmareke mezin ji volkanan di bin qeşayê de hene ku ger asta çalakiyê bilind bibe, dibe ku ji bo tebeqeya qeşayê xetereyek çêbike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: Earth's Own Ice World |paşnav=Carroll |pêşnav=Michael |weşanger=Springer |tarîx=2018-05-16 |isbn=978-3-319-74623-4 |paşnav2=Lopes |pêşnav2=Rosaly}}</ref> Qubeya qeşayê ya bi navê Dome Argus li Antarktîkaya Rojhilat e ku bi qasê bilindahiya 4.091 metreyan bilind ew û qada qeşayê ya herî bilind ê Antarktîkayê ye. Ev gir yek ji cihên herî sar û hişk ên cîhanê ye ku germahî ya li vir heya −90 °C ê dadikeve û barîna salane jî bi qasê 1-3 sm ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica And The Arctic Circle, A Geographic Encyclopedia Of The Earth's Polar Regions |tarîx=2014-04-01 |url=http://archive.org/details/antarctica-and-the-arctic-circle-2-volumes-a-geographic-encyclopedia-of-the-earths-polar-regions}}</ref> == Dîroka jeolojîk == Ji dawiya serdema meoproterozoîkê heta serdema kretasyeyê, Antarktîka beşek ji superparzemîna [[Gondwana|Gondwanayê]] bû û parzemîn bi pêvajoya tevgerên Antarktîkaya îro ji ber ku Gondwana hêdî hêdî ji hev perçe bûye, li dora 183 milyon sal berê îro ava bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctic News Clips |weşanger=National Science Foundation |tarîx=1995 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=HcTrAAAAMAAJ&pg=PA109}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> Di demek dirêj a serdema fanerozoyîkê de Antarktîka xwedî avhewayek tropîkal ê nerm bû û ew bi daristanên berfireh nixumandî bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Klages |pêşnav=Johann P. |paşnav2=Salzmann |pêşnav2=Ulrich |paşnav3=Bickert |pêşnav3=Torsten |paşnav4=Hillenbrand |pêşnav4=Claus-Dieter |paşnav5=Gohl |pêşnav5=Karsten |paşnav6=Kuhn |pêşnav6=Gerhard |paşnav7=Bohaty |pêşnav7=Steven M. |paşnav8=Titschack |pêşnav8=Jürgen |paşnav9=Müller |pêşnav9=Juliane |paşnav10=Frederichs |pêşnav10=Thomas |paşnav11=Bauersachs |pêşnav11=Thorsten |paşnav12=Ehrmann |pêşnav12=Werner |paşnav13=van de Flierdt |pêşnav13=Tina |paşnav14=Pereira |pêşnav14=Patric Simões |paşnav15=Larter |pêşnav15=Robert D. |tarîx=2020 |sernav=Temperate rainforests near the South Pole during peak Cretaceous warmth |url=https://www.nature.com/articles/s41586-020-2148-5 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=580 |hejmar=7801 |rr=81–86 |doi=10.1038/s41586-020-2148-5 |issn=1476-4687}}</ref> === Serdema paleozoyîkê (539–252 milyon sal berê) === [[Wêne:Glossopteris sp. (fossil leaf) (Permian; Antarctica) 1 (49063572172) (cropped).jpg|thumb|300px|Ji serdema permeya Antarktîkayê pelgeke ''Glossopteris sp.'' yê]] Germbûna berdewam bûye sedem ku piraniya Gondwanayê ziwa bibe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Vegetation of Antarctica Through Geological Time |paşnav=Cantrill |pêşnav=David J. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012-11-22 |isbn=978-0-521-85598-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=sOGH4xaioRUC |paşnav2=Poole |pêşnav2=Imogen}}</ref> Di serdema triyasiyê de Antarktîka ji aliyê cûreyeke giyayên bi tov (pteridosperms) ve serdest bû ku ji cinsê Dicroidiumê bûn ku wekê daran mezin dibûn. Florayên din ên triasiyê ginkgophytes, sîkadofites, darên konîfer û sphenopsid bûn. Tetrapod (ajaleke çar ling) cara yekem di serdema triyasiya destpêkê de li Antarktîkayê hatine dîtin û fosîlên herî kevn ên naskirî di formasyona fremouw a çiyayên Transantarktîkê de hatine dîtin. Sînapsîd (ku wekê "xijendeyên mîna memikdaran" jî têne zanîn) cureyên wekê Lystrosaurus di nav de hebû û di serdema triyasiya destpêkê de zêde bûn. Nîvgirava Antarktîkayê di serdema jurasiyê de (206 heta 146 milyon sal berê) dest bi avakirina xwe kiriye. Afrîka di serdema jurasiyê li de dora 160 milyon sal berê ji Antarktîkayê dabeş bûye û piştre jî di serdema kretasiya destpêkê de nîvgirava Hindistanê (nêzîkî 125 milyon sal berê) ji heman parzemînan dabeş bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rolland |pêşnav=Yann |paşnav2=Bernet |pêşnav2=Matthias |paşnav3=van der Beek |pêşnav3=Peter |paşnav4=Gautheron |pêşnav4=Cécile |paşnav5=Duclaux |pêşnav5=Guillaume |paşnav6=Bascou |pêşnav6=Jérôme |paşnav7=Balvay |pêşnav7=Mélanie |paşnav8=Héraudet |pêşnav8=Laura |paşnav9=Sue |pêşnav9=Christian |paşnav10=Ménot |pêşnav10=René-Pierre |tarîx=2019-01-15 |sernav=Late Paleozoic Ice Age glaciers shaped East Antarctica landscape |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0012821X18306460 |kovar=Earth and Planetary Science Letters |cild=506 |rr=123–133 |doi=10.1016/j.epsl.2018.10.044 |issn=0012-821X}}</ref> Piştê kêmbûna qeşayê di nîvê duyem ê serdema permiyana destpêkê de, erd ji aliyê glossopterids (komeke nebatan a tovkirî ya nemabûyî ya bê xizmên zindî) ve serdest bû ku nebata herî berbiçav Glossopteris bû ku dareke wekê ku di axên tijî av de şîn dibe, hatiye şîrove kirin ku depoyên komirê yên berfireh çêkirine. Nebatên din ên ku di dema Permiyeyê de li Antarktîkayê hatine dîtin ''Cordaitales'', ''sphenopsids'', ''ferns'' û ''lycophytes'' in.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Vegetation of Antarctica Through Geological Time |paşnav=Cantrill |pêşnav=David J. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012-11-22 |isbn=978-0-521-85598-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=sOGH4xaioRUC |paşnav2=Poole |pêşnav2=Imogen}}</ref> Di dawiya serdema permiyeyê de avhewa li ser piraniya [[Gondwana|Gondwanayê]] hişktir û germtir bûye û ekosîstemên daristanên ''glossopteridan'' wekê beşek ji bûyera tunebûna permî-triyasî hilweşiyane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Past Antarctica: Paleoclimatology and Climate Change |paşnav=Franganillo |pêşnav=Marc Oliva i |weşanger=Elsevier Science & Technology |tarîx=2020 |isbn=978-0-12-817925-3 |paşnav2=Fernandez |pêşnav2=Jesus Ruiz}}</ref> Di serdema paleozoyîkê de ti delîl tinene ku nîşan bide ka tetrapod li Antarktîkê jiyane an na.<ref name=":2">{{Cite web |url=https://pubs.usgs.gov/of/2007/1047/ea/of2007-1047ea047.pdf |sernav=Collinson, James; William R., Hammer (2007). Migration of Triassic tetrapods to Antarctica (PDF). 10th International Symposium on Antarctic Earth Sciences.}}</ref> === Serdema mezozoîkê (252–66 milyon sal berê) === Germbûna berdewam piraniya Gondwanayê zuwa kiriye. Di serdema triyasiyê de, Antarktîka ji aliyê fernên tovkirî (pteridosperms) ve serdest bû ku beşek cinsê dicroidium bûn ku wekê daran mezin dibûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Icehouse to hothouse: floral turnover, the Permian–Triassic crisis and Triassic vegetation |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012 |rr=105–160 |isbn=978-0-521-85598-3 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Cantrill |pêşnavê-edîtor=David J. |url=https://www.cambridge.org/core/books/vegetation-of-antarctica-through-geological-time/icehouse-to-hothouse-floral-turnover-the-permiantriassic-crisis-and-triassic-vegetation/2A62935F027160A42A76FDD1199FA5C3 |paşnavê-edîtor2=Poole |pêşnavê-edîtor2=Imogen |doi=10.1017/CBO9781139024990.004}}</ref> Florayên din ên serdema triyasiyê ginkgophytes, sîkadofît, konîfer û sphenopsîdan bûn. Tetrapod cara yekem di serdema triyasiya destpêkê de li Antarktîkayê hatine dîtin û fosîlên herî kevn ên naskirî di formasyona fremouw a [[Rêzeçiyayên Transantarktîk|çiyayên Transantarktîkê]] de hatin dîtin.<ref name=":2" /> Sînapsîd (ku wekî "xijendeyên mîna memikan" jî têne zanîn) cureyên wek ''Lystrosaurus'' vedihewîne û di serdema triyasiya destpêkê de gelek zêdetir bûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Early Evolutionary History of the Synapsida |paşnav=Kammerer |pêşnav=Christian F. |weşanger=Springer London, Limited |tarîx=2013 |isbn=978-94-007-6841-3 |paşnav2=Angielczyk |pêşnav2=Kenneth D. |paşnav3=Fröbisch |pêşnav3=Jörg}}</ref> Nîvgirava Antarktîkayê di serdema jurasiyê de (206 heta 146 milyon sal berê) dest bi avakirina xwe kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Birkenmajer |pêşnav=K. |tarîx=1994 |sernav=Evolution of the Pacific margin of the northern Antarctic Peninsula: an overview |url=https://link.springer.com/10.1007/BF00210547 |kovar=Geologische Rundschau |ziman=en |cild=83 |hejmar=2 |rr=309–321 |doi=10.1007/BF00210547 |issn=0016-7835}}</ref> Afrîka di serdema jurayê de li dora 160 milyon sal berê ji Antarktîkayê dabeş bûye û piştre di derdema kretasye ya destpêkê de (dora 125 milyon sal berê) [[nîvgirava Hindistanê]] ji hev dabeş bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Gaina |pêşnav=Carmen |paşnav2=Müller |pêşnav2=R. Dietmar |paşnav3=Brown |pêşnav3=Belinda |paşnav4=Ishihara |pêşnav4=Takemi |paşnav5=Ivanov |pêşnav5=Sergey |tarîx=2007-07-01 |sernav=Breakup and early seafloor spreading between India and Antarctica |url=https://doi.org/10.1111/j.1365-246X.2007.03450.x |kovar=Geophysical Journal International |cild=170 |hejmar=1 |rr=151–169 |doi=10.1111/j.1365-246X.2007.03450.x |issn=0956-540X}}</ref> Darên ginkgo, konîfer, Bennettitale, nebatên poçikê hespan, fern û sikad di wê demê de pir bûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Vegetation of Antarctica Through Geological Time |paşnav=Cantrill |pêşnav=David J. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012-11-22 |isbn=978-0-521-85598-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=sOGH4xaioRUC |paşnav2=Poole |pêşnav2=Imogen}}</ref> Nêzîkê 80 milyon sal berê nebatên kulîlkdar bûne komên nebatan ên herî cihêreng ên li ser parzemînê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Barreda |pêşnav=Viviana D. |paşnav2=Palazzesi |pêşnav2=Luis |paşnav3=Olivero |pêşnav3=Eduardo B. |tarîx=2019 |sernav=When flowering plants ruled Antarctica: evidence from Cretaceous pollen grains |url=https://nph.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/nph.15823 |kovar=New Phytologist |ziman=en |cild=223 |hejmar=2 |rr=1023–1030 |doi=10.1111/nph.15823 |issn=0028-646X}}</ref> Her çiqas darên behîvê yên başûr (Nothofagus) ber bi dawiya kretasyeyê ve berbiçav bin jî li Antarktîkaya Rojava daristanên pelderzî di seranserê serdema kretasyeyê de (146–66 milyon sal berê) de serdest bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Crame |pêşnav=J. A. |tarîx=1989 |sernav=Origins and evolution of the Antarctic biota: an introduction |url=https://www.lyellcollection.org/doi/10.1144/GSL.SP.1989.047.01.01 |kovar=Geological Society, London, Special Publications |ziman=en |cild=47 |hejmar=1 |rr=1–8 |doi=10.1144/GSL.SP.1989.047.01.01 |issn=0305-8719}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the Antarctic |paşnav=Riffenburgh |pêşnav=Beau |weşanger=Routledge |tarîx=2006-10-25 |isbn=978-1-135-87866-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_mUPEAAAQBAJ}}</ref> Her çiqas tenê çend cinsên dînezorên Antarktîkayê (Cryolophosaurus û Glacialisaurus, ji Formasyona Hanson a serdema jurasiya destpêka çiyayên Transantarktîkê<ref>{{Cite web |url=http://www.app.pan.pl/archive/published/app52/app52-657.pdf |sernav=Anatomy of a basal sauropodomorph dinosaur from the Early Jurassic Hanson Formation of Antarctica}}</ref> û Antarctopelta, Trinisaura, Morrosaurus û Imperobator ji kretasya dereng a nîvgirava Antarktîkayê) hatine vegotin, Ammonît li deryayên li derdora Antarktîkayê pir belav bûn û dînezor jî hebûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Coria |pêşnav=Rodolfo A. |paşnav2=Moly |pêşnav2=Juan J. |paşnav3=Reguero |pêşnav3=Marcelo |paşnav4=Santillana |pêşnav4=Sergio |paşnav5=Marenssi |pêşnav5=Sergio |tarîx=2013-04-01 |sernav=A new ornithopod (Dinosauria; Ornithischia) from Antarctica |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0195667112001784 |kovar=Cretaceous Research |cild=41 |rr=186–193 |doi=10.1016/j.cretres.2012.12.004 |issn=0195-6671}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rozadilla |pêşnav=Sebastián |paşnav2=Agnolin |pêşnav2=Federico L. |paşnav3=Novas |pêşnav3=Fernando E. |paşnav4=Aranciaga Rolando |pêşnav4=Alexis M. |paşnav5=Motta |pêşnav5=Matías J. |paşnav6=Lirio |pêşnav6=Juan M. |paşnav7=Isasi |pêşnav7=Marcelo P. |tarîx=2016-01-01 |sernav=A new ornithopod (Dinosauria, Ornithischia) from the Upper Cretaceous of Antarctica and its palaeobiogeographical implications |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0195667115300677 |kovar=Cretaceous Research |cild=57 |rr=311–324 |doi=10.1016/j.cretres.2015.09.009 |issn=0195-6671}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ely |pêşnav=Ricardo C. |paşnav2=Case |pêşnav2=Judd A. |tarîx=2019-09-01 |sernav=Phylogeny of a new gigantic paravian (Theropoda; Coelurosauria; Maniraptora) from the Upper Cretaceous of James Ross Island, Antarctica |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0195667118300120 |kovar=Cretaceous Research |cild=101 |rr=1–16 |doi=10.1016/j.cretres.2019.04.003 |issn=0195-6671}}</ref> === Serdema senozoyîkê (66–10 milyon sal berê) === [[Wêne:Eocene-Paleocene-circumpolar.svg|thumb|Pêkhatina herika çerxa derdorî ya Antarktîkayê ji perçebûna dawî ya pira bejahî ya Antarktîkayê]] Di destpêka serdema paleojenê de girêdana pira bejahî ya pira Antarktîkayê, Antartîkayê bi Amerîkaya Başûr û her wiha bi başûrê rojhilatê Awistralyayê ve berdewam kiriye. Fauna ji formasyona La Mesetaya li nîvgirava Antarktîkayê ku dîroka wê vedigere serdema eosenê, pir dişibihe faunayên wekhev ên Amerîkaya Başûr ku ajalên wekê ajalên bi kîsik (marsupials), xenarthran, lîtoptern û ungulatesê bi sim û her wiha gondwanatheres û dibe ku meridiolestidans hebûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=History of Terrestrial Mammals in South America: How South American Mammalian Fauna Changed from the Mesozoic to Recent Times |paşnav=Defler |pêşnav=Thomas |weşanger=Springer |tarîx=2018-12-19 |isbn=978-3-319-98449-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-HWADwAAQBAJ}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Gelfo |pêşnav=Javier N. |paşnav2=Goin |pêşnav2=Francisco |paşnav3=Bauzá |pêşnav3=Nicolá |paşnav4=Reguero |pêşnav4=Marcelo |tarîx=2019-09-01 |sernav=The fossil record of Antarctic land mammals: commented review and hypotheses for future research |url=https://www.researchgate.net/publication/337086325_The_fossil_record_of_Antarctic_land_mammals_commented_review_and_hypotheses_for_future_research |kovar=researchgate.net |rr=274–292 |doi=10.13679/j.advps.2019.0021}}</ref> Hatiye texmînkirin ku ajalên bi kîsik di destpêka eosenê de ji Amerîkaya Başûr bi rêya Antarktîkayê belavê Awistralyayê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Eldridge |pêşnav=Mark D B |paşnav2=Beck |pêşnav2=Robin M D |paşnav3=Croft |pêşnav3=Darin A |paşnav4=Travouillon |pêşnav4=Kenny J |paşnav5=Fox |pêşnav5=Barry J |tarîx=2019-05-23 |sernav=An emerging consensus in the evolution, phylogeny, and systematics of marsupials and their fossil relatives (Metatheria) |url=https://doi.org/10.1093/jmammal/gyz018 |kovar=Journal of Mammalogy |cild=100 |hejmar=3 |rr=802–837 |doi=10.1093/jmammal/gyz018 |issn=0022-2372}}</ref> Nêzîkê 53 milyon sal berê Awistralya û Gîneya Nû ji Antarktîkayê veqetiyane û deriyê Tazmanyayê vebûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ball |pêşnav=Philip |paşnav2=Eagles |pêşnav2=Graeme |paşnav3=Ebinger |pêşnav3=Cynthia |paşnav4=McClay |pêşnav4=Ken |paşnav5=Totterdell |pêşnav5=Jennifer |tarîx=2013 |sernav=The spatial and temporal evolution of strain during the separation of Australia and Antarctica |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/ggge.20160 |kovar=Geochemistry, Geophysics, Geosystems |ziman=en |cild=14 |hejmar=8 |rr=2771–2799 |doi=10.1002/ggge.20160 |issn=1525-2027}}</ref> Modelên erdnîgariya Antarktîkayê nîşan didin ku ev herikîn û her wiha çerxa paşvegerê ya xwedî kirinê ji ber kêmbûna asta CO₂yê çêbûye û bûye sedema afirandina qeşayên piçûk û qeşayên mayînde yên cemserî.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=England |pêşnav=Matthew H. |paşnav2=Hutchinson |pêşnav2=David K. |paşnav3=Santoso |pêşnav3=Agus |paşnav4=Sijp |pêşnav4=Willem P. |tarîx=2017-08-01 |sernav=Ice–Atmosphere Feedbacks Dominate the Response of the Climate System to Drake Passage Closure |url=https://journals.ametsoc.org/view/journals/clim/30/15/jcli-d-15-0554.1.xml |kovar=Journal of Climate |cild=30 |hejmar=15 |rr=5775–5790 |doi=10.1175/JCLI-D-15-0554.1 |issn=0894-8755}}</ref> Her ku asta CO₂yê zêdetir kêm bûye, qeşayê dest bi berfirehbûneke bilez kiriye û cihê daristanên ku heta wê demê Antarktîkayê vedişartin girtiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=DeConto |pêşnav=Robert M. |paşnav2=Pollard |pêşnav2=David |tarîx=2003 |sernav=Rapid Cenozoic glaciation of Antarctica induced by declining atmospheric CO2 |url=https://www.nature.com/articles/nature01290 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=421 |hejmar=6920 |rr=245–249 |doi=10.1038/nature01290 |issn=1476-4687}}</ref> Ekosîstemên tundrayê li Antarktîkayê heta 14 û 10 milyon sal berê niha hebûna xwe berdewam kirine û piştre sarbûna zêdetir bûye sedema tunekirina van tundrayan.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ashworth |pêşnav=Allan C. |paşnav2=Erwin |pêşnav2=Terry L. |tarîx=2016 |sernav=Antarctotrechus balli sp. n. (Carabidae, Trechini): the first ground beetle from Antarctica |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5126512/ |kovar=ZooKeys |hejmar=635 |rr=109–122 |doi=10.3897/zookeys.635.10535 |issn=1313-2989 |pmc=5126512 |pmid=27917060}}</ref> === Serdema hemdem === Her çiqas jeolojiya Antarktîkayê bi piranî ji aliyê qeşaya parzemînî ve hatibe veşartin jî, parzemîn dikare bi teknîkên wekê ji hestkirina ji dûr ve, radara ku di bin erdê de derbas dibe û wêneyên satelîtê werin lêkolîn kirin. Ji aliyê jeolojîk ve, Antarktîkaya Rojava pir dişibihe Andên Amerîkaya Başûr. Nîvgirava Antarktîkayê bi bilindbûna jeolojîk û veguherîna sedîmentên binê deryayê ku veguheriye kevirên metamorfîk, çêbûye. Antarktîkaya Rojava bi yekbûna çend plakayên parzemînî çêbûye ku di encamê de hejmarek rêzeçiyayên li herêmê çêbûne ku rêzeçiyayên herî berbiçav çiyayên Ellsworthê bûn. Hebûna sîstema rift a Antarktîkaya Rojava bûye sedema volkanîzma li ser sinorê di navbera Antarktîkaya Rojava û Rojhilat de û her wiha bûye sedema çêbûna çiyayên Transantarktîkê. Antarktîka Rojhilat ji aliyê jeolojîk ve devereke pirreng e. Avabûna Antarktîka Rojhilat di serdema arkeyî (4.000 –2.500 milyon sal berê) de dest pê kiriye û di serdema kambriyê de rawestiyaye. Herêm li ser kratoneke kevirî hatiye avakirin ku bingeha mertala prekambriyê ava kiriye. Li ser bingehê komir û kevirên qûmê, kevirên kilsinî û şêl hene ku di serdemên devonî û jurasiyê de hatine danîn ku çiyayên Transantarktîkê çêbikin. Li deverên peravê çiyayên wekê rêzeçiyayê Shackletonê û Vîktorya Land û hinek şikestekên tektonîk çêbûne. Komir cara yekem li Antarktîkayê li nêzîkê çiyayên Beardmoreyê ji aliyê Frank Wild ve di sefera Nimrod de di sala 1907an de hatiye tomar kirin û tê zanîn ku komirê pileya nizm li gelek deverên çiyayên Transantarktîkê heye. Çiyayên prens Charles depoyên hesinê vedihewînin û li Deryaya Rossê jî qadên neftê û gaza xwezayî hene. == Avhewa == {{multiple image | direction = vertical | total_width = 300 | header = | footer = | image1 = Fryxellsee Opt.jpg | alt1 = | caption1 = Qeşaya şîn ku gola Fryxell a li çiyayên Transantarktîkê nixumandiye | image2 = AntarcticaSummer.jpg | alt2 = | caption2 = Di meha kanûna sala 2006an de şert û mercên nerm ê li nêzîkê peravê }} Antarktîka parzemîna herî sar, parzemîna herî bi bahoz û parzemîna herî hişk ê Dinyayê ye. Li nêzîkê peravên parzemînê, germahî di havînê de dikare ji 10 °C ê derbas bibe û di mehên zivistanê de heya -40 °C dadikeve. Li ser deverên bilind ên navendî, germahî di mehên havînê de dikare heya -30 °C dakeve û di mehên zivistanê de jî germahiya heman deverê heya -80 °C ê dadikeve. Germahiya hewayê ya xwezayî ya herî nizm a ku li ser Erdê hatiye tomarkirin di 21ê tîrmeha sala 1983an de li stasyona Vostok a Rûsyayê li Antarktîkayê bi qasê -89.2 °C hatiye tomarkirin. Di sala 2010an de bi rêya satelîta germahiyeke hewayê germahiya parzemînê bi qasê −94.7 °C hatiye tomar kirin lêbelê dibe ku ji ev rêje ji sermaya li ser rûyê erdê bi bandor bûye ku li bilindahiya 2 mêtre li jorê rûyê erdê nehatiye tomar kirin ku ji bo tomarên fermî yên germahiya hewayê tê xwestin. Ji ber ku piraniya Antarktîkayê ji asta deryayê ji 3.000 mêtre bilindtir e, Antarktîka ji herêma Arktîkê sartir e. Germahiya Okyanûsa Arktîkê bi rêya qeşaya deryayê ya Arktîkê ber bi parzemînê ve hatiye veguhastin û bi awayê hewaya li herêma Arktîkê nerm dibe. Antarktîka çoleke cemserî ye ku barîna parzemînê kêm e. Parzemîn salane bi navînî nêzîkê 150 mm av werdigire ku bi piranî bi awayê şilopeyê ye. Deverên navxweyî hişktir e û di tevahiya salê herî zêde bi qasê 50 mm baran werdigire lê herêmên peravê bi gelemperî ji 200 mm zêdetir baran werdigirin. Li çend deverên qeşaya şîn, ba û sublîmasyon ji berfa ku dibare zêdetir berfê radike. Li geliyên hişk, heman bandor li ser bingehek kevirî çêdibe ku dibe sedema jîngeheke bêber û hişk. === Cudahiyên herêmî === Antarktîkaya Rojhilat ji ber bilindahiya xwe ya bilind ve ji Antarktîkaya Rojava sartir e. Eniyên hewayê bi zêde derbasê deverên navendî yên parzemînê nabin ku ev jî dibe sedem ku navenda parzemînê sar û hişk bimînin û dibe sedema ku bayên deverê bi leza nerm bimînin. Barîna berfa li beşa perava Antarktîkayê barîneke pir gelemperî ye ku li wir di nav 48 demjimêran de berf dikare bi qasê 1.22 mêtreyê bibare. Li qiraxa parzemînê, bayên katabatîk ên bihêz ên ji platoya cemserî pir caran bi hêza bahozê çêdibin. Di mehên havînê de ji ber ku her roj 24 demjimêrên tîrêjên rojê li wir tên wergirtin, li Cemsera Başûr ji ekvatorê zêdetir tîrêjên rojê digihîjin rûyê erdê. === Guherîna avhewayê === Tevê devera xwe yê îzolekirî, Antarktîka di dehsalên dawî de ji ber belavbûna gazên serayê, germ bûye û hinek ji beşên qeşayên xwe winda kiriye. Antarktîkaya Rojava ji sala 1950an heta sala 2000an di heyamên dehsalan de ji 0,1 °C zêdetir germ bûye û nîvgirava Antarktîkayê ya ku li ber çavan e ji nîvê sedsala 20an vir ve bi qasê 3 °C germ bûye. Antarktîkaya Rojhilat ku li gorî Antarktîkaya Rojava sar e û avhewaya deverê sekan (stabîl) heta salên 2000î germahî nîşan nedaye. Li dora Antarktîkayê, Okyanûsa Başûr ji her okyanûseke din zêdetir germahiya okyanûsê kişandiye û li kûrahiyên bi qasê 2.000 mêtreyan germbûneke berbiçav çêbûye. Li dora Antarktîka Rojava, okyanûs ji sala 1955an vir ve bi qasê 1 °C germ bûye. Germbûna Okyanûsa Başûr a li dora Antarktîkayê bûye sedema qelsbûn an jî hilweşîna refikên qeşayên ku li derveyî qeşayan digeriyan û hevsengiya wan pêk dianiyan. Her çiqas perê qeşayên Antarktîkaya Rojhilat ku berdewam dike ku li hundirê welêt qeşayê zêde bike jî gelek cemedên peravê giraniya xwe winda dikin û paşve dikişin ku ev jî dibe sedema windabûna giştî ya qeşayên li seranserê Antarktîkayê. Hatiye payîn ku heta sala 2100an ku windabûna qeşaya li Antarktîkayê bi qasê 11 santî metreyan bilindbûna asta deryayê ya gerdûnî zêde bike. Bi germbûna zêdetir re îhtimala bêîstîqrariyê pir zêdetir dibe û dikare bilindbûna asta deryayê ya gerdûnî ya sedsala 21ê du caran zêdetir bike. Ava heliyayî ya nû ya ji qeşayê ava binê Antarktîkayê ya şor firk dike û şaneya jêrîn a gera serûbinkirina Okyanûsa Başûr (SOOC) qels dike. Her çiqas bandorên tevahî tê payîn ku di nav çend sedsalan de çêbibin jî, li gorî hinek lêkolînan, hilweşîna tevahî ya SOOCê dikare di navbera 1.7 °C û 3 °C germbûna gerdûnî de çêbike. Ev barîna kêm ê li nîvkada başûr û barîna zêde yê li nîvkada bakur, dibe sedema kêmbûna masîgirî ya li Okyanûsa başûr û hilweşîna potansiyel a hinek ekosîstemên deryayî vedigire. Her çiqas gelek cureyên Antarktîkayê nehatibin keşifkirin jî, zêdebûna flora Antarktîkayê ya belgekirî heye û ji u bo parastina jîngeheke guncavê faunayên mezin ên wekê pengûenan zehmetî hene. Helandina erdên cemed girtî dibe ku ji bo erdên bê cemed bibe sedema gazên serayê û qirêjiya cemedgirtî ya berê ku bi helandinê re derdikeve holê. Germbûna Antarktîkayê û guhertinên têkildar di gera Okyanûsa Başûr de dikarin bandorê li şêwazên avhewayê yên li hinek deverên Afrîkayê jî bikin ku dikare bandor li barîna herêmî û guherîna germahiyê bike. Ji ber ku germahiya gerdûnî li dora 3°C zêde bûye, deverên xeternak ên wekê Hewza Wilkes û Hewza Aurora dibe ku di nav 2.000 salan de bimînin di bin avê de û dibe ku li van deveran bilindbûna asta deryayê bigihîje 6,4 metreyan. Ger germahî ji asta sala 2020an 2 °C kêmtir nebe, ihtimal heye ku qata qeşayê ya Antarktîkaya Rojava bi tevahî bihele. Hatiye payîn ku windabûna vê qata qeşayê heye bi tevahî ji holê rabe ev pêvajo bi qasê 500 û 13.000 sal berxwe bide. Ger qeşaya bilind hilweşe dibe ku asta deryayê bi qasê 3,3 mêtre bilind bibe û bi helandina qeşayên li ser çiyayan qeşayên bilind jî dibe ku asta deryayê bi qasê 4,3 metreyan bilind bike. Qata qeşaya Antarktîkaya Rojhilat ku li gorî deverên qeşayî yên din gelek aram e tenê dikare bi qasê 0,5 mête heta 0,9 mêtreyê asta deryayê bilind bike ku ev jî beşek piçûk ê ji bilind bûna 53,3 mêtreyan e ku di tevahiya helandina qata qeşayê de pêk tê. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commons|Antarctica|Antarktîka}} {{Parzemîn}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Antarktîka| ]] [[Kategorî:Cîhan]] [[Kategorî:Parzemîn]] 0jmo13o0t382aey0y0o0tv6vd21vz3v 2090507 2090506 2026-09-02T08:06:46Z Penaber49 39672 2090507 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdanka giştî}} '''Antarktîka'''<ref>{{Îzolî, 2007|r=1138|jêgirtin=Antarktîka}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ferhenga Erdnîgarîyê (Coğrafya)|Ferhenga Erdnîgarîyê]]|paşnav=Önen|pêşnav=Abdurrahman |weşanger=Stembol: Doz|sal=2008|rûpel=36}}</ref> yan jî '''Antarktîk'''{{Çavk}} ({{Bi-la|Antarctica}}) yek ji [[parzemîn]]ên cîhanê ye ku parzemîna herî başûr ê dinyayê û parzemîna herî kêm nifûs a cîhanê ye. Parzemîn bi tevahî li başûrê çembera Antarktîkayê ye û ji aliyê [[Okyanûsa Başûr]] (ku wekê Okyanûsa Antarktîkayê jî tê zanîn) ve hatiye dorpêçkirin ku [[Cemsera Başûr]] a erdnîgarî vedihewîne. Di heman demê de Antarktîka pêncem parzemîna herî mezin ê cîhanê ye ku bi qasê ji %40 ji [[Ewropa|Ewropayê]] mezintir e û rûbera parzemînê bi qasê 14.200.000 km² rûerd (an rûqeşa) vegirtiye. Piraniya Antarktîkayê bi qata qeşayê ya Antarktîkayê ve hatiye nixumandin ku qalindahiya navînî ya qeşayê bi qasê 1,9 km ye. Antarktîka bi navînî parzemîna herî sar, herî hişke û parzemîna herî bi ba û bahoz ê cîhanê ye û parzemîn ji asta deryayê xwedî bilindahiyeke navînî ye. Antarktîka bi piranî ji çoleke cemserî pêk hatiye ku barîna salane li peravê zêdetirî 200 mm ye û berf û barana li hundirê parzemînê gelek kêm e. Qeşayên parzemîn di warê ava şîrîn de gelek dewlemend e ku nêzîkê ji %70ê rezervên ava şirîn ên cîhanê li Antarktîkayê cemedgirtî ye. Hatiye payîn ger ku qeşaya Antarktîkayê bihele, dê asta deryayê ya [[Cîhan|cîhanê]] bi qasê 60 mêtreyan bilind bibe. Her wiha Antarktîka xwediyê rekora germahiya herî nizm a pîvandî yê li ser rûyê [[Dinya (gerstêrk)|Erdê]] ye ku nizmahiya germahiya bi qasê −89.2 °C hatiye pîvandin. Germahiya herêmên peravê di havînê de dikare bi qasê 10 °C bilind bibe. Cureyên xwemaliyên ajalan kêzik, nematod, pengûen, fok û tardigrad in. Li cihên ku nebat lê hene, bi piranî bi awayê liken an kevzê ye. Refên qeşayê yên Antarktîkayê dibe ku cara yekem di sala 1820an de, di dema sefereke rûsî de ku ji aliyê Fabian Gottlieb von Bellingshausen û Mikhail Lazarev ve hatibû birêvebirin, hatine dîtin. Di dehsalên piştê seferên wan, di seferên fransî, amerîkî û brîtanî de li parzemînê lêkolînên zêdetir hatine kirin. Yekem derketina piştrastkirî ya Antarktîkayê ji aliyê tîmeke norwêcî ve di sala 1895an de pêk hatiye. Di destpêka sedsala 20an de, çend seferên navxwe yên parzemînê çêbûne. Lêkolînerên brîtanî Douglas Mawson, Edgeworth David û Alistair Mackay yekem kes bûn ku di sala 1909an de gihîştine [[Cemsera Başûr]] a manyetîkî û cemsera başûr a erdnîgarî jî yekem car di sala 1911an de lêkolînerê norwêcî Roald Amundsen gihiştiye cemserê. Ji aliyê îdarî ve Antarktîka ji aliyê nêzîkê 30 welatan ve tê birêvebirin ku hemî jî endamên sîstema peymana Antarktîkayê ya sala 1959an in. Li gorî şertên peymanê, çalakiyên leşkerî, kolandinên kanên madenê, teqînên nukleerî û avêtina bermayiyên nukleerî li Antarktîkayê qedexe ne. Geştiyarî, masîgirtin û lêkolîn çalakiyên sereke yên mirovan li Antarktîkayê û li derdora Antarktîkayê hene. Di mehên havînê de nêzîkê 5.000 kes li stasyonên lêkolînê dimînin û ev hejmar di mehên zivistanê de dadikeve 1.000 kesan. Her çiqas parzemîn dûr be jî, çalakiyên mirovan bi rêya qirêjî, guherîna avhewayê û bi rêya tenikbûna [[tebeqeya ozonê]] bandoreke neyînî li ser Antarktîkayê dihêle. Helîna qata qeşayê ya [[Antarktîkaya Rojava]] ya ku potansiyeleke nearam e, di pêşbîniyên bilindbûna [[asta deryayê]] yên di asta sedsalê de bûye sedema nezelaliyeke herî mezin û heman helîn bandorê li ser serûbinkirina gera [[Okyanûsa Başûr]] jî dike ku di dawiyê de dikare bibe sedema bandorên girîng li ser avhewaya [[Nîvkada Başûr]] û hilberîna Okyanûsa Başûr. == Etîmolojî == [[Wêne:1657 map Polus Antarcticus.jpg|thumb|Nexşeya cemserî ya herî başûrê Dinyayê]] Navê ku ji parzemînê hatiye dayîn ji peyva antarktîka hatiye ku ji peyva fransî ya navîn ''antartique'' an ''antarctique'' ('li hemberî Arktîkê') û piştre ji peyva latînî ''antarcticus'' ('li hemberî bakur') hatiye. Navê Antarktîkus ji peyvên yewnanî ἀντι- ('dij-') û ἀρκτικός (arktikos, 'ya hirçê [Ursa Major], bakur') hatiye.<ref name=":0">{{Cite book |sernav=Lettinck 2021, p. 158.}}</ref> Fîlozofê yewnanî Arîstoteles li dora 350 {{bz}} de di ''Meteorolojiyê'' de li ser "herêma Antarktîkê" nivîsandiye. Li gorî raporê, erdnîgarnasê yewnanî Marinusê ji Tîrusê ev nav di nexşeya xwe ya cîhanê ya sedsala duyem a {{pz}} de ku niha winda bûye, bi kar aniye. Nivîskarên romayî Gaius Julius Hyginus û Apuleius ji bo cemsera başûr navê yewnanî yê latînîkirî polus antarcticus bi kar anîne ku ji wir peyva fransî ya kevin ''pole antartike'' (nûjen ''pôle antarctique'')<ref>{{Cite book |sernav=Hyginus 1992, p. 176.}}</ref> ku di sala 1270an de hatiye piştrastkirin û ji wir jî peyva îngilîziya navîn pol antartik ku cara yekem di lêkolîneke ji aliyê nivîskarê îngilîzî Geoffrey Chaucer ve hatiye nivîsandin, hatiye wergirtin.<ref name=":0" /> Ramanên ewropî yên di derbarê hebûna Terra Australis ku parzemîneke berfirehê li başûrê dûr ê cîhanê ye ku ji bo hevsengî kirina axên bakurê [[Ewropa]], [[Asya]] û [[Afrîkaya Bakur]] pêk tîne, wekê têgeheke rewşenbîrî, ji kevnariya klasîk ve hebû. Ji ber vê yekê ''Terra Australis'' navê ku ji bo hemî girseyên bejayî yên hîpotetîk ên ku tê pêşniyar kirin ku li cihê ku niha tê zanîn Antarktîka heye, hatibû bikaranîn.<ref>{{Cite book |sernav=Mericq 1987, pp. 90–91: 'They published maps and charts based on the hypothesis that Tierra del Fuego was the beginning of that Terra Australis. The first person ever to have rights over these lands was Pedro Sancho de la Hoz, who received them through a special decree signed by Emperor Charles V on 24 January 1539.'}}</ref> Îdiaya hebûna axek wisa heta keşfkirina Awistralyayê ku ji aliyê ewropiyan ve hatiye keşfkirin, berdewam kiriye.<ref>{{Cite book |sernav=Scott, Hiatt & McIlroy 2012, pp. 2–3.}}</ref> Di destpêka sedsala 19an de keşifger Matthew Flinders guman li hebûna parzemîneke cuda yê li başûrê Awistralyayê (ku di wê demê wekê New Holland hatiye binavkirin) kiriye û ji ber vê yekê pêşniyar kiriye ku li cihê wê navê "Terra Australis" ji bo [[Awistralya|Awistralyayê]] were bikar anîn.<ref>{{Cite book |sernav=Cawley 2015, p. 130.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=McCrone & McPherson 2009, p. 75.}}</ref> Di sala 1824an de rayedarên kolonyal ên li Sîdneyê bi fermî navê parzemîna New Hollandê wekê Awistralya guhertine û peyva "Terra Australis" wekê referansek ji bo navê Antarktîkayê hiştine. Di dehsalên piştre de, erdnîgaran hevokên wekê "parzemîna Antarktîkayê" bi kar anîne. Wan li cihê vê navê li naveke helbestî geriyane û navên wekê ''Ultima'' û ''Antipodea'' pêşniyar kirine.<ref>{{Cite book |sernav=Cameron-Ash 2018, p. 20.}}</ref> Ji bo binavkirina parzemînê navê Antarktîka di salên 1890î de hatiye pejirandin û bikaranîna yekem ê vê navê ji aliyê kartografê skotlendî John George Bartholomew pêk hatiye.<ref>{{Cite web |url=https://digital.nls.uk/bartholomew/highlights/antarctica.html#:~:text=Edinburgh%20geographer%20and%20mapmaker%20John,since%20the%20first%20century%20AD. |sernav=Highlights from the Bartholomew Archive: The naming of Antarctica}}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Antarctica.svg|thumb|300px|Nexşeyek ku Antarktîkaya Rojhilat li rastê Çiyayên Transantarktîk û Antarktîkaya Rojava li çepê ye, nişan dide.]] Antarktîka ku bi awayekî asîmetrîk li dora cemsera başûr û bi piranî li başûrê çembera Antarktîkayê (ku yek ji pênc çemberên sereke yên firehiyê ye ku nexşeyên cîhanê nîşan didin) cih digire ku ji aliyê [[Okyanûsa Başûr]] ve hatiye dorpêçkirin. Di heman de çem ên avan li Antarktîkayê hene ku çemê herî dirêj ê parzemînê çemê Onyxê ye. Her wiha Antarktîka bi qasê 14,2 milyon km² rûber vedigire ku hema hema du car ji rûbera [[Awistralya|Awistralyayê]] mezintir e ku bi vê rûberê bûye pêncem parzemîna herî mezin ê cîhanê. Xeta perava Antarktîkayê bi qasê 18.000 km dirêj e ku ji sala 1983an vir ve çar celebên peravê li parzemînê hene ku perav ji %44ê peravê ji qeşayên avjenî, ji %38 ji dîwarên qeşayê pêk tê ku li ser keviran dimînin, ji %13 ji deverên qeşayî an jî qiraxa cemedên bilind pêk tê û ji %5ê ji parvên mayî jî ji kevirên vekirî pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |sernav=Antarctica - The World Factbook |malper=www.cia.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en |archive-date=2022-05-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220509192134/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: glaciological and geophysical folio |paşnav=Drewry |pêşnav=D. J. |weşanger=University of Cambridge, Scott Polar Research Institute |tarîx=1983 |isbn=978-0-901021-04-5 |cih=Cambridge}}</ref> Golên ku di binê qeşaya parzemînî de dimînin, bi piranî li geliyên hişk ên McMurdo an jî li gelek oazên cûda çêbûne.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> [[Gola Vostokê]] ku di bin stasyona Vostok a [[Rûsya|Rûsyayê]] de hatiye dîtin, mezintirîn gola binqeşayê ya cîhanê û yek ji mezintirîn golên cîhanê ye. Berê hatiye bawer kirin ku gol bi milyonan salan hatiye girtin lê di roja îro de zanyaran texmîn kirine ku ava golê her 13.000 sal carekê bi helandin û cemidandina hêdî ya qeşayê hatiye guhertin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=David |tarîx=2019-06-27 |sernav=Antarctica |url=https://academic.oup.com/book/62792 |kovar=OUP Academic |ziman=en |doi=10.1093/wentk/9780190641320.001.0001}}</ref> Di mehên havînan de qeşa li qiraxên golan dikare bihele û xendekên şil bi awayekê demkî çêdibin. Di heman demê de li Antarktîkayê hem golên ava şor û hem jî golên ava şirîn hene.<ref name=":1" /> [[Wêne:Mount Vinson from NW at Vinson Plateau by Christian Stangl (flickr).jpg|thumb|Dîmenek ji çiyayê Vînsonê ku li bakurê rojavayê Antarktîkayê ye û bilindeya herî bilind ê Antarktîkayê ye]] Antarktîka ji aliyê Çiyayên Transantarktîk ve hatiye dabeşkirin ku ji erdê Vîktoryayê heta [[Deryaya Rossê]] dirêj dibin ku ev her alî di nav xwe de Antarktîkaya Rojava û Antarktîkaya Rojhilat vedigirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: Earth's Own Ice World |paşnav=Carroll |pêşnav=Michael |weşanger=Springer |tarîx=2018-05-16 |isbn=978-3-319-74623-4 |paşnav2=Lopes |pêşnav2=Rosaly}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ji |pêşnav=Fei |paşnav2=Gao |pêşnav2=Jinyao |paşnav3=Li |pêşnav3=Fei |paşnav4=Shen |pêşnav4=Zhongyan |paşnav5=Zhang |pêşnav5=Qiao |paşnav6=Li |pêşnav6=Yongdong |tarîx=2017-10-16 |sernav=Variations of the effective elastic thickness over the Ross Sea and Transantarctic Mountains and implications for their structure and tectonics |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0040195117302937 |kovar=Tectonophysics |cild=717 |rr=127–138 |doi=10.1016/j.tecto.2017.07.011 |issn=0040-1951}}</ref> Piraniya Antarktîkayê bi tebeqeyên qeşayê ya Antarktîkayê ve hatiye nixumandin ku bi navînî 1,9 km qalindahiya qeşayan hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fretwell |pêşnav=P. |paşnav2=Pritchard |pêşnav2=H. D. |paşnav3=Vaughan |pêşnav3=D. G. |paşnav4=Bamber |pêşnav4=J. L. |paşnav5=Barrand |pêşnav5=N. E. |paşnav6=Bell |pêşnav6=R. |paşnav7=Bianchi |pêşnav7=C. |paşnav8=Bingham |pêşnav8=R. G. |paşnav9=Blankenship |pêşnav9=D. D. |paşnav10=Casassa |pêşnav10=G. |paşnav11=Catania |pêşnav11=G. |paşnav12=Callens |pêşnav12=D. |paşnav13=Conway |pêşnav13=H. |paşnav14=Cook |pêşnav14=A. J. |paşnav15=Corr |pêşnav15=H. F. J. |tarîx=2013-02-28 |sernav=Bedmap2: improved ice bed, surface and thickness datasets for Antarctica |url=https://tc.copernicus.org/articles/7/375/2013/ |kovar=The Cryosphere |ziman=English |weşanger=Copernicus GmbH |cild=7 |hejmar=1 |rr=375–393 |doi=10.5194/tc-7-375-2013 |issn=1994-0416}}</ref> Tebeqeya qeşayê ji xeynî ji xeynî çend oazanên li geliyên hişk ên McMurdo tevahiya parzemînê nixumandine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://antarcticsun.usap.gov/science/4184/ |sernav=The Antarctic Sun: News about Antarctica - The Lost Dry Valleys of the Polar Plateau |malper=antarcticsun.usap.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en |archive-date=2022-01-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220115223943/https://antarcticsun.usap.gov/science/4184/ |url-status=dead }}</ref> Çend çemên qeşayî yên Antarktîkayê ku ber bi refên qeşayî yên Antarktîkayê ve diherikin, pêvajoyeke ku wekê dînamîkên tebeqeyên qeşayê hatine pênasekirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gfdl.noaa.gov/ice-sheet-dynamics/ |sernav=Ice Sheet Dynamics – Geophysical Fluid Dynamics Laboratory |malper=www.gfdl.noaa.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31}}</ref> Antarktîkaya Rojhilat ji Coats Land, Queen Maud Land, Enderby Land, Mac. Robertson Land, Wilkes Land û Victoria Land pêk hatiye. Ji xeynî beşek piçûk, hemî deverên parzemînê di nav nîvkada rojhilat de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctic Climate Evolution |paşnav=Florindo |pêşnav=Fabio |weşanger=Elsevier |tarîx=2008-10-10 |isbn=978-0-08-093161-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yUu-x70CZEcC |paşnav2=Siegert |pêşnav2=Martin}}</ref> Li ser û dora Antarktîkayê gelek girav hene ku piraniya wan giravên volkanîk in û li gorî pîvanên jeolojîk pir ciwan in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://figshare.utas.edu.au/articles/journal_contribution/Origin_and_evolution_of_the_sub-Antarctic_islands_the_foundation/24483391 |sernav=Quilty, Patrick Gerard |malper=figshare.utas.edu.au |roja-gihiştinê=2026-08-31 |doi=10.26749/rstpp.141.1.35}}</ref> Îstîsnayên herî berbiçav giravên [[deşta Kerguelenê]] ne ku girava herî kevin li dora 40 milyon sal berê niha çêbûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Olierook |pêşnav=Hugo K. H. |paşnav2=Jourdan |pêşnav2=Fred |paşnav3=Merle |pêşnav3=Renaud E. |paşnav4=Timms |pêşnav4=Nicholas E. |paşnav5=Kusznir |pêşnav5=Nick |paşnav6=Muhling |pêşnav6=Janet R. |tarîx=2016-04-15 |sernav=Bunbury Basalt: Gondwana breakup products or earliest vestiges of the Kerguelen mantle plume? |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0012821X1630019X |kovar=Earth and Planetary Science Letters |cild=440 |rr=20–32 |doi=10.1016/j.epsl.2016.02.008 |issn=0012-821X}}</ref> Girê Vinson a li çiyayên Ellsworthê bi bilindahiya 4.892 mêtreyê bilindeya herî bilind ê Antarktîkayê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hall Ball Kiwi Mountaineers From Mount Cook To Everest |paşnav=Monteath |pêşnav=Colin |weşanger=Cloudcap |tarîx=1997 |isbn=978-0-938567-42-4 |url=https://www.worldcat.org/title/38585390 |oclc=38585390}}</ref> Çiyayê Erebusa li Girava Rossê volkana herî başûrî ya cîhanê ye û her roj nêzîkê 10 caran diteqe. Xweliya ji teqînên volkanîk 300 kîlometre dûrî kratera volkanîk hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/48987684 |sernav=Antarctica : an encyclopedia from Abbott ice shelf to zooplankton {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en}}</ref> Delîlên hejmareke mezin ji volkanan di bin qeşayê de hene ku ger asta çalakiyê bilind bibe, dibe ku ji bo tebeqeya qeşayê xetereyek çêbike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: Earth's Own Ice World |paşnav=Carroll |pêşnav=Michael |weşanger=Springer |tarîx=2018-05-16 |isbn=978-3-319-74623-4 |paşnav2=Lopes |pêşnav2=Rosaly}}</ref> Qubeya qeşayê ya bi navê Dome Argus li Antarktîkaya Rojhilat e ku bi qasê bilindahiya 4.091 metreyan bilind ew û qada qeşayê ya herî bilind ê Antarktîkayê ye. Ev gir yek ji cihên herî sar û hişk ên cîhanê ye ku germahî ya li vir heya −90 °C ê dadikeve û barîna salane jî bi qasê 1-3 sm ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica And The Arctic Circle, A Geographic Encyclopedia Of The Earth's Polar Regions |tarîx=2014-04-01 |url=http://archive.org/details/antarctica-and-the-arctic-circle-2-volumes-a-geographic-encyclopedia-of-the-earths-polar-regions}}</ref> == Dîroka jeolojîk == Ji dawiya serdema meoproterozoîkê heta serdema kretasyeyê, Antarktîka beşek ji superparzemîna [[Gondwana|Gondwanayê]] bû û parzemîn bi pêvajoya tevgerên Antarktîkaya îro ji ber ku Gondwana hêdî hêdî ji hev perçe bûye, li dora 183 milyon sal berê îro ava bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctic News Clips |weşanger=National Science Foundation |tarîx=1995 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=HcTrAAAAMAAJ&pg=PA109}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> Di demek dirêj a serdema fanerozoyîkê de Antarktîka xwedî avhewayek tropîkal ê nerm bû û ew bi daristanên berfireh nixumandî bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Klages |pêşnav=Johann P. |paşnav2=Salzmann |pêşnav2=Ulrich |paşnav3=Bickert |pêşnav3=Torsten |paşnav4=Hillenbrand |pêşnav4=Claus-Dieter |paşnav5=Gohl |pêşnav5=Karsten |paşnav6=Kuhn |pêşnav6=Gerhard |paşnav7=Bohaty |pêşnav7=Steven M. |paşnav8=Titschack |pêşnav8=Jürgen |paşnav9=Müller |pêşnav9=Juliane |paşnav10=Frederichs |pêşnav10=Thomas |paşnav11=Bauersachs |pêşnav11=Thorsten |paşnav12=Ehrmann |pêşnav12=Werner |paşnav13=van de Flierdt |pêşnav13=Tina |paşnav14=Pereira |pêşnav14=Patric Simões |paşnav15=Larter |pêşnav15=Robert D. |tarîx=2020 |sernav=Temperate rainforests near the South Pole during peak Cretaceous warmth |url=https://www.nature.com/articles/s41586-020-2148-5 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=580 |hejmar=7801 |rr=81–86 |doi=10.1038/s41586-020-2148-5 |issn=1476-4687}}</ref> === Serdema paleozoyîkê (539–252 milyon sal berê) === [[Wêne:Glossopteris sp. (fossil leaf) (Permian; Antarctica) 1 (49063572172) (cropped).jpg|thumb|300px|Ji serdema permeya Antarktîkayê pelgeke ''Glossopteris sp.'' yê]] Germbûna berdewam bûye sedem ku piraniya Gondwanayê ziwa bibe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Vegetation of Antarctica Through Geological Time |paşnav=Cantrill |pêşnav=David J. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012-11-22 |isbn=978-0-521-85598-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=sOGH4xaioRUC |paşnav2=Poole |pêşnav2=Imogen}}</ref> Di serdema triyasiyê de Antarktîka ji aliyê cûreyeke giyayên bi tov (pteridosperms) ve serdest bû ku ji cinsê Dicroidiumê bûn ku wekê daran mezin dibûn. Florayên din ên triasiyê ginkgophytes, sîkadofites, darên konîfer û sphenopsid bûn. Tetrapod (ajaleke çar ling) cara yekem di serdema triyasiya destpêkê de li Antarktîkayê hatine dîtin û fosîlên herî kevn ên naskirî di formasyona fremouw a çiyayên Transantarktîkê de hatine dîtin. Sînapsîd (ku wekê "xijendeyên mîna memikdaran" jî têne zanîn) cureyên wekê Lystrosaurus di nav de hebû û di serdema triyasiya destpêkê de zêde bûn. Nîvgirava Antarktîkayê di serdema jurasiyê de (206 heta 146 milyon sal berê) dest bi avakirina xwe kiriye. Afrîka di serdema jurasiyê li de dora 160 milyon sal berê ji Antarktîkayê dabeş bûye û piştre jî di serdema kretasiya destpêkê de nîvgirava Hindistanê (nêzîkî 125 milyon sal berê) ji heman parzemînan dabeş bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rolland |pêşnav=Yann |paşnav2=Bernet |pêşnav2=Matthias |paşnav3=van der Beek |pêşnav3=Peter |paşnav4=Gautheron |pêşnav4=Cécile |paşnav5=Duclaux |pêşnav5=Guillaume |paşnav6=Bascou |pêşnav6=Jérôme |paşnav7=Balvay |pêşnav7=Mélanie |paşnav8=Héraudet |pêşnav8=Laura |paşnav9=Sue |pêşnav9=Christian |paşnav10=Ménot |pêşnav10=René-Pierre |tarîx=2019-01-15 |sernav=Late Paleozoic Ice Age glaciers shaped East Antarctica landscape |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0012821X18306460 |kovar=Earth and Planetary Science Letters |cild=506 |rr=123–133 |doi=10.1016/j.epsl.2018.10.044 |issn=0012-821X}}</ref> Piştê kêmbûna qeşayê di nîvê duyem ê serdema permiyana destpêkê de, erd ji aliyê glossopterids (komeke nebatan a tovkirî ya nemabûyî ya bê xizmên zindî) ve serdest bû ku nebata herî berbiçav Glossopteris bû ku dareke wekê ku di axên tijî av de şîn dibe, hatiye şîrove kirin ku depoyên komirê yên berfireh çêkirine. Nebatên din ên ku di dema Permiyeyê de li Antarktîkayê hatine dîtin ''Cordaitales'', ''sphenopsids'', ''ferns'' û ''lycophytes'' in.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Vegetation of Antarctica Through Geological Time |paşnav=Cantrill |pêşnav=David J. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012-11-22 |isbn=978-0-521-85598-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=sOGH4xaioRUC |paşnav2=Poole |pêşnav2=Imogen}}</ref> Di dawiya serdema permiyeyê de avhewa li ser piraniya [[Gondwana|Gondwanayê]] hişktir û germtir bûye û ekosîstemên daristanên ''glossopteridan'' wekê beşek ji bûyera tunebûna permî-triyasî hilweşiyane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Past Antarctica: Paleoclimatology and Climate Change |paşnav=Franganillo |pêşnav=Marc Oliva i |weşanger=Elsevier Science & Technology |tarîx=2020 |isbn=978-0-12-817925-3 |paşnav2=Fernandez |pêşnav2=Jesus Ruiz}}</ref> Di serdema paleozoyîkê de ti delîl tinene ku nîşan bide ka tetrapod li Antarktîkê jiyane an na.<ref name=":2">{{Cite web |url=https://pubs.usgs.gov/of/2007/1047/ea/of2007-1047ea047.pdf |sernav=Collinson, James; William R., Hammer (2007). Migration of Triassic tetrapods to Antarctica (PDF). 10th International Symposium on Antarctic Earth Sciences.}}</ref> === Serdema mezozoîkê (252–66 milyon sal berê) === Germbûna berdewam piraniya Gondwanayê zuwa kiriye. Di serdema triyasiyê de, Antarktîka ji aliyê fernên tovkirî (pteridosperms) ve serdest bû ku beşek cinsê dicroidium bûn ku wekê daran mezin dibûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Icehouse to hothouse: floral turnover, the Permian–Triassic crisis and Triassic vegetation |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012 |rr=105–160 |isbn=978-0-521-85598-3 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Cantrill |pêşnavê-edîtor=David J. |url=https://www.cambridge.org/core/books/vegetation-of-antarctica-through-geological-time/icehouse-to-hothouse-floral-turnover-the-permiantriassic-crisis-and-triassic-vegetation/2A62935F027160A42A76FDD1199FA5C3 |paşnavê-edîtor2=Poole |pêşnavê-edîtor2=Imogen |doi=10.1017/CBO9781139024990.004}}</ref> Florayên din ên serdema triyasiyê ginkgophytes, sîkadofît, konîfer û sphenopsîdan bûn. Tetrapod cara yekem di serdema triyasiya destpêkê de li Antarktîkayê hatine dîtin û fosîlên herî kevn ên naskirî di formasyona fremouw a [[Rêzeçiyayên Transantarktîk|çiyayên Transantarktîkê]] de hatin dîtin.<ref name=":2" /> Sînapsîd (ku wekî "xijendeyên mîna memikan" jî têne zanîn) cureyên wek ''Lystrosaurus'' vedihewîne û di serdema triyasiya destpêkê de gelek zêdetir bûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Early Evolutionary History of the Synapsida |paşnav=Kammerer |pêşnav=Christian F. |weşanger=Springer London, Limited |tarîx=2013 |isbn=978-94-007-6841-3 |paşnav2=Angielczyk |pêşnav2=Kenneth D. |paşnav3=Fröbisch |pêşnav3=Jörg}}</ref> Nîvgirava Antarktîkayê di serdema jurasiyê de (206 heta 146 milyon sal berê) dest bi avakirina xwe kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Birkenmajer |pêşnav=K. |tarîx=1994 |sernav=Evolution of the Pacific margin of the northern Antarctic Peninsula: an overview |url=https://link.springer.com/10.1007/BF00210547 |kovar=Geologische Rundschau |ziman=en |cild=83 |hejmar=2 |rr=309–321 |doi=10.1007/BF00210547 |issn=0016-7835}}</ref> Afrîka di serdema jurayê de li dora 160 milyon sal berê ji Antarktîkayê dabeş bûye û piştre di derdema kretasye ya destpêkê de (dora 125 milyon sal berê) [[nîvgirava Hindistanê]] ji hev dabeş bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Gaina |pêşnav=Carmen |paşnav2=Müller |pêşnav2=R. Dietmar |paşnav3=Brown |pêşnav3=Belinda |paşnav4=Ishihara |pêşnav4=Takemi |paşnav5=Ivanov |pêşnav5=Sergey |tarîx=2007-07-01 |sernav=Breakup and early seafloor spreading between India and Antarctica |url=https://doi.org/10.1111/j.1365-246X.2007.03450.x |kovar=Geophysical Journal International |cild=170 |hejmar=1 |rr=151–169 |doi=10.1111/j.1365-246X.2007.03450.x |issn=0956-540X}}</ref> Darên ginkgo, konîfer, Bennettitale, nebatên poçikê hespan, fern û sikad di wê demê de pir bûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Vegetation of Antarctica Through Geological Time |paşnav=Cantrill |pêşnav=David J. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012-11-22 |isbn=978-0-521-85598-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=sOGH4xaioRUC |paşnav2=Poole |pêşnav2=Imogen}}</ref> Nêzîkê 80 milyon sal berê nebatên kulîlkdar bûne komên nebatan ên herî cihêreng ên li ser parzemînê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Barreda |pêşnav=Viviana D. |paşnav2=Palazzesi |pêşnav2=Luis |paşnav3=Olivero |pêşnav3=Eduardo B. |tarîx=2019 |sernav=When flowering plants ruled Antarctica: evidence from Cretaceous pollen grains |url=https://nph.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/nph.15823 |kovar=New Phytologist |ziman=en |cild=223 |hejmar=2 |rr=1023–1030 |doi=10.1111/nph.15823 |issn=0028-646X}}</ref> Her çiqas darên behîvê yên başûr (Nothofagus) ber bi dawiya kretasyeyê ve berbiçav bin jî li Antarktîkaya Rojava daristanên pelderzî di seranserê serdema kretasyeyê de (146–66 milyon sal berê) de serdest bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Crame |pêşnav=J. A. |tarîx=1989 |sernav=Origins and evolution of the Antarctic biota: an introduction |url=https://www.lyellcollection.org/doi/10.1144/GSL.SP.1989.047.01.01 |kovar=Geological Society, London, Special Publications |ziman=en |cild=47 |hejmar=1 |rr=1–8 |doi=10.1144/GSL.SP.1989.047.01.01 |issn=0305-8719}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the Antarctic |paşnav=Riffenburgh |pêşnav=Beau |weşanger=Routledge |tarîx=2006-10-25 |isbn=978-1-135-87866-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_mUPEAAAQBAJ}}</ref> Her çiqas tenê çend cinsên dînezorên Antarktîkayê (Cryolophosaurus û Glacialisaurus, ji Formasyona Hanson a serdema jurasiya destpêka çiyayên Transantarktîkê<ref>{{Cite web |url=http://www.app.pan.pl/archive/published/app52/app52-657.pdf |sernav=Anatomy of a basal sauropodomorph dinosaur from the Early Jurassic Hanson Formation of Antarctica}}</ref> û Antarctopelta, Trinisaura, Morrosaurus û Imperobator ji kretasya dereng a nîvgirava Antarktîkayê) hatine vegotin, Ammonît li deryayên li derdora Antarktîkayê pir belav bûn û dînezor jî hebûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Coria |pêşnav=Rodolfo A. |paşnav2=Moly |pêşnav2=Juan J. |paşnav3=Reguero |pêşnav3=Marcelo |paşnav4=Santillana |pêşnav4=Sergio |paşnav5=Marenssi |pêşnav5=Sergio |tarîx=2013-04-01 |sernav=A new ornithopod (Dinosauria; Ornithischia) from Antarctica |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0195667112001784 |kovar=Cretaceous Research |cild=41 |rr=186–193 |doi=10.1016/j.cretres.2012.12.004 |issn=0195-6671}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rozadilla |pêşnav=Sebastián |paşnav2=Agnolin |pêşnav2=Federico L. |paşnav3=Novas |pêşnav3=Fernando E. |paşnav4=Aranciaga Rolando |pêşnav4=Alexis M. |paşnav5=Motta |pêşnav5=Matías J. |paşnav6=Lirio |pêşnav6=Juan M. |paşnav7=Isasi |pêşnav7=Marcelo P. |tarîx=2016-01-01 |sernav=A new ornithopod (Dinosauria, Ornithischia) from the Upper Cretaceous of Antarctica and its palaeobiogeographical implications |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0195667115300677 |kovar=Cretaceous Research |cild=57 |rr=311–324 |doi=10.1016/j.cretres.2015.09.009 |issn=0195-6671}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ely |pêşnav=Ricardo C. |paşnav2=Case |pêşnav2=Judd A. |tarîx=2019-09-01 |sernav=Phylogeny of a new gigantic paravian (Theropoda; Coelurosauria; Maniraptora) from the Upper Cretaceous of James Ross Island, Antarctica |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0195667118300120 |kovar=Cretaceous Research |cild=101 |rr=1–16 |doi=10.1016/j.cretres.2019.04.003 |issn=0195-6671}}</ref> === Serdema senozoyîkê (66–10 milyon sal berê) === [[Wêne:Eocene-Paleocene-circumpolar.svg|thumb|Pêkhatina herika çerxa derdorî ya Antarktîkayê ji perçebûna dawî ya pira bejahî ya Antarktîkayê]] Di destpêka serdema paleojenê de girêdana pira bejahî ya pira Antarktîkayê, Antartîkayê bi Amerîkaya Başûr û her wiha bi başûrê rojhilatê Awistralyayê ve berdewam kiriye. Fauna ji formasyona La Mesetaya li nîvgirava Antarktîkayê ku dîroka wê vedigere serdema eosenê, pir dişibihe faunayên wekhev ên Amerîkaya Başûr ku ajalên wekê ajalên bi kîsik (marsupials), xenarthran, lîtoptern û ungulatesê bi sim û her wiha gondwanatheres û dibe ku meridiolestidans hebûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=History of Terrestrial Mammals in South America: How South American Mammalian Fauna Changed from the Mesozoic to Recent Times |paşnav=Defler |pêşnav=Thomas |weşanger=Springer |tarîx=2018-12-19 |isbn=978-3-319-98449-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-HWADwAAQBAJ}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Gelfo |pêşnav=Javier N. |paşnav2=Goin |pêşnav2=Francisco |paşnav3=Bauzá |pêşnav3=Nicolá |paşnav4=Reguero |pêşnav4=Marcelo |tarîx=2019-09-01 |sernav=The fossil record of Antarctic land mammals: commented review and hypotheses for future research |url=https://www.researchgate.net/publication/337086325_The_fossil_record_of_Antarctic_land_mammals_commented_review_and_hypotheses_for_future_research |kovar=researchgate.net |rr=274–292 |doi=10.13679/j.advps.2019.0021}}</ref> Hatiye texmînkirin ku ajalên bi kîsik di destpêka eosenê de ji Amerîkaya Başûr bi rêya Antarktîkayê belavê Awistralyayê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Eldridge |pêşnav=Mark D B |paşnav2=Beck |pêşnav2=Robin M D |paşnav3=Croft |pêşnav3=Darin A |paşnav4=Travouillon |pêşnav4=Kenny J |paşnav5=Fox |pêşnav5=Barry J |tarîx=2019-05-23 |sernav=An emerging consensus in the evolution, phylogeny, and systematics of marsupials and their fossil relatives (Metatheria) |url=https://doi.org/10.1093/jmammal/gyz018 |kovar=Journal of Mammalogy |cild=100 |hejmar=3 |rr=802–837 |doi=10.1093/jmammal/gyz018 |issn=0022-2372}}</ref> Nêzîkê 53 milyon sal berê Awistralya û Gîneya Nû ji Antarktîkayê veqetiyane û deriyê Tazmanyayê vebûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ball |pêşnav=Philip |paşnav2=Eagles |pêşnav2=Graeme |paşnav3=Ebinger |pêşnav3=Cynthia |paşnav4=McClay |pêşnav4=Ken |paşnav5=Totterdell |pêşnav5=Jennifer |tarîx=2013 |sernav=The spatial and temporal evolution of strain during the separation of Australia and Antarctica |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/ggge.20160 |kovar=Geochemistry, Geophysics, Geosystems |ziman=en |cild=14 |hejmar=8 |rr=2771–2799 |doi=10.1002/ggge.20160 |issn=1525-2027}}</ref> Modelên erdnîgariya Antarktîkayê nîşan didin ku ev herikîn û her wiha çerxa paşvegerê ya xwedî kirinê ji ber kêmbûna asta CO₂yê çêbûye û bûye sedema afirandina qeşayên piçûk û qeşayên mayînde yên cemserî.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=England |pêşnav=Matthew H. |paşnav2=Hutchinson |pêşnav2=David K. |paşnav3=Santoso |pêşnav3=Agus |paşnav4=Sijp |pêşnav4=Willem P. |tarîx=2017-08-01 |sernav=Ice–Atmosphere Feedbacks Dominate the Response of the Climate System to Drake Passage Closure |url=https://journals.ametsoc.org/view/journals/clim/30/15/jcli-d-15-0554.1.xml |kovar=Journal of Climate |cild=30 |hejmar=15 |rr=5775–5790 |doi=10.1175/JCLI-D-15-0554.1 |issn=0894-8755}}</ref> Her ku asta CO₂yê zêdetir kêm bûye, qeşayê dest bi berfirehbûneke bilez kiriye û cihê daristanên ku heta wê demê Antarktîkayê vedişartin girtiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=DeConto |pêşnav=Robert M. |paşnav2=Pollard |pêşnav2=David |tarîx=2003 |sernav=Rapid Cenozoic glaciation of Antarctica induced by declining atmospheric CO2 |url=https://www.nature.com/articles/nature01290 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=421 |hejmar=6920 |rr=245–249 |doi=10.1038/nature01290 |issn=1476-4687}}</ref> Ekosîstemên tundrayê li Antarktîkayê heta 14 û 10 milyon sal berê niha hebûna xwe berdewam kirine û piştre sarbûna zêdetir bûye sedema tunekirina van tundrayan.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ashworth |pêşnav=Allan C. |paşnav2=Erwin |pêşnav2=Terry L. |tarîx=2016 |sernav=Antarctotrechus balli sp. n. (Carabidae, Trechini): the first ground beetle from Antarctica |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5126512/ |kovar=ZooKeys |hejmar=635 |rr=109–122 |doi=10.3897/zookeys.635.10535 |issn=1313-2989 |pmc=5126512 |pmid=27917060}}</ref> === Serdema hemdem === Her çiqas jeolojiya Antarktîkayê bi piranî ji aliyê qeşaya parzemînî ve hatibe veşartin jî, parzemîn dikare bi teknîkên wekê ji hestkirina ji dûr ve, radara ku di bin erdê de derbas dibe û wêneyên satelîtê werin lêkolîn kirin. Ji aliyê jeolojîk ve, Antarktîkaya Rojava pir dişibihe Andên Amerîkaya Başûr. Nîvgirava Antarktîkayê bi bilindbûna jeolojîk û veguherîna sedîmentên binê deryayê ku veguheriye kevirên metamorfîk, çêbûye. Antarktîkaya Rojava bi yekbûna çend plakayên parzemînî çêbûye ku di encamê de hejmarek rêzeçiyayên li herêmê çêbûne ku rêzeçiyayên herî berbiçav çiyayên Ellsworthê bûn. Hebûna sîstema rift a Antarktîkaya Rojava bûye sedema volkanîzma li ser sinorê di navbera Antarktîkaya Rojava û Rojhilat de û her wiha bûye sedema çêbûna çiyayên Transantarktîkê. Antarktîka Rojhilat ji aliyê jeolojîk ve devereke pirreng e. Avabûna Antarktîka Rojhilat di serdema arkeyî (4.000 –2.500 milyon sal berê) de dest pê kiriye û di serdema kambriyê de rawestiyaye. Herêm li ser kratoneke kevirî hatiye avakirin ku bingeha mertala prekambriyê ava kiriye. Li ser bingehê komir û kevirên qûmê, kevirên kilsinî û şêl hene ku di serdemên devonî û jurasiyê de hatine danîn ku çiyayên Transantarktîkê çêbikin. Li deverên peravê çiyayên wekê rêzeçiyayê Shackletonê û Vîktorya Land û hinek şikestekên tektonîk çêbûne. Komir cara yekem li Antarktîkayê li nêzîkê çiyayên Beardmoreyê ji aliyê Frank Wild ve di sefera Nimrod de di sala 1907an de hatiye tomar kirin û tê zanîn ku komirê pileya nizm li gelek deverên çiyayên Transantarktîkê heye. Çiyayên prens Charles depoyên hesinê vedihewînin û li Deryaya Rossê jî qadên neftê û gaza xwezayî hene. == Avhewa == {{multiple image | direction = vertical | total_width = 300 | header = | footer = | image1 = Fryxellsee Opt.jpg | alt1 = | caption1 = Qeşaya şîn ku gola Fryxell a li çiyayên Transantarktîkê nixumandiye | image2 = AntarcticaSummer.jpg | alt2 = | caption2 = Di meha kanûna sala 2006an de şert û mercên nerm ê li nêzîkê peravê }} Antarktîka parzemîna herî sar, parzemîna herî bi bahoz û parzemîna herî hişk ê Dinyayê ye. Li nêzîkê peravên parzemînê, germahî di havînê de dikare ji 10 °C ê derbas bibe û di mehên zivistanê de heya -40 °C dadikeve. Li ser deverên bilind ên navendî, germahî di mehên havînê de dikare heya -30 °C dakeve û di mehên zivistanê de jî germahiya heman deverê heya -80 °C ê dadikeve. Germahiya hewayê ya xwezayî ya herî nizm a ku li ser Erdê hatiye tomarkirin di 21ê tîrmeha sala 1983an de li stasyona Vostok a Rûsyayê li Antarktîkayê bi qasê -89.2 °C hatiye tomarkirin. Di sala 2010an de bi rêya satelîta germahiyeke hewayê germahiya parzemînê bi qasê −94.7 °C hatiye tomar kirin lêbelê dibe ku ji ev rêje ji sermaya li ser rûyê erdê bi bandor bûye ku li bilindahiya 2 mêtre li jorê rûyê erdê nehatiye tomar kirin ku ji bo tomarên fermî yên germahiya hewayê tê xwestin. Ji ber ku piraniya Antarktîkayê ji asta deryayê ji 3.000 mêtre bilindtir e, Antarktîka ji herêma Arktîkê sartir e. Germahiya Okyanûsa Arktîkê bi rêya qeşaya deryayê ya Arktîkê ber bi parzemînê ve hatiye veguhastin û bi awayê hewaya li herêma Arktîkê nerm dibe. Antarktîka çoleke cemserî ye ku barîna parzemînê kêm e. Parzemîn salane bi navînî nêzîkê 150 mm av werdigire ku bi piranî bi awayê şilopeyê ye. Deverên navxweyî hişktir e û di tevahiya salê herî zêde bi qasê 50 mm baran werdigire lê herêmên peravê bi gelemperî ji 200 mm zêdetir baran werdigirin. Li çend deverên qeşaya şîn, ba û sublîmasyon ji berfa ku dibare zêdetir berfê radike. Li geliyên hişk, heman bandor li ser bingehek kevirî çêdibe ku dibe sedema jîngeheke bêber û hişk. === Cudahiyên herêmî === Antarktîkaya Rojhilat ji ber bilindahiya xwe ya bilind ve ji Antarktîkaya Rojava sartir e. Eniyên hewayê bi zêde derbasê deverên navendî yên parzemînê nabin ku ev jî dibe sedem ku navenda parzemînê sar û hişk bimînin û dibe sedema ku bayên deverê bi leza nerm bimînin. Barîna berfa li beşa perava Antarktîkayê barîneke pir gelemperî ye ku li wir di nav 48 demjimêran de berf dikare bi qasê 1.22 mêtreyê bibare. Li qiraxa parzemînê, bayên katabatîk ên bihêz ên ji platoya cemserî pir caran bi hêza bahozê çêdibin. Di mehên havînê de ji ber ku her roj 24 demjimêrên tîrêjên rojê li wir tên wergirtin, li Cemsera Başûr ji ekvatorê zêdetir tîrêjên rojê digihîjin rûyê erdê. === Guherîna avhewayê === Tevê devera xwe yê îzolekirî, Antarktîka di dehsalên dawî de ji ber belavbûna gazên serayê, germ bûye û hinek ji beşên qeşayên xwe winda kiriye. Antarktîkaya Rojava ji sala 1950an heta sala 2000an di heyamên dehsalan de ji 0,1 °C zêdetir germ bûye û nîvgirava Antarktîkayê ya ku li ber çavan e ji nîvê sedsala 20an vir ve bi qasê 3 °C germ bûye. Antarktîkaya Rojhilat ku li gorî Antarktîkaya Rojava sar e û avhewaya deverê sekan (stabîl) heta salên 2000î germahî nîşan nedaye. Li dora Antarktîkayê, Okyanûsa Başûr ji her okyanûseke din zêdetir germahiya okyanûsê kişandiye û li kûrahiyên bi qasê 2.000 mêtreyan germbûneke berbiçav çêbûye. Li dora Antarktîka Rojava, okyanûs ji sala 1955an vir ve bi qasê 1 °C germ bûye. Germbûna Okyanûsa Başûr a li dora Antarktîkayê bûye sedema qelsbûn an jî hilweşîna refikên qeşayên ku li derveyî qeşayan digeriyan û hevsengiya wan pêk dianiyan. Her çiqas perê qeşayên Antarktîkaya Rojhilat ku berdewam dike ku li hundirê welêt qeşayê zêde bike jî gelek cemedên peravê giraniya xwe winda dikin û paşve dikişin ku ev jî dibe sedema windabûna giştî ya qeşayên li seranserê Antarktîkayê. Hatiye payîn ku heta sala 2100an ku windabûna qeşaya li Antarktîkayê bi qasê 11 santî metreyan bilindbûna asta deryayê ya gerdûnî zêde bike. Bi germbûna zêdetir re îhtimala bêîstîqrariyê pir zêdetir dibe û dikare bilindbûna asta deryayê ya gerdûnî ya sedsala 21ê du caran zêdetir bike. Ava heliyayî ya nû ya ji qeşayê ava binê Antarktîkayê ya şor firk dike û şaneya jêrîn a gera serûbinkirina Okyanûsa Başûr (SOOC) qels dike. Her çiqas bandorên tevahî tê payîn ku di nav çend sedsalan de çêbibin jî, li gorî hinek lêkolînan, hilweşîna tevahî ya SOOCê dikare di navbera 1.7 °C û 3 °C germbûna gerdûnî de çêbike. Ev barîna kêm ê li nîvkada başûr û barîna zêde yê li nîvkada bakur, dibe sedema kêmbûna masîgirî ya li Okyanûsa başûr û hilweşîna potansiyel a hinek ekosîstemên deryayî vedigire. Her çiqas gelek cureyên Antarktîkayê nehatibin keşifkirin jî, zêdebûna flora Antarktîkayê ya belgekirî heye û ji u bo parastina jîngeheke guncavê faunayên mezin ên wekê pengûenan zehmetî hene. Helandina erdên cemed girtî dibe ku ji bo erdên bê cemed bibe sedema gazên serayê û qirêjiya cemedgirtî ya berê ku bi helandinê re derdikeve holê. Germbûna Antarktîkayê û guhertinên têkildar di gera Okyanûsa Başûr de dikarin bandorê li şêwazên avhewayê yên li hinek deverên Afrîkayê jî bikin ku dikare bandor li barîna herêmî û guherîna germahiyê bike. Ji ber ku germahiya gerdûnî li dora 3°C zêde bûye, deverên xeternak ên wekê Hewza Wilkes û Hewza Aurora dibe ku di nav 2.000 salan de bimînin di bin avê de û dibe ku li van deveran bilindbûna asta deryayê bigihîje 6,4 metreyan. Ger germahî ji asta sala 2020an 2 °C kêmtir nebe, ihtimal heye ku qata qeşayê ya Antarktîkaya Rojava bi tevahî bihele. Hatiye payîn ku windabûna vê qata qeşayê heye bi tevahî ji holê rabe ev pêvajo bi qasê 500 û 13.000 sal berxwe bide. Ger qeşaya bilind hilweşe dibe ku asta deryayê bi qasê 3,3 mêtre bilind bibe û bi helandina qeşayên li ser çiyayan qeşayên bilind jî dibe ku asta deryayê bi qasê 4,3 metreyan bilind bike. Qata qeşaya Antarktîkaya Rojhilat ku li gorî deverên qeşayî yên din gelek aram e tenê dikare bi qasê 0,5 mête heta 0,9 mêtreyê asta deryayê bilind bike ku ev jî beşek piçûk ê ji bilind bûna 53,3 mêtreyan e ku di tevahiya helandina qata qeşayê de pêk tê. === Tenikbûna tebeqeya ozonê === == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commons|Antarctica|Antarktîka}} {{Parzemîn}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Antarktîka| ]] [[Kategorî:Cîhan]] [[Kategorî:Parzemîn]] ayi4fl3os2ytnarpntjia73os6czjs5 2090508 2090507 2026-09-02T08:09:55Z Penaber49 39672 2090508 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdanka giştî}} '''Antarktîka'''<ref>{{Îzolî, 2007|r=1138|jêgirtin=Antarktîka}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ferhenga Erdnîgarîyê (Coğrafya)|Ferhenga Erdnîgarîyê]]|paşnav=Önen|pêşnav=Abdurrahman |weşanger=Stembol: Doz|sal=2008|rûpel=36}}</ref> yan jî '''Antarktîk'''{{Çavk}} ({{Bi-la|Antarctica}}) yek ji [[parzemîn]]ên cîhanê ye ku parzemîna herî başûr ê dinyayê û parzemîna herî kêm nifûs a cîhanê ye. Parzemîn bi tevahî li başûrê çembera Antarktîkayê ye û ji aliyê [[Okyanûsa Başûr]] (ku wekê Okyanûsa Antarktîkayê jî tê zanîn) ve hatiye dorpêçkirin ku [[Cemsera Başûr]] a erdnîgarî vedihewîne. Di heman demê de Antarktîka pêncem parzemîna herî mezin ê cîhanê ye ku bi qasê ji %40 ji [[Ewropa|Ewropayê]] mezintir e û rûbera parzemînê bi qasê 14.200.000 km² rûerd (an rûqeşa) vegirtiye. Piraniya Antarktîkayê bi qata qeşayê ya Antarktîkayê ve hatiye nixumandin ku qalindahiya navînî ya qeşayê bi qasê 1,9 km ye. Antarktîka bi navînî parzemîna herî sar, herî hişke û parzemîna herî bi ba û bahoz ê cîhanê ye û parzemîn ji asta deryayê xwedî bilindahiyeke navînî ye. Antarktîka bi piranî ji çoleke cemserî pêk hatiye ku barîna salane li peravê zêdetirî 200 mm ye û berf û barana li hundirê parzemînê gelek kêm e. Qeşayên parzemîn di warê ava şîrîn de gelek dewlemend e ku nêzîkê ji %70ê rezervên ava şirîn ên cîhanê li Antarktîkayê cemedgirtî ye. Hatiye payîn ger ku qeşaya Antarktîkayê bihele, dê asta deryayê ya [[Cîhan|cîhanê]] bi qasê 60 mêtreyan bilind bibe. Her wiha Antarktîka xwediyê rekora germahiya herî nizm a pîvandî yê li ser rûyê [[Dinya (gerstêrk)|Erdê]] ye ku nizmahiya germahiya bi qasê −89.2 °C hatiye pîvandin. Germahiya herêmên peravê di havînê de dikare bi qasê 10 °C bilind bibe. Cureyên xwemaliyên ajalan kêzik, nematod, pengûen, fok û tardigrad in. Li cihên ku nebat lê hene, bi piranî bi awayê liken an kevzê ye. Refên qeşayê yên Antarktîkayê dibe ku cara yekem di sala 1820an de, di dema sefereke rûsî de ku ji aliyê Fabian Gottlieb von Bellingshausen û Mikhail Lazarev ve hatibû birêvebirin, hatine dîtin. Di dehsalên piştê seferên wan, di seferên fransî, amerîkî û brîtanî de li parzemînê lêkolînên zêdetir hatine kirin. Yekem derketina piştrastkirî ya Antarktîkayê ji aliyê tîmeke norwêcî ve di sala 1895an de pêk hatiye. Di destpêka sedsala 20an de, çend seferên navxwe yên parzemînê çêbûne. Lêkolînerên brîtanî Douglas Mawson, Edgeworth David û Alistair Mackay yekem kes bûn ku di sala 1909an de gihîştine [[Cemsera Başûr]] a manyetîkî û cemsera başûr a erdnîgarî jî yekem car di sala 1911an de lêkolînerê norwêcî Roald Amundsen gihiştiye cemserê. Ji aliyê îdarî ve Antarktîka ji aliyê nêzîkê 30 welatan ve tê birêvebirin ku hemî jî endamên sîstema peymana Antarktîkayê ya sala 1959an in. Li gorî şertên peymanê, çalakiyên leşkerî, kolandinên kanên madenê, teqînên nukleerî û avêtina bermayiyên nukleerî li Antarktîkayê qedexe ne. Geştiyarî, masîgirtin û lêkolîn çalakiyên sereke yên mirovan li Antarktîkayê û li derdora Antarktîkayê hene. Di mehên havînê de nêzîkê 5.000 kes li stasyonên lêkolînê dimînin û ev hejmar di mehên zivistanê de dadikeve 1.000 kesan. Her çiqas parzemîn dûr be jî, çalakiyên mirovan bi rêya qirêjî, guherîna avhewayê û bi rêya tenikbûna [[tebeqeya ozonê]] bandoreke neyînî li ser Antarktîkayê dihêle. Helîna qata qeşayê ya [[Antarktîkaya Rojava]] ya ku potansiyeleke nearam e, di pêşbîniyên bilindbûna [[asta deryayê]] yên di asta sedsalê de bûye sedema nezelaliyeke herî mezin û heman helîn bandorê li ser serûbinkirina gera [[Okyanûsa Başûr]] jî dike ku di dawiyê de dikare bibe sedema bandorên girîng li ser avhewaya [[Nîvkada Başûr]] û hilberîna Okyanûsa Başûr. == Etîmolojî == [[Wêne:1657 map Polus Antarcticus.jpg|thumb|Nexşeya cemserî ya herî başûrê Dinyayê]] Navê ku ji parzemînê hatiye dayîn ji peyva antarktîka hatiye ku ji peyva fransî ya navîn ''antartique'' an ''antarctique'' ('li hemberî Arktîkê') û piştre ji peyva latînî ''antarcticus'' ('li hemberî bakur') hatiye. Navê Antarktîkus ji peyvên yewnanî ἀντι- ('dij-') û ἀρκτικός (arktikos, 'ya hirçê [Ursa Major], bakur') hatiye.<ref name=":0">{{Cite book |sernav=Lettinck 2021, p. 158.}}</ref> Fîlozofê yewnanî Arîstoteles li dora 350 {{bz}} de di ''Meteorolojiyê'' de li ser "herêma Antarktîkê" nivîsandiye. Li gorî raporê, erdnîgarnasê yewnanî Marinusê ji Tîrusê ev nav di nexşeya xwe ya cîhanê ya sedsala duyem a {{pz}} de ku niha winda bûye, bi kar aniye. Nivîskarên romayî Gaius Julius Hyginus û Apuleius ji bo cemsera başûr navê yewnanî yê latînîkirî polus antarcticus bi kar anîne ku ji wir peyva fransî ya kevin ''pole antartike'' (nûjen ''pôle antarctique'')<ref>{{Cite book |sernav=Hyginus 1992, p. 176.}}</ref> ku di sala 1270an de hatiye piştrastkirin û ji wir jî peyva îngilîziya navîn pol antartik ku cara yekem di lêkolîneke ji aliyê nivîskarê îngilîzî Geoffrey Chaucer ve hatiye nivîsandin, hatiye wergirtin.<ref name=":0" /> Ramanên ewropî yên di derbarê hebûna Terra Australis ku parzemîneke berfirehê li başûrê dûr ê cîhanê ye ku ji bo hevsengî kirina axên bakurê [[Ewropa]], [[Asya]] û [[Afrîkaya Bakur]] pêk tîne, wekê têgeheke rewşenbîrî, ji kevnariya klasîk ve hebû. Ji ber vê yekê ''Terra Australis'' navê ku ji bo hemî girseyên bejayî yên hîpotetîk ên ku tê pêşniyar kirin ku li cihê ku niha tê zanîn Antarktîka heye, hatibû bikaranîn.<ref>{{Cite book |sernav=Mericq 1987, pp. 90–91: 'They published maps and charts based on the hypothesis that Tierra del Fuego was the beginning of that Terra Australis. The first person ever to have rights over these lands was Pedro Sancho de la Hoz, who received them through a special decree signed by Emperor Charles V on 24 January 1539.'}}</ref> Îdiaya hebûna axek wisa heta keşfkirina Awistralyayê ku ji aliyê ewropiyan ve hatiye keşfkirin, berdewam kiriye.<ref>{{Cite book |sernav=Scott, Hiatt & McIlroy 2012, pp. 2–3.}}</ref> Di destpêka sedsala 19an de keşifger Matthew Flinders guman li hebûna parzemîneke cuda yê li başûrê Awistralyayê (ku di wê demê wekê New Holland hatiye binavkirin) kiriye û ji ber vê yekê pêşniyar kiriye ku li cihê wê navê "Terra Australis" ji bo [[Awistralya|Awistralyayê]] were bikar anîn.<ref>{{Cite book |sernav=Cawley 2015, p. 130.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=McCrone & McPherson 2009, p. 75.}}</ref> Di sala 1824an de rayedarên kolonyal ên li Sîdneyê bi fermî navê parzemîna New Hollandê wekê Awistralya guhertine û peyva "Terra Australis" wekê referansek ji bo navê Antarktîkayê hiştine. Di dehsalên piştre de, erdnîgaran hevokên wekê "parzemîna Antarktîkayê" bi kar anîne. Wan li cihê vê navê li naveke helbestî geriyane û navên wekê ''Ultima'' û ''Antipodea'' pêşniyar kirine.<ref>{{Cite book |sernav=Cameron-Ash 2018, p. 20.}}</ref> Ji bo binavkirina parzemînê navê Antarktîka di salên 1890î de hatiye pejirandin û bikaranîna yekem ê vê navê ji aliyê kartografê skotlendî John George Bartholomew pêk hatiye.<ref>{{Cite web |url=https://digital.nls.uk/bartholomew/highlights/antarctica.html#:~:text=Edinburgh%20geographer%20and%20mapmaker%20John,since%20the%20first%20century%20AD. |sernav=Highlights from the Bartholomew Archive: The naming of Antarctica}}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Antarctica.svg|thumb|300px|Nexşeyek ku Antarktîkaya Rojhilat li rastê Çiyayên Transantarktîk û Antarktîkaya Rojava li çepê ye, nişan dide.]] Antarktîka ku bi awayekî asîmetrîk li dora cemsera başûr û bi piranî li başûrê çembera Antarktîkayê (ku yek ji pênc çemberên sereke yên firehiyê ye ku nexşeyên cîhanê nîşan didin) cih digire ku ji aliyê [[Okyanûsa Başûr]] ve hatiye dorpêçkirin. Di heman de çem ên avan li Antarktîkayê hene ku çemê herî dirêj ê parzemînê çemê Onyxê ye. Her wiha Antarktîka bi qasê 14,2 milyon km² rûber vedigire ku hema hema du car ji rûbera [[Awistralya|Awistralyayê]] mezintir e ku bi vê rûberê bûye pêncem parzemîna herî mezin ê cîhanê. Xeta perava Antarktîkayê bi qasê 18.000 km dirêj e ku ji sala 1983an vir ve çar celebên peravê li parzemînê hene ku perav ji %44ê peravê ji qeşayên avjenî, ji %38 ji dîwarên qeşayê pêk tê ku li ser keviran dimînin, ji %13 ji deverên qeşayî an jî qiraxa cemedên bilind pêk tê û ji %5ê ji parvên mayî jî ji kevirên vekirî pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |sernav=Antarctica - The World Factbook |malper=www.cia.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en |archive-date=2022-05-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220509192134/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: glaciological and geophysical folio |paşnav=Drewry |pêşnav=D. J. |weşanger=University of Cambridge, Scott Polar Research Institute |tarîx=1983 |isbn=978-0-901021-04-5 |cih=Cambridge}}</ref> Golên ku di binê qeşaya parzemînî de dimînin, bi piranî li geliyên hişk ên McMurdo an jî li gelek oazên cûda çêbûne.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> [[Gola Vostokê]] ku di bin stasyona Vostok a [[Rûsya|Rûsyayê]] de hatiye dîtin, mezintirîn gola binqeşayê ya cîhanê û yek ji mezintirîn golên cîhanê ye. Berê hatiye bawer kirin ku gol bi milyonan salan hatiye girtin lê di roja îro de zanyaran texmîn kirine ku ava golê her 13.000 sal carekê bi helandin û cemidandina hêdî ya qeşayê hatiye guhertin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=David |tarîx=2019-06-27 |sernav=Antarctica |url=https://academic.oup.com/book/62792 |kovar=OUP Academic |ziman=en |doi=10.1093/wentk/9780190641320.001.0001}}</ref> Di mehên havînan de qeşa li qiraxên golan dikare bihele û xendekên şil bi awayekê demkî çêdibin. Di heman demê de li Antarktîkayê hem golên ava şor û hem jî golên ava şirîn hene.<ref name=":1" /> [[Wêne:Mount Vinson from NW at Vinson Plateau by Christian Stangl (flickr).jpg|thumb|Dîmenek ji çiyayê Vînsonê ku li bakurê rojavayê Antarktîkayê ye û bilindeya herî bilind ê Antarktîkayê ye]] Antarktîka ji aliyê Çiyayên Transantarktîk ve hatiye dabeşkirin ku ji erdê Vîktoryayê heta [[Deryaya Rossê]] dirêj dibin ku ev her alî di nav xwe de Antarktîkaya Rojava û Antarktîkaya Rojhilat vedigirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: Earth's Own Ice World |paşnav=Carroll |pêşnav=Michael |weşanger=Springer |tarîx=2018-05-16 |isbn=978-3-319-74623-4 |paşnav2=Lopes |pêşnav2=Rosaly}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ji |pêşnav=Fei |paşnav2=Gao |pêşnav2=Jinyao |paşnav3=Li |pêşnav3=Fei |paşnav4=Shen |pêşnav4=Zhongyan |paşnav5=Zhang |pêşnav5=Qiao |paşnav6=Li |pêşnav6=Yongdong |tarîx=2017-10-16 |sernav=Variations of the effective elastic thickness over the Ross Sea and Transantarctic Mountains and implications for their structure and tectonics |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0040195117302937 |kovar=Tectonophysics |cild=717 |rr=127–138 |doi=10.1016/j.tecto.2017.07.011 |issn=0040-1951}}</ref> Piraniya Antarktîkayê bi tebeqeyên qeşayê ya Antarktîkayê ve hatiye nixumandin ku bi navînî 1,9 km qalindahiya qeşayan hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fretwell |pêşnav=P. |paşnav2=Pritchard |pêşnav2=H. D. |paşnav3=Vaughan |pêşnav3=D. G. |paşnav4=Bamber |pêşnav4=J. L. |paşnav5=Barrand |pêşnav5=N. E. |paşnav6=Bell |pêşnav6=R. |paşnav7=Bianchi |pêşnav7=C. |paşnav8=Bingham |pêşnav8=R. G. |paşnav9=Blankenship |pêşnav9=D. D. |paşnav10=Casassa |pêşnav10=G. |paşnav11=Catania |pêşnav11=G. |paşnav12=Callens |pêşnav12=D. |paşnav13=Conway |pêşnav13=H. |paşnav14=Cook |pêşnav14=A. J. |paşnav15=Corr |pêşnav15=H. F. J. |tarîx=2013-02-28 |sernav=Bedmap2: improved ice bed, surface and thickness datasets for Antarctica |url=https://tc.copernicus.org/articles/7/375/2013/ |kovar=The Cryosphere |ziman=English |weşanger=Copernicus GmbH |cild=7 |hejmar=1 |rr=375–393 |doi=10.5194/tc-7-375-2013 |issn=1994-0416}}</ref> Tebeqeya qeşayê ji xeynî ji xeynî çend oazanên li geliyên hişk ên McMurdo tevahiya parzemînê nixumandine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://antarcticsun.usap.gov/science/4184/ |sernav=The Antarctic Sun: News about Antarctica - The Lost Dry Valleys of the Polar Plateau |malper=antarcticsun.usap.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en |archive-date=2022-01-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220115223943/https://antarcticsun.usap.gov/science/4184/ |url-status=dead }}</ref> Çend çemên qeşayî yên Antarktîkayê ku ber bi refên qeşayî yên Antarktîkayê ve diherikin, pêvajoyeke ku wekê dînamîkên tebeqeyên qeşayê hatine pênasekirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gfdl.noaa.gov/ice-sheet-dynamics/ |sernav=Ice Sheet Dynamics – Geophysical Fluid Dynamics Laboratory |malper=www.gfdl.noaa.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31}}</ref> Antarktîkaya Rojhilat ji Coats Land, Queen Maud Land, Enderby Land, Mac. Robertson Land, Wilkes Land û Victoria Land pêk hatiye. Ji xeynî beşek piçûk, hemî deverên parzemînê di nav nîvkada rojhilat de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctic Climate Evolution |paşnav=Florindo |pêşnav=Fabio |weşanger=Elsevier |tarîx=2008-10-10 |isbn=978-0-08-093161-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yUu-x70CZEcC |paşnav2=Siegert |pêşnav2=Martin}}</ref> Li ser û dora Antarktîkayê gelek girav hene ku piraniya wan giravên volkanîk in û li gorî pîvanên jeolojîk pir ciwan in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://figshare.utas.edu.au/articles/journal_contribution/Origin_and_evolution_of_the_sub-Antarctic_islands_the_foundation/24483391 |sernav=Quilty, Patrick Gerard |malper=figshare.utas.edu.au |roja-gihiştinê=2026-08-31 |doi=10.26749/rstpp.141.1.35}}</ref> Îstîsnayên herî berbiçav giravên [[deşta Kerguelenê]] ne ku girava herî kevin li dora 40 milyon sal berê niha çêbûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Olierook |pêşnav=Hugo K. H. |paşnav2=Jourdan |pêşnav2=Fred |paşnav3=Merle |pêşnav3=Renaud E. |paşnav4=Timms |pêşnav4=Nicholas E. |paşnav5=Kusznir |pêşnav5=Nick |paşnav6=Muhling |pêşnav6=Janet R. |tarîx=2016-04-15 |sernav=Bunbury Basalt: Gondwana breakup products or earliest vestiges of the Kerguelen mantle plume? |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0012821X1630019X |kovar=Earth and Planetary Science Letters |cild=440 |rr=20–32 |doi=10.1016/j.epsl.2016.02.008 |issn=0012-821X}}</ref> Girê Vinson a li çiyayên Ellsworthê bi bilindahiya 4.892 mêtreyê bilindeya herî bilind ê Antarktîkayê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hall Ball Kiwi Mountaineers From Mount Cook To Everest |paşnav=Monteath |pêşnav=Colin |weşanger=Cloudcap |tarîx=1997 |isbn=978-0-938567-42-4 |url=https://www.worldcat.org/title/38585390 |oclc=38585390}}</ref> Çiyayê Erebusa li Girava Rossê volkana herî başûrî ya cîhanê ye û her roj nêzîkê 10 caran diteqe. Xweliya ji teqînên volkanîk 300 kîlometre dûrî kratera volkanîk hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/48987684 |sernav=Antarctica : an encyclopedia from Abbott ice shelf to zooplankton {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en}}</ref> Delîlên hejmareke mezin ji volkanan di bin qeşayê de hene ku ger asta çalakiyê bilind bibe, dibe ku ji bo tebeqeya qeşayê xetereyek çêbike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: Earth's Own Ice World |paşnav=Carroll |pêşnav=Michael |weşanger=Springer |tarîx=2018-05-16 |isbn=978-3-319-74623-4 |paşnav2=Lopes |pêşnav2=Rosaly}}</ref> Qubeya qeşayê ya bi navê Dome Argus li Antarktîkaya Rojhilat e ku bi qasê bilindahiya 4.091 metreyan bilind ew û qada qeşayê ya herî bilind ê Antarktîkayê ye. Ev gir yek ji cihên herî sar û hişk ên cîhanê ye ku germahî ya li vir heya −90 °C ê dadikeve û barîna salane jî bi qasê 1-3 sm ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica And The Arctic Circle, A Geographic Encyclopedia Of The Earth's Polar Regions |tarîx=2014-04-01 |url=http://archive.org/details/antarctica-and-the-arctic-circle-2-volumes-a-geographic-encyclopedia-of-the-earths-polar-regions}}</ref> == Dîroka jeolojîk == Ji dawiya serdema meoproterozoîkê heta serdema kretasyeyê, Antarktîka beşek ji superparzemîna [[Gondwana|Gondwanayê]] bû û parzemîn bi pêvajoya tevgerên Antarktîkaya îro ji ber ku Gondwana hêdî hêdî ji hev perçe bûye, li dora 183 milyon sal berê îro ava bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctic News Clips |weşanger=National Science Foundation |tarîx=1995 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=HcTrAAAAMAAJ&pg=PA109}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> Di demek dirêj a serdema fanerozoyîkê de Antarktîka xwedî avhewayek tropîkal ê nerm bû û ew bi daristanên berfireh nixumandî bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Klages |pêşnav=Johann P. |paşnav2=Salzmann |pêşnav2=Ulrich |paşnav3=Bickert |pêşnav3=Torsten |paşnav4=Hillenbrand |pêşnav4=Claus-Dieter |paşnav5=Gohl |pêşnav5=Karsten |paşnav6=Kuhn |pêşnav6=Gerhard |paşnav7=Bohaty |pêşnav7=Steven M. |paşnav8=Titschack |pêşnav8=Jürgen |paşnav9=Müller |pêşnav9=Juliane |paşnav10=Frederichs |pêşnav10=Thomas |paşnav11=Bauersachs |pêşnav11=Thorsten |paşnav12=Ehrmann |pêşnav12=Werner |paşnav13=van de Flierdt |pêşnav13=Tina |paşnav14=Pereira |pêşnav14=Patric Simões |paşnav15=Larter |pêşnav15=Robert D. |tarîx=2020 |sernav=Temperate rainforests near the South Pole during peak Cretaceous warmth |url=https://www.nature.com/articles/s41586-020-2148-5 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=580 |hejmar=7801 |rr=81–86 |doi=10.1038/s41586-020-2148-5 |issn=1476-4687}}</ref> === Serdema paleozoyîkê (539–252 milyon sal berê) === [[Wêne:Glossopteris sp. (fossil leaf) (Permian; Antarctica) 1 (49063572172) (cropped).jpg|thumb|300px|Ji serdema permeya Antarktîkayê pelgeke ''Glossopteris sp.'' yê]] Germbûna berdewam bûye sedem ku piraniya Gondwanayê ziwa bibe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Vegetation of Antarctica Through Geological Time |paşnav=Cantrill |pêşnav=David J. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012-11-22 |isbn=978-0-521-85598-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=sOGH4xaioRUC |paşnav2=Poole |pêşnav2=Imogen}}</ref> Di serdema triyasiyê de Antarktîka ji aliyê cûreyeke giyayên bi tov (pteridosperms) ve serdest bû ku ji cinsê Dicroidiumê bûn ku wekê daran mezin dibûn. Florayên din ên triasiyê ginkgophytes, sîkadofites, darên konîfer û sphenopsid bûn. Tetrapod (ajaleke çar ling) cara yekem di serdema triyasiya destpêkê de li Antarktîkayê hatine dîtin û fosîlên herî kevn ên naskirî di formasyona fremouw a çiyayên Transantarktîkê de hatine dîtin. Sînapsîd (ku wekê "xijendeyên mîna memikdaran" jî têne zanîn) cureyên wekê Lystrosaurus di nav de hebû û di serdema triyasiya destpêkê de zêde bûn. Nîvgirava Antarktîkayê di serdema jurasiyê de (206 heta 146 milyon sal berê) dest bi avakirina xwe kiriye. Afrîka di serdema jurasiyê li de dora 160 milyon sal berê ji Antarktîkayê dabeş bûye û piştre jî di serdema kretasiya destpêkê de nîvgirava Hindistanê (nêzîkî 125 milyon sal berê) ji heman parzemînan dabeş bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rolland |pêşnav=Yann |paşnav2=Bernet |pêşnav2=Matthias |paşnav3=van der Beek |pêşnav3=Peter |paşnav4=Gautheron |pêşnav4=Cécile |paşnav5=Duclaux |pêşnav5=Guillaume |paşnav6=Bascou |pêşnav6=Jérôme |paşnav7=Balvay |pêşnav7=Mélanie |paşnav8=Héraudet |pêşnav8=Laura |paşnav9=Sue |pêşnav9=Christian |paşnav10=Ménot |pêşnav10=René-Pierre |tarîx=2019-01-15 |sernav=Late Paleozoic Ice Age glaciers shaped East Antarctica landscape |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0012821X18306460 |kovar=Earth and Planetary Science Letters |cild=506 |rr=123–133 |doi=10.1016/j.epsl.2018.10.044 |issn=0012-821X}}</ref> Piştê kêmbûna qeşayê di nîvê duyem ê serdema permiyana destpêkê de, erd ji aliyê glossopterids (komeke nebatan a tovkirî ya nemabûyî ya bê xizmên zindî) ve serdest bû ku nebata herî berbiçav Glossopteris bû ku dareke wekê ku di axên tijî av de şîn dibe, hatiye şîrove kirin ku depoyên komirê yên berfireh çêkirine. Nebatên din ên ku di dema Permiyeyê de li Antarktîkayê hatine dîtin ''Cordaitales'', ''sphenopsids'', ''ferns'' û ''lycophytes'' in.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Vegetation of Antarctica Through Geological Time |paşnav=Cantrill |pêşnav=David J. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012-11-22 |isbn=978-0-521-85598-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=sOGH4xaioRUC |paşnav2=Poole |pêşnav2=Imogen}}</ref> Di dawiya serdema permiyeyê de avhewa li ser piraniya [[Gondwana|Gondwanayê]] hişktir û germtir bûye û ekosîstemên daristanên ''glossopteridan'' wekê beşek ji bûyera tunebûna permî-triyasî hilweşiyane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Past Antarctica: Paleoclimatology and Climate Change |paşnav=Franganillo |pêşnav=Marc Oliva i |weşanger=Elsevier Science & Technology |tarîx=2020 |isbn=978-0-12-817925-3 |paşnav2=Fernandez |pêşnav2=Jesus Ruiz}}</ref> Di serdema paleozoyîkê de ti delîl tinene ku nîşan bide ka tetrapod li Antarktîkê jiyane an na.<ref name=":2">{{Cite web |url=https://pubs.usgs.gov/of/2007/1047/ea/of2007-1047ea047.pdf |sernav=Collinson, James; William R., Hammer (2007). Migration of Triassic tetrapods to Antarctica (PDF). 10th International Symposium on Antarctic Earth Sciences.}}</ref> === Serdema mezozoîkê (252–66 milyon sal berê) === Germbûna berdewam piraniya Gondwanayê zuwa kiriye. Di serdema triyasiyê de, Antarktîka ji aliyê fernên tovkirî (pteridosperms) ve serdest bû ku beşek cinsê dicroidium bûn ku wekê daran mezin dibûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Icehouse to hothouse: floral turnover, the Permian–Triassic crisis and Triassic vegetation |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012 |rr=105–160 |isbn=978-0-521-85598-3 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Cantrill |pêşnavê-edîtor=David J. |url=https://www.cambridge.org/core/books/vegetation-of-antarctica-through-geological-time/icehouse-to-hothouse-floral-turnover-the-permiantriassic-crisis-and-triassic-vegetation/2A62935F027160A42A76FDD1199FA5C3 |paşnavê-edîtor2=Poole |pêşnavê-edîtor2=Imogen |doi=10.1017/CBO9781139024990.004}}</ref> Florayên din ên serdema triyasiyê ginkgophytes, sîkadofît, konîfer û sphenopsîdan bûn. Tetrapod cara yekem di serdema triyasiya destpêkê de li Antarktîkayê hatine dîtin û fosîlên herî kevn ên naskirî di formasyona fremouw a [[Rêzeçiyayên Transantarktîk|çiyayên Transantarktîkê]] de hatin dîtin.<ref name=":2" /> Sînapsîd (ku wekî "xijendeyên mîna memikan" jî têne zanîn) cureyên wek ''Lystrosaurus'' vedihewîne û di serdema triyasiya destpêkê de gelek zêdetir bûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Early Evolutionary History of the Synapsida |paşnav=Kammerer |pêşnav=Christian F. |weşanger=Springer London, Limited |tarîx=2013 |isbn=978-94-007-6841-3 |paşnav2=Angielczyk |pêşnav2=Kenneth D. |paşnav3=Fröbisch |pêşnav3=Jörg}}</ref> Nîvgirava Antarktîkayê di serdema jurasiyê de (206 heta 146 milyon sal berê) dest bi avakirina xwe kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Birkenmajer |pêşnav=K. |tarîx=1994 |sernav=Evolution of the Pacific margin of the northern Antarctic Peninsula: an overview |url=https://link.springer.com/10.1007/BF00210547 |kovar=Geologische Rundschau |ziman=en |cild=83 |hejmar=2 |rr=309–321 |doi=10.1007/BF00210547 |issn=0016-7835}}</ref> Afrîka di serdema jurayê de li dora 160 milyon sal berê ji Antarktîkayê dabeş bûye û piştre di derdema kretasye ya destpêkê de (dora 125 milyon sal berê) [[nîvgirava Hindistanê]] ji hev dabeş bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Gaina |pêşnav=Carmen |paşnav2=Müller |pêşnav2=R. Dietmar |paşnav3=Brown |pêşnav3=Belinda |paşnav4=Ishihara |pêşnav4=Takemi |paşnav5=Ivanov |pêşnav5=Sergey |tarîx=2007-07-01 |sernav=Breakup and early seafloor spreading between India and Antarctica |url=https://doi.org/10.1111/j.1365-246X.2007.03450.x |kovar=Geophysical Journal International |cild=170 |hejmar=1 |rr=151–169 |doi=10.1111/j.1365-246X.2007.03450.x |issn=0956-540X}}</ref> Darên ginkgo, konîfer, Bennettitale, nebatên poçikê hespan, fern û sikad di wê demê de pir bûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Vegetation of Antarctica Through Geological Time |paşnav=Cantrill |pêşnav=David J. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012-11-22 |isbn=978-0-521-85598-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=sOGH4xaioRUC |paşnav2=Poole |pêşnav2=Imogen}}</ref> Nêzîkê 80 milyon sal berê nebatên kulîlkdar bûne komên nebatan ên herî cihêreng ên li ser parzemînê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Barreda |pêşnav=Viviana D. |paşnav2=Palazzesi |pêşnav2=Luis |paşnav3=Olivero |pêşnav3=Eduardo B. |tarîx=2019 |sernav=When flowering plants ruled Antarctica: evidence from Cretaceous pollen grains |url=https://nph.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/nph.15823 |kovar=New Phytologist |ziman=en |cild=223 |hejmar=2 |rr=1023–1030 |doi=10.1111/nph.15823 |issn=0028-646X}}</ref> Her çiqas darên behîvê yên başûr (Nothofagus) ber bi dawiya kretasyeyê ve berbiçav bin jî li Antarktîkaya Rojava daristanên pelderzî di seranserê serdema kretasyeyê de (146–66 milyon sal berê) de serdest bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Crame |pêşnav=J. A. |tarîx=1989 |sernav=Origins and evolution of the Antarctic biota: an introduction |url=https://www.lyellcollection.org/doi/10.1144/GSL.SP.1989.047.01.01 |kovar=Geological Society, London, Special Publications |ziman=en |cild=47 |hejmar=1 |rr=1–8 |doi=10.1144/GSL.SP.1989.047.01.01 |issn=0305-8719}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the Antarctic |paşnav=Riffenburgh |pêşnav=Beau |weşanger=Routledge |tarîx=2006-10-25 |isbn=978-1-135-87866-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_mUPEAAAQBAJ}}</ref> Her çiqas tenê çend cinsên dînezorên Antarktîkayê (Cryolophosaurus û Glacialisaurus, ji Formasyona Hanson a serdema jurasiya destpêka çiyayên Transantarktîkê<ref>{{Cite web |url=http://www.app.pan.pl/archive/published/app52/app52-657.pdf |sernav=Anatomy of a basal sauropodomorph dinosaur from the Early Jurassic Hanson Formation of Antarctica}}</ref> û Antarctopelta, Trinisaura, Morrosaurus û Imperobator ji kretasya dereng a nîvgirava Antarktîkayê) hatine vegotin, Ammonît li deryayên li derdora Antarktîkayê pir belav bûn û dînezor jî hebûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Coria |pêşnav=Rodolfo A. |paşnav2=Moly |pêşnav2=Juan J. |paşnav3=Reguero |pêşnav3=Marcelo |paşnav4=Santillana |pêşnav4=Sergio |paşnav5=Marenssi |pêşnav5=Sergio |tarîx=2013-04-01 |sernav=A new ornithopod (Dinosauria; Ornithischia) from Antarctica |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0195667112001784 |kovar=Cretaceous Research |cild=41 |rr=186–193 |doi=10.1016/j.cretres.2012.12.004 |issn=0195-6671}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rozadilla |pêşnav=Sebastián |paşnav2=Agnolin |pêşnav2=Federico L. |paşnav3=Novas |pêşnav3=Fernando E. |paşnav4=Aranciaga Rolando |pêşnav4=Alexis M. |paşnav5=Motta |pêşnav5=Matías J. |paşnav6=Lirio |pêşnav6=Juan M. |paşnav7=Isasi |pêşnav7=Marcelo P. |tarîx=2016-01-01 |sernav=A new ornithopod (Dinosauria, Ornithischia) from the Upper Cretaceous of Antarctica and its palaeobiogeographical implications |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0195667115300677 |kovar=Cretaceous Research |cild=57 |rr=311–324 |doi=10.1016/j.cretres.2015.09.009 |issn=0195-6671}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ely |pêşnav=Ricardo C. |paşnav2=Case |pêşnav2=Judd A. |tarîx=2019-09-01 |sernav=Phylogeny of a new gigantic paravian (Theropoda; Coelurosauria; Maniraptora) from the Upper Cretaceous of James Ross Island, Antarctica |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0195667118300120 |kovar=Cretaceous Research |cild=101 |rr=1–16 |doi=10.1016/j.cretres.2019.04.003 |issn=0195-6671}}</ref> === Serdema senozoyîkê (66–10 milyon sal berê) === [[Wêne:Eocene-Paleocene-circumpolar.svg|thumb|Pêkhatina herika çerxa derdorî ya Antarktîkayê ji perçebûna dawî ya pira bejahî ya Antarktîkayê]] Di destpêka serdema paleojenê de girêdana pira bejahî ya pira Antarktîkayê, Antartîkayê bi Amerîkaya Başûr û her wiha bi başûrê rojhilatê Awistralyayê ve berdewam kiriye. Fauna ji formasyona La Mesetaya li nîvgirava Antarktîkayê ku dîroka wê vedigere serdema eosenê, pir dişibihe faunayên wekhev ên Amerîkaya Başûr ku ajalên wekê ajalên bi kîsik (marsupials), xenarthran, lîtoptern û ungulatesê bi sim û her wiha gondwanatheres û dibe ku meridiolestidans hebûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=History of Terrestrial Mammals in South America: How South American Mammalian Fauna Changed from the Mesozoic to Recent Times |paşnav=Defler |pêşnav=Thomas |weşanger=Springer |tarîx=2018-12-19 |isbn=978-3-319-98449-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-HWADwAAQBAJ}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Gelfo |pêşnav=Javier N. |paşnav2=Goin |pêşnav2=Francisco |paşnav3=Bauzá |pêşnav3=Nicolá |paşnav4=Reguero |pêşnav4=Marcelo |tarîx=2019-09-01 |sernav=The fossil record of Antarctic land mammals: commented review and hypotheses for future research |url=https://www.researchgate.net/publication/337086325_The_fossil_record_of_Antarctic_land_mammals_commented_review_and_hypotheses_for_future_research |kovar=researchgate.net |rr=274–292 |doi=10.13679/j.advps.2019.0021}}</ref> Hatiye texmînkirin ku ajalên bi kîsik di destpêka eosenê de ji Amerîkaya Başûr bi rêya Antarktîkayê belavê Awistralyayê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Eldridge |pêşnav=Mark D B |paşnav2=Beck |pêşnav2=Robin M D |paşnav3=Croft |pêşnav3=Darin A |paşnav4=Travouillon |pêşnav4=Kenny J |paşnav5=Fox |pêşnav5=Barry J |tarîx=2019-05-23 |sernav=An emerging consensus in the evolution, phylogeny, and systematics of marsupials and their fossil relatives (Metatheria) |url=https://doi.org/10.1093/jmammal/gyz018 |kovar=Journal of Mammalogy |cild=100 |hejmar=3 |rr=802–837 |doi=10.1093/jmammal/gyz018 |issn=0022-2372}}</ref> Nêzîkê 53 milyon sal berê Awistralya û Gîneya Nû ji Antarktîkayê veqetiyane û deriyê Tazmanyayê vebûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ball |pêşnav=Philip |paşnav2=Eagles |pêşnav2=Graeme |paşnav3=Ebinger |pêşnav3=Cynthia |paşnav4=McClay |pêşnav4=Ken |paşnav5=Totterdell |pêşnav5=Jennifer |tarîx=2013 |sernav=The spatial and temporal evolution of strain during the separation of Australia and Antarctica |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/ggge.20160 |kovar=Geochemistry, Geophysics, Geosystems |ziman=en |cild=14 |hejmar=8 |rr=2771–2799 |doi=10.1002/ggge.20160 |issn=1525-2027}}</ref> Modelên erdnîgariya Antarktîkayê nîşan didin ku ev herikîn û her wiha çerxa paşvegerê ya xwedî kirinê ji ber kêmbûna asta CO₂yê çêbûye û bûye sedema afirandina qeşayên piçûk û qeşayên mayînde yên cemserî.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=England |pêşnav=Matthew H. |paşnav2=Hutchinson |pêşnav2=David K. |paşnav3=Santoso |pêşnav3=Agus |paşnav4=Sijp |pêşnav4=Willem P. |tarîx=2017-08-01 |sernav=Ice–Atmosphere Feedbacks Dominate the Response of the Climate System to Drake Passage Closure |url=https://journals.ametsoc.org/view/journals/clim/30/15/jcli-d-15-0554.1.xml |kovar=Journal of Climate |cild=30 |hejmar=15 |rr=5775–5790 |doi=10.1175/JCLI-D-15-0554.1 |issn=0894-8755}}</ref> Her ku asta CO₂yê zêdetir kêm bûye, qeşayê dest bi berfirehbûneke bilez kiriye û cihê daristanên ku heta wê demê Antarktîkayê vedişartin girtiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=DeConto |pêşnav=Robert M. |paşnav2=Pollard |pêşnav2=David |tarîx=2003 |sernav=Rapid Cenozoic glaciation of Antarctica induced by declining atmospheric CO2 |url=https://www.nature.com/articles/nature01290 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=421 |hejmar=6920 |rr=245–249 |doi=10.1038/nature01290 |issn=1476-4687}}</ref> Ekosîstemên tundrayê li Antarktîkayê heta 14 û 10 milyon sal berê niha hebûna xwe berdewam kirine û piştre sarbûna zêdetir bûye sedema tunekirina van tundrayan.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ashworth |pêşnav=Allan C. |paşnav2=Erwin |pêşnav2=Terry L. |tarîx=2016 |sernav=Antarctotrechus balli sp. n. (Carabidae, Trechini): the first ground beetle from Antarctica |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5126512/ |kovar=ZooKeys |hejmar=635 |rr=109–122 |doi=10.3897/zookeys.635.10535 |issn=1313-2989 |pmc=5126512 |pmid=27917060}}</ref> === Serdema hemdem === Her çiqas jeolojiya Antarktîkayê bi piranî ji aliyê qeşaya parzemînî ve hatibe veşartin jî, parzemîn dikare bi teknîkên wekê ji hestkirina ji dûr ve, radara ku di bin erdê de derbas dibe û wêneyên satelîtê werin lêkolîn kirin. Ji aliyê jeolojîk ve, Antarktîkaya Rojava pir dişibihe Andên Amerîkaya Başûr. Nîvgirava Antarktîkayê bi bilindbûna jeolojîk û veguherîna sedîmentên binê deryayê ku veguheriye kevirên metamorfîk, çêbûye. Antarktîkaya Rojava bi yekbûna çend plakayên parzemînî çêbûye ku di encamê de hejmarek rêzeçiyayên li herêmê çêbûne ku rêzeçiyayên herî berbiçav çiyayên Ellsworthê bûn. Hebûna sîstema rift a Antarktîkaya Rojava bûye sedema volkanîzma li ser sinorê di navbera Antarktîkaya Rojava û Rojhilat de û her wiha bûye sedema çêbûna çiyayên Transantarktîkê. Antarktîka Rojhilat ji aliyê jeolojîk ve devereke pirreng e. Avabûna Antarktîka Rojhilat di serdema arkeyî (4.000 –2.500 milyon sal berê) de dest pê kiriye û di serdema kambriyê de rawestiyaye. Herêm li ser kratoneke kevirî hatiye avakirin ku bingeha mertala prekambriyê ava kiriye. Li ser bingehê komir û kevirên qûmê, kevirên kilsinî û şêl hene ku di serdemên devonî û jurasiyê de hatine danîn ku çiyayên Transantarktîkê çêbikin. Li deverên peravê çiyayên wekê rêzeçiyayê Shackletonê û Vîktorya Land û hinek şikestekên tektonîk çêbûne. Komir cara yekem li Antarktîkayê li nêzîkê çiyayên Beardmoreyê ji aliyê Frank Wild ve di sefera Nimrod de di sala 1907an de hatiye tomar kirin û tê zanîn ku komirê pileya nizm li gelek deverên çiyayên Transantarktîkê heye. Çiyayên prens Charles depoyên hesinê vedihewînin û li Deryaya Rossê jî qadên neftê û gaza xwezayî hene. == Avhewa == {{multiple image | direction = vertical | total_width = 300 | header = | footer = | image1 = Fryxellsee Opt.jpg | alt1 = | caption1 = Qeşaya şîn ku gola Fryxell a li çiyayên Transantarktîkê nixumandiye | image2 = AntarcticaSummer.jpg | alt2 = | caption2 = Di meha kanûna sala 2006an de şert û mercên nerm ê li nêzîkê peravê }} Antarktîka parzemîna herî sar, parzemîna herî bi bahoz û parzemîna herî hişk ê Dinyayê ye. Li nêzîkê peravên parzemînê, germahî di havînê de dikare ji 10 °C ê derbas bibe û di mehên zivistanê de heya -40 °C dadikeve. Li ser deverên bilind ên navendî, germahî di mehên havînê de dikare heya -30 °C dakeve û di mehên zivistanê de jî germahiya heman deverê heya -80 °C ê dadikeve. Germahiya hewayê ya xwezayî ya herî nizm a ku li ser Erdê hatiye tomarkirin di 21ê tîrmeha sala 1983an de li stasyona Vostok a Rûsyayê li Antarktîkayê bi qasê -89.2 °C hatiye tomarkirin. Di sala 2010an de bi rêya satelîta germahiyeke hewayê germahiya parzemînê bi qasê −94.7 °C hatiye tomar kirin lêbelê dibe ku ji ev rêje ji sermaya li ser rûyê erdê bi bandor bûye ku li bilindahiya 2 mêtre li jorê rûyê erdê nehatiye tomar kirin ku ji bo tomarên fermî yên germahiya hewayê tê xwestin. Ji ber ku piraniya Antarktîkayê ji asta deryayê ji 3.000 mêtre bilindtir e, Antarktîka ji herêma Arktîkê sartir e. Germahiya Okyanûsa Arktîkê bi rêya qeşaya deryayê ya Arktîkê ber bi parzemînê ve hatiye veguhastin û bi awayê hewaya li herêma Arktîkê nerm dibe. Antarktîka çoleke cemserî ye ku barîna parzemînê kêm e. Parzemîn salane bi navînî nêzîkê 150 mm av werdigire ku bi piranî bi awayê şilopeyê ye. Deverên navxweyî hişktir e û di tevahiya salê herî zêde bi qasê 50 mm baran werdigire lê herêmên peravê bi gelemperî ji 200 mm zêdetir baran werdigirin. Li çend deverên qeşaya şîn, ba û sublîmasyon ji berfa ku dibare zêdetir berfê radike. Li geliyên hişk, heman bandor li ser bingehek kevirî çêdibe ku dibe sedema jîngeheke bêber û hişk. === Cudahiyên herêmî === Antarktîkaya Rojhilat ji ber bilindahiya xwe ya bilind ve ji Antarktîkaya Rojava sartir e. Eniyên hewayê bi zêde derbasê deverên navendî yên parzemînê nabin ku ev jî dibe sedem ku navenda parzemînê sar û hişk bimînin û dibe sedema ku bayên deverê bi leza nerm bimînin. Barîna berfa li beşa perava Antarktîkayê barîneke pir gelemperî ye ku li wir di nav 48 demjimêran de berf dikare bi qasê 1.22 mêtreyê bibare. Li qiraxa parzemînê, bayên katabatîk ên bihêz ên ji platoya cemserî pir caran bi hêza bahozê çêdibin. Di mehên havînê de ji ber ku her roj 24 demjimêrên tîrêjên rojê li wir tên wergirtin, li Cemsera Başûr ji ekvatorê zêdetir tîrêjên rojê digihîjin rûyê erdê. === Guherîna avhewayê === Tevê devera xwe yê îzolekirî, Antarktîka di dehsalên dawî de ji ber belavbûna gazên serayê, germ bûye û hinek ji beşên qeşayên xwe winda kiriye. Antarktîkaya Rojava ji sala 1950an heta sala 2000an di heyamên dehsalan de ji 0,1 °C zêdetir germ bûye û nîvgirava Antarktîkayê ya ku li ber çavan e ji nîvê sedsala 20an vir ve bi qasê 3 °C germ bûye. Antarktîkaya Rojhilat ku li gorî Antarktîkaya Rojava sar e û avhewaya deverê sekan (stabîl) heta salên 2000î germahî nîşan nedaye. Li dora Antarktîkayê, Okyanûsa Başûr ji her okyanûseke din zêdetir germahiya okyanûsê kişandiye û li kûrahiyên bi qasê 2.000 mêtreyan germbûneke berbiçav çêbûye. Li dora Antarktîka Rojava, okyanûs ji sala 1955an vir ve bi qasê 1 °C germ bûye. Germbûna Okyanûsa Başûr a li dora Antarktîkayê bûye sedema qelsbûn an jî hilweşîna refikên qeşayên ku li derveyî qeşayan digeriyan û hevsengiya wan pêk dianiyan. Her çiqas perê qeşayên Antarktîkaya Rojhilat ku berdewam dike ku li hundirê welêt qeşayê zêde bike jî gelek cemedên peravê giraniya xwe winda dikin û paşve dikişin ku ev jî dibe sedema windabûna giştî ya qeşayên li seranserê Antarktîkayê. Hatiye payîn ku heta sala 2100an ku windabûna qeşaya li Antarktîkayê bi qasê 11 santî metreyan bilindbûna asta deryayê ya gerdûnî zêde bike. Bi germbûna zêdetir re îhtimala bêîstîqrariyê pir zêdetir dibe û dikare bilindbûna asta deryayê ya gerdûnî ya sedsala 21ê du caran zêdetir bike. Ava heliyayî ya nû ya ji qeşayê ava binê Antarktîkayê ya şor firk dike û şaneya jêrîn a gera serûbinkirina Okyanûsa Başûr (SOOC) qels dike. Her çiqas bandorên tevahî tê payîn ku di nav çend sedsalan de çêbibin jî, li gorî hinek lêkolînan, hilweşîna tevahî ya SOOCê dikare di navbera 1.7 °C û 3 °C germbûna gerdûnî de çêbike. Ev barîna kêm ê li nîvkada başûr û barîna zêde yê li nîvkada bakur, dibe sedema kêmbûna masîgirî ya li Okyanûsa başûr û hilweşîna potansiyel a hinek ekosîstemên deryayî vedigire. Her çiqas gelek cureyên Antarktîkayê nehatibin keşifkirin jî, zêdebûna flora Antarktîkayê ya belgekirî heye û ji u bo parastina jîngeheke guncavê faunayên mezin ên wekê pengûenan zehmetî hene. Helandina erdên cemed girtî dibe ku ji bo erdên bê cemed bibe sedema gazên serayê û qirêjiya cemedgirtî ya berê ku bi helandinê re derdikeve holê. Germbûna Antarktîkayê û guhertinên têkildar di gera Okyanûsa Başûr de dikarin bandorê li şêwazên avhewayê yên li hinek deverên Afrîkayê jî bikin ku dikare bandor li barîna herêmî û guherîna germahiyê bike. Ji ber ku germahiya gerdûnî li dora 3°C zêde bûye, deverên xeternak ên wekê Hewza Wilkes û Hewza Aurora dibe ku di nav 2.000 salan de bimînin di bin avê de û dibe ku li van deveran bilindbûna asta deryayê bigihîje 6,4 metreyan. Ger germahî ji asta sala 2020an 2 °C kêmtir nebe, ihtimal heye ku qata qeşayê ya Antarktîkaya Rojava bi tevahî bihele. Hatiye payîn ku windabûna vê qata qeşayê heye bi tevahî ji holê rabe ev pêvajo bi qasê 500 û 13.000 sal berxwe bide. Ger qeşaya bilind hilweşe dibe ku asta deryayê bi qasê 3,3 mêtre bilind bibe û bi helandina qeşayên li ser çiyayan qeşayên bilind jî dibe ku asta deryayê bi qasê 4,3 metreyan bilind bike. Qata qeşaya Antarktîkaya Rojhilat ku li gorî deverên qeşayî yên din gelek aram e tenê dikare bi qasê 0,5 mête heta 0,9 mêtreyê asta deryayê bilind bike ku ev jî beşek piçûk ê ji bilind bûna 53,3 mêtreyan e ku di tevahiya helandina qata qeşayê de pêk tê. === Tenikbûna tebeqeya ozonê === Zanyaran ji salên 1970an vir ve li ser qata ozona di atmosfera li jor ê Antarktîkayê lêkolîn dikin. Di sala 1985an de zanyarên brîtanî li ser daneyên ku wan li stasyona lêkolîn a Halley ya li ser çemê cemeda Brunt berhev kiribûn dixebitin, wan qadeke mezin a bi rêjeya ozonê ya nizm li ser Antarktîkayê keşiv kirine. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commons|Antarctica|Antarktîka}} {{Parzemîn}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Antarktîka| ]] [[Kategorî:Cîhan]] [[Kategorî:Parzemîn]] kb5nwwitiurthyoq7d9i3y3l0m5kg0g 2090509 2090508 2026-09-02T08:12:31Z Penaber49 39672 2090509 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdanka giştî}} '''Antarktîka'''<ref>{{Îzolî, 2007|r=1138|jêgirtin=Antarktîka}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ferhenga Erdnîgarîyê (Coğrafya)|Ferhenga Erdnîgarîyê]]|paşnav=Önen|pêşnav=Abdurrahman |weşanger=Stembol: Doz|sal=2008|rûpel=36}}</ref> yan jî '''Antarktîk'''{{Çavk}} ({{Bi-la|Antarctica}}) yek ji [[parzemîn]]ên cîhanê ye ku parzemîna herî başûr ê dinyayê û parzemîna herî kêm nifûs a cîhanê ye. Parzemîn bi tevahî li başûrê çembera Antarktîkayê ye û ji aliyê [[Okyanûsa Başûr]] (ku wekê Okyanûsa Antarktîkayê jî tê zanîn) ve hatiye dorpêçkirin ku [[Cemsera Başûr]] a erdnîgarî vedihewîne. Di heman demê de Antarktîka pêncem parzemîna herî mezin ê cîhanê ye ku bi qasê ji %40 ji [[Ewropa|Ewropayê]] mezintir e û rûbera parzemînê bi qasê 14.200.000 km² rûerd (an rûqeşa) vegirtiye. Piraniya Antarktîkayê bi qata qeşayê ya Antarktîkayê ve hatiye nixumandin ku qalindahiya navînî ya qeşayê bi qasê 1,9 km ye. Antarktîka bi navînî parzemîna herî sar, herî hişke û parzemîna herî bi ba û bahoz ê cîhanê ye û parzemîn ji asta deryayê xwedî bilindahiyeke navînî ye. Antarktîka bi piranî ji çoleke cemserî pêk hatiye ku barîna salane li peravê zêdetirî 200 mm ye û berf û barana li hundirê parzemînê gelek kêm e. Qeşayên parzemîn di warê ava şîrîn de gelek dewlemend e ku nêzîkê ji %70ê rezervên ava şirîn ên cîhanê li Antarktîkayê cemedgirtî ye. Hatiye payîn ger ku qeşaya Antarktîkayê bihele, dê asta deryayê ya [[Cîhan|cîhanê]] bi qasê 60 mêtreyan bilind bibe. Her wiha Antarktîka xwediyê rekora germahiya herî nizm a pîvandî yê li ser rûyê [[Dinya (gerstêrk)|Erdê]] ye ku nizmahiya germahiya bi qasê −89.2 °C hatiye pîvandin. Germahiya herêmên peravê di havînê de dikare bi qasê 10 °C bilind bibe. Cureyên xwemaliyên ajalan kêzik, nematod, pengûen, fok û tardigrad in. Li cihên ku nebat lê hene, bi piranî bi awayê liken an kevzê ye. Refên qeşayê yên Antarktîkayê dibe ku cara yekem di sala 1820an de, di dema sefereke rûsî de ku ji aliyê Fabian Gottlieb von Bellingshausen û Mikhail Lazarev ve hatibû birêvebirin, hatine dîtin. Di dehsalên piştê seferên wan, di seferên fransî, amerîkî û brîtanî de li parzemînê lêkolînên zêdetir hatine kirin. Yekem derketina piştrastkirî ya Antarktîkayê ji aliyê tîmeke norwêcî ve di sala 1895an de pêk hatiye. Di destpêka sedsala 20an de, çend seferên navxwe yên parzemînê çêbûne. Lêkolînerên brîtanî Douglas Mawson, Edgeworth David û Alistair Mackay yekem kes bûn ku di sala 1909an de gihîştine [[Cemsera Başûr]] a manyetîkî û cemsera başûr a erdnîgarî jî yekem car di sala 1911an de lêkolînerê norwêcî Roald Amundsen gihiştiye cemserê. Ji aliyê îdarî ve Antarktîka ji aliyê nêzîkê 30 welatan ve tê birêvebirin ku hemî jî endamên sîstema peymana Antarktîkayê ya sala 1959an in. Li gorî şertên peymanê, çalakiyên leşkerî, kolandinên kanên madenê, teqînên nukleerî û avêtina bermayiyên nukleerî li Antarktîkayê qedexe ne. Geştiyarî, masîgirtin û lêkolîn çalakiyên sereke yên mirovan li Antarktîkayê û li derdora Antarktîkayê hene. Di mehên havînê de nêzîkê 5.000 kes li stasyonên lêkolînê dimînin û ev hejmar di mehên zivistanê de dadikeve 1.000 kesan. Her çiqas parzemîn dûr be jî, çalakiyên mirovan bi rêya qirêjî, guherîna avhewayê û bi rêya tenikbûna [[tebeqeya ozonê]] bandoreke neyînî li ser Antarktîkayê dihêle. Helîna qata qeşayê ya [[Antarktîkaya Rojava]] ya ku potansiyeleke nearam e, di pêşbîniyên bilindbûna [[asta deryayê]] yên di asta sedsalê de bûye sedema nezelaliyeke herî mezin û heman helîn bandorê li ser serûbinkirina gera [[Okyanûsa Başûr]] jî dike ku di dawiyê de dikare bibe sedema bandorên girîng li ser avhewaya [[Nîvkada Başûr]] û hilberîna Okyanûsa Başûr. == Etîmolojî == [[Wêne:1657 map Polus Antarcticus.jpg|thumb|Nexşeya cemserî ya herî başûrê Dinyayê]] Navê ku ji parzemînê hatiye dayîn ji peyva antarktîka hatiye ku ji peyva fransî ya navîn ''antartique'' an ''antarctique'' ('li hemberî Arktîkê') û piştre ji peyva latînî ''antarcticus'' ('li hemberî bakur') hatiye. Navê Antarktîkus ji peyvên yewnanî ἀντι- ('dij-') û ἀρκτικός (arktikos, 'ya hirçê [Ursa Major], bakur') hatiye.<ref name=":0">{{Cite book |sernav=Lettinck 2021, p. 158.}}</ref> Fîlozofê yewnanî Arîstoteles li dora 350 {{bz}} de di ''Meteorolojiyê'' de li ser "herêma Antarktîkê" nivîsandiye. Li gorî raporê, erdnîgarnasê yewnanî Marinusê ji Tîrusê ev nav di nexşeya xwe ya cîhanê ya sedsala duyem a {{pz}} de ku niha winda bûye, bi kar aniye. Nivîskarên romayî Gaius Julius Hyginus û Apuleius ji bo cemsera başûr navê yewnanî yê latînîkirî polus antarcticus bi kar anîne ku ji wir peyva fransî ya kevin ''pole antartike'' (nûjen ''pôle antarctique'')<ref>{{Cite book |sernav=Hyginus 1992, p. 176.}}</ref> ku di sala 1270an de hatiye piştrastkirin û ji wir jî peyva îngilîziya navîn pol antartik ku cara yekem di lêkolîneke ji aliyê nivîskarê îngilîzî Geoffrey Chaucer ve hatiye nivîsandin, hatiye wergirtin.<ref name=":0" /> Ramanên ewropî yên di derbarê hebûna Terra Australis ku parzemîneke berfirehê li başûrê dûr ê cîhanê ye ku ji bo hevsengî kirina axên bakurê [[Ewropa]], [[Asya]] û [[Afrîkaya Bakur]] pêk tîne, wekê têgeheke rewşenbîrî, ji kevnariya klasîk ve hebû. Ji ber vê yekê ''Terra Australis'' navê ku ji bo hemî girseyên bejayî yên hîpotetîk ên ku tê pêşniyar kirin ku li cihê ku niha tê zanîn Antarktîka heye, hatibû bikaranîn.<ref>{{Cite book |sernav=Mericq 1987, pp. 90–91: 'They published maps and charts based on the hypothesis that Tierra del Fuego was the beginning of that Terra Australis. The first person ever to have rights over these lands was Pedro Sancho de la Hoz, who received them through a special decree signed by Emperor Charles V on 24 January 1539.'}}</ref> Îdiaya hebûna axek wisa heta keşfkirina Awistralyayê ku ji aliyê ewropiyan ve hatiye keşfkirin, berdewam kiriye.<ref>{{Cite book |sernav=Scott, Hiatt & McIlroy 2012, pp. 2–3.}}</ref> Di destpêka sedsala 19an de keşifger Matthew Flinders guman li hebûna parzemîneke cuda yê li başûrê Awistralyayê (ku di wê demê wekê New Holland hatiye binavkirin) kiriye û ji ber vê yekê pêşniyar kiriye ku li cihê wê navê "Terra Australis" ji bo [[Awistralya|Awistralyayê]] were bikar anîn.<ref>{{Cite book |sernav=Cawley 2015, p. 130.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=McCrone & McPherson 2009, p. 75.}}</ref> Di sala 1824an de rayedarên kolonyal ên li Sîdneyê bi fermî navê parzemîna New Hollandê wekê Awistralya guhertine û peyva "Terra Australis" wekê referansek ji bo navê Antarktîkayê hiştine. Di dehsalên piştre de, erdnîgaran hevokên wekê "parzemîna Antarktîkayê" bi kar anîne. Wan li cihê vê navê li naveke helbestî geriyane û navên wekê ''Ultima'' û ''Antipodea'' pêşniyar kirine.<ref>{{Cite book |sernav=Cameron-Ash 2018, p. 20.}}</ref> Ji bo binavkirina parzemînê navê Antarktîka di salên 1890î de hatiye pejirandin û bikaranîna yekem ê vê navê ji aliyê kartografê skotlendî John George Bartholomew pêk hatiye.<ref>{{Cite web |url=https://digital.nls.uk/bartholomew/highlights/antarctica.html#:~:text=Edinburgh%20geographer%20and%20mapmaker%20John,since%20the%20first%20century%20AD. |sernav=Highlights from the Bartholomew Archive: The naming of Antarctica}}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Antarctica.svg|thumb|300px|Nexşeyek ku Antarktîkaya Rojhilat li rastê Çiyayên Transantarktîk û Antarktîkaya Rojava li çepê ye, nişan dide.]] Antarktîka ku bi awayekî asîmetrîk li dora cemsera başûr û bi piranî li başûrê çembera Antarktîkayê (ku yek ji pênc çemberên sereke yên firehiyê ye ku nexşeyên cîhanê nîşan didin) cih digire ku ji aliyê [[Okyanûsa Başûr]] ve hatiye dorpêçkirin. Di heman de çem ên avan li Antarktîkayê hene ku çemê herî dirêj ê parzemînê çemê Onyxê ye. Her wiha Antarktîka bi qasê 14,2 milyon km² rûber vedigire ku hema hema du car ji rûbera [[Awistralya|Awistralyayê]] mezintir e ku bi vê rûberê bûye pêncem parzemîna herî mezin ê cîhanê. Xeta perava Antarktîkayê bi qasê 18.000 km dirêj e ku ji sala 1983an vir ve çar celebên peravê li parzemînê hene ku perav ji %44ê peravê ji qeşayên avjenî, ji %38 ji dîwarên qeşayê pêk tê ku li ser keviran dimînin, ji %13 ji deverên qeşayî an jî qiraxa cemedên bilind pêk tê û ji %5ê ji parvên mayî jî ji kevirên vekirî pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |sernav=Antarctica - The World Factbook |malper=www.cia.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en |archive-date=2022-05-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220509192134/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: glaciological and geophysical folio |paşnav=Drewry |pêşnav=D. J. |weşanger=University of Cambridge, Scott Polar Research Institute |tarîx=1983 |isbn=978-0-901021-04-5 |cih=Cambridge}}</ref> Golên ku di binê qeşaya parzemînî de dimînin, bi piranî li geliyên hişk ên McMurdo an jî li gelek oazên cûda çêbûne.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> [[Gola Vostokê]] ku di bin stasyona Vostok a [[Rûsya|Rûsyayê]] de hatiye dîtin, mezintirîn gola binqeşayê ya cîhanê û yek ji mezintirîn golên cîhanê ye. Berê hatiye bawer kirin ku gol bi milyonan salan hatiye girtin lê di roja îro de zanyaran texmîn kirine ku ava golê her 13.000 sal carekê bi helandin û cemidandina hêdî ya qeşayê hatiye guhertin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=David |tarîx=2019-06-27 |sernav=Antarctica |url=https://academic.oup.com/book/62792 |kovar=OUP Academic |ziman=en |doi=10.1093/wentk/9780190641320.001.0001}}</ref> Di mehên havînan de qeşa li qiraxên golan dikare bihele û xendekên şil bi awayekê demkî çêdibin. Di heman demê de li Antarktîkayê hem golên ava şor û hem jî golên ava şirîn hene.<ref name=":1" /> [[Wêne:Mount Vinson from NW at Vinson Plateau by Christian Stangl (flickr).jpg|thumb|Dîmenek ji çiyayê Vînsonê ku li bakurê rojavayê Antarktîkayê ye û bilindeya herî bilind ê Antarktîkayê ye]] Antarktîka ji aliyê Çiyayên Transantarktîk ve hatiye dabeşkirin ku ji erdê Vîktoryayê heta [[Deryaya Rossê]] dirêj dibin ku ev her alî di nav xwe de Antarktîkaya Rojava û Antarktîkaya Rojhilat vedigirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: Earth's Own Ice World |paşnav=Carroll |pêşnav=Michael |weşanger=Springer |tarîx=2018-05-16 |isbn=978-3-319-74623-4 |paşnav2=Lopes |pêşnav2=Rosaly}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ji |pêşnav=Fei |paşnav2=Gao |pêşnav2=Jinyao |paşnav3=Li |pêşnav3=Fei |paşnav4=Shen |pêşnav4=Zhongyan |paşnav5=Zhang |pêşnav5=Qiao |paşnav6=Li |pêşnav6=Yongdong |tarîx=2017-10-16 |sernav=Variations of the effective elastic thickness over the Ross Sea and Transantarctic Mountains and implications for their structure and tectonics |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0040195117302937 |kovar=Tectonophysics |cild=717 |rr=127–138 |doi=10.1016/j.tecto.2017.07.011 |issn=0040-1951}}</ref> Piraniya Antarktîkayê bi tebeqeyên qeşayê ya Antarktîkayê ve hatiye nixumandin ku bi navînî 1,9 km qalindahiya qeşayan hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fretwell |pêşnav=P. |paşnav2=Pritchard |pêşnav2=H. D. |paşnav3=Vaughan |pêşnav3=D. G. |paşnav4=Bamber |pêşnav4=J. L. |paşnav5=Barrand |pêşnav5=N. E. |paşnav6=Bell |pêşnav6=R. |paşnav7=Bianchi |pêşnav7=C. |paşnav8=Bingham |pêşnav8=R. G. |paşnav9=Blankenship |pêşnav9=D. D. |paşnav10=Casassa |pêşnav10=G. |paşnav11=Catania |pêşnav11=G. |paşnav12=Callens |pêşnav12=D. |paşnav13=Conway |pêşnav13=H. |paşnav14=Cook |pêşnav14=A. J. |paşnav15=Corr |pêşnav15=H. F. J. |tarîx=2013-02-28 |sernav=Bedmap2: improved ice bed, surface and thickness datasets for Antarctica |url=https://tc.copernicus.org/articles/7/375/2013/ |kovar=The Cryosphere |ziman=English |weşanger=Copernicus GmbH |cild=7 |hejmar=1 |rr=375–393 |doi=10.5194/tc-7-375-2013 |issn=1994-0416}}</ref> Tebeqeya qeşayê ji xeynî ji xeynî çend oazanên li geliyên hişk ên McMurdo tevahiya parzemînê nixumandine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://antarcticsun.usap.gov/science/4184/ |sernav=The Antarctic Sun: News about Antarctica - The Lost Dry Valleys of the Polar Plateau |malper=antarcticsun.usap.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en |archive-date=2022-01-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220115223943/https://antarcticsun.usap.gov/science/4184/ |url-status=dead }}</ref> Çend çemên qeşayî yên Antarktîkayê ku ber bi refên qeşayî yên Antarktîkayê ve diherikin, pêvajoyeke ku wekê dînamîkên tebeqeyên qeşayê hatine pênasekirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gfdl.noaa.gov/ice-sheet-dynamics/ |sernav=Ice Sheet Dynamics – Geophysical Fluid Dynamics Laboratory |malper=www.gfdl.noaa.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31}}</ref> Antarktîkaya Rojhilat ji Coats Land, Queen Maud Land, Enderby Land, Mac. Robertson Land, Wilkes Land û Victoria Land pêk hatiye. Ji xeynî beşek piçûk, hemî deverên parzemînê di nav nîvkada rojhilat de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctic Climate Evolution |paşnav=Florindo |pêşnav=Fabio |weşanger=Elsevier |tarîx=2008-10-10 |isbn=978-0-08-093161-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yUu-x70CZEcC |paşnav2=Siegert |pêşnav2=Martin}}</ref> Li ser û dora Antarktîkayê gelek girav hene ku piraniya wan giravên volkanîk in û li gorî pîvanên jeolojîk pir ciwan in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://figshare.utas.edu.au/articles/journal_contribution/Origin_and_evolution_of_the_sub-Antarctic_islands_the_foundation/24483391 |sernav=Quilty, Patrick Gerard |malper=figshare.utas.edu.au |roja-gihiştinê=2026-08-31 |doi=10.26749/rstpp.141.1.35}}</ref> Îstîsnayên herî berbiçav giravên [[deşta Kerguelenê]] ne ku girava herî kevin li dora 40 milyon sal berê niha çêbûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Olierook |pêşnav=Hugo K. H. |paşnav2=Jourdan |pêşnav2=Fred |paşnav3=Merle |pêşnav3=Renaud E. |paşnav4=Timms |pêşnav4=Nicholas E. |paşnav5=Kusznir |pêşnav5=Nick |paşnav6=Muhling |pêşnav6=Janet R. |tarîx=2016-04-15 |sernav=Bunbury Basalt: Gondwana breakup products or earliest vestiges of the Kerguelen mantle plume? |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0012821X1630019X |kovar=Earth and Planetary Science Letters |cild=440 |rr=20–32 |doi=10.1016/j.epsl.2016.02.008 |issn=0012-821X}}</ref> Girê Vinson a li çiyayên Ellsworthê bi bilindahiya 4.892 mêtreyê bilindeya herî bilind ê Antarktîkayê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hall Ball Kiwi Mountaineers From Mount Cook To Everest |paşnav=Monteath |pêşnav=Colin |weşanger=Cloudcap |tarîx=1997 |isbn=978-0-938567-42-4 |url=https://www.worldcat.org/title/38585390 |oclc=38585390}}</ref> Çiyayê Erebusa li Girava Rossê volkana herî başûrî ya cîhanê ye û her roj nêzîkê 10 caran diteqe. Xweliya ji teqînên volkanîk 300 kîlometre dûrî kratera volkanîk hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/48987684 |sernav=Antarctica : an encyclopedia from Abbott ice shelf to zooplankton {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en}}</ref> Delîlên hejmareke mezin ji volkanan di bin qeşayê de hene ku ger asta çalakiyê bilind bibe, dibe ku ji bo tebeqeya qeşayê xetereyek çêbike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: Earth's Own Ice World |paşnav=Carroll |pêşnav=Michael |weşanger=Springer |tarîx=2018-05-16 |isbn=978-3-319-74623-4 |paşnav2=Lopes |pêşnav2=Rosaly}}</ref> Qubeya qeşayê ya bi navê Dome Argus li Antarktîkaya Rojhilat e ku bi qasê bilindahiya 4.091 metreyan bilind ew û qada qeşayê ya herî bilind ê Antarktîkayê ye. Ev gir yek ji cihên herî sar û hişk ên cîhanê ye ku germahî ya li vir heya −90 °C ê dadikeve û barîna salane jî bi qasê 1-3 sm ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica And The Arctic Circle, A Geographic Encyclopedia Of The Earth's Polar Regions |tarîx=2014-04-01 |url=http://archive.org/details/antarctica-and-the-arctic-circle-2-volumes-a-geographic-encyclopedia-of-the-earths-polar-regions}}</ref> == Dîroka jeolojîk == Ji dawiya serdema meoproterozoîkê heta serdema kretasyeyê, Antarktîka beşek ji superparzemîna [[Gondwana|Gondwanayê]] bû û parzemîn bi pêvajoya tevgerên Antarktîkaya îro ji ber ku Gondwana hêdî hêdî ji hev perçe bûye, li dora 183 milyon sal berê îro ava bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctic News Clips |weşanger=National Science Foundation |tarîx=1995 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=HcTrAAAAMAAJ&pg=PA109}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> Di demek dirêj a serdema fanerozoyîkê de Antarktîka xwedî avhewayek tropîkal ê nerm bû û ew bi daristanên berfireh nixumandî bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Klages |pêşnav=Johann P. |paşnav2=Salzmann |pêşnav2=Ulrich |paşnav3=Bickert |pêşnav3=Torsten |paşnav4=Hillenbrand |pêşnav4=Claus-Dieter |paşnav5=Gohl |pêşnav5=Karsten |paşnav6=Kuhn |pêşnav6=Gerhard |paşnav7=Bohaty |pêşnav7=Steven M. |paşnav8=Titschack |pêşnav8=Jürgen |paşnav9=Müller |pêşnav9=Juliane |paşnav10=Frederichs |pêşnav10=Thomas |paşnav11=Bauersachs |pêşnav11=Thorsten |paşnav12=Ehrmann |pêşnav12=Werner |paşnav13=van de Flierdt |pêşnav13=Tina |paşnav14=Pereira |pêşnav14=Patric Simões |paşnav15=Larter |pêşnav15=Robert D. |tarîx=2020 |sernav=Temperate rainforests near the South Pole during peak Cretaceous warmth |url=https://www.nature.com/articles/s41586-020-2148-5 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=580 |hejmar=7801 |rr=81–86 |doi=10.1038/s41586-020-2148-5 |issn=1476-4687}}</ref> === Serdema paleozoyîkê (539–252 milyon sal berê) === [[Wêne:Glossopteris sp. (fossil leaf) (Permian; Antarctica) 1 (49063572172) (cropped).jpg|thumb|300px|Ji serdema permeya Antarktîkayê pelgeke ''Glossopteris sp.'' yê]] Germbûna berdewam bûye sedem ku piraniya Gondwanayê ziwa bibe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Vegetation of Antarctica Through Geological Time |paşnav=Cantrill |pêşnav=David J. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012-11-22 |isbn=978-0-521-85598-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=sOGH4xaioRUC |paşnav2=Poole |pêşnav2=Imogen}}</ref> Di serdema triyasiyê de Antarktîka ji aliyê cûreyeke giyayên bi tov (pteridosperms) ve serdest bû ku ji cinsê Dicroidiumê bûn ku wekê daran mezin dibûn. Florayên din ên triasiyê ginkgophytes, sîkadofites, darên konîfer û sphenopsid bûn. Tetrapod (ajaleke çar ling) cara yekem di serdema triyasiya destpêkê de li Antarktîkayê hatine dîtin û fosîlên herî kevn ên naskirî di formasyona fremouw a çiyayên Transantarktîkê de hatine dîtin. Sînapsîd (ku wekê "xijendeyên mîna memikdaran" jî têne zanîn) cureyên wekê Lystrosaurus di nav de hebû û di serdema triyasiya destpêkê de zêde bûn. Nîvgirava Antarktîkayê di serdema jurasiyê de (206 heta 146 milyon sal berê) dest bi avakirina xwe kiriye. Afrîka di serdema jurasiyê li de dora 160 milyon sal berê ji Antarktîkayê dabeş bûye û piştre jî di serdema kretasiya destpêkê de nîvgirava Hindistanê (nêzîkî 125 milyon sal berê) ji heman parzemînan dabeş bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rolland |pêşnav=Yann |paşnav2=Bernet |pêşnav2=Matthias |paşnav3=van der Beek |pêşnav3=Peter |paşnav4=Gautheron |pêşnav4=Cécile |paşnav5=Duclaux |pêşnav5=Guillaume |paşnav6=Bascou |pêşnav6=Jérôme |paşnav7=Balvay |pêşnav7=Mélanie |paşnav8=Héraudet |pêşnav8=Laura |paşnav9=Sue |pêşnav9=Christian |paşnav10=Ménot |pêşnav10=René-Pierre |tarîx=2019-01-15 |sernav=Late Paleozoic Ice Age glaciers shaped East Antarctica landscape |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0012821X18306460 |kovar=Earth and Planetary Science Letters |cild=506 |rr=123–133 |doi=10.1016/j.epsl.2018.10.044 |issn=0012-821X}}</ref> Piştê kêmbûna qeşayê di nîvê duyem ê serdema permiyana destpêkê de, erd ji aliyê glossopterids (komeke nebatan a tovkirî ya nemabûyî ya bê xizmên zindî) ve serdest bû ku nebata herî berbiçav Glossopteris bû ku dareke wekê ku di axên tijî av de şîn dibe, hatiye şîrove kirin ku depoyên komirê yên berfireh çêkirine. Nebatên din ên ku di dema Permiyeyê de li Antarktîkayê hatine dîtin ''Cordaitales'', ''sphenopsids'', ''ferns'' û ''lycophytes'' in.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Vegetation of Antarctica Through Geological Time |paşnav=Cantrill |pêşnav=David J. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012-11-22 |isbn=978-0-521-85598-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=sOGH4xaioRUC |paşnav2=Poole |pêşnav2=Imogen}}</ref> Di dawiya serdema permiyeyê de avhewa li ser piraniya [[Gondwana|Gondwanayê]] hişktir û germtir bûye û ekosîstemên daristanên ''glossopteridan'' wekê beşek ji bûyera tunebûna permî-triyasî hilweşiyane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Past Antarctica: Paleoclimatology and Climate Change |paşnav=Franganillo |pêşnav=Marc Oliva i |weşanger=Elsevier Science & Technology |tarîx=2020 |isbn=978-0-12-817925-3 |paşnav2=Fernandez |pêşnav2=Jesus Ruiz}}</ref> Di serdema paleozoyîkê de ti delîl tinene ku nîşan bide ka tetrapod li Antarktîkê jiyane an na.<ref name=":2">{{Cite web |url=https://pubs.usgs.gov/of/2007/1047/ea/of2007-1047ea047.pdf |sernav=Collinson, James; William R., Hammer (2007). Migration of Triassic tetrapods to Antarctica (PDF). 10th International Symposium on Antarctic Earth Sciences.}}</ref> === Serdema mezozoîkê (252–66 milyon sal berê) === Germbûna berdewam piraniya Gondwanayê zuwa kiriye. Di serdema triyasiyê de, Antarktîka ji aliyê fernên tovkirî (pteridosperms) ve serdest bû ku beşek cinsê dicroidium bûn ku wekê daran mezin dibûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Icehouse to hothouse: floral turnover, the Permian–Triassic crisis and Triassic vegetation |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012 |rr=105–160 |isbn=978-0-521-85598-3 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Cantrill |pêşnavê-edîtor=David J. |url=https://www.cambridge.org/core/books/vegetation-of-antarctica-through-geological-time/icehouse-to-hothouse-floral-turnover-the-permiantriassic-crisis-and-triassic-vegetation/2A62935F027160A42A76FDD1199FA5C3 |paşnavê-edîtor2=Poole |pêşnavê-edîtor2=Imogen |doi=10.1017/CBO9781139024990.004}}</ref> Florayên din ên serdema triyasiyê ginkgophytes, sîkadofît, konîfer û sphenopsîdan bûn. Tetrapod cara yekem di serdema triyasiya destpêkê de li Antarktîkayê hatine dîtin û fosîlên herî kevn ên naskirî di formasyona fremouw a [[Rêzeçiyayên Transantarktîk|çiyayên Transantarktîkê]] de hatin dîtin.<ref name=":2" /> Sînapsîd (ku wekî "xijendeyên mîna memikan" jî têne zanîn) cureyên wek ''Lystrosaurus'' vedihewîne û di serdema triyasiya destpêkê de gelek zêdetir bûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Early Evolutionary History of the Synapsida |paşnav=Kammerer |pêşnav=Christian F. |weşanger=Springer London, Limited |tarîx=2013 |isbn=978-94-007-6841-3 |paşnav2=Angielczyk |pêşnav2=Kenneth D. |paşnav3=Fröbisch |pêşnav3=Jörg}}</ref> Nîvgirava Antarktîkayê di serdema jurasiyê de (206 heta 146 milyon sal berê) dest bi avakirina xwe kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Birkenmajer |pêşnav=K. |tarîx=1994 |sernav=Evolution of the Pacific margin of the northern Antarctic Peninsula: an overview |url=https://link.springer.com/10.1007/BF00210547 |kovar=Geologische Rundschau |ziman=en |cild=83 |hejmar=2 |rr=309–321 |doi=10.1007/BF00210547 |issn=0016-7835}}</ref> Afrîka di serdema jurayê de li dora 160 milyon sal berê ji Antarktîkayê dabeş bûye û piştre di derdema kretasye ya destpêkê de (dora 125 milyon sal berê) [[nîvgirava Hindistanê]] ji hev dabeş bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Gaina |pêşnav=Carmen |paşnav2=Müller |pêşnav2=R. Dietmar |paşnav3=Brown |pêşnav3=Belinda |paşnav4=Ishihara |pêşnav4=Takemi |paşnav5=Ivanov |pêşnav5=Sergey |tarîx=2007-07-01 |sernav=Breakup and early seafloor spreading between India and Antarctica |url=https://doi.org/10.1111/j.1365-246X.2007.03450.x |kovar=Geophysical Journal International |cild=170 |hejmar=1 |rr=151–169 |doi=10.1111/j.1365-246X.2007.03450.x |issn=0956-540X}}</ref> Darên ginkgo, konîfer, Bennettitale, nebatên poçikê hespan, fern û sikad di wê demê de pir bûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Vegetation of Antarctica Through Geological Time |paşnav=Cantrill |pêşnav=David J. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012-11-22 |isbn=978-0-521-85598-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=sOGH4xaioRUC |paşnav2=Poole |pêşnav2=Imogen}}</ref> Nêzîkê 80 milyon sal berê nebatên kulîlkdar bûne komên nebatan ên herî cihêreng ên li ser parzemînê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Barreda |pêşnav=Viviana D. |paşnav2=Palazzesi |pêşnav2=Luis |paşnav3=Olivero |pêşnav3=Eduardo B. |tarîx=2019 |sernav=When flowering plants ruled Antarctica: evidence from Cretaceous pollen grains |url=https://nph.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/nph.15823 |kovar=New Phytologist |ziman=en |cild=223 |hejmar=2 |rr=1023–1030 |doi=10.1111/nph.15823 |issn=0028-646X}}</ref> Her çiqas darên behîvê yên başûr (Nothofagus) ber bi dawiya kretasyeyê ve berbiçav bin jî li Antarktîkaya Rojava daristanên pelderzî di seranserê serdema kretasyeyê de (146–66 milyon sal berê) de serdest bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Crame |pêşnav=J. A. |tarîx=1989 |sernav=Origins and evolution of the Antarctic biota: an introduction |url=https://www.lyellcollection.org/doi/10.1144/GSL.SP.1989.047.01.01 |kovar=Geological Society, London, Special Publications |ziman=en |cild=47 |hejmar=1 |rr=1–8 |doi=10.1144/GSL.SP.1989.047.01.01 |issn=0305-8719}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the Antarctic |paşnav=Riffenburgh |pêşnav=Beau |weşanger=Routledge |tarîx=2006-10-25 |isbn=978-1-135-87866-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_mUPEAAAQBAJ}}</ref> Her çiqas tenê çend cinsên dînezorên Antarktîkayê (Cryolophosaurus û Glacialisaurus, ji Formasyona Hanson a serdema jurasiya destpêka çiyayên Transantarktîkê<ref>{{Cite web |url=http://www.app.pan.pl/archive/published/app52/app52-657.pdf |sernav=Anatomy of a basal sauropodomorph dinosaur from the Early Jurassic Hanson Formation of Antarctica}}</ref> û Antarctopelta, Trinisaura, Morrosaurus û Imperobator ji kretasya dereng a nîvgirava Antarktîkayê) hatine vegotin, Ammonît li deryayên li derdora Antarktîkayê pir belav bûn û dînezor jî hebûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Coria |pêşnav=Rodolfo A. |paşnav2=Moly |pêşnav2=Juan J. |paşnav3=Reguero |pêşnav3=Marcelo |paşnav4=Santillana |pêşnav4=Sergio |paşnav5=Marenssi |pêşnav5=Sergio |tarîx=2013-04-01 |sernav=A new ornithopod (Dinosauria; Ornithischia) from Antarctica |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0195667112001784 |kovar=Cretaceous Research |cild=41 |rr=186–193 |doi=10.1016/j.cretres.2012.12.004 |issn=0195-6671}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rozadilla |pêşnav=Sebastián |paşnav2=Agnolin |pêşnav2=Federico L. |paşnav3=Novas |pêşnav3=Fernando E. |paşnav4=Aranciaga Rolando |pêşnav4=Alexis M. |paşnav5=Motta |pêşnav5=Matías J. |paşnav6=Lirio |pêşnav6=Juan M. |paşnav7=Isasi |pêşnav7=Marcelo P. |tarîx=2016-01-01 |sernav=A new ornithopod (Dinosauria, Ornithischia) from the Upper Cretaceous of Antarctica and its palaeobiogeographical implications |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0195667115300677 |kovar=Cretaceous Research |cild=57 |rr=311–324 |doi=10.1016/j.cretres.2015.09.009 |issn=0195-6671}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ely |pêşnav=Ricardo C. |paşnav2=Case |pêşnav2=Judd A. |tarîx=2019-09-01 |sernav=Phylogeny of a new gigantic paravian (Theropoda; Coelurosauria; Maniraptora) from the Upper Cretaceous of James Ross Island, Antarctica |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0195667118300120 |kovar=Cretaceous Research |cild=101 |rr=1–16 |doi=10.1016/j.cretres.2019.04.003 |issn=0195-6671}}</ref> === Serdema senozoyîkê (66–10 milyon sal berê) === [[Wêne:Eocene-Paleocene-circumpolar.svg|thumb|Pêkhatina herika çerxa derdorî ya Antarktîkayê ji perçebûna dawî ya pira bejahî ya Antarktîkayê]] Di destpêka serdema paleojenê de girêdana pira bejahî ya pira Antarktîkayê, Antartîkayê bi Amerîkaya Başûr û her wiha bi başûrê rojhilatê Awistralyayê ve berdewam kiriye. Fauna ji formasyona La Mesetaya li nîvgirava Antarktîkayê ku dîroka wê vedigere serdema eosenê, pir dişibihe faunayên wekhev ên Amerîkaya Başûr ku ajalên wekê ajalên bi kîsik (marsupials), xenarthran, lîtoptern û ungulatesê bi sim û her wiha gondwanatheres û dibe ku meridiolestidans hebûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=History of Terrestrial Mammals in South America: How South American Mammalian Fauna Changed from the Mesozoic to Recent Times |paşnav=Defler |pêşnav=Thomas |weşanger=Springer |tarîx=2018-12-19 |isbn=978-3-319-98449-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-HWADwAAQBAJ}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Gelfo |pêşnav=Javier N. |paşnav2=Goin |pêşnav2=Francisco |paşnav3=Bauzá |pêşnav3=Nicolá |paşnav4=Reguero |pêşnav4=Marcelo |tarîx=2019-09-01 |sernav=The fossil record of Antarctic land mammals: commented review and hypotheses for future research |url=https://www.researchgate.net/publication/337086325_The_fossil_record_of_Antarctic_land_mammals_commented_review_and_hypotheses_for_future_research |kovar=researchgate.net |rr=274–292 |doi=10.13679/j.advps.2019.0021}}</ref> Hatiye texmînkirin ku ajalên bi kîsik di destpêka eosenê de ji Amerîkaya Başûr bi rêya Antarktîkayê belavê Awistralyayê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Eldridge |pêşnav=Mark D B |paşnav2=Beck |pêşnav2=Robin M D |paşnav3=Croft |pêşnav3=Darin A |paşnav4=Travouillon |pêşnav4=Kenny J |paşnav5=Fox |pêşnav5=Barry J |tarîx=2019-05-23 |sernav=An emerging consensus in the evolution, phylogeny, and systematics of marsupials and their fossil relatives (Metatheria) |url=https://doi.org/10.1093/jmammal/gyz018 |kovar=Journal of Mammalogy |cild=100 |hejmar=3 |rr=802–837 |doi=10.1093/jmammal/gyz018 |issn=0022-2372}}</ref> Nêzîkê 53 milyon sal berê Awistralya û Gîneya Nû ji Antarktîkayê veqetiyane û deriyê Tazmanyayê vebûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ball |pêşnav=Philip |paşnav2=Eagles |pêşnav2=Graeme |paşnav3=Ebinger |pêşnav3=Cynthia |paşnav4=McClay |pêşnav4=Ken |paşnav5=Totterdell |pêşnav5=Jennifer |tarîx=2013 |sernav=The spatial and temporal evolution of strain during the separation of Australia and Antarctica |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/ggge.20160 |kovar=Geochemistry, Geophysics, Geosystems |ziman=en |cild=14 |hejmar=8 |rr=2771–2799 |doi=10.1002/ggge.20160 |issn=1525-2027}}</ref> Modelên erdnîgariya Antarktîkayê nîşan didin ku ev herikîn û her wiha çerxa paşvegerê ya xwedî kirinê ji ber kêmbûna asta CO₂yê çêbûye û bûye sedema afirandina qeşayên piçûk û qeşayên mayînde yên cemserî.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=England |pêşnav=Matthew H. |paşnav2=Hutchinson |pêşnav2=David K. |paşnav3=Santoso |pêşnav3=Agus |paşnav4=Sijp |pêşnav4=Willem P. |tarîx=2017-08-01 |sernav=Ice–Atmosphere Feedbacks Dominate the Response of the Climate System to Drake Passage Closure |url=https://journals.ametsoc.org/view/journals/clim/30/15/jcli-d-15-0554.1.xml |kovar=Journal of Climate |cild=30 |hejmar=15 |rr=5775–5790 |doi=10.1175/JCLI-D-15-0554.1 |issn=0894-8755}}</ref> Her ku asta CO₂yê zêdetir kêm bûye, qeşayê dest bi berfirehbûneke bilez kiriye û cihê daristanên ku heta wê demê Antarktîkayê vedişartin girtiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=DeConto |pêşnav=Robert M. |paşnav2=Pollard |pêşnav2=David |tarîx=2003 |sernav=Rapid Cenozoic glaciation of Antarctica induced by declining atmospheric CO2 |url=https://www.nature.com/articles/nature01290 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=421 |hejmar=6920 |rr=245–249 |doi=10.1038/nature01290 |issn=1476-4687}}</ref> Ekosîstemên tundrayê li Antarktîkayê heta 14 û 10 milyon sal berê niha hebûna xwe berdewam kirine û piştre sarbûna zêdetir bûye sedema tunekirina van tundrayan.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ashworth |pêşnav=Allan C. |paşnav2=Erwin |pêşnav2=Terry L. |tarîx=2016 |sernav=Antarctotrechus balli sp. n. (Carabidae, Trechini): the first ground beetle from Antarctica |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5126512/ |kovar=ZooKeys |hejmar=635 |rr=109–122 |doi=10.3897/zookeys.635.10535 |issn=1313-2989 |pmc=5126512 |pmid=27917060}}</ref> === Serdema hemdem === Her çiqas jeolojiya Antarktîkayê bi piranî ji aliyê qeşaya parzemînî ve hatibe veşartin jî, parzemîn dikare bi teknîkên wekê ji hestkirina ji dûr ve, radara ku di bin erdê de derbas dibe û wêneyên satelîtê werin lêkolîn kirin. Ji aliyê jeolojîk ve, Antarktîkaya Rojava pir dişibihe Andên Amerîkaya Başûr. Nîvgirava Antarktîkayê bi bilindbûna jeolojîk û veguherîna sedîmentên binê deryayê ku veguheriye kevirên metamorfîk, çêbûye. Antarktîkaya Rojava bi yekbûna çend plakayên parzemînî çêbûye ku di encamê de hejmarek rêzeçiyayên li herêmê çêbûne ku rêzeçiyayên herî berbiçav çiyayên Ellsworthê bûn. Hebûna sîstema rift a Antarktîkaya Rojava bûye sedema volkanîzma li ser sinorê di navbera Antarktîkaya Rojava û Rojhilat de û her wiha bûye sedema çêbûna çiyayên Transantarktîkê. Antarktîka Rojhilat ji aliyê jeolojîk ve devereke pirreng e. Avabûna Antarktîka Rojhilat di serdema arkeyî (4.000 –2.500 milyon sal berê) de dest pê kiriye û di serdema kambriyê de rawestiyaye. Herêm li ser kratoneke kevirî hatiye avakirin ku bingeha mertala prekambriyê ava kiriye. Li ser bingehê komir û kevirên qûmê, kevirên kilsinî û şêl hene ku di serdemên devonî û jurasiyê de hatine danîn ku çiyayên Transantarktîkê çêbikin. Li deverên peravê çiyayên wekê rêzeçiyayê Shackletonê û Vîktorya Land û hinek şikestekên tektonîk çêbûne. Komir cara yekem li Antarktîkayê li nêzîkê çiyayên Beardmoreyê ji aliyê Frank Wild ve di sefera Nimrod de di sala 1907an de hatiye tomar kirin û tê zanîn ku komirê pileya nizm li gelek deverên çiyayên Transantarktîkê heye. Çiyayên prens Charles depoyên hesinê vedihewînin û li Deryaya Rossê jî qadên neftê û gaza xwezayî hene. == Avhewa == {{multiple image | direction = vertical | total_width = 300 | header = | footer = | image1 = Fryxellsee Opt.jpg | alt1 = | caption1 = Qeşaya şîn ku gola Fryxell a li çiyayên Transantarktîkê nixumandiye | image2 = AntarcticaSummer.jpg | alt2 = | caption2 = Di meha kanûna sala 2006an de şert û mercên nerm ê li nêzîkê peravê }} Antarktîka parzemîna herî sar, parzemîna herî bi bahoz û parzemîna herî hişk ê Dinyayê ye. Li nêzîkê peravên parzemînê, germahî di havînê de dikare ji 10 °C ê derbas bibe û di mehên zivistanê de heya -40 °C dadikeve. Li ser deverên bilind ên navendî, germahî di mehên havînê de dikare heya -30 °C dakeve û di mehên zivistanê de jî germahiya heman deverê heya -80 °C ê dadikeve. Germahiya hewayê ya xwezayî ya herî nizm a ku li ser Erdê hatiye tomarkirin di 21ê tîrmeha sala 1983an de li stasyona Vostok a Rûsyayê li Antarktîkayê bi qasê -89.2 °C hatiye tomarkirin. Di sala 2010an de bi rêya satelîta germahiyeke hewayê germahiya parzemînê bi qasê −94.7 °C hatiye tomar kirin lêbelê dibe ku ji ev rêje ji sermaya li ser rûyê erdê bi bandor bûye ku li bilindahiya 2 mêtre li jorê rûyê erdê nehatiye tomar kirin ku ji bo tomarên fermî yên germahiya hewayê tê xwestin. Ji ber ku piraniya Antarktîkayê ji asta deryayê ji 3.000 mêtre bilindtir e, Antarktîka ji herêma Arktîkê sartir e. Germahiya Okyanûsa Arktîkê bi rêya qeşaya deryayê ya Arktîkê ber bi parzemînê ve hatiye veguhastin û bi awayê hewaya li herêma Arktîkê nerm dibe. Antarktîka çoleke cemserî ye ku barîna parzemînê kêm e. Parzemîn salane bi navînî nêzîkê 150 mm av werdigire ku bi piranî bi awayê şilopeyê ye. Deverên navxweyî hişktir e û di tevahiya salê herî zêde bi qasê 50 mm baran werdigire lê herêmên peravê bi gelemperî ji 200 mm zêdetir baran werdigirin. Li çend deverên qeşaya şîn, ba û sublîmasyon ji berfa ku dibare zêdetir berfê radike. Li geliyên hişk, heman bandor li ser bingehek kevirî çêdibe ku dibe sedema jîngeheke bêber û hişk. === Cudahiyên herêmî === Antarktîkaya Rojhilat ji ber bilindahiya xwe ya bilind ve ji Antarktîkaya Rojava sartir e. Eniyên hewayê bi zêde derbasê deverên navendî yên parzemînê nabin ku ev jî dibe sedem ku navenda parzemînê sar û hişk bimînin û dibe sedema ku bayên deverê bi leza nerm bimînin. Barîna berfa li beşa perava Antarktîkayê barîneke pir gelemperî ye ku li wir di nav 48 demjimêran de berf dikare bi qasê 1.22 mêtreyê bibare. Li qiraxa parzemînê, bayên katabatîk ên bihêz ên ji platoya cemserî pir caran bi hêza bahozê çêdibin. Di mehên havînê de ji ber ku her roj 24 demjimêrên tîrêjên rojê li wir tên wergirtin, li Cemsera Başûr ji ekvatorê zêdetir tîrêjên rojê digihîjin rûyê erdê. === Guherîna avhewayê === Tevê devera xwe yê îzolekirî, Antarktîka di dehsalên dawî de ji ber belavbûna gazên serayê, germ bûye û hinek ji beşên qeşayên xwe winda kiriye. Antarktîkaya Rojava ji sala 1950an heta sala 2000an di heyamên dehsalan de ji 0,1 °C zêdetir germ bûye û nîvgirava Antarktîkayê ya ku li ber çavan e ji nîvê sedsala 20an vir ve bi qasê 3 °C germ bûye. Antarktîkaya Rojhilat ku li gorî Antarktîkaya Rojava sar e û avhewaya deverê sekan (stabîl) heta salên 2000î germahî nîşan nedaye. Li dora Antarktîkayê, Okyanûsa Başûr ji her okyanûseke din zêdetir germahiya okyanûsê kişandiye û li kûrahiyên bi qasê 2.000 mêtreyan germbûneke berbiçav çêbûye. Li dora Antarktîka Rojava, okyanûs ji sala 1955an vir ve bi qasê 1 °C germ bûye. Germbûna Okyanûsa Başûr a li dora Antarktîkayê bûye sedema qelsbûn an jî hilweşîna refikên qeşayên ku li derveyî qeşayan digeriyan û hevsengiya wan pêk dianiyan. Her çiqas perê qeşayên Antarktîkaya Rojhilat ku berdewam dike ku li hundirê welêt qeşayê zêde bike jî gelek cemedên peravê giraniya xwe winda dikin û paşve dikişin ku ev jî dibe sedema windabûna giştî ya qeşayên li seranserê Antarktîkayê. Hatiye payîn ku heta sala 2100an ku windabûna qeşaya li Antarktîkayê bi qasê 11 santî metreyan bilindbûna asta deryayê ya gerdûnî zêde bike. Bi germbûna zêdetir re îhtimala bêîstîqrariyê pir zêdetir dibe û dikare bilindbûna asta deryayê ya gerdûnî ya sedsala 21ê du caran zêdetir bike. Ava heliyayî ya nû ya ji qeşayê ava binê Antarktîkayê ya şor firk dike û şaneya jêrîn a gera serûbinkirina Okyanûsa Başûr (SOOC) qels dike. Her çiqas bandorên tevahî tê payîn ku di nav çend sedsalan de çêbibin jî, li gorî hinek lêkolînan, hilweşîna tevahî ya SOOCê dikare di navbera 1.7 °C û 3 °C germbûna gerdûnî de çêbike. Ev barîna kêm ê li nîvkada başûr û barîna zêde yê li nîvkada bakur, dibe sedema kêmbûna masîgirî ya li Okyanûsa başûr û hilweşîna potansiyel a hinek ekosîstemên deryayî vedigire. Her çiqas gelek cureyên Antarktîkayê nehatibin keşifkirin jî, zêdebûna flora Antarktîkayê ya belgekirî heye û ji u bo parastina jîngeheke guncavê faunayên mezin ên wekê pengûenan zehmetî hene. Helandina erdên cemed girtî dibe ku ji bo erdên bê cemed bibe sedema gazên serayê û qirêjiya cemedgirtî ya berê ku bi helandinê re derdikeve holê. Germbûna Antarktîkayê û guhertinên têkildar di gera Okyanûsa Başûr de dikarin bandorê li şêwazên avhewayê yên li hinek deverên Afrîkayê jî bikin ku dikare bandor li barîna herêmî û guherîna germahiyê bike. Ji ber ku germahiya gerdûnî li dora 3°C zêde bûye, deverên xeternak ên wekê Hewza Wilkes û Hewza Aurora dibe ku di nav 2.000 salan de bimînin di bin avê de û dibe ku li van deveran bilindbûna asta deryayê bigihîje 6,4 metreyan. Ger germahî ji asta sala 2020an 2 °C kêmtir nebe, ihtimal heye ku qata qeşayê ya Antarktîkaya Rojava bi tevahî bihele. Hatiye payîn ku windabûna vê qata qeşayê heye bi tevahî ji holê rabe ev pêvajo bi qasê 500 û 13.000 sal berxwe bide. Ger qeşaya bilind hilweşe dibe ku asta deryayê bi qasê 3,3 mêtre bilind bibe û bi helandina qeşayên li ser çiyayan qeşayên bilind jî dibe ku asta deryayê bi qasê 4,3 metreyan bilind bike. Qata qeşaya Antarktîkaya Rojhilat ku li gorî deverên qeşayî yên din gelek aram e tenê dikare bi qasê 0,5 mête heta 0,9 mêtreyê asta deryayê bilind bike ku ev jî beşek piçûk ê ji bilind bûna 53,3 mêtreyan e ku di tevahiya helandina qata qeşayê de pêk tê. === Tenikbûna tebeqeya ozonê === Zanyaran ji salên 1970an vir ve li ser qata ozona di atmosfera li jor ê Antarktîkayê lêkolîn dikin. Di sala 1985an de zanyarên brîtanî li ser daneyên ku wan li stasyona lêkolîn a Halley ya li ser çemê cemeda Brunt berhev kiribûn dixebitin, wan qadeke mezin a bi rêjeya ozonê ya nizm li ser Antarktîkayê keşiv kirine. 'Qula tebeqeya ozonê' hema hema tevahiya parzemînê vedigire û di meha îlona sala 2006an de gihîştiye asta xwe ya herî mezin ku bûyera herî dirêj a mayînde ye, di sala 2020an de pêk hatiye. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commons|Antarctica|Antarktîka}} {{Parzemîn}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Antarktîka| ]] [[Kategorî:Cîhan]] [[Kategorî:Parzemîn]] rcbmcjmli2xwhw5632syjzor9f9pus0 2090510 2090509 2026-09-02T08:16:39Z Penaber49 39672 /* Tenikbûna tebeqeya ozonê */ 2090510 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdanka giştî}} '''Antarktîka'''<ref>{{Îzolî, 2007|r=1138|jêgirtin=Antarktîka}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ferhenga Erdnîgarîyê (Coğrafya)|Ferhenga Erdnîgarîyê]]|paşnav=Önen|pêşnav=Abdurrahman |weşanger=Stembol: Doz|sal=2008|rûpel=36}}</ref> yan jî '''Antarktîk'''{{Çavk}} ({{Bi-la|Antarctica}}) yek ji [[parzemîn]]ên cîhanê ye ku parzemîna herî başûr ê dinyayê û parzemîna herî kêm nifûs a cîhanê ye. Parzemîn bi tevahî li başûrê çembera Antarktîkayê ye û ji aliyê [[Okyanûsa Başûr]] (ku wekê Okyanûsa Antarktîkayê jî tê zanîn) ve hatiye dorpêçkirin ku [[Cemsera Başûr]] a erdnîgarî vedihewîne. Di heman demê de Antarktîka pêncem parzemîna herî mezin ê cîhanê ye ku bi qasê ji %40 ji [[Ewropa|Ewropayê]] mezintir e û rûbera parzemînê bi qasê 14.200.000 km² rûerd (an rûqeşa) vegirtiye. Piraniya Antarktîkayê bi qata qeşayê ya Antarktîkayê ve hatiye nixumandin ku qalindahiya navînî ya qeşayê bi qasê 1,9 km ye. Antarktîka bi navînî parzemîna herî sar, herî hişke û parzemîna herî bi ba û bahoz ê cîhanê ye û parzemîn ji asta deryayê xwedî bilindahiyeke navînî ye. Antarktîka bi piranî ji çoleke cemserî pêk hatiye ku barîna salane li peravê zêdetirî 200 mm ye û berf û barana li hundirê parzemînê gelek kêm e. Qeşayên parzemîn di warê ava şîrîn de gelek dewlemend e ku nêzîkê ji %70ê rezervên ava şirîn ên cîhanê li Antarktîkayê cemedgirtî ye. Hatiye payîn ger ku qeşaya Antarktîkayê bihele, dê asta deryayê ya [[Cîhan|cîhanê]] bi qasê 60 mêtreyan bilind bibe. Her wiha Antarktîka xwediyê rekora germahiya herî nizm a pîvandî yê li ser rûyê [[Dinya (gerstêrk)|Erdê]] ye ku nizmahiya germahiya bi qasê −89.2 °C hatiye pîvandin. Germahiya herêmên peravê di havînê de dikare bi qasê 10 °C bilind bibe. Cureyên xwemaliyên ajalan kêzik, nematod, pengûen, fok û tardigrad in. Li cihên ku nebat lê hene, bi piranî bi awayê liken an kevzê ye. Refên qeşayê yên Antarktîkayê dibe ku cara yekem di sala 1820an de, di dema sefereke rûsî de ku ji aliyê Fabian Gottlieb von Bellingshausen û Mikhail Lazarev ve hatibû birêvebirin, hatine dîtin. Di dehsalên piştê seferên wan, di seferên fransî, amerîkî û brîtanî de li parzemînê lêkolînên zêdetir hatine kirin. Yekem derketina piştrastkirî ya Antarktîkayê ji aliyê tîmeke norwêcî ve di sala 1895an de pêk hatiye. Di destpêka sedsala 20an de, çend seferên navxwe yên parzemînê çêbûne. Lêkolînerên brîtanî Douglas Mawson, Edgeworth David û Alistair Mackay yekem kes bûn ku di sala 1909an de gihîştine [[Cemsera Başûr]] a manyetîkî û cemsera başûr a erdnîgarî jî yekem car di sala 1911an de lêkolînerê norwêcî Roald Amundsen gihiştiye cemserê. Ji aliyê îdarî ve Antarktîka ji aliyê nêzîkê 30 welatan ve tê birêvebirin ku hemî jî endamên sîstema peymana Antarktîkayê ya sala 1959an in. Li gorî şertên peymanê, çalakiyên leşkerî, kolandinên kanên madenê, teqînên nukleerî û avêtina bermayiyên nukleerî li Antarktîkayê qedexe ne. Geştiyarî, masîgirtin û lêkolîn çalakiyên sereke yên mirovan li Antarktîkayê û li derdora Antarktîkayê hene. Di mehên havînê de nêzîkê 5.000 kes li stasyonên lêkolînê dimînin û ev hejmar di mehên zivistanê de dadikeve 1.000 kesan. Her çiqas parzemîn dûr be jî, çalakiyên mirovan bi rêya qirêjî, guherîna avhewayê û bi rêya tenikbûna [[tebeqeya ozonê]] bandoreke neyînî li ser Antarktîkayê dihêle. Helîna qata qeşayê ya [[Antarktîkaya Rojava]] ya ku potansiyeleke nearam e, di pêşbîniyên bilindbûna [[asta deryayê]] yên di asta sedsalê de bûye sedema nezelaliyeke herî mezin û heman helîn bandorê li ser serûbinkirina gera [[Okyanûsa Başûr]] jî dike ku di dawiyê de dikare bibe sedema bandorên girîng li ser avhewaya [[Nîvkada Başûr]] û hilberîna Okyanûsa Başûr. == Etîmolojî == [[Wêne:1657 map Polus Antarcticus.jpg|thumb|Nexşeya cemserî ya herî başûrê Dinyayê]] Navê ku ji parzemînê hatiye dayîn ji peyva antarktîka hatiye ku ji peyva fransî ya navîn ''antartique'' an ''antarctique'' ('li hemberî Arktîkê') û piştre ji peyva latînî ''antarcticus'' ('li hemberî bakur') hatiye. Navê Antarktîkus ji peyvên yewnanî ἀντι- ('dij-') û ἀρκτικός (arktikos, 'ya hirçê [Ursa Major], bakur') hatiye.<ref name=":0">{{Cite book |sernav=Lettinck 2021, p. 158.}}</ref> Fîlozofê yewnanî Arîstoteles li dora 350 {{bz}} de di ''Meteorolojiyê'' de li ser "herêma Antarktîkê" nivîsandiye. Li gorî raporê, erdnîgarnasê yewnanî Marinusê ji Tîrusê ev nav di nexşeya xwe ya cîhanê ya sedsala duyem a {{pz}} de ku niha winda bûye, bi kar aniye. Nivîskarên romayî Gaius Julius Hyginus û Apuleius ji bo cemsera başûr navê yewnanî yê latînîkirî polus antarcticus bi kar anîne ku ji wir peyva fransî ya kevin ''pole antartike'' (nûjen ''pôle antarctique'')<ref>{{Cite book |sernav=Hyginus 1992, p. 176.}}</ref> ku di sala 1270an de hatiye piştrastkirin û ji wir jî peyva îngilîziya navîn pol antartik ku cara yekem di lêkolîneke ji aliyê nivîskarê îngilîzî Geoffrey Chaucer ve hatiye nivîsandin, hatiye wergirtin.<ref name=":0" /> Ramanên ewropî yên di derbarê hebûna Terra Australis ku parzemîneke berfirehê li başûrê dûr ê cîhanê ye ku ji bo hevsengî kirina axên bakurê [[Ewropa]], [[Asya]] û [[Afrîkaya Bakur]] pêk tîne, wekê têgeheke rewşenbîrî, ji kevnariya klasîk ve hebû. Ji ber vê yekê ''Terra Australis'' navê ku ji bo hemî girseyên bejayî yên hîpotetîk ên ku tê pêşniyar kirin ku li cihê ku niha tê zanîn Antarktîka heye, hatibû bikaranîn.<ref>{{Cite book |sernav=Mericq 1987, pp. 90–91: 'They published maps and charts based on the hypothesis that Tierra del Fuego was the beginning of that Terra Australis. The first person ever to have rights over these lands was Pedro Sancho de la Hoz, who received them through a special decree signed by Emperor Charles V on 24 January 1539.'}}</ref> Îdiaya hebûna axek wisa heta keşfkirina Awistralyayê ku ji aliyê ewropiyan ve hatiye keşfkirin, berdewam kiriye.<ref>{{Cite book |sernav=Scott, Hiatt & McIlroy 2012, pp. 2–3.}}</ref> Di destpêka sedsala 19an de keşifger Matthew Flinders guman li hebûna parzemîneke cuda yê li başûrê Awistralyayê (ku di wê demê wekê New Holland hatiye binavkirin) kiriye û ji ber vê yekê pêşniyar kiriye ku li cihê wê navê "Terra Australis" ji bo [[Awistralya|Awistralyayê]] were bikar anîn.<ref>{{Cite book |sernav=Cawley 2015, p. 130.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=McCrone & McPherson 2009, p. 75.}}</ref> Di sala 1824an de rayedarên kolonyal ên li Sîdneyê bi fermî navê parzemîna New Hollandê wekê Awistralya guhertine û peyva "Terra Australis" wekê referansek ji bo navê Antarktîkayê hiştine. Di dehsalên piştre de, erdnîgaran hevokên wekê "parzemîna Antarktîkayê" bi kar anîne. Wan li cihê vê navê li naveke helbestî geriyane û navên wekê ''Ultima'' û ''Antipodea'' pêşniyar kirine.<ref>{{Cite book |sernav=Cameron-Ash 2018, p. 20.}}</ref> Ji bo binavkirina parzemînê navê Antarktîka di salên 1890î de hatiye pejirandin û bikaranîna yekem ê vê navê ji aliyê kartografê skotlendî John George Bartholomew pêk hatiye.<ref>{{Cite web |url=https://digital.nls.uk/bartholomew/highlights/antarctica.html#:~:text=Edinburgh%20geographer%20and%20mapmaker%20John,since%20the%20first%20century%20AD. |sernav=Highlights from the Bartholomew Archive: The naming of Antarctica}}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Antarctica.svg|thumb|300px|Nexşeyek ku Antarktîkaya Rojhilat li rastê Çiyayên Transantarktîk û Antarktîkaya Rojava li çepê ye, nişan dide.]] Antarktîka ku bi awayekî asîmetrîk li dora cemsera başûr û bi piranî li başûrê çembera Antarktîkayê (ku yek ji pênc çemberên sereke yên firehiyê ye ku nexşeyên cîhanê nîşan didin) cih digire ku ji aliyê [[Okyanûsa Başûr]] ve hatiye dorpêçkirin. Di heman de çem ên avan li Antarktîkayê hene ku çemê herî dirêj ê parzemînê çemê Onyxê ye. Her wiha Antarktîka bi qasê 14,2 milyon km² rûber vedigire ku hema hema du car ji rûbera [[Awistralya|Awistralyayê]] mezintir e ku bi vê rûberê bûye pêncem parzemîna herî mezin ê cîhanê. Xeta perava Antarktîkayê bi qasê 18.000 km dirêj e ku ji sala 1983an vir ve çar celebên peravê li parzemînê hene ku perav ji %44ê peravê ji qeşayên avjenî, ji %38 ji dîwarên qeşayê pêk tê ku li ser keviran dimînin, ji %13 ji deverên qeşayî an jî qiraxa cemedên bilind pêk tê û ji %5ê ji parvên mayî jî ji kevirên vekirî pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |sernav=Antarctica - The World Factbook |malper=www.cia.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en |archive-date=2022-05-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220509192134/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: glaciological and geophysical folio |paşnav=Drewry |pêşnav=D. J. |weşanger=University of Cambridge, Scott Polar Research Institute |tarîx=1983 |isbn=978-0-901021-04-5 |cih=Cambridge}}</ref> Golên ku di binê qeşaya parzemînî de dimînin, bi piranî li geliyên hişk ên McMurdo an jî li gelek oazên cûda çêbûne.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> [[Gola Vostokê]] ku di bin stasyona Vostok a [[Rûsya|Rûsyayê]] de hatiye dîtin, mezintirîn gola binqeşayê ya cîhanê û yek ji mezintirîn golên cîhanê ye. Berê hatiye bawer kirin ku gol bi milyonan salan hatiye girtin lê di roja îro de zanyaran texmîn kirine ku ava golê her 13.000 sal carekê bi helandin û cemidandina hêdî ya qeşayê hatiye guhertin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=David |tarîx=2019-06-27 |sernav=Antarctica |url=https://academic.oup.com/book/62792 |kovar=OUP Academic |ziman=en |doi=10.1093/wentk/9780190641320.001.0001}}</ref> Di mehên havînan de qeşa li qiraxên golan dikare bihele û xendekên şil bi awayekê demkî çêdibin. Di heman demê de li Antarktîkayê hem golên ava şor û hem jî golên ava şirîn hene.<ref name=":1" /> [[Wêne:Mount Vinson from NW at Vinson Plateau by Christian Stangl (flickr).jpg|thumb|Dîmenek ji çiyayê Vînsonê ku li bakurê rojavayê Antarktîkayê ye û bilindeya herî bilind ê Antarktîkayê ye]] Antarktîka ji aliyê Çiyayên Transantarktîk ve hatiye dabeşkirin ku ji erdê Vîktoryayê heta [[Deryaya Rossê]] dirêj dibin ku ev her alî di nav xwe de Antarktîkaya Rojava û Antarktîkaya Rojhilat vedigirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: Earth's Own Ice World |paşnav=Carroll |pêşnav=Michael |weşanger=Springer |tarîx=2018-05-16 |isbn=978-3-319-74623-4 |paşnav2=Lopes |pêşnav2=Rosaly}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ji |pêşnav=Fei |paşnav2=Gao |pêşnav2=Jinyao |paşnav3=Li |pêşnav3=Fei |paşnav4=Shen |pêşnav4=Zhongyan |paşnav5=Zhang |pêşnav5=Qiao |paşnav6=Li |pêşnav6=Yongdong |tarîx=2017-10-16 |sernav=Variations of the effective elastic thickness over the Ross Sea and Transantarctic Mountains and implications for their structure and tectonics |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0040195117302937 |kovar=Tectonophysics |cild=717 |rr=127–138 |doi=10.1016/j.tecto.2017.07.011 |issn=0040-1951}}</ref> Piraniya Antarktîkayê bi tebeqeyên qeşayê ya Antarktîkayê ve hatiye nixumandin ku bi navînî 1,9 km qalindahiya qeşayan hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fretwell |pêşnav=P. |paşnav2=Pritchard |pêşnav2=H. D. |paşnav3=Vaughan |pêşnav3=D. G. |paşnav4=Bamber |pêşnav4=J. L. |paşnav5=Barrand |pêşnav5=N. E. |paşnav6=Bell |pêşnav6=R. |paşnav7=Bianchi |pêşnav7=C. |paşnav8=Bingham |pêşnav8=R. G. |paşnav9=Blankenship |pêşnav9=D. D. |paşnav10=Casassa |pêşnav10=G. |paşnav11=Catania |pêşnav11=G. |paşnav12=Callens |pêşnav12=D. |paşnav13=Conway |pêşnav13=H. |paşnav14=Cook |pêşnav14=A. J. |paşnav15=Corr |pêşnav15=H. F. J. |tarîx=2013-02-28 |sernav=Bedmap2: improved ice bed, surface and thickness datasets for Antarctica |url=https://tc.copernicus.org/articles/7/375/2013/ |kovar=The Cryosphere |ziman=English |weşanger=Copernicus GmbH |cild=7 |hejmar=1 |rr=375–393 |doi=10.5194/tc-7-375-2013 |issn=1994-0416}}</ref> Tebeqeya qeşayê ji xeynî ji xeynî çend oazanên li geliyên hişk ên McMurdo tevahiya parzemînê nixumandine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://antarcticsun.usap.gov/science/4184/ |sernav=The Antarctic Sun: News about Antarctica - The Lost Dry Valleys of the Polar Plateau |malper=antarcticsun.usap.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en |archive-date=2022-01-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220115223943/https://antarcticsun.usap.gov/science/4184/ |url-status=dead }}</ref> Çend çemên qeşayî yên Antarktîkayê ku ber bi refên qeşayî yên Antarktîkayê ve diherikin, pêvajoyeke ku wekê dînamîkên tebeqeyên qeşayê hatine pênasekirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gfdl.noaa.gov/ice-sheet-dynamics/ |sernav=Ice Sheet Dynamics – Geophysical Fluid Dynamics Laboratory |malper=www.gfdl.noaa.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31}}</ref> Antarktîkaya Rojhilat ji Coats Land, Queen Maud Land, Enderby Land, Mac. Robertson Land, Wilkes Land û Victoria Land pêk hatiye. Ji xeynî beşek piçûk, hemî deverên parzemînê di nav nîvkada rojhilat de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctic Climate Evolution |paşnav=Florindo |pêşnav=Fabio |weşanger=Elsevier |tarîx=2008-10-10 |isbn=978-0-08-093161-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yUu-x70CZEcC |paşnav2=Siegert |pêşnav2=Martin}}</ref> Li ser û dora Antarktîkayê gelek girav hene ku piraniya wan giravên volkanîk in û li gorî pîvanên jeolojîk pir ciwan in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://figshare.utas.edu.au/articles/journal_contribution/Origin_and_evolution_of_the_sub-Antarctic_islands_the_foundation/24483391 |sernav=Quilty, Patrick Gerard |malper=figshare.utas.edu.au |roja-gihiştinê=2026-08-31 |doi=10.26749/rstpp.141.1.35}}</ref> Îstîsnayên herî berbiçav giravên [[deşta Kerguelenê]] ne ku girava herî kevin li dora 40 milyon sal berê niha çêbûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Olierook |pêşnav=Hugo K. H. |paşnav2=Jourdan |pêşnav2=Fred |paşnav3=Merle |pêşnav3=Renaud E. |paşnav4=Timms |pêşnav4=Nicholas E. |paşnav5=Kusznir |pêşnav5=Nick |paşnav6=Muhling |pêşnav6=Janet R. |tarîx=2016-04-15 |sernav=Bunbury Basalt: Gondwana breakup products or earliest vestiges of the Kerguelen mantle plume? |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0012821X1630019X |kovar=Earth and Planetary Science Letters |cild=440 |rr=20–32 |doi=10.1016/j.epsl.2016.02.008 |issn=0012-821X}}</ref> Girê Vinson a li çiyayên Ellsworthê bi bilindahiya 4.892 mêtreyê bilindeya herî bilind ê Antarktîkayê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hall Ball Kiwi Mountaineers From Mount Cook To Everest |paşnav=Monteath |pêşnav=Colin |weşanger=Cloudcap |tarîx=1997 |isbn=978-0-938567-42-4 |url=https://www.worldcat.org/title/38585390 |oclc=38585390}}</ref> Çiyayê Erebusa li Girava Rossê volkana herî başûrî ya cîhanê ye û her roj nêzîkê 10 caran diteqe. Xweliya ji teqînên volkanîk 300 kîlometre dûrî kratera volkanîk hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/48987684 |sernav=Antarctica : an encyclopedia from Abbott ice shelf to zooplankton {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en}}</ref> Delîlên hejmareke mezin ji volkanan di bin qeşayê de hene ku ger asta çalakiyê bilind bibe, dibe ku ji bo tebeqeya qeşayê xetereyek çêbike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: Earth's Own Ice World |paşnav=Carroll |pêşnav=Michael |weşanger=Springer |tarîx=2018-05-16 |isbn=978-3-319-74623-4 |paşnav2=Lopes |pêşnav2=Rosaly}}</ref> Qubeya qeşayê ya bi navê Dome Argus li Antarktîkaya Rojhilat e ku bi qasê bilindahiya 4.091 metreyan bilind ew û qada qeşayê ya herî bilind ê Antarktîkayê ye. Ev gir yek ji cihên herî sar û hişk ên cîhanê ye ku germahî ya li vir heya −90 °C ê dadikeve û barîna salane jî bi qasê 1-3 sm ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica And The Arctic Circle, A Geographic Encyclopedia Of The Earth's Polar Regions |tarîx=2014-04-01 |url=http://archive.org/details/antarctica-and-the-arctic-circle-2-volumes-a-geographic-encyclopedia-of-the-earths-polar-regions}}</ref> == Dîroka jeolojîk == Ji dawiya serdema meoproterozoîkê heta serdema kretasyeyê, Antarktîka beşek ji superparzemîna [[Gondwana|Gondwanayê]] bû û parzemîn bi pêvajoya tevgerên Antarktîkaya îro ji ber ku Gondwana hêdî hêdî ji hev perçe bûye, li dora 183 milyon sal berê îro ava bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctic News Clips |weşanger=National Science Foundation |tarîx=1995 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=HcTrAAAAMAAJ&pg=PA109}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> Di demek dirêj a serdema fanerozoyîkê de Antarktîka xwedî avhewayek tropîkal ê nerm bû û ew bi daristanên berfireh nixumandî bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Klages |pêşnav=Johann P. |paşnav2=Salzmann |pêşnav2=Ulrich |paşnav3=Bickert |pêşnav3=Torsten |paşnav4=Hillenbrand |pêşnav4=Claus-Dieter |paşnav5=Gohl |pêşnav5=Karsten |paşnav6=Kuhn |pêşnav6=Gerhard |paşnav7=Bohaty |pêşnav7=Steven M. |paşnav8=Titschack |pêşnav8=Jürgen |paşnav9=Müller |pêşnav9=Juliane |paşnav10=Frederichs |pêşnav10=Thomas |paşnav11=Bauersachs |pêşnav11=Thorsten |paşnav12=Ehrmann |pêşnav12=Werner |paşnav13=van de Flierdt |pêşnav13=Tina |paşnav14=Pereira |pêşnav14=Patric Simões |paşnav15=Larter |pêşnav15=Robert D. |tarîx=2020 |sernav=Temperate rainforests near the South Pole during peak Cretaceous warmth |url=https://www.nature.com/articles/s41586-020-2148-5 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=580 |hejmar=7801 |rr=81–86 |doi=10.1038/s41586-020-2148-5 |issn=1476-4687}}</ref> === Serdema paleozoyîkê (539–252 milyon sal berê) === [[Wêne:Glossopteris sp. (fossil leaf) (Permian; Antarctica) 1 (49063572172) (cropped).jpg|thumb|300px|Ji serdema permeya Antarktîkayê pelgeke ''Glossopteris sp.'' yê]] Germbûna berdewam bûye sedem ku piraniya Gondwanayê ziwa bibe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Vegetation of Antarctica Through Geological Time |paşnav=Cantrill |pêşnav=David J. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012-11-22 |isbn=978-0-521-85598-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=sOGH4xaioRUC |paşnav2=Poole |pêşnav2=Imogen}}</ref> Di serdema triyasiyê de Antarktîka ji aliyê cûreyeke giyayên bi tov (pteridosperms) ve serdest bû ku ji cinsê Dicroidiumê bûn ku wekê daran mezin dibûn. Florayên din ên triasiyê ginkgophytes, sîkadofites, darên konîfer û sphenopsid bûn. Tetrapod (ajaleke çar ling) cara yekem di serdema triyasiya destpêkê de li Antarktîkayê hatine dîtin û fosîlên herî kevn ên naskirî di formasyona fremouw a çiyayên Transantarktîkê de hatine dîtin. Sînapsîd (ku wekê "xijendeyên mîna memikdaran" jî têne zanîn) cureyên wekê Lystrosaurus di nav de hebû û di serdema triyasiya destpêkê de zêde bûn. Nîvgirava Antarktîkayê di serdema jurasiyê de (206 heta 146 milyon sal berê) dest bi avakirina xwe kiriye. Afrîka di serdema jurasiyê li de dora 160 milyon sal berê ji Antarktîkayê dabeş bûye û piştre jî di serdema kretasiya destpêkê de nîvgirava Hindistanê (nêzîkî 125 milyon sal berê) ji heman parzemînan dabeş bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rolland |pêşnav=Yann |paşnav2=Bernet |pêşnav2=Matthias |paşnav3=van der Beek |pêşnav3=Peter |paşnav4=Gautheron |pêşnav4=Cécile |paşnav5=Duclaux |pêşnav5=Guillaume |paşnav6=Bascou |pêşnav6=Jérôme |paşnav7=Balvay |pêşnav7=Mélanie |paşnav8=Héraudet |pêşnav8=Laura |paşnav9=Sue |pêşnav9=Christian |paşnav10=Ménot |pêşnav10=René-Pierre |tarîx=2019-01-15 |sernav=Late Paleozoic Ice Age glaciers shaped East Antarctica landscape |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0012821X18306460 |kovar=Earth and Planetary Science Letters |cild=506 |rr=123–133 |doi=10.1016/j.epsl.2018.10.044 |issn=0012-821X}}</ref> Piştê kêmbûna qeşayê di nîvê duyem ê serdema permiyana destpêkê de, erd ji aliyê glossopterids (komeke nebatan a tovkirî ya nemabûyî ya bê xizmên zindî) ve serdest bû ku nebata herî berbiçav Glossopteris bû ku dareke wekê ku di axên tijî av de şîn dibe, hatiye şîrove kirin ku depoyên komirê yên berfireh çêkirine. Nebatên din ên ku di dema Permiyeyê de li Antarktîkayê hatine dîtin ''Cordaitales'', ''sphenopsids'', ''ferns'' û ''lycophytes'' in.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Vegetation of Antarctica Through Geological Time |paşnav=Cantrill |pêşnav=David J. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012-11-22 |isbn=978-0-521-85598-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=sOGH4xaioRUC |paşnav2=Poole |pêşnav2=Imogen}}</ref> Di dawiya serdema permiyeyê de avhewa li ser piraniya [[Gondwana|Gondwanayê]] hişktir û germtir bûye û ekosîstemên daristanên ''glossopteridan'' wekê beşek ji bûyera tunebûna permî-triyasî hilweşiyane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Past Antarctica: Paleoclimatology and Climate Change |paşnav=Franganillo |pêşnav=Marc Oliva i |weşanger=Elsevier Science & Technology |tarîx=2020 |isbn=978-0-12-817925-3 |paşnav2=Fernandez |pêşnav2=Jesus Ruiz}}</ref> Di serdema paleozoyîkê de ti delîl tinene ku nîşan bide ka tetrapod li Antarktîkê jiyane an na.<ref name=":2">{{Cite web |url=https://pubs.usgs.gov/of/2007/1047/ea/of2007-1047ea047.pdf |sernav=Collinson, James; William R., Hammer (2007). Migration of Triassic tetrapods to Antarctica (PDF). 10th International Symposium on Antarctic Earth Sciences.}}</ref> === Serdema mezozoîkê (252–66 milyon sal berê) === Germbûna berdewam piraniya Gondwanayê zuwa kiriye. Di serdema triyasiyê de, Antarktîka ji aliyê fernên tovkirî (pteridosperms) ve serdest bû ku beşek cinsê dicroidium bûn ku wekê daran mezin dibûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Icehouse to hothouse: floral turnover, the Permian–Triassic crisis and Triassic vegetation |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012 |rr=105–160 |isbn=978-0-521-85598-3 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Cantrill |pêşnavê-edîtor=David J. |url=https://www.cambridge.org/core/books/vegetation-of-antarctica-through-geological-time/icehouse-to-hothouse-floral-turnover-the-permiantriassic-crisis-and-triassic-vegetation/2A62935F027160A42A76FDD1199FA5C3 |paşnavê-edîtor2=Poole |pêşnavê-edîtor2=Imogen |doi=10.1017/CBO9781139024990.004}}</ref> Florayên din ên serdema triyasiyê ginkgophytes, sîkadofît, konîfer û sphenopsîdan bûn. Tetrapod cara yekem di serdema triyasiya destpêkê de li Antarktîkayê hatine dîtin û fosîlên herî kevn ên naskirî di formasyona fremouw a [[Rêzeçiyayên Transantarktîk|çiyayên Transantarktîkê]] de hatin dîtin.<ref name=":2" /> Sînapsîd (ku wekî "xijendeyên mîna memikan" jî têne zanîn) cureyên wek ''Lystrosaurus'' vedihewîne û di serdema triyasiya destpêkê de gelek zêdetir bûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Early Evolutionary History of the Synapsida |paşnav=Kammerer |pêşnav=Christian F. |weşanger=Springer London, Limited |tarîx=2013 |isbn=978-94-007-6841-3 |paşnav2=Angielczyk |pêşnav2=Kenneth D. |paşnav3=Fröbisch |pêşnav3=Jörg}}</ref> Nîvgirava Antarktîkayê di serdema jurasiyê de (206 heta 146 milyon sal berê) dest bi avakirina xwe kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Birkenmajer |pêşnav=K. |tarîx=1994 |sernav=Evolution of the Pacific margin of the northern Antarctic Peninsula: an overview |url=https://link.springer.com/10.1007/BF00210547 |kovar=Geologische Rundschau |ziman=en |cild=83 |hejmar=2 |rr=309–321 |doi=10.1007/BF00210547 |issn=0016-7835}}</ref> Afrîka di serdema jurayê de li dora 160 milyon sal berê ji Antarktîkayê dabeş bûye û piştre di derdema kretasye ya destpêkê de (dora 125 milyon sal berê) [[nîvgirava Hindistanê]] ji hev dabeş bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Gaina |pêşnav=Carmen |paşnav2=Müller |pêşnav2=R. Dietmar |paşnav3=Brown |pêşnav3=Belinda |paşnav4=Ishihara |pêşnav4=Takemi |paşnav5=Ivanov |pêşnav5=Sergey |tarîx=2007-07-01 |sernav=Breakup and early seafloor spreading between India and Antarctica |url=https://doi.org/10.1111/j.1365-246X.2007.03450.x |kovar=Geophysical Journal International |cild=170 |hejmar=1 |rr=151–169 |doi=10.1111/j.1365-246X.2007.03450.x |issn=0956-540X}}</ref> Darên ginkgo, konîfer, Bennettitale, nebatên poçikê hespan, fern û sikad di wê demê de pir bûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Vegetation of Antarctica Through Geological Time |paşnav=Cantrill |pêşnav=David J. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012-11-22 |isbn=978-0-521-85598-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=sOGH4xaioRUC |paşnav2=Poole |pêşnav2=Imogen}}</ref> Nêzîkê 80 milyon sal berê nebatên kulîlkdar bûne komên nebatan ên herî cihêreng ên li ser parzemînê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Barreda |pêşnav=Viviana D. |paşnav2=Palazzesi |pêşnav2=Luis |paşnav3=Olivero |pêşnav3=Eduardo B. |tarîx=2019 |sernav=When flowering plants ruled Antarctica: evidence from Cretaceous pollen grains |url=https://nph.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/nph.15823 |kovar=New Phytologist |ziman=en |cild=223 |hejmar=2 |rr=1023–1030 |doi=10.1111/nph.15823 |issn=0028-646X}}</ref> Her çiqas darên behîvê yên başûr (Nothofagus) ber bi dawiya kretasyeyê ve berbiçav bin jî li Antarktîkaya Rojava daristanên pelderzî di seranserê serdema kretasyeyê de (146–66 milyon sal berê) de serdest bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Crame |pêşnav=J. A. |tarîx=1989 |sernav=Origins and evolution of the Antarctic biota: an introduction |url=https://www.lyellcollection.org/doi/10.1144/GSL.SP.1989.047.01.01 |kovar=Geological Society, London, Special Publications |ziman=en |cild=47 |hejmar=1 |rr=1–8 |doi=10.1144/GSL.SP.1989.047.01.01 |issn=0305-8719}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the Antarctic |paşnav=Riffenburgh |pêşnav=Beau |weşanger=Routledge |tarîx=2006-10-25 |isbn=978-1-135-87866-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_mUPEAAAQBAJ}}</ref> Her çiqas tenê çend cinsên dînezorên Antarktîkayê (Cryolophosaurus û Glacialisaurus, ji Formasyona Hanson a serdema jurasiya destpêka çiyayên Transantarktîkê<ref>{{Cite web |url=http://www.app.pan.pl/archive/published/app52/app52-657.pdf |sernav=Anatomy of a basal sauropodomorph dinosaur from the Early Jurassic Hanson Formation of Antarctica}}</ref> û Antarctopelta, Trinisaura, Morrosaurus û Imperobator ji kretasya dereng a nîvgirava Antarktîkayê) hatine vegotin, Ammonît li deryayên li derdora Antarktîkayê pir belav bûn û dînezor jî hebûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Coria |pêşnav=Rodolfo A. |paşnav2=Moly |pêşnav2=Juan J. |paşnav3=Reguero |pêşnav3=Marcelo |paşnav4=Santillana |pêşnav4=Sergio |paşnav5=Marenssi |pêşnav5=Sergio |tarîx=2013-04-01 |sernav=A new ornithopod (Dinosauria; Ornithischia) from Antarctica |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0195667112001784 |kovar=Cretaceous Research |cild=41 |rr=186–193 |doi=10.1016/j.cretres.2012.12.004 |issn=0195-6671}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rozadilla |pêşnav=Sebastián |paşnav2=Agnolin |pêşnav2=Federico L. |paşnav3=Novas |pêşnav3=Fernando E. |paşnav4=Aranciaga Rolando |pêşnav4=Alexis M. |paşnav5=Motta |pêşnav5=Matías J. |paşnav6=Lirio |pêşnav6=Juan M. |paşnav7=Isasi |pêşnav7=Marcelo P. |tarîx=2016-01-01 |sernav=A new ornithopod (Dinosauria, Ornithischia) from the Upper Cretaceous of Antarctica and its palaeobiogeographical implications |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0195667115300677 |kovar=Cretaceous Research |cild=57 |rr=311–324 |doi=10.1016/j.cretres.2015.09.009 |issn=0195-6671}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ely |pêşnav=Ricardo C. |paşnav2=Case |pêşnav2=Judd A. |tarîx=2019-09-01 |sernav=Phylogeny of a new gigantic paravian (Theropoda; Coelurosauria; Maniraptora) from the Upper Cretaceous of James Ross Island, Antarctica |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0195667118300120 |kovar=Cretaceous Research |cild=101 |rr=1–16 |doi=10.1016/j.cretres.2019.04.003 |issn=0195-6671}}</ref> === Serdema senozoyîkê (66–10 milyon sal berê) === [[Wêne:Eocene-Paleocene-circumpolar.svg|thumb|Pêkhatina herika çerxa derdorî ya Antarktîkayê ji perçebûna dawî ya pira bejahî ya Antarktîkayê]] Di destpêka serdema paleojenê de girêdana pira bejahî ya pira Antarktîkayê, Antartîkayê bi Amerîkaya Başûr û her wiha bi başûrê rojhilatê Awistralyayê ve berdewam kiriye. Fauna ji formasyona La Mesetaya li nîvgirava Antarktîkayê ku dîroka wê vedigere serdema eosenê, pir dişibihe faunayên wekhev ên Amerîkaya Başûr ku ajalên wekê ajalên bi kîsik (marsupials), xenarthran, lîtoptern û ungulatesê bi sim û her wiha gondwanatheres û dibe ku meridiolestidans hebûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=History of Terrestrial Mammals in South America: How South American Mammalian Fauna Changed from the Mesozoic to Recent Times |paşnav=Defler |pêşnav=Thomas |weşanger=Springer |tarîx=2018-12-19 |isbn=978-3-319-98449-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-HWADwAAQBAJ}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Gelfo |pêşnav=Javier N. |paşnav2=Goin |pêşnav2=Francisco |paşnav3=Bauzá |pêşnav3=Nicolá |paşnav4=Reguero |pêşnav4=Marcelo |tarîx=2019-09-01 |sernav=The fossil record of Antarctic land mammals: commented review and hypotheses for future research |url=https://www.researchgate.net/publication/337086325_The_fossil_record_of_Antarctic_land_mammals_commented_review_and_hypotheses_for_future_research |kovar=researchgate.net |rr=274–292 |doi=10.13679/j.advps.2019.0021}}</ref> Hatiye texmînkirin ku ajalên bi kîsik di destpêka eosenê de ji Amerîkaya Başûr bi rêya Antarktîkayê belavê Awistralyayê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Eldridge |pêşnav=Mark D B |paşnav2=Beck |pêşnav2=Robin M D |paşnav3=Croft |pêşnav3=Darin A |paşnav4=Travouillon |pêşnav4=Kenny J |paşnav5=Fox |pêşnav5=Barry J |tarîx=2019-05-23 |sernav=An emerging consensus in the evolution, phylogeny, and systematics of marsupials and their fossil relatives (Metatheria) |url=https://doi.org/10.1093/jmammal/gyz018 |kovar=Journal of Mammalogy |cild=100 |hejmar=3 |rr=802–837 |doi=10.1093/jmammal/gyz018 |issn=0022-2372}}</ref> Nêzîkê 53 milyon sal berê Awistralya û Gîneya Nû ji Antarktîkayê veqetiyane û deriyê Tazmanyayê vebûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ball |pêşnav=Philip |paşnav2=Eagles |pêşnav2=Graeme |paşnav3=Ebinger |pêşnav3=Cynthia |paşnav4=McClay |pêşnav4=Ken |paşnav5=Totterdell |pêşnav5=Jennifer |tarîx=2013 |sernav=The spatial and temporal evolution of strain during the separation of Australia and Antarctica |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/ggge.20160 |kovar=Geochemistry, Geophysics, Geosystems |ziman=en |cild=14 |hejmar=8 |rr=2771–2799 |doi=10.1002/ggge.20160 |issn=1525-2027}}</ref> Modelên erdnîgariya Antarktîkayê nîşan didin ku ev herikîn û her wiha çerxa paşvegerê ya xwedî kirinê ji ber kêmbûna asta CO₂yê çêbûye û bûye sedema afirandina qeşayên piçûk û qeşayên mayînde yên cemserî.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=England |pêşnav=Matthew H. |paşnav2=Hutchinson |pêşnav2=David K. |paşnav3=Santoso |pêşnav3=Agus |paşnav4=Sijp |pêşnav4=Willem P. |tarîx=2017-08-01 |sernav=Ice–Atmosphere Feedbacks Dominate the Response of the Climate System to Drake Passage Closure |url=https://journals.ametsoc.org/view/journals/clim/30/15/jcli-d-15-0554.1.xml |kovar=Journal of Climate |cild=30 |hejmar=15 |rr=5775–5790 |doi=10.1175/JCLI-D-15-0554.1 |issn=0894-8755}}</ref> Her ku asta CO₂yê zêdetir kêm bûye, qeşayê dest bi berfirehbûneke bilez kiriye û cihê daristanên ku heta wê demê Antarktîkayê vedişartin girtiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=DeConto |pêşnav=Robert M. |paşnav2=Pollard |pêşnav2=David |tarîx=2003 |sernav=Rapid Cenozoic glaciation of Antarctica induced by declining atmospheric CO2 |url=https://www.nature.com/articles/nature01290 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=421 |hejmar=6920 |rr=245–249 |doi=10.1038/nature01290 |issn=1476-4687}}</ref> Ekosîstemên tundrayê li Antarktîkayê heta 14 û 10 milyon sal berê niha hebûna xwe berdewam kirine û piştre sarbûna zêdetir bûye sedema tunekirina van tundrayan.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ashworth |pêşnav=Allan C. |paşnav2=Erwin |pêşnav2=Terry L. |tarîx=2016 |sernav=Antarctotrechus balli sp. n. (Carabidae, Trechini): the first ground beetle from Antarctica |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5126512/ |kovar=ZooKeys |hejmar=635 |rr=109–122 |doi=10.3897/zookeys.635.10535 |issn=1313-2989 |pmc=5126512 |pmid=27917060}}</ref> === Serdema hemdem === Her çiqas jeolojiya Antarktîkayê bi piranî ji aliyê qeşaya parzemînî ve hatibe veşartin jî, parzemîn dikare bi teknîkên wekê ji hestkirina ji dûr ve, radara ku di bin erdê de derbas dibe û wêneyên satelîtê werin lêkolîn kirin. Ji aliyê jeolojîk ve, Antarktîkaya Rojava pir dişibihe Andên Amerîkaya Başûr. Nîvgirava Antarktîkayê bi bilindbûna jeolojîk û veguherîna sedîmentên binê deryayê ku veguheriye kevirên metamorfîk, çêbûye. Antarktîkaya Rojava bi yekbûna çend plakayên parzemînî çêbûye ku di encamê de hejmarek rêzeçiyayên li herêmê çêbûne ku rêzeçiyayên herî berbiçav çiyayên Ellsworthê bûn. Hebûna sîstema rift a Antarktîkaya Rojava bûye sedema volkanîzma li ser sinorê di navbera Antarktîkaya Rojava û Rojhilat de û her wiha bûye sedema çêbûna çiyayên Transantarktîkê. Antarktîka Rojhilat ji aliyê jeolojîk ve devereke pirreng e. Avabûna Antarktîka Rojhilat di serdema arkeyî (4.000 –2.500 milyon sal berê) de dest pê kiriye û di serdema kambriyê de rawestiyaye. Herêm li ser kratoneke kevirî hatiye avakirin ku bingeha mertala prekambriyê ava kiriye. Li ser bingehê komir û kevirên qûmê, kevirên kilsinî û şêl hene ku di serdemên devonî û jurasiyê de hatine danîn ku çiyayên Transantarktîkê çêbikin. Li deverên peravê çiyayên wekê rêzeçiyayê Shackletonê û Vîktorya Land û hinek şikestekên tektonîk çêbûne. Komir cara yekem li Antarktîkayê li nêzîkê çiyayên Beardmoreyê ji aliyê Frank Wild ve di sefera Nimrod de di sala 1907an de hatiye tomar kirin û tê zanîn ku komirê pileya nizm li gelek deverên çiyayên Transantarktîkê heye. Çiyayên prens Charles depoyên hesinê vedihewînin û li Deryaya Rossê jî qadên neftê û gaza xwezayî hene. == Avhewa == {{multiple image | direction = vertical | total_width = 300 | header = | footer = | image1 = Fryxellsee Opt.jpg | alt1 = | caption1 = Qeşaya şîn ku gola Fryxell a li çiyayên Transantarktîkê nixumandiye | image2 = AntarcticaSummer.jpg | alt2 = | caption2 = Di meha kanûna sala 2006an de şert û mercên nerm ê li nêzîkê peravê }} Antarktîka parzemîna herî sar, parzemîna herî bi bahoz û parzemîna herî hişk ê Dinyayê ye. Li nêzîkê peravên parzemînê, germahî di havînê de dikare ji 10 °C ê derbas bibe û di mehên zivistanê de heya -40 °C dadikeve. Li ser deverên bilind ên navendî, germahî di mehên havînê de dikare heya -30 °C dakeve û di mehên zivistanê de jî germahiya heman deverê heya -80 °C ê dadikeve. Germahiya hewayê ya xwezayî ya herî nizm a ku li ser Erdê hatiye tomarkirin di 21ê tîrmeha sala 1983an de li stasyona Vostok a Rûsyayê li Antarktîkayê bi qasê -89.2 °C hatiye tomarkirin. Di sala 2010an de bi rêya satelîta germahiyeke hewayê germahiya parzemînê bi qasê −94.7 °C hatiye tomar kirin lêbelê dibe ku ji ev rêje ji sermaya li ser rûyê erdê bi bandor bûye ku li bilindahiya 2 mêtre li jorê rûyê erdê nehatiye tomar kirin ku ji bo tomarên fermî yên germahiya hewayê tê xwestin. Ji ber ku piraniya Antarktîkayê ji asta deryayê ji 3.000 mêtre bilindtir e, Antarktîka ji herêma Arktîkê sartir e. Germahiya Okyanûsa Arktîkê bi rêya qeşaya deryayê ya Arktîkê ber bi parzemînê ve hatiye veguhastin û bi awayê hewaya li herêma Arktîkê nerm dibe. Antarktîka çoleke cemserî ye ku barîna parzemînê kêm e. Parzemîn salane bi navînî nêzîkê 150 mm av werdigire ku bi piranî bi awayê şilopeyê ye. Deverên navxweyî hişktir e û di tevahiya salê herî zêde bi qasê 50 mm baran werdigire lê herêmên peravê bi gelemperî ji 200 mm zêdetir baran werdigirin. Li çend deverên qeşaya şîn, ba û sublîmasyon ji berfa ku dibare zêdetir berfê radike. Li geliyên hişk, heman bandor li ser bingehek kevirî çêdibe ku dibe sedema jîngeheke bêber û hişk. === Cudahiyên herêmî === Antarktîkaya Rojhilat ji ber bilindahiya xwe ya bilind ve ji Antarktîkaya Rojava sartir e. Eniyên hewayê bi zêde derbasê deverên navendî yên parzemînê nabin ku ev jî dibe sedem ku navenda parzemînê sar û hişk bimînin û dibe sedema ku bayên deverê bi leza nerm bimînin. Barîna berfa li beşa perava Antarktîkayê barîneke pir gelemperî ye ku li wir di nav 48 demjimêran de berf dikare bi qasê 1.22 mêtreyê bibare. Li qiraxa parzemînê, bayên katabatîk ên bihêz ên ji platoya cemserî pir caran bi hêza bahozê çêdibin. Di mehên havînê de ji ber ku her roj 24 demjimêrên tîrêjên rojê li wir tên wergirtin, li Cemsera Başûr ji ekvatorê zêdetir tîrêjên rojê digihîjin rûyê erdê. === Guherîna avhewayê === Tevê devera xwe yê îzolekirî, Antarktîka di dehsalên dawî de ji ber belavbûna gazên serayê, germ bûye û hinek ji beşên qeşayên xwe winda kiriye. Antarktîkaya Rojava ji sala 1950an heta sala 2000an di heyamên dehsalan de ji 0,1 °C zêdetir germ bûye û nîvgirava Antarktîkayê ya ku li ber çavan e ji nîvê sedsala 20an vir ve bi qasê 3 °C germ bûye. Antarktîkaya Rojhilat ku li gorî Antarktîkaya Rojava sar e û avhewaya deverê sekan (stabîl) heta salên 2000î germahî nîşan nedaye. Li dora Antarktîkayê, Okyanûsa Başûr ji her okyanûseke din zêdetir germahiya okyanûsê kişandiye û li kûrahiyên bi qasê 2.000 mêtreyan germbûneke berbiçav çêbûye. Li dora Antarktîka Rojava, okyanûs ji sala 1955an vir ve bi qasê 1 °C germ bûye. Germbûna Okyanûsa Başûr a li dora Antarktîkayê bûye sedema qelsbûn an jî hilweşîna refikên qeşayên ku li derveyî qeşayan digeriyan û hevsengiya wan pêk dianiyan. Her çiqas perê qeşayên Antarktîkaya Rojhilat ku berdewam dike ku li hundirê welêt qeşayê zêde bike jî gelek cemedên peravê giraniya xwe winda dikin û paşve dikişin ku ev jî dibe sedema windabûna giştî ya qeşayên li seranserê Antarktîkayê. Hatiye payîn ku heta sala 2100an ku windabûna qeşaya li Antarktîkayê bi qasê 11 santî metreyan bilindbûna asta deryayê ya gerdûnî zêde bike. Bi germbûna zêdetir re îhtimala bêîstîqrariyê pir zêdetir dibe û dikare bilindbûna asta deryayê ya gerdûnî ya sedsala 21ê du caran zêdetir bike. Ava heliyayî ya nû ya ji qeşayê ava binê Antarktîkayê ya şor firk dike û şaneya jêrîn a gera serûbinkirina Okyanûsa Başûr (SOOC) qels dike. Her çiqas bandorên tevahî tê payîn ku di nav çend sedsalan de çêbibin jî, li gorî hinek lêkolînan, hilweşîna tevahî ya SOOCê dikare di navbera 1.7 °C û 3 °C germbûna gerdûnî de çêbike. Ev barîna kêm ê li nîvkada başûr û barîna zêde yê li nîvkada bakur, dibe sedema kêmbûna masîgirî ya li Okyanûsa başûr û hilweşîna potansiyel a hinek ekosîstemên deryayî vedigire. Her çiqas gelek cureyên Antarktîkayê nehatibin keşifkirin jî, zêdebûna flora Antarktîkayê ya belgekirî heye û ji u bo parastina jîngeheke guncavê faunayên mezin ên wekê pengûenan zehmetî hene. Helandina erdên cemed girtî dibe ku ji bo erdên bê cemed bibe sedema gazên serayê û qirêjiya cemedgirtî ya berê ku bi helandinê re derdikeve holê. Germbûna Antarktîkayê û guhertinên têkildar di gera Okyanûsa Başûr de dikarin bandorê li şêwazên avhewayê yên li hinek deverên Afrîkayê jî bikin ku dikare bandor li barîna herêmî û guherîna germahiyê bike. Ji ber ku germahiya gerdûnî li dora 3°C zêde bûye, deverên xeternak ên wekê Hewza Wilkes û Hewza Aurora dibe ku di nav 2.000 salan de bimînin di bin avê de û dibe ku li van deveran bilindbûna asta deryayê bigihîje 6,4 metreyan. Ger germahî ji asta sala 2020an 2 °C kêmtir nebe, ihtimal heye ku qata qeşayê ya Antarktîkaya Rojava bi tevahî bihele. Hatiye payîn ku windabûna vê qata qeşayê heye bi tevahî ji holê rabe ev pêvajo bi qasê 500 û 13.000 sal berxwe bide. Ger qeşaya bilind hilweşe dibe ku asta deryayê bi qasê 3,3 mêtre bilind bibe û bi helandina qeşayên li ser çiyayan qeşayên bilind jî dibe ku asta deryayê bi qasê 4,3 metreyan bilind bike. Qata qeşaya Antarktîkaya Rojhilat ku li gorî deverên qeşayî yên din gelek aram e tenê dikare bi qasê 0,5 mête heta 0,9 mêtreyê asta deryayê bilind bike ku ev jî beşek piçûk ê ji bilind bûna 53,3 mêtreyan e ku di tevahiya helandina qata qeşayê de pêk tê. === Tenikbûna tebeqeya ozonê === Zanyaran ji salên 1970an vir ve li ser qata ozona di atmosfera li jor ê Antarktîkayê lêkolîn dikin. Di sala 1985an de zanyarên brîtanî li ser daneyên ku wan li stasyona lêkolîn a Halley ya li ser çemê cemeda Brunt berhev kiribûn dixebitin, wan qadeke mezin a bi rêjeya ozonê ya nizm li ser Antarktîkayê keşiv kirine. 'Qula tebeqeya ozonê' hema hema tevahiya parzemînê vedigire û di meha îlona sala 2006an de gihîştiye asta xwe ya herî mezin ku bûyera herî dirêj a mayînde ye, di sala 2020an de pêk hatiye. Ev tenikbûna tebeqeya ozonê ji ber belavbûna klorofluorokarbon û halonên di atmosferê de çêdibe ku ev made tebeqeya ozonê bi gazên din perçe dikin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commons|Antarctica|Antarktîka}} {{Parzemîn}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Antarktîka| ]] [[Kategorî:Cîhan]] [[Kategorî:Parzemîn]] ake8in966tu0vvr2es2fxsr2lz5cznx 2090513 2090510 2026-09-02T08:21:30Z Penaber49 39672 2090513 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdanka giştî}} '''Antarktîka'''<ref>{{Îzolî, 2007|r=1138|jêgirtin=Antarktîka}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ferhenga Erdnîgarîyê (Coğrafya)|Ferhenga Erdnîgarîyê]]|paşnav=Önen|pêşnav=Abdurrahman |weşanger=Stembol: Doz|sal=2008|rûpel=36}}</ref> yan jî '''Antarktîk'''{{Çavk}} ({{Bi-la|Antarctica}}) yek ji [[parzemîn]]ên cîhanê ye ku parzemîna herî başûr ê dinyayê û parzemîna herî kêm nifûs a cîhanê ye. Parzemîn bi tevahî li başûrê çembera Antarktîkayê ye û ji aliyê [[Okyanûsa Başûr]] (ku wekê Okyanûsa Antarktîkayê jî tê zanîn) ve hatiye dorpêçkirin ku [[Cemsera Başûr]] a erdnîgarî vedihewîne. Di heman demê de Antarktîka pêncem parzemîna herî mezin ê cîhanê ye ku bi qasê ji %40 ji [[Ewropa|Ewropayê]] mezintir e û rûbera parzemînê bi qasê 14.200.000 km² rûerd (an rûqeşa) vegirtiye. Piraniya Antarktîkayê bi qata qeşayê ya Antarktîkayê ve hatiye nixumandin ku qalindahiya navînî ya qeşayê bi qasê 1,9 km ye. Antarktîka bi navînî parzemîna herî sar, herî hişke û parzemîna herî bi ba û bahoz ê cîhanê ye û parzemîn ji asta deryayê xwedî bilindahiyeke navînî ye. Antarktîka bi piranî ji çoleke cemserî pêk hatiye ku barîna salane li peravê zêdetirî 200 mm ye û berf û barana li hundirê parzemînê gelek kêm e. Qeşayên parzemîn di warê ava şîrîn de gelek dewlemend e ku nêzîkê ji %70ê rezervên ava şirîn ên cîhanê li Antarktîkayê cemedgirtî ye. Hatiye payîn ger ku qeşaya Antarktîkayê bihele, dê asta deryayê ya [[Cîhan|cîhanê]] bi qasê 60 mêtreyan bilind bibe. Her wiha Antarktîka xwediyê rekora germahiya herî nizm a pîvandî yê li ser rûyê [[Dinya (gerstêrk)|Erdê]] ye ku nizmahiya germahiya bi qasê −89.2 °C hatiye pîvandin. Germahiya herêmên peravê di havînê de dikare bi qasê 10 °C bilind bibe. Cureyên xwemaliyên ajalan kêzik, nematod, pengûen, fok û tardigrad in. Li cihên ku nebat lê hene, bi piranî bi awayê liken an kevzê ye. Refên qeşayê yên Antarktîkayê dibe ku cara yekem di sala 1820an de, di dema sefereke rûsî de ku ji aliyê Fabian Gottlieb von Bellingshausen û Mikhail Lazarev ve hatibû birêvebirin, hatine dîtin. Di dehsalên piştê seferên wan, di seferên fransî, amerîkî û brîtanî de li parzemînê lêkolînên zêdetir hatine kirin. Yekem derketina piştrastkirî ya Antarktîkayê ji aliyê tîmeke norwêcî ve di sala 1895an de pêk hatiye. Di destpêka sedsala 20an de, çend seferên navxwe yên parzemînê çêbûne. Lêkolînerên brîtanî Douglas Mawson, Edgeworth David û Alistair Mackay yekem kes bûn ku di sala 1909an de gihîştine [[Cemsera Başûr]] a manyetîkî û cemsera başûr a erdnîgarî jî yekem car di sala 1911an de lêkolînerê norwêcî Roald Amundsen gihiştiye cemserê. Ji aliyê îdarî ve Antarktîka ji aliyê nêzîkê 30 welatan ve tê birêvebirin ku hemî jî endamên sîstema peymana Antarktîkayê ya sala 1959an in. Li gorî şertên peymanê, çalakiyên leşkerî, kolandinên kanên madenê, teqînên nukleerî û avêtina bermayiyên nukleerî li Antarktîkayê qedexe ne. Geştiyarî, masîgirtin û lêkolîn çalakiyên sereke yên mirovan li Antarktîkayê û li derdora Antarktîkayê hene. Di mehên havînê de nêzîkê 5.000 kes li stasyonên lêkolînê dimînin û ev hejmar di mehên zivistanê de dadikeve 1.000 kesan. Her çiqas parzemîn dûr be jî, çalakiyên mirovan bi rêya qirêjî, guherîna avhewayê û bi rêya tenikbûna [[tebeqeya ozonê]] bandoreke neyînî li ser Antarktîkayê dihêle. Helîna qata qeşayê ya [[Antarktîkaya Rojava]] ya ku potansiyeleke nearam e, di pêşbîniyên bilindbûna [[asta deryayê]] yên di asta sedsalê de bûye sedema nezelaliyeke herî mezin û heman helîn bandorê li ser serûbinkirina gera [[Okyanûsa Başûr]] jî dike ku di dawiyê de dikare bibe sedema bandorên girîng li ser avhewaya [[Nîvkada Başûr]] û hilberîna Okyanûsa Başûr. == Etîmolojî == [[Wêne:1657 map Polus Antarcticus.jpg|thumb|Nexşeya cemserî ya herî başûrê Dinyayê]] Navê ku ji parzemînê hatiye dayîn ji peyva antarktîka hatiye ku ji peyva fransî ya navîn ''antartique'' an ''antarctique'' ('li hemberî Arktîkê') û piştre ji peyva latînî ''antarcticus'' ('li hemberî bakur') hatiye. Navê Antarktîkus ji peyvên yewnanî ἀντι- ('dij-') û ἀρκτικός (arktikos, 'ya hirçê [Ursa Major], bakur') hatiye.<ref name=":0">{{Cite book |sernav=Lettinck 2021, p. 158.}}</ref> Fîlozofê yewnanî Arîstoteles li dora 350 {{bz}} de di ''Meteorolojiyê'' de li ser "herêma Antarktîkê" nivîsandiye. Li gorî raporê, erdnîgarnasê yewnanî Marinusê ji Tîrusê ev nav di nexşeya xwe ya cîhanê ya sedsala duyem a {{pz}} de ku niha winda bûye, bi kar aniye. Nivîskarên romayî Gaius Julius Hyginus û Apuleius ji bo cemsera başûr navê yewnanî yê latînîkirî polus antarcticus bi kar anîne ku ji wir peyva fransî ya kevin ''pole antartike'' (nûjen ''pôle antarctique'')<ref>{{Cite book |sernav=Hyginus 1992, p. 176.}}</ref> ku di sala 1270an de hatiye piştrastkirin û ji wir jî peyva îngilîziya navîn pol antartik ku cara yekem di lêkolîneke ji aliyê nivîskarê îngilîzî Geoffrey Chaucer ve hatiye nivîsandin, hatiye wergirtin.<ref name=":0" /> Ramanên ewropî yên di derbarê hebûna Terra Australis ku parzemîneke berfirehê li başûrê dûr ê cîhanê ye ku ji bo hevsengî kirina axên bakurê [[Ewropa]], [[Asya]] û [[Afrîkaya Bakur]] pêk tîne, wekê têgeheke rewşenbîrî, ji kevnariya klasîk ve hebû. Ji ber vê yekê ''Terra Australis'' navê ku ji bo hemî girseyên bejayî yên hîpotetîk ên ku tê pêşniyar kirin ku li cihê ku niha tê zanîn Antarktîka heye, hatibû bikaranîn.<ref>{{Cite book |sernav=Mericq 1987, pp. 90–91: 'They published maps and charts based on the hypothesis that Tierra del Fuego was the beginning of that Terra Australis. The first person ever to have rights over these lands was Pedro Sancho de la Hoz, who received them through a special decree signed by Emperor Charles V on 24 January 1539.'}}</ref> Îdiaya hebûna axek wisa heta keşfkirina Awistralyayê ku ji aliyê ewropiyan ve hatiye keşfkirin, berdewam kiriye.<ref>{{Cite book |sernav=Scott, Hiatt & McIlroy 2012, pp. 2–3.}}</ref> Di destpêka sedsala 19an de keşifger Matthew Flinders guman li hebûna parzemîneke cuda yê li başûrê Awistralyayê (ku di wê demê wekê New Holland hatiye binavkirin) kiriye û ji ber vê yekê pêşniyar kiriye ku li cihê wê navê "Terra Australis" ji bo [[Awistralya|Awistralyayê]] were bikar anîn.<ref>{{Cite book |sernav=Cawley 2015, p. 130.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=McCrone & McPherson 2009, p. 75.}}</ref> Di sala 1824an de rayedarên kolonyal ên li Sîdneyê bi fermî navê parzemîna New Hollandê wekê Awistralya guhertine û peyva "Terra Australis" wekê referansek ji bo navê Antarktîkayê hiştine. Di dehsalên piştre de, erdnîgaran hevokên wekê "parzemîna Antarktîkayê" bi kar anîne. Wan li cihê vê navê li naveke helbestî geriyane û navên wekê ''Ultima'' û ''Antipodea'' pêşniyar kirine.<ref>{{Cite book |sernav=Cameron-Ash 2018, p. 20.}}</ref> Ji bo binavkirina parzemînê navê Antarktîka di salên 1890î de hatiye pejirandin û bikaranîna yekem ê vê navê ji aliyê kartografê skotlendî John George Bartholomew pêk hatiye.<ref>{{Cite web |url=https://digital.nls.uk/bartholomew/highlights/antarctica.html#:~:text=Edinburgh%20geographer%20and%20mapmaker%20John,since%20the%20first%20century%20AD. |sernav=Highlights from the Bartholomew Archive: The naming of Antarctica}}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Antarctica.svg|thumb|300px|Nexşeyek ku Antarktîkaya Rojhilat li rastê Çiyayên Transantarktîk û Antarktîkaya Rojava li çepê ye, nişan dide.]] Antarktîka ku bi awayekî asîmetrîk li dora cemsera başûr û bi piranî li başûrê çembera Antarktîkayê (ku yek ji pênc çemberên sereke yên firehiyê ye ku nexşeyên cîhanê nîşan didin) cih digire ku ji aliyê [[Okyanûsa Başûr]] ve hatiye dorpêçkirin. Di heman de çem ên avan li Antarktîkayê hene ku çemê herî dirêj ê parzemînê çemê Onyxê ye. Her wiha Antarktîka bi qasê 14,2 milyon km² rûber vedigire ku hema hema du car ji rûbera [[Awistralya|Awistralyayê]] mezintir e ku bi vê rûberê bûye pêncem parzemîna herî mezin ê cîhanê. Xeta perava Antarktîkayê bi qasê 18.000 km dirêj e ku ji sala 1983an vir ve çar celebên peravê li parzemînê hene ku perav ji %44ê peravê ji qeşayên avjenî, ji %38 ji dîwarên qeşayê pêk tê ku li ser keviran dimînin, ji %13 ji deverên qeşayî an jî qiraxa cemedên bilind pêk tê û ji %5ê ji parvên mayî jî ji kevirên vekirî pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |sernav=Antarctica - The World Factbook |malper=www.cia.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en |archive-date=2022-05-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220509192134/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: glaciological and geophysical folio |paşnav=Drewry |pêşnav=D. J. |weşanger=University of Cambridge, Scott Polar Research Institute |tarîx=1983 |isbn=978-0-901021-04-5 |cih=Cambridge}}</ref> Golên ku di binê qeşaya parzemînî de dimînin, bi piranî li geliyên hişk ên McMurdo an jî li gelek oazên cûda çêbûne.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> [[Gola Vostokê]] ku di bin stasyona Vostok a [[Rûsya|Rûsyayê]] de hatiye dîtin, mezintirîn gola binqeşayê ya cîhanê û yek ji mezintirîn golên cîhanê ye. Berê hatiye bawer kirin ku gol bi milyonan salan hatiye girtin lê di roja îro de zanyaran texmîn kirine ku ava golê her 13.000 sal carekê bi helandin û cemidandina hêdî ya qeşayê hatiye guhertin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=David |tarîx=2019-06-27 |sernav=Antarctica |url=https://academic.oup.com/book/62792 |kovar=OUP Academic |ziman=en |doi=10.1093/wentk/9780190641320.001.0001}}</ref> Di mehên havînan de qeşa li qiraxên golan dikare bihele û xendekên şil bi awayekê demkî çêdibin. Di heman demê de li Antarktîkayê hem golên ava şor û hem jî golên ava şirîn hene.<ref name=":1" /> [[Wêne:Mount Vinson from NW at Vinson Plateau by Christian Stangl (flickr).jpg|thumb|Dîmenek ji çiyayê Vînsonê ku li bakurê rojavayê Antarktîkayê ye û bilindeya herî bilind ê Antarktîkayê ye]] Antarktîka ji aliyê Çiyayên Transantarktîk ve hatiye dabeşkirin ku ji erdê Vîktoryayê heta [[Deryaya Rossê]] dirêj dibin ku ev her alî di nav xwe de Antarktîkaya Rojava û Antarktîkaya Rojhilat vedigirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: Earth's Own Ice World |paşnav=Carroll |pêşnav=Michael |weşanger=Springer |tarîx=2018-05-16 |isbn=978-3-319-74623-4 |paşnav2=Lopes |pêşnav2=Rosaly}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ji |pêşnav=Fei |paşnav2=Gao |pêşnav2=Jinyao |paşnav3=Li |pêşnav3=Fei |paşnav4=Shen |pêşnav4=Zhongyan |paşnav5=Zhang |pêşnav5=Qiao |paşnav6=Li |pêşnav6=Yongdong |tarîx=2017-10-16 |sernav=Variations of the effective elastic thickness over the Ross Sea and Transantarctic Mountains and implications for their structure and tectonics |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0040195117302937 |kovar=Tectonophysics |cild=717 |rr=127–138 |doi=10.1016/j.tecto.2017.07.011 |issn=0040-1951}}</ref> Piraniya Antarktîkayê bi tebeqeyên qeşayê ya Antarktîkayê ve hatiye nixumandin ku bi navînî 1,9 km qalindahiya qeşayan hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fretwell |pêşnav=P. |paşnav2=Pritchard |pêşnav2=H. D. |paşnav3=Vaughan |pêşnav3=D. G. |paşnav4=Bamber |pêşnav4=J. L. |paşnav5=Barrand |pêşnav5=N. E. |paşnav6=Bell |pêşnav6=R. |paşnav7=Bianchi |pêşnav7=C. |paşnav8=Bingham |pêşnav8=R. G. |paşnav9=Blankenship |pêşnav9=D. D. |paşnav10=Casassa |pêşnav10=G. |paşnav11=Catania |pêşnav11=G. |paşnav12=Callens |pêşnav12=D. |paşnav13=Conway |pêşnav13=H. |paşnav14=Cook |pêşnav14=A. J. |paşnav15=Corr |pêşnav15=H. F. J. |tarîx=2013-02-28 |sernav=Bedmap2: improved ice bed, surface and thickness datasets for Antarctica |url=https://tc.copernicus.org/articles/7/375/2013/ |kovar=The Cryosphere |ziman=English |weşanger=Copernicus GmbH |cild=7 |hejmar=1 |rr=375–393 |doi=10.5194/tc-7-375-2013 |issn=1994-0416}}</ref> Tebeqeya qeşayê ji xeynî ji xeynî çend oazanên li geliyên hişk ên McMurdo tevahiya parzemînê nixumandine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://antarcticsun.usap.gov/science/4184/ |sernav=The Antarctic Sun: News about Antarctica - The Lost Dry Valleys of the Polar Plateau |malper=antarcticsun.usap.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en |archive-date=2022-01-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220115223943/https://antarcticsun.usap.gov/science/4184/ |url-status=dead }}</ref> Çend çemên qeşayî yên Antarktîkayê ku ber bi refên qeşayî yên Antarktîkayê ve diherikin, pêvajoyeke ku wekê dînamîkên tebeqeyên qeşayê hatine pênasekirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gfdl.noaa.gov/ice-sheet-dynamics/ |sernav=Ice Sheet Dynamics – Geophysical Fluid Dynamics Laboratory |malper=www.gfdl.noaa.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31}}</ref> Antarktîkaya Rojhilat ji Coats Land, Queen Maud Land, Enderby Land, Mac. Robertson Land, Wilkes Land û Victoria Land pêk hatiye. Ji xeynî beşek piçûk, hemî deverên parzemînê di nav nîvkada rojhilat de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctic Climate Evolution |paşnav=Florindo |pêşnav=Fabio |weşanger=Elsevier |tarîx=2008-10-10 |isbn=978-0-08-093161-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yUu-x70CZEcC |paşnav2=Siegert |pêşnav2=Martin}}</ref> Li ser û dora Antarktîkayê gelek girav hene ku piraniya wan giravên volkanîk in û li gorî pîvanên jeolojîk pir ciwan in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://figshare.utas.edu.au/articles/journal_contribution/Origin_and_evolution_of_the_sub-Antarctic_islands_the_foundation/24483391 |sernav=Quilty, Patrick Gerard |malper=figshare.utas.edu.au |roja-gihiştinê=2026-08-31 |doi=10.26749/rstpp.141.1.35}}</ref> Îstîsnayên herî berbiçav giravên [[deşta Kerguelenê]] ne ku girava herî kevin li dora 40 milyon sal berê niha çêbûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Olierook |pêşnav=Hugo K. H. |paşnav2=Jourdan |pêşnav2=Fred |paşnav3=Merle |pêşnav3=Renaud E. |paşnav4=Timms |pêşnav4=Nicholas E. |paşnav5=Kusznir |pêşnav5=Nick |paşnav6=Muhling |pêşnav6=Janet R. |tarîx=2016-04-15 |sernav=Bunbury Basalt: Gondwana breakup products or earliest vestiges of the Kerguelen mantle plume? |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0012821X1630019X |kovar=Earth and Planetary Science Letters |cild=440 |rr=20–32 |doi=10.1016/j.epsl.2016.02.008 |issn=0012-821X}}</ref> Girê Vinson a li çiyayên Ellsworthê bi bilindahiya 4.892 mêtreyê bilindeya herî bilind ê Antarktîkayê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hall Ball Kiwi Mountaineers From Mount Cook To Everest |paşnav=Monteath |pêşnav=Colin |weşanger=Cloudcap |tarîx=1997 |isbn=978-0-938567-42-4 |url=https://www.worldcat.org/title/38585390 |oclc=38585390}}</ref> Çiyayê Erebusa li Girava Rossê volkana herî başûrî ya cîhanê ye û her roj nêzîkê 10 caran diteqe. Xweliya ji teqînên volkanîk 300 kîlometre dûrî kratera volkanîk hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/48987684 |sernav=Antarctica : an encyclopedia from Abbott ice shelf to zooplankton {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en}}</ref> Delîlên hejmareke mezin ji volkanan di bin qeşayê de hene ku ger asta çalakiyê bilind bibe, dibe ku ji bo tebeqeya qeşayê xetereyek çêbike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: Earth's Own Ice World |paşnav=Carroll |pêşnav=Michael |weşanger=Springer |tarîx=2018-05-16 |isbn=978-3-319-74623-4 |paşnav2=Lopes |pêşnav2=Rosaly}}</ref> Qubeya qeşayê ya bi navê Dome Argus li Antarktîkaya Rojhilat e ku bi qasê bilindahiya 4.091 metreyan bilind ew û qada qeşayê ya herî bilind ê Antarktîkayê ye. Ev gir yek ji cihên herî sar û hişk ên cîhanê ye ku germahî ya li vir heya −90 °C ê dadikeve û barîna salane jî bi qasê 1-3 sm ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica And The Arctic Circle, A Geographic Encyclopedia Of The Earth's Polar Regions |tarîx=2014-04-01 |url=http://archive.org/details/antarctica-and-the-arctic-circle-2-volumes-a-geographic-encyclopedia-of-the-earths-polar-regions}}</ref> == Dîroka jeolojîk == Ji dawiya serdema meoproterozoîkê heta serdema kretasyeyê, Antarktîka beşek ji superparzemîna [[Gondwana|Gondwanayê]] bû û parzemîn bi pêvajoya tevgerên Antarktîkaya îro ji ber ku Gondwana hêdî hêdî ji hev perçe bûye, li dora 183 milyon sal berê îro ava bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctic News Clips |weşanger=National Science Foundation |tarîx=1995 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=HcTrAAAAMAAJ&pg=PA109}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> Di demek dirêj a serdema fanerozoyîkê de Antarktîka xwedî avhewayek tropîkal ê nerm bû û ew bi daristanên berfireh nixumandî bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Klages |pêşnav=Johann P. |paşnav2=Salzmann |pêşnav2=Ulrich |paşnav3=Bickert |pêşnav3=Torsten |paşnav4=Hillenbrand |pêşnav4=Claus-Dieter |paşnav5=Gohl |pêşnav5=Karsten |paşnav6=Kuhn |pêşnav6=Gerhard |paşnav7=Bohaty |pêşnav7=Steven M. |paşnav8=Titschack |pêşnav8=Jürgen |paşnav9=Müller |pêşnav9=Juliane |paşnav10=Frederichs |pêşnav10=Thomas |paşnav11=Bauersachs |pêşnav11=Thorsten |paşnav12=Ehrmann |pêşnav12=Werner |paşnav13=van de Flierdt |pêşnav13=Tina |paşnav14=Pereira |pêşnav14=Patric Simões |paşnav15=Larter |pêşnav15=Robert D. |tarîx=2020 |sernav=Temperate rainforests near the South Pole during peak Cretaceous warmth |url=https://www.nature.com/articles/s41586-020-2148-5 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=580 |hejmar=7801 |rr=81–86 |doi=10.1038/s41586-020-2148-5 |issn=1476-4687}}</ref> === Serdema paleozoyîkê (539–252 milyon sal berê) === [[Wêne:Glossopteris sp. (fossil leaf) (Permian; Antarctica) 1 (49063572172) (cropped).jpg|thumb|300px|Ji serdema permeya Antarktîkayê pelgeke ''Glossopteris sp.'' yê]] Germbûna berdewam bûye sedem ku piraniya Gondwanayê ziwa bibe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Vegetation of Antarctica Through Geological Time |paşnav=Cantrill |pêşnav=David J. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012-11-22 |isbn=978-0-521-85598-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=sOGH4xaioRUC |paşnav2=Poole |pêşnav2=Imogen}}</ref> Di serdema triyasiyê de Antarktîka ji aliyê cûreyeke giyayên bi tov (pteridosperms) ve serdest bû ku ji cinsê Dicroidiumê bûn ku wekê daran mezin dibûn. Florayên din ên triasiyê ginkgophytes, sîkadofites, darên konîfer û sphenopsid bûn. Tetrapod (ajaleke çar ling) cara yekem di serdema triyasiya destpêkê de li Antarktîkayê hatine dîtin û fosîlên herî kevn ên naskirî di formasyona fremouw a çiyayên Transantarktîkê de hatine dîtin. Sînapsîd (ku wekê "xijendeyên mîna memikdaran" jî têne zanîn) cureyên wekê Lystrosaurus di nav de hebû û di serdema triyasiya destpêkê de zêde bûn. Nîvgirava Antarktîkayê di serdema jurasiyê de (206 heta 146 milyon sal berê) dest bi avakirina xwe kiriye. Afrîka di serdema jurasiyê li de dora 160 milyon sal berê ji Antarktîkayê dabeş bûye û piştre jî di serdema kretasiya destpêkê de nîvgirava Hindistanê (nêzîkî 125 milyon sal berê) ji heman parzemînan dabeş bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rolland |pêşnav=Yann |paşnav2=Bernet |pêşnav2=Matthias |paşnav3=van der Beek |pêşnav3=Peter |paşnav4=Gautheron |pêşnav4=Cécile |paşnav5=Duclaux |pêşnav5=Guillaume |paşnav6=Bascou |pêşnav6=Jérôme |paşnav7=Balvay |pêşnav7=Mélanie |paşnav8=Héraudet |pêşnav8=Laura |paşnav9=Sue |pêşnav9=Christian |paşnav10=Ménot |pêşnav10=René-Pierre |tarîx=2019-01-15 |sernav=Late Paleozoic Ice Age glaciers shaped East Antarctica landscape |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0012821X18306460 |kovar=Earth and Planetary Science Letters |cild=506 |rr=123–133 |doi=10.1016/j.epsl.2018.10.044 |issn=0012-821X}}</ref> Piştê kêmbûna qeşayê di nîvê duyem ê serdema permiyana destpêkê de, erd ji aliyê glossopterids (komeke nebatan a tovkirî ya nemabûyî ya bê xizmên zindî) ve serdest bû ku nebata herî berbiçav Glossopteris bû ku dareke wekê ku di axên tijî av de şîn dibe, hatiye şîrove kirin ku depoyên komirê yên berfireh çêkirine. Nebatên din ên ku di dema Permiyeyê de li Antarktîkayê hatine dîtin ''Cordaitales'', ''sphenopsids'', ''ferns'' û ''lycophytes'' in.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Vegetation of Antarctica Through Geological Time |paşnav=Cantrill |pêşnav=David J. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012-11-22 |isbn=978-0-521-85598-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=sOGH4xaioRUC |paşnav2=Poole |pêşnav2=Imogen}}</ref> Di dawiya serdema permiyeyê de avhewa li ser piraniya [[Gondwana|Gondwanayê]] hişktir û germtir bûye û ekosîstemên daristanên ''glossopteridan'' wekê beşek ji bûyera tunebûna permî-triyasî hilweşiyane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Past Antarctica: Paleoclimatology and Climate Change |paşnav=Franganillo |pêşnav=Marc Oliva i |weşanger=Elsevier Science & Technology |tarîx=2020 |isbn=978-0-12-817925-3 |paşnav2=Fernandez |pêşnav2=Jesus Ruiz}}</ref> Di serdema paleozoyîkê de ti delîl tinene ku nîşan bide ka tetrapod li Antarktîkê jiyane an na.<ref name=":2">{{Cite web |url=https://pubs.usgs.gov/of/2007/1047/ea/of2007-1047ea047.pdf |sernav=Collinson, James; William R., Hammer (2007). Migration of Triassic tetrapods to Antarctica (PDF). 10th International Symposium on Antarctic Earth Sciences.}}</ref> === Serdema mezozoîkê (252–66 milyon sal berê) === Germbûna berdewam piraniya Gondwanayê zuwa kiriye. Di serdema triyasiyê de, Antarktîka ji aliyê fernên tovkirî (pteridosperms) ve serdest bû ku beşek cinsê dicroidium bûn ku wekê daran mezin dibûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Icehouse to hothouse: floral turnover, the Permian–Triassic crisis and Triassic vegetation |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012 |rr=105–160 |isbn=978-0-521-85598-3 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Cantrill |pêşnavê-edîtor=David J. |url=https://www.cambridge.org/core/books/vegetation-of-antarctica-through-geological-time/icehouse-to-hothouse-floral-turnover-the-permiantriassic-crisis-and-triassic-vegetation/2A62935F027160A42A76FDD1199FA5C3 |paşnavê-edîtor2=Poole |pêşnavê-edîtor2=Imogen |doi=10.1017/CBO9781139024990.004}}</ref> Florayên din ên serdema triyasiyê ginkgophytes, sîkadofît, konîfer û sphenopsîdan bûn. Tetrapod cara yekem di serdema triyasiya destpêkê de li Antarktîkayê hatine dîtin û fosîlên herî kevn ên naskirî di formasyona fremouw a [[Rêzeçiyayên Transantarktîk|çiyayên Transantarktîkê]] de hatin dîtin.<ref name=":2" /> Sînapsîd (ku wekî "xijendeyên mîna memikan" jî têne zanîn) cureyên wek ''Lystrosaurus'' vedihewîne û di serdema triyasiya destpêkê de gelek zêdetir bûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Early Evolutionary History of the Synapsida |paşnav=Kammerer |pêşnav=Christian F. |weşanger=Springer London, Limited |tarîx=2013 |isbn=978-94-007-6841-3 |paşnav2=Angielczyk |pêşnav2=Kenneth D. |paşnav3=Fröbisch |pêşnav3=Jörg}}</ref> Nîvgirava Antarktîkayê di serdema jurasiyê de (206 heta 146 milyon sal berê) dest bi avakirina xwe kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Birkenmajer |pêşnav=K. |tarîx=1994 |sernav=Evolution of the Pacific margin of the northern Antarctic Peninsula: an overview |url=https://link.springer.com/10.1007/BF00210547 |kovar=Geologische Rundschau |ziman=en |cild=83 |hejmar=2 |rr=309–321 |doi=10.1007/BF00210547 |issn=0016-7835}}</ref> Afrîka di serdema jurayê de li dora 160 milyon sal berê ji Antarktîkayê dabeş bûye û piştre di derdema kretasye ya destpêkê de (dora 125 milyon sal berê) [[nîvgirava Hindistanê]] ji hev dabeş bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Gaina |pêşnav=Carmen |paşnav2=Müller |pêşnav2=R. Dietmar |paşnav3=Brown |pêşnav3=Belinda |paşnav4=Ishihara |pêşnav4=Takemi |paşnav5=Ivanov |pêşnav5=Sergey |tarîx=2007-07-01 |sernav=Breakup and early seafloor spreading between India and Antarctica |url=https://doi.org/10.1111/j.1365-246X.2007.03450.x |kovar=Geophysical Journal International |cild=170 |hejmar=1 |rr=151–169 |doi=10.1111/j.1365-246X.2007.03450.x |issn=0956-540X}}</ref> Darên ginkgo, konîfer, Bennettitale, nebatên poçikê hespan, fern û sikad di wê demê de pir bûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Vegetation of Antarctica Through Geological Time |paşnav=Cantrill |pêşnav=David J. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012-11-22 |isbn=978-0-521-85598-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=sOGH4xaioRUC |paşnav2=Poole |pêşnav2=Imogen}}</ref> Nêzîkê 80 milyon sal berê nebatên kulîlkdar bûne komên nebatan ên herî cihêreng ên li ser parzemînê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Barreda |pêşnav=Viviana D. |paşnav2=Palazzesi |pêşnav2=Luis |paşnav3=Olivero |pêşnav3=Eduardo B. |tarîx=2019 |sernav=When flowering plants ruled Antarctica: evidence from Cretaceous pollen grains |url=https://nph.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/nph.15823 |kovar=New Phytologist |ziman=en |cild=223 |hejmar=2 |rr=1023–1030 |doi=10.1111/nph.15823 |issn=0028-646X}}</ref> Her çiqas darên behîvê yên başûr (Nothofagus) ber bi dawiya kretasyeyê ve berbiçav bin jî li Antarktîkaya Rojava daristanên pelderzî di seranserê serdema kretasyeyê de (146–66 milyon sal berê) de serdest bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Crame |pêşnav=J. A. |tarîx=1989 |sernav=Origins and evolution of the Antarctic biota: an introduction |url=https://www.lyellcollection.org/doi/10.1144/GSL.SP.1989.047.01.01 |kovar=Geological Society, London, Special Publications |ziman=en |cild=47 |hejmar=1 |rr=1–8 |doi=10.1144/GSL.SP.1989.047.01.01 |issn=0305-8719}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the Antarctic |paşnav=Riffenburgh |pêşnav=Beau |weşanger=Routledge |tarîx=2006-10-25 |isbn=978-1-135-87866-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_mUPEAAAQBAJ}}</ref> Her çiqas tenê çend cinsên dînezorên Antarktîkayê (Cryolophosaurus û Glacialisaurus, ji Formasyona Hanson a serdema jurasiya destpêka çiyayên Transantarktîkê<ref>{{Cite web |url=http://www.app.pan.pl/archive/published/app52/app52-657.pdf |sernav=Anatomy of a basal sauropodomorph dinosaur from the Early Jurassic Hanson Formation of Antarctica}}</ref> û Antarctopelta, Trinisaura, Morrosaurus û Imperobator ji kretasya dereng a nîvgirava Antarktîkayê) hatine vegotin, Ammonît li deryayên li derdora Antarktîkayê pir belav bûn û dînezor jî hebûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Coria |pêşnav=Rodolfo A. |paşnav2=Moly |pêşnav2=Juan J. |paşnav3=Reguero |pêşnav3=Marcelo |paşnav4=Santillana |pêşnav4=Sergio |paşnav5=Marenssi |pêşnav5=Sergio |tarîx=2013-04-01 |sernav=A new ornithopod (Dinosauria; Ornithischia) from Antarctica |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0195667112001784 |kovar=Cretaceous Research |cild=41 |rr=186–193 |doi=10.1016/j.cretres.2012.12.004 |issn=0195-6671}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rozadilla |pêşnav=Sebastián |paşnav2=Agnolin |pêşnav2=Federico L. |paşnav3=Novas |pêşnav3=Fernando E. |paşnav4=Aranciaga Rolando |pêşnav4=Alexis M. |paşnav5=Motta |pêşnav5=Matías J. |paşnav6=Lirio |pêşnav6=Juan M. |paşnav7=Isasi |pêşnav7=Marcelo P. |tarîx=2016-01-01 |sernav=A new ornithopod (Dinosauria, Ornithischia) from the Upper Cretaceous of Antarctica and its palaeobiogeographical implications |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0195667115300677 |kovar=Cretaceous Research |cild=57 |rr=311–324 |doi=10.1016/j.cretres.2015.09.009 |issn=0195-6671}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ely |pêşnav=Ricardo C. |paşnav2=Case |pêşnav2=Judd A. |tarîx=2019-09-01 |sernav=Phylogeny of a new gigantic paravian (Theropoda; Coelurosauria; Maniraptora) from the Upper Cretaceous of James Ross Island, Antarctica |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0195667118300120 |kovar=Cretaceous Research |cild=101 |rr=1–16 |doi=10.1016/j.cretres.2019.04.003 |issn=0195-6671}}</ref> === Serdema senozoyîkê (66–10 milyon sal berê) === [[Wêne:Eocene-Paleocene-circumpolar.svg|thumb|Pêkhatina herika çerxa derdorî ya Antarktîkayê ji perçebûna dawî ya pira bejahî ya Antarktîkayê]] Di destpêka serdema paleojenê de girêdana pira bejahî ya pira Antarktîkayê, Antartîkayê bi Amerîkaya Başûr û her wiha bi başûrê rojhilatê Awistralyayê ve berdewam kiriye. Fauna ji formasyona La Mesetaya li nîvgirava Antarktîkayê ku dîroka wê vedigere serdema eosenê, pir dişibihe faunayên wekhev ên Amerîkaya Başûr ku ajalên wekê ajalên bi kîsik (marsupials), xenarthran, lîtoptern û ungulatesê bi sim û her wiha gondwanatheres û dibe ku meridiolestidans hebûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=History of Terrestrial Mammals in South America: How South American Mammalian Fauna Changed from the Mesozoic to Recent Times |paşnav=Defler |pêşnav=Thomas |weşanger=Springer |tarîx=2018-12-19 |isbn=978-3-319-98449-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-HWADwAAQBAJ}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Gelfo |pêşnav=Javier N. |paşnav2=Goin |pêşnav2=Francisco |paşnav3=Bauzá |pêşnav3=Nicolá |paşnav4=Reguero |pêşnav4=Marcelo |tarîx=2019-09-01 |sernav=The fossil record of Antarctic land mammals: commented review and hypotheses for future research |url=https://www.researchgate.net/publication/337086325_The_fossil_record_of_Antarctic_land_mammals_commented_review_and_hypotheses_for_future_research |kovar=researchgate.net |rr=274–292 |doi=10.13679/j.advps.2019.0021}}</ref> Hatiye texmînkirin ku ajalên bi kîsik di destpêka eosenê de ji Amerîkaya Başûr bi rêya Antarktîkayê belavê Awistralyayê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Eldridge |pêşnav=Mark D B |paşnav2=Beck |pêşnav2=Robin M D |paşnav3=Croft |pêşnav3=Darin A |paşnav4=Travouillon |pêşnav4=Kenny J |paşnav5=Fox |pêşnav5=Barry J |tarîx=2019-05-23 |sernav=An emerging consensus in the evolution, phylogeny, and systematics of marsupials and their fossil relatives (Metatheria) |url=https://doi.org/10.1093/jmammal/gyz018 |kovar=Journal of Mammalogy |cild=100 |hejmar=3 |rr=802–837 |doi=10.1093/jmammal/gyz018 |issn=0022-2372}}</ref> Nêzîkê 53 milyon sal berê Awistralya û Gîneya Nû ji Antarktîkayê veqetiyane û deriyê Tazmanyayê vebûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ball |pêşnav=Philip |paşnav2=Eagles |pêşnav2=Graeme |paşnav3=Ebinger |pêşnav3=Cynthia |paşnav4=McClay |pêşnav4=Ken |paşnav5=Totterdell |pêşnav5=Jennifer |tarîx=2013 |sernav=The spatial and temporal evolution of strain during the separation of Australia and Antarctica |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/ggge.20160 |kovar=Geochemistry, Geophysics, Geosystems |ziman=en |cild=14 |hejmar=8 |rr=2771–2799 |doi=10.1002/ggge.20160 |issn=1525-2027}}</ref> Modelên erdnîgariya Antarktîkayê nîşan didin ku ev herikîn û her wiha çerxa paşvegerê ya xwedî kirinê ji ber kêmbûna asta CO₂yê çêbûye û bûye sedema afirandina qeşayên piçûk û qeşayên mayînde yên cemserî.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=England |pêşnav=Matthew H. |paşnav2=Hutchinson |pêşnav2=David K. |paşnav3=Santoso |pêşnav3=Agus |paşnav4=Sijp |pêşnav4=Willem P. |tarîx=2017-08-01 |sernav=Ice–Atmosphere Feedbacks Dominate the Response of the Climate System to Drake Passage Closure |url=https://journals.ametsoc.org/view/journals/clim/30/15/jcli-d-15-0554.1.xml |kovar=Journal of Climate |cild=30 |hejmar=15 |rr=5775–5790 |doi=10.1175/JCLI-D-15-0554.1 |issn=0894-8755}}</ref> Her ku asta CO₂yê zêdetir kêm bûye, qeşayê dest bi berfirehbûneke bilez kiriye û cihê daristanên ku heta wê demê Antarktîkayê vedişartin girtiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=DeConto |pêşnav=Robert M. |paşnav2=Pollard |pêşnav2=David |tarîx=2003 |sernav=Rapid Cenozoic glaciation of Antarctica induced by declining atmospheric CO2 |url=https://www.nature.com/articles/nature01290 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=421 |hejmar=6920 |rr=245–249 |doi=10.1038/nature01290 |issn=1476-4687}}</ref> Ekosîstemên tundrayê li Antarktîkayê heta 14 û 10 milyon sal berê niha hebûna xwe berdewam kirine û piştre sarbûna zêdetir bûye sedema tunekirina van tundrayan.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ashworth |pêşnav=Allan C. |paşnav2=Erwin |pêşnav2=Terry L. |tarîx=2016 |sernav=Antarctotrechus balli sp. n. (Carabidae, Trechini): the first ground beetle from Antarctica |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5126512/ |kovar=ZooKeys |hejmar=635 |rr=109–122 |doi=10.3897/zookeys.635.10535 |issn=1313-2989 |pmc=5126512 |pmid=27917060}}</ref> === Serdema hemdem === Her çiqas jeolojiya Antarktîkayê bi piranî ji aliyê qeşaya parzemînî ve hatibe veşartin jî, parzemîn dikare bi teknîkên wekê ji hestkirina ji dûr ve, radara ku di bin erdê de derbas dibe û wêneyên satelîtê werin lêkolîn kirin. Ji aliyê jeolojîk ve, Antarktîkaya Rojava pir dişibihe Andên Amerîkaya Başûr. Nîvgirava Antarktîkayê bi bilindbûna jeolojîk û veguherîna sedîmentên binê deryayê ku veguheriye kevirên metamorfîk, çêbûye. Antarktîkaya Rojava bi yekbûna çend plakayên parzemînî çêbûye ku di encamê de hejmarek rêzeçiyayên li herêmê çêbûne ku rêzeçiyayên herî berbiçav çiyayên Ellsworthê bûn. Hebûna sîstema rift a Antarktîkaya Rojava bûye sedema volkanîzma li ser sinorê di navbera Antarktîkaya Rojava û Rojhilat de û her wiha bûye sedema çêbûna çiyayên Transantarktîkê. Antarktîka Rojhilat ji aliyê jeolojîk ve devereke pirreng e. Avabûna Antarktîka Rojhilat di serdema arkeyî (4.000 –2.500 milyon sal berê) de dest pê kiriye û di serdema kambriyê de rawestiyaye. Herêm li ser kratoneke kevirî hatiye avakirin ku bingeha mertala prekambriyê ava kiriye. Li ser bingehê komir û kevirên qûmê, kevirên kilsinî û şêl hene ku di serdemên devonî û jurasiyê de hatine danîn ku çiyayên Transantarktîkê çêbikin. Li deverên peravê çiyayên wekê rêzeçiyayê Shackletonê û Vîktorya Land û hinek şikestekên tektonîk çêbûne. Komir cara yekem li Antarktîkayê li nêzîkê çiyayên Beardmoreyê ji aliyê Frank Wild ve di sefera Nimrod de di sala 1907an de hatiye tomar kirin û tê zanîn ku komirê pileya nizm li gelek deverên çiyayên Transantarktîkê heye. Çiyayên prens Charles depoyên hesinê vedihewînin û li Deryaya Rossê jî qadên neftê û gaza xwezayî hene. == Avhewa == {{multiple image | direction = vertical | total_width = 300 | header = | footer = | image1 = Fryxellsee Opt.jpg | alt1 = | caption1 = Qeşaya şîn ku gola Fryxell a li çiyayên Transantarktîkê nixumandiye | image2 = AntarcticaSummer.jpg | alt2 = | caption2 = Di meha kanûna sala 2006an de şert û mercên nerm ê li nêzîkê peravê }} Antarktîka parzemîna herî sar, parzemîna herî bi bahoz û parzemîna herî hişk ê Dinyayê ye. Li nêzîkê peravên parzemînê, germahî di havînê de dikare ji 10 °C ê derbas bibe û di mehên zivistanê de heya -40 °C dadikeve. Li ser deverên bilind ên navendî, germahî di mehên havînê de dikare heya -30 °C dakeve û di mehên zivistanê de jî germahiya heman deverê heya -80 °C ê dadikeve. Germahiya hewayê ya xwezayî ya herî nizm a ku li ser Erdê hatiye tomarkirin di 21ê tîrmeha sala 1983an de li stasyona Vostok a Rûsyayê li Antarktîkayê bi qasê -89.2 °C hatiye tomarkirin. Di sala 2010an de bi rêya satelîta germahiyeke hewayê germahiya parzemînê bi qasê −94.7 °C hatiye tomar kirin lêbelê dibe ku ji ev rêje ji sermaya li ser rûyê erdê bi bandor bûye ku li bilindahiya 2 mêtre li jorê rûyê erdê nehatiye tomar kirin ku ji bo tomarên fermî yên germahiya hewayê tê xwestin. Ji ber ku piraniya Antarktîkayê ji asta deryayê ji 3.000 mêtre bilindtir e, Antarktîka ji herêma Arktîkê sartir e. Germahiya Okyanûsa Arktîkê bi rêya qeşaya deryayê ya Arktîkê ber bi parzemînê ve hatiye veguhastin û bi awayê hewaya li herêma Arktîkê nerm dibe. Antarktîka çoleke cemserî ye ku barîna parzemînê kêm e. Parzemîn salane bi navînî nêzîkê 150 mm av werdigire ku bi piranî bi awayê şilopeyê ye. Deverên navxweyî hişktir e û di tevahiya salê herî zêde bi qasê 50 mm baran werdigire lê herêmên peravê bi gelemperî ji 200 mm zêdetir baran werdigirin. Li çend deverên qeşaya şîn, ba û sublîmasyon ji berfa ku dibare zêdetir berfê radike. Li geliyên hişk, heman bandor li ser bingehek kevirî çêdibe ku dibe sedema jîngeheke bêber û hişk. === Cudahiyên herêmî === Antarktîkaya Rojhilat ji ber bilindahiya xwe ya bilind ve ji Antarktîkaya Rojava sartir e. Eniyên hewayê bi zêde derbasê deverên navendî yên parzemînê nabin ku ev jî dibe sedem ku navenda parzemînê sar û hişk bimînin û dibe sedema ku bayên deverê bi leza nerm bimînin. Barîna berfa li beşa perava Antarktîkayê barîneke pir gelemperî ye ku li wir di nav 48 demjimêran de berf dikare bi qasê 1.22 mêtreyê bibare. Li qiraxa parzemînê, bayên katabatîk ên bihêz ên ji platoya cemserî pir caran bi hêza bahozê çêdibin. Di mehên havînê de ji ber ku her roj 24 demjimêrên tîrêjên rojê li wir tên wergirtin, li Cemsera Başûr ji ekvatorê zêdetir tîrêjên rojê digihîjin rûyê erdê. === Guherîna avhewayê === Tevê devera xwe yê îzolekirî, Antarktîka di dehsalên dawî de ji ber belavbûna gazên serayê, germ bûye û hinek ji beşên qeşayên xwe winda kiriye. Antarktîkaya Rojava ji sala 1950an heta sala 2000an di heyamên dehsalan de ji 0,1 °C zêdetir germ bûye û nîvgirava Antarktîkayê ya ku li ber çavan e ji nîvê sedsala 20an vir ve bi qasê 3 °C germ bûye. Antarktîkaya Rojhilat ku li gorî Antarktîkaya Rojava sar e û avhewaya deverê sekan (stabîl) heta salên 2000î germahî nîşan nedaye. Li dora Antarktîkayê, Okyanûsa Başûr ji her okyanûseke din zêdetir germahiya okyanûsê kişandiye û li kûrahiyên bi qasê 2.000 mêtreyan germbûneke berbiçav çêbûye. Li dora Antarktîka Rojava, okyanûs ji sala 1955an vir ve bi qasê 1 °C germ bûye. Germbûna Okyanûsa Başûr a li dora Antarktîkayê bûye sedema qelsbûn an jî hilweşîna refikên qeşayên ku li derveyî qeşayan digeriyan û hevsengiya wan pêk dianiyan. Her çiqas perê qeşayên Antarktîkaya Rojhilat ku berdewam dike ku li hundirê welêt qeşayê zêde bike jî gelek cemedên peravê giraniya xwe winda dikin û paşve dikişin ku ev jî dibe sedema windabûna giştî ya qeşayên li seranserê Antarktîkayê. Hatiye payîn ku heta sala 2100an ku windabûna qeşaya li Antarktîkayê bi qasê 11 santî metreyan bilindbûna asta deryayê ya gerdûnî zêde bike. Bi germbûna zêdetir re îhtimala bêîstîqrariyê pir zêdetir dibe û dikare bilindbûna asta deryayê ya gerdûnî ya sedsala 21ê du caran zêdetir bike. Ava heliyayî ya nû ya ji qeşayê ava binê Antarktîkayê ya şor firk dike û şaneya jêrîn a gera serûbinkirina Okyanûsa Başûr (SOOC) qels dike. Her çiqas bandorên tevahî tê payîn ku di nav çend sedsalan de çêbibin jî, li gorî hinek lêkolînan, hilweşîna tevahî ya SOOCê dikare di navbera 1.7 °C û 3 °C germbûna gerdûnî de çêbike. Ev barîna kêm ê li nîvkada başûr û barîna zêde yê li nîvkada bakur, dibe sedema kêmbûna masîgirî ya li Okyanûsa başûr û hilweşîna potansiyel a hinek ekosîstemên deryayî vedigire. Her çiqas gelek cureyên Antarktîkayê nehatibin keşifkirin jî, zêdebûna flora Antarktîkayê ya belgekirî heye û ji u bo parastina jîngeheke guncavê faunayên mezin ên wekê pengûenan zehmetî hene. Helandina erdên cemed girtî dibe ku ji bo erdên bê cemed bibe sedema gazên serayê û qirêjiya cemedgirtî ya berê ku bi helandinê re derdikeve holê. Germbûna Antarktîkayê û guhertinên têkildar di gera Okyanûsa Başûr de dikarin bandorê li şêwazên avhewayê yên li hinek deverên Afrîkayê jî bikin ku dikare bandor li barîna herêmî û guherîna germahiyê bike. Ji ber ku germahiya gerdûnî li dora 3°C zêde bûye, deverên xeternak ên wekê Hewza Wilkes û Hewza Aurora dibe ku di nav 2.000 salan de bimînin di bin avê de û dibe ku li van deveran bilindbûna asta deryayê bigihîje 6,4 metreyan. Ger germahî ji asta sala 2020an 2 °C kêmtir nebe, ihtimal heye ku qata qeşayê ya Antarktîkaya Rojava bi tevahî bihele. Hatiye payîn ku windabûna vê qata qeşayê heye bi tevahî ji holê rabe ev pêvajo bi qasê 500 û 13.000 sal berxwe bide. Ger qeşaya bilind hilweşe dibe ku asta deryayê bi qasê 3,3 mêtre bilind bibe û bi helandina qeşayên li ser çiyayan qeşayên bilind jî dibe ku asta deryayê bi qasê 4,3 metreyan bilind bike. Qata qeşaya Antarktîkaya Rojhilat ku li gorî deverên qeşayî yên din gelek aram e tenê dikare bi qasê 0,5 mête heta 0,9 mêtreyê asta deryayê bilind bike ku ev jî beşek piçûk ê ji bilind bûna 53,3 mêtreyan e ku di tevahiya helandina qata qeşayê de pêk tê. === Tenikbûna tebeqeya ozonê === Zanyaran ji salên 1970an vir ve li ser qata ozona di atmosfera li jor ê Antarktîkayê lêkolîn dikin. Di sala 1985an de zanyarên brîtanî li ser daneyên ku wan li stasyona lêkolîn a Halley ya li ser çemê cemeda Brunt berhev kiribûn dixebitin, wan qadeke mezin a bi rêjeya ozonê ya nizm li ser Antarktîkayê keşiv kirine. 'Qula tebeqeya ozonê' hema hema tevahiya parzemînê vedigire û di meha îlona sala 2006an de gihîştiye asta xwe ya herî mezin ku bûyera herî dirêj a mayînde ye, di sala 2020an de pêk hatiye. Ev tenikbûna tebeqeya ozonê ji ber belavbûna klorofluorokarbon û halonên di atmosferê de çêdibe ku ev made tebeqeya ozonê bi gazên din perçe dikin. Şert û mercên pir sar ên Antarktîkayê bûne sedem ku ewrên stratosferîk ên cemserî çêbibin. Ewr wekê katalîzator ji bo reaksiyonên kîmyewî tevdigerin ku di dawiyê de dibin sedema hilweşîna ozonê. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commons|Antarctica|Antarktîka}} {{Parzemîn}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Antarktîka| ]] [[Kategorî:Cîhan]] [[Kategorî:Parzemîn]] dea3mikyic93zxkhph02svv334oq7n9 2090514 2090513 2026-09-02T08:22:57Z Penaber49 39672 2090514 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdanka giştî}} '''Antarktîka'''<ref>{{Îzolî, 2007|r=1138|jêgirtin=Antarktîka}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ferhenga Erdnîgarîyê (Coğrafya)|Ferhenga Erdnîgarîyê]]|paşnav=Önen|pêşnav=Abdurrahman |weşanger=Stembol: Doz|sal=2008|rûpel=36}}</ref> yan jî '''Antarktîk'''{{Çavk}} ({{Bi-la|Antarctica}}) yek ji [[parzemîn]]ên cîhanê ye ku parzemîna herî başûr ê dinyayê û parzemîna herî kêm nifûs a cîhanê ye. Parzemîn bi tevahî li başûrê çembera Antarktîkayê ye û ji aliyê [[Okyanûsa Başûr]] (ku wekê Okyanûsa Antarktîkayê jî tê zanîn) ve hatiye dorpêçkirin ku [[Cemsera Başûr]] a erdnîgarî vedihewîne. Di heman demê de Antarktîka pêncem parzemîna herî mezin ê cîhanê ye ku bi qasê ji %40 ji [[Ewropa|Ewropayê]] mezintir e û rûbera parzemînê bi qasê 14.200.000 km² rûerd (an rûqeşa) vegirtiye. Piraniya Antarktîkayê bi qata qeşayê ya Antarktîkayê ve hatiye nixumandin ku qalindahiya navînî ya qeşayê bi qasê 1,9 km ye. Antarktîka bi navînî parzemîna herî sar, herî hişke û parzemîna herî bi ba û bahoz ê cîhanê ye û parzemîn ji asta deryayê xwedî bilindahiyeke navînî ye. Antarktîka bi piranî ji çoleke cemserî pêk hatiye ku barîna salane li peravê zêdetirî 200 mm ye û berf û barana li hundirê parzemînê gelek kêm e. Qeşayên parzemîn di warê ava şîrîn de gelek dewlemend e ku nêzîkê ji %70ê rezervên ava şirîn ên cîhanê li Antarktîkayê cemedgirtî ye. Hatiye payîn ger ku qeşaya Antarktîkayê bihele, dê asta deryayê ya [[Cîhan|cîhanê]] bi qasê 60 mêtreyan bilind bibe. Her wiha Antarktîka xwediyê rekora germahiya herî nizm a pîvandî yê li ser rûyê [[Dinya (gerstêrk)|Erdê]] ye ku nizmahiya germahiya bi qasê −89.2 °C hatiye pîvandin. Germahiya herêmên peravê di havînê de dikare bi qasê 10 °C bilind bibe. Cureyên xwemaliyên ajalan kêzik, nematod, pengûen, fok û tardigrad in. Li cihên ku nebat lê hene, bi piranî bi awayê liken an kevzê ye. Refên qeşayê yên Antarktîkayê dibe ku cara yekem di sala 1820an de, di dema sefereke rûsî de ku ji aliyê Fabian Gottlieb von Bellingshausen û Mikhail Lazarev ve hatibû birêvebirin, hatine dîtin. Di dehsalên piştê seferên wan, di seferên fransî, amerîkî û brîtanî de li parzemînê lêkolînên zêdetir hatine kirin. Yekem derketina piştrastkirî ya Antarktîkayê ji aliyê tîmeke norwêcî ve di sala 1895an de pêk hatiye. Di destpêka sedsala 20an de, çend seferên navxwe yên parzemînê çêbûne. Lêkolînerên brîtanî Douglas Mawson, Edgeworth David û Alistair Mackay yekem kes bûn ku di sala 1909an de gihîştine [[Cemsera Başûr]] a manyetîkî û cemsera başûr a erdnîgarî jî yekem car di sala 1911an de lêkolînerê norwêcî Roald Amundsen gihiştiye cemserê. Ji aliyê îdarî ve Antarktîka ji aliyê nêzîkê 30 welatan ve tê birêvebirin ku hemî jî endamên sîstema peymana Antarktîkayê ya sala 1959an in. Li gorî şertên peymanê, çalakiyên leşkerî, kolandinên kanên madenê, teqînên nukleerî û avêtina bermayiyên nukleerî li Antarktîkayê qedexe ne. Geştiyarî, masîgirtin û lêkolîn çalakiyên sereke yên mirovan li Antarktîkayê û li derdora Antarktîkayê hene. Di mehên havînê de nêzîkê 5.000 kes li stasyonên lêkolînê dimînin û ev hejmar di mehên zivistanê de dadikeve 1.000 kesan. Her çiqas parzemîn dûr be jî, çalakiyên mirovan bi rêya qirêjî, guherîna avhewayê û bi rêya tenikbûna [[tebeqeya ozonê]] bandoreke neyînî li ser Antarktîkayê dihêle. Helîna qata qeşayê ya [[Antarktîkaya Rojava]] ya ku potansiyeleke nearam e, di pêşbîniyên bilindbûna [[asta deryayê]] yên di asta sedsalê de bûye sedema nezelaliyeke herî mezin û heman helîn bandorê li ser serûbinkirina gera [[Okyanûsa Başûr]] jî dike ku di dawiyê de dikare bibe sedema bandorên girîng li ser avhewaya [[Nîvkada Başûr]] û hilberîna Okyanûsa Başûr. == Etîmolojî == [[Wêne:1657 map Polus Antarcticus.jpg|thumb|Nexşeya cemserî ya herî başûrê Dinyayê]] Navê ku ji parzemînê hatiye dayîn ji peyva antarktîka hatiye ku ji peyva fransî ya navîn ''antartique'' an ''antarctique'' ('li hemberî Arktîkê') û piştre ji peyva latînî ''antarcticus'' ('li hemberî bakur') hatiye. Navê Antarktîkus ji peyvên yewnanî ἀντι- ('dij-') û ἀρκτικός (arktikos, 'ya hirçê [Ursa Major], bakur') hatiye.<ref name=":0">{{Cite book |sernav=Lettinck 2021, p. 158.}}</ref> Fîlozofê yewnanî Arîstoteles li dora 350 {{bz}} de di ''Meteorolojiyê'' de li ser "herêma Antarktîkê" nivîsandiye. Li gorî raporê, erdnîgarnasê yewnanî Marinusê ji Tîrusê ev nav di nexşeya xwe ya cîhanê ya sedsala duyem a {{pz}} de ku niha winda bûye, bi kar aniye. Nivîskarên romayî Gaius Julius Hyginus û Apuleius ji bo cemsera başûr navê yewnanî yê latînîkirî polus antarcticus bi kar anîne ku ji wir peyva fransî ya kevin ''pole antartike'' (nûjen ''pôle antarctique'')<ref>{{Cite book |sernav=Hyginus 1992, p. 176.}}</ref> ku di sala 1270an de hatiye piştrastkirin û ji wir jî peyva îngilîziya navîn pol antartik ku cara yekem di lêkolîneke ji aliyê nivîskarê îngilîzî Geoffrey Chaucer ve hatiye nivîsandin, hatiye wergirtin.<ref name=":0" /> Ramanên ewropî yên di derbarê hebûna Terra Australis ku parzemîneke berfirehê li başûrê dûr ê cîhanê ye ku ji bo hevsengî kirina axên bakurê [[Ewropa]], [[Asya]] û [[Afrîkaya Bakur]] pêk tîne, wekê têgeheke rewşenbîrî, ji kevnariya klasîk ve hebû. Ji ber vê yekê ''Terra Australis'' navê ku ji bo hemî girseyên bejayî yên hîpotetîk ên ku tê pêşniyar kirin ku li cihê ku niha tê zanîn Antarktîka heye, hatibû bikaranîn.<ref>{{Cite book |sernav=Mericq 1987, pp. 90–91: 'They published maps and charts based on the hypothesis that Tierra del Fuego was the beginning of that Terra Australis. The first person ever to have rights over these lands was Pedro Sancho de la Hoz, who received them through a special decree signed by Emperor Charles V on 24 January 1539.'}}</ref> Îdiaya hebûna axek wisa heta keşfkirina Awistralyayê ku ji aliyê ewropiyan ve hatiye keşfkirin, berdewam kiriye.<ref>{{Cite book |sernav=Scott, Hiatt & McIlroy 2012, pp. 2–3.}}</ref> Di destpêka sedsala 19an de keşifger Matthew Flinders guman li hebûna parzemîneke cuda yê li başûrê Awistralyayê (ku di wê demê wekê New Holland hatiye binavkirin) kiriye û ji ber vê yekê pêşniyar kiriye ku li cihê wê navê "Terra Australis" ji bo [[Awistralya|Awistralyayê]] were bikar anîn.<ref>{{Cite book |sernav=Cawley 2015, p. 130.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=McCrone & McPherson 2009, p. 75.}}</ref> Di sala 1824an de rayedarên kolonyal ên li Sîdneyê bi fermî navê parzemîna New Hollandê wekê Awistralya guhertine û peyva "Terra Australis" wekê referansek ji bo navê Antarktîkayê hiştine. Di dehsalên piştre de, erdnîgaran hevokên wekê "parzemîna Antarktîkayê" bi kar anîne. Wan li cihê vê navê li naveke helbestî geriyane û navên wekê ''Ultima'' û ''Antipodea'' pêşniyar kirine.<ref>{{Cite book |sernav=Cameron-Ash 2018, p. 20.}}</ref> Ji bo binavkirina parzemînê navê Antarktîka di salên 1890î de hatiye pejirandin û bikaranîna yekem ê vê navê ji aliyê kartografê skotlendî John George Bartholomew pêk hatiye.<ref>{{Cite web |url=https://digital.nls.uk/bartholomew/highlights/antarctica.html#:~:text=Edinburgh%20geographer%20and%20mapmaker%20John,since%20the%20first%20century%20AD. |sernav=Highlights from the Bartholomew Archive: The naming of Antarctica}}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Antarctica.svg|thumb|300px|Nexşeyek ku Antarktîkaya Rojhilat li rastê Çiyayên Transantarktîk û Antarktîkaya Rojava li çepê ye, nişan dide.]] Antarktîka ku bi awayekî asîmetrîk li dora cemsera başûr û bi piranî li başûrê çembera Antarktîkayê (ku yek ji pênc çemberên sereke yên firehiyê ye ku nexşeyên cîhanê nîşan didin) cih digire ku ji aliyê [[Okyanûsa Başûr]] ve hatiye dorpêçkirin. Di heman de çem ên avan li Antarktîkayê hene ku çemê herî dirêj ê parzemînê çemê Onyxê ye. Her wiha Antarktîka bi qasê 14,2 milyon km² rûber vedigire ku hema hema du car ji rûbera [[Awistralya|Awistralyayê]] mezintir e ku bi vê rûberê bûye pêncem parzemîna herî mezin ê cîhanê. Xeta perava Antarktîkayê bi qasê 18.000 km dirêj e ku ji sala 1983an vir ve çar celebên peravê li parzemînê hene ku perav ji %44ê peravê ji qeşayên avjenî, ji %38 ji dîwarên qeşayê pêk tê ku li ser keviran dimînin, ji %13 ji deverên qeşayî an jî qiraxa cemedên bilind pêk tê û ji %5ê ji parvên mayî jî ji kevirên vekirî pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |sernav=Antarctica - The World Factbook |malper=www.cia.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en |archive-date=2022-05-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220509192134/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: glaciological and geophysical folio |paşnav=Drewry |pêşnav=D. J. |weşanger=University of Cambridge, Scott Polar Research Institute |tarîx=1983 |isbn=978-0-901021-04-5 |cih=Cambridge}}</ref> Golên ku di binê qeşaya parzemînî de dimînin, bi piranî li geliyên hişk ên McMurdo an jî li gelek oazên cûda çêbûne.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> [[Gola Vostokê]] ku di bin stasyona Vostok a [[Rûsya|Rûsyayê]] de hatiye dîtin, mezintirîn gola binqeşayê ya cîhanê û yek ji mezintirîn golên cîhanê ye. Berê hatiye bawer kirin ku gol bi milyonan salan hatiye girtin lê di roja îro de zanyaran texmîn kirine ku ava golê her 13.000 sal carekê bi helandin û cemidandina hêdî ya qeşayê hatiye guhertin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=David |tarîx=2019-06-27 |sernav=Antarctica |url=https://academic.oup.com/book/62792 |kovar=OUP Academic |ziman=en |doi=10.1093/wentk/9780190641320.001.0001}}</ref> Di mehên havînan de qeşa li qiraxên golan dikare bihele û xendekên şil bi awayekê demkî çêdibin. Di heman demê de li Antarktîkayê hem golên ava şor û hem jî golên ava şirîn hene.<ref name=":1" /> [[Wêne:Mount Vinson from NW at Vinson Plateau by Christian Stangl (flickr).jpg|thumb|Dîmenek ji çiyayê Vînsonê ku li bakurê rojavayê Antarktîkayê ye û bilindeya herî bilind ê Antarktîkayê ye]] Antarktîka ji aliyê Çiyayên Transantarktîk ve hatiye dabeşkirin ku ji erdê Vîktoryayê heta [[Deryaya Rossê]] dirêj dibin ku ev her alî di nav xwe de Antarktîkaya Rojava û Antarktîkaya Rojhilat vedigirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: Earth's Own Ice World |paşnav=Carroll |pêşnav=Michael |weşanger=Springer |tarîx=2018-05-16 |isbn=978-3-319-74623-4 |paşnav2=Lopes |pêşnav2=Rosaly}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ji |pêşnav=Fei |paşnav2=Gao |pêşnav2=Jinyao |paşnav3=Li |pêşnav3=Fei |paşnav4=Shen |pêşnav4=Zhongyan |paşnav5=Zhang |pêşnav5=Qiao |paşnav6=Li |pêşnav6=Yongdong |tarîx=2017-10-16 |sernav=Variations of the effective elastic thickness over the Ross Sea and Transantarctic Mountains and implications for their structure and tectonics |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0040195117302937 |kovar=Tectonophysics |cild=717 |rr=127–138 |doi=10.1016/j.tecto.2017.07.011 |issn=0040-1951}}</ref> Piraniya Antarktîkayê bi tebeqeyên qeşayê ya Antarktîkayê ve hatiye nixumandin ku bi navînî 1,9 km qalindahiya qeşayan hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fretwell |pêşnav=P. |paşnav2=Pritchard |pêşnav2=H. D. |paşnav3=Vaughan |pêşnav3=D. G. |paşnav4=Bamber |pêşnav4=J. L. |paşnav5=Barrand |pêşnav5=N. E. |paşnav6=Bell |pêşnav6=R. |paşnav7=Bianchi |pêşnav7=C. |paşnav8=Bingham |pêşnav8=R. G. |paşnav9=Blankenship |pêşnav9=D. D. |paşnav10=Casassa |pêşnav10=G. |paşnav11=Catania |pêşnav11=G. |paşnav12=Callens |pêşnav12=D. |paşnav13=Conway |pêşnav13=H. |paşnav14=Cook |pêşnav14=A. J. |paşnav15=Corr |pêşnav15=H. F. J. |tarîx=2013-02-28 |sernav=Bedmap2: improved ice bed, surface and thickness datasets for Antarctica |url=https://tc.copernicus.org/articles/7/375/2013/ |kovar=The Cryosphere |ziman=English |weşanger=Copernicus GmbH |cild=7 |hejmar=1 |rr=375–393 |doi=10.5194/tc-7-375-2013 |issn=1994-0416}}</ref> Tebeqeya qeşayê ji xeynî ji xeynî çend oazanên li geliyên hişk ên McMurdo tevahiya parzemînê nixumandine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://antarcticsun.usap.gov/science/4184/ |sernav=The Antarctic Sun: News about Antarctica - The Lost Dry Valleys of the Polar Plateau |malper=antarcticsun.usap.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en |archive-date=2022-01-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220115223943/https://antarcticsun.usap.gov/science/4184/ |url-status=dead }}</ref> Çend çemên qeşayî yên Antarktîkayê ku ber bi refên qeşayî yên Antarktîkayê ve diherikin, pêvajoyeke ku wekê dînamîkên tebeqeyên qeşayê hatine pênasekirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gfdl.noaa.gov/ice-sheet-dynamics/ |sernav=Ice Sheet Dynamics – Geophysical Fluid Dynamics Laboratory |malper=www.gfdl.noaa.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31}}</ref> Antarktîkaya Rojhilat ji Coats Land, Queen Maud Land, Enderby Land, Mac. Robertson Land, Wilkes Land û Victoria Land pêk hatiye. Ji xeynî beşek piçûk, hemî deverên parzemînê di nav nîvkada rojhilat de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctic Climate Evolution |paşnav=Florindo |pêşnav=Fabio |weşanger=Elsevier |tarîx=2008-10-10 |isbn=978-0-08-093161-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yUu-x70CZEcC |paşnav2=Siegert |pêşnav2=Martin}}</ref> Li ser û dora Antarktîkayê gelek girav hene ku piraniya wan giravên volkanîk in û li gorî pîvanên jeolojîk pir ciwan in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://figshare.utas.edu.au/articles/journal_contribution/Origin_and_evolution_of_the_sub-Antarctic_islands_the_foundation/24483391 |sernav=Quilty, Patrick Gerard |malper=figshare.utas.edu.au |roja-gihiştinê=2026-08-31 |doi=10.26749/rstpp.141.1.35}}</ref> Îstîsnayên herî berbiçav giravên [[deşta Kerguelenê]] ne ku girava herî kevin li dora 40 milyon sal berê niha çêbûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Olierook |pêşnav=Hugo K. H. |paşnav2=Jourdan |pêşnav2=Fred |paşnav3=Merle |pêşnav3=Renaud E. |paşnav4=Timms |pêşnav4=Nicholas E. |paşnav5=Kusznir |pêşnav5=Nick |paşnav6=Muhling |pêşnav6=Janet R. |tarîx=2016-04-15 |sernav=Bunbury Basalt: Gondwana breakup products or earliest vestiges of the Kerguelen mantle plume? |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0012821X1630019X |kovar=Earth and Planetary Science Letters |cild=440 |rr=20–32 |doi=10.1016/j.epsl.2016.02.008 |issn=0012-821X}}</ref> Girê Vinson a li çiyayên Ellsworthê bi bilindahiya 4.892 mêtreyê bilindeya herî bilind ê Antarktîkayê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hall Ball Kiwi Mountaineers From Mount Cook To Everest |paşnav=Monteath |pêşnav=Colin |weşanger=Cloudcap |tarîx=1997 |isbn=978-0-938567-42-4 |url=https://www.worldcat.org/title/38585390 |oclc=38585390}}</ref> Çiyayê Erebusa li Girava Rossê volkana herî başûrî ya cîhanê ye û her roj nêzîkê 10 caran diteqe. Xweliya ji teqînên volkanîk 300 kîlometre dûrî kratera volkanîk hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/48987684 |sernav=Antarctica : an encyclopedia from Abbott ice shelf to zooplankton {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en}}</ref> Delîlên hejmareke mezin ji volkanan di bin qeşayê de hene ku ger asta çalakiyê bilind bibe, dibe ku ji bo tebeqeya qeşayê xetereyek çêbike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: Earth's Own Ice World |paşnav=Carroll |pêşnav=Michael |weşanger=Springer |tarîx=2018-05-16 |isbn=978-3-319-74623-4 |paşnav2=Lopes |pêşnav2=Rosaly}}</ref> Qubeya qeşayê ya bi navê Dome Argus li Antarktîkaya Rojhilat e ku bi qasê bilindahiya 4.091 metreyan bilind ew û qada qeşayê ya herî bilind ê Antarktîkayê ye. Ev gir yek ji cihên herî sar û hişk ên cîhanê ye ku germahî ya li vir heya −90 °C ê dadikeve û barîna salane jî bi qasê 1-3 sm ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica And The Arctic Circle, A Geographic Encyclopedia Of The Earth's Polar Regions |tarîx=2014-04-01 |url=http://archive.org/details/antarctica-and-the-arctic-circle-2-volumes-a-geographic-encyclopedia-of-the-earths-polar-regions}}</ref> == Dîroka jeolojîk == Ji dawiya serdema meoproterozoîkê heta serdema kretasyeyê, Antarktîka beşek ji superparzemîna [[Gondwana|Gondwanayê]] bû û parzemîn bi pêvajoya tevgerên Antarktîkaya îro ji ber ku Gondwana hêdî hêdî ji hev perçe bûye, li dora 183 milyon sal berê îro ava bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctic News Clips |weşanger=National Science Foundation |tarîx=1995 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=HcTrAAAAMAAJ&pg=PA109}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> Di demek dirêj a serdema fanerozoyîkê de Antarktîka xwedî avhewayek tropîkal ê nerm bû û ew bi daristanên berfireh nixumandî bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Klages |pêşnav=Johann P. |paşnav2=Salzmann |pêşnav2=Ulrich |paşnav3=Bickert |pêşnav3=Torsten |paşnav4=Hillenbrand |pêşnav4=Claus-Dieter |paşnav5=Gohl |pêşnav5=Karsten |paşnav6=Kuhn |pêşnav6=Gerhard |paşnav7=Bohaty |pêşnav7=Steven M. |paşnav8=Titschack |pêşnav8=Jürgen |paşnav9=Müller |pêşnav9=Juliane |paşnav10=Frederichs |pêşnav10=Thomas |paşnav11=Bauersachs |pêşnav11=Thorsten |paşnav12=Ehrmann |pêşnav12=Werner |paşnav13=van de Flierdt |pêşnav13=Tina |paşnav14=Pereira |pêşnav14=Patric Simões |paşnav15=Larter |pêşnav15=Robert D. |tarîx=2020 |sernav=Temperate rainforests near the South Pole during peak Cretaceous warmth |url=https://www.nature.com/articles/s41586-020-2148-5 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=580 |hejmar=7801 |rr=81–86 |doi=10.1038/s41586-020-2148-5 |issn=1476-4687}}</ref> === Serdema paleozoyîkê (539–252 milyon sal berê) === [[Wêne:Glossopteris sp. (fossil leaf) (Permian; Antarctica) 1 (49063572172) (cropped).jpg|thumb|300px|Ji serdema permeya Antarktîkayê pelgeke ''Glossopteris sp.'' yê]] Germbûna berdewam bûye sedem ku piraniya Gondwanayê ziwa bibe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Vegetation of Antarctica Through Geological Time |paşnav=Cantrill |pêşnav=David J. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012-11-22 |isbn=978-0-521-85598-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=sOGH4xaioRUC |paşnav2=Poole |pêşnav2=Imogen}}</ref> Di serdema triyasiyê de Antarktîka ji aliyê cûreyeke giyayên bi tov (pteridosperms) ve serdest bû ku ji cinsê Dicroidiumê bûn ku wekê daran mezin dibûn. Florayên din ên triasiyê ginkgophytes, sîkadofites, darên konîfer û sphenopsid bûn. Tetrapod (ajaleke çar ling) cara yekem di serdema triyasiya destpêkê de li Antarktîkayê hatine dîtin û fosîlên herî kevn ên naskirî di formasyona fremouw a çiyayên Transantarktîkê de hatine dîtin. Sînapsîd (ku wekê "xijendeyên mîna memikdaran" jî têne zanîn) cureyên wekê Lystrosaurus di nav de hebû û di serdema triyasiya destpêkê de zêde bûn. Nîvgirava Antarktîkayê di serdema jurasiyê de (206 heta 146 milyon sal berê) dest bi avakirina xwe kiriye. Afrîka di serdema jurasiyê li de dora 160 milyon sal berê ji Antarktîkayê dabeş bûye û piştre jî di serdema kretasiya destpêkê de nîvgirava Hindistanê (nêzîkî 125 milyon sal berê) ji heman parzemînan dabeş bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rolland |pêşnav=Yann |paşnav2=Bernet |pêşnav2=Matthias |paşnav3=van der Beek |pêşnav3=Peter |paşnav4=Gautheron |pêşnav4=Cécile |paşnav5=Duclaux |pêşnav5=Guillaume |paşnav6=Bascou |pêşnav6=Jérôme |paşnav7=Balvay |pêşnav7=Mélanie |paşnav8=Héraudet |pêşnav8=Laura |paşnav9=Sue |pêşnav9=Christian |paşnav10=Ménot |pêşnav10=René-Pierre |tarîx=2019-01-15 |sernav=Late Paleozoic Ice Age glaciers shaped East Antarctica landscape |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0012821X18306460 |kovar=Earth and Planetary Science Letters |cild=506 |rr=123–133 |doi=10.1016/j.epsl.2018.10.044 |issn=0012-821X}}</ref> Piştê kêmbûna qeşayê di nîvê duyem ê serdema permiyana destpêkê de, erd ji aliyê glossopterids (komeke nebatan a tovkirî ya nemabûyî ya bê xizmên zindî) ve serdest bû ku nebata herî berbiçav Glossopteris bû ku dareke wekê ku di axên tijî av de şîn dibe, hatiye şîrove kirin ku depoyên komirê yên berfireh çêkirine. Nebatên din ên ku di dema Permiyeyê de li Antarktîkayê hatine dîtin ''Cordaitales'', ''sphenopsids'', ''ferns'' û ''lycophytes'' in.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Vegetation of Antarctica Through Geological Time |paşnav=Cantrill |pêşnav=David J. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012-11-22 |isbn=978-0-521-85598-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=sOGH4xaioRUC |paşnav2=Poole |pêşnav2=Imogen}}</ref> Di dawiya serdema permiyeyê de avhewa li ser piraniya [[Gondwana|Gondwanayê]] hişktir û germtir bûye û ekosîstemên daristanên ''glossopteridan'' wekê beşek ji bûyera tunebûna permî-triyasî hilweşiyane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Past Antarctica: Paleoclimatology and Climate Change |paşnav=Franganillo |pêşnav=Marc Oliva i |weşanger=Elsevier Science & Technology |tarîx=2020 |isbn=978-0-12-817925-3 |paşnav2=Fernandez |pêşnav2=Jesus Ruiz}}</ref> Di serdema paleozoyîkê de ti delîl tinene ku nîşan bide ka tetrapod li Antarktîkê jiyane an na.<ref name=":2">{{Cite web |url=https://pubs.usgs.gov/of/2007/1047/ea/of2007-1047ea047.pdf |sernav=Collinson, James; William R., Hammer (2007). Migration of Triassic tetrapods to Antarctica (PDF). 10th International Symposium on Antarctic Earth Sciences.}}</ref> === Serdema mezozoîkê (252–66 milyon sal berê) === Germbûna berdewam piraniya Gondwanayê zuwa kiriye. Di serdema triyasiyê de, Antarktîka ji aliyê fernên tovkirî (pteridosperms) ve serdest bû ku beşek cinsê dicroidium bûn ku wekê daran mezin dibûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Icehouse to hothouse: floral turnover, the Permian–Triassic crisis and Triassic vegetation |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012 |rr=105–160 |isbn=978-0-521-85598-3 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Cantrill |pêşnavê-edîtor=David J. |url=https://www.cambridge.org/core/books/vegetation-of-antarctica-through-geological-time/icehouse-to-hothouse-floral-turnover-the-permiantriassic-crisis-and-triassic-vegetation/2A62935F027160A42A76FDD1199FA5C3 |paşnavê-edîtor2=Poole |pêşnavê-edîtor2=Imogen |doi=10.1017/CBO9781139024990.004}}</ref> Florayên din ên serdema triyasiyê ginkgophytes, sîkadofît, konîfer û sphenopsîdan bûn. Tetrapod cara yekem di serdema triyasiya destpêkê de li Antarktîkayê hatine dîtin û fosîlên herî kevn ên naskirî di formasyona fremouw a [[Rêzeçiyayên Transantarktîk|çiyayên Transantarktîkê]] de hatin dîtin.<ref name=":2" /> Sînapsîd (ku wekî "xijendeyên mîna memikan" jî têne zanîn) cureyên wek ''Lystrosaurus'' vedihewîne û di serdema triyasiya destpêkê de gelek zêdetir bûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Early Evolutionary History of the Synapsida |paşnav=Kammerer |pêşnav=Christian F. |weşanger=Springer London, Limited |tarîx=2013 |isbn=978-94-007-6841-3 |paşnav2=Angielczyk |pêşnav2=Kenneth D. |paşnav3=Fröbisch |pêşnav3=Jörg}}</ref> Nîvgirava Antarktîkayê di serdema jurasiyê de (206 heta 146 milyon sal berê) dest bi avakirina xwe kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Birkenmajer |pêşnav=K. |tarîx=1994 |sernav=Evolution of the Pacific margin of the northern Antarctic Peninsula: an overview |url=https://link.springer.com/10.1007/BF00210547 |kovar=Geologische Rundschau |ziman=en |cild=83 |hejmar=2 |rr=309–321 |doi=10.1007/BF00210547 |issn=0016-7835}}</ref> Afrîka di serdema jurayê de li dora 160 milyon sal berê ji Antarktîkayê dabeş bûye û piştre di derdema kretasye ya destpêkê de (dora 125 milyon sal berê) [[nîvgirava Hindistanê]] ji hev dabeş bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Gaina |pêşnav=Carmen |paşnav2=Müller |pêşnav2=R. Dietmar |paşnav3=Brown |pêşnav3=Belinda |paşnav4=Ishihara |pêşnav4=Takemi |paşnav5=Ivanov |pêşnav5=Sergey |tarîx=2007-07-01 |sernav=Breakup and early seafloor spreading between India and Antarctica |url=https://doi.org/10.1111/j.1365-246X.2007.03450.x |kovar=Geophysical Journal International |cild=170 |hejmar=1 |rr=151–169 |doi=10.1111/j.1365-246X.2007.03450.x |issn=0956-540X}}</ref> Darên ginkgo, konîfer, Bennettitale, nebatên poçikê hespan, fern û sikad di wê demê de pir bûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Vegetation of Antarctica Through Geological Time |paşnav=Cantrill |pêşnav=David J. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012-11-22 |isbn=978-0-521-85598-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=sOGH4xaioRUC |paşnav2=Poole |pêşnav2=Imogen}}</ref> Nêzîkê 80 milyon sal berê nebatên kulîlkdar bûne komên nebatan ên herî cihêreng ên li ser parzemînê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Barreda |pêşnav=Viviana D. |paşnav2=Palazzesi |pêşnav2=Luis |paşnav3=Olivero |pêşnav3=Eduardo B. |tarîx=2019 |sernav=When flowering plants ruled Antarctica: evidence from Cretaceous pollen grains |url=https://nph.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/nph.15823 |kovar=New Phytologist |ziman=en |cild=223 |hejmar=2 |rr=1023–1030 |doi=10.1111/nph.15823 |issn=0028-646X}}</ref> Her çiqas darên behîvê yên başûr (Nothofagus) ber bi dawiya kretasyeyê ve berbiçav bin jî li Antarktîkaya Rojava daristanên pelderzî di seranserê serdema kretasyeyê de (146–66 milyon sal berê) de serdest bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Crame |pêşnav=J. A. |tarîx=1989 |sernav=Origins and evolution of the Antarctic biota: an introduction |url=https://www.lyellcollection.org/doi/10.1144/GSL.SP.1989.047.01.01 |kovar=Geological Society, London, Special Publications |ziman=en |cild=47 |hejmar=1 |rr=1–8 |doi=10.1144/GSL.SP.1989.047.01.01 |issn=0305-8719}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the Antarctic |paşnav=Riffenburgh |pêşnav=Beau |weşanger=Routledge |tarîx=2006-10-25 |isbn=978-1-135-87866-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_mUPEAAAQBAJ}}</ref> Her çiqas tenê çend cinsên dînezorên Antarktîkayê (Cryolophosaurus û Glacialisaurus, ji Formasyona Hanson a serdema jurasiya destpêka çiyayên Transantarktîkê<ref>{{Cite web |url=http://www.app.pan.pl/archive/published/app52/app52-657.pdf |sernav=Anatomy of a basal sauropodomorph dinosaur from the Early Jurassic Hanson Formation of Antarctica}}</ref> û Antarctopelta, Trinisaura, Morrosaurus û Imperobator ji kretasya dereng a nîvgirava Antarktîkayê) hatine vegotin, Ammonît li deryayên li derdora Antarktîkayê pir belav bûn û dînezor jî hebûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Coria |pêşnav=Rodolfo A. |paşnav2=Moly |pêşnav2=Juan J. |paşnav3=Reguero |pêşnav3=Marcelo |paşnav4=Santillana |pêşnav4=Sergio |paşnav5=Marenssi |pêşnav5=Sergio |tarîx=2013-04-01 |sernav=A new ornithopod (Dinosauria; Ornithischia) from Antarctica |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0195667112001784 |kovar=Cretaceous Research |cild=41 |rr=186–193 |doi=10.1016/j.cretres.2012.12.004 |issn=0195-6671}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rozadilla |pêşnav=Sebastián |paşnav2=Agnolin |pêşnav2=Federico L. |paşnav3=Novas |pêşnav3=Fernando E. |paşnav4=Aranciaga Rolando |pêşnav4=Alexis M. |paşnav5=Motta |pêşnav5=Matías J. |paşnav6=Lirio |pêşnav6=Juan M. |paşnav7=Isasi |pêşnav7=Marcelo P. |tarîx=2016-01-01 |sernav=A new ornithopod (Dinosauria, Ornithischia) from the Upper Cretaceous of Antarctica and its palaeobiogeographical implications |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0195667115300677 |kovar=Cretaceous Research |cild=57 |rr=311–324 |doi=10.1016/j.cretres.2015.09.009 |issn=0195-6671}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ely |pêşnav=Ricardo C. |paşnav2=Case |pêşnav2=Judd A. |tarîx=2019-09-01 |sernav=Phylogeny of a new gigantic paravian (Theropoda; Coelurosauria; Maniraptora) from the Upper Cretaceous of James Ross Island, Antarctica |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0195667118300120 |kovar=Cretaceous Research |cild=101 |rr=1–16 |doi=10.1016/j.cretres.2019.04.003 |issn=0195-6671}}</ref> === Serdema senozoyîkê (66–10 milyon sal berê) === [[Wêne:Eocene-Paleocene-circumpolar.svg|thumb|Pêkhatina herika çerxa derdorî ya Antarktîkayê ji perçebûna dawî ya pira bejahî ya Antarktîkayê]] Di destpêka serdema paleojenê de girêdana pira bejahî ya pira Antarktîkayê, Antartîkayê bi Amerîkaya Başûr û her wiha bi başûrê rojhilatê Awistralyayê ve berdewam kiriye. Fauna ji formasyona La Mesetaya li nîvgirava Antarktîkayê ku dîroka wê vedigere serdema eosenê, pir dişibihe faunayên wekhev ên Amerîkaya Başûr ku ajalên wekê ajalên bi kîsik (marsupials), xenarthran, lîtoptern û ungulatesê bi sim û her wiha gondwanatheres û dibe ku meridiolestidans hebûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=History of Terrestrial Mammals in South America: How South American Mammalian Fauna Changed from the Mesozoic to Recent Times |paşnav=Defler |pêşnav=Thomas |weşanger=Springer |tarîx=2018-12-19 |isbn=978-3-319-98449-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-HWADwAAQBAJ}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Gelfo |pêşnav=Javier N. |paşnav2=Goin |pêşnav2=Francisco |paşnav3=Bauzá |pêşnav3=Nicolá |paşnav4=Reguero |pêşnav4=Marcelo |tarîx=2019-09-01 |sernav=The fossil record of Antarctic land mammals: commented review and hypotheses for future research |url=https://www.researchgate.net/publication/337086325_The_fossil_record_of_Antarctic_land_mammals_commented_review_and_hypotheses_for_future_research |kovar=researchgate.net |rr=274–292 |doi=10.13679/j.advps.2019.0021}}</ref> Hatiye texmînkirin ku ajalên bi kîsik di destpêka eosenê de ji Amerîkaya Başûr bi rêya Antarktîkayê belavê Awistralyayê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Eldridge |pêşnav=Mark D B |paşnav2=Beck |pêşnav2=Robin M D |paşnav3=Croft |pêşnav3=Darin A |paşnav4=Travouillon |pêşnav4=Kenny J |paşnav5=Fox |pêşnav5=Barry J |tarîx=2019-05-23 |sernav=An emerging consensus in the evolution, phylogeny, and systematics of marsupials and their fossil relatives (Metatheria) |url=https://doi.org/10.1093/jmammal/gyz018 |kovar=Journal of Mammalogy |cild=100 |hejmar=3 |rr=802–837 |doi=10.1093/jmammal/gyz018 |issn=0022-2372}}</ref> Nêzîkê 53 milyon sal berê Awistralya û Gîneya Nû ji Antarktîkayê veqetiyane û deriyê Tazmanyayê vebûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ball |pêşnav=Philip |paşnav2=Eagles |pêşnav2=Graeme |paşnav3=Ebinger |pêşnav3=Cynthia |paşnav4=McClay |pêşnav4=Ken |paşnav5=Totterdell |pêşnav5=Jennifer |tarîx=2013 |sernav=The spatial and temporal evolution of strain during the separation of Australia and Antarctica |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/ggge.20160 |kovar=Geochemistry, Geophysics, Geosystems |ziman=en |cild=14 |hejmar=8 |rr=2771–2799 |doi=10.1002/ggge.20160 |issn=1525-2027}}</ref> Modelên erdnîgariya Antarktîkayê nîşan didin ku ev herikîn û her wiha çerxa paşvegerê ya xwedî kirinê ji ber kêmbûna asta CO₂yê çêbûye û bûye sedema afirandina qeşayên piçûk û qeşayên mayînde yên cemserî.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=England |pêşnav=Matthew H. |paşnav2=Hutchinson |pêşnav2=David K. |paşnav3=Santoso |pêşnav3=Agus |paşnav4=Sijp |pêşnav4=Willem P. |tarîx=2017-08-01 |sernav=Ice–Atmosphere Feedbacks Dominate the Response of the Climate System to Drake Passage Closure |url=https://journals.ametsoc.org/view/journals/clim/30/15/jcli-d-15-0554.1.xml |kovar=Journal of Climate |cild=30 |hejmar=15 |rr=5775–5790 |doi=10.1175/JCLI-D-15-0554.1 |issn=0894-8755}}</ref> Her ku asta CO₂yê zêdetir kêm bûye, qeşayê dest bi berfirehbûneke bilez kiriye û cihê daristanên ku heta wê demê Antarktîkayê vedişartin girtiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=DeConto |pêşnav=Robert M. |paşnav2=Pollard |pêşnav2=David |tarîx=2003 |sernav=Rapid Cenozoic glaciation of Antarctica induced by declining atmospheric CO2 |url=https://www.nature.com/articles/nature01290 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=421 |hejmar=6920 |rr=245–249 |doi=10.1038/nature01290 |issn=1476-4687}}</ref> Ekosîstemên tundrayê li Antarktîkayê heta 14 û 10 milyon sal berê niha hebûna xwe berdewam kirine û piştre sarbûna zêdetir bûye sedema tunekirina van tundrayan.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ashworth |pêşnav=Allan C. |paşnav2=Erwin |pêşnav2=Terry L. |tarîx=2016 |sernav=Antarctotrechus balli sp. n. (Carabidae, Trechini): the first ground beetle from Antarctica |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5126512/ |kovar=ZooKeys |hejmar=635 |rr=109–122 |doi=10.3897/zookeys.635.10535 |issn=1313-2989 |pmc=5126512 |pmid=27917060}}</ref> === Serdema hemdem === Her çiqas jeolojiya Antarktîkayê bi piranî ji aliyê qeşaya parzemînî ve hatibe veşartin jî, parzemîn dikare bi teknîkên wekê ji hestkirina ji dûr ve, radara ku di bin erdê de derbas dibe û wêneyên satelîtê werin lêkolîn kirin. Ji aliyê jeolojîk ve, Antarktîkaya Rojava pir dişibihe Andên Amerîkaya Başûr. Nîvgirava Antarktîkayê bi bilindbûna jeolojîk û veguherîna sedîmentên binê deryayê ku veguheriye kevirên metamorfîk, çêbûye. Antarktîkaya Rojava bi yekbûna çend plakayên parzemînî çêbûye ku di encamê de hejmarek rêzeçiyayên li herêmê çêbûne ku rêzeçiyayên herî berbiçav çiyayên Ellsworthê bûn. Hebûna sîstema rift a Antarktîkaya Rojava bûye sedema volkanîzma li ser sinorê di navbera Antarktîkaya Rojava û Rojhilat de û her wiha bûye sedema çêbûna çiyayên Transantarktîkê. Antarktîka Rojhilat ji aliyê jeolojîk ve devereke pirreng e. Avabûna Antarktîka Rojhilat di serdema arkeyî (4.000 –2.500 milyon sal berê) de dest pê kiriye û di serdema kambriyê de rawestiyaye. Herêm li ser kratoneke kevirî hatiye avakirin ku bingeha mertala prekambriyê ava kiriye. Li ser bingehê komir û kevirên qûmê, kevirên kilsinî û şêl hene ku di serdemên devonî û jurasiyê de hatine danîn ku çiyayên Transantarktîkê çêbikin. Li deverên peravê çiyayên wekê rêzeçiyayê Shackletonê û Vîktorya Land û hinek şikestekên tektonîk çêbûne. Komir cara yekem li Antarktîkayê li nêzîkê çiyayên Beardmoreyê ji aliyê Frank Wild ve di sefera Nimrod de di sala 1907an de hatiye tomar kirin û tê zanîn ku komirê pileya nizm li gelek deverên çiyayên Transantarktîkê heye. Çiyayên prens Charles depoyên hesinê vedihewînin û li Deryaya Rossê jî qadên neftê û gaza xwezayî hene. == Avhewa == {{multiple image | direction = vertical | total_width = 300 | header = | footer = | image1 = Fryxellsee Opt.jpg | alt1 = | caption1 = Qeşaya şîn ku gola Fryxell a li çiyayên Transantarktîkê nixumandiye | image2 = AntarcticaSummer.jpg | alt2 = | caption2 = Di meha kanûna sala 2006an de şert û mercên nerm ê li nêzîkê peravê }} Antarktîka parzemîna herî sar, parzemîna herî bi bahoz û parzemîna herî hişk ê Dinyayê ye. Li nêzîkê peravên parzemînê, germahî di havînê de dikare ji 10 °C ê derbas bibe û di mehên zivistanê de heya -40 °C dadikeve. Li ser deverên bilind ên navendî, germahî di mehên havînê de dikare heya -30 °C dakeve û di mehên zivistanê de jî germahiya heman deverê heya -80 °C ê dadikeve. Germahiya hewayê ya xwezayî ya herî nizm a ku li ser Erdê hatiye tomarkirin di 21ê tîrmeha sala 1983an de li stasyona Vostok a Rûsyayê li Antarktîkayê bi qasê -89.2 °C hatiye tomarkirin. Di sala 2010an de bi rêya satelîta germahiyeke hewayê germahiya parzemînê bi qasê −94.7 °C hatiye tomar kirin lêbelê dibe ku ji ev rêje ji sermaya li ser rûyê erdê bi bandor bûye ku li bilindahiya 2 mêtre li jorê rûyê erdê nehatiye tomar kirin ku ji bo tomarên fermî yên germahiya hewayê tê xwestin. Ji ber ku piraniya Antarktîkayê ji asta deryayê ji 3.000 mêtre bilindtir e, Antarktîka ji herêma Arktîkê sartir e. Germahiya Okyanûsa Arktîkê bi rêya qeşaya deryayê ya Arktîkê ber bi parzemînê ve hatiye veguhastin û bi awayê hewaya li herêma Arktîkê nerm dibe. Antarktîka çoleke cemserî ye ku barîna parzemînê kêm e. Parzemîn salane bi navînî nêzîkê 150 mm av werdigire ku bi piranî bi awayê şilopeyê ye. Deverên navxweyî hişktir e û di tevahiya salê herî zêde bi qasê 50 mm baran werdigire lê herêmên peravê bi gelemperî ji 200 mm zêdetir baran werdigirin. Li çend deverên qeşaya şîn, ba û sublîmasyon ji berfa ku dibare zêdetir berfê radike. Li geliyên hişk, heman bandor li ser bingehek kevirî çêdibe ku dibe sedema jîngeheke bêber û hişk. === Cudahiyên herêmî === Antarktîkaya Rojhilat ji ber bilindahiya xwe ya bilind ve ji Antarktîkaya Rojava sartir e. Eniyên hewayê bi zêde derbasê deverên navendî yên parzemînê nabin ku ev jî dibe sedem ku navenda parzemînê sar û hişk bimînin û dibe sedema ku bayên deverê bi leza nerm bimînin. Barîna berfa li beşa perava Antarktîkayê barîneke pir gelemperî ye ku li wir di nav 48 demjimêran de berf dikare bi qasê 1.22 mêtreyê bibare. Li qiraxa parzemînê, bayên katabatîk ên bihêz ên ji platoya cemserî pir caran bi hêza bahozê çêdibin. Di mehên havînê de ji ber ku her roj 24 demjimêrên tîrêjên rojê li wir tên wergirtin, li Cemsera Başûr ji ekvatorê zêdetir tîrêjên rojê digihîjin rûyê erdê. === Guherîna avhewayê === Tevê devera xwe yê îzolekirî, Antarktîka di dehsalên dawî de ji ber belavbûna gazên serayê, germ bûye û hinek ji beşên qeşayên xwe winda kiriye. Antarktîkaya Rojava ji sala 1950an heta sala 2000an di heyamên dehsalan de ji 0,1 °C zêdetir germ bûye û nîvgirava Antarktîkayê ya ku li ber çavan e ji nîvê sedsala 20an vir ve bi qasê 3 °C germ bûye. Antarktîkaya Rojhilat ku li gorî Antarktîkaya Rojava sar e û avhewaya deverê sekan (stabîl) heta salên 2000î germahî nîşan nedaye. Li dora Antarktîkayê, Okyanûsa Başûr ji her okyanûseke din zêdetir germahiya okyanûsê kişandiye û li kûrahiyên bi qasê 2.000 mêtreyan germbûneke berbiçav çêbûye. Li dora Antarktîka Rojava, okyanûs ji sala 1955an vir ve bi qasê 1 °C germ bûye. Germbûna Okyanûsa Başûr a li dora Antarktîkayê bûye sedema qelsbûn an jî hilweşîna refikên qeşayên ku li derveyî qeşayan digeriyan û hevsengiya wan pêk dianiyan. Her çiqas perê qeşayên Antarktîkaya Rojhilat ku berdewam dike ku li hundirê welêt qeşayê zêde bike jî gelek cemedên peravê giraniya xwe winda dikin û paşve dikişin ku ev jî dibe sedema windabûna giştî ya qeşayên li seranserê Antarktîkayê. Hatiye payîn ku heta sala 2100an ku windabûna qeşaya li Antarktîkayê bi qasê 11 santî metreyan bilindbûna asta deryayê ya gerdûnî zêde bike. Bi germbûna zêdetir re îhtimala bêîstîqrariyê pir zêdetir dibe û dikare bilindbûna asta deryayê ya gerdûnî ya sedsala 21ê du caran zêdetir bike. Ava heliyayî ya nû ya ji qeşayê ava binê Antarktîkayê ya şor firk dike û şaneya jêrîn a gera serûbinkirina Okyanûsa Başûr (SOOC) qels dike. Her çiqas bandorên tevahî tê payîn ku di nav çend sedsalan de çêbibin jî, li gorî hinek lêkolînan, hilweşîna tevahî ya SOOCê dikare di navbera 1.7 °C û 3 °C germbûna gerdûnî de çêbike. Ev barîna kêm ê li nîvkada başûr û barîna zêde yê li nîvkada bakur, dibe sedema kêmbûna masîgirî ya li Okyanûsa başûr û hilweşîna potansiyel a hinek ekosîstemên deryayî vedigire. Her çiqas gelek cureyên Antarktîkayê nehatibin keşifkirin jî, zêdebûna flora Antarktîkayê ya belgekirî heye û ji u bo parastina jîngeheke guncavê faunayên mezin ên wekê pengûenan zehmetî hene. Helandina erdên cemed girtî dibe ku ji bo erdên bê cemed bibe sedema gazên serayê û qirêjiya cemedgirtî ya berê ku bi helandinê re derdikeve holê. Germbûna Antarktîkayê û guhertinên têkildar di gera Okyanûsa Başûr de dikarin bandorê li şêwazên avhewayê yên li hinek deverên Afrîkayê jî bikin ku dikare bandor li barîna herêmî û guherîna germahiyê bike. Ji ber ku germahiya gerdûnî li dora 3°C zêde bûye, deverên xeternak ên wekê Hewza Wilkes û Hewza Aurora dibe ku di nav 2.000 salan de bimînin di bin avê de û dibe ku li van deveran bilindbûna asta deryayê bigihîje 6,4 metreyan. Ger germahî ji asta sala 2020an 2 °C kêmtir nebe, ihtimal heye ku qata qeşayê ya Antarktîkaya Rojava bi tevahî bihele. Hatiye payîn ku windabûna vê qata qeşayê heye bi tevahî ji holê rabe ev pêvajo bi qasê 500 û 13.000 sal berxwe bide. Ger qeşaya bilind hilweşe dibe ku asta deryayê bi qasê 3,3 mêtre bilind bibe û bi helandina qeşayên li ser çiyayan qeşayên bilind jî dibe ku asta deryayê bi qasê 4,3 metreyan bilind bike. Qata qeşaya Antarktîkaya Rojhilat ku li gorî deverên qeşayî yên din gelek aram e tenê dikare bi qasê 0,5 mête heta 0,9 mêtreyê asta deryayê bilind bike ku ev jî beşek piçûk ê ji bilind bûna 53,3 mêtreyan e ku di tevahiya helandina qata qeşayê de pêk tê. === Tenikbûna tebeqeya ozonê === Zanyaran ji salên 1970an vir ve li ser qata ozona di atmosfera li jor ê Antarktîkayê lêkolîn dikin. Di sala 1985an de zanyarên brîtanî li ser daneyên ku wan li stasyona lêkolîn a Halley ya li ser çemê cemeda Brunt berhev kiribûn dixebitin, wan qadeke mezin a bi rêjeya ozonê ya nizm li ser Antarktîkayê keşiv kirine. 'Qula tebeqeya ozonê' hema hema tevahiya parzemînê vedigire û di meha îlona sala 2006an de gihîştiye asta xwe ya herî mezin ku bûyera herî dirêj a mayînde ye, di sala 2020an de pêk hatiye. Ev tenikbûna tebeqeya ozonê ji ber belavbûna klorofluorokarbon û halonên di atmosferê de çêdibe ku ev made tebeqeya ozonê bi gazên din perçe dikin. Şert û mercên pir sar ên Antarktîkayê bûne sedem ku ewrên stratosferîk ên cemserî çêbibin. Ewr wekê katalîzator ji bo reaksiyonên kîmyewî tevdigerin ku di dawiyê de dibin sedema hilweşîna ozonê. Protokola Montreal a sala 1987an belavbûna madeyên ku ozonê kêm dikin sinordar kiriye. Tê pêşbînîkirin ku qula ozon an li jor ê Antarktîkayê hêdî hêdî winda bibe ku heta salên 2060î.tê payîn ku asta ozonê vegere nirxên ku herî dawî ya ku di salên 1980î de hatine tomarkirin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commons|Antarctica|Antarktîka}} {{Parzemîn}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Antarktîka| ]] [[Kategorî:Cîhan]] [[Kategorî:Parzemîn]] a08717hvuviwe6j4474l8j4sif8hclf 2090517 2090514 2026-09-02T08:36:48Z Penaber49 39672 2090517 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdanka giştî}} '''Antarktîka'''<ref>{{Îzolî, 2007|r=1138|jêgirtin=Antarktîka}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ferhenga Erdnîgarîyê (Coğrafya)|Ferhenga Erdnîgarîyê]]|paşnav=Önen|pêşnav=Abdurrahman |weşanger=Stembol: Doz|sal=2008|rûpel=36}}</ref> yan jî '''Antarktîk'''{{Çavk}} ({{Bi-la|Antarctica}}) yek ji [[parzemîn]]ên cîhanê ye ku parzemîna herî başûr ê dinyayê û parzemîna herî kêm nifûs a cîhanê ye. Parzemîn bi tevahî li başûrê çembera Antarktîkayê ye û ji aliyê [[Okyanûsa Başûr]] (ku wekê Okyanûsa Antarktîkayê jî tê zanîn) ve hatiye dorpêçkirin ku [[Cemsera Başûr]] a erdnîgarî vedihewîne. Di heman demê de Antarktîka pêncem parzemîna herî mezin ê cîhanê ye ku bi qasê ji %40 ji [[Ewropa|Ewropayê]] mezintir e û rûbera parzemînê bi qasê 14.200.000 km² rûerd (an rûqeşa) vegirtiye. Piraniya Antarktîkayê bi qata qeşayê ya Antarktîkayê ve hatiye nixumandin ku qalindahiya navînî ya qeşayê bi qasê 1,9 km ye. Antarktîka bi navînî parzemîna herî sar, herî hişke û parzemîna herî bi ba û bahoz ê cîhanê ye û parzemîn ji asta deryayê xwedî bilindahiyeke navînî ye. Antarktîka bi piranî ji çoleke cemserî pêk hatiye ku barîna salane li peravê zêdetirî 200 mm ye û berf û barana li hundirê parzemînê gelek kêm e. Qeşayên parzemîn di warê ava şîrîn de gelek dewlemend e ku nêzîkê ji %70ê rezervên ava şirîn ên cîhanê li Antarktîkayê cemedgirtî ye. Hatiye payîn ger ku qeşaya Antarktîkayê bihele, dê asta deryayê ya [[Cîhan|cîhanê]] bi qasê 60 mêtreyan bilind bibe. Her wiha Antarktîka xwediyê rekora germahiya herî nizm a pîvandî yê li ser rûyê [[Dinya (gerstêrk)|Erdê]] ye ku nizmahiya germahiya bi qasê −89.2 °C hatiye pîvandin. Germahiya herêmên peravê di havînê de dikare bi qasê 10 °C bilind bibe. Cureyên xwemaliyên ajalan kêzik, nematod, pengûen, fok û tardigrad in. Li cihên ku nebat lê hene, bi piranî bi awayê liken an kevzê ye. Refên qeşayê yên Antarktîkayê dibe ku cara yekem di sala 1820an de, di dema sefereke rûsî de ku ji aliyê Fabian Gottlieb von Bellingshausen û Mikhail Lazarev ve hatibû birêvebirin, hatine dîtin. Di dehsalên piştê seferên wan, di seferên fransî, amerîkî û brîtanî de li parzemînê lêkolînên zêdetir hatine kirin. Yekem derketina piştrastkirî ya Antarktîkayê ji aliyê tîmeke norwêcî ve di sala 1895an de pêk hatiye. Di destpêka sedsala 20an de, çend seferên navxwe yên parzemînê çêbûne. Lêkolînerên brîtanî Douglas Mawson, Edgeworth David û Alistair Mackay yekem kes bûn ku di sala 1909an de gihîştine [[Cemsera Başûr]] a manyetîkî û cemsera başûr a erdnîgarî jî yekem car di sala 1911an de lêkolînerê norwêcî Roald Amundsen gihiştiye cemserê. Ji aliyê îdarî ve Antarktîka ji aliyê nêzîkê 30 welatan ve tê birêvebirin ku hemî jî endamên sîstema peymana Antarktîkayê ya sala 1959an in. Li gorî şertên peymanê, çalakiyên leşkerî, kolandinên kanên madenê, teqînên nukleerî û avêtina bermayiyên nukleerî li Antarktîkayê qedexe ne. Geştiyarî, masîgirtin û lêkolîn çalakiyên sereke yên mirovan li Antarktîkayê û li derdora Antarktîkayê hene. Di mehên havînê de nêzîkê 5.000 kes li stasyonên lêkolînê dimînin û ev hejmar di mehên zivistanê de dadikeve 1.000 kesan. Her çiqas parzemîn dûr be jî, çalakiyên mirovan bi rêya qirêjî, guherîna avhewayê û bi rêya tenikbûna [[tebeqeya ozonê]] bandoreke neyînî li ser Antarktîkayê dihêle. Helîna qata qeşayê ya [[Antarktîkaya Rojava]] ya ku potansiyeleke nearam e, di pêşbîniyên bilindbûna [[asta deryayê]] yên di asta sedsalê de bûye sedema nezelaliyeke herî mezin û heman helîn bandorê li ser serûbinkirina gera [[Okyanûsa Başûr]] jî dike ku di dawiyê de dikare bibe sedema bandorên girîng li ser avhewaya [[Nîvkada Başûr]] û hilberîna Okyanûsa Başûr. == Etîmolojî == [[Wêne:1657 map Polus Antarcticus.jpg|thumb|Nexşeya cemserî ya herî başûrê Dinyayê]] Navê ku ji parzemînê hatiye dayîn ji peyva antarktîka hatiye ku ji peyva fransî ya navîn ''antartique'' an ''antarctique'' ('li hemberî Arktîkê') û piştre ji peyva latînî ''antarcticus'' ('li hemberî bakur') hatiye. Navê Antarktîkus ji peyvên yewnanî ἀντι- ('dij-') û ἀρκτικός (arktikos, 'ya hirçê [Ursa Major], bakur') hatiye.<ref name=":0">{{Cite book |sernav=Lettinck 2021, p. 158.}}</ref> Fîlozofê yewnanî Arîstoteles li dora 350 {{bz}} de di ''Meteorolojiyê'' de li ser "herêma Antarktîkê" nivîsandiye. Li gorî raporê, erdnîgarnasê yewnanî Marinusê ji Tîrusê ev nav di nexşeya xwe ya cîhanê ya sedsala duyem a {{pz}} de ku niha winda bûye, bi kar aniye. Nivîskarên romayî Gaius Julius Hyginus û Apuleius ji bo cemsera başûr navê yewnanî yê latînîkirî polus antarcticus bi kar anîne ku ji wir peyva fransî ya kevin ''pole antartike'' (nûjen ''pôle antarctique'')<ref>{{Cite book |sernav=Hyginus 1992, p. 176.}}</ref> ku di sala 1270an de hatiye piştrastkirin û ji wir jî peyva îngilîziya navîn pol antartik ku cara yekem di lêkolîneke ji aliyê nivîskarê îngilîzî Geoffrey Chaucer ve hatiye nivîsandin, hatiye wergirtin.<ref name=":0" /> Ramanên ewropî yên di derbarê hebûna Terra Australis ku parzemîneke berfirehê li başûrê dûr ê cîhanê ye ku ji bo hevsengî kirina axên bakurê [[Ewropa]], [[Asya]] û [[Afrîkaya Bakur]] pêk tîne, wekê têgeheke rewşenbîrî, ji kevnariya klasîk ve hebû. Ji ber vê yekê ''Terra Australis'' navê ku ji bo hemî girseyên bejayî yên hîpotetîk ên ku tê pêşniyar kirin ku li cihê ku niha tê zanîn Antarktîka heye, hatibû bikaranîn.<ref>{{Cite book |sernav=Mericq 1987, pp. 90–91: 'They published maps and charts based on the hypothesis that Tierra del Fuego was the beginning of that Terra Australis. The first person ever to have rights over these lands was Pedro Sancho de la Hoz, who received them through a special decree signed by Emperor Charles V on 24 January 1539.'}}</ref> Îdiaya hebûna axek wisa heta keşfkirina Awistralyayê ku ji aliyê ewropiyan ve hatiye keşfkirin, berdewam kiriye.<ref>{{Cite book |sernav=Scott, Hiatt & McIlroy 2012, pp. 2–3.}}</ref> Di destpêka sedsala 19an de keşifger Matthew Flinders guman li hebûna parzemîneke cuda yê li başûrê Awistralyayê (ku di wê demê wekê New Holland hatiye binavkirin) kiriye û ji ber vê yekê pêşniyar kiriye ku li cihê wê navê "Terra Australis" ji bo [[Awistralya|Awistralyayê]] were bikar anîn.<ref>{{Cite book |sernav=Cawley 2015, p. 130.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=McCrone & McPherson 2009, p. 75.}}</ref> Di sala 1824an de rayedarên kolonyal ên li Sîdneyê bi fermî navê parzemîna New Hollandê wekê Awistralya guhertine û peyva "Terra Australis" wekê referansek ji bo navê Antarktîkayê hiştine. Di dehsalên piştre de, erdnîgaran hevokên wekê "parzemîna Antarktîkayê" bi kar anîne. Wan li cihê vê navê li naveke helbestî geriyane û navên wekê ''Ultima'' û ''Antipodea'' pêşniyar kirine.<ref>{{Cite book |sernav=Cameron-Ash 2018, p. 20.}}</ref> Ji bo binavkirina parzemînê navê Antarktîka di salên 1890î de hatiye pejirandin û bikaranîna yekem ê vê navê ji aliyê kartografê skotlendî John George Bartholomew pêk hatiye.<ref>{{Cite web |url=https://digital.nls.uk/bartholomew/highlights/antarctica.html#:~:text=Edinburgh%20geographer%20and%20mapmaker%20John,since%20the%20first%20century%20AD. |sernav=Highlights from the Bartholomew Archive: The naming of Antarctica}}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Antarctica.svg|thumb|300px|Nexşeyek ku Antarktîkaya Rojhilat li rastê Çiyayên Transantarktîk û Antarktîkaya Rojava li çepê ye, nişan dide.]] Antarktîka ku bi awayekî asîmetrîk li dora cemsera başûr û bi piranî li başûrê çembera Antarktîkayê (ku yek ji pênc çemberên sereke yên firehiyê ye ku nexşeyên cîhanê nîşan didin) cih digire ku ji aliyê [[Okyanûsa Başûr]] ve hatiye dorpêçkirin. Di heman de çem ên avan li Antarktîkayê hene ku çemê herî dirêj ê parzemînê çemê Onyxê ye. Her wiha Antarktîka bi qasê 14,2 milyon km² rûber vedigire ku hema hema du car ji rûbera [[Awistralya|Awistralyayê]] mezintir e ku bi vê rûberê bûye pêncem parzemîna herî mezin ê cîhanê. Xeta perava Antarktîkayê bi qasê 18.000 km dirêj e ku ji sala 1983an vir ve çar celebên peravê li parzemînê hene ku perav ji %44ê peravê ji qeşayên avjenî, ji %38 ji dîwarên qeşayê pêk tê ku li ser keviran dimînin, ji %13 ji deverên qeşayî an jî qiraxa cemedên bilind pêk tê û ji %5ê ji parvên mayî jî ji kevirên vekirî pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |sernav=Antarctica - The World Factbook |malper=www.cia.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en |archive-date=2022-05-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220509192134/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: glaciological and geophysical folio |paşnav=Drewry |pêşnav=D. J. |weşanger=University of Cambridge, Scott Polar Research Institute |tarîx=1983 |isbn=978-0-901021-04-5 |cih=Cambridge}}</ref> Golên ku di binê qeşaya parzemînî de dimînin, bi piranî li geliyên hişk ên McMurdo an jî li gelek oazên cûda çêbûne.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> [[Gola Vostokê]] ku di bin stasyona Vostok a [[Rûsya|Rûsyayê]] de hatiye dîtin, mezintirîn gola binqeşayê ya cîhanê û yek ji mezintirîn golên cîhanê ye. Berê hatiye bawer kirin ku gol bi milyonan salan hatiye girtin lê di roja îro de zanyaran texmîn kirine ku ava golê her 13.000 sal carekê bi helandin û cemidandina hêdî ya qeşayê hatiye guhertin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=David |tarîx=2019-06-27 |sernav=Antarctica |url=https://academic.oup.com/book/62792 |kovar=OUP Academic |ziman=en |doi=10.1093/wentk/9780190641320.001.0001}}</ref> Di mehên havînan de qeşa li qiraxên golan dikare bihele û xendekên şil bi awayekê demkî çêdibin. Di heman demê de li Antarktîkayê hem golên ava şor û hem jî golên ava şirîn hene.<ref name=":1" /> [[Wêne:Mount Vinson from NW at Vinson Plateau by Christian Stangl (flickr).jpg|thumb|Dîmenek ji çiyayê Vînsonê ku li bakurê rojavayê Antarktîkayê ye û bilindeya herî bilind ê Antarktîkayê ye]] Antarktîka ji aliyê Çiyayên Transantarktîk ve hatiye dabeşkirin ku ji erdê Vîktoryayê heta [[Deryaya Rossê]] dirêj dibin ku ev her alî di nav xwe de Antarktîkaya Rojava û Antarktîkaya Rojhilat vedigirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: Earth's Own Ice World |paşnav=Carroll |pêşnav=Michael |weşanger=Springer |tarîx=2018-05-16 |isbn=978-3-319-74623-4 |paşnav2=Lopes |pêşnav2=Rosaly}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ji |pêşnav=Fei |paşnav2=Gao |pêşnav2=Jinyao |paşnav3=Li |pêşnav3=Fei |paşnav4=Shen |pêşnav4=Zhongyan |paşnav5=Zhang |pêşnav5=Qiao |paşnav6=Li |pêşnav6=Yongdong |tarîx=2017-10-16 |sernav=Variations of the effective elastic thickness over the Ross Sea and Transantarctic Mountains and implications for their structure and tectonics |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0040195117302937 |kovar=Tectonophysics |cild=717 |rr=127–138 |doi=10.1016/j.tecto.2017.07.011 |issn=0040-1951}}</ref> Piraniya Antarktîkayê bi tebeqeyên qeşayê ya Antarktîkayê ve hatiye nixumandin ku bi navînî 1,9 km qalindahiya qeşayan hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fretwell |pêşnav=P. |paşnav2=Pritchard |pêşnav2=H. D. |paşnav3=Vaughan |pêşnav3=D. G. |paşnav4=Bamber |pêşnav4=J. L. |paşnav5=Barrand |pêşnav5=N. E. |paşnav6=Bell |pêşnav6=R. |paşnav7=Bianchi |pêşnav7=C. |paşnav8=Bingham |pêşnav8=R. G. |paşnav9=Blankenship |pêşnav9=D. D. |paşnav10=Casassa |pêşnav10=G. |paşnav11=Catania |pêşnav11=G. |paşnav12=Callens |pêşnav12=D. |paşnav13=Conway |pêşnav13=H. |paşnav14=Cook |pêşnav14=A. J. |paşnav15=Corr |pêşnav15=H. F. J. |tarîx=2013-02-28 |sernav=Bedmap2: improved ice bed, surface and thickness datasets for Antarctica |url=https://tc.copernicus.org/articles/7/375/2013/ |kovar=The Cryosphere |ziman=English |weşanger=Copernicus GmbH |cild=7 |hejmar=1 |rr=375–393 |doi=10.5194/tc-7-375-2013 |issn=1994-0416}}</ref> Tebeqeya qeşayê ji xeynî ji xeynî çend oazanên li geliyên hişk ên McMurdo tevahiya parzemînê nixumandine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://antarcticsun.usap.gov/science/4184/ |sernav=The Antarctic Sun: News about Antarctica - The Lost Dry Valleys of the Polar Plateau |malper=antarcticsun.usap.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en |archive-date=2022-01-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220115223943/https://antarcticsun.usap.gov/science/4184/ |url-status=dead }}</ref> Çend çemên qeşayî yên Antarktîkayê ku ber bi refên qeşayî yên Antarktîkayê ve diherikin, pêvajoyeke ku wekê dînamîkên tebeqeyên qeşayê hatine pênasekirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gfdl.noaa.gov/ice-sheet-dynamics/ |sernav=Ice Sheet Dynamics – Geophysical Fluid Dynamics Laboratory |malper=www.gfdl.noaa.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31}}</ref> Antarktîkaya Rojhilat ji Coats Land, Queen Maud Land, Enderby Land, Mac. Robertson Land, Wilkes Land û Victoria Land pêk hatiye. Ji xeynî beşek piçûk, hemî deverên parzemînê di nav nîvkada rojhilat de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctic Climate Evolution |paşnav=Florindo |pêşnav=Fabio |weşanger=Elsevier |tarîx=2008-10-10 |isbn=978-0-08-093161-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yUu-x70CZEcC |paşnav2=Siegert |pêşnav2=Martin}}</ref> Li ser û dora Antarktîkayê gelek girav hene ku piraniya wan giravên volkanîk in û li gorî pîvanên jeolojîk pir ciwan in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://figshare.utas.edu.au/articles/journal_contribution/Origin_and_evolution_of_the_sub-Antarctic_islands_the_foundation/24483391 |sernav=Quilty, Patrick Gerard |malper=figshare.utas.edu.au |roja-gihiştinê=2026-08-31 |doi=10.26749/rstpp.141.1.35}}</ref> Îstîsnayên herî berbiçav giravên [[deşta Kerguelenê]] ne ku girava herî kevin li dora 40 milyon sal berê niha çêbûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Olierook |pêşnav=Hugo K. H. |paşnav2=Jourdan |pêşnav2=Fred |paşnav3=Merle |pêşnav3=Renaud E. |paşnav4=Timms |pêşnav4=Nicholas E. |paşnav5=Kusznir |pêşnav5=Nick |paşnav6=Muhling |pêşnav6=Janet R. |tarîx=2016-04-15 |sernav=Bunbury Basalt: Gondwana breakup products or earliest vestiges of the Kerguelen mantle plume? |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0012821X1630019X |kovar=Earth and Planetary Science Letters |cild=440 |rr=20–32 |doi=10.1016/j.epsl.2016.02.008 |issn=0012-821X}}</ref> Girê Vinson a li çiyayên Ellsworthê bi bilindahiya 4.892 mêtreyê bilindeya herî bilind ê Antarktîkayê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hall Ball Kiwi Mountaineers From Mount Cook To Everest |paşnav=Monteath |pêşnav=Colin |weşanger=Cloudcap |tarîx=1997 |isbn=978-0-938567-42-4 |url=https://www.worldcat.org/title/38585390 |oclc=38585390}}</ref> Çiyayê Erebusa li Girava Rossê volkana herî başûrî ya cîhanê ye û her roj nêzîkê 10 caran diteqe. Xweliya ji teqînên volkanîk 300 kîlometre dûrî kratera volkanîk hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/48987684 |sernav=Antarctica : an encyclopedia from Abbott ice shelf to zooplankton {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en}}</ref> Delîlên hejmareke mezin ji volkanan di bin qeşayê de hene ku ger asta çalakiyê bilind bibe, dibe ku ji bo tebeqeya qeşayê xetereyek çêbike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: Earth's Own Ice World |paşnav=Carroll |pêşnav=Michael |weşanger=Springer |tarîx=2018-05-16 |isbn=978-3-319-74623-4 |paşnav2=Lopes |pêşnav2=Rosaly}}</ref> Qubeya qeşayê ya bi navê Dome Argus li Antarktîkaya Rojhilat e ku bi qasê bilindahiya 4.091 metreyan bilind ew û qada qeşayê ya herî bilind ê Antarktîkayê ye. Ev gir yek ji cihên herî sar û hişk ên cîhanê ye ku germahî ya li vir heya −90 °C ê dadikeve û barîna salane jî bi qasê 1-3 sm ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica And The Arctic Circle, A Geographic Encyclopedia Of The Earth's Polar Regions |tarîx=2014-04-01 |url=http://archive.org/details/antarctica-and-the-arctic-circle-2-volumes-a-geographic-encyclopedia-of-the-earths-polar-regions}}</ref> == Dîroka jeolojîk == Ji dawiya serdema meoproterozoîkê heta serdema kretasyeyê, Antarktîka beşek ji superparzemîna [[Gondwana|Gondwanayê]] bû û parzemîn bi pêvajoya tevgerên Antarktîkaya îro ji ber ku Gondwana hêdî hêdî ji hev perçe bûye, li dora 183 milyon sal berê îro ava bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctic News Clips |weşanger=National Science Foundation |tarîx=1995 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=HcTrAAAAMAAJ&pg=PA109}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> Di demek dirêj a serdema fanerozoyîkê de Antarktîka xwedî avhewayek tropîkal ê nerm bû û ew bi daristanên berfireh nixumandî bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Klages |pêşnav=Johann P. |paşnav2=Salzmann |pêşnav2=Ulrich |paşnav3=Bickert |pêşnav3=Torsten |paşnav4=Hillenbrand |pêşnav4=Claus-Dieter |paşnav5=Gohl |pêşnav5=Karsten |paşnav6=Kuhn |pêşnav6=Gerhard |paşnav7=Bohaty |pêşnav7=Steven M. |paşnav8=Titschack |pêşnav8=Jürgen |paşnav9=Müller |pêşnav9=Juliane |paşnav10=Frederichs |pêşnav10=Thomas |paşnav11=Bauersachs |pêşnav11=Thorsten |paşnav12=Ehrmann |pêşnav12=Werner |paşnav13=van de Flierdt |pêşnav13=Tina |paşnav14=Pereira |pêşnav14=Patric Simões |paşnav15=Larter |pêşnav15=Robert D. |tarîx=2020 |sernav=Temperate rainforests near the South Pole during peak Cretaceous warmth |url=https://www.nature.com/articles/s41586-020-2148-5 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=580 |hejmar=7801 |rr=81–86 |doi=10.1038/s41586-020-2148-5 |issn=1476-4687}}</ref> === Serdema paleozoyîkê (539–252 milyon sal berê) === [[Wêne:Glossopteris sp. (fossil leaf) (Permian; Antarctica) 1 (49063572172) (cropped).jpg|thumb|300px|Ji serdema permeya Antarktîkayê pelgeke ''Glossopteris sp.'' yê]] Germbûna berdewam bûye sedem ku piraniya Gondwanayê ziwa bibe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Vegetation of Antarctica Through Geological Time |paşnav=Cantrill |pêşnav=David J. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012-11-22 |isbn=978-0-521-85598-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=sOGH4xaioRUC |paşnav2=Poole |pêşnav2=Imogen}}</ref> Di serdema triyasiyê de Antarktîka ji aliyê cûreyeke giyayên bi tov (pteridosperms) ve serdest bû ku ji cinsê Dicroidiumê bûn ku wekê daran mezin dibûn. Florayên din ên triasiyê ginkgophytes, sîkadofites, darên konîfer û sphenopsid bûn. Tetrapod (ajaleke çar ling) cara yekem di serdema triyasiya destpêkê de li Antarktîkayê hatine dîtin û fosîlên herî kevn ên naskirî di formasyona fremouw a çiyayên Transantarktîkê de hatine dîtin. Sînapsîd (ku wekê "xijendeyên mîna memikdaran" jî têne zanîn) cureyên wekê Lystrosaurus di nav de hebû û di serdema triyasiya destpêkê de zêde bûn. Nîvgirava Antarktîkayê di serdema jurasiyê de (206 heta 146 milyon sal berê) dest bi avakirina xwe kiriye. Afrîka di serdema jurasiyê li de dora 160 milyon sal berê ji Antarktîkayê dabeş bûye û piştre jî di serdema kretasiya destpêkê de nîvgirava Hindistanê (nêzîkî 125 milyon sal berê) ji heman parzemînan dabeş bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rolland |pêşnav=Yann |paşnav2=Bernet |pêşnav2=Matthias |paşnav3=van der Beek |pêşnav3=Peter |paşnav4=Gautheron |pêşnav4=Cécile |paşnav5=Duclaux |pêşnav5=Guillaume |paşnav6=Bascou |pêşnav6=Jérôme |paşnav7=Balvay |pêşnav7=Mélanie |paşnav8=Héraudet |pêşnav8=Laura |paşnav9=Sue |pêşnav9=Christian |paşnav10=Ménot |pêşnav10=René-Pierre |tarîx=2019-01-15 |sernav=Late Paleozoic Ice Age glaciers shaped East Antarctica landscape |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0012821X18306460 |kovar=Earth and Planetary Science Letters |cild=506 |rr=123–133 |doi=10.1016/j.epsl.2018.10.044 |issn=0012-821X}}</ref> Piştê kêmbûna qeşayê di nîvê duyem ê serdema permiyana destpêkê de, erd ji aliyê glossopterids (komeke nebatan a tovkirî ya nemabûyî ya bê xizmên zindî) ve serdest bû ku nebata herî berbiçav Glossopteris bû ku dareke wekê ku di axên tijî av de şîn dibe, hatiye şîrove kirin ku depoyên komirê yên berfireh çêkirine. Nebatên din ên ku di dema Permiyeyê de li Antarktîkayê hatine dîtin ''Cordaitales'', ''sphenopsids'', ''ferns'' û ''lycophytes'' in.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Vegetation of Antarctica Through Geological Time |paşnav=Cantrill |pêşnav=David J. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012-11-22 |isbn=978-0-521-85598-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=sOGH4xaioRUC |paşnav2=Poole |pêşnav2=Imogen}}</ref> Di dawiya serdema permiyeyê de avhewa li ser piraniya [[Gondwana|Gondwanayê]] hişktir û germtir bûye û ekosîstemên daristanên ''glossopteridan'' wekê beşek ji bûyera tunebûna permî-triyasî hilweşiyane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Past Antarctica: Paleoclimatology and Climate Change |paşnav=Franganillo |pêşnav=Marc Oliva i |weşanger=Elsevier Science & Technology |tarîx=2020 |isbn=978-0-12-817925-3 |paşnav2=Fernandez |pêşnav2=Jesus Ruiz}}</ref> Di serdema paleozoyîkê de ti delîl tinene ku nîşan bide ka tetrapod li Antarktîkê jiyane an na.<ref name=":2">{{Cite web |url=https://pubs.usgs.gov/of/2007/1047/ea/of2007-1047ea047.pdf |sernav=Collinson, James; William R., Hammer (2007). Migration of Triassic tetrapods to Antarctica (PDF). 10th International Symposium on Antarctic Earth Sciences.}}</ref> === Serdema mezozoîkê (252–66 milyon sal berê) === Germbûna berdewam piraniya Gondwanayê zuwa kiriye. Di serdema triyasiyê de, Antarktîka ji aliyê fernên tovkirî (pteridosperms) ve serdest bû ku beşek cinsê dicroidium bûn ku wekê daran mezin dibûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Icehouse to hothouse: floral turnover, the Permian–Triassic crisis and Triassic vegetation |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012 |rr=105–160 |isbn=978-0-521-85598-3 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Cantrill |pêşnavê-edîtor=David J. |url=https://www.cambridge.org/core/books/vegetation-of-antarctica-through-geological-time/icehouse-to-hothouse-floral-turnover-the-permiantriassic-crisis-and-triassic-vegetation/2A62935F027160A42A76FDD1199FA5C3 |paşnavê-edîtor2=Poole |pêşnavê-edîtor2=Imogen |doi=10.1017/CBO9781139024990.004}}</ref> Florayên din ên serdema triyasiyê ginkgophytes, sîkadofît, konîfer û sphenopsîdan bûn. Tetrapod cara yekem di serdema triyasiya destpêkê de li Antarktîkayê hatine dîtin û fosîlên herî kevn ên naskirî di formasyona fremouw a [[Rêzeçiyayên Transantarktîk|çiyayên Transantarktîkê]] de hatin dîtin.<ref name=":2" /> Sînapsîd (ku wekî "xijendeyên mîna memikan" jî têne zanîn) cureyên wek ''Lystrosaurus'' vedihewîne û di serdema triyasiya destpêkê de gelek zêdetir bûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Early Evolutionary History of the Synapsida |paşnav=Kammerer |pêşnav=Christian F. |weşanger=Springer London, Limited |tarîx=2013 |isbn=978-94-007-6841-3 |paşnav2=Angielczyk |pêşnav2=Kenneth D. |paşnav3=Fröbisch |pêşnav3=Jörg}}</ref> Nîvgirava Antarktîkayê di serdema jurasiyê de (206 heta 146 milyon sal berê) dest bi avakirina xwe kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Birkenmajer |pêşnav=K. |tarîx=1994 |sernav=Evolution of the Pacific margin of the northern Antarctic Peninsula: an overview |url=https://link.springer.com/10.1007/BF00210547 |kovar=Geologische Rundschau |ziman=en |cild=83 |hejmar=2 |rr=309–321 |doi=10.1007/BF00210547 |issn=0016-7835}}</ref> Afrîka di serdema jurayê de li dora 160 milyon sal berê ji Antarktîkayê dabeş bûye û piştre di derdema kretasye ya destpêkê de (dora 125 milyon sal berê) [[nîvgirava Hindistanê]] ji hev dabeş bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Gaina |pêşnav=Carmen |paşnav2=Müller |pêşnav2=R. Dietmar |paşnav3=Brown |pêşnav3=Belinda |paşnav4=Ishihara |pêşnav4=Takemi |paşnav5=Ivanov |pêşnav5=Sergey |tarîx=2007-07-01 |sernav=Breakup and early seafloor spreading between India and Antarctica |url=https://doi.org/10.1111/j.1365-246X.2007.03450.x |kovar=Geophysical Journal International |cild=170 |hejmar=1 |rr=151–169 |doi=10.1111/j.1365-246X.2007.03450.x |issn=0956-540X}}</ref> Darên ginkgo, konîfer, Bennettitale, nebatên poçikê hespan, fern û sikad di wê demê de pir bûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Vegetation of Antarctica Through Geological Time |paşnav=Cantrill |pêşnav=David J. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012-11-22 |isbn=978-0-521-85598-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=sOGH4xaioRUC |paşnav2=Poole |pêşnav2=Imogen}}</ref> Nêzîkê 80 milyon sal berê nebatên kulîlkdar bûne komên nebatan ên herî cihêreng ên li ser parzemînê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Barreda |pêşnav=Viviana D. |paşnav2=Palazzesi |pêşnav2=Luis |paşnav3=Olivero |pêşnav3=Eduardo B. |tarîx=2019 |sernav=When flowering plants ruled Antarctica: evidence from Cretaceous pollen grains |url=https://nph.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/nph.15823 |kovar=New Phytologist |ziman=en |cild=223 |hejmar=2 |rr=1023–1030 |doi=10.1111/nph.15823 |issn=0028-646X}}</ref> Her çiqas darên behîvê yên başûr (Nothofagus) ber bi dawiya kretasyeyê ve berbiçav bin jî li Antarktîkaya Rojava daristanên pelderzî di seranserê serdema kretasyeyê de (146–66 milyon sal berê) de serdest bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Crame |pêşnav=J. A. |tarîx=1989 |sernav=Origins and evolution of the Antarctic biota: an introduction |url=https://www.lyellcollection.org/doi/10.1144/GSL.SP.1989.047.01.01 |kovar=Geological Society, London, Special Publications |ziman=en |cild=47 |hejmar=1 |rr=1–8 |doi=10.1144/GSL.SP.1989.047.01.01 |issn=0305-8719}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the Antarctic |paşnav=Riffenburgh |pêşnav=Beau |weşanger=Routledge |tarîx=2006-10-25 |isbn=978-1-135-87866-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_mUPEAAAQBAJ}}</ref> Her çiqas tenê çend cinsên dînezorên Antarktîkayê (Cryolophosaurus û Glacialisaurus, ji Formasyona Hanson a serdema jurasiya destpêka çiyayên Transantarktîkê<ref>{{Cite web |url=http://www.app.pan.pl/archive/published/app52/app52-657.pdf |sernav=Anatomy of a basal sauropodomorph dinosaur from the Early Jurassic Hanson Formation of Antarctica}}</ref> û Antarctopelta, Trinisaura, Morrosaurus û Imperobator ji kretasya dereng a nîvgirava Antarktîkayê) hatine vegotin, Ammonît li deryayên li derdora Antarktîkayê pir belav bûn û dînezor jî hebûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Coria |pêşnav=Rodolfo A. |paşnav2=Moly |pêşnav2=Juan J. |paşnav3=Reguero |pêşnav3=Marcelo |paşnav4=Santillana |pêşnav4=Sergio |paşnav5=Marenssi |pêşnav5=Sergio |tarîx=2013-04-01 |sernav=A new ornithopod (Dinosauria; Ornithischia) from Antarctica |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0195667112001784 |kovar=Cretaceous Research |cild=41 |rr=186–193 |doi=10.1016/j.cretres.2012.12.004 |issn=0195-6671}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rozadilla |pêşnav=Sebastián |paşnav2=Agnolin |pêşnav2=Federico L. |paşnav3=Novas |pêşnav3=Fernando E. |paşnav4=Aranciaga Rolando |pêşnav4=Alexis M. |paşnav5=Motta |pêşnav5=Matías J. |paşnav6=Lirio |pêşnav6=Juan M. |paşnav7=Isasi |pêşnav7=Marcelo P. |tarîx=2016-01-01 |sernav=A new ornithopod (Dinosauria, Ornithischia) from the Upper Cretaceous of Antarctica and its palaeobiogeographical implications |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0195667115300677 |kovar=Cretaceous Research |cild=57 |rr=311–324 |doi=10.1016/j.cretres.2015.09.009 |issn=0195-6671}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ely |pêşnav=Ricardo C. |paşnav2=Case |pêşnav2=Judd A. |tarîx=2019-09-01 |sernav=Phylogeny of a new gigantic paravian (Theropoda; Coelurosauria; Maniraptora) from the Upper Cretaceous of James Ross Island, Antarctica |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0195667118300120 |kovar=Cretaceous Research |cild=101 |rr=1–16 |doi=10.1016/j.cretres.2019.04.003 |issn=0195-6671}}</ref> === Serdema senozoyîkê (66–10 milyon sal berê) === [[Wêne:Eocene-Paleocene-circumpolar.svg|thumb|Pêkhatina herika çerxa derdorî ya Antarktîkayê ji perçebûna dawî ya pira bejahî ya Antarktîkayê]] Di destpêka serdema paleojenê de girêdana pira bejahî ya pira Antarktîkayê, Antartîkayê bi Amerîkaya Başûr û her wiha bi başûrê rojhilatê Awistralyayê ve berdewam kiriye. Fauna ji formasyona La Mesetaya li nîvgirava Antarktîkayê ku dîroka wê vedigere serdema eosenê, pir dişibihe faunayên wekhev ên Amerîkaya Başûr ku ajalên wekê ajalên bi kîsik (marsupials), xenarthran, lîtoptern û ungulatesê bi sim û her wiha gondwanatheres û dibe ku meridiolestidans hebûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=History of Terrestrial Mammals in South America: How South American Mammalian Fauna Changed from the Mesozoic to Recent Times |paşnav=Defler |pêşnav=Thomas |weşanger=Springer |tarîx=2018-12-19 |isbn=978-3-319-98449-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-HWADwAAQBAJ}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Gelfo |pêşnav=Javier N. |paşnav2=Goin |pêşnav2=Francisco |paşnav3=Bauzá |pêşnav3=Nicolá |paşnav4=Reguero |pêşnav4=Marcelo |tarîx=2019-09-01 |sernav=The fossil record of Antarctic land mammals: commented review and hypotheses for future research |url=https://www.researchgate.net/publication/337086325_The_fossil_record_of_Antarctic_land_mammals_commented_review_and_hypotheses_for_future_research |kovar=researchgate.net |rr=274–292 |doi=10.13679/j.advps.2019.0021}}</ref> Hatiye texmînkirin ku ajalên bi kîsik di destpêka eosenê de ji Amerîkaya Başûr bi rêya Antarktîkayê belavê Awistralyayê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Eldridge |pêşnav=Mark D B |paşnav2=Beck |pêşnav2=Robin M D |paşnav3=Croft |pêşnav3=Darin A |paşnav4=Travouillon |pêşnav4=Kenny J |paşnav5=Fox |pêşnav5=Barry J |tarîx=2019-05-23 |sernav=An emerging consensus in the evolution, phylogeny, and systematics of marsupials and their fossil relatives (Metatheria) |url=https://doi.org/10.1093/jmammal/gyz018 |kovar=Journal of Mammalogy |cild=100 |hejmar=3 |rr=802–837 |doi=10.1093/jmammal/gyz018 |issn=0022-2372}}</ref> Nêzîkê 53 milyon sal berê Awistralya û Gîneya Nû ji Antarktîkayê veqetiyane û deriyê Tazmanyayê vebûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ball |pêşnav=Philip |paşnav2=Eagles |pêşnav2=Graeme |paşnav3=Ebinger |pêşnav3=Cynthia |paşnav4=McClay |pêşnav4=Ken |paşnav5=Totterdell |pêşnav5=Jennifer |tarîx=2013 |sernav=The spatial and temporal evolution of strain during the separation of Australia and Antarctica |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/ggge.20160 |kovar=Geochemistry, Geophysics, Geosystems |ziman=en |cild=14 |hejmar=8 |rr=2771–2799 |doi=10.1002/ggge.20160 |issn=1525-2027}}</ref> Modelên erdnîgariya Antarktîkayê nîşan didin ku ev herikîn û her wiha çerxa paşvegerê ya xwedî kirinê ji ber kêmbûna asta CO₂yê çêbûye û bûye sedema afirandina qeşayên piçûk û qeşayên mayînde yên cemserî.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=England |pêşnav=Matthew H. |paşnav2=Hutchinson |pêşnav2=David K. |paşnav3=Santoso |pêşnav3=Agus |paşnav4=Sijp |pêşnav4=Willem P. |tarîx=2017-08-01 |sernav=Ice–Atmosphere Feedbacks Dominate the Response of the Climate System to Drake Passage Closure |url=https://journals.ametsoc.org/view/journals/clim/30/15/jcli-d-15-0554.1.xml |kovar=Journal of Climate |cild=30 |hejmar=15 |rr=5775–5790 |doi=10.1175/JCLI-D-15-0554.1 |issn=0894-8755}}</ref> Her ku asta CO₂yê zêdetir kêm bûye, qeşayê dest bi berfirehbûneke bilez kiriye û cihê daristanên ku heta wê demê Antarktîkayê vedişartin girtiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=DeConto |pêşnav=Robert M. |paşnav2=Pollard |pêşnav2=David |tarîx=2003 |sernav=Rapid Cenozoic glaciation of Antarctica induced by declining atmospheric CO2 |url=https://www.nature.com/articles/nature01290 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=421 |hejmar=6920 |rr=245–249 |doi=10.1038/nature01290 |issn=1476-4687}}</ref> Ekosîstemên tundrayê li Antarktîkayê heta 14 û 10 milyon sal berê niha hebûna xwe berdewam kirine û piştre sarbûna zêdetir bûye sedema tunekirina van tundrayan.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ashworth |pêşnav=Allan C. |paşnav2=Erwin |pêşnav2=Terry L. |tarîx=2016 |sernav=Antarctotrechus balli sp. n. (Carabidae, Trechini): the first ground beetle from Antarctica |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5126512/ |kovar=ZooKeys |hejmar=635 |rr=109–122 |doi=10.3897/zookeys.635.10535 |issn=1313-2989 |pmc=5126512 |pmid=27917060}}</ref> === Serdema hemdem === Her çiqas jeolojiya Antarktîkayê bi piranî ji aliyê qeşaya parzemînî ve hatibe veşartin jî, parzemîn dikare bi teknîkên wekê ji hestkirina ji dûr ve, radara ku di bin erdê de derbas dibe û wêneyên satelîtê werin lêkolîn kirin. Ji aliyê jeolojîk ve, Antarktîkaya Rojava pir dişibihe Andên Amerîkaya Başûr. Nîvgirava Antarktîkayê bi bilindbûna jeolojîk û veguherîna sedîmentên binê deryayê ku veguheriye kevirên metamorfîk, çêbûye. Antarktîkaya Rojava bi yekbûna çend plakayên parzemînî çêbûye ku di encamê de hejmarek rêzeçiyayên li herêmê çêbûne ku rêzeçiyayên herî berbiçav çiyayên Ellsworthê bûn. Hebûna sîstema rift a Antarktîkaya Rojava bûye sedema volkanîzma li ser sinorê di navbera Antarktîkaya Rojava û Rojhilat de û her wiha bûye sedema çêbûna çiyayên Transantarktîkê. Antarktîka Rojhilat ji aliyê jeolojîk ve devereke pirreng e. Avabûna Antarktîka Rojhilat di serdema arkeyî (4.000 –2.500 milyon sal berê) de dest pê kiriye û di serdema kambriyê de rawestiyaye. Herêm li ser kratoneke kevirî hatiye avakirin ku bingeha mertala prekambriyê ava kiriye. Li ser bingehê komir û kevirên qûmê, kevirên kilsinî û şêl hene ku di serdemên devonî û jurasiyê de hatine danîn ku çiyayên Transantarktîkê çêbikin. Li deverên peravê çiyayên wekê rêzeçiyayê Shackletonê û Vîktorya Land û hinek şikestekên tektonîk çêbûne. Komir cara yekem li Antarktîkayê li nêzîkê çiyayên Beardmoreyê ji aliyê Frank Wild ve di sefera Nimrod de di sala 1907an de hatiye tomar kirin û tê zanîn ku komirê pileya nizm li gelek deverên çiyayên Transantarktîkê heye. Çiyayên prens Charles depoyên hesinê vedihewînin û li Deryaya Rossê jî qadên neftê û gaza xwezayî hene. == Avhewa == {{multiple image | direction = vertical | total_width = 300 | header = | footer = | image1 = Fryxellsee Opt.jpg | alt1 = | caption1 = Qeşaya şîn ku gola Fryxell a li çiyayên Transantarktîkê nixumandiye | image2 = AntarcticaSummer.jpg | alt2 = | caption2 = Di meha kanûna sala 2006an de şert û mercên nerm ê li nêzîkê peravê }} Antarktîka parzemîna herî sar, parzemîna herî bi bahoz û parzemîna herî hişk ê Dinyayê ye. Li nêzîkê peravên parzemînê, germahî di havînê de dikare ji 10 °C ê derbas bibe û di mehên zivistanê de heya -40 °C dadikeve. Li ser deverên bilind ên navendî, germahî di mehên havînê de dikare heya -30 °C dakeve û di mehên zivistanê de jî germahiya heman deverê heya -80 °C ê dadikeve. Germahiya hewayê ya xwezayî ya herî nizm a ku li ser Erdê hatiye tomarkirin di 21ê tîrmeha sala 1983an de li stasyona Vostok a Rûsyayê li Antarktîkayê bi qasê -89.2 °C hatiye tomarkirin. Di sala 2010an de bi rêya satelîta germahiyeke hewayê germahiya parzemînê bi qasê −94.7 °C hatiye tomar kirin lêbelê dibe ku ji ev rêje ji sermaya li ser rûyê erdê bi bandor bûye ku li bilindahiya 2 mêtre li jorê rûyê erdê nehatiye tomar kirin ku ji bo tomarên fermî yên germahiya hewayê tê xwestin. Ji ber ku piraniya Antarktîkayê ji asta deryayê ji 3.000 mêtre bilindtir e, Antarktîka ji herêma Arktîkê sartir e. Germahiya Okyanûsa Arktîkê bi rêya qeşaya deryayê ya Arktîkê ber bi parzemînê ve hatiye veguhastin û bi awayê hewaya li herêma Arktîkê nerm dibe. Antarktîka çoleke cemserî ye ku barîna parzemînê kêm e. Parzemîn salane bi navînî nêzîkê 150 mm av werdigire ku bi piranî bi awayê şilopeyê ye. Deverên navxweyî hişktir e û di tevahiya salê herî zêde bi qasê 50 mm baran werdigire lê herêmên peravê bi gelemperî ji 200 mm zêdetir baran werdigirin. Li çend deverên qeşaya şîn, ba û sublîmasyon ji berfa ku dibare zêdetir berfê radike. Li geliyên hişk, heman bandor li ser bingehek kevirî çêdibe ku dibe sedema jîngeheke bêber û hişk. === Cudahiyên herêmî === Antarktîkaya Rojhilat ji ber bilindahiya xwe ya bilind ve ji Antarktîkaya Rojava sartir e. Eniyên hewayê bi zêde derbasê deverên navendî yên parzemînê nabin ku ev jî dibe sedem ku navenda parzemînê sar û hişk bimînin û dibe sedema ku bayên deverê bi leza nerm bimînin. Barîna berfa li beşa perava Antarktîkayê barîneke pir gelemperî ye ku li wir di nav 48 demjimêran de berf dikare bi qasê 1.22 mêtreyê bibare. Li qiraxa parzemînê, bayên katabatîk ên bihêz ên ji platoya cemserî pir caran bi hêza bahozê çêdibin. Di mehên havînê de ji ber ku her roj 24 demjimêrên tîrêjên rojê li wir tên wergirtin, li Cemsera Başûr ji ekvatorê zêdetir tîrêjên rojê digihîjin rûyê erdê. === Guherîna avhewayê === Tevê devera xwe yê îzolekirî, Antarktîka di dehsalên dawî de ji ber belavbûna gazên serayê, germ bûye û hinek ji beşên qeşayên xwe winda kiriye. Antarktîkaya Rojava ji sala 1950an heta sala 2000an di heyamên dehsalan de ji 0,1 °C zêdetir germ bûye û nîvgirava Antarktîkayê ya ku li ber çavan e ji nîvê sedsala 20an vir ve bi qasê 3 °C germ bûye. Antarktîkaya Rojhilat ku li gorî Antarktîkaya Rojava sar e û avhewaya deverê sekan (stabîl) heta salên 2000î germahî nîşan nedaye. Li dora Antarktîkayê, Okyanûsa Başûr ji her okyanûseke din zêdetir germahiya okyanûsê kişandiye û li kûrahiyên bi qasê 2.000 mêtreyan germbûneke berbiçav çêbûye. Li dora Antarktîka Rojava, okyanûs ji sala 1955an vir ve bi qasê 1 °C germ bûye. Germbûna Okyanûsa Başûr a li dora Antarktîkayê bûye sedema qelsbûn an jî hilweşîna refikên qeşayên ku li derveyî qeşayan digeriyan û hevsengiya wan pêk dianiyan. Her çiqas perê qeşayên Antarktîkaya Rojhilat ku berdewam dike ku li hundirê welêt qeşayê zêde bike jî gelek cemedên peravê giraniya xwe winda dikin û paşve dikişin ku ev jî dibe sedema windabûna giştî ya qeşayên li seranserê Antarktîkayê. Hatiye payîn ku heta sala 2100an ku windabûna qeşaya li Antarktîkayê bi qasê 11 santî metreyan bilindbûna asta deryayê ya gerdûnî zêde bike. Bi germbûna zêdetir re îhtimala bêîstîqrariyê pir zêdetir dibe û dikare bilindbûna asta deryayê ya gerdûnî ya sedsala 21ê du caran zêdetir bike. Ava heliyayî ya nû ya ji qeşayê ava binê Antarktîkayê ya şor firk dike û şaneya jêrîn a gera serûbinkirina Okyanûsa Başûr (SOOC) qels dike. Her çiqas bandorên tevahî tê payîn ku di nav çend sedsalan de çêbibin jî, li gorî hinek lêkolînan, hilweşîna tevahî ya SOOCê dikare di navbera 1.7 °C û 3 °C germbûna gerdûnî de çêbike. Ev barîna kêm ê li nîvkada başûr û barîna zêde yê li nîvkada bakur, dibe sedema kêmbûna masîgirî ya li Okyanûsa başûr û hilweşîna potansiyel a hinek ekosîstemên deryayî vedigire. Her çiqas gelek cureyên Antarktîkayê nehatibin keşifkirin jî, zêdebûna flora Antarktîkayê ya belgekirî heye û ji u bo parastina jîngeheke guncavê faunayên mezin ên wekê pengûenan zehmetî hene. Helandina erdên cemed girtî dibe ku ji bo erdên bê cemed bibe sedema gazên serayê û qirêjiya cemedgirtî ya berê ku bi helandinê re derdikeve holê. Germbûna Antarktîkayê û guhertinên têkildar di gera Okyanûsa Başûr de dikarin bandorê li şêwazên avhewayê yên li hinek deverên Afrîkayê jî bikin ku dikare bandor li barîna herêmî û guherîna germahiyê bike. Ji ber ku germahiya gerdûnî li dora 3°C zêde bûye, deverên xeternak ên wekê Hewza Wilkes û Hewza Aurora dibe ku di nav 2.000 salan de bimînin di bin avê de û dibe ku li van deveran bilindbûna asta deryayê bigihîje 6,4 metreyan. Ger germahî ji asta sala 2020an 2 °C kêmtir nebe, ihtimal heye ku qata qeşayê ya Antarktîkaya Rojava bi tevahî bihele. Hatiye payîn ku windabûna vê qata qeşayê heye bi tevahî ji holê rabe ev pêvajo bi qasê 500 û 13.000 sal berxwe bide. Ger qeşaya bilind hilweşe dibe ku asta deryayê bi qasê 3,3 mêtre bilind bibe û bi helandina qeşayên li ser çiyayan qeşayên bilind jî dibe ku asta deryayê bi qasê 4,3 metreyan bilind bike. Qata qeşaya Antarktîkaya Rojhilat ku li gorî deverên qeşayî yên din gelek aram e tenê dikare bi qasê 0,5 mête heta 0,9 mêtreyê asta deryayê bilind bike ku ev jî beşek piçûk ê ji bilind bûna 53,3 mêtreyan e ku di tevahiya helandina qata qeşayê de pêk tê. === Tenikbûna tebeqeya ozonê === Zanyaran ji salên 1970an vir ve li ser qata ozona di atmosfera li jor ê Antarktîkayê lêkolîn dikin. Di sala 1985an de zanyarên brîtanî li ser daneyên ku wan li stasyona lêkolîn a Halley ya li ser çemê cemeda Brunt berhev kiribûn dixebitin, wan qadeke mezin a bi rêjeya ozonê ya nizm li ser Antarktîkayê keşiv kirine. 'Qula tebeqeya ozonê' hema hema tevahiya parzemînê vedigire û di meha îlona sala 2006an de gihîştiye asta xwe ya herî mezin ku bûyera herî dirêj a mayînde ye, di sala 2020an de pêk hatiye. Ev tenikbûna tebeqeya ozonê ji ber belavbûna klorofluorokarbon û halonên di atmosferê de çêdibe ku ev made tebeqeya ozonê bi gazên din perçe dikin. Şert û mercên pir sar ên Antarktîkayê bûne sedem ku ewrên stratosferîk ên cemserî çêbibin. Ewr wekê katalîzator ji bo reaksiyonên kîmyewî tevdigerin ku di dawiyê de dibin sedema hilweşîna ozonê. Protokola Montreal a sala 1987an belavbûna madeyên ku ozonê kêm dikin sinordar kiriye. Tê pêşbînîkirin ku qula ozon an li jor ê Antarktîkayê hêdî hêdî winda bibe ku heta salên 2060î.tê payîn ku asta ozonê vegere nirxên ku herî dawî ya ku di salên 1980î de hatine tomarkirin. Di heman demê de tenikbûna ozonê dikare di stratosferê de bibe sedema sarbûna bi qasê 6 °C ê. Sarbûn girseya cemserî xurt dike û bi vî awayî rê li ber derketina hewaya sar a nêzîkê Cemsera Başûr digire ku ev jî di encamê de girseya parzemînî ya tebeqeya qeşaya Antarktîkaya Rojhilat sar dike. Herêmên li derdora Antarktîkayê, bi taybetî nîvgirava Antarktîkayê rastî germahiyên bilindtir tên ku ev yek jî helîna qeşayê bileztir dike. Ev model destnîşan dikin ku tenikbûna ozonê û bandora vorteksa cemserî ya zêde dibe ku dibe sedema zêdebûna dirêjahiya qeşaya deryayê jî pêvajoyeke ji destpêka çavdêriya di dawiya salên 1970î ve heta sala 2014an berdewam kiriye. Ev model destnîşan dikin ku kêmbûna ozonê û bandora vorteksa cemserî ya ku zêde dibe, dibe ku ji ber sedema zêdebûna dirêjahiya qeşaya deryayê jî be ku ji dema destpêkirina çavdêriyên di dawiya salên 1970î heta sala 2014an berdewam kiriye. Ji wî demê ve rûbera qeşaya deryaya Antarktîkayê bi awayekê bilez kêm bûye. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commons|Antarctica|Antarktîka}} {{Parzemîn}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Antarktîka| ]] [[Kategorî:Cîhan]] [[Kategorî:Parzemîn]] 3iy8fda6obxzfroi6snvwnpp6r4xk6o 2090518 2090517 2026-09-02T08:40:24Z Penaber49 39672 2090518 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdanka giştî}} '''Antarktîka'''<ref>{{Îzolî, 2007|r=1138|jêgirtin=Antarktîka}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ferhenga Erdnîgarîyê (Coğrafya)|Ferhenga Erdnîgarîyê]]|paşnav=Önen|pêşnav=Abdurrahman |weşanger=Stembol: Doz|sal=2008|rûpel=36}}</ref> yan jî '''Antarktîk'''{{Çavk}} ({{Bi-la|Antarctica}}) yek ji [[parzemîn]]ên cîhanê ye ku parzemîna herî başûr ê dinyayê û parzemîna herî kêm nifûs a cîhanê ye. Parzemîn bi tevahî li başûrê çembera Antarktîkayê ye û ji aliyê [[Okyanûsa Başûr]] (ku wekê Okyanûsa Antarktîkayê jî tê zanîn) ve hatiye dorpêçkirin ku [[Cemsera Başûr]] a erdnîgarî vedihewîne. Di heman demê de Antarktîka pêncem parzemîna herî mezin ê cîhanê ye ku bi qasê ji %40 ji [[Ewropa|Ewropayê]] mezintir e û rûbera parzemînê bi qasê 14.200.000 km² rûerd (an rûqeşa) vegirtiye. Piraniya Antarktîkayê bi qata qeşayê ya Antarktîkayê ve hatiye nixumandin ku qalindahiya navînî ya qeşayê bi qasê 1,9 km ye. Antarktîka bi navînî parzemîna herî sar, herî hişke û parzemîna herî bi ba û bahoz ê cîhanê ye û parzemîn ji asta deryayê xwedî bilindahiyeke navînî ye. Antarktîka bi piranî ji çoleke cemserî pêk hatiye ku barîna salane li peravê zêdetirî 200 mm ye û berf û barana li hundirê parzemînê gelek kêm e. Qeşayên parzemîn di warê ava şîrîn de gelek dewlemend e ku nêzîkê ji %70ê rezervên ava şirîn ên cîhanê li Antarktîkayê cemedgirtî ye. Hatiye payîn ger ku qeşaya Antarktîkayê bihele, dê asta deryayê ya [[Cîhan|cîhanê]] bi qasê 60 mêtreyan bilind bibe. Her wiha Antarktîka xwediyê rekora germahiya herî nizm a pîvandî yê li ser rûyê [[Dinya (gerstêrk)|Erdê]] ye ku nizmahiya germahiya bi qasê −89.2 °C hatiye pîvandin. Germahiya herêmên peravê di havînê de dikare bi qasê 10 °C bilind bibe. Cureyên xwemaliyên ajalan kêzik, nematod, pengûen, fok û tardigrad in. Li cihên ku nebat lê hene, bi piranî bi awayê liken an kevzê ye. Refên qeşayê yên Antarktîkayê dibe ku cara yekem di sala 1820an de, di dema sefereke rûsî de ku ji aliyê Fabian Gottlieb von Bellingshausen û Mikhail Lazarev ve hatibû birêvebirin, hatine dîtin. Di dehsalên piştê seferên wan, di seferên fransî, amerîkî û brîtanî de li parzemînê lêkolînên zêdetir hatine kirin. Yekem derketina piştrastkirî ya Antarktîkayê ji aliyê tîmeke norwêcî ve di sala 1895an de pêk hatiye. Di destpêka sedsala 20an de, çend seferên navxwe yên parzemînê çêbûne. Lêkolînerên brîtanî Douglas Mawson, Edgeworth David û Alistair Mackay yekem kes bûn ku di sala 1909an de gihîştine [[Cemsera Başûr]] a manyetîkî û cemsera başûr a erdnîgarî jî yekem car di sala 1911an de lêkolînerê norwêcî Roald Amundsen gihiştiye cemserê. Ji aliyê îdarî ve Antarktîka ji aliyê nêzîkê 30 welatan ve tê birêvebirin ku hemî jî endamên sîstema peymana Antarktîkayê ya sala 1959an in. Li gorî şertên peymanê, çalakiyên leşkerî, kolandinên kanên madenê, teqînên nukleerî û avêtina bermayiyên nukleerî li Antarktîkayê qedexe ne. Geştiyarî, masîgirtin û lêkolîn çalakiyên sereke yên mirovan li Antarktîkayê û li derdora Antarktîkayê hene. Di mehên havînê de nêzîkê 5.000 kes li stasyonên lêkolînê dimînin û ev hejmar di mehên zivistanê de dadikeve 1.000 kesan. Her çiqas parzemîn dûr be jî, çalakiyên mirovan bi rêya qirêjî, guherîna avhewayê û bi rêya tenikbûna [[tebeqeya ozonê]] bandoreke neyînî li ser Antarktîkayê dihêle. Helîna qata qeşayê ya [[Antarktîkaya Rojava]] ya ku potansiyeleke nearam e, di pêşbîniyên bilindbûna [[asta deryayê]] yên di asta sedsalê de bûye sedema nezelaliyeke herî mezin û heman helîn bandorê li ser serûbinkirina gera [[Okyanûsa Başûr]] jî dike ku di dawiyê de dikare bibe sedema bandorên girîng li ser avhewaya [[Nîvkada Başûr]] û hilberîna Okyanûsa Başûr. == Etîmolojî == [[Wêne:1657 map Polus Antarcticus.jpg|thumb|Nexşeya cemserî ya herî başûrê Dinyayê]] Navê ku ji parzemînê hatiye dayîn ji peyva antarktîka hatiye ku ji peyva fransî ya navîn ''antartique'' an ''antarctique'' ('li hemberî Arktîkê') û piştre ji peyva latînî ''antarcticus'' ('li hemberî bakur') hatiye. Navê Antarktîkus ji peyvên yewnanî ἀντι- ('dij-') û ἀρκτικός (arktikos, 'ya hirçê [Ursa Major], bakur') hatiye.<ref name=":0">{{Cite book |sernav=Lettinck 2021, p. 158.}}</ref> Fîlozofê yewnanî Arîstoteles li dora 350 {{bz}} de di ''Meteorolojiyê'' de li ser "herêma Antarktîkê" nivîsandiye. Li gorî raporê, erdnîgarnasê yewnanî Marinusê ji Tîrusê ev nav di nexşeya xwe ya cîhanê ya sedsala duyem a {{pz}} de ku niha winda bûye, bi kar aniye. Nivîskarên romayî Gaius Julius Hyginus û Apuleius ji bo cemsera başûr navê yewnanî yê latînîkirî polus antarcticus bi kar anîne ku ji wir peyva fransî ya kevin ''pole antartike'' (nûjen ''pôle antarctique'')<ref>{{Cite book |sernav=Hyginus 1992, p. 176.}}</ref> ku di sala 1270an de hatiye piştrastkirin û ji wir jî peyva îngilîziya navîn pol antartik ku cara yekem di lêkolîneke ji aliyê nivîskarê îngilîzî Geoffrey Chaucer ve hatiye nivîsandin, hatiye wergirtin.<ref name=":0" /> Ramanên ewropî yên di derbarê hebûna Terra Australis ku parzemîneke berfirehê li başûrê dûr ê cîhanê ye ku ji bo hevsengî kirina axên bakurê [[Ewropa]], [[Asya]] û [[Afrîkaya Bakur]] pêk tîne, wekê têgeheke rewşenbîrî, ji kevnariya klasîk ve hebû. Ji ber vê yekê ''Terra Australis'' navê ku ji bo hemî girseyên bejayî yên hîpotetîk ên ku tê pêşniyar kirin ku li cihê ku niha tê zanîn Antarktîka heye, hatibû bikaranîn.<ref>{{Cite book |sernav=Mericq 1987, pp. 90–91: 'They published maps and charts based on the hypothesis that Tierra del Fuego was the beginning of that Terra Australis. The first person ever to have rights over these lands was Pedro Sancho de la Hoz, who received them through a special decree signed by Emperor Charles V on 24 January 1539.'}}</ref> Îdiaya hebûna axek wisa heta keşfkirina Awistralyayê ku ji aliyê ewropiyan ve hatiye keşfkirin, berdewam kiriye.<ref>{{Cite book |sernav=Scott, Hiatt & McIlroy 2012, pp. 2–3.}}</ref> Di destpêka sedsala 19an de keşifger Matthew Flinders guman li hebûna parzemîneke cuda yê li başûrê Awistralyayê (ku di wê demê wekê New Holland hatiye binavkirin) kiriye û ji ber vê yekê pêşniyar kiriye ku li cihê wê navê "Terra Australis" ji bo [[Awistralya|Awistralyayê]] were bikar anîn.<ref>{{Cite book |sernav=Cawley 2015, p. 130.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=McCrone & McPherson 2009, p. 75.}}</ref> Di sala 1824an de rayedarên kolonyal ên li Sîdneyê bi fermî navê parzemîna New Hollandê wekê Awistralya guhertine û peyva "Terra Australis" wekê referansek ji bo navê Antarktîkayê hiştine. Di dehsalên piştre de, erdnîgaran hevokên wekê "parzemîna Antarktîkayê" bi kar anîne. Wan li cihê vê navê li naveke helbestî geriyane û navên wekê ''Ultima'' û ''Antipodea'' pêşniyar kirine.<ref>{{Cite book |sernav=Cameron-Ash 2018, p. 20.}}</ref> Ji bo binavkirina parzemînê navê Antarktîka di salên 1890î de hatiye pejirandin û bikaranîna yekem ê vê navê ji aliyê kartografê skotlendî John George Bartholomew pêk hatiye.<ref>{{Cite web |url=https://digital.nls.uk/bartholomew/highlights/antarctica.html#:~:text=Edinburgh%20geographer%20and%20mapmaker%20John,since%20the%20first%20century%20AD. |sernav=Highlights from the Bartholomew Archive: The naming of Antarctica}}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Antarctica.svg|thumb|300px|Nexşeyek ku Antarktîkaya Rojhilat li rastê Çiyayên Transantarktîk û Antarktîkaya Rojava li çepê ye, nişan dide.]] Antarktîka ku bi awayekî asîmetrîk li dora cemsera başûr û bi piranî li başûrê çembera Antarktîkayê (ku yek ji pênc çemberên sereke yên firehiyê ye ku nexşeyên cîhanê nîşan didin) cih digire ku ji aliyê [[Okyanûsa Başûr]] ve hatiye dorpêçkirin. Di heman de çem ên avan li Antarktîkayê hene ku çemê herî dirêj ê parzemînê çemê Onyxê ye. Her wiha Antarktîka bi qasê 14,2 milyon km² rûber vedigire ku hema hema du car ji rûbera [[Awistralya|Awistralyayê]] mezintir e ku bi vê rûberê bûye pêncem parzemîna herî mezin ê cîhanê. Xeta perava Antarktîkayê bi qasê 18.000 km dirêj e ku ji sala 1983an vir ve çar celebên peravê li parzemînê hene ku perav ji %44ê peravê ji qeşayên avjenî, ji %38 ji dîwarên qeşayê pêk tê ku li ser keviran dimînin, ji %13 ji deverên qeşayî an jî qiraxa cemedên bilind pêk tê û ji %5ê ji parvên mayî jî ji kevirên vekirî pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |sernav=Antarctica - The World Factbook |malper=www.cia.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en |archive-date=2022-05-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220509192134/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: glaciological and geophysical folio |paşnav=Drewry |pêşnav=D. J. |weşanger=University of Cambridge, Scott Polar Research Institute |tarîx=1983 |isbn=978-0-901021-04-5 |cih=Cambridge}}</ref> Golên ku di binê qeşaya parzemînî de dimînin, bi piranî li geliyên hişk ên McMurdo an jî li gelek oazên cûda çêbûne.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> [[Gola Vostokê]] ku di bin stasyona Vostok a [[Rûsya|Rûsyayê]] de hatiye dîtin, mezintirîn gola binqeşayê ya cîhanê û yek ji mezintirîn golên cîhanê ye. Berê hatiye bawer kirin ku gol bi milyonan salan hatiye girtin lê di roja îro de zanyaran texmîn kirine ku ava golê her 13.000 sal carekê bi helandin û cemidandina hêdî ya qeşayê hatiye guhertin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=David |tarîx=2019-06-27 |sernav=Antarctica |url=https://academic.oup.com/book/62792 |kovar=OUP Academic |ziman=en |doi=10.1093/wentk/9780190641320.001.0001}}</ref> Di mehên havînan de qeşa li qiraxên golan dikare bihele û xendekên şil bi awayekê demkî çêdibin. Di heman demê de li Antarktîkayê hem golên ava şor û hem jî golên ava şirîn hene.<ref name=":1" /> [[Wêne:Mount Vinson from NW at Vinson Plateau by Christian Stangl (flickr).jpg|thumb|Dîmenek ji çiyayê Vînsonê ku li bakurê rojavayê Antarktîkayê ye û bilindeya herî bilind ê Antarktîkayê ye]] Antarktîka ji aliyê Çiyayên Transantarktîk ve hatiye dabeşkirin ku ji erdê Vîktoryayê heta [[Deryaya Rossê]] dirêj dibin ku ev her alî di nav xwe de Antarktîkaya Rojava û Antarktîkaya Rojhilat vedigirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: Earth's Own Ice World |paşnav=Carroll |pêşnav=Michael |weşanger=Springer |tarîx=2018-05-16 |isbn=978-3-319-74623-4 |paşnav2=Lopes |pêşnav2=Rosaly}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ji |pêşnav=Fei |paşnav2=Gao |pêşnav2=Jinyao |paşnav3=Li |pêşnav3=Fei |paşnav4=Shen |pêşnav4=Zhongyan |paşnav5=Zhang |pêşnav5=Qiao |paşnav6=Li |pêşnav6=Yongdong |tarîx=2017-10-16 |sernav=Variations of the effective elastic thickness over the Ross Sea and Transantarctic Mountains and implications for their structure and tectonics |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0040195117302937 |kovar=Tectonophysics |cild=717 |rr=127–138 |doi=10.1016/j.tecto.2017.07.011 |issn=0040-1951}}</ref> Piraniya Antarktîkayê bi tebeqeyên qeşayê ya Antarktîkayê ve hatiye nixumandin ku bi navînî 1,9 km qalindahiya qeşayan hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fretwell |pêşnav=P. |paşnav2=Pritchard |pêşnav2=H. D. |paşnav3=Vaughan |pêşnav3=D. G. |paşnav4=Bamber |pêşnav4=J. L. |paşnav5=Barrand |pêşnav5=N. E. |paşnav6=Bell |pêşnav6=R. |paşnav7=Bianchi |pêşnav7=C. |paşnav8=Bingham |pêşnav8=R. G. |paşnav9=Blankenship |pêşnav9=D. D. |paşnav10=Casassa |pêşnav10=G. |paşnav11=Catania |pêşnav11=G. |paşnav12=Callens |pêşnav12=D. |paşnav13=Conway |pêşnav13=H. |paşnav14=Cook |pêşnav14=A. J. |paşnav15=Corr |pêşnav15=H. F. J. |tarîx=2013-02-28 |sernav=Bedmap2: improved ice bed, surface and thickness datasets for Antarctica |url=https://tc.copernicus.org/articles/7/375/2013/ |kovar=The Cryosphere |ziman=English |weşanger=Copernicus GmbH |cild=7 |hejmar=1 |rr=375–393 |doi=10.5194/tc-7-375-2013 |issn=1994-0416}}</ref> Tebeqeya qeşayê ji xeynî ji xeynî çend oazanên li geliyên hişk ên McMurdo tevahiya parzemînê nixumandine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://antarcticsun.usap.gov/science/4184/ |sernav=The Antarctic Sun: News about Antarctica - The Lost Dry Valleys of the Polar Plateau |malper=antarcticsun.usap.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en |archive-date=2022-01-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220115223943/https://antarcticsun.usap.gov/science/4184/ |url-status=dead }}</ref> Çend çemên qeşayî yên Antarktîkayê ku ber bi refên qeşayî yên Antarktîkayê ve diherikin, pêvajoyeke ku wekê dînamîkên tebeqeyên qeşayê hatine pênasekirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gfdl.noaa.gov/ice-sheet-dynamics/ |sernav=Ice Sheet Dynamics – Geophysical Fluid Dynamics Laboratory |malper=www.gfdl.noaa.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31}}</ref> Antarktîkaya Rojhilat ji Coats Land, Queen Maud Land, Enderby Land, Mac. Robertson Land, Wilkes Land û Victoria Land pêk hatiye. Ji xeynî beşek piçûk, hemî deverên parzemînê di nav nîvkada rojhilat de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctic Climate Evolution |paşnav=Florindo |pêşnav=Fabio |weşanger=Elsevier |tarîx=2008-10-10 |isbn=978-0-08-093161-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yUu-x70CZEcC |paşnav2=Siegert |pêşnav2=Martin}}</ref> Li ser û dora Antarktîkayê gelek girav hene ku piraniya wan giravên volkanîk in û li gorî pîvanên jeolojîk pir ciwan in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://figshare.utas.edu.au/articles/journal_contribution/Origin_and_evolution_of_the_sub-Antarctic_islands_the_foundation/24483391 |sernav=Quilty, Patrick Gerard |malper=figshare.utas.edu.au |roja-gihiştinê=2026-08-31 |doi=10.26749/rstpp.141.1.35}}</ref> Îstîsnayên herî berbiçav giravên [[deşta Kerguelenê]] ne ku girava herî kevin li dora 40 milyon sal berê niha çêbûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Olierook |pêşnav=Hugo K. H. |paşnav2=Jourdan |pêşnav2=Fred |paşnav3=Merle |pêşnav3=Renaud E. |paşnav4=Timms |pêşnav4=Nicholas E. |paşnav5=Kusznir |pêşnav5=Nick |paşnav6=Muhling |pêşnav6=Janet R. |tarîx=2016-04-15 |sernav=Bunbury Basalt: Gondwana breakup products or earliest vestiges of the Kerguelen mantle plume? |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0012821X1630019X |kovar=Earth and Planetary Science Letters |cild=440 |rr=20–32 |doi=10.1016/j.epsl.2016.02.008 |issn=0012-821X}}</ref> Girê Vinson a li çiyayên Ellsworthê bi bilindahiya 4.892 mêtreyê bilindeya herî bilind ê Antarktîkayê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hall Ball Kiwi Mountaineers From Mount Cook To Everest |paşnav=Monteath |pêşnav=Colin |weşanger=Cloudcap |tarîx=1997 |isbn=978-0-938567-42-4 |url=https://www.worldcat.org/title/38585390 |oclc=38585390}}</ref> Çiyayê Erebusa li Girava Rossê volkana herî başûrî ya cîhanê ye û her roj nêzîkê 10 caran diteqe. Xweliya ji teqînên volkanîk 300 kîlometre dûrî kratera volkanîk hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/48987684 |sernav=Antarctica : an encyclopedia from Abbott ice shelf to zooplankton {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en}}</ref> Delîlên hejmareke mezin ji volkanan di bin qeşayê de hene ku ger asta çalakiyê bilind bibe, dibe ku ji bo tebeqeya qeşayê xetereyek çêbike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: Earth's Own Ice World |paşnav=Carroll |pêşnav=Michael |weşanger=Springer |tarîx=2018-05-16 |isbn=978-3-319-74623-4 |paşnav2=Lopes |pêşnav2=Rosaly}}</ref> Qubeya qeşayê ya bi navê Dome Argus li Antarktîkaya Rojhilat e ku bi qasê bilindahiya 4.091 metreyan bilind ew û qada qeşayê ya herî bilind ê Antarktîkayê ye. Ev gir yek ji cihên herî sar û hişk ên cîhanê ye ku germahî ya li vir heya −90 °C ê dadikeve û barîna salane jî bi qasê 1-3 sm ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica And The Arctic Circle, A Geographic Encyclopedia Of The Earth's Polar Regions |tarîx=2014-04-01 |url=http://archive.org/details/antarctica-and-the-arctic-circle-2-volumes-a-geographic-encyclopedia-of-the-earths-polar-regions}}</ref> == Dîroka jeolojîk == Ji dawiya serdema meoproterozoîkê heta serdema kretasyeyê, Antarktîka beşek ji superparzemîna [[Gondwana|Gondwanayê]] bû û parzemîn bi pêvajoya tevgerên Antarktîkaya îro ji ber ku Gondwana hêdî hêdî ji hev perçe bûye, li dora 183 milyon sal berê îro ava bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctic News Clips |weşanger=National Science Foundation |tarîx=1995 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=HcTrAAAAMAAJ&pg=PA109}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> Di demek dirêj a serdema fanerozoyîkê de Antarktîka xwedî avhewayek tropîkal ê nerm bû û ew bi daristanên berfireh nixumandî bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Klages |pêşnav=Johann P. |paşnav2=Salzmann |pêşnav2=Ulrich |paşnav3=Bickert |pêşnav3=Torsten |paşnav4=Hillenbrand |pêşnav4=Claus-Dieter |paşnav5=Gohl |pêşnav5=Karsten |paşnav6=Kuhn |pêşnav6=Gerhard |paşnav7=Bohaty |pêşnav7=Steven M. |paşnav8=Titschack |pêşnav8=Jürgen |paşnav9=Müller |pêşnav9=Juliane |paşnav10=Frederichs |pêşnav10=Thomas |paşnav11=Bauersachs |pêşnav11=Thorsten |paşnav12=Ehrmann |pêşnav12=Werner |paşnav13=van de Flierdt |pêşnav13=Tina |paşnav14=Pereira |pêşnav14=Patric Simões |paşnav15=Larter |pêşnav15=Robert D. |tarîx=2020 |sernav=Temperate rainforests near the South Pole during peak Cretaceous warmth |url=https://www.nature.com/articles/s41586-020-2148-5 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=580 |hejmar=7801 |rr=81–86 |doi=10.1038/s41586-020-2148-5 |issn=1476-4687}}</ref> === Serdema paleozoyîkê (539–252 milyon sal berê) === [[Wêne:Glossopteris sp. (fossil leaf) (Permian; Antarctica) 1 (49063572172) (cropped).jpg|thumb|300px|Ji serdema permeya Antarktîkayê pelgeke ''Glossopteris sp.'' yê]] Germbûna berdewam bûye sedem ku piraniya Gondwanayê ziwa bibe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Vegetation of Antarctica Through Geological Time |paşnav=Cantrill |pêşnav=David J. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012-11-22 |isbn=978-0-521-85598-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=sOGH4xaioRUC |paşnav2=Poole |pêşnav2=Imogen}}</ref> Di serdema triyasiyê de Antarktîka ji aliyê cûreyeke giyayên bi tov (pteridosperms) ve serdest bû ku ji cinsê Dicroidiumê bûn ku wekê daran mezin dibûn. Florayên din ên triasiyê ginkgophytes, sîkadofites, darên konîfer û sphenopsid bûn. Tetrapod (ajaleke çar ling) cara yekem di serdema triyasiya destpêkê de li Antarktîkayê hatine dîtin û fosîlên herî kevn ên naskirî di formasyona fremouw a çiyayên Transantarktîkê de hatine dîtin. Sînapsîd (ku wekê "xijendeyên mîna memikdaran" jî têne zanîn) cureyên wekê Lystrosaurus di nav de hebû û di serdema triyasiya destpêkê de zêde bûn. Nîvgirava Antarktîkayê di serdema jurasiyê de (206 heta 146 milyon sal berê) dest bi avakirina xwe kiriye. Afrîka di serdema jurasiyê li de dora 160 milyon sal berê ji Antarktîkayê dabeş bûye û piştre jî di serdema kretasiya destpêkê de nîvgirava Hindistanê (nêzîkî 125 milyon sal berê) ji heman parzemînan dabeş bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rolland |pêşnav=Yann |paşnav2=Bernet |pêşnav2=Matthias |paşnav3=van der Beek |pêşnav3=Peter |paşnav4=Gautheron |pêşnav4=Cécile |paşnav5=Duclaux |pêşnav5=Guillaume |paşnav6=Bascou |pêşnav6=Jérôme |paşnav7=Balvay |pêşnav7=Mélanie |paşnav8=Héraudet |pêşnav8=Laura |paşnav9=Sue |pêşnav9=Christian |paşnav10=Ménot |pêşnav10=René-Pierre |tarîx=2019-01-15 |sernav=Late Paleozoic Ice Age glaciers shaped East Antarctica landscape |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0012821X18306460 |kovar=Earth and Planetary Science Letters |cild=506 |rr=123–133 |doi=10.1016/j.epsl.2018.10.044 |issn=0012-821X}}</ref> Piştê kêmbûna qeşayê di nîvê duyem ê serdema permiyana destpêkê de, erd ji aliyê glossopterids (komeke nebatan a tovkirî ya nemabûyî ya bê xizmên zindî) ve serdest bû ku nebata herî berbiçav Glossopteris bû ku dareke wekê ku di axên tijî av de şîn dibe, hatiye şîrove kirin ku depoyên komirê yên berfireh çêkirine. Nebatên din ên ku di dema Permiyeyê de li Antarktîkayê hatine dîtin ''Cordaitales'', ''sphenopsids'', ''ferns'' û ''lycophytes'' in.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Vegetation of Antarctica Through Geological Time |paşnav=Cantrill |pêşnav=David J. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012-11-22 |isbn=978-0-521-85598-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=sOGH4xaioRUC |paşnav2=Poole |pêşnav2=Imogen}}</ref> Di dawiya serdema permiyeyê de avhewa li ser piraniya [[Gondwana|Gondwanayê]] hişktir û germtir bûye û ekosîstemên daristanên ''glossopteridan'' wekê beşek ji bûyera tunebûna permî-triyasî hilweşiyane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Past Antarctica: Paleoclimatology and Climate Change |paşnav=Franganillo |pêşnav=Marc Oliva i |weşanger=Elsevier Science & Technology |tarîx=2020 |isbn=978-0-12-817925-3 |paşnav2=Fernandez |pêşnav2=Jesus Ruiz}}</ref> Di serdema paleozoyîkê de ti delîl tinene ku nîşan bide ka tetrapod li Antarktîkê jiyane an na.<ref name=":2">{{Cite web |url=https://pubs.usgs.gov/of/2007/1047/ea/of2007-1047ea047.pdf |sernav=Collinson, James; William R., Hammer (2007). Migration of Triassic tetrapods to Antarctica (PDF). 10th International Symposium on Antarctic Earth Sciences.}}</ref> === Serdema mezozoîkê (252–66 milyon sal berê) === Germbûna berdewam piraniya Gondwanayê zuwa kiriye. Di serdema triyasiyê de, Antarktîka ji aliyê fernên tovkirî (pteridosperms) ve serdest bû ku beşek cinsê dicroidium bûn ku wekê daran mezin dibûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Icehouse to hothouse: floral turnover, the Permian–Triassic crisis and Triassic vegetation |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012 |rr=105–160 |isbn=978-0-521-85598-3 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Cantrill |pêşnavê-edîtor=David J. |url=https://www.cambridge.org/core/books/vegetation-of-antarctica-through-geological-time/icehouse-to-hothouse-floral-turnover-the-permiantriassic-crisis-and-triassic-vegetation/2A62935F027160A42A76FDD1199FA5C3 |paşnavê-edîtor2=Poole |pêşnavê-edîtor2=Imogen |doi=10.1017/CBO9781139024990.004}}</ref> Florayên din ên serdema triyasiyê ginkgophytes, sîkadofît, konîfer û sphenopsîdan bûn. Tetrapod cara yekem di serdema triyasiya destpêkê de li Antarktîkayê hatine dîtin û fosîlên herî kevn ên naskirî di formasyona fremouw a [[Rêzeçiyayên Transantarktîk|çiyayên Transantarktîkê]] de hatin dîtin.<ref name=":2" /> Sînapsîd (ku wekî "xijendeyên mîna memikan" jî têne zanîn) cureyên wek ''Lystrosaurus'' vedihewîne û di serdema triyasiya destpêkê de gelek zêdetir bûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Early Evolutionary History of the Synapsida |paşnav=Kammerer |pêşnav=Christian F. |weşanger=Springer London, Limited |tarîx=2013 |isbn=978-94-007-6841-3 |paşnav2=Angielczyk |pêşnav2=Kenneth D. |paşnav3=Fröbisch |pêşnav3=Jörg}}</ref> Nîvgirava Antarktîkayê di serdema jurasiyê de (206 heta 146 milyon sal berê) dest bi avakirina xwe kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Birkenmajer |pêşnav=K. |tarîx=1994 |sernav=Evolution of the Pacific margin of the northern Antarctic Peninsula: an overview |url=https://link.springer.com/10.1007/BF00210547 |kovar=Geologische Rundschau |ziman=en |cild=83 |hejmar=2 |rr=309–321 |doi=10.1007/BF00210547 |issn=0016-7835}}</ref> Afrîka di serdema jurayê de li dora 160 milyon sal berê ji Antarktîkayê dabeş bûye û piştre di derdema kretasye ya destpêkê de (dora 125 milyon sal berê) [[nîvgirava Hindistanê]] ji hev dabeş bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Gaina |pêşnav=Carmen |paşnav2=Müller |pêşnav2=R. Dietmar |paşnav3=Brown |pêşnav3=Belinda |paşnav4=Ishihara |pêşnav4=Takemi |paşnav5=Ivanov |pêşnav5=Sergey |tarîx=2007-07-01 |sernav=Breakup and early seafloor spreading between India and Antarctica |url=https://doi.org/10.1111/j.1365-246X.2007.03450.x |kovar=Geophysical Journal International |cild=170 |hejmar=1 |rr=151–169 |doi=10.1111/j.1365-246X.2007.03450.x |issn=0956-540X}}</ref> Darên ginkgo, konîfer, Bennettitale, nebatên poçikê hespan, fern û sikad di wê demê de pir bûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Vegetation of Antarctica Through Geological Time |paşnav=Cantrill |pêşnav=David J. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012-11-22 |isbn=978-0-521-85598-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=sOGH4xaioRUC |paşnav2=Poole |pêşnav2=Imogen}}</ref> Nêzîkê 80 milyon sal berê nebatên kulîlkdar bûne komên nebatan ên herî cihêreng ên li ser parzemînê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Barreda |pêşnav=Viviana D. |paşnav2=Palazzesi |pêşnav2=Luis |paşnav3=Olivero |pêşnav3=Eduardo B. |tarîx=2019 |sernav=When flowering plants ruled Antarctica: evidence from Cretaceous pollen grains |url=https://nph.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/nph.15823 |kovar=New Phytologist |ziman=en |cild=223 |hejmar=2 |rr=1023–1030 |doi=10.1111/nph.15823 |issn=0028-646X}}</ref> Her çiqas darên behîvê yên başûr (Nothofagus) ber bi dawiya kretasyeyê ve berbiçav bin jî li Antarktîkaya Rojava daristanên pelderzî di seranserê serdema kretasyeyê de (146–66 milyon sal berê) de serdest bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Crame |pêşnav=J. A. |tarîx=1989 |sernav=Origins and evolution of the Antarctic biota: an introduction |url=https://www.lyellcollection.org/doi/10.1144/GSL.SP.1989.047.01.01 |kovar=Geological Society, London, Special Publications |ziman=en |cild=47 |hejmar=1 |rr=1–8 |doi=10.1144/GSL.SP.1989.047.01.01 |issn=0305-8719}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the Antarctic |paşnav=Riffenburgh |pêşnav=Beau |weşanger=Routledge |tarîx=2006-10-25 |isbn=978-1-135-87866-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_mUPEAAAQBAJ}}</ref> Her çiqas tenê çend cinsên dînezorên Antarktîkayê (Cryolophosaurus û Glacialisaurus, ji Formasyona Hanson a serdema jurasiya destpêka çiyayên Transantarktîkê<ref>{{Cite web |url=http://www.app.pan.pl/archive/published/app52/app52-657.pdf |sernav=Anatomy of a basal sauropodomorph dinosaur from the Early Jurassic Hanson Formation of Antarctica}}</ref> û Antarctopelta, Trinisaura, Morrosaurus û Imperobator ji kretasya dereng a nîvgirava Antarktîkayê) hatine vegotin, Ammonît li deryayên li derdora Antarktîkayê pir belav bûn û dînezor jî hebûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Coria |pêşnav=Rodolfo A. |paşnav2=Moly |pêşnav2=Juan J. |paşnav3=Reguero |pêşnav3=Marcelo |paşnav4=Santillana |pêşnav4=Sergio |paşnav5=Marenssi |pêşnav5=Sergio |tarîx=2013-04-01 |sernav=A new ornithopod (Dinosauria; Ornithischia) from Antarctica |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0195667112001784 |kovar=Cretaceous Research |cild=41 |rr=186–193 |doi=10.1016/j.cretres.2012.12.004 |issn=0195-6671}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rozadilla |pêşnav=Sebastián |paşnav2=Agnolin |pêşnav2=Federico L. |paşnav3=Novas |pêşnav3=Fernando E. |paşnav4=Aranciaga Rolando |pêşnav4=Alexis M. |paşnav5=Motta |pêşnav5=Matías J. |paşnav6=Lirio |pêşnav6=Juan M. |paşnav7=Isasi |pêşnav7=Marcelo P. |tarîx=2016-01-01 |sernav=A new ornithopod (Dinosauria, Ornithischia) from the Upper Cretaceous of Antarctica and its palaeobiogeographical implications |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0195667115300677 |kovar=Cretaceous Research |cild=57 |rr=311–324 |doi=10.1016/j.cretres.2015.09.009 |issn=0195-6671}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ely |pêşnav=Ricardo C. |paşnav2=Case |pêşnav2=Judd A. |tarîx=2019-09-01 |sernav=Phylogeny of a new gigantic paravian (Theropoda; Coelurosauria; Maniraptora) from the Upper Cretaceous of James Ross Island, Antarctica |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0195667118300120 |kovar=Cretaceous Research |cild=101 |rr=1–16 |doi=10.1016/j.cretres.2019.04.003 |issn=0195-6671}}</ref> === Serdema senozoyîkê (66–10 milyon sal berê) === [[Wêne:Eocene-Paleocene-circumpolar.svg|thumb|Pêkhatina herika çerxa derdorî ya Antarktîkayê ji perçebûna dawî ya pira bejahî ya Antarktîkayê]] Di destpêka serdema paleojenê de girêdana pira bejahî ya pira Antarktîkayê, Antartîkayê bi Amerîkaya Başûr û her wiha bi başûrê rojhilatê Awistralyayê ve berdewam kiriye. Fauna ji formasyona La Mesetaya li nîvgirava Antarktîkayê ku dîroka wê vedigere serdema eosenê, pir dişibihe faunayên wekhev ên Amerîkaya Başûr ku ajalên wekê ajalên bi kîsik (marsupials), xenarthran, lîtoptern û ungulatesê bi sim û her wiha gondwanatheres û dibe ku meridiolestidans hebûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=History of Terrestrial Mammals in South America: How South American Mammalian Fauna Changed from the Mesozoic to Recent Times |paşnav=Defler |pêşnav=Thomas |weşanger=Springer |tarîx=2018-12-19 |isbn=978-3-319-98449-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-HWADwAAQBAJ}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Gelfo |pêşnav=Javier N. |paşnav2=Goin |pêşnav2=Francisco |paşnav3=Bauzá |pêşnav3=Nicolá |paşnav4=Reguero |pêşnav4=Marcelo |tarîx=2019-09-01 |sernav=The fossil record of Antarctic land mammals: commented review and hypotheses for future research |url=https://www.researchgate.net/publication/337086325_The_fossil_record_of_Antarctic_land_mammals_commented_review_and_hypotheses_for_future_research |kovar=researchgate.net |rr=274–292 |doi=10.13679/j.advps.2019.0021}}</ref> Hatiye texmînkirin ku ajalên bi kîsik di destpêka eosenê de ji Amerîkaya Başûr bi rêya Antarktîkayê belavê Awistralyayê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Eldridge |pêşnav=Mark D B |paşnav2=Beck |pêşnav2=Robin M D |paşnav3=Croft |pêşnav3=Darin A |paşnav4=Travouillon |pêşnav4=Kenny J |paşnav5=Fox |pêşnav5=Barry J |tarîx=2019-05-23 |sernav=An emerging consensus in the evolution, phylogeny, and systematics of marsupials and their fossil relatives (Metatheria) |url=https://doi.org/10.1093/jmammal/gyz018 |kovar=Journal of Mammalogy |cild=100 |hejmar=3 |rr=802–837 |doi=10.1093/jmammal/gyz018 |issn=0022-2372}}</ref> Nêzîkê 53 milyon sal berê Awistralya û Gîneya Nû ji Antarktîkayê veqetiyane û deriyê Tazmanyayê vebûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ball |pêşnav=Philip |paşnav2=Eagles |pêşnav2=Graeme |paşnav3=Ebinger |pêşnav3=Cynthia |paşnav4=McClay |pêşnav4=Ken |paşnav5=Totterdell |pêşnav5=Jennifer |tarîx=2013 |sernav=The spatial and temporal evolution of strain during the separation of Australia and Antarctica |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/ggge.20160 |kovar=Geochemistry, Geophysics, Geosystems |ziman=en |cild=14 |hejmar=8 |rr=2771–2799 |doi=10.1002/ggge.20160 |issn=1525-2027}}</ref> Modelên erdnîgariya Antarktîkayê nîşan didin ku ev herikîn û her wiha çerxa paşvegerê ya xwedî kirinê ji ber kêmbûna asta CO₂yê çêbûye û bûye sedema afirandina qeşayên piçûk û qeşayên mayînde yên cemserî.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=England |pêşnav=Matthew H. |paşnav2=Hutchinson |pêşnav2=David K. |paşnav3=Santoso |pêşnav3=Agus |paşnav4=Sijp |pêşnav4=Willem P. |tarîx=2017-08-01 |sernav=Ice–Atmosphere Feedbacks Dominate the Response of the Climate System to Drake Passage Closure |url=https://journals.ametsoc.org/view/journals/clim/30/15/jcli-d-15-0554.1.xml |kovar=Journal of Climate |cild=30 |hejmar=15 |rr=5775–5790 |doi=10.1175/JCLI-D-15-0554.1 |issn=0894-8755}}</ref> Her ku asta CO₂yê zêdetir kêm bûye, qeşayê dest bi berfirehbûneke bilez kiriye û cihê daristanên ku heta wê demê Antarktîkayê vedişartin girtiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=DeConto |pêşnav=Robert M. |paşnav2=Pollard |pêşnav2=David |tarîx=2003 |sernav=Rapid Cenozoic glaciation of Antarctica induced by declining atmospheric CO2 |url=https://www.nature.com/articles/nature01290 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=421 |hejmar=6920 |rr=245–249 |doi=10.1038/nature01290 |issn=1476-4687}}</ref> Ekosîstemên tundrayê li Antarktîkayê heta 14 û 10 milyon sal berê niha hebûna xwe berdewam kirine û piştre sarbûna zêdetir bûye sedema tunekirina van tundrayan.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ashworth |pêşnav=Allan C. |paşnav2=Erwin |pêşnav2=Terry L. |tarîx=2016 |sernav=Antarctotrechus balli sp. n. (Carabidae, Trechini): the first ground beetle from Antarctica |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5126512/ |kovar=ZooKeys |hejmar=635 |rr=109–122 |doi=10.3897/zookeys.635.10535 |issn=1313-2989 |pmc=5126512 |pmid=27917060}}</ref> === Serdema hemdem === Her çiqas jeolojiya Antarktîkayê bi piranî ji aliyê qeşaya parzemînî ve hatibe veşartin jî, parzemîn dikare bi teknîkên wekê ji hestkirina ji dûr ve, radara ku di bin erdê de derbas dibe û wêneyên satelîtê werin lêkolîn kirin. Ji aliyê jeolojîk ve, Antarktîkaya Rojava pir dişibihe Andên Amerîkaya Başûr. Nîvgirava Antarktîkayê bi bilindbûna jeolojîk û veguherîna sedîmentên binê deryayê ku veguheriye kevirên metamorfîk, çêbûye. Antarktîkaya Rojava bi yekbûna çend plakayên parzemînî çêbûye ku di encamê de hejmarek rêzeçiyayên li herêmê çêbûne ku rêzeçiyayên herî berbiçav çiyayên Ellsworthê bûn. Hebûna sîstema rift a Antarktîkaya Rojava bûye sedema volkanîzma li ser sinorê di navbera Antarktîkaya Rojava û Rojhilat de û her wiha bûye sedema çêbûna çiyayên Transantarktîkê. Antarktîka Rojhilat ji aliyê jeolojîk ve devereke pirreng e. Avabûna Antarktîka Rojhilat di serdema arkeyî (4.000 –2.500 milyon sal berê) de dest pê kiriye û di serdema kambriyê de rawestiyaye. Herêm li ser kratoneke kevirî hatiye avakirin ku bingeha mertala prekambriyê ava kiriye. Li ser bingehê komir û kevirên qûmê, kevirên kilsinî û şêl hene ku di serdemên devonî û jurasiyê de hatine danîn ku çiyayên Transantarktîkê çêbikin. Li deverên peravê çiyayên wekê rêzeçiyayê Shackletonê û Vîktorya Land û hinek şikestekên tektonîk çêbûne. Komir cara yekem li Antarktîkayê li nêzîkê çiyayên Beardmoreyê ji aliyê Frank Wild ve di sefera Nimrod de di sala 1907an de hatiye tomar kirin û tê zanîn ku komirê pileya nizm li gelek deverên çiyayên Transantarktîkê heye. Çiyayên prens Charles depoyên hesinê vedihewînin û li Deryaya Rossê jî qadên neftê û gaza xwezayî hene. == Avhewa == {{multiple image | direction = vertical | total_width = 300 | header = | footer = | image1 = Fryxellsee Opt.jpg | alt1 = | caption1 = Qeşaya şîn ku gola Fryxell a li çiyayên Transantarktîkê nixumandiye | image2 = AntarcticaSummer.jpg | alt2 = | caption2 = Di meha kanûna sala 2006an de şert û mercên nerm ê li nêzîkê peravê }} Antarktîka parzemîna herî sar, parzemîna herî bi bahoz û parzemîna herî hişk ê Dinyayê ye. Li nêzîkê peravên parzemînê, germahî di havînê de dikare ji 10 °C ê derbas bibe û di mehên zivistanê de heya -40 °C dadikeve. Li ser deverên bilind ên navendî, germahî di mehên havînê de dikare heya -30 °C dakeve û di mehên zivistanê de jî germahiya heman deverê heya -80 °C ê dadikeve. Germahiya hewayê ya xwezayî ya herî nizm a ku li ser Erdê hatiye tomarkirin di 21ê tîrmeha sala 1983an de li stasyona Vostok a Rûsyayê li Antarktîkayê bi qasê -89.2 °C hatiye tomarkirin. Di sala 2010an de bi rêya satelîta germahiyeke hewayê germahiya parzemînê bi qasê −94.7 °C hatiye tomar kirin lêbelê dibe ku ji ev rêje ji sermaya li ser rûyê erdê bi bandor bûye ku li bilindahiya 2 mêtre li jorê rûyê erdê nehatiye tomar kirin ku ji bo tomarên fermî yên germahiya hewayê tê xwestin. Ji ber ku piraniya Antarktîkayê ji asta deryayê ji 3.000 mêtre bilindtir e, Antarktîka ji herêma Arktîkê sartir e. Germahiya Okyanûsa Arktîkê bi rêya qeşaya deryayê ya Arktîkê ber bi parzemînê ve hatiye veguhastin û bi awayê hewaya li herêma Arktîkê nerm dibe. Antarktîka çoleke cemserî ye ku barîna parzemînê kêm e. Parzemîn salane bi navînî nêzîkê 150 mm av werdigire ku bi piranî bi awayê şilopeyê ye. Deverên navxweyî hişktir e û di tevahiya salê herî zêde bi qasê 50 mm baran werdigire lê herêmên peravê bi gelemperî ji 200 mm zêdetir baran werdigirin. Li çend deverên qeşaya şîn, ba û sublîmasyon ji berfa ku dibare zêdetir berfê radike. Li geliyên hişk, heman bandor li ser bingehek kevirî çêdibe ku dibe sedema jîngeheke bêber û hişk. === Cudahiyên herêmî === Antarktîkaya Rojhilat ji ber bilindahiya xwe ya bilind ve ji Antarktîkaya Rojava sartir e. Eniyên hewayê bi zêde derbasê deverên navendî yên parzemînê nabin ku ev jî dibe sedem ku navenda parzemînê sar û hişk bimînin û dibe sedema ku bayên deverê bi leza nerm bimînin. Barîna berfa li beşa perava Antarktîkayê barîneke pir gelemperî ye ku li wir di nav 48 demjimêran de berf dikare bi qasê 1.22 mêtreyê bibare. Li qiraxa parzemînê, bayên katabatîk ên bihêz ên ji platoya cemserî pir caran bi hêza bahozê çêdibin. Di mehên havînê de ji ber ku her roj 24 demjimêrên tîrêjên rojê li wir tên wergirtin, li Cemsera Başûr ji ekvatorê zêdetir tîrêjên rojê digihîjin rûyê erdê. === Guherîna avhewayê === Tevê devera xwe yê îzolekirî, Antarktîka di dehsalên dawî de ji ber belavbûna gazên serayê, germ bûye û hinek ji beşên qeşayên xwe winda kiriye. Antarktîkaya Rojava ji sala 1950an heta sala 2000an di heyamên dehsalan de ji 0,1 °C zêdetir germ bûye û nîvgirava Antarktîkayê ya ku li ber çavan e ji nîvê sedsala 20an vir ve bi qasê 3 °C germ bûye. Antarktîkaya Rojhilat ku li gorî Antarktîkaya Rojava sar e û avhewaya deverê sekan (stabîl) heta salên 2000î germahî nîşan nedaye. Li dora Antarktîkayê, Okyanûsa Başûr ji her okyanûseke din zêdetir germahiya okyanûsê kişandiye û li kûrahiyên bi qasê 2.000 mêtreyan germbûneke berbiçav çêbûye. Li dora Antarktîka Rojava, okyanûs ji sala 1955an vir ve bi qasê 1 °C germ bûye. Germbûna Okyanûsa Başûr a li dora Antarktîkayê bûye sedema qelsbûn an jî hilweşîna refikên qeşayên ku li derveyî qeşayan digeriyan û hevsengiya wan pêk dianiyan. Her çiqas perê qeşayên Antarktîkaya Rojhilat ku berdewam dike ku li hundirê welêt qeşayê zêde bike jî gelek cemedên peravê giraniya xwe winda dikin û paşve dikişin ku ev jî dibe sedema windabûna giştî ya qeşayên li seranserê Antarktîkayê. Hatiye payîn ku heta sala 2100an ku windabûna qeşaya li Antarktîkayê bi qasê 11 santî metreyan bilindbûna asta deryayê ya gerdûnî zêde bike. Bi germbûna zêdetir re îhtimala bêîstîqrariyê pir zêdetir dibe û dikare bilindbûna asta deryayê ya gerdûnî ya sedsala 21ê du caran zêdetir bike. Ava heliyayî ya nû ya ji qeşayê ava binê Antarktîkayê ya şor firk dike û şaneya jêrîn a gera serûbinkirina Okyanûsa Başûr (SOOC) qels dike. Her çiqas bandorên tevahî tê payîn ku di nav çend sedsalan de çêbibin jî, li gorî hinek lêkolînan, hilweşîna tevahî ya SOOCê dikare di navbera 1.7 °C û 3 °C germbûna gerdûnî de çêbike. Ev barîna kêm ê li nîvkada başûr û barîna zêde yê li nîvkada bakur, dibe sedema kêmbûna masîgirî ya li Okyanûsa başûr û hilweşîna potansiyel a hinek ekosîstemên deryayî vedigire. Her çiqas gelek cureyên Antarktîkayê nehatibin keşifkirin jî, zêdebûna flora Antarktîkayê ya belgekirî heye û ji u bo parastina jîngeheke guncavê faunayên mezin ên wekê pengûenan zehmetî hene. Helandina erdên cemed girtî dibe ku ji bo erdên bê cemed bibe sedema gazên serayê û qirêjiya cemedgirtî ya berê ku bi helandinê re derdikeve holê. Germbûna Antarktîkayê û guhertinên têkildar di gera Okyanûsa Başûr de dikarin bandorê li şêwazên avhewayê yên li hinek deverên Afrîkayê jî bikin ku dikare bandor li barîna herêmî û guherîna germahiyê bike. Ji ber ku germahiya gerdûnî li dora 3°C zêde bûye, deverên xeternak ên wekê Hewza Wilkes û Hewza Aurora dibe ku di nav 2.000 salan de bimînin di bin avê de û dibe ku li van deveran bilindbûna asta deryayê bigihîje 6,4 metreyan. Ger germahî ji asta sala 2020an 2 °C kêmtir nebe, ihtimal heye ku qata qeşayê ya Antarktîkaya Rojava bi tevahî bihele. Hatiye payîn ku windabûna vê qata qeşayê heye bi tevahî ji holê rabe ev pêvajo bi qasê 500 û 13.000 sal berxwe bide. Ger qeşaya bilind hilweşe dibe ku asta deryayê bi qasê 3,3 mêtre bilind bibe û bi helandina qeşayên li ser çiyayan qeşayên bilind jî dibe ku asta deryayê bi qasê 4,3 metreyan bilind bike. Qata qeşaya Antarktîkaya Rojhilat ku li gorî deverên qeşayî yên din gelek aram e tenê dikare bi qasê 0,5 mête heta 0,9 mêtreyê asta deryayê bilind bike ku ev jî beşek piçûk ê ji bilind bûna 53,3 mêtreyan e ku di tevahiya helandina qata qeşayê de pêk tê. === Tenikbûna tebeqeya ozonê === [[Wêne:NASA and NOAA Announce Ozone Hole is a Double Record Breaker.png|thumb|Wêneya qula herî mezin a di tebeqeya ozonê de ku di meha îlona sala 2006an de hatiye tomarkirin]] Zanyaran ji salên 1970an vir ve li ser qata ozona di atmosfera li jor ê Antarktîkayê lêkolîn dikin. Di sala 1985an de zanyarên brîtanî li ser daneyên ku wan li stasyona lêkolîn a Halley ya li ser çemê cemeda Brunt berhev kiribûn dixebitin, wan qadeke mezin a bi rêjeya ozonê ya nizm li ser Antarktîkayê keşiv kirine. 'Qula tebeqeya ozonê' hema hema tevahiya parzemînê vedigire û di meha îlona sala 2006an de gihîştiye asta xwe ya herî mezin ku bûyera herî dirêj a mayînde ye, di sala 2020an de pêk hatiye. Ev tenikbûna tebeqeya ozonê ji ber belavbûna klorofluorokarbon û halonên di atmosferê de çêdibe ku ev made tebeqeya ozonê bi gazên din perçe dikin. Şert û mercên pir sar ên Antarktîkayê bûne sedem ku ewrên stratosferîk ên cemserî çêbibin. Ewr wekê katalîzator ji bo reaksiyonên kîmyewî tevdigerin ku di dawiyê de dibin sedema hilweşîna ozonê. Protokola Montreal a sala 1987an belavbûna madeyên ku ozonê kêm dikin sinordar kiriye. Tê pêşbînîkirin ku qula ozon an li jor ê Antarktîkayê hêdî hêdî winda bibe ku heta salên 2060î.tê payîn ku asta ozonê vegere nirxên ku herî dawî ya ku di salên 1980î de hatine tomarkirin. Di heman demê de tenikbûna ozonê dikare di stratosferê de bibe sedema sarbûna bi qasê 6 °C ê. Sarbûn girseya cemserî xurt dike û bi vî awayî rê li ber derketina hewaya sar a nêzîkê Cemsera Başûr digire ku ev jî di encamê de girseya parzemînî ya tebeqeya qeşaya Antarktîkaya Rojhilat sar dike. Herêmên li derdora Antarktîkayê, bi taybetî nîvgirava Antarktîkayê rastî germahiyên bilindtir tên ku ev yek jî helîna qeşayê bileztir dike. Ev model destnîşan dikin ku tenikbûna ozonê û bandora vorteksa cemserî ya zêde dibe ku dibe sedema zêdebûna dirêjahiya qeşaya deryayê jî pêvajoyeke ji destpêka çavdêriya di dawiya salên 1970î ve heta sala 2014an berdewam kiriye. Ev model destnîşan dikin ku kêmbûna ozonê û bandora vorteksa cemserî ya ku zêde dibe, dibe ku ji ber sedema zêdebûna dirêjahiya qeşaya deryayê jî be ku ji dema destpêkirina çavdêriyên di dawiya salên 1970î heta sala 2014an berdewam kiriye. Ji wî demê ve rûbera qeşaya deryaya Antarktîkayê bi awayekê bilez kêm bûye. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commons|Antarctica|Antarktîka}} {{Parzemîn}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Antarktîka| ]] [[Kategorî:Cîhan]] [[Kategorî:Parzemîn]] r1moxznj7g8bmtxq5ojc9k29cf2js31 2090520 2090518 2026-09-02T08:44:49Z Penaber49 39672 /* Guherîna avhewayê */ 2090520 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdanka giştî}} '''Antarktîka'''<ref>{{Îzolî, 2007|r=1138|jêgirtin=Antarktîka}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ferhenga Erdnîgarîyê (Coğrafya)|Ferhenga Erdnîgarîyê]]|paşnav=Önen|pêşnav=Abdurrahman |weşanger=Stembol: Doz|sal=2008|rûpel=36}}</ref> yan jî '''Antarktîk'''{{Çavk}} ({{Bi-la|Antarctica}}) yek ji [[parzemîn]]ên cîhanê ye ku parzemîna herî başûr ê dinyayê û parzemîna herî kêm nifûs a cîhanê ye. Parzemîn bi tevahî li başûrê çembera Antarktîkayê ye û ji aliyê [[Okyanûsa Başûr]] (ku wekê Okyanûsa Antarktîkayê jî tê zanîn) ve hatiye dorpêçkirin ku [[Cemsera Başûr]] a erdnîgarî vedihewîne. Di heman demê de Antarktîka pêncem parzemîna herî mezin ê cîhanê ye ku bi qasê ji %40 ji [[Ewropa|Ewropayê]] mezintir e û rûbera parzemînê bi qasê 14.200.000 km² rûerd (an rûqeşa) vegirtiye. Piraniya Antarktîkayê bi qata qeşayê ya Antarktîkayê ve hatiye nixumandin ku qalindahiya navînî ya qeşayê bi qasê 1,9 km ye. Antarktîka bi navînî parzemîna herî sar, herî hişke û parzemîna herî bi ba û bahoz ê cîhanê ye û parzemîn ji asta deryayê xwedî bilindahiyeke navînî ye. Antarktîka bi piranî ji çoleke cemserî pêk hatiye ku barîna salane li peravê zêdetirî 200 mm ye û berf û barana li hundirê parzemînê gelek kêm e. Qeşayên parzemîn di warê ava şîrîn de gelek dewlemend e ku nêzîkê ji %70ê rezervên ava şirîn ên cîhanê li Antarktîkayê cemedgirtî ye. Hatiye payîn ger ku qeşaya Antarktîkayê bihele, dê asta deryayê ya [[Cîhan|cîhanê]] bi qasê 60 mêtreyan bilind bibe. Her wiha Antarktîka xwediyê rekora germahiya herî nizm a pîvandî yê li ser rûyê [[Dinya (gerstêrk)|Erdê]] ye ku nizmahiya germahiya bi qasê −89.2 °C hatiye pîvandin. Germahiya herêmên peravê di havînê de dikare bi qasê 10 °C bilind bibe. Cureyên xwemaliyên ajalan kêzik, nematod, pengûen, fok û tardigrad in. Li cihên ku nebat lê hene, bi piranî bi awayê liken an kevzê ye. Refên qeşayê yên Antarktîkayê dibe ku cara yekem di sala 1820an de, di dema sefereke rûsî de ku ji aliyê Fabian Gottlieb von Bellingshausen û Mikhail Lazarev ve hatibû birêvebirin, hatine dîtin. Di dehsalên piştê seferên wan, di seferên fransî, amerîkî û brîtanî de li parzemînê lêkolînên zêdetir hatine kirin. Yekem derketina piştrastkirî ya Antarktîkayê ji aliyê tîmeke norwêcî ve di sala 1895an de pêk hatiye. Di destpêka sedsala 20an de, çend seferên navxwe yên parzemînê çêbûne. Lêkolînerên brîtanî Douglas Mawson, Edgeworth David û Alistair Mackay yekem kes bûn ku di sala 1909an de gihîştine [[Cemsera Başûr]] a manyetîkî û cemsera başûr a erdnîgarî jî yekem car di sala 1911an de lêkolînerê norwêcî Roald Amundsen gihiştiye cemserê. Ji aliyê îdarî ve Antarktîka ji aliyê nêzîkê 30 welatan ve tê birêvebirin ku hemî jî endamên sîstema peymana Antarktîkayê ya sala 1959an in. Li gorî şertên peymanê, çalakiyên leşkerî, kolandinên kanên madenê, teqînên nukleerî û avêtina bermayiyên nukleerî li Antarktîkayê qedexe ne. Geştiyarî, masîgirtin û lêkolîn çalakiyên sereke yên mirovan li Antarktîkayê û li derdora Antarktîkayê hene. Di mehên havînê de nêzîkê 5.000 kes li stasyonên lêkolînê dimînin û ev hejmar di mehên zivistanê de dadikeve 1.000 kesan. Her çiqas parzemîn dûr be jî, çalakiyên mirovan bi rêya qirêjî, guherîna avhewayê û bi rêya tenikbûna [[tebeqeya ozonê]] bandoreke neyînî li ser Antarktîkayê dihêle. Helîna qata qeşayê ya [[Antarktîkaya Rojava]] ya ku potansiyeleke nearam e, di pêşbîniyên bilindbûna [[asta deryayê]] yên di asta sedsalê de bûye sedema nezelaliyeke herî mezin û heman helîn bandorê li ser serûbinkirina gera [[Okyanûsa Başûr]] jî dike ku di dawiyê de dikare bibe sedema bandorên girîng li ser avhewaya [[Nîvkada Başûr]] û hilberîna Okyanûsa Başûr. == Etîmolojî == [[Wêne:1657 map Polus Antarcticus.jpg|thumb|Nexşeya cemserî ya herî başûrê Dinyayê]] Navê ku ji parzemînê hatiye dayîn ji peyva antarktîka hatiye ku ji peyva fransî ya navîn ''antartique'' an ''antarctique'' ('li hemberî Arktîkê') û piştre ji peyva latînî ''antarcticus'' ('li hemberî bakur') hatiye. Navê Antarktîkus ji peyvên yewnanî ἀντι- ('dij-') û ἀρκτικός (arktikos, 'ya hirçê [Ursa Major], bakur') hatiye.<ref name=":0">{{Cite book |sernav=Lettinck 2021, p. 158.}}</ref> Fîlozofê yewnanî Arîstoteles li dora 350 {{bz}} de di ''Meteorolojiyê'' de li ser "herêma Antarktîkê" nivîsandiye. Li gorî raporê, erdnîgarnasê yewnanî Marinusê ji Tîrusê ev nav di nexşeya xwe ya cîhanê ya sedsala duyem a {{pz}} de ku niha winda bûye, bi kar aniye. Nivîskarên romayî Gaius Julius Hyginus û Apuleius ji bo cemsera başûr navê yewnanî yê latînîkirî polus antarcticus bi kar anîne ku ji wir peyva fransî ya kevin ''pole antartike'' (nûjen ''pôle antarctique'')<ref>{{Cite book |sernav=Hyginus 1992, p. 176.}}</ref> ku di sala 1270an de hatiye piştrastkirin û ji wir jî peyva îngilîziya navîn pol antartik ku cara yekem di lêkolîneke ji aliyê nivîskarê îngilîzî Geoffrey Chaucer ve hatiye nivîsandin, hatiye wergirtin.<ref name=":0" /> Ramanên ewropî yên di derbarê hebûna Terra Australis ku parzemîneke berfirehê li başûrê dûr ê cîhanê ye ku ji bo hevsengî kirina axên bakurê [[Ewropa]], [[Asya]] û [[Afrîkaya Bakur]] pêk tîne, wekê têgeheke rewşenbîrî, ji kevnariya klasîk ve hebû. Ji ber vê yekê ''Terra Australis'' navê ku ji bo hemî girseyên bejayî yên hîpotetîk ên ku tê pêşniyar kirin ku li cihê ku niha tê zanîn Antarktîka heye, hatibû bikaranîn.<ref>{{Cite book |sernav=Mericq 1987, pp. 90–91: 'They published maps and charts based on the hypothesis that Tierra del Fuego was the beginning of that Terra Australis. The first person ever to have rights over these lands was Pedro Sancho de la Hoz, who received them through a special decree signed by Emperor Charles V on 24 January 1539.'}}</ref> Îdiaya hebûna axek wisa heta keşfkirina Awistralyayê ku ji aliyê ewropiyan ve hatiye keşfkirin, berdewam kiriye.<ref>{{Cite book |sernav=Scott, Hiatt & McIlroy 2012, pp. 2–3.}}</ref> Di destpêka sedsala 19an de keşifger Matthew Flinders guman li hebûna parzemîneke cuda yê li başûrê Awistralyayê (ku di wê demê wekê New Holland hatiye binavkirin) kiriye û ji ber vê yekê pêşniyar kiriye ku li cihê wê navê "Terra Australis" ji bo [[Awistralya|Awistralyayê]] were bikar anîn.<ref>{{Cite book |sernav=Cawley 2015, p. 130.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=McCrone & McPherson 2009, p. 75.}}</ref> Di sala 1824an de rayedarên kolonyal ên li Sîdneyê bi fermî navê parzemîna New Hollandê wekê Awistralya guhertine û peyva "Terra Australis" wekê referansek ji bo navê Antarktîkayê hiştine. Di dehsalên piştre de, erdnîgaran hevokên wekê "parzemîna Antarktîkayê" bi kar anîne. Wan li cihê vê navê li naveke helbestî geriyane û navên wekê ''Ultima'' û ''Antipodea'' pêşniyar kirine.<ref>{{Cite book |sernav=Cameron-Ash 2018, p. 20.}}</ref> Ji bo binavkirina parzemînê navê Antarktîka di salên 1890î de hatiye pejirandin û bikaranîna yekem ê vê navê ji aliyê kartografê skotlendî John George Bartholomew pêk hatiye.<ref>{{Cite web |url=https://digital.nls.uk/bartholomew/highlights/antarctica.html#:~:text=Edinburgh%20geographer%20and%20mapmaker%20John,since%20the%20first%20century%20AD. |sernav=Highlights from the Bartholomew Archive: The naming of Antarctica}}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Antarctica.svg|thumb|300px|Nexşeyek ku Antarktîkaya Rojhilat li rastê Çiyayên Transantarktîk û Antarktîkaya Rojava li çepê ye, nişan dide.]] Antarktîka ku bi awayekî asîmetrîk li dora cemsera başûr û bi piranî li başûrê çembera Antarktîkayê (ku yek ji pênc çemberên sereke yên firehiyê ye ku nexşeyên cîhanê nîşan didin) cih digire ku ji aliyê [[Okyanûsa Başûr]] ve hatiye dorpêçkirin. Di heman de çem ên avan li Antarktîkayê hene ku çemê herî dirêj ê parzemînê çemê Onyxê ye. Her wiha Antarktîka bi qasê 14,2 milyon km² rûber vedigire ku hema hema du car ji rûbera [[Awistralya|Awistralyayê]] mezintir e ku bi vê rûberê bûye pêncem parzemîna herî mezin ê cîhanê. Xeta perava Antarktîkayê bi qasê 18.000 km dirêj e ku ji sala 1983an vir ve çar celebên peravê li parzemînê hene ku perav ji %44ê peravê ji qeşayên avjenî, ji %38 ji dîwarên qeşayê pêk tê ku li ser keviran dimînin, ji %13 ji deverên qeşayî an jî qiraxa cemedên bilind pêk tê û ji %5ê ji parvên mayî jî ji kevirên vekirî pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |sernav=Antarctica - The World Factbook |malper=www.cia.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en |archive-date=2022-05-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220509192134/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: glaciological and geophysical folio |paşnav=Drewry |pêşnav=D. J. |weşanger=University of Cambridge, Scott Polar Research Institute |tarîx=1983 |isbn=978-0-901021-04-5 |cih=Cambridge}}</ref> Golên ku di binê qeşaya parzemînî de dimînin, bi piranî li geliyên hişk ên McMurdo an jî li gelek oazên cûda çêbûne.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> [[Gola Vostokê]] ku di bin stasyona Vostok a [[Rûsya|Rûsyayê]] de hatiye dîtin, mezintirîn gola binqeşayê ya cîhanê û yek ji mezintirîn golên cîhanê ye. Berê hatiye bawer kirin ku gol bi milyonan salan hatiye girtin lê di roja îro de zanyaran texmîn kirine ku ava golê her 13.000 sal carekê bi helandin û cemidandina hêdî ya qeşayê hatiye guhertin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=David |tarîx=2019-06-27 |sernav=Antarctica |url=https://academic.oup.com/book/62792 |kovar=OUP Academic |ziman=en |doi=10.1093/wentk/9780190641320.001.0001}}</ref> Di mehên havînan de qeşa li qiraxên golan dikare bihele û xendekên şil bi awayekê demkî çêdibin. Di heman demê de li Antarktîkayê hem golên ava şor û hem jî golên ava şirîn hene.<ref name=":1" /> [[Wêne:Mount Vinson from NW at Vinson Plateau by Christian Stangl (flickr).jpg|thumb|Dîmenek ji çiyayê Vînsonê ku li bakurê rojavayê Antarktîkayê ye û bilindeya herî bilind ê Antarktîkayê ye]] Antarktîka ji aliyê Çiyayên Transantarktîk ve hatiye dabeşkirin ku ji erdê Vîktoryayê heta [[Deryaya Rossê]] dirêj dibin ku ev her alî di nav xwe de Antarktîkaya Rojava û Antarktîkaya Rojhilat vedigirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: Earth's Own Ice World |paşnav=Carroll |pêşnav=Michael |weşanger=Springer |tarîx=2018-05-16 |isbn=978-3-319-74623-4 |paşnav2=Lopes |pêşnav2=Rosaly}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ji |pêşnav=Fei |paşnav2=Gao |pêşnav2=Jinyao |paşnav3=Li |pêşnav3=Fei |paşnav4=Shen |pêşnav4=Zhongyan |paşnav5=Zhang |pêşnav5=Qiao |paşnav6=Li |pêşnav6=Yongdong |tarîx=2017-10-16 |sernav=Variations of the effective elastic thickness over the Ross Sea and Transantarctic Mountains and implications for their structure and tectonics |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0040195117302937 |kovar=Tectonophysics |cild=717 |rr=127–138 |doi=10.1016/j.tecto.2017.07.011 |issn=0040-1951}}</ref> Piraniya Antarktîkayê bi tebeqeyên qeşayê ya Antarktîkayê ve hatiye nixumandin ku bi navînî 1,9 km qalindahiya qeşayan hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fretwell |pêşnav=P. |paşnav2=Pritchard |pêşnav2=H. D. |paşnav3=Vaughan |pêşnav3=D. G. |paşnav4=Bamber |pêşnav4=J. L. |paşnav5=Barrand |pêşnav5=N. E. |paşnav6=Bell |pêşnav6=R. |paşnav7=Bianchi |pêşnav7=C. |paşnav8=Bingham |pêşnav8=R. G. |paşnav9=Blankenship |pêşnav9=D. D. |paşnav10=Casassa |pêşnav10=G. |paşnav11=Catania |pêşnav11=G. |paşnav12=Callens |pêşnav12=D. |paşnav13=Conway |pêşnav13=H. |paşnav14=Cook |pêşnav14=A. J. |paşnav15=Corr |pêşnav15=H. F. J. |tarîx=2013-02-28 |sernav=Bedmap2: improved ice bed, surface and thickness datasets for Antarctica |url=https://tc.copernicus.org/articles/7/375/2013/ |kovar=The Cryosphere |ziman=English |weşanger=Copernicus GmbH |cild=7 |hejmar=1 |rr=375–393 |doi=10.5194/tc-7-375-2013 |issn=1994-0416}}</ref> Tebeqeya qeşayê ji xeynî ji xeynî çend oazanên li geliyên hişk ên McMurdo tevahiya parzemînê nixumandine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://antarcticsun.usap.gov/science/4184/ |sernav=The Antarctic Sun: News about Antarctica - The Lost Dry Valleys of the Polar Plateau |malper=antarcticsun.usap.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en |archive-date=2022-01-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220115223943/https://antarcticsun.usap.gov/science/4184/ |url-status=dead }}</ref> Çend çemên qeşayî yên Antarktîkayê ku ber bi refên qeşayî yên Antarktîkayê ve diherikin, pêvajoyeke ku wekê dînamîkên tebeqeyên qeşayê hatine pênasekirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gfdl.noaa.gov/ice-sheet-dynamics/ |sernav=Ice Sheet Dynamics – Geophysical Fluid Dynamics Laboratory |malper=www.gfdl.noaa.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31}}</ref> Antarktîkaya Rojhilat ji Coats Land, Queen Maud Land, Enderby Land, Mac. Robertson Land, Wilkes Land û Victoria Land pêk hatiye. Ji xeynî beşek piçûk, hemî deverên parzemînê di nav nîvkada rojhilat de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctic Climate Evolution |paşnav=Florindo |pêşnav=Fabio |weşanger=Elsevier |tarîx=2008-10-10 |isbn=978-0-08-093161-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yUu-x70CZEcC |paşnav2=Siegert |pêşnav2=Martin}}</ref> Li ser û dora Antarktîkayê gelek girav hene ku piraniya wan giravên volkanîk in û li gorî pîvanên jeolojîk pir ciwan in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://figshare.utas.edu.au/articles/journal_contribution/Origin_and_evolution_of_the_sub-Antarctic_islands_the_foundation/24483391 |sernav=Quilty, Patrick Gerard |malper=figshare.utas.edu.au |roja-gihiştinê=2026-08-31 |doi=10.26749/rstpp.141.1.35}}</ref> Îstîsnayên herî berbiçav giravên [[deşta Kerguelenê]] ne ku girava herî kevin li dora 40 milyon sal berê niha çêbûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Olierook |pêşnav=Hugo K. H. |paşnav2=Jourdan |pêşnav2=Fred |paşnav3=Merle |pêşnav3=Renaud E. |paşnav4=Timms |pêşnav4=Nicholas E. |paşnav5=Kusznir |pêşnav5=Nick |paşnav6=Muhling |pêşnav6=Janet R. |tarîx=2016-04-15 |sernav=Bunbury Basalt: Gondwana breakup products or earliest vestiges of the Kerguelen mantle plume? |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0012821X1630019X |kovar=Earth and Planetary Science Letters |cild=440 |rr=20–32 |doi=10.1016/j.epsl.2016.02.008 |issn=0012-821X}}</ref> Girê Vinson a li çiyayên Ellsworthê bi bilindahiya 4.892 mêtreyê bilindeya herî bilind ê Antarktîkayê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hall Ball Kiwi Mountaineers From Mount Cook To Everest |paşnav=Monteath |pêşnav=Colin |weşanger=Cloudcap |tarîx=1997 |isbn=978-0-938567-42-4 |url=https://www.worldcat.org/title/38585390 |oclc=38585390}}</ref> Çiyayê Erebusa li Girava Rossê volkana herî başûrî ya cîhanê ye û her roj nêzîkê 10 caran diteqe. Xweliya ji teqînên volkanîk 300 kîlometre dûrî kratera volkanîk hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/48987684 |sernav=Antarctica : an encyclopedia from Abbott ice shelf to zooplankton {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en}}</ref> Delîlên hejmareke mezin ji volkanan di bin qeşayê de hene ku ger asta çalakiyê bilind bibe, dibe ku ji bo tebeqeya qeşayê xetereyek çêbike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: Earth's Own Ice World |paşnav=Carroll |pêşnav=Michael |weşanger=Springer |tarîx=2018-05-16 |isbn=978-3-319-74623-4 |paşnav2=Lopes |pêşnav2=Rosaly}}</ref> Qubeya qeşayê ya bi navê Dome Argus li Antarktîkaya Rojhilat e ku bi qasê bilindahiya 4.091 metreyan bilind ew û qada qeşayê ya herî bilind ê Antarktîkayê ye. Ev gir yek ji cihên herî sar û hişk ên cîhanê ye ku germahî ya li vir heya −90 °C ê dadikeve û barîna salane jî bi qasê 1-3 sm ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica And The Arctic Circle, A Geographic Encyclopedia Of The Earth's Polar Regions |tarîx=2014-04-01 |url=http://archive.org/details/antarctica-and-the-arctic-circle-2-volumes-a-geographic-encyclopedia-of-the-earths-polar-regions}}</ref> == Dîroka jeolojîk == Ji dawiya serdema meoproterozoîkê heta serdema kretasyeyê, Antarktîka beşek ji superparzemîna [[Gondwana|Gondwanayê]] bû û parzemîn bi pêvajoya tevgerên Antarktîkaya îro ji ber ku Gondwana hêdî hêdî ji hev perçe bûye, li dora 183 milyon sal berê îro ava bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctic News Clips |weşanger=National Science Foundation |tarîx=1995 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=HcTrAAAAMAAJ&pg=PA109}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> Di demek dirêj a serdema fanerozoyîkê de Antarktîka xwedî avhewayek tropîkal ê nerm bû û ew bi daristanên berfireh nixumandî bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Klages |pêşnav=Johann P. |paşnav2=Salzmann |pêşnav2=Ulrich |paşnav3=Bickert |pêşnav3=Torsten |paşnav4=Hillenbrand |pêşnav4=Claus-Dieter |paşnav5=Gohl |pêşnav5=Karsten |paşnav6=Kuhn |pêşnav6=Gerhard |paşnav7=Bohaty |pêşnav7=Steven M. |paşnav8=Titschack |pêşnav8=Jürgen |paşnav9=Müller |pêşnav9=Juliane |paşnav10=Frederichs |pêşnav10=Thomas |paşnav11=Bauersachs |pêşnav11=Thorsten |paşnav12=Ehrmann |pêşnav12=Werner |paşnav13=van de Flierdt |pêşnav13=Tina |paşnav14=Pereira |pêşnav14=Patric Simões |paşnav15=Larter |pêşnav15=Robert D. |tarîx=2020 |sernav=Temperate rainforests near the South Pole during peak Cretaceous warmth |url=https://www.nature.com/articles/s41586-020-2148-5 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=580 |hejmar=7801 |rr=81–86 |doi=10.1038/s41586-020-2148-5 |issn=1476-4687}}</ref> === Serdema paleozoyîkê (539–252 milyon sal berê) === [[Wêne:Glossopteris sp. (fossil leaf) (Permian; Antarctica) 1 (49063572172) (cropped).jpg|thumb|300px|Ji serdema permeya Antarktîkayê pelgeke ''Glossopteris sp.'' yê]] Germbûna berdewam bûye sedem ku piraniya Gondwanayê ziwa bibe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Vegetation of Antarctica Through Geological Time |paşnav=Cantrill |pêşnav=David J. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012-11-22 |isbn=978-0-521-85598-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=sOGH4xaioRUC |paşnav2=Poole |pêşnav2=Imogen}}</ref> Di serdema triyasiyê de Antarktîka ji aliyê cûreyeke giyayên bi tov (pteridosperms) ve serdest bû ku ji cinsê Dicroidiumê bûn ku wekê daran mezin dibûn. Florayên din ên triasiyê ginkgophytes, sîkadofites, darên konîfer û sphenopsid bûn. Tetrapod (ajaleke çar ling) cara yekem di serdema triyasiya destpêkê de li Antarktîkayê hatine dîtin û fosîlên herî kevn ên naskirî di formasyona fremouw a çiyayên Transantarktîkê de hatine dîtin. Sînapsîd (ku wekê "xijendeyên mîna memikdaran" jî têne zanîn) cureyên wekê Lystrosaurus di nav de hebû û di serdema triyasiya destpêkê de zêde bûn. Nîvgirava Antarktîkayê di serdema jurasiyê de (206 heta 146 milyon sal berê) dest bi avakirina xwe kiriye. Afrîka di serdema jurasiyê li de dora 160 milyon sal berê ji Antarktîkayê dabeş bûye û piştre jî di serdema kretasiya destpêkê de nîvgirava Hindistanê (nêzîkî 125 milyon sal berê) ji heman parzemînan dabeş bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rolland |pêşnav=Yann |paşnav2=Bernet |pêşnav2=Matthias |paşnav3=van der Beek |pêşnav3=Peter |paşnav4=Gautheron |pêşnav4=Cécile |paşnav5=Duclaux |pêşnav5=Guillaume |paşnav6=Bascou |pêşnav6=Jérôme |paşnav7=Balvay |pêşnav7=Mélanie |paşnav8=Héraudet |pêşnav8=Laura |paşnav9=Sue |pêşnav9=Christian |paşnav10=Ménot |pêşnav10=René-Pierre |tarîx=2019-01-15 |sernav=Late Paleozoic Ice Age glaciers shaped East Antarctica landscape |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0012821X18306460 |kovar=Earth and Planetary Science Letters |cild=506 |rr=123–133 |doi=10.1016/j.epsl.2018.10.044 |issn=0012-821X}}</ref> Piştê kêmbûna qeşayê di nîvê duyem ê serdema permiyana destpêkê de, erd ji aliyê glossopterids (komeke nebatan a tovkirî ya nemabûyî ya bê xizmên zindî) ve serdest bû ku nebata herî berbiçav Glossopteris bû ku dareke wekê ku di axên tijî av de şîn dibe, hatiye şîrove kirin ku depoyên komirê yên berfireh çêkirine. Nebatên din ên ku di dema Permiyeyê de li Antarktîkayê hatine dîtin ''Cordaitales'', ''sphenopsids'', ''ferns'' û ''lycophytes'' in.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Vegetation of Antarctica Through Geological Time |paşnav=Cantrill |pêşnav=David J. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012-11-22 |isbn=978-0-521-85598-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=sOGH4xaioRUC |paşnav2=Poole |pêşnav2=Imogen}}</ref> Di dawiya serdema permiyeyê de avhewa li ser piraniya [[Gondwana|Gondwanayê]] hişktir û germtir bûye û ekosîstemên daristanên ''glossopteridan'' wekê beşek ji bûyera tunebûna permî-triyasî hilweşiyane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Past Antarctica: Paleoclimatology and Climate Change |paşnav=Franganillo |pêşnav=Marc Oliva i |weşanger=Elsevier Science & Technology |tarîx=2020 |isbn=978-0-12-817925-3 |paşnav2=Fernandez |pêşnav2=Jesus Ruiz}}</ref> Di serdema paleozoyîkê de ti delîl tinene ku nîşan bide ka tetrapod li Antarktîkê jiyane an na.<ref name=":2">{{Cite web |url=https://pubs.usgs.gov/of/2007/1047/ea/of2007-1047ea047.pdf |sernav=Collinson, James; William R., Hammer (2007). Migration of Triassic tetrapods to Antarctica (PDF). 10th International Symposium on Antarctic Earth Sciences.}}</ref> === Serdema mezozoîkê (252–66 milyon sal berê) === Germbûna berdewam piraniya Gondwanayê zuwa kiriye. Di serdema triyasiyê de, Antarktîka ji aliyê fernên tovkirî (pteridosperms) ve serdest bû ku beşek cinsê dicroidium bûn ku wekê daran mezin dibûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Icehouse to hothouse: floral turnover, the Permian–Triassic crisis and Triassic vegetation |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012 |rr=105–160 |isbn=978-0-521-85598-3 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Cantrill |pêşnavê-edîtor=David J. |url=https://www.cambridge.org/core/books/vegetation-of-antarctica-through-geological-time/icehouse-to-hothouse-floral-turnover-the-permiantriassic-crisis-and-triassic-vegetation/2A62935F027160A42A76FDD1199FA5C3 |paşnavê-edîtor2=Poole |pêşnavê-edîtor2=Imogen |doi=10.1017/CBO9781139024990.004}}</ref> Florayên din ên serdema triyasiyê ginkgophytes, sîkadofît, konîfer û sphenopsîdan bûn. Tetrapod cara yekem di serdema triyasiya destpêkê de li Antarktîkayê hatine dîtin û fosîlên herî kevn ên naskirî di formasyona fremouw a [[Rêzeçiyayên Transantarktîk|çiyayên Transantarktîkê]] de hatin dîtin.<ref name=":2" /> Sînapsîd (ku wekî "xijendeyên mîna memikan" jî têne zanîn) cureyên wek ''Lystrosaurus'' vedihewîne û di serdema triyasiya destpêkê de gelek zêdetir bûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Early Evolutionary History of the Synapsida |paşnav=Kammerer |pêşnav=Christian F. |weşanger=Springer London, Limited |tarîx=2013 |isbn=978-94-007-6841-3 |paşnav2=Angielczyk |pêşnav2=Kenneth D. |paşnav3=Fröbisch |pêşnav3=Jörg}}</ref> Nîvgirava Antarktîkayê di serdema jurasiyê de (206 heta 146 milyon sal berê) dest bi avakirina xwe kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Birkenmajer |pêşnav=K. |tarîx=1994 |sernav=Evolution of the Pacific margin of the northern Antarctic Peninsula: an overview |url=https://link.springer.com/10.1007/BF00210547 |kovar=Geologische Rundschau |ziman=en |cild=83 |hejmar=2 |rr=309–321 |doi=10.1007/BF00210547 |issn=0016-7835}}</ref> Afrîka di serdema jurayê de li dora 160 milyon sal berê ji Antarktîkayê dabeş bûye û piştre di derdema kretasye ya destpêkê de (dora 125 milyon sal berê) [[nîvgirava Hindistanê]] ji hev dabeş bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Gaina |pêşnav=Carmen |paşnav2=Müller |pêşnav2=R. Dietmar |paşnav3=Brown |pêşnav3=Belinda |paşnav4=Ishihara |pêşnav4=Takemi |paşnav5=Ivanov |pêşnav5=Sergey |tarîx=2007-07-01 |sernav=Breakup and early seafloor spreading between India and Antarctica |url=https://doi.org/10.1111/j.1365-246X.2007.03450.x |kovar=Geophysical Journal International |cild=170 |hejmar=1 |rr=151–169 |doi=10.1111/j.1365-246X.2007.03450.x |issn=0956-540X}}</ref> Darên ginkgo, konîfer, Bennettitale, nebatên poçikê hespan, fern û sikad di wê demê de pir bûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Vegetation of Antarctica Through Geological Time |paşnav=Cantrill |pêşnav=David J. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012-11-22 |isbn=978-0-521-85598-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=sOGH4xaioRUC |paşnav2=Poole |pêşnav2=Imogen}}</ref> Nêzîkê 80 milyon sal berê nebatên kulîlkdar bûne komên nebatan ên herî cihêreng ên li ser parzemînê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Barreda |pêşnav=Viviana D. |paşnav2=Palazzesi |pêşnav2=Luis |paşnav3=Olivero |pêşnav3=Eduardo B. |tarîx=2019 |sernav=When flowering plants ruled Antarctica: evidence from Cretaceous pollen grains |url=https://nph.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/nph.15823 |kovar=New Phytologist |ziman=en |cild=223 |hejmar=2 |rr=1023–1030 |doi=10.1111/nph.15823 |issn=0028-646X}}</ref> Her çiqas darên behîvê yên başûr (Nothofagus) ber bi dawiya kretasyeyê ve berbiçav bin jî li Antarktîkaya Rojava daristanên pelderzî di seranserê serdema kretasyeyê de (146–66 milyon sal berê) de serdest bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Crame |pêşnav=J. A. |tarîx=1989 |sernav=Origins and evolution of the Antarctic biota: an introduction |url=https://www.lyellcollection.org/doi/10.1144/GSL.SP.1989.047.01.01 |kovar=Geological Society, London, Special Publications |ziman=en |cild=47 |hejmar=1 |rr=1–8 |doi=10.1144/GSL.SP.1989.047.01.01 |issn=0305-8719}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the Antarctic |paşnav=Riffenburgh |pêşnav=Beau |weşanger=Routledge |tarîx=2006-10-25 |isbn=978-1-135-87866-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_mUPEAAAQBAJ}}</ref> Her çiqas tenê çend cinsên dînezorên Antarktîkayê (Cryolophosaurus û Glacialisaurus, ji Formasyona Hanson a serdema jurasiya destpêka çiyayên Transantarktîkê<ref>{{Cite web |url=http://www.app.pan.pl/archive/published/app52/app52-657.pdf |sernav=Anatomy of a basal sauropodomorph dinosaur from the Early Jurassic Hanson Formation of Antarctica}}</ref> û Antarctopelta, Trinisaura, Morrosaurus û Imperobator ji kretasya dereng a nîvgirava Antarktîkayê) hatine vegotin, Ammonît li deryayên li derdora Antarktîkayê pir belav bûn û dînezor jî hebûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Coria |pêşnav=Rodolfo A. |paşnav2=Moly |pêşnav2=Juan J. |paşnav3=Reguero |pêşnav3=Marcelo |paşnav4=Santillana |pêşnav4=Sergio |paşnav5=Marenssi |pêşnav5=Sergio |tarîx=2013-04-01 |sernav=A new ornithopod (Dinosauria; Ornithischia) from Antarctica |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0195667112001784 |kovar=Cretaceous Research |cild=41 |rr=186–193 |doi=10.1016/j.cretres.2012.12.004 |issn=0195-6671}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rozadilla |pêşnav=Sebastián |paşnav2=Agnolin |pêşnav2=Federico L. |paşnav3=Novas |pêşnav3=Fernando E. |paşnav4=Aranciaga Rolando |pêşnav4=Alexis M. |paşnav5=Motta |pêşnav5=Matías J. |paşnav6=Lirio |pêşnav6=Juan M. |paşnav7=Isasi |pêşnav7=Marcelo P. |tarîx=2016-01-01 |sernav=A new ornithopod (Dinosauria, Ornithischia) from the Upper Cretaceous of Antarctica and its palaeobiogeographical implications |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0195667115300677 |kovar=Cretaceous Research |cild=57 |rr=311–324 |doi=10.1016/j.cretres.2015.09.009 |issn=0195-6671}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ely |pêşnav=Ricardo C. |paşnav2=Case |pêşnav2=Judd A. |tarîx=2019-09-01 |sernav=Phylogeny of a new gigantic paravian (Theropoda; Coelurosauria; Maniraptora) from the Upper Cretaceous of James Ross Island, Antarctica |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0195667118300120 |kovar=Cretaceous Research |cild=101 |rr=1–16 |doi=10.1016/j.cretres.2019.04.003 |issn=0195-6671}}</ref> === Serdema senozoyîkê (66–10 milyon sal berê) === [[Wêne:Eocene-Paleocene-circumpolar.svg|thumb|Pêkhatina herika çerxa derdorî ya Antarktîkayê ji perçebûna dawî ya pira bejahî ya Antarktîkayê]] Di destpêka serdema paleojenê de girêdana pira bejahî ya pira Antarktîkayê, Antartîkayê bi Amerîkaya Başûr û her wiha bi başûrê rojhilatê Awistralyayê ve berdewam kiriye. Fauna ji formasyona La Mesetaya li nîvgirava Antarktîkayê ku dîroka wê vedigere serdema eosenê, pir dişibihe faunayên wekhev ên Amerîkaya Başûr ku ajalên wekê ajalên bi kîsik (marsupials), xenarthran, lîtoptern û ungulatesê bi sim û her wiha gondwanatheres û dibe ku meridiolestidans hebûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=History of Terrestrial Mammals in South America: How South American Mammalian Fauna Changed from the Mesozoic to Recent Times |paşnav=Defler |pêşnav=Thomas |weşanger=Springer |tarîx=2018-12-19 |isbn=978-3-319-98449-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-HWADwAAQBAJ}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Gelfo |pêşnav=Javier N. |paşnav2=Goin |pêşnav2=Francisco |paşnav3=Bauzá |pêşnav3=Nicolá |paşnav4=Reguero |pêşnav4=Marcelo |tarîx=2019-09-01 |sernav=The fossil record of Antarctic land mammals: commented review and hypotheses for future research |url=https://www.researchgate.net/publication/337086325_The_fossil_record_of_Antarctic_land_mammals_commented_review_and_hypotheses_for_future_research |kovar=researchgate.net |rr=274–292 |doi=10.13679/j.advps.2019.0021}}</ref> Hatiye texmînkirin ku ajalên bi kîsik di destpêka eosenê de ji Amerîkaya Başûr bi rêya Antarktîkayê belavê Awistralyayê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Eldridge |pêşnav=Mark D B |paşnav2=Beck |pêşnav2=Robin M D |paşnav3=Croft |pêşnav3=Darin A |paşnav4=Travouillon |pêşnav4=Kenny J |paşnav5=Fox |pêşnav5=Barry J |tarîx=2019-05-23 |sernav=An emerging consensus in the evolution, phylogeny, and systematics of marsupials and their fossil relatives (Metatheria) |url=https://doi.org/10.1093/jmammal/gyz018 |kovar=Journal of Mammalogy |cild=100 |hejmar=3 |rr=802–837 |doi=10.1093/jmammal/gyz018 |issn=0022-2372}}</ref> Nêzîkê 53 milyon sal berê Awistralya û Gîneya Nû ji Antarktîkayê veqetiyane û deriyê Tazmanyayê vebûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ball |pêşnav=Philip |paşnav2=Eagles |pêşnav2=Graeme |paşnav3=Ebinger |pêşnav3=Cynthia |paşnav4=McClay |pêşnav4=Ken |paşnav5=Totterdell |pêşnav5=Jennifer |tarîx=2013 |sernav=The spatial and temporal evolution of strain during the separation of Australia and Antarctica |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/ggge.20160 |kovar=Geochemistry, Geophysics, Geosystems |ziman=en |cild=14 |hejmar=8 |rr=2771–2799 |doi=10.1002/ggge.20160 |issn=1525-2027}}</ref> Modelên erdnîgariya Antarktîkayê nîşan didin ku ev herikîn û her wiha çerxa paşvegerê ya xwedî kirinê ji ber kêmbûna asta CO₂yê çêbûye û bûye sedema afirandina qeşayên piçûk û qeşayên mayînde yên cemserî.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=England |pêşnav=Matthew H. |paşnav2=Hutchinson |pêşnav2=David K. |paşnav3=Santoso |pêşnav3=Agus |paşnav4=Sijp |pêşnav4=Willem P. |tarîx=2017-08-01 |sernav=Ice–Atmosphere Feedbacks Dominate the Response of the Climate System to Drake Passage Closure |url=https://journals.ametsoc.org/view/journals/clim/30/15/jcli-d-15-0554.1.xml |kovar=Journal of Climate |cild=30 |hejmar=15 |rr=5775–5790 |doi=10.1175/JCLI-D-15-0554.1 |issn=0894-8755}}</ref> Her ku asta CO₂yê zêdetir kêm bûye, qeşayê dest bi berfirehbûneke bilez kiriye û cihê daristanên ku heta wê demê Antarktîkayê vedişartin girtiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=DeConto |pêşnav=Robert M. |paşnav2=Pollard |pêşnav2=David |tarîx=2003 |sernav=Rapid Cenozoic glaciation of Antarctica induced by declining atmospheric CO2 |url=https://www.nature.com/articles/nature01290 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=421 |hejmar=6920 |rr=245–249 |doi=10.1038/nature01290 |issn=1476-4687}}</ref> Ekosîstemên tundrayê li Antarktîkayê heta 14 û 10 milyon sal berê niha hebûna xwe berdewam kirine û piştre sarbûna zêdetir bûye sedema tunekirina van tundrayan.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ashworth |pêşnav=Allan C. |paşnav2=Erwin |pêşnav2=Terry L. |tarîx=2016 |sernav=Antarctotrechus balli sp. n. (Carabidae, Trechini): the first ground beetle from Antarctica |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5126512/ |kovar=ZooKeys |hejmar=635 |rr=109–122 |doi=10.3897/zookeys.635.10535 |issn=1313-2989 |pmc=5126512 |pmid=27917060}}</ref> === Serdema hemdem === Her çiqas jeolojiya Antarktîkayê bi piranî ji aliyê qeşaya parzemînî ve hatibe veşartin jî, parzemîn dikare bi teknîkên wekê ji hestkirina ji dûr ve, radara ku di bin erdê de derbas dibe û wêneyên satelîtê werin lêkolîn kirin. Ji aliyê jeolojîk ve, Antarktîkaya Rojava pir dişibihe Andên Amerîkaya Başûr. Nîvgirava Antarktîkayê bi bilindbûna jeolojîk û veguherîna sedîmentên binê deryayê ku veguheriye kevirên metamorfîk, çêbûye. Antarktîkaya Rojava bi yekbûna çend plakayên parzemînî çêbûye ku di encamê de hejmarek rêzeçiyayên li herêmê çêbûne ku rêzeçiyayên herî berbiçav çiyayên Ellsworthê bûn. Hebûna sîstema rift a Antarktîkaya Rojava bûye sedema volkanîzma li ser sinorê di navbera Antarktîkaya Rojava û Rojhilat de û her wiha bûye sedema çêbûna çiyayên Transantarktîkê. Antarktîka Rojhilat ji aliyê jeolojîk ve devereke pirreng e. Avabûna Antarktîka Rojhilat di serdema arkeyî (4.000 –2.500 milyon sal berê) de dest pê kiriye û di serdema kambriyê de rawestiyaye. Herêm li ser kratoneke kevirî hatiye avakirin ku bingeha mertala prekambriyê ava kiriye. Li ser bingehê komir û kevirên qûmê, kevirên kilsinî û şêl hene ku di serdemên devonî û jurasiyê de hatine danîn ku çiyayên Transantarktîkê çêbikin. Li deverên peravê çiyayên wekê rêzeçiyayê Shackletonê û Vîktorya Land û hinek şikestekên tektonîk çêbûne. Komir cara yekem li Antarktîkayê li nêzîkê çiyayên Beardmoreyê ji aliyê Frank Wild ve di sefera Nimrod de di sala 1907an de hatiye tomar kirin û tê zanîn ku komirê pileya nizm li gelek deverên çiyayên Transantarktîkê heye. Çiyayên prens Charles depoyên hesinê vedihewînin û li Deryaya Rossê jî qadên neftê û gaza xwezayî hene. == Avhewa == {{multiple image | direction = vertical | total_width = 300 | header = | footer = | image1 = Fryxellsee Opt.jpg | alt1 = | caption1 = Qeşaya şîn ku gola Fryxell a li çiyayên Transantarktîkê nixumandiye | image2 = AntarcticaSummer.jpg | alt2 = | caption2 = Di meha kanûna sala 2006an de şert û mercên nerm ê li nêzîkê peravê }} Antarktîka parzemîna herî sar, parzemîna herî bi bahoz û parzemîna herî hişk ê Dinyayê ye. Li nêzîkê peravên parzemînê, germahî di havînê de dikare ji 10 °C ê derbas bibe û di mehên zivistanê de heya -40 °C dadikeve. Li ser deverên bilind ên navendî, germahî di mehên havînê de dikare heya -30 °C dakeve û di mehên zivistanê de jî germahiya heman deverê heya -80 °C ê dadikeve. Germahiya hewayê ya xwezayî ya herî nizm a ku li ser Erdê hatiye tomarkirin di 21ê tîrmeha sala 1983an de li stasyona Vostok a Rûsyayê li Antarktîkayê bi qasê -89.2 °C hatiye tomarkirin. Di sala 2010an de bi rêya satelîta germahiyeke hewayê germahiya parzemînê bi qasê −94.7 °C hatiye tomar kirin lêbelê dibe ku ji ev rêje ji sermaya li ser rûyê erdê bi bandor bûye ku li bilindahiya 2 mêtre li jorê rûyê erdê nehatiye tomar kirin ku ji bo tomarên fermî yên germahiya hewayê tê xwestin. Ji ber ku piraniya Antarktîkayê ji asta deryayê ji 3.000 mêtre bilindtir e, Antarktîka ji herêma Arktîkê sartir e. Germahiya Okyanûsa Arktîkê bi rêya qeşaya deryayê ya Arktîkê ber bi parzemînê ve hatiye veguhastin û bi awayê hewaya li herêma Arktîkê nerm dibe. Antarktîka çoleke cemserî ye ku barîna parzemînê kêm e. Parzemîn salane bi navînî nêzîkê 150 mm av werdigire ku bi piranî bi awayê şilopeyê ye. Deverên navxweyî hişktir e û di tevahiya salê herî zêde bi qasê 50 mm baran werdigire lê herêmên peravê bi gelemperî ji 200 mm zêdetir baran werdigirin. Li çend deverên qeşaya şîn, ba û sublîmasyon ji berfa ku dibare zêdetir berfê radike. Li geliyên hişk, heman bandor li ser bingehek kevirî çêdibe ku dibe sedema jîngeheke bêber û hişk. === Cudahiyên herêmî === Antarktîkaya Rojhilat ji ber bilindahiya xwe ya bilind ve ji Antarktîkaya Rojava sartir e. Eniyên hewayê bi zêde derbasê deverên navendî yên parzemînê nabin ku ev jî dibe sedem ku navenda parzemînê sar û hişk bimînin û dibe sedema ku bayên deverê bi leza nerm bimînin. Barîna berfa li beşa perava Antarktîkayê barîneke pir gelemperî ye ku li wir di nav 48 demjimêran de berf dikare bi qasê 1.22 mêtreyê bibare. Li qiraxa parzemînê, bayên katabatîk ên bihêz ên ji platoya cemserî pir caran bi hêza bahozê çêdibin. Di mehên havînê de ji ber ku her roj 24 demjimêrên tîrêjên rojê li wir tên wergirtin, li Cemsera Başûr ji ekvatorê zêdetir tîrêjên rojê digihîjin rûyê erdê. === Guherîna avhewayê === [[Wêne:20201210 Antarctica ice mass variation - NASA GRACE-en.svg|thumb|Guherîna navînî ya girseya qeşaya Antarktîkê ku ji sala 2002an vir ve salane bi qasî 100 milyar ton e]] Tevê devera xwe yê îzolekirî, Antarktîka di dehsalên dawî de ji ber belavbûna gazên serayê, germ bûye û hinek ji beşên qeşayên xwe winda kiriye. Antarktîkaya Rojava ji sala 1950an heta sala 2000an di heyamên dehsalan de ji 0,1 °C zêdetir germ bûye û nîvgirava Antarktîkayê ya ku li ber çavan e ji nîvê sedsala 20an vir ve bi qasê 3 °C germ bûye. Antarktîkaya Rojhilat ku li gorî Antarktîkaya Rojava sar e û avhewaya deverê sekan (stabîl) heta salên 2000î germahî nîşan nedaye. Li dora Antarktîkayê, Okyanûsa Başûr ji her okyanûseke din zêdetir germahiya okyanûsê kişandiye û li kûrahiyên bi qasê 2.000 mêtreyan germbûneke berbiçav çêbûye. Li dora Antarktîka Rojava, okyanûs ji sala 1955an vir ve bi qasê 1 °C germ bûye. Germbûna Okyanûsa Başûr a li dora Antarktîkayê bûye sedema qelsbûn an jî hilweşîna refikên qeşayên ku li derveyî qeşayan digeriyan û hevsengiya wan pêk dianiyan. Her çiqas perê qeşayên Antarktîkaya Rojhilat ku berdewam dike ku li hundirê welêt qeşayê zêde bike jî gelek cemedên peravê giraniya xwe winda dikin û paşve dikişin ku ev jî dibe sedema windabûna giştî ya qeşayên li seranserê Antarktîkayê. Hatiye payîn ku heta sala 2100an ku windabûna qeşaya li Antarktîkayê bi qasê 11 santî metreyan bilindbûna asta deryayê ya gerdûnî zêde bike. Bi germbûna zêdetir re îhtimala bêîstîqrariyê pir zêdetir dibe û dikare bilindbûna asta deryayê ya gerdûnî ya sedsala 21ê du caran zêdetir bike. Ava heliyayî ya nû ya ji qeşayê ava binê Antarktîkayê ya şor firk dike û şaneya jêrîn a gera serûbinkirina Okyanûsa Başûr (SOOC) qels dike. Her çiqas bandorên tevahî tê payîn ku di nav çend sedsalan de çêbibin jî, li gorî hinek lêkolînan, hilweşîna tevahî ya SOOCê dikare di navbera 1.7 °C û 3 °C germbûna gerdûnî de çêbike. Ev barîna kêm ê li nîvkada başûr û barîna zêde yê li nîvkada bakur, dibe sedema kêmbûna masîgirî ya li Okyanûsa başûr û hilweşîna potansiyel a hinek ekosîstemên deryayî vedigire. Her çiqas gelek cureyên Antarktîkayê nehatibin keşifkirin jî, zêdebûna flora Antarktîkayê ya belgekirî heye û ji u bo parastina jîngeheke guncavê faunayên mezin ên wekê pengûenan zehmetî hene. Helandina erdên cemed girtî dibe ku ji bo erdên bê cemed bibe sedema gazên serayê û qirêjiya cemedgirtî ya berê ku bi helandinê re derdikeve holê. Germbûna Antarktîkayê û guhertinên têkildar di gera Okyanûsa Başûr de dikarin bandorê li şêwazên avhewayê yên li hinek deverên Afrîkayê jî bikin ku dikare bandor li barîna herêmî û guherîna germahiyê bike. Ji ber ku germahiya gerdûnî li dora 3°C zêde bûye, deverên xeternak ên wekê Hewza Wilkes û Hewza Aurora dibe ku di nav 2.000 salan de bimînin di bin avê de û dibe ku li van deveran bilindbûna asta deryayê bigihîje 6,4 metreyan. Ger germahî ji asta sala 2020an 2 °C kêmtir nebe, ihtimal heye ku qata qeşayê ya Antarktîkaya Rojava bi tevahî bihele. Hatiye payîn ku windabûna vê qata qeşayê heye bi tevahî ji holê rabe ev pêvajo bi qasê 500 û 13.000 sal berxwe bide. Ger qeşaya bilind hilweşe dibe ku asta deryayê bi qasê 3,3 mêtre bilind bibe û bi helandina qeşayên li ser çiyayan qeşayên bilind jî dibe ku asta deryayê bi qasê 4,3 metreyan bilind bike. Qata qeşaya Antarktîkaya Rojhilat ku li gorî deverên qeşayî yên din gelek aram e tenê dikare bi qasê 0,5 mête heta 0,9 mêtreyê asta deryayê bilind bike ku ev jî beşek piçûk ê ji bilind bûna 53,3 mêtreyan e ku di tevahiya helandina qata qeşayê de pêk tê. === Tenikbûna tebeqeya ozonê === [[Wêne:NASA and NOAA Announce Ozone Hole is a Double Record Breaker.png|thumb|Wêneya qula herî mezin a di tebeqeya ozonê de ku di meha îlona sala 2006an de hatiye tomarkirin]] Zanyaran ji salên 1970an vir ve li ser qata ozona di atmosfera li jor ê Antarktîkayê lêkolîn dikin. Di sala 1985an de zanyarên brîtanî li ser daneyên ku wan li stasyona lêkolîn a Halley ya li ser çemê cemeda Brunt berhev kiribûn dixebitin, wan qadeke mezin a bi rêjeya ozonê ya nizm li ser Antarktîkayê keşiv kirine. 'Qula tebeqeya ozonê' hema hema tevahiya parzemînê vedigire û di meha îlona sala 2006an de gihîştiye asta xwe ya herî mezin ku bûyera herî dirêj a mayînde ye, di sala 2020an de pêk hatiye. Ev tenikbûna tebeqeya ozonê ji ber belavbûna klorofluorokarbon û halonên di atmosferê de çêdibe ku ev made tebeqeya ozonê bi gazên din perçe dikin. Şert û mercên pir sar ên Antarktîkayê bûne sedem ku ewrên stratosferîk ên cemserî çêbibin. Ewr wekê katalîzator ji bo reaksiyonên kîmyewî tevdigerin ku di dawiyê de dibin sedema hilweşîna ozonê. Protokola Montreal a sala 1987an belavbûna madeyên ku ozonê kêm dikin sinordar kiriye. Tê pêşbînîkirin ku qula ozon an li jor ê Antarktîkayê hêdî hêdî winda bibe ku heta salên 2060î.tê payîn ku asta ozonê vegere nirxên ku herî dawî ya ku di salên 1980î de hatine tomarkirin. Di heman demê de tenikbûna ozonê dikare di stratosferê de bibe sedema sarbûna bi qasê 6 °C ê. Sarbûn girseya cemserî xurt dike û bi vî awayî rê li ber derketina hewaya sar a nêzîkê Cemsera Başûr digire ku ev jî di encamê de girseya parzemînî ya tebeqeya qeşaya Antarktîkaya Rojhilat sar dike. Herêmên li derdora Antarktîkayê, bi taybetî nîvgirava Antarktîkayê rastî germahiyên bilindtir tên ku ev yek jî helîna qeşayê bileztir dike. Ev model destnîşan dikin ku tenikbûna ozonê û bandora vorteksa cemserî ya zêde dibe ku dibe sedema zêdebûna dirêjahiya qeşaya deryayê jî pêvajoyeke ji destpêka çavdêriya di dawiya salên 1970î ve heta sala 2014an berdewam kiriye. Ev model destnîşan dikin ku kêmbûna ozonê û bandora vorteksa cemserî ya ku zêde dibe, dibe ku ji ber sedema zêdebûna dirêjahiya qeşaya deryayê jî be ku ji dema destpêkirina çavdêriyên di dawiya salên 1970î heta sala 2014an berdewam kiriye. Ji wî demê ve rûbera qeşaya deryaya Antarktîkayê bi awayekê bilez kêm bûye. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commons|Antarctica|Antarktîka}} {{Parzemîn}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Antarktîka| ]] [[Kategorî:Cîhan]] [[Kategorî:Parzemîn]] 7z0bmicygveurd3293p2yyc34vhhuaj 2090521 2090520 2026-09-02T08:47:26Z Penaber49 39672 /* Avhewa */ 2090521 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdanka giştî}} '''Antarktîka'''<ref>{{Îzolî, 2007|r=1138|jêgirtin=Antarktîka}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ferhenga Erdnîgarîyê (Coğrafya)|Ferhenga Erdnîgarîyê]]|paşnav=Önen|pêşnav=Abdurrahman |weşanger=Stembol: Doz|sal=2008|rûpel=36}}</ref> yan jî '''Antarktîk'''{{Çavk}} ({{Bi-la|Antarctica}}) yek ji [[parzemîn]]ên cîhanê ye ku parzemîna herî başûr ê dinyayê û parzemîna herî kêm nifûs a cîhanê ye. Parzemîn bi tevahî li başûrê çembera Antarktîkayê ye û ji aliyê [[Okyanûsa Başûr]] (ku wekê Okyanûsa Antarktîkayê jî tê zanîn) ve hatiye dorpêçkirin ku [[Cemsera Başûr]] a erdnîgarî vedihewîne. Di heman demê de Antarktîka pêncem parzemîna herî mezin ê cîhanê ye ku bi qasê ji %40 ji [[Ewropa|Ewropayê]] mezintir e û rûbera parzemînê bi qasê 14.200.000 km² rûerd (an rûqeşa) vegirtiye. Piraniya Antarktîkayê bi qata qeşayê ya Antarktîkayê ve hatiye nixumandin ku qalindahiya navînî ya qeşayê bi qasê 1,9 km ye. Antarktîka bi navînî parzemîna herî sar, herî hişke û parzemîna herî bi ba û bahoz ê cîhanê ye û parzemîn ji asta deryayê xwedî bilindahiyeke navînî ye. Antarktîka bi piranî ji çoleke cemserî pêk hatiye ku barîna salane li peravê zêdetirî 200 mm ye û berf û barana li hundirê parzemînê gelek kêm e. Qeşayên parzemîn di warê ava şîrîn de gelek dewlemend e ku nêzîkê ji %70ê rezervên ava şirîn ên cîhanê li Antarktîkayê cemedgirtî ye. Hatiye payîn ger ku qeşaya Antarktîkayê bihele, dê asta deryayê ya [[Cîhan|cîhanê]] bi qasê 60 mêtreyan bilind bibe. Her wiha Antarktîka xwediyê rekora germahiya herî nizm a pîvandî yê li ser rûyê [[Dinya (gerstêrk)|Erdê]] ye ku nizmahiya germahiya bi qasê −89.2 °C hatiye pîvandin. Germahiya herêmên peravê di havînê de dikare bi qasê 10 °C bilind bibe. Cureyên xwemaliyên ajalan kêzik, nematod, pengûen, fok û tardigrad in. Li cihên ku nebat lê hene, bi piranî bi awayê liken an kevzê ye. Refên qeşayê yên Antarktîkayê dibe ku cara yekem di sala 1820an de, di dema sefereke rûsî de ku ji aliyê Fabian Gottlieb von Bellingshausen û Mikhail Lazarev ve hatibû birêvebirin, hatine dîtin. Di dehsalên piştê seferên wan, di seferên fransî, amerîkî û brîtanî de li parzemînê lêkolînên zêdetir hatine kirin. Yekem derketina piştrastkirî ya Antarktîkayê ji aliyê tîmeke norwêcî ve di sala 1895an de pêk hatiye. Di destpêka sedsala 20an de, çend seferên navxwe yên parzemînê çêbûne. Lêkolînerên brîtanî Douglas Mawson, Edgeworth David û Alistair Mackay yekem kes bûn ku di sala 1909an de gihîştine [[Cemsera Başûr]] a manyetîkî û cemsera başûr a erdnîgarî jî yekem car di sala 1911an de lêkolînerê norwêcî Roald Amundsen gihiştiye cemserê. Ji aliyê îdarî ve Antarktîka ji aliyê nêzîkê 30 welatan ve tê birêvebirin ku hemî jî endamên sîstema peymana Antarktîkayê ya sala 1959an in. Li gorî şertên peymanê, çalakiyên leşkerî, kolandinên kanên madenê, teqînên nukleerî û avêtina bermayiyên nukleerî li Antarktîkayê qedexe ne. Geştiyarî, masîgirtin û lêkolîn çalakiyên sereke yên mirovan li Antarktîkayê û li derdora Antarktîkayê hene. Di mehên havînê de nêzîkê 5.000 kes li stasyonên lêkolînê dimînin û ev hejmar di mehên zivistanê de dadikeve 1.000 kesan. Her çiqas parzemîn dûr be jî, çalakiyên mirovan bi rêya qirêjî, guherîna avhewayê û bi rêya tenikbûna [[tebeqeya ozonê]] bandoreke neyînî li ser Antarktîkayê dihêle. Helîna qata qeşayê ya [[Antarktîkaya Rojava]] ya ku potansiyeleke nearam e, di pêşbîniyên bilindbûna [[asta deryayê]] yên di asta sedsalê de bûye sedema nezelaliyeke herî mezin û heman helîn bandorê li ser serûbinkirina gera [[Okyanûsa Başûr]] jî dike ku di dawiyê de dikare bibe sedema bandorên girîng li ser avhewaya [[Nîvkada Başûr]] û hilberîna Okyanûsa Başûr. == Etîmolojî == [[Wêne:1657 map Polus Antarcticus.jpg|thumb|Nexşeya cemserî ya herî başûrê Dinyayê]] Navê ku ji parzemînê hatiye dayîn ji peyva antarktîka hatiye ku ji peyva fransî ya navîn ''antartique'' an ''antarctique'' ('li hemberî Arktîkê') û piştre ji peyva latînî ''antarcticus'' ('li hemberî bakur') hatiye. Navê Antarktîkus ji peyvên yewnanî ἀντι- ('dij-') û ἀρκτικός (arktikos, 'ya hirçê [Ursa Major], bakur') hatiye.<ref name=":0">{{Cite book |sernav=Lettinck 2021, p. 158.}}</ref> Fîlozofê yewnanî Arîstoteles li dora 350 {{bz}} de di ''Meteorolojiyê'' de li ser "herêma Antarktîkê" nivîsandiye. Li gorî raporê, erdnîgarnasê yewnanî Marinusê ji Tîrusê ev nav di nexşeya xwe ya cîhanê ya sedsala duyem a {{pz}} de ku niha winda bûye, bi kar aniye. Nivîskarên romayî Gaius Julius Hyginus û Apuleius ji bo cemsera başûr navê yewnanî yê latînîkirî polus antarcticus bi kar anîne ku ji wir peyva fransî ya kevin ''pole antartike'' (nûjen ''pôle antarctique'')<ref>{{Cite book |sernav=Hyginus 1992, p. 176.}}</ref> ku di sala 1270an de hatiye piştrastkirin û ji wir jî peyva îngilîziya navîn pol antartik ku cara yekem di lêkolîneke ji aliyê nivîskarê îngilîzî Geoffrey Chaucer ve hatiye nivîsandin, hatiye wergirtin.<ref name=":0" /> Ramanên ewropî yên di derbarê hebûna Terra Australis ku parzemîneke berfirehê li başûrê dûr ê cîhanê ye ku ji bo hevsengî kirina axên bakurê [[Ewropa]], [[Asya]] û [[Afrîkaya Bakur]] pêk tîne, wekê têgeheke rewşenbîrî, ji kevnariya klasîk ve hebû. Ji ber vê yekê ''Terra Australis'' navê ku ji bo hemî girseyên bejayî yên hîpotetîk ên ku tê pêşniyar kirin ku li cihê ku niha tê zanîn Antarktîka heye, hatibû bikaranîn.<ref>{{Cite book |sernav=Mericq 1987, pp. 90–91: 'They published maps and charts based on the hypothesis that Tierra del Fuego was the beginning of that Terra Australis. The first person ever to have rights over these lands was Pedro Sancho de la Hoz, who received them through a special decree signed by Emperor Charles V on 24 January 1539.'}}</ref> Îdiaya hebûna axek wisa heta keşfkirina Awistralyayê ku ji aliyê ewropiyan ve hatiye keşfkirin, berdewam kiriye.<ref>{{Cite book |sernav=Scott, Hiatt & McIlroy 2012, pp. 2–3.}}</ref> Di destpêka sedsala 19an de keşifger Matthew Flinders guman li hebûna parzemîneke cuda yê li başûrê Awistralyayê (ku di wê demê wekê New Holland hatiye binavkirin) kiriye û ji ber vê yekê pêşniyar kiriye ku li cihê wê navê "Terra Australis" ji bo [[Awistralya|Awistralyayê]] were bikar anîn.<ref>{{Cite book |sernav=Cawley 2015, p. 130.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=McCrone & McPherson 2009, p. 75.}}</ref> Di sala 1824an de rayedarên kolonyal ên li Sîdneyê bi fermî navê parzemîna New Hollandê wekê Awistralya guhertine û peyva "Terra Australis" wekê referansek ji bo navê Antarktîkayê hiştine. Di dehsalên piştre de, erdnîgaran hevokên wekê "parzemîna Antarktîkayê" bi kar anîne. Wan li cihê vê navê li naveke helbestî geriyane û navên wekê ''Ultima'' û ''Antipodea'' pêşniyar kirine.<ref>{{Cite book |sernav=Cameron-Ash 2018, p. 20.}}</ref> Ji bo binavkirina parzemînê navê Antarktîka di salên 1890î de hatiye pejirandin û bikaranîna yekem ê vê navê ji aliyê kartografê skotlendî John George Bartholomew pêk hatiye.<ref>{{Cite web |url=https://digital.nls.uk/bartholomew/highlights/antarctica.html#:~:text=Edinburgh%20geographer%20and%20mapmaker%20John,since%20the%20first%20century%20AD. |sernav=Highlights from the Bartholomew Archive: The naming of Antarctica}}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Antarctica.svg|thumb|300px|Nexşeyek ku Antarktîkaya Rojhilat li rastê Çiyayên Transantarktîk û Antarktîkaya Rojava li çepê ye, nişan dide.]] Antarktîka ku bi awayekî asîmetrîk li dora cemsera başûr û bi piranî li başûrê çembera Antarktîkayê (ku yek ji pênc çemberên sereke yên firehiyê ye ku nexşeyên cîhanê nîşan didin) cih digire ku ji aliyê [[Okyanûsa Başûr]] ve hatiye dorpêçkirin. Di heman de çem ên avan li Antarktîkayê hene ku çemê herî dirêj ê parzemînê çemê Onyxê ye. Her wiha Antarktîka bi qasê 14,2 milyon km² rûber vedigire ku hema hema du car ji rûbera [[Awistralya|Awistralyayê]] mezintir e ku bi vê rûberê bûye pêncem parzemîna herî mezin ê cîhanê. Xeta perava Antarktîkayê bi qasê 18.000 km dirêj e ku ji sala 1983an vir ve çar celebên peravê li parzemînê hene ku perav ji %44ê peravê ji qeşayên avjenî, ji %38 ji dîwarên qeşayê pêk tê ku li ser keviran dimînin, ji %13 ji deverên qeşayî an jî qiraxa cemedên bilind pêk tê û ji %5ê ji parvên mayî jî ji kevirên vekirî pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |sernav=Antarctica - The World Factbook |malper=www.cia.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en |archive-date=2022-05-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220509192134/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: glaciological and geophysical folio |paşnav=Drewry |pêşnav=D. J. |weşanger=University of Cambridge, Scott Polar Research Institute |tarîx=1983 |isbn=978-0-901021-04-5 |cih=Cambridge}}</ref> Golên ku di binê qeşaya parzemînî de dimînin, bi piranî li geliyên hişk ên McMurdo an jî li gelek oazên cûda çêbûne.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> [[Gola Vostokê]] ku di bin stasyona Vostok a [[Rûsya|Rûsyayê]] de hatiye dîtin, mezintirîn gola binqeşayê ya cîhanê û yek ji mezintirîn golên cîhanê ye. Berê hatiye bawer kirin ku gol bi milyonan salan hatiye girtin lê di roja îro de zanyaran texmîn kirine ku ava golê her 13.000 sal carekê bi helandin û cemidandina hêdî ya qeşayê hatiye guhertin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=David |tarîx=2019-06-27 |sernav=Antarctica |url=https://academic.oup.com/book/62792 |kovar=OUP Academic |ziman=en |doi=10.1093/wentk/9780190641320.001.0001}}</ref> Di mehên havînan de qeşa li qiraxên golan dikare bihele û xendekên şil bi awayekê demkî çêdibin. Di heman demê de li Antarktîkayê hem golên ava şor û hem jî golên ava şirîn hene.<ref name=":1" /> [[Wêne:Mount Vinson from NW at Vinson Plateau by Christian Stangl (flickr).jpg|thumb|Dîmenek ji çiyayê Vînsonê ku li bakurê rojavayê Antarktîkayê ye û bilindeya herî bilind ê Antarktîkayê ye]] Antarktîka ji aliyê Çiyayên Transantarktîk ve hatiye dabeşkirin ku ji erdê Vîktoryayê heta [[Deryaya Rossê]] dirêj dibin ku ev her alî di nav xwe de Antarktîkaya Rojava û Antarktîkaya Rojhilat vedigirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: Earth's Own Ice World |paşnav=Carroll |pêşnav=Michael |weşanger=Springer |tarîx=2018-05-16 |isbn=978-3-319-74623-4 |paşnav2=Lopes |pêşnav2=Rosaly}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ji |pêşnav=Fei |paşnav2=Gao |pêşnav2=Jinyao |paşnav3=Li |pêşnav3=Fei |paşnav4=Shen |pêşnav4=Zhongyan |paşnav5=Zhang |pêşnav5=Qiao |paşnav6=Li |pêşnav6=Yongdong |tarîx=2017-10-16 |sernav=Variations of the effective elastic thickness over the Ross Sea and Transantarctic Mountains and implications for their structure and tectonics |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0040195117302937 |kovar=Tectonophysics |cild=717 |rr=127–138 |doi=10.1016/j.tecto.2017.07.011 |issn=0040-1951}}</ref> Piraniya Antarktîkayê bi tebeqeyên qeşayê ya Antarktîkayê ve hatiye nixumandin ku bi navînî 1,9 km qalindahiya qeşayan hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fretwell |pêşnav=P. |paşnav2=Pritchard |pêşnav2=H. D. |paşnav3=Vaughan |pêşnav3=D. G. |paşnav4=Bamber |pêşnav4=J. L. |paşnav5=Barrand |pêşnav5=N. E. |paşnav6=Bell |pêşnav6=R. |paşnav7=Bianchi |pêşnav7=C. |paşnav8=Bingham |pêşnav8=R. G. |paşnav9=Blankenship |pêşnav9=D. D. |paşnav10=Casassa |pêşnav10=G. |paşnav11=Catania |pêşnav11=G. |paşnav12=Callens |pêşnav12=D. |paşnav13=Conway |pêşnav13=H. |paşnav14=Cook |pêşnav14=A. J. |paşnav15=Corr |pêşnav15=H. F. J. |tarîx=2013-02-28 |sernav=Bedmap2: improved ice bed, surface and thickness datasets for Antarctica |url=https://tc.copernicus.org/articles/7/375/2013/ |kovar=The Cryosphere |ziman=English |weşanger=Copernicus GmbH |cild=7 |hejmar=1 |rr=375–393 |doi=10.5194/tc-7-375-2013 |issn=1994-0416}}</ref> Tebeqeya qeşayê ji xeynî ji xeynî çend oazanên li geliyên hişk ên McMurdo tevahiya parzemînê nixumandine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://antarcticsun.usap.gov/science/4184/ |sernav=The Antarctic Sun: News about Antarctica - The Lost Dry Valleys of the Polar Plateau |malper=antarcticsun.usap.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en |archive-date=2022-01-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220115223943/https://antarcticsun.usap.gov/science/4184/ |url-status=dead }}</ref> Çend çemên qeşayî yên Antarktîkayê ku ber bi refên qeşayî yên Antarktîkayê ve diherikin, pêvajoyeke ku wekê dînamîkên tebeqeyên qeşayê hatine pênasekirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gfdl.noaa.gov/ice-sheet-dynamics/ |sernav=Ice Sheet Dynamics – Geophysical Fluid Dynamics Laboratory |malper=www.gfdl.noaa.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31}}</ref> Antarktîkaya Rojhilat ji Coats Land, Queen Maud Land, Enderby Land, Mac. Robertson Land, Wilkes Land û Victoria Land pêk hatiye. Ji xeynî beşek piçûk, hemî deverên parzemînê di nav nîvkada rojhilat de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctic Climate Evolution |paşnav=Florindo |pêşnav=Fabio |weşanger=Elsevier |tarîx=2008-10-10 |isbn=978-0-08-093161-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yUu-x70CZEcC |paşnav2=Siegert |pêşnav2=Martin}}</ref> Li ser û dora Antarktîkayê gelek girav hene ku piraniya wan giravên volkanîk in û li gorî pîvanên jeolojîk pir ciwan in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://figshare.utas.edu.au/articles/journal_contribution/Origin_and_evolution_of_the_sub-Antarctic_islands_the_foundation/24483391 |sernav=Quilty, Patrick Gerard |malper=figshare.utas.edu.au |roja-gihiştinê=2026-08-31 |doi=10.26749/rstpp.141.1.35}}</ref> Îstîsnayên herî berbiçav giravên [[deşta Kerguelenê]] ne ku girava herî kevin li dora 40 milyon sal berê niha çêbûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Olierook |pêşnav=Hugo K. H. |paşnav2=Jourdan |pêşnav2=Fred |paşnav3=Merle |pêşnav3=Renaud E. |paşnav4=Timms |pêşnav4=Nicholas E. |paşnav5=Kusznir |pêşnav5=Nick |paşnav6=Muhling |pêşnav6=Janet R. |tarîx=2016-04-15 |sernav=Bunbury Basalt: Gondwana breakup products or earliest vestiges of the Kerguelen mantle plume? |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0012821X1630019X |kovar=Earth and Planetary Science Letters |cild=440 |rr=20–32 |doi=10.1016/j.epsl.2016.02.008 |issn=0012-821X}}</ref> Girê Vinson a li çiyayên Ellsworthê bi bilindahiya 4.892 mêtreyê bilindeya herî bilind ê Antarktîkayê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hall Ball Kiwi Mountaineers From Mount Cook To Everest |paşnav=Monteath |pêşnav=Colin |weşanger=Cloudcap |tarîx=1997 |isbn=978-0-938567-42-4 |url=https://www.worldcat.org/title/38585390 |oclc=38585390}}</ref> Çiyayê Erebusa li Girava Rossê volkana herî başûrî ya cîhanê ye û her roj nêzîkê 10 caran diteqe. Xweliya ji teqînên volkanîk 300 kîlometre dûrî kratera volkanîk hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/48987684 |sernav=Antarctica : an encyclopedia from Abbott ice shelf to zooplankton {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en}}</ref> Delîlên hejmareke mezin ji volkanan di bin qeşayê de hene ku ger asta çalakiyê bilind bibe, dibe ku ji bo tebeqeya qeşayê xetereyek çêbike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: Earth's Own Ice World |paşnav=Carroll |pêşnav=Michael |weşanger=Springer |tarîx=2018-05-16 |isbn=978-3-319-74623-4 |paşnav2=Lopes |pêşnav2=Rosaly}}</ref> Qubeya qeşayê ya bi navê Dome Argus li Antarktîkaya Rojhilat e ku bi qasê bilindahiya 4.091 metreyan bilind ew û qada qeşayê ya herî bilind ê Antarktîkayê ye. Ev gir yek ji cihên herî sar û hişk ên cîhanê ye ku germahî ya li vir heya −90 °C ê dadikeve û barîna salane jî bi qasê 1-3 sm ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica And The Arctic Circle, A Geographic Encyclopedia Of The Earth's Polar Regions |tarîx=2014-04-01 |url=http://archive.org/details/antarctica-and-the-arctic-circle-2-volumes-a-geographic-encyclopedia-of-the-earths-polar-regions}}</ref> == Dîroka jeolojîk == Ji dawiya serdema meoproterozoîkê heta serdema kretasyeyê, Antarktîka beşek ji superparzemîna [[Gondwana|Gondwanayê]] bû û parzemîn bi pêvajoya tevgerên Antarktîkaya îro ji ber ku Gondwana hêdî hêdî ji hev perçe bûye, li dora 183 milyon sal berê îro ava bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctic News Clips |weşanger=National Science Foundation |tarîx=1995 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=HcTrAAAAMAAJ&pg=PA109}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> Di demek dirêj a serdema fanerozoyîkê de Antarktîka xwedî avhewayek tropîkal ê nerm bû û ew bi daristanên berfireh nixumandî bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Klages |pêşnav=Johann P. |paşnav2=Salzmann |pêşnav2=Ulrich |paşnav3=Bickert |pêşnav3=Torsten |paşnav4=Hillenbrand |pêşnav4=Claus-Dieter |paşnav5=Gohl |pêşnav5=Karsten |paşnav6=Kuhn |pêşnav6=Gerhard |paşnav7=Bohaty |pêşnav7=Steven M. |paşnav8=Titschack |pêşnav8=Jürgen |paşnav9=Müller |pêşnav9=Juliane |paşnav10=Frederichs |pêşnav10=Thomas |paşnav11=Bauersachs |pêşnav11=Thorsten |paşnav12=Ehrmann |pêşnav12=Werner |paşnav13=van de Flierdt |pêşnav13=Tina |paşnav14=Pereira |pêşnav14=Patric Simões |paşnav15=Larter |pêşnav15=Robert D. |tarîx=2020 |sernav=Temperate rainforests near the South Pole during peak Cretaceous warmth |url=https://www.nature.com/articles/s41586-020-2148-5 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=580 |hejmar=7801 |rr=81–86 |doi=10.1038/s41586-020-2148-5 |issn=1476-4687}}</ref> === Serdema paleozoyîkê (539–252 milyon sal berê) === [[Wêne:Glossopteris sp. (fossil leaf) (Permian; Antarctica) 1 (49063572172) (cropped).jpg|thumb|300px|Ji serdema permeya Antarktîkayê pelgeke ''Glossopteris sp.'' yê]] Germbûna berdewam bûye sedem ku piraniya Gondwanayê ziwa bibe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Vegetation of Antarctica Through Geological Time |paşnav=Cantrill |pêşnav=David J. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012-11-22 |isbn=978-0-521-85598-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=sOGH4xaioRUC |paşnav2=Poole |pêşnav2=Imogen}}</ref> Di serdema triyasiyê de Antarktîka ji aliyê cûreyeke giyayên bi tov (pteridosperms) ve serdest bû ku ji cinsê Dicroidiumê bûn ku wekê daran mezin dibûn. Florayên din ên triasiyê ginkgophytes, sîkadofites, darên konîfer û sphenopsid bûn. Tetrapod (ajaleke çar ling) cara yekem di serdema triyasiya destpêkê de li Antarktîkayê hatine dîtin û fosîlên herî kevn ên naskirî di formasyona fremouw a çiyayên Transantarktîkê de hatine dîtin. Sînapsîd (ku wekê "xijendeyên mîna memikdaran" jî têne zanîn) cureyên wekê Lystrosaurus di nav de hebû û di serdema triyasiya destpêkê de zêde bûn. Nîvgirava Antarktîkayê di serdema jurasiyê de (206 heta 146 milyon sal berê) dest bi avakirina xwe kiriye. Afrîka di serdema jurasiyê li de dora 160 milyon sal berê ji Antarktîkayê dabeş bûye û piştre jî di serdema kretasiya destpêkê de nîvgirava Hindistanê (nêzîkî 125 milyon sal berê) ji heman parzemînan dabeş bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rolland |pêşnav=Yann |paşnav2=Bernet |pêşnav2=Matthias |paşnav3=van der Beek |pêşnav3=Peter |paşnav4=Gautheron |pêşnav4=Cécile |paşnav5=Duclaux |pêşnav5=Guillaume |paşnav6=Bascou |pêşnav6=Jérôme |paşnav7=Balvay |pêşnav7=Mélanie |paşnav8=Héraudet |pêşnav8=Laura |paşnav9=Sue |pêşnav9=Christian |paşnav10=Ménot |pêşnav10=René-Pierre |tarîx=2019-01-15 |sernav=Late Paleozoic Ice Age glaciers shaped East Antarctica landscape |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0012821X18306460 |kovar=Earth and Planetary Science Letters |cild=506 |rr=123–133 |doi=10.1016/j.epsl.2018.10.044 |issn=0012-821X}}</ref> Piştê kêmbûna qeşayê di nîvê duyem ê serdema permiyana destpêkê de, erd ji aliyê glossopterids (komeke nebatan a tovkirî ya nemabûyî ya bê xizmên zindî) ve serdest bû ku nebata herî berbiçav Glossopteris bû ku dareke wekê ku di axên tijî av de şîn dibe, hatiye şîrove kirin ku depoyên komirê yên berfireh çêkirine. Nebatên din ên ku di dema Permiyeyê de li Antarktîkayê hatine dîtin ''Cordaitales'', ''sphenopsids'', ''ferns'' û ''lycophytes'' in.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Vegetation of Antarctica Through Geological Time |paşnav=Cantrill |pêşnav=David J. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012-11-22 |isbn=978-0-521-85598-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=sOGH4xaioRUC |paşnav2=Poole |pêşnav2=Imogen}}</ref> Di dawiya serdema permiyeyê de avhewa li ser piraniya [[Gondwana|Gondwanayê]] hişktir û germtir bûye û ekosîstemên daristanên ''glossopteridan'' wekê beşek ji bûyera tunebûna permî-triyasî hilweşiyane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Past Antarctica: Paleoclimatology and Climate Change |paşnav=Franganillo |pêşnav=Marc Oliva i |weşanger=Elsevier Science & Technology |tarîx=2020 |isbn=978-0-12-817925-3 |paşnav2=Fernandez |pêşnav2=Jesus Ruiz}}</ref> Di serdema paleozoyîkê de ti delîl tinene ku nîşan bide ka tetrapod li Antarktîkê jiyane an na.<ref name=":2">{{Cite web |url=https://pubs.usgs.gov/of/2007/1047/ea/of2007-1047ea047.pdf |sernav=Collinson, James; William R., Hammer (2007). Migration of Triassic tetrapods to Antarctica (PDF). 10th International Symposium on Antarctic Earth Sciences.}}</ref> === Serdema mezozoîkê (252–66 milyon sal berê) === Germbûna berdewam piraniya Gondwanayê zuwa kiriye. Di serdema triyasiyê de, Antarktîka ji aliyê fernên tovkirî (pteridosperms) ve serdest bû ku beşek cinsê dicroidium bûn ku wekê daran mezin dibûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Icehouse to hothouse: floral turnover, the Permian–Triassic crisis and Triassic vegetation |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012 |rr=105–160 |isbn=978-0-521-85598-3 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Cantrill |pêşnavê-edîtor=David J. |url=https://www.cambridge.org/core/books/vegetation-of-antarctica-through-geological-time/icehouse-to-hothouse-floral-turnover-the-permiantriassic-crisis-and-triassic-vegetation/2A62935F027160A42A76FDD1199FA5C3 |paşnavê-edîtor2=Poole |pêşnavê-edîtor2=Imogen |doi=10.1017/CBO9781139024990.004}}</ref> Florayên din ên serdema triyasiyê ginkgophytes, sîkadofît, konîfer û sphenopsîdan bûn. Tetrapod cara yekem di serdema triyasiya destpêkê de li Antarktîkayê hatine dîtin û fosîlên herî kevn ên naskirî di formasyona fremouw a [[Rêzeçiyayên Transantarktîk|çiyayên Transantarktîkê]] de hatin dîtin.<ref name=":2" /> Sînapsîd (ku wekî "xijendeyên mîna memikan" jî têne zanîn) cureyên wek ''Lystrosaurus'' vedihewîne û di serdema triyasiya destpêkê de gelek zêdetir bûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Early Evolutionary History of the Synapsida |paşnav=Kammerer |pêşnav=Christian F. |weşanger=Springer London, Limited |tarîx=2013 |isbn=978-94-007-6841-3 |paşnav2=Angielczyk |pêşnav2=Kenneth D. |paşnav3=Fröbisch |pêşnav3=Jörg}}</ref> Nîvgirava Antarktîkayê di serdema jurasiyê de (206 heta 146 milyon sal berê) dest bi avakirina xwe kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Birkenmajer |pêşnav=K. |tarîx=1994 |sernav=Evolution of the Pacific margin of the northern Antarctic Peninsula: an overview |url=https://link.springer.com/10.1007/BF00210547 |kovar=Geologische Rundschau |ziman=en |cild=83 |hejmar=2 |rr=309–321 |doi=10.1007/BF00210547 |issn=0016-7835}}</ref> Afrîka di serdema jurayê de li dora 160 milyon sal berê ji Antarktîkayê dabeş bûye û piştre di derdema kretasye ya destpêkê de (dora 125 milyon sal berê) [[nîvgirava Hindistanê]] ji hev dabeş bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Gaina |pêşnav=Carmen |paşnav2=Müller |pêşnav2=R. Dietmar |paşnav3=Brown |pêşnav3=Belinda |paşnav4=Ishihara |pêşnav4=Takemi |paşnav5=Ivanov |pêşnav5=Sergey |tarîx=2007-07-01 |sernav=Breakup and early seafloor spreading between India and Antarctica |url=https://doi.org/10.1111/j.1365-246X.2007.03450.x |kovar=Geophysical Journal International |cild=170 |hejmar=1 |rr=151–169 |doi=10.1111/j.1365-246X.2007.03450.x |issn=0956-540X}}</ref> Darên ginkgo, konîfer, Bennettitale, nebatên poçikê hespan, fern û sikad di wê demê de pir bûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Vegetation of Antarctica Through Geological Time |paşnav=Cantrill |pêşnav=David J. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012-11-22 |isbn=978-0-521-85598-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=sOGH4xaioRUC |paşnav2=Poole |pêşnav2=Imogen}}</ref> Nêzîkê 80 milyon sal berê nebatên kulîlkdar bûne komên nebatan ên herî cihêreng ên li ser parzemînê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Barreda |pêşnav=Viviana D. |paşnav2=Palazzesi |pêşnav2=Luis |paşnav3=Olivero |pêşnav3=Eduardo B. |tarîx=2019 |sernav=When flowering plants ruled Antarctica: evidence from Cretaceous pollen grains |url=https://nph.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/nph.15823 |kovar=New Phytologist |ziman=en |cild=223 |hejmar=2 |rr=1023–1030 |doi=10.1111/nph.15823 |issn=0028-646X}}</ref> Her çiqas darên behîvê yên başûr (Nothofagus) ber bi dawiya kretasyeyê ve berbiçav bin jî li Antarktîkaya Rojava daristanên pelderzî di seranserê serdema kretasyeyê de (146–66 milyon sal berê) de serdest bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Crame |pêşnav=J. A. |tarîx=1989 |sernav=Origins and evolution of the Antarctic biota: an introduction |url=https://www.lyellcollection.org/doi/10.1144/GSL.SP.1989.047.01.01 |kovar=Geological Society, London, Special Publications |ziman=en |cild=47 |hejmar=1 |rr=1–8 |doi=10.1144/GSL.SP.1989.047.01.01 |issn=0305-8719}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the Antarctic |paşnav=Riffenburgh |pêşnav=Beau |weşanger=Routledge |tarîx=2006-10-25 |isbn=978-1-135-87866-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_mUPEAAAQBAJ}}</ref> Her çiqas tenê çend cinsên dînezorên Antarktîkayê (Cryolophosaurus û Glacialisaurus, ji Formasyona Hanson a serdema jurasiya destpêka çiyayên Transantarktîkê<ref>{{Cite web |url=http://www.app.pan.pl/archive/published/app52/app52-657.pdf |sernav=Anatomy of a basal sauropodomorph dinosaur from the Early Jurassic Hanson Formation of Antarctica}}</ref> û Antarctopelta, Trinisaura, Morrosaurus û Imperobator ji kretasya dereng a nîvgirava Antarktîkayê) hatine vegotin, Ammonît li deryayên li derdora Antarktîkayê pir belav bûn û dînezor jî hebûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Coria |pêşnav=Rodolfo A. |paşnav2=Moly |pêşnav2=Juan J. |paşnav3=Reguero |pêşnav3=Marcelo |paşnav4=Santillana |pêşnav4=Sergio |paşnav5=Marenssi |pêşnav5=Sergio |tarîx=2013-04-01 |sernav=A new ornithopod (Dinosauria; Ornithischia) from Antarctica |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0195667112001784 |kovar=Cretaceous Research |cild=41 |rr=186–193 |doi=10.1016/j.cretres.2012.12.004 |issn=0195-6671}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rozadilla |pêşnav=Sebastián |paşnav2=Agnolin |pêşnav2=Federico L. |paşnav3=Novas |pêşnav3=Fernando E. |paşnav4=Aranciaga Rolando |pêşnav4=Alexis M. |paşnav5=Motta |pêşnav5=Matías J. |paşnav6=Lirio |pêşnav6=Juan M. |paşnav7=Isasi |pêşnav7=Marcelo P. |tarîx=2016-01-01 |sernav=A new ornithopod (Dinosauria, Ornithischia) from the Upper Cretaceous of Antarctica and its palaeobiogeographical implications |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0195667115300677 |kovar=Cretaceous Research |cild=57 |rr=311–324 |doi=10.1016/j.cretres.2015.09.009 |issn=0195-6671}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ely |pêşnav=Ricardo C. |paşnav2=Case |pêşnav2=Judd A. |tarîx=2019-09-01 |sernav=Phylogeny of a new gigantic paravian (Theropoda; Coelurosauria; Maniraptora) from the Upper Cretaceous of James Ross Island, Antarctica |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0195667118300120 |kovar=Cretaceous Research |cild=101 |rr=1–16 |doi=10.1016/j.cretres.2019.04.003 |issn=0195-6671}}</ref> === Serdema senozoyîkê (66–10 milyon sal berê) === [[Wêne:Eocene-Paleocene-circumpolar.svg|thumb|Pêkhatina herika çerxa derdorî ya Antarktîkayê ji perçebûna dawî ya pira bejahî ya Antarktîkayê]] Di destpêka serdema paleojenê de girêdana pira bejahî ya pira Antarktîkayê, Antartîkayê bi Amerîkaya Başûr û her wiha bi başûrê rojhilatê Awistralyayê ve berdewam kiriye. Fauna ji formasyona La Mesetaya li nîvgirava Antarktîkayê ku dîroka wê vedigere serdema eosenê, pir dişibihe faunayên wekhev ên Amerîkaya Başûr ku ajalên wekê ajalên bi kîsik (marsupials), xenarthran, lîtoptern û ungulatesê bi sim û her wiha gondwanatheres û dibe ku meridiolestidans hebûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=History of Terrestrial Mammals in South America: How South American Mammalian Fauna Changed from the Mesozoic to Recent Times |paşnav=Defler |pêşnav=Thomas |weşanger=Springer |tarîx=2018-12-19 |isbn=978-3-319-98449-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-HWADwAAQBAJ}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Gelfo |pêşnav=Javier N. |paşnav2=Goin |pêşnav2=Francisco |paşnav3=Bauzá |pêşnav3=Nicolá |paşnav4=Reguero |pêşnav4=Marcelo |tarîx=2019-09-01 |sernav=The fossil record of Antarctic land mammals: commented review and hypotheses for future research |url=https://www.researchgate.net/publication/337086325_The_fossil_record_of_Antarctic_land_mammals_commented_review_and_hypotheses_for_future_research |kovar=researchgate.net |rr=274–292 |doi=10.13679/j.advps.2019.0021}}</ref> Hatiye texmînkirin ku ajalên bi kîsik di destpêka eosenê de ji Amerîkaya Başûr bi rêya Antarktîkayê belavê Awistralyayê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Eldridge |pêşnav=Mark D B |paşnav2=Beck |pêşnav2=Robin M D |paşnav3=Croft |pêşnav3=Darin A |paşnav4=Travouillon |pêşnav4=Kenny J |paşnav5=Fox |pêşnav5=Barry J |tarîx=2019-05-23 |sernav=An emerging consensus in the evolution, phylogeny, and systematics of marsupials and their fossil relatives (Metatheria) |url=https://doi.org/10.1093/jmammal/gyz018 |kovar=Journal of Mammalogy |cild=100 |hejmar=3 |rr=802–837 |doi=10.1093/jmammal/gyz018 |issn=0022-2372}}</ref> Nêzîkê 53 milyon sal berê Awistralya û Gîneya Nû ji Antarktîkayê veqetiyane û deriyê Tazmanyayê vebûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ball |pêşnav=Philip |paşnav2=Eagles |pêşnav2=Graeme |paşnav3=Ebinger |pêşnav3=Cynthia |paşnav4=McClay |pêşnav4=Ken |paşnav5=Totterdell |pêşnav5=Jennifer |tarîx=2013 |sernav=The spatial and temporal evolution of strain during the separation of Australia and Antarctica |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/ggge.20160 |kovar=Geochemistry, Geophysics, Geosystems |ziman=en |cild=14 |hejmar=8 |rr=2771–2799 |doi=10.1002/ggge.20160 |issn=1525-2027}}</ref> Modelên erdnîgariya Antarktîkayê nîşan didin ku ev herikîn û her wiha çerxa paşvegerê ya xwedî kirinê ji ber kêmbûna asta CO₂yê çêbûye û bûye sedema afirandina qeşayên piçûk û qeşayên mayînde yên cemserî.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=England |pêşnav=Matthew H. |paşnav2=Hutchinson |pêşnav2=David K. |paşnav3=Santoso |pêşnav3=Agus |paşnav4=Sijp |pêşnav4=Willem P. |tarîx=2017-08-01 |sernav=Ice–Atmosphere Feedbacks Dominate the Response of the Climate System to Drake Passage Closure |url=https://journals.ametsoc.org/view/journals/clim/30/15/jcli-d-15-0554.1.xml |kovar=Journal of Climate |cild=30 |hejmar=15 |rr=5775–5790 |doi=10.1175/JCLI-D-15-0554.1 |issn=0894-8755}}</ref> Her ku asta CO₂yê zêdetir kêm bûye, qeşayê dest bi berfirehbûneke bilez kiriye û cihê daristanên ku heta wê demê Antarktîkayê vedişartin girtiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=DeConto |pêşnav=Robert M. |paşnav2=Pollard |pêşnav2=David |tarîx=2003 |sernav=Rapid Cenozoic glaciation of Antarctica induced by declining atmospheric CO2 |url=https://www.nature.com/articles/nature01290 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=421 |hejmar=6920 |rr=245–249 |doi=10.1038/nature01290 |issn=1476-4687}}</ref> Ekosîstemên tundrayê li Antarktîkayê heta 14 û 10 milyon sal berê niha hebûna xwe berdewam kirine û piştre sarbûna zêdetir bûye sedema tunekirina van tundrayan.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ashworth |pêşnav=Allan C. |paşnav2=Erwin |pêşnav2=Terry L. |tarîx=2016 |sernav=Antarctotrechus balli sp. n. (Carabidae, Trechini): the first ground beetle from Antarctica |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5126512/ |kovar=ZooKeys |hejmar=635 |rr=109–122 |doi=10.3897/zookeys.635.10535 |issn=1313-2989 |pmc=5126512 |pmid=27917060}}</ref> === Serdema hemdem === Her çiqas jeolojiya Antarktîkayê bi piranî ji aliyê qeşaya parzemînî ve hatibe veşartin jî, parzemîn dikare bi teknîkên wekê ji hestkirina ji dûr ve, radara ku di bin erdê de derbas dibe û wêneyên satelîtê werin lêkolîn kirin. Ji aliyê jeolojîk ve, Antarktîkaya Rojava pir dişibihe Andên Amerîkaya Başûr. Nîvgirava Antarktîkayê bi bilindbûna jeolojîk û veguherîna sedîmentên binê deryayê ku veguheriye kevirên metamorfîk, çêbûye. Antarktîkaya Rojava bi yekbûna çend plakayên parzemînî çêbûye ku di encamê de hejmarek rêzeçiyayên li herêmê çêbûne ku rêzeçiyayên herî berbiçav çiyayên Ellsworthê bûn. Hebûna sîstema rift a Antarktîkaya Rojava bûye sedema volkanîzma li ser sinorê di navbera Antarktîkaya Rojava û Rojhilat de û her wiha bûye sedema çêbûna çiyayên Transantarktîkê. Antarktîka Rojhilat ji aliyê jeolojîk ve devereke pirreng e. Avabûna Antarktîka Rojhilat di serdema arkeyî (4.000 –2.500 milyon sal berê) de dest pê kiriye û di serdema kambriyê de rawestiyaye. Herêm li ser kratoneke kevirî hatiye avakirin ku bingeha mertala prekambriyê ava kiriye. Li ser bingehê komir û kevirên qûmê, kevirên kilsinî û şêl hene ku di serdemên devonî û jurasiyê de hatine danîn ku çiyayên Transantarktîkê çêbikin. Li deverên peravê çiyayên wekê rêzeçiyayê Shackletonê û Vîktorya Land û hinek şikestekên tektonîk çêbûne. Komir cara yekem li Antarktîkayê li nêzîkê çiyayên Beardmoreyê ji aliyê Frank Wild ve di sefera Nimrod de di sala 1907an de hatiye tomar kirin û tê zanîn ku komirê pileya nizm li gelek deverên çiyayên Transantarktîkê heye. Çiyayên prens Charles depoyên hesinê vedihewînin û li Deryaya Rossê jî qadên neftê û gaza xwezayî hene. == Avhewa == [[Wêne:Fryxellsee Opt.jpg|thumb|Dîmenek ji qeşaya şîn ku gola Fryxell a li çiyayên Transantarktîkê nixumandiye]] Antarktîka parzemîna herî sar, parzemîna herî bi bahoz û parzemîna herî hişk ê Dinyayê ye. Li nêzîkê peravên parzemînê, germahî di havînê de dikare ji 10 °C ê derbas bibe û di mehên zivistanê de heya -40 °C dadikeve. Li ser deverên bilind ên navendî, germahî di mehên havînê de dikare heya -30 °C dakeve û di mehên zivistanê de jî germahiya heman deverê heya -80 °C ê dadikeve. Germahiya hewayê ya xwezayî ya herî nizm a ku li ser Erdê hatiye tomarkirin di 21ê tîrmeha sala 1983an de li stasyona Vostok a Rûsyayê li Antarktîkayê bi qasê -89.2 °C hatiye tomarkirin. Di sala 2010an de bi rêya satelîta germahiyeke hewayê germahiya parzemînê bi qasê −94.7 °C hatiye tomar kirin lêbelê dibe ku ji ev rêje ji sermaya li ser rûyê erdê bi bandor bûye ku li bilindahiya 2 mêtre li jorê rûyê erdê nehatiye tomar kirin ku ji bo tomarên fermî yên germahiya hewayê tê xwestin. Ji ber ku piraniya Antarktîkayê ji asta deryayê ji 3.000 mêtre bilindtir e, Antarktîka ji herêma Arktîkê sartir e. Germahiya Okyanûsa Arktîkê bi rêya qeşaya deryayê ya Arktîkê ber bi parzemînê ve hatiye veguhastin û bi awayê hewaya li herêma Arktîkê nerm dibe. Antarktîka çoleke cemserî ye ku barîna parzemînê kêm e. Parzemîn salane bi navînî nêzîkê 150 mm av werdigire ku bi piranî bi awayê şilopeyê ye. Deverên navxweyî hişktir e û di tevahiya salê herî zêde bi qasê 50 mm baran werdigire lê herêmên peravê bi gelemperî ji 200 mm zêdetir baran werdigirin. Li çend deverên qeşaya şîn, ba û sublîmasyon ji berfa ku dibare zêdetir berfê radike. Li geliyên hişk, heman bandor li ser bingehek kevirî çêdibe ku dibe sedema jîngeheke bêber û hişk. === Cudahiyên herêmî === Antarktîkaya Rojhilat ji ber bilindahiya xwe ya bilind ve ji Antarktîkaya Rojava sartir e. Eniyên hewayê bi zêde derbasê deverên navendî yên parzemînê nabin ku ev jî dibe sedem ku navenda parzemînê sar û hişk bimînin û dibe sedema ku bayên deverê bi leza nerm bimînin. Barîna berfa li beşa perava Antarktîkayê barîneke pir gelemperî ye ku li wir di nav 48 demjimêran de berf dikare bi qasê 1.22 mêtreyê bibare. Li qiraxa parzemînê, bayên katabatîk ên bihêz ên ji platoya cemserî pir caran bi hêza bahozê çêdibin. Di mehên havînê de ji ber ku her roj 24 demjimêrên tîrêjên rojê li wir tên wergirtin, li Cemsera Başûr ji ekvatorê zêdetir tîrêjên rojê digihîjin rûyê erdê. === Guherîna avhewayê === [[Wêne:20201210 Antarctica ice mass variation - NASA GRACE-en.svg|thumb|Guherîna navînî ya girseya qeşaya Antarktîkê ku ji sala 2002an vir ve salane bi qasî 100 milyar ton e]] Tevê devera xwe yê îzolekirî, Antarktîka di dehsalên dawî de ji ber belavbûna gazên serayê, germ bûye û hinek ji beşên qeşayên xwe winda kiriye. Antarktîkaya Rojava ji sala 1950an heta sala 2000an di heyamên dehsalan de ji 0,1 °C zêdetir germ bûye û nîvgirava Antarktîkayê ya ku li ber çavan e ji nîvê sedsala 20an vir ve bi qasê 3 °C germ bûye. Antarktîkaya Rojhilat ku li gorî Antarktîkaya Rojava sar e û avhewaya deverê sekan (stabîl) heta salên 2000î germahî nîşan nedaye. Li dora Antarktîkayê, Okyanûsa Başûr ji her okyanûseke din zêdetir germahiya okyanûsê kişandiye û li kûrahiyên bi qasê 2.000 mêtreyan germbûneke berbiçav çêbûye. Li dora Antarktîka Rojava, okyanûs ji sala 1955an vir ve bi qasê 1 °C germ bûye. Germbûna Okyanûsa Başûr a li dora Antarktîkayê bûye sedema qelsbûn an jî hilweşîna refikên qeşayên ku li derveyî qeşayan digeriyan û hevsengiya wan pêk dianiyan. Her çiqas perê qeşayên Antarktîkaya Rojhilat ku berdewam dike ku li hundirê welêt qeşayê zêde bike jî gelek cemedên peravê giraniya xwe winda dikin û paşve dikişin ku ev jî dibe sedema windabûna giştî ya qeşayên li seranserê Antarktîkayê. Hatiye payîn ku heta sala 2100an ku windabûna qeşaya li Antarktîkayê bi qasê 11 santî metreyan bilindbûna asta deryayê ya gerdûnî zêde bike. Bi germbûna zêdetir re îhtimala bêîstîqrariyê pir zêdetir dibe û dikare bilindbûna asta deryayê ya gerdûnî ya sedsala 21ê du caran zêdetir bike. Ava heliyayî ya nû ya ji qeşayê ava binê Antarktîkayê ya şor firk dike û şaneya jêrîn a gera serûbinkirina Okyanûsa Başûr (SOOC) qels dike. Her çiqas bandorên tevahî tê payîn ku di nav çend sedsalan de çêbibin jî, li gorî hinek lêkolînan, hilweşîna tevahî ya SOOCê dikare di navbera 1.7 °C û 3 °C germbûna gerdûnî de çêbike. Ev barîna kêm ê li nîvkada başûr û barîna zêde yê li nîvkada bakur, dibe sedema kêmbûna masîgirî ya li Okyanûsa başûr û hilweşîna potansiyel a hinek ekosîstemên deryayî vedigire. Her çiqas gelek cureyên Antarktîkayê nehatibin keşifkirin jî, zêdebûna flora Antarktîkayê ya belgekirî heye û ji u bo parastina jîngeheke guncavê faunayên mezin ên wekê pengûenan zehmetî hene. Helandina erdên cemed girtî dibe ku ji bo erdên bê cemed bibe sedema gazên serayê û qirêjiya cemedgirtî ya berê ku bi helandinê re derdikeve holê. Germbûna Antarktîkayê û guhertinên têkildar di gera Okyanûsa Başûr de dikarin bandorê li şêwazên avhewayê yên li hinek deverên Afrîkayê jî bikin ku dikare bandor li barîna herêmî û guherîna germahiyê bike. Ji ber ku germahiya gerdûnî li dora 3°C zêde bûye, deverên xeternak ên wekê Hewza Wilkes û Hewza Aurora dibe ku di nav 2.000 salan de bimînin di bin avê de û dibe ku li van deveran bilindbûna asta deryayê bigihîje 6,4 metreyan. Ger germahî ji asta sala 2020an 2 °C kêmtir nebe, ihtimal heye ku qata qeşayê ya Antarktîkaya Rojava bi tevahî bihele. Hatiye payîn ku windabûna vê qata qeşayê heye bi tevahî ji holê rabe ev pêvajo bi qasê 500 û 13.000 sal berxwe bide. Ger qeşaya bilind hilweşe dibe ku asta deryayê bi qasê 3,3 mêtre bilind bibe û bi helandina qeşayên li ser çiyayan qeşayên bilind jî dibe ku asta deryayê bi qasê 4,3 metreyan bilind bike. Qata qeşaya Antarktîkaya Rojhilat ku li gorî deverên qeşayî yên din gelek aram e tenê dikare bi qasê 0,5 mête heta 0,9 mêtreyê asta deryayê bilind bike ku ev jî beşek piçûk ê ji bilind bûna 53,3 mêtreyan e ku di tevahiya helandina qata qeşayê de pêk tê. === Tenikbûna tebeqeya ozonê === [[Wêne:NASA and NOAA Announce Ozone Hole is a Double Record Breaker.png|thumb|Wêneya qula herî mezin a di tebeqeya ozonê de ku di meha îlona sala 2006an de hatiye tomarkirin]] Zanyaran ji salên 1970an vir ve li ser qata ozona di atmosfera li jor ê Antarktîkayê lêkolîn dikin. Di sala 1985an de zanyarên brîtanî li ser daneyên ku wan li stasyona lêkolîn a Halley ya li ser çemê cemeda Brunt berhev kiribûn dixebitin, wan qadeke mezin a bi rêjeya ozonê ya nizm li ser Antarktîkayê keşiv kirine. 'Qula tebeqeya ozonê' hema hema tevahiya parzemînê vedigire û di meha îlona sala 2006an de gihîştiye asta xwe ya herî mezin ku bûyera herî dirêj a mayînde ye, di sala 2020an de pêk hatiye. Ev tenikbûna tebeqeya ozonê ji ber belavbûna klorofluorokarbon û halonên di atmosferê de çêdibe ku ev made tebeqeya ozonê bi gazên din perçe dikin. Şert û mercên pir sar ên Antarktîkayê bûne sedem ku ewrên stratosferîk ên cemserî çêbibin. Ewr wekê katalîzator ji bo reaksiyonên kîmyewî tevdigerin ku di dawiyê de dibin sedema hilweşîna ozonê. Protokola Montreal a sala 1987an belavbûna madeyên ku ozonê kêm dikin sinordar kiriye. Tê pêşbînîkirin ku qula ozon an li jor ê Antarktîkayê hêdî hêdî winda bibe ku heta salên 2060î.tê payîn ku asta ozonê vegere nirxên ku herî dawî ya ku di salên 1980î de hatine tomarkirin. Di heman demê de tenikbûna ozonê dikare di stratosferê de bibe sedema sarbûna bi qasê 6 °C ê. Sarbûn girseya cemserî xurt dike û bi vî awayî rê li ber derketina hewaya sar a nêzîkê Cemsera Başûr digire ku ev jî di encamê de girseya parzemînî ya tebeqeya qeşaya Antarktîkaya Rojhilat sar dike. Herêmên li derdora Antarktîkayê, bi taybetî nîvgirava Antarktîkayê rastî germahiyên bilindtir tên ku ev yek jî helîna qeşayê bileztir dike. Ev model destnîşan dikin ku tenikbûna ozonê û bandora vorteksa cemserî ya zêde dibe ku dibe sedema zêdebûna dirêjahiya qeşaya deryayê jî pêvajoyeke ji destpêka çavdêriya di dawiya salên 1970î ve heta sala 2014an berdewam kiriye. Ev model destnîşan dikin ku kêmbûna ozonê û bandora vorteksa cemserî ya ku zêde dibe, dibe ku ji ber sedema zêdebûna dirêjahiya qeşaya deryayê jî be ku ji dema destpêkirina çavdêriyên di dawiya salên 1970î heta sala 2014an berdewam kiriye. Ji wî demê ve rûbera qeşaya deryaya Antarktîkayê bi awayekê bilez kêm bûye. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commons|Antarctica|Antarktîka}} {{Parzemîn}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Antarktîka| ]] [[Kategorî:Cîhan]] [[Kategorî:Parzemîn]] glykgui6uqtljogzjokyshn7pgbstv2 2090522 2090521 2026-09-02T08:48:51Z Penaber49 39672 2090522 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdanka giştî}} '''Antarktîka'''<ref>{{Îzolî, 2007|r=1138|jêgirtin=Antarktîka}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ferhenga Erdnîgarîyê (Coğrafya)|Ferhenga Erdnîgarîyê]]|paşnav=Önen|pêşnav=Abdurrahman |weşanger=Stembol: Doz|sal=2008|rûpel=36}}</ref> yan jî '''Antarktîk'''{{Çavk}} ({{Bi-la|Antarctica}}) yek ji [[parzemîn]]ên cîhanê ye ku parzemîna herî başûr ê dinyayê û parzemîna herî kêm nifûs a cîhanê ye. Parzemîn bi tevahî li başûrê çembera Antarktîkayê ye û ji aliyê [[Okyanûsa Başûr]] (ku wekê Okyanûsa Antarktîkayê jî tê zanîn) ve hatiye dorpêçkirin ku [[Cemsera Başûr]] a erdnîgarî vedihewîne. Di heman demê de Antarktîka pêncem parzemîna herî mezin ê cîhanê ye ku bi qasê ji %40 ji [[Ewropa|Ewropayê]] mezintir e û rûbera parzemînê bi qasê 14.200.000 km² rûerd (an rûqeşa) vegirtiye. Piraniya Antarktîkayê bi qata qeşayê ya Antarktîkayê ve hatiye nixumandin ku qalindahiya navînî ya qeşayê bi qasê 1,9 km ye. Antarktîka bi navînî parzemîna herî sar, herî hişke û parzemîna herî bi ba û bahoz ê cîhanê ye û parzemîn ji asta deryayê xwedî bilindahiyeke navînî ye. Antarktîka bi piranî ji çoleke cemserî pêk hatiye ku barîna salane li peravê zêdetirî 200 mm ye û berf û barana li hundirê parzemînê gelek kêm e. Qeşayên parzemîn di warê ava şîrîn de gelek dewlemend e ku nêzîkê ji %70ê rezervên ava şirîn ên cîhanê li Antarktîkayê cemedgirtî ye. Hatiye payîn ger ku qeşaya Antarktîkayê bihele, dê asta deryayê ya [[Cîhan|cîhanê]] bi qasê 60 mêtreyan bilind bibe. Her wiha Antarktîka xwediyê rekora germahiya herî nizm a pîvandî yê li ser rûyê [[Dinya (gerstêrk)|Erdê]] ye ku nizmahiya germahiya bi qasê −89.2 °C hatiye pîvandin. Germahiya herêmên peravê di havînê de dikare bi qasê 10 °C bilind bibe. Cureyên xwemaliyên ajalan kêzik, nematod, pengûen, fok û tardigrad in. Li cihên ku nebat lê hene, bi piranî bi awayê liken an kevzê ye. Refên qeşayê yên Antarktîkayê dibe ku cara yekem di sala 1820an de, di dema sefereke rûsî de ku ji aliyê Fabian Gottlieb von Bellingshausen û Mikhail Lazarev ve hatibû birêvebirin, hatine dîtin. Di dehsalên piştê seferên wan, di seferên fransî, amerîkî û brîtanî de li parzemînê lêkolînên zêdetir hatine kirin. Yekem derketina piştrastkirî ya Antarktîkayê ji aliyê tîmeke norwêcî ve di sala 1895an de pêk hatiye. Di destpêka sedsala 20an de, çend seferên navxwe yên parzemînê çêbûne. Lêkolînerên brîtanî Douglas Mawson, Edgeworth David û Alistair Mackay yekem kes bûn ku di sala 1909an de gihîştine [[Cemsera Başûr]] a manyetîkî û cemsera başûr a erdnîgarî jî yekem car di sala 1911an de lêkolînerê norwêcî Roald Amundsen gihiştiye cemserê. Ji aliyê îdarî ve Antarktîka ji aliyê nêzîkê 30 welatan ve tê birêvebirin ku hemî jî endamên sîstema peymana Antarktîkayê ya sala 1959an in. Li gorî şertên peymanê, çalakiyên leşkerî, kolandinên kanên madenê, teqînên nukleerî û avêtina bermayiyên nukleerî li Antarktîkayê qedexe ne. Geştiyarî, masîgirtin û lêkolîn çalakiyên sereke yên mirovan li Antarktîkayê û li derdora Antarktîkayê hene. Di mehên havînê de nêzîkê 5.000 kes li stasyonên lêkolînê dimînin û ev hejmar di mehên zivistanê de dadikeve 1.000 kesan. Her çiqas parzemîn dûr be jî, çalakiyên mirovan bi rêya qirêjî, guherîna avhewayê û bi rêya tenikbûna [[tebeqeya ozonê]] bandoreke neyînî li ser Antarktîkayê dihêle. Helîna qata qeşayê ya [[Antarktîkaya Rojava]] ya ku potansiyeleke nearam e, di pêşbîniyên bilindbûna [[asta deryayê]] yên di asta sedsalê de bûye sedema nezelaliyeke herî mezin û heman helîn bandorê li ser serûbinkirina gera [[Okyanûsa Başûr]] jî dike ku di dawiyê de dikare bibe sedema bandorên girîng li ser avhewaya [[Nîvkada Başûr]] û hilberîna Okyanûsa Başûr. == Etîmolojî == [[Wêne:1657 map Polus Antarcticus.jpg|thumb|Nexşeya cemserî ya herî başûrê Dinyayê]] Navê ku ji parzemînê hatiye dayîn ji peyva antarktîka hatiye ku ji peyva fransî ya navîn ''antartique'' an ''antarctique'' ('li hemberî Arktîkê') û piştre ji peyva latînî ''antarcticus'' ('li hemberî bakur') hatiye. Navê Antarktîkus ji peyvên yewnanî ἀντι- ('dij-') û ἀρκτικός (arktikos, 'ya hirçê [Ursa Major], bakur') hatiye.<ref name=":0">{{Cite book |sernav=Lettinck 2021, p. 158.}}</ref> Fîlozofê yewnanî Arîstoteles li dora 350 {{bz}} de di ''Meteorolojiyê'' de li ser "herêma Antarktîkê" nivîsandiye. Li gorî raporê, erdnîgarnasê yewnanî Marinusê ji Tîrusê ev nav di nexşeya xwe ya cîhanê ya sedsala duyem a {{pz}} de ku niha winda bûye, bi kar aniye. Nivîskarên romayî Gaius Julius Hyginus û Apuleius ji bo cemsera başûr navê yewnanî yê latînîkirî polus antarcticus bi kar anîne ku ji wir peyva fransî ya kevin ''pole antartike'' (nûjen ''pôle antarctique'')<ref>{{Cite book |sernav=Hyginus 1992, p. 176.}}</ref> ku di sala 1270an de hatiye piştrastkirin û ji wir jî peyva îngilîziya navîn pol antartik ku cara yekem di lêkolîneke ji aliyê nivîskarê îngilîzî Geoffrey Chaucer ve hatiye nivîsandin, hatiye wergirtin.<ref name=":0" /> Ramanên ewropî yên di derbarê hebûna Terra Australis ku parzemîneke berfirehê li başûrê dûr ê cîhanê ye ku ji bo hevsengî kirina axên bakurê [[Ewropa]], [[Asya]] û [[Afrîkaya Bakur]] pêk tîne, wekê têgeheke rewşenbîrî, ji kevnariya klasîk ve hebû. Ji ber vê yekê ''Terra Australis'' navê ku ji bo hemî girseyên bejayî yên hîpotetîk ên ku tê pêşniyar kirin ku li cihê ku niha tê zanîn Antarktîka heye, hatibû bikaranîn.<ref>{{Cite book |sernav=Mericq 1987, pp. 90–91: 'They published maps and charts based on the hypothesis that Tierra del Fuego was the beginning of that Terra Australis. The first person ever to have rights over these lands was Pedro Sancho de la Hoz, who received them through a special decree signed by Emperor Charles V on 24 January 1539.'}}</ref> Îdiaya hebûna axek wisa heta keşfkirina Awistralyayê ku ji aliyê ewropiyan ve hatiye keşfkirin, berdewam kiriye.<ref>{{Cite book |sernav=Scott, Hiatt & McIlroy 2012, pp. 2–3.}}</ref> Di destpêka sedsala 19an de keşifger Matthew Flinders guman li hebûna parzemîneke cuda yê li başûrê Awistralyayê (ku di wê demê wekê New Holland hatiye binavkirin) kiriye û ji ber vê yekê pêşniyar kiriye ku li cihê wê navê "Terra Australis" ji bo [[Awistralya|Awistralyayê]] were bikar anîn.<ref>{{Cite book |sernav=Cawley 2015, p. 130.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=McCrone & McPherson 2009, p. 75.}}</ref> Di sala 1824an de rayedarên kolonyal ên li Sîdneyê bi fermî navê parzemîna New Hollandê wekê Awistralya guhertine û peyva "Terra Australis" wekê referansek ji bo navê Antarktîkayê hiştine. Di dehsalên piştre de, erdnîgaran hevokên wekê "parzemîna Antarktîkayê" bi kar anîne. Wan li cihê vê navê li naveke helbestî geriyane û navên wekê ''Ultima'' û ''Antipodea'' pêşniyar kirine.<ref>{{Cite book |sernav=Cameron-Ash 2018, p. 20.}}</ref> Ji bo binavkirina parzemînê navê Antarktîka di salên 1890î de hatiye pejirandin û bikaranîna yekem ê vê navê ji aliyê kartografê skotlendî John George Bartholomew pêk hatiye.<ref>{{Cite web |url=https://digital.nls.uk/bartholomew/highlights/antarctica.html#:~:text=Edinburgh%20geographer%20and%20mapmaker%20John,since%20the%20first%20century%20AD. |sernav=Highlights from the Bartholomew Archive: The naming of Antarctica}}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Antarctica.svg|thumb|300px|Nexşeyek ku Antarktîkaya Rojhilat li rastê Çiyayên Transantarktîk û Antarktîkaya Rojava li çepê ye, nişan dide.]] Antarktîka ku bi awayekî asîmetrîk li dora cemsera başûr û bi piranî li başûrê çembera Antarktîkayê (ku yek ji pênc çemberên sereke yên firehiyê ye ku nexşeyên cîhanê nîşan didin) cih digire ku ji aliyê [[Okyanûsa Başûr]] ve hatiye dorpêçkirin. Di heman de çem ên avan li Antarktîkayê hene ku çemê herî dirêj ê parzemînê çemê Onyxê ye. Her wiha Antarktîka bi qasê 14,2 milyon km² rûber vedigire ku hema hema du car ji rûbera [[Awistralya|Awistralyayê]] mezintir e ku bi vê rûberê bûye pêncem parzemîna herî mezin ê cîhanê. Xeta perava Antarktîkayê bi qasê 18.000 km dirêj e ku ji sala 1983an vir ve çar celebên peravê li parzemînê hene ku perav ji %44ê peravê ji qeşayên avjenî, ji %38 ji dîwarên qeşayê pêk tê ku li ser keviran dimînin, ji %13 ji deverên qeşayî an jî qiraxa cemedên bilind pêk tê û ji %5ê ji parvên mayî jî ji kevirên vekirî pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |sernav=Antarctica - The World Factbook |malper=www.cia.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en |archive-date=2022-05-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220509192134/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: glaciological and geophysical folio |paşnav=Drewry |pêşnav=D. J. |weşanger=University of Cambridge, Scott Polar Research Institute |tarîx=1983 |isbn=978-0-901021-04-5 |cih=Cambridge}}</ref> Golên ku di binê qeşaya parzemînî de dimînin, bi piranî li geliyên hişk ên McMurdo an jî li gelek oazên cûda çêbûne.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> [[Gola Vostokê]] ku di bin stasyona Vostok a [[Rûsya|Rûsyayê]] de hatiye dîtin, mezintirîn gola binqeşayê ya cîhanê û yek ji mezintirîn golên cîhanê ye. Berê hatiye bawer kirin ku gol bi milyonan salan hatiye girtin lê di roja îro de zanyaran texmîn kirine ku ava golê her 13.000 sal carekê bi helandin û cemidandina hêdî ya qeşayê hatiye guhertin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=David |tarîx=2019-06-27 |sernav=Antarctica |url=https://academic.oup.com/book/62792 |kovar=OUP Academic |ziman=en |doi=10.1093/wentk/9780190641320.001.0001}}</ref> Di mehên havînan de qeşa li qiraxên golan dikare bihele û xendekên şil bi awayekê demkî çêdibin. Di heman demê de li Antarktîkayê hem golên ava şor û hem jî golên ava şirîn hene.<ref name=":1" /> [[Wêne:Mount Vinson from NW at Vinson Plateau by Christian Stangl (flickr).jpg|thumb|Dîmenek ji çiyayê Vînsonê ku li bakurê rojavayê Antarktîkayê ye û bilindeya herî bilind ê Antarktîkayê ye]] Antarktîka ji aliyê Çiyayên Transantarktîk ve hatiye dabeşkirin ku ji erdê Vîktoryayê heta [[Deryaya Rossê]] dirêj dibin ku ev her alî di nav xwe de Antarktîkaya Rojava û Antarktîkaya Rojhilat vedigirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: Earth's Own Ice World |paşnav=Carroll |pêşnav=Michael |weşanger=Springer |tarîx=2018-05-16 |isbn=978-3-319-74623-4 |paşnav2=Lopes |pêşnav2=Rosaly}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ji |pêşnav=Fei |paşnav2=Gao |pêşnav2=Jinyao |paşnav3=Li |pêşnav3=Fei |paşnav4=Shen |pêşnav4=Zhongyan |paşnav5=Zhang |pêşnav5=Qiao |paşnav6=Li |pêşnav6=Yongdong |tarîx=2017-10-16 |sernav=Variations of the effective elastic thickness over the Ross Sea and Transantarctic Mountains and implications for their structure and tectonics |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0040195117302937 |kovar=Tectonophysics |cild=717 |rr=127–138 |doi=10.1016/j.tecto.2017.07.011 |issn=0040-1951}}</ref> Piraniya Antarktîkayê bi tebeqeyên qeşayê ya Antarktîkayê ve hatiye nixumandin ku bi navînî 1,9 km qalindahiya qeşayan hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fretwell |pêşnav=P. |paşnav2=Pritchard |pêşnav2=H. D. |paşnav3=Vaughan |pêşnav3=D. G. |paşnav4=Bamber |pêşnav4=J. L. |paşnav5=Barrand |pêşnav5=N. E. |paşnav6=Bell |pêşnav6=R. |paşnav7=Bianchi |pêşnav7=C. |paşnav8=Bingham |pêşnav8=R. G. |paşnav9=Blankenship |pêşnav9=D. D. |paşnav10=Casassa |pêşnav10=G. |paşnav11=Catania |pêşnav11=G. |paşnav12=Callens |pêşnav12=D. |paşnav13=Conway |pêşnav13=H. |paşnav14=Cook |pêşnav14=A. J. |paşnav15=Corr |pêşnav15=H. F. J. |tarîx=2013-02-28 |sernav=Bedmap2: improved ice bed, surface and thickness datasets for Antarctica |url=https://tc.copernicus.org/articles/7/375/2013/ |kovar=The Cryosphere |ziman=English |weşanger=Copernicus GmbH |cild=7 |hejmar=1 |rr=375–393 |doi=10.5194/tc-7-375-2013 |issn=1994-0416}}</ref> Tebeqeya qeşayê ji xeynî ji xeynî çend oazanên li geliyên hişk ên McMurdo tevahiya parzemînê nixumandine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://antarcticsun.usap.gov/science/4184/ |sernav=The Antarctic Sun: News about Antarctica - The Lost Dry Valleys of the Polar Plateau |malper=antarcticsun.usap.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en |archive-date=2022-01-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220115223943/https://antarcticsun.usap.gov/science/4184/ |url-status=dead }}</ref> Çend çemên qeşayî yên Antarktîkayê ku ber bi refên qeşayî yên Antarktîkayê ve diherikin, pêvajoyeke ku wekê dînamîkên tebeqeyên qeşayê hatine pênasekirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gfdl.noaa.gov/ice-sheet-dynamics/ |sernav=Ice Sheet Dynamics – Geophysical Fluid Dynamics Laboratory |malper=www.gfdl.noaa.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31}}</ref> Antarktîkaya Rojhilat ji Coats Land, Queen Maud Land, Enderby Land, Mac. Robertson Land, Wilkes Land û Victoria Land pêk hatiye. Ji xeynî beşek piçûk, hemî deverên parzemînê di nav nîvkada rojhilat de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctic Climate Evolution |paşnav=Florindo |pêşnav=Fabio |weşanger=Elsevier |tarîx=2008-10-10 |isbn=978-0-08-093161-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yUu-x70CZEcC |paşnav2=Siegert |pêşnav2=Martin}}</ref> Li ser û dora Antarktîkayê gelek girav hene ku piraniya wan giravên volkanîk in û li gorî pîvanên jeolojîk pir ciwan in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://figshare.utas.edu.au/articles/journal_contribution/Origin_and_evolution_of_the_sub-Antarctic_islands_the_foundation/24483391 |sernav=Quilty, Patrick Gerard |malper=figshare.utas.edu.au |roja-gihiştinê=2026-08-31 |doi=10.26749/rstpp.141.1.35}}</ref> Îstîsnayên herî berbiçav giravên [[deşta Kerguelenê]] ne ku girava herî kevin li dora 40 milyon sal berê niha çêbûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Olierook |pêşnav=Hugo K. H. |paşnav2=Jourdan |pêşnav2=Fred |paşnav3=Merle |pêşnav3=Renaud E. |paşnav4=Timms |pêşnav4=Nicholas E. |paşnav5=Kusznir |pêşnav5=Nick |paşnav6=Muhling |pêşnav6=Janet R. |tarîx=2016-04-15 |sernav=Bunbury Basalt: Gondwana breakup products or earliest vestiges of the Kerguelen mantle plume? |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0012821X1630019X |kovar=Earth and Planetary Science Letters |cild=440 |rr=20–32 |doi=10.1016/j.epsl.2016.02.008 |issn=0012-821X}}</ref> Girê Vinson a li çiyayên Ellsworthê bi bilindahiya 4.892 mêtreyê bilindeya herî bilind ê Antarktîkayê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hall Ball Kiwi Mountaineers From Mount Cook To Everest |paşnav=Monteath |pêşnav=Colin |weşanger=Cloudcap |tarîx=1997 |isbn=978-0-938567-42-4 |url=https://www.worldcat.org/title/38585390 |oclc=38585390}}</ref> Çiyayê Erebusa li Girava Rossê volkana herî başûrî ya cîhanê ye û her roj nêzîkê 10 caran diteqe. Xweliya ji teqînên volkanîk 300 kîlometre dûrî kratera volkanîk hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/48987684 |sernav=Antarctica : an encyclopedia from Abbott ice shelf to zooplankton {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en}}</ref> Delîlên hejmareke mezin ji volkanan di bin qeşayê de hene ku ger asta çalakiyê bilind bibe, dibe ku ji bo tebeqeya qeşayê xetereyek çêbike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: Earth's Own Ice World |paşnav=Carroll |pêşnav=Michael |weşanger=Springer |tarîx=2018-05-16 |isbn=978-3-319-74623-4 |paşnav2=Lopes |pêşnav2=Rosaly}}</ref> Qubeya qeşayê ya bi navê Dome Argus li Antarktîkaya Rojhilat e ku bi qasê bilindahiya 4.091 metreyan bilind ew û qada qeşayê ya herî bilind ê Antarktîkayê ye. Ev gir yek ji cihên herî sar û hişk ên cîhanê ye ku germahî ya li vir heya −90 °C ê dadikeve û barîna salane jî bi qasê 1-3 sm ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica And The Arctic Circle, A Geographic Encyclopedia Of The Earth's Polar Regions |tarîx=2014-04-01 |url=http://archive.org/details/antarctica-and-the-arctic-circle-2-volumes-a-geographic-encyclopedia-of-the-earths-polar-regions}}</ref> == Dîroka jeolojîk == Ji dawiya serdema meoproterozoîkê heta serdema kretasyeyê, Antarktîka beşek ji superparzemîna [[Gondwana|Gondwanayê]] bû û parzemîn bi pêvajoya tevgerên Antarktîkaya îro ji ber ku Gondwana hêdî hêdî ji hev perçe bûye, li dora 183 milyon sal berê îro ava bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctic News Clips |weşanger=National Science Foundation |tarîx=1995 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=HcTrAAAAMAAJ&pg=PA109}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> Di demek dirêj a serdema fanerozoyîkê de Antarktîka xwedî avhewayek tropîkal ê nerm bû û ew bi daristanên berfireh nixumandî bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Klages |pêşnav=Johann P. |paşnav2=Salzmann |pêşnav2=Ulrich |paşnav3=Bickert |pêşnav3=Torsten |paşnav4=Hillenbrand |pêşnav4=Claus-Dieter |paşnav5=Gohl |pêşnav5=Karsten |paşnav6=Kuhn |pêşnav6=Gerhard |paşnav7=Bohaty |pêşnav7=Steven M. |paşnav8=Titschack |pêşnav8=Jürgen |paşnav9=Müller |pêşnav9=Juliane |paşnav10=Frederichs |pêşnav10=Thomas |paşnav11=Bauersachs |pêşnav11=Thorsten |paşnav12=Ehrmann |pêşnav12=Werner |paşnav13=van de Flierdt |pêşnav13=Tina |paşnav14=Pereira |pêşnav14=Patric Simões |paşnav15=Larter |pêşnav15=Robert D. |tarîx=2020 |sernav=Temperate rainforests near the South Pole during peak Cretaceous warmth |url=https://www.nature.com/articles/s41586-020-2148-5 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=580 |hejmar=7801 |rr=81–86 |doi=10.1038/s41586-020-2148-5 |issn=1476-4687}}</ref> === Serdema paleozoyîkê (539–252 milyon sal berê) === [[Wêne:Glossopteris sp. (fossil leaf) (Permian; Antarctica) 1 (49063572172) (cropped).jpg|thumb|300px|Ji serdema permeya Antarktîkayê pelgeke ''Glossopteris sp.'' yê]] Germbûna berdewam bûye sedem ku piraniya Gondwanayê ziwa bibe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Vegetation of Antarctica Through Geological Time |paşnav=Cantrill |pêşnav=David J. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012-11-22 |isbn=978-0-521-85598-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=sOGH4xaioRUC |paşnav2=Poole |pêşnav2=Imogen}}</ref> Di serdema triyasiyê de Antarktîka ji aliyê cûreyeke giyayên bi tov (pteridosperms) ve serdest bû ku ji cinsê Dicroidiumê bûn ku wekê daran mezin dibûn. Florayên din ên triasiyê ginkgophytes, sîkadofites, darên konîfer û sphenopsid bûn. Tetrapod (ajaleke çar ling) cara yekem di serdema triyasiya destpêkê de li Antarktîkayê hatine dîtin û fosîlên herî kevn ên naskirî di formasyona fremouw a çiyayên Transantarktîkê de hatine dîtin. Sînapsîd (ku wekê "xijendeyên mîna memikdaran" jî têne zanîn) cureyên wekê Lystrosaurus di nav de hebû û di serdema triyasiya destpêkê de zêde bûn. Nîvgirava Antarktîkayê di serdema jurasiyê de (206 heta 146 milyon sal berê) dest bi avakirina xwe kiriye. Afrîka di serdema jurasiyê li de dora 160 milyon sal berê ji Antarktîkayê dabeş bûye û piştre jî di serdema kretasiya destpêkê de nîvgirava Hindistanê (nêzîkî 125 milyon sal berê) ji heman parzemînan dabeş bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rolland |pêşnav=Yann |paşnav2=Bernet |pêşnav2=Matthias |paşnav3=van der Beek |pêşnav3=Peter |paşnav4=Gautheron |pêşnav4=Cécile |paşnav5=Duclaux |pêşnav5=Guillaume |paşnav6=Bascou |pêşnav6=Jérôme |paşnav7=Balvay |pêşnav7=Mélanie |paşnav8=Héraudet |pêşnav8=Laura |paşnav9=Sue |pêşnav9=Christian |paşnav10=Ménot |pêşnav10=René-Pierre |tarîx=2019-01-15 |sernav=Late Paleozoic Ice Age glaciers shaped East Antarctica landscape |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0012821X18306460 |kovar=Earth and Planetary Science Letters |cild=506 |rr=123–133 |doi=10.1016/j.epsl.2018.10.044 |issn=0012-821X}}</ref> Piştê kêmbûna qeşayê di nîvê duyem ê serdema permiyana destpêkê de, erd ji aliyê glossopterids (komeke nebatan a tovkirî ya nemabûyî ya bê xizmên zindî) ve serdest bû ku nebata herî berbiçav Glossopteris bû ku dareke wekê ku di axên tijî av de şîn dibe, hatiye şîrove kirin ku depoyên komirê yên berfireh çêkirine. Nebatên din ên ku di dema Permiyeyê de li Antarktîkayê hatine dîtin ''Cordaitales'', ''sphenopsids'', ''ferns'' û ''lycophytes'' in.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Vegetation of Antarctica Through Geological Time |paşnav=Cantrill |pêşnav=David J. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012-11-22 |isbn=978-0-521-85598-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=sOGH4xaioRUC |paşnav2=Poole |pêşnav2=Imogen}}</ref> Di dawiya serdema permiyeyê de avhewa li ser piraniya [[Gondwana|Gondwanayê]] hişktir û germtir bûye û ekosîstemên daristanên ''glossopteridan'' wekê beşek ji bûyera tunebûna permî-triyasî hilweşiyane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Past Antarctica: Paleoclimatology and Climate Change |paşnav=Franganillo |pêşnav=Marc Oliva i |weşanger=Elsevier Science & Technology |tarîx=2020 |isbn=978-0-12-817925-3 |paşnav2=Fernandez |pêşnav2=Jesus Ruiz}}</ref> Di serdema paleozoyîkê de ti delîl tinene ku nîşan bide ka tetrapod li Antarktîkê jiyane an na.<ref name=":2">{{Cite web |url=https://pubs.usgs.gov/of/2007/1047/ea/of2007-1047ea047.pdf |sernav=Collinson, James; William R., Hammer (2007). Migration of Triassic tetrapods to Antarctica (PDF). 10th International Symposium on Antarctic Earth Sciences.}}</ref> === Serdema mezozoîkê (252–66 milyon sal berê) === Germbûna berdewam piraniya Gondwanayê zuwa kiriye. Di serdema triyasiyê de, Antarktîka ji aliyê fernên tovkirî (pteridosperms) ve serdest bû ku beşek cinsê dicroidium bûn ku wekê daran mezin dibûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Icehouse to hothouse: floral turnover, the Permian–Triassic crisis and Triassic vegetation |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012 |rr=105–160 |isbn=978-0-521-85598-3 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Cantrill |pêşnavê-edîtor=David J. |url=https://www.cambridge.org/core/books/vegetation-of-antarctica-through-geological-time/icehouse-to-hothouse-floral-turnover-the-permiantriassic-crisis-and-triassic-vegetation/2A62935F027160A42A76FDD1199FA5C3 |paşnavê-edîtor2=Poole |pêşnavê-edîtor2=Imogen |doi=10.1017/CBO9781139024990.004}}</ref> Florayên din ên serdema triyasiyê ginkgophytes, sîkadofît, konîfer û sphenopsîdan bûn. Tetrapod cara yekem di serdema triyasiya destpêkê de li Antarktîkayê hatine dîtin û fosîlên herî kevn ên naskirî di formasyona fremouw a [[Rêzeçiyayên Transantarktîk|çiyayên Transantarktîkê]] de hatin dîtin.<ref name=":2" /> Sînapsîd (ku wekî "xijendeyên mîna memikan" jî têne zanîn) cureyên wek ''Lystrosaurus'' vedihewîne û di serdema triyasiya destpêkê de gelek zêdetir bûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Early Evolutionary History of the Synapsida |paşnav=Kammerer |pêşnav=Christian F. |weşanger=Springer London, Limited |tarîx=2013 |isbn=978-94-007-6841-3 |paşnav2=Angielczyk |pêşnav2=Kenneth D. |paşnav3=Fröbisch |pêşnav3=Jörg}}</ref> Nîvgirava Antarktîkayê di serdema jurasiyê de (206 heta 146 milyon sal berê) dest bi avakirina xwe kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Birkenmajer |pêşnav=K. |tarîx=1994 |sernav=Evolution of the Pacific margin of the northern Antarctic Peninsula: an overview |url=https://link.springer.com/10.1007/BF00210547 |kovar=Geologische Rundschau |ziman=en |cild=83 |hejmar=2 |rr=309–321 |doi=10.1007/BF00210547 |issn=0016-7835}}</ref> Afrîka di serdema jurayê de li dora 160 milyon sal berê ji Antarktîkayê dabeş bûye û piştre di derdema kretasye ya destpêkê de (dora 125 milyon sal berê) [[nîvgirava Hindistanê]] ji hev dabeş bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Gaina |pêşnav=Carmen |paşnav2=Müller |pêşnav2=R. Dietmar |paşnav3=Brown |pêşnav3=Belinda |paşnav4=Ishihara |pêşnav4=Takemi |paşnav5=Ivanov |pêşnav5=Sergey |tarîx=2007-07-01 |sernav=Breakup and early seafloor spreading between India and Antarctica |url=https://doi.org/10.1111/j.1365-246X.2007.03450.x |kovar=Geophysical Journal International |cild=170 |hejmar=1 |rr=151–169 |doi=10.1111/j.1365-246X.2007.03450.x |issn=0956-540X}}</ref> Darên ginkgo, konîfer, Bennettitale, nebatên poçikê hespan, fern û sikad di wê demê de pir bûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Vegetation of Antarctica Through Geological Time |paşnav=Cantrill |pêşnav=David J. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012-11-22 |isbn=978-0-521-85598-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=sOGH4xaioRUC |paşnav2=Poole |pêşnav2=Imogen}}</ref> Nêzîkê 80 milyon sal berê nebatên kulîlkdar bûne komên nebatan ên herî cihêreng ên li ser parzemînê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Barreda |pêşnav=Viviana D. |paşnav2=Palazzesi |pêşnav2=Luis |paşnav3=Olivero |pêşnav3=Eduardo B. |tarîx=2019 |sernav=When flowering plants ruled Antarctica: evidence from Cretaceous pollen grains |url=https://nph.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/nph.15823 |kovar=New Phytologist |ziman=en |cild=223 |hejmar=2 |rr=1023–1030 |doi=10.1111/nph.15823 |issn=0028-646X}}</ref> Her çiqas darên behîvê yên başûr (Nothofagus) ber bi dawiya kretasyeyê ve berbiçav bin jî li Antarktîkaya Rojava daristanên pelderzî di seranserê serdema kretasyeyê de (146–66 milyon sal berê) de serdest bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Crame |pêşnav=J. A. |tarîx=1989 |sernav=Origins and evolution of the Antarctic biota: an introduction |url=https://www.lyellcollection.org/doi/10.1144/GSL.SP.1989.047.01.01 |kovar=Geological Society, London, Special Publications |ziman=en |cild=47 |hejmar=1 |rr=1–8 |doi=10.1144/GSL.SP.1989.047.01.01 |issn=0305-8719}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the Antarctic |paşnav=Riffenburgh |pêşnav=Beau |weşanger=Routledge |tarîx=2006-10-25 |isbn=978-1-135-87866-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_mUPEAAAQBAJ}}</ref> Her çiqas tenê çend cinsên dînezorên Antarktîkayê (Cryolophosaurus û Glacialisaurus, ji Formasyona Hanson a serdema jurasiya destpêka çiyayên Transantarktîkê<ref>{{Cite web |url=http://www.app.pan.pl/archive/published/app52/app52-657.pdf |sernav=Anatomy of a basal sauropodomorph dinosaur from the Early Jurassic Hanson Formation of Antarctica}}</ref> û Antarctopelta, Trinisaura, Morrosaurus û Imperobator ji kretasya dereng a nîvgirava Antarktîkayê) hatine vegotin, Ammonît li deryayên li derdora Antarktîkayê pir belav bûn û dînezor jî hebûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Coria |pêşnav=Rodolfo A. |paşnav2=Moly |pêşnav2=Juan J. |paşnav3=Reguero |pêşnav3=Marcelo |paşnav4=Santillana |pêşnav4=Sergio |paşnav5=Marenssi |pêşnav5=Sergio |tarîx=2013-04-01 |sernav=A new ornithopod (Dinosauria; Ornithischia) from Antarctica |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0195667112001784 |kovar=Cretaceous Research |cild=41 |rr=186–193 |doi=10.1016/j.cretres.2012.12.004 |issn=0195-6671}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rozadilla |pêşnav=Sebastián |paşnav2=Agnolin |pêşnav2=Federico L. |paşnav3=Novas |pêşnav3=Fernando E. |paşnav4=Aranciaga Rolando |pêşnav4=Alexis M. |paşnav5=Motta |pêşnav5=Matías J. |paşnav6=Lirio |pêşnav6=Juan M. |paşnav7=Isasi |pêşnav7=Marcelo P. |tarîx=2016-01-01 |sernav=A new ornithopod (Dinosauria, Ornithischia) from the Upper Cretaceous of Antarctica and its palaeobiogeographical implications |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0195667115300677 |kovar=Cretaceous Research |cild=57 |rr=311–324 |doi=10.1016/j.cretres.2015.09.009 |issn=0195-6671}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ely |pêşnav=Ricardo C. |paşnav2=Case |pêşnav2=Judd A. |tarîx=2019-09-01 |sernav=Phylogeny of a new gigantic paravian (Theropoda; Coelurosauria; Maniraptora) from the Upper Cretaceous of James Ross Island, Antarctica |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0195667118300120 |kovar=Cretaceous Research |cild=101 |rr=1–16 |doi=10.1016/j.cretres.2019.04.003 |issn=0195-6671}}</ref> === Serdema senozoyîkê (66–10 milyon sal berê) === [[Wêne:Eocene-Paleocene-circumpolar.svg|thumb|Pêkhatina herika çerxa derdorî ya Antarktîkayê ji perçebûna dawî ya pira bejahî ya Antarktîkayê]] Di destpêka serdema paleojenê de girêdana pira bejahî ya pira Antarktîkayê, Antartîkayê bi Amerîkaya Başûr û her wiha bi başûrê rojhilatê Awistralyayê ve berdewam kiriye. Fauna ji formasyona La Mesetaya li nîvgirava Antarktîkayê ku dîroka wê vedigere serdema eosenê, pir dişibihe faunayên wekhev ên Amerîkaya Başûr ku ajalên wekê ajalên bi kîsik (marsupials), xenarthran, lîtoptern û ungulatesê bi sim û her wiha gondwanatheres û dibe ku meridiolestidans hebûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=History of Terrestrial Mammals in South America: How South American Mammalian Fauna Changed from the Mesozoic to Recent Times |paşnav=Defler |pêşnav=Thomas |weşanger=Springer |tarîx=2018-12-19 |isbn=978-3-319-98449-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-HWADwAAQBAJ}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Gelfo |pêşnav=Javier N. |paşnav2=Goin |pêşnav2=Francisco |paşnav3=Bauzá |pêşnav3=Nicolá |paşnav4=Reguero |pêşnav4=Marcelo |tarîx=2019-09-01 |sernav=The fossil record of Antarctic land mammals: commented review and hypotheses for future research |url=https://www.researchgate.net/publication/337086325_The_fossil_record_of_Antarctic_land_mammals_commented_review_and_hypotheses_for_future_research |kovar=researchgate.net |rr=274–292 |doi=10.13679/j.advps.2019.0021}}</ref> Hatiye texmînkirin ku ajalên bi kîsik di destpêka eosenê de ji Amerîkaya Başûr bi rêya Antarktîkayê belavê Awistralyayê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Eldridge |pêşnav=Mark D B |paşnav2=Beck |pêşnav2=Robin M D |paşnav3=Croft |pêşnav3=Darin A |paşnav4=Travouillon |pêşnav4=Kenny J |paşnav5=Fox |pêşnav5=Barry J |tarîx=2019-05-23 |sernav=An emerging consensus in the evolution, phylogeny, and systematics of marsupials and their fossil relatives (Metatheria) |url=https://doi.org/10.1093/jmammal/gyz018 |kovar=Journal of Mammalogy |cild=100 |hejmar=3 |rr=802–837 |doi=10.1093/jmammal/gyz018 |issn=0022-2372}}</ref> Nêzîkê 53 milyon sal berê Awistralya û Gîneya Nû ji Antarktîkayê veqetiyane û deriyê Tazmanyayê vebûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ball |pêşnav=Philip |paşnav2=Eagles |pêşnav2=Graeme |paşnav3=Ebinger |pêşnav3=Cynthia |paşnav4=McClay |pêşnav4=Ken |paşnav5=Totterdell |pêşnav5=Jennifer |tarîx=2013 |sernav=The spatial and temporal evolution of strain during the separation of Australia and Antarctica |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/ggge.20160 |kovar=Geochemistry, Geophysics, Geosystems |ziman=en |cild=14 |hejmar=8 |rr=2771–2799 |doi=10.1002/ggge.20160 |issn=1525-2027}}</ref> Modelên erdnîgariya Antarktîkayê nîşan didin ku ev herikîn û her wiha çerxa paşvegerê ya xwedî kirinê ji ber kêmbûna asta CO₂yê çêbûye û bûye sedema afirandina qeşayên piçûk û qeşayên mayînde yên cemserî.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=England |pêşnav=Matthew H. |paşnav2=Hutchinson |pêşnav2=David K. |paşnav3=Santoso |pêşnav3=Agus |paşnav4=Sijp |pêşnav4=Willem P. |tarîx=2017-08-01 |sernav=Ice–Atmosphere Feedbacks Dominate the Response of the Climate System to Drake Passage Closure |url=https://journals.ametsoc.org/view/journals/clim/30/15/jcli-d-15-0554.1.xml |kovar=Journal of Climate |cild=30 |hejmar=15 |rr=5775–5790 |doi=10.1175/JCLI-D-15-0554.1 |issn=0894-8755}}</ref> Her ku asta CO₂yê zêdetir kêm bûye, qeşayê dest bi berfirehbûneke bilez kiriye û cihê daristanên ku heta wê demê Antarktîkayê vedişartin girtiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=DeConto |pêşnav=Robert M. |paşnav2=Pollard |pêşnav2=David |tarîx=2003 |sernav=Rapid Cenozoic glaciation of Antarctica induced by declining atmospheric CO2 |url=https://www.nature.com/articles/nature01290 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=421 |hejmar=6920 |rr=245–249 |doi=10.1038/nature01290 |issn=1476-4687}}</ref> Ekosîstemên tundrayê li Antarktîkayê heta 14 û 10 milyon sal berê niha hebûna xwe berdewam kirine û piştre sarbûna zêdetir bûye sedema tunekirina van tundrayan.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ashworth |pêşnav=Allan C. |paşnav2=Erwin |pêşnav2=Terry L. |tarîx=2016 |sernav=Antarctotrechus balli sp. n. (Carabidae, Trechini): the first ground beetle from Antarctica |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5126512/ |kovar=ZooKeys |hejmar=635 |rr=109–122 |doi=10.3897/zookeys.635.10535 |issn=1313-2989 |pmc=5126512 |pmid=27917060}}</ref> === Serdema hemdem === Her çiqas jeolojiya Antarktîkayê bi piranî ji aliyê qeşaya parzemînî ve hatibe veşartin jî, parzemîn dikare bi teknîkên wekê ji hestkirina ji dûr ve, radara ku di bin erdê de derbas dibe û wêneyên satelîtê werin lêkolîn kirin. Ji aliyê jeolojîk ve, Antarktîkaya Rojava pir dişibihe Andên Amerîkaya Başûr. Nîvgirava Antarktîkayê bi bilindbûna jeolojîk û veguherîna sedîmentên binê deryayê ku veguheriye kevirên metamorfîk, çêbûye. Antarktîkaya Rojava bi yekbûna çend plakayên parzemînî çêbûye ku di encamê de hejmarek rêzeçiyayên li herêmê çêbûne ku rêzeçiyayên herî berbiçav çiyayên Ellsworthê bûn. Hebûna sîstema rift a Antarktîkaya Rojava bûye sedema volkanîzma li ser sinorê di navbera Antarktîkaya Rojava û Rojhilat de û her wiha bûye sedema çêbûna çiyayên Transantarktîkê. Antarktîka Rojhilat ji aliyê jeolojîk ve devereke pirreng e. Avabûna Antarktîka Rojhilat di serdema arkeyî (4.000 –2.500 milyon sal berê) de dest pê kiriye û di serdema kambriyê de rawestiyaye. Herêm li ser kratoneke kevirî hatiye avakirin ku bingeha mertala prekambriyê ava kiriye. Li ser bingehê komir û kevirên qûmê, kevirên kilsinî û şêl hene ku di serdemên devonî û jurasiyê de hatine danîn ku çiyayên Transantarktîkê çêbikin. Li deverên peravê çiyayên wekê rêzeçiyayê Shackletonê û Vîktorya Land û hinek şikestekên tektonîk çêbûne. Komir cara yekem li Antarktîkayê li nêzîkê çiyayên Beardmoreyê ji aliyê Frank Wild ve di sefera Nimrod de di sala 1907an de hatiye tomar kirin û tê zanîn ku komirê pileya nizm li gelek deverên çiyayên Transantarktîkê heye. Çiyayên prens Charles depoyên hesinê vedihewînin û li Deryaya Rossê jî qadên neftê û gaza xwezayî hene. == Avhewa == [[Wêne:Fryxellsee Opt.jpg|thumb|Dîmenek ji qeşaya şîn ku gola Fryxell a li qirax ên çiyayên Transantarktîkê nixumandiye]] Antarktîka parzemîna herî sar, parzemîna herî bi bahoz û parzemîna herî hişk ê Dinyayê ye. Li nêzîkê peravên parzemînê, germahî di havînê de dikare ji 10 °C ê derbas bibe û di mehên zivistanê de heya -40 °C dadikeve. Li ser deverên bilind ên navendî, germahî di mehên havînê de dikare heya -30 °C dakeve û di mehên zivistanê de jî germahiya heman deverê heya -80 °C ê dadikeve. Germahiya hewayê ya xwezayî ya herî nizm a ku li ser Erdê hatiye tomarkirin di 21ê tîrmeha sala 1983an de li stasyona Vostok a Rûsyayê li Antarktîkayê bi qasê -89.2 °C hatiye tomarkirin. Di sala 2010an de bi rêya satelîta germahiyeke hewayê germahiya parzemînê bi qasê −94.7 °C hatiye tomar kirin lêbelê dibe ku ji ev rêje ji sermaya li ser rûyê erdê bi bandor bûye ku li bilindahiya 2 mêtre li jorê rûyê erdê nehatiye tomar kirin ku ji bo tomarên fermî yên germahiya hewayê tê xwestin. Ji ber ku piraniya Antarktîkayê ji asta deryayê ji 3.000 mêtre bilindtir e, Antarktîka ji herêma Arktîkê sartir e. Germahiya Okyanûsa Arktîkê bi rêya qeşaya deryayê ya Arktîkê ber bi parzemînê ve hatiye veguhastin û bi awayê hewaya li herêma Arktîkê nerm dibe. Antarktîka çoleke cemserî ye ku barîna parzemînê kêm e. Parzemîn salane bi navînî nêzîkê 150 mm av werdigire ku bi piranî bi awayê şilopeyê ye. Deverên navxweyî hişktir e û di tevahiya salê herî zêde bi qasê 50 mm baran werdigire lê herêmên peravê bi gelemperî ji 200 mm zêdetir baran werdigirin. Li çend deverên qeşaya şîn, ba û sublîmasyon ji berfa ku dibare zêdetir berfê radike. Li geliyên hişk, heman bandor li ser bingehek kevirî çêdibe ku dibe sedema jîngeheke bêber û hişk. === Cudahiyên herêmî === Antarktîkaya Rojhilat ji ber bilindahiya xwe ya bilind ve ji Antarktîkaya Rojava sartir e. Eniyên hewayê bi zêde derbasê deverên navendî yên parzemînê nabin ku ev jî dibe sedem ku navenda parzemînê sar û hişk bimînin û dibe sedema ku bayên deverê bi leza nerm bimînin. Barîna berfa li beşa perava Antarktîkayê barîneke pir gelemperî ye ku li wir di nav 48 demjimêran de berf dikare bi qasê 1.22 mêtreyê bibare. Li qiraxa parzemînê, bayên katabatîk ên bihêz ên ji platoya cemserî pir caran bi hêza bahozê çêdibin. Di mehên havînê de ji ber ku her roj 24 demjimêrên tîrêjên rojê li wir tên wergirtin, li Cemsera Başûr ji ekvatorê zêdetir tîrêjên rojê digihîjin rûyê erdê. === Guherîna avhewayê === [[Wêne:20201210 Antarctica ice mass variation - NASA GRACE-en.svg|thumb|Guherîna navînî ya girseya qeşaya Antarktîkê ku ji sala 2002an vir ve salane bi qasî 100 milyar ton e]] Tevê devera xwe yê îzolekirî, Antarktîka di dehsalên dawî de ji ber belavbûna gazên serayê, germ bûye û hinek ji beşên qeşayên xwe winda kiriye. Antarktîkaya Rojava ji sala 1950an heta sala 2000an di heyamên dehsalan de ji 0,1 °C zêdetir germ bûye û nîvgirava Antarktîkayê ya ku li ber çavan e ji nîvê sedsala 20an vir ve bi qasê 3 °C germ bûye. Antarktîkaya Rojhilat ku li gorî Antarktîkaya Rojava sar e û avhewaya deverê sekan (stabîl) heta salên 2000î germahî nîşan nedaye. Li dora Antarktîkayê, Okyanûsa Başûr ji her okyanûseke din zêdetir germahiya okyanûsê kişandiye û li kûrahiyên bi qasê 2.000 mêtreyan germbûneke berbiçav çêbûye. Li dora Antarktîka Rojava, okyanûs ji sala 1955an vir ve bi qasê 1 °C germ bûye. Germbûna Okyanûsa Başûr a li dora Antarktîkayê bûye sedema qelsbûn an jî hilweşîna refikên qeşayên ku li derveyî qeşayan digeriyan û hevsengiya wan pêk dianiyan. Her çiqas perê qeşayên Antarktîkaya Rojhilat ku berdewam dike ku li hundirê welêt qeşayê zêde bike jî gelek cemedên peravê giraniya xwe winda dikin û paşve dikişin ku ev jî dibe sedema windabûna giştî ya qeşayên li seranserê Antarktîkayê. Hatiye payîn ku heta sala 2100an ku windabûna qeşaya li Antarktîkayê bi qasê 11 santî metreyan bilindbûna asta deryayê ya gerdûnî zêde bike. Bi germbûna zêdetir re îhtimala bêîstîqrariyê pir zêdetir dibe û dikare bilindbûna asta deryayê ya gerdûnî ya sedsala 21ê du caran zêdetir bike. Ava heliyayî ya nû ya ji qeşayê ava binê Antarktîkayê ya şor firk dike û şaneya jêrîn a gera serûbinkirina Okyanûsa Başûr (SOOC) qels dike. Her çiqas bandorên tevahî tê payîn ku di nav çend sedsalan de çêbibin jî, li gorî hinek lêkolînan, hilweşîna tevahî ya SOOCê dikare di navbera 1.7 °C û 3 °C germbûna gerdûnî de çêbike. Ev barîna kêm ê li nîvkada başûr û barîna zêde yê li nîvkada bakur, dibe sedema kêmbûna masîgirî ya li Okyanûsa başûr û hilweşîna potansiyel a hinek ekosîstemên deryayî vedigire. Her çiqas gelek cureyên Antarktîkayê nehatibin keşifkirin jî, zêdebûna flora Antarktîkayê ya belgekirî heye û ji u bo parastina jîngeheke guncavê faunayên mezin ên wekê pengûenan zehmetî hene. Helandina erdên cemed girtî dibe ku ji bo erdên bê cemed bibe sedema gazên serayê û qirêjiya cemedgirtî ya berê ku bi helandinê re derdikeve holê. Germbûna Antarktîkayê û guhertinên têkildar di gera Okyanûsa Başûr de dikarin bandorê li şêwazên avhewayê yên li hinek deverên Afrîkayê jî bikin ku dikare bandor li barîna herêmî û guherîna germahiyê bike. Ji ber ku germahiya gerdûnî li dora 3°C zêde bûye, deverên xeternak ên wekê Hewza Wilkes û Hewza Aurora dibe ku di nav 2.000 salan de bimînin di bin avê de û dibe ku li van deveran bilindbûna asta deryayê bigihîje 6,4 metreyan. Ger germahî ji asta sala 2020an 2 °C kêmtir nebe, ihtimal heye ku qata qeşayê ya Antarktîkaya Rojava bi tevahî bihele. Hatiye payîn ku windabûna vê qata qeşayê heye bi tevahî ji holê rabe ev pêvajo bi qasê 500 û 13.000 sal berxwe bide. Ger qeşaya bilind hilweşe dibe ku asta deryayê bi qasê 3,3 mêtre bilind bibe û bi helandina qeşayên li ser çiyayan qeşayên bilind jî dibe ku asta deryayê bi qasê 4,3 metreyan bilind bike. Qata qeşaya Antarktîkaya Rojhilat ku li gorî deverên qeşayî yên din gelek aram e tenê dikare bi qasê 0,5 mête heta 0,9 mêtreyê asta deryayê bilind bike ku ev jî beşek piçûk ê ji bilind bûna 53,3 mêtreyan e ku di tevahiya helandina qata qeşayê de pêk tê. === Tenikbûna tebeqeya ozonê === [[Wêne:NASA and NOAA Announce Ozone Hole is a Double Record Breaker.png|thumb|Wêneya qula herî mezin a di tebeqeya ozonê de ku di meha îlona sala 2006an de hatiye tomarkirin]] Zanyaran ji salên 1970an vir ve li ser qata ozona di atmosfera li jor ê Antarktîkayê lêkolîn dikin. Di sala 1985an de zanyarên brîtanî li ser daneyên ku wan li stasyona lêkolîn a Halley ya li ser çemê cemeda Brunt berhev kiribûn dixebitin, wan qadeke mezin a bi rêjeya ozonê ya nizm li ser Antarktîkayê keşiv kirine. 'Qula tebeqeya ozonê' hema hema tevahiya parzemînê vedigire û di meha îlona sala 2006an de gihîştiye asta xwe ya herî mezin ku bûyera herî dirêj a mayînde ye, di sala 2020an de pêk hatiye. Ev tenikbûna tebeqeya ozonê ji ber belavbûna klorofluorokarbon û halonên di atmosferê de çêdibe ku ev made tebeqeya ozonê bi gazên din perçe dikin. Şert û mercên pir sar ên Antarktîkayê bûne sedem ku ewrên stratosferîk ên cemserî çêbibin. Ewr wekê katalîzator ji bo reaksiyonên kîmyewî tevdigerin ku di dawiyê de dibin sedema hilweşîna ozonê. Protokola Montreal a sala 1987an belavbûna madeyên ku ozonê kêm dikin sinordar kiriye. Tê pêşbînîkirin ku qula ozon an li jor ê Antarktîkayê hêdî hêdî winda bibe ku heta salên 2060î.tê payîn ku asta ozonê vegere nirxên ku herî dawî ya ku di salên 1980î de hatine tomarkirin. Di heman demê de tenikbûna ozonê dikare di stratosferê de bibe sedema sarbûna bi qasê 6 °C ê. Sarbûn girseya cemserî xurt dike û bi vî awayî rê li ber derketina hewaya sar a nêzîkê Cemsera Başûr digire ku ev jî di encamê de girseya parzemînî ya tebeqeya qeşaya Antarktîkaya Rojhilat sar dike. Herêmên li derdora Antarktîkayê, bi taybetî nîvgirava Antarktîkayê rastî germahiyên bilindtir tên ku ev yek jî helîna qeşayê bileztir dike. Ev model destnîşan dikin ku tenikbûna ozonê û bandora vorteksa cemserî ya zêde dibe ku dibe sedema zêdebûna dirêjahiya qeşaya deryayê jî pêvajoyeke ji destpêka çavdêriya di dawiya salên 1970î ve heta sala 2014an berdewam kiriye. Ev model destnîşan dikin ku kêmbûna ozonê û bandora vorteksa cemserî ya ku zêde dibe, dibe ku ji ber sedema zêdebûna dirêjahiya qeşaya deryayê jî be ku ji dema destpêkirina çavdêriyên di dawiya salên 1970î heta sala 2014an berdewam kiriye. Ji wî demê ve rûbera qeşaya deryaya Antarktîkayê bi awayekê bilez kêm bûye. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commons|Antarctica|Antarktîka}} {{Parzemîn}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Antarktîka| ]] [[Kategorî:Cîhan]] [[Kategorî:Parzemîn]] dxzh2fvn9dlgwlgd7gjp14zgcazajbo 2090541 2090522 2026-09-02T11:28:24Z Penaber49 39672 /* Serdema mezozoîkê (252–66 milyon sal berê) */ 2090541 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdanka giştî}} '''Antarktîka'''<ref>{{Îzolî, 2007|r=1138|jêgirtin=Antarktîka}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ferhenga Erdnîgarîyê (Coğrafya)|Ferhenga Erdnîgarîyê]]|paşnav=Önen|pêşnav=Abdurrahman |weşanger=Stembol: Doz|sal=2008|rûpel=36}}</ref> yan jî '''Antarktîk'''{{Çavk}} ({{Bi-la|Antarctica}}) yek ji [[parzemîn]]ên cîhanê ye ku parzemîna herî başûr ê dinyayê û parzemîna herî kêm nifûs a cîhanê ye. Parzemîn bi tevahî li başûrê çembera Antarktîkayê ye û ji aliyê [[Okyanûsa Başûr]] (ku wekê Okyanûsa Antarktîkayê jî tê zanîn) ve hatiye dorpêçkirin ku [[Cemsera Başûr]] a erdnîgarî vedihewîne. Di heman demê de Antarktîka pêncem parzemîna herî mezin ê cîhanê ye ku bi qasê ji %40 ji [[Ewropa|Ewropayê]] mezintir e û rûbera parzemînê bi qasê 14.200.000 km² rûerd (an rûqeşa) vegirtiye. Piraniya Antarktîkayê bi qata qeşayê ya Antarktîkayê ve hatiye nixumandin ku qalindahiya navînî ya qeşayê bi qasê 1,9 km ye. Antarktîka bi navînî parzemîna herî sar, herî hişke û parzemîna herî bi ba û bahoz ê cîhanê ye û parzemîn ji asta deryayê xwedî bilindahiyeke navînî ye. Antarktîka bi piranî ji çoleke cemserî pêk hatiye ku barîna salane li peravê zêdetirî 200 mm ye û berf û barana li hundirê parzemînê gelek kêm e. Qeşayên parzemîn di warê ava şîrîn de gelek dewlemend e ku nêzîkê ji %70ê rezervên ava şirîn ên cîhanê li Antarktîkayê cemedgirtî ye. Hatiye payîn ger ku qeşaya Antarktîkayê bihele, dê asta deryayê ya [[Cîhan|cîhanê]] bi qasê 60 mêtreyan bilind bibe. Her wiha Antarktîka xwediyê rekora germahiya herî nizm a pîvandî yê li ser rûyê [[Dinya (gerstêrk)|Erdê]] ye ku nizmahiya germahiya bi qasê −89.2 °C hatiye pîvandin. Germahiya herêmên peravê di havînê de dikare bi qasê 10 °C bilind bibe. Cureyên xwemaliyên ajalan kêzik, nematod, pengûen, fok û tardigrad in. Li cihên ku nebat lê hene, bi piranî bi awayê liken an kevzê ye. Refên qeşayê yên Antarktîkayê dibe ku cara yekem di sala 1820an de, di dema sefereke rûsî de ku ji aliyê Fabian Gottlieb von Bellingshausen û Mikhail Lazarev ve hatibû birêvebirin, hatine dîtin. Di dehsalên piştê seferên wan, di seferên fransî, amerîkî û brîtanî de li parzemînê lêkolînên zêdetir hatine kirin. Yekem derketina piştrastkirî ya Antarktîkayê ji aliyê tîmeke norwêcî ve di sala 1895an de pêk hatiye. Di destpêka sedsala 20an de, çend seferên navxwe yên parzemînê çêbûne. Lêkolînerên brîtanî Douglas Mawson, Edgeworth David û Alistair Mackay yekem kes bûn ku di sala 1909an de gihîştine [[Cemsera Başûr]] a manyetîkî û cemsera başûr a erdnîgarî jî yekem car di sala 1911an de lêkolînerê norwêcî Roald Amundsen gihiştiye cemserê. Ji aliyê îdarî ve Antarktîka ji aliyê nêzîkê 30 welatan ve tê birêvebirin ku hemî jî endamên sîstema peymana Antarktîkayê ya sala 1959an in. Li gorî şertên peymanê, çalakiyên leşkerî, kolandinên kanên madenê, teqînên nukleerî û avêtina bermayiyên nukleerî li Antarktîkayê qedexe ne. Geştiyarî, masîgirtin û lêkolîn çalakiyên sereke yên mirovan li Antarktîkayê û li derdora Antarktîkayê hene. Di mehên havînê de nêzîkê 5.000 kes li stasyonên lêkolînê dimînin û ev hejmar di mehên zivistanê de dadikeve 1.000 kesan. Her çiqas parzemîn dûr be jî, çalakiyên mirovan bi rêya qirêjî, guherîna avhewayê û bi rêya tenikbûna [[tebeqeya ozonê]] bandoreke neyînî li ser Antarktîkayê dihêle. Helîna qata qeşayê ya [[Antarktîkaya Rojava]] ya ku potansiyeleke nearam e, di pêşbîniyên bilindbûna [[asta deryayê]] yên di asta sedsalê de bûye sedema nezelaliyeke herî mezin û heman helîn bandorê li ser serûbinkirina gera [[Okyanûsa Başûr]] jî dike ku di dawiyê de dikare bibe sedema bandorên girîng li ser avhewaya [[Nîvkada Başûr]] û hilberîna Okyanûsa Başûr. == Etîmolojî == [[Wêne:1657 map Polus Antarcticus.jpg|thumb|Nexşeya cemserî ya herî başûrê Dinyayê]] Navê ku ji parzemînê hatiye dayîn ji peyva antarktîka hatiye ku ji peyva fransî ya navîn ''antartique'' an ''antarctique'' ('li hemberî Arktîkê') û piştre ji peyva latînî ''antarcticus'' ('li hemberî bakur') hatiye. Navê Antarktîkus ji peyvên yewnanî ἀντι- ('dij-') û ἀρκτικός (arktikos, 'ya hirçê [Ursa Major], bakur') hatiye.<ref name=":0">{{Cite book |sernav=Lettinck 2021, p. 158.}}</ref> Fîlozofê yewnanî Arîstoteles li dora 350 {{bz}} de di ''Meteorolojiyê'' de li ser "herêma Antarktîkê" nivîsandiye. Li gorî raporê, erdnîgarnasê yewnanî Marinusê ji Tîrusê ev nav di nexşeya xwe ya cîhanê ya sedsala duyem a {{pz}} de ku niha winda bûye, bi kar aniye. Nivîskarên romayî Gaius Julius Hyginus û Apuleius ji bo cemsera başûr navê yewnanî yê latînîkirî polus antarcticus bi kar anîne ku ji wir peyva fransî ya kevin ''pole antartike'' (nûjen ''pôle antarctique'')<ref>{{Cite book |sernav=Hyginus 1992, p. 176.}}</ref> ku di sala 1270an de hatiye piştrastkirin û ji wir jî peyva îngilîziya navîn pol antartik ku cara yekem di lêkolîneke ji aliyê nivîskarê îngilîzî Geoffrey Chaucer ve hatiye nivîsandin, hatiye wergirtin.<ref name=":0" /> Ramanên ewropî yên di derbarê hebûna Terra Australis ku parzemîneke berfirehê li başûrê dûr ê cîhanê ye ku ji bo hevsengî kirina axên bakurê [[Ewropa]], [[Asya]] û [[Afrîkaya Bakur]] pêk tîne, wekê têgeheke rewşenbîrî, ji kevnariya klasîk ve hebû. Ji ber vê yekê ''Terra Australis'' navê ku ji bo hemî girseyên bejayî yên hîpotetîk ên ku tê pêşniyar kirin ku li cihê ku niha tê zanîn Antarktîka heye, hatibû bikaranîn.<ref>{{Cite book |sernav=Mericq 1987, pp. 90–91: 'They published maps and charts based on the hypothesis that Tierra del Fuego was the beginning of that Terra Australis. The first person ever to have rights over these lands was Pedro Sancho de la Hoz, who received them through a special decree signed by Emperor Charles V on 24 January 1539.'}}</ref> Îdiaya hebûna axek wisa heta keşfkirina Awistralyayê ku ji aliyê ewropiyan ve hatiye keşfkirin, berdewam kiriye.<ref>{{Cite book |sernav=Scott, Hiatt & McIlroy 2012, pp. 2–3.}}</ref> Di destpêka sedsala 19an de keşifger Matthew Flinders guman li hebûna parzemîneke cuda yê li başûrê Awistralyayê (ku di wê demê wekê New Holland hatiye binavkirin) kiriye û ji ber vê yekê pêşniyar kiriye ku li cihê wê navê "Terra Australis" ji bo [[Awistralya|Awistralyayê]] were bikar anîn.<ref>{{Cite book |sernav=Cawley 2015, p. 130.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=McCrone & McPherson 2009, p. 75.}}</ref> Di sala 1824an de rayedarên kolonyal ên li Sîdneyê bi fermî navê parzemîna New Hollandê wekê Awistralya guhertine û peyva "Terra Australis" wekê referansek ji bo navê Antarktîkayê hiştine. Di dehsalên piştre de, erdnîgaran hevokên wekê "parzemîna Antarktîkayê" bi kar anîne. Wan li cihê vê navê li naveke helbestî geriyane û navên wekê ''Ultima'' û ''Antipodea'' pêşniyar kirine.<ref>{{Cite book |sernav=Cameron-Ash 2018, p. 20.}}</ref> Ji bo binavkirina parzemînê navê Antarktîka di salên 1890î de hatiye pejirandin û bikaranîna yekem ê vê navê ji aliyê kartografê skotlendî John George Bartholomew pêk hatiye.<ref>{{Cite web |url=https://digital.nls.uk/bartholomew/highlights/antarctica.html#:~:text=Edinburgh%20geographer%20and%20mapmaker%20John,since%20the%20first%20century%20AD. |sernav=Highlights from the Bartholomew Archive: The naming of Antarctica}}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Antarctica.svg|thumb|300px|Nexşeyek ku Antarktîkaya Rojhilat li rastê Çiyayên Transantarktîk û Antarktîkaya Rojava li çepê ye, nişan dide.]] Antarktîka ku bi awayekî asîmetrîk li dora cemsera başûr û bi piranî li başûrê çembera Antarktîkayê (ku yek ji pênc çemberên sereke yên firehiyê ye ku nexşeyên cîhanê nîşan didin) cih digire ku ji aliyê [[Okyanûsa Başûr]] ve hatiye dorpêçkirin. Di heman de çem ên avan li Antarktîkayê hene ku çemê herî dirêj ê parzemînê çemê Onyxê ye. Her wiha Antarktîka bi qasê 14,2 milyon km² rûber vedigire ku hema hema du car ji rûbera [[Awistralya|Awistralyayê]] mezintir e ku bi vê rûberê bûye pêncem parzemîna herî mezin ê cîhanê. Xeta perava Antarktîkayê bi qasê 18.000 km dirêj e ku ji sala 1983an vir ve çar celebên peravê li parzemînê hene ku perav ji %44ê peravê ji qeşayên avjenî, ji %38 ji dîwarên qeşayê pêk tê ku li ser keviran dimînin, ji %13 ji deverên qeşayî an jî qiraxa cemedên bilind pêk tê û ji %5ê ji parvên mayî jî ji kevirên vekirî pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |sernav=Antarctica - The World Factbook |malper=www.cia.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en |archive-date=2022-05-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220509192134/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: glaciological and geophysical folio |paşnav=Drewry |pêşnav=D. J. |weşanger=University of Cambridge, Scott Polar Research Institute |tarîx=1983 |isbn=978-0-901021-04-5 |cih=Cambridge}}</ref> Golên ku di binê qeşaya parzemînî de dimînin, bi piranî li geliyên hişk ên McMurdo an jî li gelek oazên cûda çêbûne.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> [[Gola Vostokê]] ku di bin stasyona Vostok a [[Rûsya|Rûsyayê]] de hatiye dîtin, mezintirîn gola binqeşayê ya cîhanê û yek ji mezintirîn golên cîhanê ye. Berê hatiye bawer kirin ku gol bi milyonan salan hatiye girtin lê di roja îro de zanyaran texmîn kirine ku ava golê her 13.000 sal carekê bi helandin û cemidandina hêdî ya qeşayê hatiye guhertin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=David |tarîx=2019-06-27 |sernav=Antarctica |url=https://academic.oup.com/book/62792 |kovar=OUP Academic |ziman=en |doi=10.1093/wentk/9780190641320.001.0001}}</ref> Di mehên havînan de qeşa li qiraxên golan dikare bihele û xendekên şil bi awayekê demkî çêdibin. Di heman demê de li Antarktîkayê hem golên ava şor û hem jî golên ava şirîn hene.<ref name=":1" /> [[Wêne:Mount Vinson from NW at Vinson Plateau by Christian Stangl (flickr).jpg|thumb|Dîmenek ji çiyayê Vînsonê ku li bakurê rojavayê Antarktîkayê ye û bilindeya herî bilind ê Antarktîkayê ye]] Antarktîka ji aliyê Çiyayên Transantarktîk ve hatiye dabeşkirin ku ji erdê Vîktoryayê heta [[Deryaya Rossê]] dirêj dibin ku ev her alî di nav xwe de Antarktîkaya Rojava û Antarktîkaya Rojhilat vedigirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: Earth's Own Ice World |paşnav=Carroll |pêşnav=Michael |weşanger=Springer |tarîx=2018-05-16 |isbn=978-3-319-74623-4 |paşnav2=Lopes |pêşnav2=Rosaly}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ji |pêşnav=Fei |paşnav2=Gao |pêşnav2=Jinyao |paşnav3=Li |pêşnav3=Fei |paşnav4=Shen |pêşnav4=Zhongyan |paşnav5=Zhang |pêşnav5=Qiao |paşnav6=Li |pêşnav6=Yongdong |tarîx=2017-10-16 |sernav=Variations of the effective elastic thickness over the Ross Sea and Transantarctic Mountains and implications for their structure and tectonics |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0040195117302937 |kovar=Tectonophysics |cild=717 |rr=127–138 |doi=10.1016/j.tecto.2017.07.011 |issn=0040-1951}}</ref> Piraniya Antarktîkayê bi tebeqeyên qeşayê ya Antarktîkayê ve hatiye nixumandin ku bi navînî 1,9 km qalindahiya qeşayan hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fretwell |pêşnav=P. |paşnav2=Pritchard |pêşnav2=H. D. |paşnav3=Vaughan |pêşnav3=D. G. |paşnav4=Bamber |pêşnav4=J. L. |paşnav5=Barrand |pêşnav5=N. E. |paşnav6=Bell |pêşnav6=R. |paşnav7=Bianchi |pêşnav7=C. |paşnav8=Bingham |pêşnav8=R. G. |paşnav9=Blankenship |pêşnav9=D. D. |paşnav10=Casassa |pêşnav10=G. |paşnav11=Catania |pêşnav11=G. |paşnav12=Callens |pêşnav12=D. |paşnav13=Conway |pêşnav13=H. |paşnav14=Cook |pêşnav14=A. J. |paşnav15=Corr |pêşnav15=H. F. J. |tarîx=2013-02-28 |sernav=Bedmap2: improved ice bed, surface and thickness datasets for Antarctica |url=https://tc.copernicus.org/articles/7/375/2013/ |kovar=The Cryosphere |ziman=English |weşanger=Copernicus GmbH |cild=7 |hejmar=1 |rr=375–393 |doi=10.5194/tc-7-375-2013 |issn=1994-0416}}</ref> Tebeqeya qeşayê ji xeynî ji xeynî çend oazanên li geliyên hişk ên McMurdo tevahiya parzemînê nixumandine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://antarcticsun.usap.gov/science/4184/ |sernav=The Antarctic Sun: News about Antarctica - The Lost Dry Valleys of the Polar Plateau |malper=antarcticsun.usap.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en |archive-date=2022-01-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220115223943/https://antarcticsun.usap.gov/science/4184/ |url-status=dead }}</ref> Çend çemên qeşayî yên Antarktîkayê ku ber bi refên qeşayî yên Antarktîkayê ve diherikin, pêvajoyeke ku wekê dînamîkên tebeqeyên qeşayê hatine pênasekirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gfdl.noaa.gov/ice-sheet-dynamics/ |sernav=Ice Sheet Dynamics – Geophysical Fluid Dynamics Laboratory |malper=www.gfdl.noaa.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31}}</ref> Antarktîkaya Rojhilat ji Coats Land, Queen Maud Land, Enderby Land, Mac. Robertson Land, Wilkes Land û Victoria Land pêk hatiye. Ji xeynî beşek piçûk, hemî deverên parzemînê di nav nîvkada rojhilat de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctic Climate Evolution |paşnav=Florindo |pêşnav=Fabio |weşanger=Elsevier |tarîx=2008-10-10 |isbn=978-0-08-093161-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yUu-x70CZEcC |paşnav2=Siegert |pêşnav2=Martin}}</ref> Li ser û dora Antarktîkayê gelek girav hene ku piraniya wan giravên volkanîk in û li gorî pîvanên jeolojîk pir ciwan in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://figshare.utas.edu.au/articles/journal_contribution/Origin_and_evolution_of_the_sub-Antarctic_islands_the_foundation/24483391 |sernav=Quilty, Patrick Gerard |malper=figshare.utas.edu.au |roja-gihiştinê=2026-08-31 |doi=10.26749/rstpp.141.1.35}}</ref> Îstîsnayên herî berbiçav giravên [[deşta Kerguelenê]] ne ku girava herî kevin li dora 40 milyon sal berê niha çêbûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Olierook |pêşnav=Hugo K. H. |paşnav2=Jourdan |pêşnav2=Fred |paşnav3=Merle |pêşnav3=Renaud E. |paşnav4=Timms |pêşnav4=Nicholas E. |paşnav5=Kusznir |pêşnav5=Nick |paşnav6=Muhling |pêşnav6=Janet R. |tarîx=2016-04-15 |sernav=Bunbury Basalt: Gondwana breakup products or earliest vestiges of the Kerguelen mantle plume? |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0012821X1630019X |kovar=Earth and Planetary Science Letters |cild=440 |rr=20–32 |doi=10.1016/j.epsl.2016.02.008 |issn=0012-821X}}</ref> Girê Vinson a li çiyayên Ellsworthê bi bilindahiya 4.892 mêtreyê bilindeya herî bilind ê Antarktîkayê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hall Ball Kiwi Mountaineers From Mount Cook To Everest |paşnav=Monteath |pêşnav=Colin |weşanger=Cloudcap |tarîx=1997 |isbn=978-0-938567-42-4 |url=https://www.worldcat.org/title/38585390 |oclc=38585390}}</ref> Çiyayê Erebusa li Girava Rossê volkana herî başûrî ya cîhanê ye û her roj nêzîkê 10 caran diteqe. Xweliya ji teqînên volkanîk 300 kîlometre dûrî kratera volkanîk hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/48987684 |sernav=Antarctica : an encyclopedia from Abbott ice shelf to zooplankton {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en}}</ref> Delîlên hejmareke mezin ji volkanan di bin qeşayê de hene ku ger asta çalakiyê bilind bibe, dibe ku ji bo tebeqeya qeşayê xetereyek çêbike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: Earth's Own Ice World |paşnav=Carroll |pêşnav=Michael |weşanger=Springer |tarîx=2018-05-16 |isbn=978-3-319-74623-4 |paşnav2=Lopes |pêşnav2=Rosaly}}</ref> Qubeya qeşayê ya bi navê Dome Argus li Antarktîkaya Rojhilat e ku bi qasê bilindahiya 4.091 metreyan bilind ew û qada qeşayê ya herî bilind ê Antarktîkayê ye. Ev gir yek ji cihên herî sar û hişk ên cîhanê ye ku germahî ya li vir heya −90 °C ê dadikeve û barîna salane jî bi qasê 1-3 sm ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica And The Arctic Circle, A Geographic Encyclopedia Of The Earth's Polar Regions |tarîx=2014-04-01 |url=http://archive.org/details/antarctica-and-the-arctic-circle-2-volumes-a-geographic-encyclopedia-of-the-earths-polar-regions}}</ref> == Dîroka jeolojîk == Ji dawiya serdema meoproterozoîkê heta serdema kretasyeyê, Antarktîka beşek ji superparzemîna [[Gondwana|Gondwanayê]] bû û parzemîn bi pêvajoya tevgerên Antarktîkaya îro ji ber ku Gondwana hêdî hêdî ji hev perçe bûye, li dora 183 milyon sal berê îro ava bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctic News Clips |weşanger=National Science Foundation |tarîx=1995 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=HcTrAAAAMAAJ&pg=PA109}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> Di demek dirêj a serdema fanerozoyîkê de Antarktîka xwedî avhewayek tropîkal ê nerm bû û ew bi daristanên berfireh nixumandî bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Klages |pêşnav=Johann P. |paşnav2=Salzmann |pêşnav2=Ulrich |paşnav3=Bickert |pêşnav3=Torsten |paşnav4=Hillenbrand |pêşnav4=Claus-Dieter |paşnav5=Gohl |pêşnav5=Karsten |paşnav6=Kuhn |pêşnav6=Gerhard |paşnav7=Bohaty |pêşnav7=Steven M. |paşnav8=Titschack |pêşnav8=Jürgen |paşnav9=Müller |pêşnav9=Juliane |paşnav10=Frederichs |pêşnav10=Thomas |paşnav11=Bauersachs |pêşnav11=Thorsten |paşnav12=Ehrmann |pêşnav12=Werner |paşnav13=van de Flierdt |pêşnav13=Tina |paşnav14=Pereira |pêşnav14=Patric Simões |paşnav15=Larter |pêşnav15=Robert D. |tarîx=2020 |sernav=Temperate rainforests near the South Pole during peak Cretaceous warmth |url=https://www.nature.com/articles/s41586-020-2148-5 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=580 |hejmar=7801 |rr=81–86 |doi=10.1038/s41586-020-2148-5 |issn=1476-4687}}</ref> === Serdema paleozoyîkê (539–252 milyon sal berê) === [[Wêne:Glossopteris sp. (fossil leaf) (Permian; Antarctica) 1 (49063572172) (cropped).jpg|thumb|300px|Ji serdema permeya Antarktîkayê pelgeke ''Glossopteris sp.'' yê]] Germbûna berdewam bûye sedem ku piraniya Gondwanayê ziwa bibe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Vegetation of Antarctica Through Geological Time |paşnav=Cantrill |pêşnav=David J. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012-11-22 |isbn=978-0-521-85598-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=sOGH4xaioRUC |paşnav2=Poole |pêşnav2=Imogen}}</ref> Di serdema triyasiyê de Antarktîka ji aliyê cûreyeke giyayên bi tov (pteridosperms) ve serdest bû ku ji cinsê Dicroidiumê bûn ku wekê daran mezin dibûn. Florayên din ên triasiyê ginkgophytes, sîkadofites, darên konîfer û sphenopsid bûn. Tetrapod (ajaleke çar ling) cara yekem di serdema triyasiya destpêkê de li Antarktîkayê hatine dîtin û fosîlên herî kevn ên naskirî di formasyona fremouw a çiyayên Transantarktîkê de hatine dîtin. Sînapsîd (ku wekê "xijendeyên mîna memikdaran" jî têne zanîn) cureyên wekê Lystrosaurus di nav de hebû û di serdema triyasiya destpêkê de zêde bûn. Nîvgirava Antarktîkayê di serdema jurasiyê de (206 heta 146 milyon sal berê) dest bi avakirina xwe kiriye. Afrîka di serdema jurasiyê li de dora 160 milyon sal berê ji Antarktîkayê dabeş bûye û piştre jî di serdema kretasiya destpêkê de nîvgirava Hindistanê (nêzîkî 125 milyon sal berê) ji heman parzemînan dabeş bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rolland |pêşnav=Yann |paşnav2=Bernet |pêşnav2=Matthias |paşnav3=van der Beek |pêşnav3=Peter |paşnav4=Gautheron |pêşnav4=Cécile |paşnav5=Duclaux |pêşnav5=Guillaume |paşnav6=Bascou |pêşnav6=Jérôme |paşnav7=Balvay |pêşnav7=Mélanie |paşnav8=Héraudet |pêşnav8=Laura |paşnav9=Sue |pêşnav9=Christian |paşnav10=Ménot |pêşnav10=René-Pierre |tarîx=2019-01-15 |sernav=Late Paleozoic Ice Age glaciers shaped East Antarctica landscape |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0012821X18306460 |kovar=Earth and Planetary Science Letters |cild=506 |rr=123–133 |doi=10.1016/j.epsl.2018.10.044 |issn=0012-821X}}</ref> Piştê kêmbûna qeşayê di nîvê duyem ê serdema permiyana destpêkê de, erd ji aliyê glossopterids (komeke nebatan a tovkirî ya nemabûyî ya bê xizmên zindî) ve serdest bû ku nebata herî berbiçav Glossopteris bû ku dareke wekê ku di axên tijî av de şîn dibe, hatiye şîrove kirin ku depoyên komirê yên berfireh çêkirine. Nebatên din ên ku di dema Permiyeyê de li Antarktîkayê hatine dîtin ''Cordaitales'', ''sphenopsids'', ''ferns'' û ''lycophytes'' in.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Vegetation of Antarctica Through Geological Time |paşnav=Cantrill |pêşnav=David J. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012-11-22 |isbn=978-0-521-85598-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=sOGH4xaioRUC |paşnav2=Poole |pêşnav2=Imogen}}</ref> Di dawiya serdema permiyeyê de avhewa li ser piraniya [[Gondwana|Gondwanayê]] hişktir û germtir bûye û ekosîstemên daristanên ''glossopteridan'' wekê beşek ji bûyera tunebûna permî-triyasî hilweşiyane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Past Antarctica: Paleoclimatology and Climate Change |paşnav=Franganillo |pêşnav=Marc Oliva i |weşanger=Elsevier Science & Technology |tarîx=2020 |isbn=978-0-12-817925-3 |paşnav2=Fernandez |pêşnav2=Jesus Ruiz}}</ref> Di serdema paleozoyîkê de ti delîl tinene ku nîşan bide ka tetrapod li Antarktîkê jiyane an na.<ref name=":2">{{Cite web |url=https://pubs.usgs.gov/of/2007/1047/ea/of2007-1047ea047.pdf |sernav=Collinson, James; William R., Hammer (2007). Migration of Triassic tetrapods to Antarctica (PDF). 10th International Symposium on Antarctic Earth Sciences.}}</ref> === Serdema mezozoîkê (252–66 milyon sal berê) === {{Multiple image | width = 150 | image1 = Opening of western Indian Ocean 150 Ma.png | image2 = Opening of South Atlantic 126 Ma.png | image3 = Opening of South Atlantic 83 Ma.png | footer = Perçebûna suoerparzemîna Gondwanayê li dora 150 milyon sal berê (1em), li dora 126 milyon sal berê (2em) û li dora 83 milyon sal berê (3em) |}} Germbûna berdewam piraniya Gondwanayê zuwa kiriye. Di serdema triyasiyê de, Antarktîka ji aliyê fernên tovkirî (pteridosperms) ve serdest bû ku beşek cinsê dicroidium bûn ku wekê daran mezin dibûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Icehouse to hothouse: floral turnover, the Permian–Triassic crisis and Triassic vegetation |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012 |rr=105–160 |isbn=978-0-521-85598-3 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Cantrill |pêşnavê-edîtor=David J. |url=https://www.cambridge.org/core/books/vegetation-of-antarctica-through-geological-time/icehouse-to-hothouse-floral-turnover-the-permiantriassic-crisis-and-triassic-vegetation/2A62935F027160A42A76FDD1199FA5C3 |paşnavê-edîtor2=Poole |pêşnavê-edîtor2=Imogen |doi=10.1017/CBO9781139024990.004}}</ref> Florayên din ên serdema triyasiyê ginkgophytes, sîkadofît, konîfer û sphenopsîdan bûn. Tetrapod cara yekem di serdema triyasiya destpêkê de li Antarktîkayê hatine dîtin û fosîlên herî kevn ên naskirî di formasyona fremouw a [[Rêzeçiyayên Transantarktîk|çiyayên Transantarktîkê]] de hatin dîtin.<ref name=":2" /> Sînapsîd (ku wekî "xijendeyên mîna memikan" jî têne zanîn) cureyên wek ''Lystrosaurus'' vedihewîne û di serdema triyasiya destpêkê de gelek zêdetir bûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Early Evolutionary History of the Synapsida |paşnav=Kammerer |pêşnav=Christian F. |weşanger=Springer London, Limited |tarîx=2013 |isbn=978-94-007-6841-3 |paşnav2=Angielczyk |pêşnav2=Kenneth D. |paşnav3=Fröbisch |pêşnav3=Jörg}}</ref> Nîvgirava Antarktîkayê di serdema jurasiyê de (206 heta 146 milyon sal berê) dest bi avakirina xwe kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Birkenmajer |pêşnav=K. |tarîx=1994 |sernav=Evolution of the Pacific margin of the northern Antarctic Peninsula: an overview |url=https://link.springer.com/10.1007/BF00210547 |kovar=Geologische Rundschau |ziman=en |cild=83 |hejmar=2 |rr=309–321 |doi=10.1007/BF00210547 |issn=0016-7835}}</ref> Afrîka di serdema jurayê de li dora 160 milyon sal berê ji Antarktîkayê dabeş bûye û piştre di derdema kretasye ya destpêkê de (dora 125 milyon sal berê) [[nîvgirava Hindistanê]] ji hev dabeş bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Gaina |pêşnav=Carmen |paşnav2=Müller |pêşnav2=R. Dietmar |paşnav3=Brown |pêşnav3=Belinda |paşnav4=Ishihara |pêşnav4=Takemi |paşnav5=Ivanov |pêşnav5=Sergey |tarîx=2007-07-01 |sernav=Breakup and early seafloor spreading between India and Antarctica |url=https://doi.org/10.1111/j.1365-246X.2007.03450.x |kovar=Geophysical Journal International |cild=170 |hejmar=1 |rr=151–169 |doi=10.1111/j.1365-246X.2007.03450.x |issn=0956-540X}}</ref> Darên ginkgo, konîfer, Bennettitale, nebatên poçikê hespan, fern û sikad di wê demê de pir bûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Vegetation of Antarctica Through Geological Time |paşnav=Cantrill |pêşnav=David J. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012-11-22 |isbn=978-0-521-85598-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=sOGH4xaioRUC |paşnav2=Poole |pêşnav2=Imogen}}</ref> Nêzîkê 80 milyon sal berê nebatên kulîlkdar bûne komên nebatan ên herî cihêreng ên li ser parzemînê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Barreda |pêşnav=Viviana D. |paşnav2=Palazzesi |pêşnav2=Luis |paşnav3=Olivero |pêşnav3=Eduardo B. |tarîx=2019 |sernav=When flowering plants ruled Antarctica: evidence from Cretaceous pollen grains |url=https://nph.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/nph.15823 |kovar=New Phytologist |ziman=en |cild=223 |hejmar=2 |rr=1023–1030 |doi=10.1111/nph.15823 |issn=0028-646X}}</ref> Her çiqas darên behîvê yên başûr (Nothofagus) ber bi dawiya kretasyeyê ve berbiçav bin jî li Antarktîkaya Rojava daristanên pelderzî di seranserê serdema kretasyeyê de (146–66 milyon sal berê) de serdest bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Crame |pêşnav=J. A. |tarîx=1989 |sernav=Origins and evolution of the Antarctic biota: an introduction |url=https://www.lyellcollection.org/doi/10.1144/GSL.SP.1989.047.01.01 |kovar=Geological Society, London, Special Publications |ziman=en |cild=47 |hejmar=1 |rr=1–8 |doi=10.1144/GSL.SP.1989.047.01.01 |issn=0305-8719}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the Antarctic |paşnav=Riffenburgh |pêşnav=Beau |weşanger=Routledge |tarîx=2006-10-25 |isbn=978-1-135-87866-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_mUPEAAAQBAJ}}</ref> Her çiqas tenê çend cinsên dînezorên Antarktîkayê (Cryolophosaurus û Glacialisaurus, ji Formasyona Hanson a serdema jurasiya destpêka çiyayên Transantarktîkê<ref>{{Cite web |url=http://www.app.pan.pl/archive/published/app52/app52-657.pdf |sernav=Anatomy of a basal sauropodomorph dinosaur from the Early Jurassic Hanson Formation of Antarctica}}</ref> û Antarctopelta, Trinisaura, Morrosaurus û Imperobator ji kretasya dereng a nîvgirava Antarktîkayê) hatine vegotin, Ammonît li deryayên li derdora Antarktîkayê pir belav bûn û dînezor jî hebûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Coria |pêşnav=Rodolfo A. |paşnav2=Moly |pêşnav2=Juan J. |paşnav3=Reguero |pêşnav3=Marcelo |paşnav4=Santillana |pêşnav4=Sergio |paşnav5=Marenssi |pêşnav5=Sergio |tarîx=2013-04-01 |sernav=A new ornithopod (Dinosauria; Ornithischia) from Antarctica |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0195667112001784 |kovar=Cretaceous Research |cild=41 |rr=186–193 |doi=10.1016/j.cretres.2012.12.004 |issn=0195-6671}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rozadilla |pêşnav=Sebastián |paşnav2=Agnolin |pêşnav2=Federico L. |paşnav3=Novas |pêşnav3=Fernando E. |paşnav4=Aranciaga Rolando |pêşnav4=Alexis M. |paşnav5=Motta |pêşnav5=Matías J. |paşnav6=Lirio |pêşnav6=Juan M. |paşnav7=Isasi |pêşnav7=Marcelo P. |tarîx=2016-01-01 |sernav=A new ornithopod (Dinosauria, Ornithischia) from the Upper Cretaceous of Antarctica and its palaeobiogeographical implications |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0195667115300677 |kovar=Cretaceous Research |cild=57 |rr=311–324 |doi=10.1016/j.cretres.2015.09.009 |issn=0195-6671}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ely |pêşnav=Ricardo C. |paşnav2=Case |pêşnav2=Judd A. |tarîx=2019-09-01 |sernav=Phylogeny of a new gigantic paravian (Theropoda; Coelurosauria; Maniraptora) from the Upper Cretaceous of James Ross Island, Antarctica |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0195667118300120 |kovar=Cretaceous Research |cild=101 |rr=1–16 |doi=10.1016/j.cretres.2019.04.003 |issn=0195-6671}}</ref> === Serdema senozoyîkê (66–10 milyon sal berê) === [[Wêne:Eocene-Paleocene-circumpolar.svg|thumb|Pêkhatina herika çerxa derdorî ya Antarktîkayê ji perçebûna dawî ya pira bejahî ya Antarktîkayê]] Di destpêka serdema paleojenê de girêdana pira bejahî ya pira Antarktîkayê, Antartîkayê bi Amerîkaya Başûr û her wiha bi başûrê rojhilatê Awistralyayê ve berdewam kiriye. Fauna ji formasyona La Mesetaya li nîvgirava Antarktîkayê ku dîroka wê vedigere serdema eosenê, pir dişibihe faunayên wekhev ên Amerîkaya Başûr ku ajalên wekê ajalên bi kîsik (marsupials), xenarthran, lîtoptern û ungulatesê bi sim û her wiha gondwanatheres û dibe ku meridiolestidans hebûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=History of Terrestrial Mammals in South America: How South American Mammalian Fauna Changed from the Mesozoic to Recent Times |paşnav=Defler |pêşnav=Thomas |weşanger=Springer |tarîx=2018-12-19 |isbn=978-3-319-98449-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-HWADwAAQBAJ}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Gelfo |pêşnav=Javier N. |paşnav2=Goin |pêşnav2=Francisco |paşnav3=Bauzá |pêşnav3=Nicolá |paşnav4=Reguero |pêşnav4=Marcelo |tarîx=2019-09-01 |sernav=The fossil record of Antarctic land mammals: commented review and hypotheses for future research |url=https://www.researchgate.net/publication/337086325_The_fossil_record_of_Antarctic_land_mammals_commented_review_and_hypotheses_for_future_research |kovar=researchgate.net |rr=274–292 |doi=10.13679/j.advps.2019.0021}}</ref> Hatiye texmînkirin ku ajalên bi kîsik di destpêka eosenê de ji Amerîkaya Başûr bi rêya Antarktîkayê belavê Awistralyayê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Eldridge |pêşnav=Mark D B |paşnav2=Beck |pêşnav2=Robin M D |paşnav3=Croft |pêşnav3=Darin A |paşnav4=Travouillon |pêşnav4=Kenny J |paşnav5=Fox |pêşnav5=Barry J |tarîx=2019-05-23 |sernav=An emerging consensus in the evolution, phylogeny, and systematics of marsupials and their fossil relatives (Metatheria) |url=https://doi.org/10.1093/jmammal/gyz018 |kovar=Journal of Mammalogy |cild=100 |hejmar=3 |rr=802–837 |doi=10.1093/jmammal/gyz018 |issn=0022-2372}}</ref> Nêzîkê 53 milyon sal berê Awistralya û Gîneya Nû ji Antarktîkayê veqetiyane û deriyê Tazmanyayê vebûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ball |pêşnav=Philip |paşnav2=Eagles |pêşnav2=Graeme |paşnav3=Ebinger |pêşnav3=Cynthia |paşnav4=McClay |pêşnav4=Ken |paşnav5=Totterdell |pêşnav5=Jennifer |tarîx=2013 |sernav=The spatial and temporal evolution of strain during the separation of Australia and Antarctica |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/ggge.20160 |kovar=Geochemistry, Geophysics, Geosystems |ziman=en |cild=14 |hejmar=8 |rr=2771–2799 |doi=10.1002/ggge.20160 |issn=1525-2027}}</ref> Modelên erdnîgariya Antarktîkayê nîşan didin ku ev herikîn û her wiha çerxa paşvegerê ya xwedî kirinê ji ber kêmbûna asta CO₂yê çêbûye û bûye sedema afirandina qeşayên piçûk û qeşayên mayînde yên cemserî.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=England |pêşnav=Matthew H. |paşnav2=Hutchinson |pêşnav2=David K. |paşnav3=Santoso |pêşnav3=Agus |paşnav4=Sijp |pêşnav4=Willem P. |tarîx=2017-08-01 |sernav=Ice–Atmosphere Feedbacks Dominate the Response of the Climate System to Drake Passage Closure |url=https://journals.ametsoc.org/view/journals/clim/30/15/jcli-d-15-0554.1.xml |kovar=Journal of Climate |cild=30 |hejmar=15 |rr=5775–5790 |doi=10.1175/JCLI-D-15-0554.1 |issn=0894-8755}}</ref> Her ku asta CO₂yê zêdetir kêm bûye, qeşayê dest bi berfirehbûneke bilez kiriye û cihê daristanên ku heta wê demê Antarktîkayê vedişartin girtiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=DeConto |pêşnav=Robert M. |paşnav2=Pollard |pêşnav2=David |tarîx=2003 |sernav=Rapid Cenozoic glaciation of Antarctica induced by declining atmospheric CO2 |url=https://www.nature.com/articles/nature01290 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=421 |hejmar=6920 |rr=245–249 |doi=10.1038/nature01290 |issn=1476-4687}}</ref> Ekosîstemên tundrayê li Antarktîkayê heta 14 û 10 milyon sal berê niha hebûna xwe berdewam kirine û piştre sarbûna zêdetir bûye sedema tunekirina van tundrayan.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ashworth |pêşnav=Allan C. |paşnav2=Erwin |pêşnav2=Terry L. |tarîx=2016 |sernav=Antarctotrechus balli sp. n. (Carabidae, Trechini): the first ground beetle from Antarctica |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5126512/ |kovar=ZooKeys |hejmar=635 |rr=109–122 |doi=10.3897/zookeys.635.10535 |issn=1313-2989 |pmc=5126512 |pmid=27917060}}</ref> === Serdema hemdem === Her çiqas jeolojiya Antarktîkayê bi piranî ji aliyê qeşaya parzemînî ve hatibe veşartin jî, parzemîn dikare bi teknîkên wekê ji hestkirina ji dûr ve, radara ku di bin erdê de derbas dibe û wêneyên satelîtê werin lêkolîn kirin. Ji aliyê jeolojîk ve, Antarktîkaya Rojava pir dişibihe Andên Amerîkaya Başûr. Nîvgirava Antarktîkayê bi bilindbûna jeolojîk û veguherîna sedîmentên binê deryayê ku veguheriye kevirên metamorfîk, çêbûye. Antarktîkaya Rojava bi yekbûna çend plakayên parzemînî çêbûye ku di encamê de hejmarek rêzeçiyayên li herêmê çêbûne ku rêzeçiyayên herî berbiçav çiyayên Ellsworthê bûn. Hebûna sîstema rift a Antarktîkaya Rojava bûye sedema volkanîzma li ser sinorê di navbera Antarktîkaya Rojava û Rojhilat de û her wiha bûye sedema çêbûna çiyayên Transantarktîkê. Antarktîka Rojhilat ji aliyê jeolojîk ve devereke pirreng e. Avabûna Antarktîka Rojhilat di serdema arkeyî (4.000 –2.500 milyon sal berê) de dest pê kiriye û di serdema kambriyê de rawestiyaye. Herêm li ser kratoneke kevirî hatiye avakirin ku bingeha mertala prekambriyê ava kiriye. Li ser bingehê komir û kevirên qûmê, kevirên kilsinî û şêl hene ku di serdemên devonî û jurasiyê de hatine danîn ku çiyayên Transantarktîkê çêbikin. Li deverên peravê çiyayên wekê rêzeçiyayê Shackletonê û Vîktorya Land û hinek şikestekên tektonîk çêbûne. Komir cara yekem li Antarktîkayê li nêzîkê çiyayên Beardmoreyê ji aliyê Frank Wild ve di sefera Nimrod de di sala 1907an de hatiye tomar kirin û tê zanîn ku komirê pileya nizm li gelek deverên çiyayên Transantarktîkê heye. Çiyayên prens Charles depoyên hesinê vedihewînin û li Deryaya Rossê jî qadên neftê û gaza xwezayî hene. == Avhewa == [[Wêne:Fryxellsee Opt.jpg|thumb|Dîmenek ji qeşaya şîn ku gola Fryxell a li qirax ên çiyayên Transantarktîkê nixumandiye]] Antarktîka parzemîna herî sar, parzemîna herî bi bahoz û parzemîna herî hişk ê Dinyayê ye. Li nêzîkê peravên parzemînê, germahî di havînê de dikare ji 10 °C ê derbas bibe û di mehên zivistanê de heya -40 °C dadikeve. Li ser deverên bilind ên navendî, germahî di mehên havînê de dikare heya -30 °C dakeve û di mehên zivistanê de jî germahiya heman deverê heya -80 °C ê dadikeve. Germahiya hewayê ya xwezayî ya herî nizm a ku li ser Erdê hatiye tomarkirin di 21ê tîrmeha sala 1983an de li stasyona Vostok a Rûsyayê li Antarktîkayê bi qasê -89.2 °C hatiye tomarkirin. Di sala 2010an de bi rêya satelîta germahiyeke hewayê germahiya parzemînê bi qasê −94.7 °C hatiye tomar kirin lêbelê dibe ku ji ev rêje ji sermaya li ser rûyê erdê bi bandor bûye ku li bilindahiya 2 mêtre li jorê rûyê erdê nehatiye tomar kirin ku ji bo tomarên fermî yên germahiya hewayê tê xwestin. Ji ber ku piraniya Antarktîkayê ji asta deryayê ji 3.000 mêtre bilindtir e, Antarktîka ji herêma Arktîkê sartir e. Germahiya Okyanûsa Arktîkê bi rêya qeşaya deryayê ya Arktîkê ber bi parzemînê ve hatiye veguhastin û bi awayê hewaya li herêma Arktîkê nerm dibe. Antarktîka çoleke cemserî ye ku barîna parzemînê kêm e. Parzemîn salane bi navînî nêzîkê 150 mm av werdigire ku bi piranî bi awayê şilopeyê ye. Deverên navxweyî hişktir e û di tevahiya salê herî zêde bi qasê 50 mm baran werdigire lê herêmên peravê bi gelemperî ji 200 mm zêdetir baran werdigirin. Li çend deverên qeşaya şîn, ba û sublîmasyon ji berfa ku dibare zêdetir berfê radike. Li geliyên hişk, heman bandor li ser bingehek kevirî çêdibe ku dibe sedema jîngeheke bêber û hişk. === Cudahiyên herêmî === Antarktîkaya Rojhilat ji ber bilindahiya xwe ya bilind ve ji Antarktîkaya Rojava sartir e. Eniyên hewayê bi zêde derbasê deverên navendî yên parzemînê nabin ku ev jî dibe sedem ku navenda parzemînê sar û hişk bimînin û dibe sedema ku bayên deverê bi leza nerm bimînin. Barîna berfa li beşa perava Antarktîkayê barîneke pir gelemperî ye ku li wir di nav 48 demjimêran de berf dikare bi qasê 1.22 mêtreyê bibare. Li qiraxa parzemînê, bayên katabatîk ên bihêz ên ji platoya cemserî pir caran bi hêza bahozê çêdibin. Di mehên havînê de ji ber ku her roj 24 demjimêrên tîrêjên rojê li wir tên wergirtin, li Cemsera Başûr ji ekvatorê zêdetir tîrêjên rojê digihîjin rûyê erdê. === Guherîna avhewayê === [[Wêne:20201210 Antarctica ice mass variation - NASA GRACE-en.svg|thumb|Guherîna navînî ya girseya qeşaya Antarktîkê ku ji sala 2002an vir ve salane bi qasî 100 milyar ton e]] Tevê devera xwe yê îzolekirî, Antarktîka di dehsalên dawî de ji ber belavbûna gazên serayê, germ bûye û hinek ji beşên qeşayên xwe winda kiriye. Antarktîkaya Rojava ji sala 1950an heta sala 2000an di heyamên dehsalan de ji 0,1 °C zêdetir germ bûye û nîvgirava Antarktîkayê ya ku li ber çavan e ji nîvê sedsala 20an vir ve bi qasê 3 °C germ bûye. Antarktîkaya Rojhilat ku li gorî Antarktîkaya Rojava sar e û avhewaya deverê sekan (stabîl) heta salên 2000î germahî nîşan nedaye. Li dora Antarktîkayê, Okyanûsa Başûr ji her okyanûseke din zêdetir germahiya okyanûsê kişandiye û li kûrahiyên bi qasê 2.000 mêtreyan germbûneke berbiçav çêbûye. Li dora Antarktîka Rojava, okyanûs ji sala 1955an vir ve bi qasê 1 °C germ bûye. Germbûna Okyanûsa Başûr a li dora Antarktîkayê bûye sedema qelsbûn an jî hilweşîna refikên qeşayên ku li derveyî qeşayan digeriyan û hevsengiya wan pêk dianiyan. Her çiqas perê qeşayên Antarktîkaya Rojhilat ku berdewam dike ku li hundirê welêt qeşayê zêde bike jî gelek cemedên peravê giraniya xwe winda dikin û paşve dikişin ku ev jî dibe sedema windabûna giştî ya qeşayên li seranserê Antarktîkayê. Hatiye payîn ku heta sala 2100an ku windabûna qeşaya li Antarktîkayê bi qasê 11 santî metreyan bilindbûna asta deryayê ya gerdûnî zêde bike. Bi germbûna zêdetir re îhtimala bêîstîqrariyê pir zêdetir dibe û dikare bilindbûna asta deryayê ya gerdûnî ya sedsala 21ê du caran zêdetir bike. Ava heliyayî ya nû ya ji qeşayê ava binê Antarktîkayê ya şor firk dike û şaneya jêrîn a gera serûbinkirina Okyanûsa Başûr (SOOC) qels dike. Her çiqas bandorên tevahî tê payîn ku di nav çend sedsalan de çêbibin jî, li gorî hinek lêkolînan, hilweşîna tevahî ya SOOCê dikare di navbera 1.7 °C û 3 °C germbûna gerdûnî de çêbike. Ev barîna kêm ê li nîvkada başûr û barîna zêde yê li nîvkada bakur, dibe sedema kêmbûna masîgirî ya li Okyanûsa başûr û hilweşîna potansiyel a hinek ekosîstemên deryayî vedigire. Her çiqas gelek cureyên Antarktîkayê nehatibin keşifkirin jî, zêdebûna flora Antarktîkayê ya belgekirî heye û ji u bo parastina jîngeheke guncavê faunayên mezin ên wekê pengûenan zehmetî hene. Helandina erdên cemed girtî dibe ku ji bo erdên bê cemed bibe sedema gazên serayê û qirêjiya cemedgirtî ya berê ku bi helandinê re derdikeve holê. Germbûna Antarktîkayê û guhertinên têkildar di gera Okyanûsa Başûr de dikarin bandorê li şêwazên avhewayê yên li hinek deverên Afrîkayê jî bikin ku dikare bandor li barîna herêmî û guherîna germahiyê bike. Ji ber ku germahiya gerdûnî li dora 3°C zêde bûye, deverên xeternak ên wekê Hewza Wilkes û Hewza Aurora dibe ku di nav 2.000 salan de bimînin di bin avê de û dibe ku li van deveran bilindbûna asta deryayê bigihîje 6,4 metreyan. Ger germahî ji asta sala 2020an 2 °C kêmtir nebe, ihtimal heye ku qata qeşayê ya Antarktîkaya Rojava bi tevahî bihele. Hatiye payîn ku windabûna vê qata qeşayê heye bi tevahî ji holê rabe ev pêvajo bi qasê 500 û 13.000 sal berxwe bide. Ger qeşaya bilind hilweşe dibe ku asta deryayê bi qasê 3,3 mêtre bilind bibe û bi helandina qeşayên li ser çiyayan qeşayên bilind jî dibe ku asta deryayê bi qasê 4,3 metreyan bilind bike. Qata qeşaya Antarktîkaya Rojhilat ku li gorî deverên qeşayî yên din gelek aram e tenê dikare bi qasê 0,5 mête heta 0,9 mêtreyê asta deryayê bilind bike ku ev jî beşek piçûk ê ji bilind bûna 53,3 mêtreyan e ku di tevahiya helandina qata qeşayê de pêk tê. === Tenikbûna tebeqeya ozonê === [[Wêne:NASA and NOAA Announce Ozone Hole is a Double Record Breaker.png|thumb|Wêneya qula herî mezin a di tebeqeya ozonê de ku di meha îlona sala 2006an de hatiye tomarkirin]] Zanyaran ji salên 1970an vir ve li ser qata ozona di atmosfera li jor ê Antarktîkayê lêkolîn dikin. Di sala 1985an de zanyarên brîtanî li ser daneyên ku wan li stasyona lêkolîn a Halley ya li ser çemê cemeda Brunt berhev kiribûn dixebitin, wan qadeke mezin a bi rêjeya ozonê ya nizm li ser Antarktîkayê keşiv kirine. 'Qula tebeqeya ozonê' hema hema tevahiya parzemînê vedigire û di meha îlona sala 2006an de gihîştiye asta xwe ya herî mezin ku bûyera herî dirêj a mayînde ye, di sala 2020an de pêk hatiye. Ev tenikbûna tebeqeya ozonê ji ber belavbûna klorofluorokarbon û halonên di atmosferê de çêdibe ku ev made tebeqeya ozonê bi gazên din perçe dikin. Şert û mercên pir sar ên Antarktîkayê bûne sedem ku ewrên stratosferîk ên cemserî çêbibin. Ewr wekê katalîzator ji bo reaksiyonên kîmyewî tevdigerin ku di dawiyê de dibin sedema hilweşîna ozonê. Protokola Montreal a sala 1987an belavbûna madeyên ku ozonê kêm dikin sinordar kiriye. Tê pêşbînîkirin ku qula ozon an li jor ê Antarktîkayê hêdî hêdî winda bibe ku heta salên 2060î.tê payîn ku asta ozonê vegere nirxên ku herî dawî ya ku di salên 1980î de hatine tomarkirin. Di heman demê de tenikbûna ozonê dikare di stratosferê de bibe sedema sarbûna bi qasê 6 °C ê. Sarbûn girseya cemserî xurt dike û bi vî awayî rê li ber derketina hewaya sar a nêzîkê Cemsera Başûr digire ku ev jî di encamê de girseya parzemînî ya tebeqeya qeşaya Antarktîkaya Rojhilat sar dike. Herêmên li derdora Antarktîkayê, bi taybetî nîvgirava Antarktîkayê rastî germahiyên bilindtir tên ku ev yek jî helîna qeşayê bileztir dike. Ev model destnîşan dikin ku tenikbûna ozonê û bandora vorteksa cemserî ya zêde dibe ku dibe sedema zêdebûna dirêjahiya qeşaya deryayê jî pêvajoyeke ji destpêka çavdêriya di dawiya salên 1970î ve heta sala 2014an berdewam kiriye. Ev model destnîşan dikin ku kêmbûna ozonê û bandora vorteksa cemserî ya ku zêde dibe, dibe ku ji ber sedema zêdebûna dirêjahiya qeşaya deryayê jî be ku ji dema destpêkirina çavdêriyên di dawiya salên 1970î heta sala 2014an berdewam kiriye. Ji wî demê ve rûbera qeşaya deryaya Antarktîkayê bi awayekê bilez kêm bûye. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commons|Antarctica|Antarktîka}} {{Parzemîn}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Antarktîka| ]] [[Kategorî:Cîhan]] [[Kategorî:Parzemîn]] 974hg1m778aubta970asply2gb3i7tt 2090543 2090541 2026-09-02T11:30:00Z Penaber49 39672 2090543 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdanka giştî}} '''Antarktîka'''<ref>{{Îzolî, 2007|r=1138|jêgirtin=Antarktîka}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ferhenga Erdnîgarîyê (Coğrafya)|Ferhenga Erdnîgarîyê]]|paşnav=Önen|pêşnav=Abdurrahman |weşanger=Stembol: Doz|sal=2008|rûpel=36}}</ref> yan jî '''Antarktîk'''{{Çavk}} ({{Bi-la|Antarctica}}) yek ji [[parzemîn]]ên cîhanê ye ku parzemîna herî başûr ê dinyayê û parzemîna herî kêm nifûs a cîhanê ye. Parzemîn bi tevahî li başûrê çembera Antarktîkayê ye û ji aliyê [[Okyanûsa Başûr]] (ku wekê Okyanûsa Antarktîkayê jî tê zanîn) ve hatiye dorpêçkirin ku [[Cemsera Başûr]] a erdnîgarî vedihewîne. Di heman demê de Antarktîka pêncem parzemîna herî mezin ê cîhanê ye ku bi qasê ji %40 ji [[Ewropa|Ewropayê]] mezintir e û rûbera parzemînê bi qasê 14.200.000 km² rûerd (an rûqeşa) vegirtiye. Piraniya Antarktîkayê bi qata qeşayê ya Antarktîkayê ve hatiye nixumandin ku qalindahiya navînî ya qeşayê bi qasê 1,9 km ye. Antarktîka bi navînî parzemîna herî sar, herî hişke û parzemîna herî bi ba û bahoz ê cîhanê ye û parzemîn ji asta deryayê xwedî bilindahiyeke navînî ye. Antarktîka bi piranî ji çoleke cemserî pêk hatiye ku barîna salane li peravê zêdetirî 200 mm ye û berf û barana li hundirê parzemînê gelek kêm e. Qeşayên parzemîn di warê ava şîrîn de gelek dewlemend e ku nêzîkê ji %70ê rezervên ava şirîn ên cîhanê li Antarktîkayê cemedgirtî ye. Hatiye payîn ger ku qeşaya Antarktîkayê bihele, dê asta deryayê ya [[Cîhan|cîhanê]] bi qasê 60 mêtreyan bilind bibe. Her wiha Antarktîka xwediyê rekora germahiya herî nizm a pîvandî yê li ser rûyê [[Dinya (gerstêrk)|Erdê]] ye ku nizmahiya germahiya bi qasê −89.2 °C hatiye pîvandin. Germahiya herêmên peravê di havînê de dikare bi qasê 10 °C bilind bibe. Cureyên xwemaliyên ajalan kêzik, nematod, pengûen, fok û tardigrad in. Li cihên ku nebat lê hene, bi piranî bi awayê liken an kevzê ye. Refên qeşayê yên Antarktîkayê dibe ku cara yekem di sala 1820an de, di dema sefereke rûsî de ku ji aliyê Fabian Gottlieb von Bellingshausen û Mikhail Lazarev ve hatibû birêvebirin, hatine dîtin. Di dehsalên piştê seferên wan, di seferên fransî, amerîkî û brîtanî de li parzemînê lêkolînên zêdetir hatine kirin. Yekem derketina piştrastkirî ya Antarktîkayê ji aliyê tîmeke norwêcî ve di sala 1895an de pêk hatiye. Di destpêka sedsala 20an de, çend seferên navxwe yên parzemînê çêbûne. Lêkolînerên brîtanî Douglas Mawson, Edgeworth David û Alistair Mackay yekem kes bûn ku di sala 1909an de gihîştine [[Cemsera Başûr]] a manyetîkî û cemsera başûr a erdnîgarî jî yekem car di sala 1911an de lêkolînerê norwêcî Roald Amundsen gihiştiye cemserê. Ji aliyê îdarî ve Antarktîka ji aliyê nêzîkê 30 welatan ve tê birêvebirin ku hemî jî endamên sîstema peymana Antarktîkayê ya sala 1959an in. Li gorî şertên peymanê, çalakiyên leşkerî, kolandinên kanên madenê, teqînên nukleerî û avêtina bermayiyên nukleerî li Antarktîkayê qedexe ne. Geştiyarî, masîgirtin û lêkolîn çalakiyên sereke yên mirovan li Antarktîkayê û li derdora Antarktîkayê hene. Di mehên havînê de nêzîkê 5.000 kes li stasyonên lêkolînê dimînin û ev hejmar di mehên zivistanê de dadikeve 1.000 kesan. Her çiqas parzemîn dûr be jî, çalakiyên mirovan bi rêya qirêjî, guherîna avhewayê û bi rêya tenikbûna [[tebeqeya ozonê]] bandoreke neyînî li ser Antarktîkayê dihêle. Helîna qata qeşayê ya [[Antarktîkaya Rojava]] ya ku potansiyeleke nearam e, di pêşbîniyên bilindbûna [[asta deryayê]] yên di asta sedsalê de bûye sedema nezelaliyeke herî mezin û heman helîn bandorê li ser serûbinkirina gera [[Okyanûsa Başûr]] jî dike ku di dawiyê de dikare bibe sedema bandorên girîng li ser avhewaya [[Nîvkada Başûr]] û hilberîna Okyanûsa Başûr. == Etîmolojî == [[Wêne:1657 map Polus Antarcticus.jpg|thumb|Nexşeya cemserî ya herî başûrê Dinyayê]] Navê ku ji parzemînê hatiye dayîn ji peyva antarktîka hatiye ku ji peyva fransî ya navîn ''antartique'' an ''antarctique'' ('li hemberî Arktîkê') û piştre ji peyva latînî ''antarcticus'' ('li hemberî bakur') hatiye. Navê Antarktîkus ji peyvên yewnanî ἀντι- ('dij-') û ἀρκτικός (arktikos, 'ya hirçê [Ursa Major], bakur') hatiye.<ref name=":0">{{Cite book |sernav=Lettinck 2021, p. 158.}}</ref> Fîlozofê yewnanî Arîstoteles li dora 350 {{bz}} de di ''Meteorolojiyê'' de li ser "herêma Antarktîkê" nivîsandiye. Li gorî raporê, erdnîgarnasê yewnanî Marinusê ji Tîrusê ev nav di nexşeya xwe ya cîhanê ya sedsala duyem a {{pz}} de ku niha winda bûye, bi kar aniye. Nivîskarên romayî Gaius Julius Hyginus û Apuleius ji bo cemsera başûr navê yewnanî yê latînîkirî polus antarcticus bi kar anîne ku ji wir peyva fransî ya kevin ''pole antartike'' (nûjen ''pôle antarctique'')<ref>{{Cite book |sernav=Hyginus 1992, p. 176.}}</ref> ku di sala 1270an de hatiye piştrastkirin û ji wir jî peyva îngilîziya navîn pol antartik ku cara yekem di lêkolîneke ji aliyê nivîskarê îngilîzî Geoffrey Chaucer ve hatiye nivîsandin, hatiye wergirtin.<ref name=":0" /> Ramanên ewropî yên di derbarê hebûna Terra Australis ku parzemîneke berfirehê li başûrê dûr ê cîhanê ye ku ji bo hevsengî kirina axên bakurê [[Ewropa]], [[Asya]] û [[Afrîkaya Bakur]] pêk tîne, wekê têgeheke rewşenbîrî, ji kevnariya klasîk ve hebû. Ji ber vê yekê ''Terra Australis'' navê ku ji bo hemî girseyên bejayî yên hîpotetîk ên ku tê pêşniyar kirin ku li cihê ku niha tê zanîn Antarktîka heye, hatibû bikaranîn.<ref>{{Cite book |sernav=Mericq 1987, pp. 90–91: 'They published maps and charts based on the hypothesis that Tierra del Fuego was the beginning of that Terra Australis. The first person ever to have rights over these lands was Pedro Sancho de la Hoz, who received them through a special decree signed by Emperor Charles V on 24 January 1539.'}}</ref> Îdiaya hebûna axek wisa heta keşfkirina Awistralyayê ku ji aliyê ewropiyan ve hatiye keşfkirin, berdewam kiriye.<ref>{{Cite book |sernav=Scott, Hiatt & McIlroy 2012, pp. 2–3.}}</ref> Di destpêka sedsala 19an de keşifger Matthew Flinders guman li hebûna parzemîneke cuda yê li başûrê Awistralyayê (ku di wê demê wekê New Holland hatiye binavkirin) kiriye û ji ber vê yekê pêşniyar kiriye ku li cihê wê navê "Terra Australis" ji bo [[Awistralya|Awistralyayê]] were bikar anîn.<ref>{{Cite book |sernav=Cawley 2015, p. 130.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=McCrone & McPherson 2009, p. 75.}}</ref> Di sala 1824an de rayedarên kolonyal ên li Sîdneyê bi fermî navê parzemîna New Hollandê wekê Awistralya guhertine û peyva "Terra Australis" wekê referansek ji bo navê Antarktîkayê hiştine. Di dehsalên piştre de, erdnîgaran hevokên wekê "parzemîna Antarktîkayê" bi kar anîne. Wan li cihê vê navê li naveke helbestî geriyane û navên wekê ''Ultima'' û ''Antipodea'' pêşniyar kirine.<ref>{{Cite book |sernav=Cameron-Ash 2018, p. 20.}}</ref> Ji bo binavkirina parzemînê navê Antarktîka di salên 1890î de hatiye pejirandin û bikaranîna yekem ê vê navê ji aliyê kartografê skotlendî John George Bartholomew pêk hatiye.<ref>{{Cite web |url=https://digital.nls.uk/bartholomew/highlights/antarctica.html#:~:text=Edinburgh%20geographer%20and%20mapmaker%20John,since%20the%20first%20century%20AD. |sernav=Highlights from the Bartholomew Archive: The naming of Antarctica}}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Antarctica.svg|thumb|300px|Nexşeyek ku Antarktîkaya Rojhilat li rastê Çiyayên Transantarktîk û Antarktîkaya Rojava li çepê ye, nişan dide.]] Antarktîka ku bi awayekî asîmetrîk li dora cemsera başûr û bi piranî li başûrê çembera Antarktîkayê (ku yek ji pênc çemberên sereke yên firehiyê ye ku nexşeyên cîhanê nîşan didin) cih digire ku ji aliyê [[Okyanûsa Başûr]] ve hatiye dorpêçkirin. Di heman de çem ên avan li Antarktîkayê hene ku çemê herî dirêj ê parzemînê çemê Onyxê ye. Her wiha Antarktîka bi qasê 14,2 milyon km² rûber vedigire ku hema hema du car ji rûbera [[Awistralya|Awistralyayê]] mezintir e ku bi vê rûberê bûye pêncem parzemîna herî mezin ê cîhanê. Xeta perava Antarktîkayê bi qasê 18.000 km dirêj e ku ji sala 1983an vir ve çar celebên peravê li parzemînê hene ku perav ji %44ê peravê ji qeşayên avjenî, ji %38 ji dîwarên qeşayê pêk tê ku li ser keviran dimînin, ji %13 ji deverên qeşayî an jî qiraxa cemedên bilind pêk tê û ji %5ê ji parvên mayî jî ji kevirên vekirî pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |sernav=Antarctica - The World Factbook |malper=www.cia.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en |archive-date=2022-05-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220509192134/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: glaciological and geophysical folio |paşnav=Drewry |pêşnav=D. J. |weşanger=University of Cambridge, Scott Polar Research Institute |tarîx=1983 |isbn=978-0-901021-04-5 |cih=Cambridge}}</ref> Golên ku di binê qeşaya parzemînî de dimînin, bi piranî li geliyên hişk ên McMurdo an jî li gelek oazên cûda çêbûne.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> [[Gola Vostokê]] ku di bin stasyona Vostok a [[Rûsya|Rûsyayê]] de hatiye dîtin, mezintirîn gola binqeşayê ya cîhanê û yek ji mezintirîn golên cîhanê ye. Berê hatiye bawer kirin ku gol bi milyonan salan hatiye girtin lê di roja îro de zanyaran texmîn kirine ku ava golê her 13.000 sal carekê bi helandin û cemidandina hêdî ya qeşayê hatiye guhertin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=David |tarîx=2019-06-27 |sernav=Antarctica |url=https://academic.oup.com/book/62792 |kovar=OUP Academic |ziman=en |doi=10.1093/wentk/9780190641320.001.0001}}</ref> Di mehên havînan de qeşa li qiraxên golan dikare bihele û xendekên şil bi awayekê demkî çêdibin. Di heman demê de li Antarktîkayê hem golên ava şor û hem jî golên ava şirîn hene.<ref name=":1" /> [[Wêne:Mount Vinson from NW at Vinson Plateau by Christian Stangl (flickr).jpg|thumb|Dîmenek ji çiyayê Vînsonê ku li bakurê rojavayê Antarktîkayê ye û bilindeya herî bilind ê Antarktîkayê ye]] Antarktîka ji aliyê Çiyayên Transantarktîk ve hatiye dabeşkirin ku ji erdê Vîktoryayê heta [[Deryaya Rossê]] dirêj dibin ku ev her alî di nav xwe de Antarktîkaya Rojava û Antarktîkaya Rojhilat vedigirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: Earth's Own Ice World |paşnav=Carroll |pêşnav=Michael |weşanger=Springer |tarîx=2018-05-16 |isbn=978-3-319-74623-4 |paşnav2=Lopes |pêşnav2=Rosaly}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ji |pêşnav=Fei |paşnav2=Gao |pêşnav2=Jinyao |paşnav3=Li |pêşnav3=Fei |paşnav4=Shen |pêşnav4=Zhongyan |paşnav5=Zhang |pêşnav5=Qiao |paşnav6=Li |pêşnav6=Yongdong |tarîx=2017-10-16 |sernav=Variations of the effective elastic thickness over the Ross Sea and Transantarctic Mountains and implications for their structure and tectonics |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0040195117302937 |kovar=Tectonophysics |cild=717 |rr=127–138 |doi=10.1016/j.tecto.2017.07.011 |issn=0040-1951}}</ref> Piraniya Antarktîkayê bi tebeqeyên qeşayê ya Antarktîkayê ve hatiye nixumandin ku bi navînî 1,9 km qalindahiya qeşayan hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fretwell |pêşnav=P. |paşnav2=Pritchard |pêşnav2=H. D. |paşnav3=Vaughan |pêşnav3=D. G. |paşnav4=Bamber |pêşnav4=J. L. |paşnav5=Barrand |pêşnav5=N. E. |paşnav6=Bell |pêşnav6=R. |paşnav7=Bianchi |pêşnav7=C. |paşnav8=Bingham |pêşnav8=R. G. |paşnav9=Blankenship |pêşnav9=D. D. |paşnav10=Casassa |pêşnav10=G. |paşnav11=Catania |pêşnav11=G. |paşnav12=Callens |pêşnav12=D. |paşnav13=Conway |pêşnav13=H. |paşnav14=Cook |pêşnav14=A. J. |paşnav15=Corr |pêşnav15=H. F. J. |tarîx=2013-02-28 |sernav=Bedmap2: improved ice bed, surface and thickness datasets for Antarctica |url=https://tc.copernicus.org/articles/7/375/2013/ |kovar=The Cryosphere |ziman=English |weşanger=Copernicus GmbH |cild=7 |hejmar=1 |rr=375–393 |doi=10.5194/tc-7-375-2013 |issn=1994-0416}}</ref> Tebeqeya qeşayê ji xeynî ji xeynî çend oazanên li geliyên hişk ên McMurdo tevahiya parzemînê nixumandine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://antarcticsun.usap.gov/science/4184/ |sernav=The Antarctic Sun: News about Antarctica - The Lost Dry Valleys of the Polar Plateau |malper=antarcticsun.usap.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en |archive-date=2022-01-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220115223943/https://antarcticsun.usap.gov/science/4184/ |url-status=dead }}</ref> Çend çemên qeşayî yên Antarktîkayê ku ber bi refên qeşayî yên Antarktîkayê ve diherikin, pêvajoyeke ku wekê dînamîkên tebeqeyên qeşayê hatine pênasekirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gfdl.noaa.gov/ice-sheet-dynamics/ |sernav=Ice Sheet Dynamics – Geophysical Fluid Dynamics Laboratory |malper=www.gfdl.noaa.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31}}</ref> Antarktîkaya Rojhilat ji Coats Land, Queen Maud Land, Enderby Land, Mac. Robertson Land, Wilkes Land û Victoria Land pêk hatiye. Ji xeynî beşek piçûk, hemî deverên parzemînê di nav nîvkada rojhilat de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctic Climate Evolution |paşnav=Florindo |pêşnav=Fabio |weşanger=Elsevier |tarîx=2008-10-10 |isbn=978-0-08-093161-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yUu-x70CZEcC |paşnav2=Siegert |pêşnav2=Martin}}</ref> Li ser û dora Antarktîkayê gelek girav hene ku piraniya wan giravên volkanîk in û li gorî pîvanên jeolojîk pir ciwan in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://figshare.utas.edu.au/articles/journal_contribution/Origin_and_evolution_of_the_sub-Antarctic_islands_the_foundation/24483391 |sernav=Quilty, Patrick Gerard |malper=figshare.utas.edu.au |roja-gihiştinê=2026-08-31 |doi=10.26749/rstpp.141.1.35}}</ref> Îstîsnayên herî berbiçav giravên [[deşta Kerguelenê]] ne ku girava herî kevin li dora 40 milyon sal berê niha çêbûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Olierook |pêşnav=Hugo K. H. |paşnav2=Jourdan |pêşnav2=Fred |paşnav3=Merle |pêşnav3=Renaud E. |paşnav4=Timms |pêşnav4=Nicholas E. |paşnav5=Kusznir |pêşnav5=Nick |paşnav6=Muhling |pêşnav6=Janet R. |tarîx=2016-04-15 |sernav=Bunbury Basalt: Gondwana breakup products or earliest vestiges of the Kerguelen mantle plume? |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0012821X1630019X |kovar=Earth and Planetary Science Letters |cild=440 |rr=20–32 |doi=10.1016/j.epsl.2016.02.008 |issn=0012-821X}}</ref> Girê Vinson a li çiyayên Ellsworthê bi bilindahiya 4.892 mêtreyê bilindeya herî bilind ê Antarktîkayê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hall Ball Kiwi Mountaineers From Mount Cook To Everest |paşnav=Monteath |pêşnav=Colin |weşanger=Cloudcap |tarîx=1997 |isbn=978-0-938567-42-4 |url=https://www.worldcat.org/title/38585390 |oclc=38585390}}</ref> Çiyayê Erebusa li Girava Rossê volkana herî başûrî ya cîhanê ye û her roj nêzîkê 10 caran diteqe. Xweliya ji teqînên volkanîk 300 kîlometre dûrî kratera volkanîk hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/48987684 |sernav=Antarctica : an encyclopedia from Abbott ice shelf to zooplankton {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en}}</ref> Delîlên hejmareke mezin ji volkanan di bin qeşayê de hene ku ger asta çalakiyê bilind bibe, dibe ku ji bo tebeqeya qeşayê xetereyek çêbike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: Earth's Own Ice World |paşnav=Carroll |pêşnav=Michael |weşanger=Springer |tarîx=2018-05-16 |isbn=978-3-319-74623-4 |paşnav2=Lopes |pêşnav2=Rosaly}}</ref> Qubeya qeşayê ya bi navê Dome Argus li Antarktîkaya Rojhilat e ku bi qasê bilindahiya 4.091 metreyan bilind ew û qada qeşayê ya herî bilind ê Antarktîkayê ye. Ev gir yek ji cihên herî sar û hişk ên cîhanê ye ku germahî ya li vir heya −90 °C ê dadikeve û barîna salane jî bi qasê 1-3 sm ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica And The Arctic Circle, A Geographic Encyclopedia Of The Earth's Polar Regions |tarîx=2014-04-01 |url=http://archive.org/details/antarctica-and-the-arctic-circle-2-volumes-a-geographic-encyclopedia-of-the-earths-polar-regions}}</ref> == Dîroka jeolojîk == Ji dawiya serdema meoproterozoîkê heta serdema kretasyeyê, Antarktîka beşek ji superparzemîna [[Gondwana|Gondwanayê]] bû û parzemîn bi pêvajoya tevgerên Antarktîkaya îro ji ber ku Gondwana hêdî hêdî ji hev perçe bûye, li dora 183 milyon sal berê îro ava bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctic News Clips |weşanger=National Science Foundation |tarîx=1995 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=HcTrAAAAMAAJ&pg=PA109}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> Di demek dirêj a serdema fanerozoyîkê de Antarktîka xwedî avhewayek tropîkal ê nerm bû û ew bi daristanên berfireh nixumandî bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Klages |pêşnav=Johann P. |paşnav2=Salzmann |pêşnav2=Ulrich |paşnav3=Bickert |pêşnav3=Torsten |paşnav4=Hillenbrand |pêşnav4=Claus-Dieter |paşnav5=Gohl |pêşnav5=Karsten |paşnav6=Kuhn |pêşnav6=Gerhard |paşnav7=Bohaty |pêşnav7=Steven M. |paşnav8=Titschack |pêşnav8=Jürgen |paşnav9=Müller |pêşnav9=Juliane |paşnav10=Frederichs |pêşnav10=Thomas |paşnav11=Bauersachs |pêşnav11=Thorsten |paşnav12=Ehrmann |pêşnav12=Werner |paşnav13=van de Flierdt |pêşnav13=Tina |paşnav14=Pereira |pêşnav14=Patric Simões |paşnav15=Larter |pêşnav15=Robert D. |tarîx=2020 |sernav=Temperate rainforests near the South Pole during peak Cretaceous warmth |url=https://www.nature.com/articles/s41586-020-2148-5 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=580 |hejmar=7801 |rr=81–86 |doi=10.1038/s41586-020-2148-5 |issn=1476-4687}}</ref> === Serdema paleozoyîkê (539–252 milyon sal berê) === [[Wêne:Glossopteris sp. (fossil leaf) (Permian; Antarctica) 1 (49063572172) (cropped).jpg|thumb|300px|Ji serdema permeya Antarktîkayê pelgeke ''Glossopteris sp.'' yê]] Germbûna berdewam bûye sedem ku piraniya Gondwanayê ziwa bibe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Vegetation of Antarctica Through Geological Time |paşnav=Cantrill |pêşnav=David J. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012-11-22 |isbn=978-0-521-85598-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=sOGH4xaioRUC |paşnav2=Poole |pêşnav2=Imogen}}</ref> Di serdema triyasiyê de Antarktîka ji aliyê cûreyeke giyayên bi tov (pteridosperms) ve serdest bû ku ji cinsê Dicroidiumê bûn ku wekê daran mezin dibûn. Florayên din ên triasiyê ginkgophytes, sîkadofites, darên konîfer û sphenopsid bûn. Tetrapod (ajaleke çar ling) cara yekem di serdema triyasiya destpêkê de li Antarktîkayê hatine dîtin û fosîlên herî kevn ên naskirî di formasyona fremouw a çiyayên Transantarktîkê de hatine dîtin. Sînapsîd (ku wekê "xijendeyên mîna memikdaran" jî têne zanîn) cureyên wekê Lystrosaurus di nav de hebû û di serdema triyasiya destpêkê de zêde bûn. Nîvgirava Antarktîkayê di serdema jurasiyê de (206 heta 146 milyon sal berê) dest bi avakirina xwe kiriye. Afrîka di serdema jurasiyê li de dora 160 milyon sal berê ji Antarktîkayê dabeş bûye û piştre jî di serdema kretasiya destpêkê de nîvgirava Hindistanê (nêzîkî 125 milyon sal berê) ji heman parzemînan dabeş bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rolland |pêşnav=Yann |paşnav2=Bernet |pêşnav2=Matthias |paşnav3=van der Beek |pêşnav3=Peter |paşnav4=Gautheron |pêşnav4=Cécile |paşnav5=Duclaux |pêşnav5=Guillaume |paşnav6=Bascou |pêşnav6=Jérôme |paşnav7=Balvay |pêşnav7=Mélanie |paşnav8=Héraudet |pêşnav8=Laura |paşnav9=Sue |pêşnav9=Christian |paşnav10=Ménot |pêşnav10=René-Pierre |tarîx=2019-01-15 |sernav=Late Paleozoic Ice Age glaciers shaped East Antarctica landscape |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0012821X18306460 |kovar=Earth and Planetary Science Letters |cild=506 |rr=123–133 |doi=10.1016/j.epsl.2018.10.044 |issn=0012-821X}}</ref> Piştê kêmbûna qeşayê di nîvê duyem ê serdema permiyana destpêkê de, erd ji aliyê glossopterids (komeke nebatan a tovkirî ya nemabûyî ya bê xizmên zindî) ve serdest bû ku nebata herî berbiçav Glossopteris bû ku dareke wekê ku di axên tijî av de şîn dibe, hatiye şîrove kirin ku depoyên komirê yên berfireh çêkirine. Nebatên din ên ku di dema Permiyeyê de li Antarktîkayê hatine dîtin ''Cordaitales'', ''sphenopsids'', ''ferns'' û ''lycophytes'' in.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Vegetation of Antarctica Through Geological Time |paşnav=Cantrill |pêşnav=David J. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012-11-22 |isbn=978-0-521-85598-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=sOGH4xaioRUC |paşnav2=Poole |pêşnav2=Imogen}}</ref> Di dawiya serdema permiyeyê de avhewa li ser piraniya [[Gondwana|Gondwanayê]] hişktir û germtir bûye û ekosîstemên daristanên ''glossopteridan'' wekê beşek ji bûyera tunebûna permî-triyasî hilweşiyane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Past Antarctica: Paleoclimatology and Climate Change |paşnav=Franganillo |pêşnav=Marc Oliva i |weşanger=Elsevier Science & Technology |tarîx=2020 |isbn=978-0-12-817925-3 |paşnav2=Fernandez |pêşnav2=Jesus Ruiz}}</ref> Di serdema paleozoyîkê de ti delîl tinene ku nîşan bide ka tetrapod li Antarktîkê jiyane an na.<ref name=":2">{{Cite web |url=https://pubs.usgs.gov/of/2007/1047/ea/of2007-1047ea047.pdf |sernav=Collinson, James; William R., Hammer (2007). Migration of Triassic tetrapods to Antarctica (PDF). 10th International Symposium on Antarctic Earth Sciences.}}</ref> === Serdema mezozoîkê (252–66 milyon sal berê) === {{Multiple image | width = 150 | image1 = Opening of western Indian Ocean 150 Ma.png | image2 = Opening of South Atlantic 126 Ma.png | image3 = Opening of South Atlantic 83 Ma.png | footer = Perçebûna suoerparzemîna Gondwanayê; li dora 150 milyon sal berê (wêneya 1em), li dora 126 milyon sal berê (wêneya 2em) û li dora 83 milyon sal berê (wêneya 3em) |}} Germbûna berdewam piraniya Gondwanayê zuwa kiriye. Di serdema triyasiyê de, Antarktîka ji aliyê fernên tovkirî (pteridosperms) ve serdest bû ku beşek cinsê dicroidium bûn ku wekê daran mezin dibûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Icehouse to hothouse: floral turnover, the Permian–Triassic crisis and Triassic vegetation |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012 |rr=105–160 |isbn=978-0-521-85598-3 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Cantrill |pêşnavê-edîtor=David J. |url=https://www.cambridge.org/core/books/vegetation-of-antarctica-through-geological-time/icehouse-to-hothouse-floral-turnover-the-permiantriassic-crisis-and-triassic-vegetation/2A62935F027160A42A76FDD1199FA5C3 |paşnavê-edîtor2=Poole |pêşnavê-edîtor2=Imogen |doi=10.1017/CBO9781139024990.004}}</ref> Florayên din ên serdema triyasiyê ginkgophytes, sîkadofît, konîfer û sphenopsîdan bûn. Tetrapod cara yekem di serdema triyasiya destpêkê de li Antarktîkayê hatine dîtin û fosîlên herî kevn ên naskirî di formasyona fremouw a [[Rêzeçiyayên Transantarktîk|çiyayên Transantarktîkê]] de hatin dîtin.<ref name=":2" /> Sînapsîd (ku wekî "xijendeyên mîna memikan" jî têne zanîn) cureyên wek ''Lystrosaurus'' vedihewîne û di serdema triyasiya destpêkê de gelek zêdetir bûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Early Evolutionary History of the Synapsida |paşnav=Kammerer |pêşnav=Christian F. |weşanger=Springer London, Limited |tarîx=2013 |isbn=978-94-007-6841-3 |paşnav2=Angielczyk |pêşnav2=Kenneth D. |paşnav3=Fröbisch |pêşnav3=Jörg}}</ref> Nîvgirava Antarktîkayê di serdema jurasiyê de (206 heta 146 milyon sal berê) dest bi avakirina xwe kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Birkenmajer |pêşnav=K. |tarîx=1994 |sernav=Evolution of the Pacific margin of the northern Antarctic Peninsula: an overview |url=https://link.springer.com/10.1007/BF00210547 |kovar=Geologische Rundschau |ziman=en |cild=83 |hejmar=2 |rr=309–321 |doi=10.1007/BF00210547 |issn=0016-7835}}</ref> Afrîka di serdema jurayê de li dora 160 milyon sal berê ji Antarktîkayê dabeş bûye û piştre di derdema kretasye ya destpêkê de (dora 125 milyon sal berê) [[nîvgirava Hindistanê]] ji hev dabeş bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Gaina |pêşnav=Carmen |paşnav2=Müller |pêşnav2=R. Dietmar |paşnav3=Brown |pêşnav3=Belinda |paşnav4=Ishihara |pêşnav4=Takemi |paşnav5=Ivanov |pêşnav5=Sergey |tarîx=2007-07-01 |sernav=Breakup and early seafloor spreading between India and Antarctica |url=https://doi.org/10.1111/j.1365-246X.2007.03450.x |kovar=Geophysical Journal International |cild=170 |hejmar=1 |rr=151–169 |doi=10.1111/j.1365-246X.2007.03450.x |issn=0956-540X}}</ref> Darên ginkgo, konîfer, Bennettitale, nebatên poçikê hespan, fern û sikad di wê demê de pir bûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Vegetation of Antarctica Through Geological Time |paşnav=Cantrill |pêşnav=David J. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012-11-22 |isbn=978-0-521-85598-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=sOGH4xaioRUC |paşnav2=Poole |pêşnav2=Imogen}}</ref> Nêzîkê 80 milyon sal berê nebatên kulîlkdar bûne komên nebatan ên herî cihêreng ên li ser parzemînê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Barreda |pêşnav=Viviana D. |paşnav2=Palazzesi |pêşnav2=Luis |paşnav3=Olivero |pêşnav3=Eduardo B. |tarîx=2019 |sernav=When flowering plants ruled Antarctica: evidence from Cretaceous pollen grains |url=https://nph.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/nph.15823 |kovar=New Phytologist |ziman=en |cild=223 |hejmar=2 |rr=1023–1030 |doi=10.1111/nph.15823 |issn=0028-646X}}</ref> Her çiqas darên behîvê yên başûr (Nothofagus) ber bi dawiya kretasyeyê ve berbiçav bin jî li Antarktîkaya Rojava daristanên pelderzî di seranserê serdema kretasyeyê de (146–66 milyon sal berê) de serdest bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Crame |pêşnav=J. A. |tarîx=1989 |sernav=Origins and evolution of the Antarctic biota: an introduction |url=https://www.lyellcollection.org/doi/10.1144/GSL.SP.1989.047.01.01 |kovar=Geological Society, London, Special Publications |ziman=en |cild=47 |hejmar=1 |rr=1–8 |doi=10.1144/GSL.SP.1989.047.01.01 |issn=0305-8719}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the Antarctic |paşnav=Riffenburgh |pêşnav=Beau |weşanger=Routledge |tarîx=2006-10-25 |isbn=978-1-135-87866-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_mUPEAAAQBAJ}}</ref> Her çiqas tenê çend cinsên dînezorên Antarktîkayê (Cryolophosaurus û Glacialisaurus, ji Formasyona Hanson a serdema jurasiya destpêka çiyayên Transantarktîkê<ref>{{Cite web |url=http://www.app.pan.pl/archive/published/app52/app52-657.pdf |sernav=Anatomy of a basal sauropodomorph dinosaur from the Early Jurassic Hanson Formation of Antarctica}}</ref> û Antarctopelta, Trinisaura, Morrosaurus û Imperobator ji kretasya dereng a nîvgirava Antarktîkayê) hatine vegotin, Ammonît li deryayên li derdora Antarktîkayê pir belav bûn û dînezor jî hebûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Coria |pêşnav=Rodolfo A. |paşnav2=Moly |pêşnav2=Juan J. |paşnav3=Reguero |pêşnav3=Marcelo |paşnav4=Santillana |pêşnav4=Sergio |paşnav5=Marenssi |pêşnav5=Sergio |tarîx=2013-04-01 |sernav=A new ornithopod (Dinosauria; Ornithischia) from Antarctica |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0195667112001784 |kovar=Cretaceous Research |cild=41 |rr=186–193 |doi=10.1016/j.cretres.2012.12.004 |issn=0195-6671}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rozadilla |pêşnav=Sebastián |paşnav2=Agnolin |pêşnav2=Federico L. |paşnav3=Novas |pêşnav3=Fernando E. |paşnav4=Aranciaga Rolando |pêşnav4=Alexis M. |paşnav5=Motta |pêşnav5=Matías J. |paşnav6=Lirio |pêşnav6=Juan M. |paşnav7=Isasi |pêşnav7=Marcelo P. |tarîx=2016-01-01 |sernav=A new ornithopod (Dinosauria, Ornithischia) from the Upper Cretaceous of Antarctica and its palaeobiogeographical implications |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0195667115300677 |kovar=Cretaceous Research |cild=57 |rr=311–324 |doi=10.1016/j.cretres.2015.09.009 |issn=0195-6671}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ely |pêşnav=Ricardo C. |paşnav2=Case |pêşnav2=Judd A. |tarîx=2019-09-01 |sernav=Phylogeny of a new gigantic paravian (Theropoda; Coelurosauria; Maniraptora) from the Upper Cretaceous of James Ross Island, Antarctica |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0195667118300120 |kovar=Cretaceous Research |cild=101 |rr=1–16 |doi=10.1016/j.cretres.2019.04.003 |issn=0195-6671}}</ref> === Serdema senozoyîkê (66–10 milyon sal berê) === [[Wêne:Eocene-Paleocene-circumpolar.svg|thumb|Pêkhatina herika çerxa derdorî ya Antarktîkayê ji perçebûna dawî ya pira bejahî ya Antarktîkayê]] Di destpêka serdema paleojenê de girêdana pira bejahî ya pira Antarktîkayê, Antartîkayê bi Amerîkaya Başûr û her wiha bi başûrê rojhilatê Awistralyayê ve berdewam kiriye. Fauna ji formasyona La Mesetaya li nîvgirava Antarktîkayê ku dîroka wê vedigere serdema eosenê, pir dişibihe faunayên wekhev ên Amerîkaya Başûr ku ajalên wekê ajalên bi kîsik (marsupials), xenarthran, lîtoptern û ungulatesê bi sim û her wiha gondwanatheres û dibe ku meridiolestidans hebûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=History of Terrestrial Mammals in South America: How South American Mammalian Fauna Changed from the Mesozoic to Recent Times |paşnav=Defler |pêşnav=Thomas |weşanger=Springer |tarîx=2018-12-19 |isbn=978-3-319-98449-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-HWADwAAQBAJ}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Gelfo |pêşnav=Javier N. |paşnav2=Goin |pêşnav2=Francisco |paşnav3=Bauzá |pêşnav3=Nicolá |paşnav4=Reguero |pêşnav4=Marcelo |tarîx=2019-09-01 |sernav=The fossil record of Antarctic land mammals: commented review and hypotheses for future research |url=https://www.researchgate.net/publication/337086325_The_fossil_record_of_Antarctic_land_mammals_commented_review_and_hypotheses_for_future_research |kovar=researchgate.net |rr=274–292 |doi=10.13679/j.advps.2019.0021}}</ref> Hatiye texmînkirin ku ajalên bi kîsik di destpêka eosenê de ji Amerîkaya Başûr bi rêya Antarktîkayê belavê Awistralyayê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Eldridge |pêşnav=Mark D B |paşnav2=Beck |pêşnav2=Robin M D |paşnav3=Croft |pêşnav3=Darin A |paşnav4=Travouillon |pêşnav4=Kenny J |paşnav5=Fox |pêşnav5=Barry J |tarîx=2019-05-23 |sernav=An emerging consensus in the evolution, phylogeny, and systematics of marsupials and their fossil relatives (Metatheria) |url=https://doi.org/10.1093/jmammal/gyz018 |kovar=Journal of Mammalogy |cild=100 |hejmar=3 |rr=802–837 |doi=10.1093/jmammal/gyz018 |issn=0022-2372}}</ref> Nêzîkê 53 milyon sal berê Awistralya û Gîneya Nû ji Antarktîkayê veqetiyane û deriyê Tazmanyayê vebûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ball |pêşnav=Philip |paşnav2=Eagles |pêşnav2=Graeme |paşnav3=Ebinger |pêşnav3=Cynthia |paşnav4=McClay |pêşnav4=Ken |paşnav5=Totterdell |pêşnav5=Jennifer |tarîx=2013 |sernav=The spatial and temporal evolution of strain during the separation of Australia and Antarctica |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/ggge.20160 |kovar=Geochemistry, Geophysics, Geosystems |ziman=en |cild=14 |hejmar=8 |rr=2771–2799 |doi=10.1002/ggge.20160 |issn=1525-2027}}</ref> Modelên erdnîgariya Antarktîkayê nîşan didin ku ev herikîn û her wiha çerxa paşvegerê ya xwedî kirinê ji ber kêmbûna asta CO₂yê çêbûye û bûye sedema afirandina qeşayên piçûk û qeşayên mayînde yên cemserî.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=England |pêşnav=Matthew H. |paşnav2=Hutchinson |pêşnav2=David K. |paşnav3=Santoso |pêşnav3=Agus |paşnav4=Sijp |pêşnav4=Willem P. |tarîx=2017-08-01 |sernav=Ice–Atmosphere Feedbacks Dominate the Response of the Climate System to Drake Passage Closure |url=https://journals.ametsoc.org/view/journals/clim/30/15/jcli-d-15-0554.1.xml |kovar=Journal of Climate |cild=30 |hejmar=15 |rr=5775–5790 |doi=10.1175/JCLI-D-15-0554.1 |issn=0894-8755}}</ref> Her ku asta CO₂yê zêdetir kêm bûye, qeşayê dest bi berfirehbûneke bilez kiriye û cihê daristanên ku heta wê demê Antarktîkayê vedişartin girtiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=DeConto |pêşnav=Robert M. |paşnav2=Pollard |pêşnav2=David |tarîx=2003 |sernav=Rapid Cenozoic glaciation of Antarctica induced by declining atmospheric CO2 |url=https://www.nature.com/articles/nature01290 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=421 |hejmar=6920 |rr=245–249 |doi=10.1038/nature01290 |issn=1476-4687}}</ref> Ekosîstemên tundrayê li Antarktîkayê heta 14 û 10 milyon sal berê niha hebûna xwe berdewam kirine û piştre sarbûna zêdetir bûye sedema tunekirina van tundrayan.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ashworth |pêşnav=Allan C. |paşnav2=Erwin |pêşnav2=Terry L. |tarîx=2016 |sernav=Antarctotrechus balli sp. n. (Carabidae, Trechini): the first ground beetle from Antarctica |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5126512/ |kovar=ZooKeys |hejmar=635 |rr=109–122 |doi=10.3897/zookeys.635.10535 |issn=1313-2989 |pmc=5126512 |pmid=27917060}}</ref> === Serdema hemdem === Her çiqas jeolojiya Antarktîkayê bi piranî ji aliyê qeşaya parzemînî ve hatibe veşartin jî, parzemîn dikare bi teknîkên wekê ji hestkirina ji dûr ve, radara ku di bin erdê de derbas dibe û wêneyên satelîtê werin lêkolîn kirin. Ji aliyê jeolojîk ve, Antarktîkaya Rojava pir dişibihe Andên Amerîkaya Başûr. Nîvgirava Antarktîkayê bi bilindbûna jeolojîk û veguherîna sedîmentên binê deryayê ku veguheriye kevirên metamorfîk, çêbûye. Antarktîkaya Rojava bi yekbûna çend plakayên parzemînî çêbûye ku di encamê de hejmarek rêzeçiyayên li herêmê çêbûne ku rêzeçiyayên herî berbiçav çiyayên Ellsworthê bûn. Hebûna sîstema rift a Antarktîkaya Rojava bûye sedema volkanîzma li ser sinorê di navbera Antarktîkaya Rojava û Rojhilat de û her wiha bûye sedema çêbûna çiyayên Transantarktîkê. Antarktîka Rojhilat ji aliyê jeolojîk ve devereke pirreng e. Avabûna Antarktîka Rojhilat di serdema arkeyî (4.000 –2.500 milyon sal berê) de dest pê kiriye û di serdema kambriyê de rawestiyaye. Herêm li ser kratoneke kevirî hatiye avakirin ku bingeha mertala prekambriyê ava kiriye. Li ser bingehê komir û kevirên qûmê, kevirên kilsinî û şêl hene ku di serdemên devonî û jurasiyê de hatine danîn ku çiyayên Transantarktîkê çêbikin. Li deverên peravê çiyayên wekê rêzeçiyayê Shackletonê û Vîktorya Land û hinek şikestekên tektonîk çêbûne. Komir cara yekem li Antarktîkayê li nêzîkê çiyayên Beardmoreyê ji aliyê Frank Wild ve di sefera Nimrod de di sala 1907an de hatiye tomar kirin û tê zanîn ku komirê pileya nizm li gelek deverên çiyayên Transantarktîkê heye. Çiyayên prens Charles depoyên hesinê vedihewînin û li Deryaya Rossê jî qadên neftê û gaza xwezayî hene. == Avhewa == [[Wêne:Fryxellsee Opt.jpg|thumb|Dîmenek ji qeşaya şîn ku gola Fryxell a li qirax ên çiyayên Transantarktîkê nixumandiye]] Antarktîka parzemîna herî sar, parzemîna herî bi bahoz û parzemîna herî hişk ê Dinyayê ye. Li nêzîkê peravên parzemînê, germahî di havînê de dikare ji 10 °C ê derbas bibe û di mehên zivistanê de heya -40 °C dadikeve. Li ser deverên bilind ên navendî, germahî di mehên havînê de dikare heya -30 °C dakeve û di mehên zivistanê de jî germahiya heman deverê heya -80 °C ê dadikeve. Germahiya hewayê ya xwezayî ya herî nizm a ku li ser Erdê hatiye tomarkirin di 21ê tîrmeha sala 1983an de li stasyona Vostok a Rûsyayê li Antarktîkayê bi qasê -89.2 °C hatiye tomarkirin. Di sala 2010an de bi rêya satelîta germahiyeke hewayê germahiya parzemînê bi qasê −94.7 °C hatiye tomar kirin lêbelê dibe ku ji ev rêje ji sermaya li ser rûyê erdê bi bandor bûye ku li bilindahiya 2 mêtre li jorê rûyê erdê nehatiye tomar kirin ku ji bo tomarên fermî yên germahiya hewayê tê xwestin. Ji ber ku piraniya Antarktîkayê ji asta deryayê ji 3.000 mêtre bilindtir e, Antarktîka ji herêma Arktîkê sartir e. Germahiya Okyanûsa Arktîkê bi rêya qeşaya deryayê ya Arktîkê ber bi parzemînê ve hatiye veguhastin û bi awayê hewaya li herêma Arktîkê nerm dibe. Antarktîka çoleke cemserî ye ku barîna parzemînê kêm e. Parzemîn salane bi navînî nêzîkê 150 mm av werdigire ku bi piranî bi awayê şilopeyê ye. Deverên navxweyî hişktir e û di tevahiya salê herî zêde bi qasê 50 mm baran werdigire lê herêmên peravê bi gelemperî ji 200 mm zêdetir baran werdigirin. Li çend deverên qeşaya şîn, ba û sublîmasyon ji berfa ku dibare zêdetir berfê radike. Li geliyên hişk, heman bandor li ser bingehek kevirî çêdibe ku dibe sedema jîngeheke bêber û hişk. === Cudahiyên herêmî === Antarktîkaya Rojhilat ji ber bilindahiya xwe ya bilind ve ji Antarktîkaya Rojava sartir e. Eniyên hewayê bi zêde derbasê deverên navendî yên parzemînê nabin ku ev jî dibe sedem ku navenda parzemînê sar û hişk bimînin û dibe sedema ku bayên deverê bi leza nerm bimînin. Barîna berfa li beşa perava Antarktîkayê barîneke pir gelemperî ye ku li wir di nav 48 demjimêran de berf dikare bi qasê 1.22 mêtreyê bibare. Li qiraxa parzemînê, bayên katabatîk ên bihêz ên ji platoya cemserî pir caran bi hêza bahozê çêdibin. Di mehên havînê de ji ber ku her roj 24 demjimêrên tîrêjên rojê li wir tên wergirtin, li Cemsera Başûr ji ekvatorê zêdetir tîrêjên rojê digihîjin rûyê erdê. === Guherîna avhewayê === [[Wêne:20201210 Antarctica ice mass variation - NASA GRACE-en.svg|thumb|Guherîna navînî ya girseya qeşaya Antarktîkê ku ji sala 2002an vir ve salane bi qasî 100 milyar ton e]] Tevê devera xwe yê îzolekirî, Antarktîka di dehsalên dawî de ji ber belavbûna gazên serayê, germ bûye û hinek ji beşên qeşayên xwe winda kiriye. Antarktîkaya Rojava ji sala 1950an heta sala 2000an di heyamên dehsalan de ji 0,1 °C zêdetir germ bûye û nîvgirava Antarktîkayê ya ku li ber çavan e ji nîvê sedsala 20an vir ve bi qasê 3 °C germ bûye. Antarktîkaya Rojhilat ku li gorî Antarktîkaya Rojava sar e û avhewaya deverê sekan (stabîl) heta salên 2000î germahî nîşan nedaye. Li dora Antarktîkayê, Okyanûsa Başûr ji her okyanûseke din zêdetir germahiya okyanûsê kişandiye û li kûrahiyên bi qasê 2.000 mêtreyan germbûneke berbiçav çêbûye. Li dora Antarktîka Rojava, okyanûs ji sala 1955an vir ve bi qasê 1 °C germ bûye. Germbûna Okyanûsa Başûr a li dora Antarktîkayê bûye sedema qelsbûn an jî hilweşîna refikên qeşayên ku li derveyî qeşayan digeriyan û hevsengiya wan pêk dianiyan. Her çiqas perê qeşayên Antarktîkaya Rojhilat ku berdewam dike ku li hundirê welêt qeşayê zêde bike jî gelek cemedên peravê giraniya xwe winda dikin û paşve dikişin ku ev jî dibe sedema windabûna giştî ya qeşayên li seranserê Antarktîkayê. Hatiye payîn ku heta sala 2100an ku windabûna qeşaya li Antarktîkayê bi qasê 11 santî metreyan bilindbûna asta deryayê ya gerdûnî zêde bike. Bi germbûna zêdetir re îhtimala bêîstîqrariyê pir zêdetir dibe û dikare bilindbûna asta deryayê ya gerdûnî ya sedsala 21ê du caran zêdetir bike. Ava heliyayî ya nû ya ji qeşayê ava binê Antarktîkayê ya şor firk dike û şaneya jêrîn a gera serûbinkirina Okyanûsa Başûr (SOOC) qels dike. Her çiqas bandorên tevahî tê payîn ku di nav çend sedsalan de çêbibin jî, li gorî hinek lêkolînan, hilweşîna tevahî ya SOOCê dikare di navbera 1.7 °C û 3 °C germbûna gerdûnî de çêbike. Ev barîna kêm ê li nîvkada başûr û barîna zêde yê li nîvkada bakur, dibe sedema kêmbûna masîgirî ya li Okyanûsa başûr û hilweşîna potansiyel a hinek ekosîstemên deryayî vedigire. Her çiqas gelek cureyên Antarktîkayê nehatibin keşifkirin jî, zêdebûna flora Antarktîkayê ya belgekirî heye û ji u bo parastina jîngeheke guncavê faunayên mezin ên wekê pengûenan zehmetî hene. Helandina erdên cemed girtî dibe ku ji bo erdên bê cemed bibe sedema gazên serayê û qirêjiya cemedgirtî ya berê ku bi helandinê re derdikeve holê. Germbûna Antarktîkayê û guhertinên têkildar di gera Okyanûsa Başûr de dikarin bandorê li şêwazên avhewayê yên li hinek deverên Afrîkayê jî bikin ku dikare bandor li barîna herêmî û guherîna germahiyê bike. Ji ber ku germahiya gerdûnî li dora 3°C zêde bûye, deverên xeternak ên wekê Hewza Wilkes û Hewza Aurora dibe ku di nav 2.000 salan de bimînin di bin avê de û dibe ku li van deveran bilindbûna asta deryayê bigihîje 6,4 metreyan. Ger germahî ji asta sala 2020an 2 °C kêmtir nebe, ihtimal heye ku qata qeşayê ya Antarktîkaya Rojava bi tevahî bihele. Hatiye payîn ku windabûna vê qata qeşayê heye bi tevahî ji holê rabe ev pêvajo bi qasê 500 û 13.000 sal berxwe bide. Ger qeşaya bilind hilweşe dibe ku asta deryayê bi qasê 3,3 mêtre bilind bibe û bi helandina qeşayên li ser çiyayan qeşayên bilind jî dibe ku asta deryayê bi qasê 4,3 metreyan bilind bike. Qata qeşaya Antarktîkaya Rojhilat ku li gorî deverên qeşayî yên din gelek aram e tenê dikare bi qasê 0,5 mête heta 0,9 mêtreyê asta deryayê bilind bike ku ev jî beşek piçûk ê ji bilind bûna 53,3 mêtreyan e ku di tevahiya helandina qata qeşayê de pêk tê. === Tenikbûna tebeqeya ozonê === [[Wêne:NASA and NOAA Announce Ozone Hole is a Double Record Breaker.png|thumb|Wêneya qula herî mezin a di tebeqeya ozonê de ku di meha îlona sala 2006an de hatiye tomarkirin]] Zanyaran ji salên 1970an vir ve li ser qata ozona di atmosfera li jor ê Antarktîkayê lêkolîn dikin. Di sala 1985an de zanyarên brîtanî li ser daneyên ku wan li stasyona lêkolîn a Halley ya li ser çemê cemeda Brunt berhev kiribûn dixebitin, wan qadeke mezin a bi rêjeya ozonê ya nizm li ser Antarktîkayê keşiv kirine. 'Qula tebeqeya ozonê' hema hema tevahiya parzemînê vedigire û di meha îlona sala 2006an de gihîştiye asta xwe ya herî mezin ku bûyera herî dirêj a mayînde ye, di sala 2020an de pêk hatiye. Ev tenikbûna tebeqeya ozonê ji ber belavbûna klorofluorokarbon û halonên di atmosferê de çêdibe ku ev made tebeqeya ozonê bi gazên din perçe dikin. Şert û mercên pir sar ên Antarktîkayê bûne sedem ku ewrên stratosferîk ên cemserî çêbibin. Ewr wekê katalîzator ji bo reaksiyonên kîmyewî tevdigerin ku di dawiyê de dibin sedema hilweşîna ozonê. Protokola Montreal a sala 1987an belavbûna madeyên ku ozonê kêm dikin sinordar kiriye. Tê pêşbînîkirin ku qula ozon an li jor ê Antarktîkayê hêdî hêdî winda bibe ku heta salên 2060î.tê payîn ku asta ozonê vegere nirxên ku herî dawî ya ku di salên 1980î de hatine tomarkirin. Di heman demê de tenikbûna ozonê dikare di stratosferê de bibe sedema sarbûna bi qasê 6 °C ê. Sarbûn girseya cemserî xurt dike û bi vî awayî rê li ber derketina hewaya sar a nêzîkê Cemsera Başûr digire ku ev jî di encamê de girseya parzemînî ya tebeqeya qeşaya Antarktîkaya Rojhilat sar dike. Herêmên li derdora Antarktîkayê, bi taybetî nîvgirava Antarktîkayê rastî germahiyên bilindtir tên ku ev yek jî helîna qeşayê bileztir dike. Ev model destnîşan dikin ku tenikbûna ozonê û bandora vorteksa cemserî ya zêde dibe ku dibe sedema zêdebûna dirêjahiya qeşaya deryayê jî pêvajoyeke ji destpêka çavdêriya di dawiya salên 1970î ve heta sala 2014an berdewam kiriye. Ev model destnîşan dikin ku kêmbûna ozonê û bandora vorteksa cemserî ya ku zêde dibe, dibe ku ji ber sedema zêdebûna dirêjahiya qeşaya deryayê jî be ku ji dema destpêkirina çavdêriyên di dawiya salên 1970î heta sala 2014an berdewam kiriye. Ji wî demê ve rûbera qeşaya deryaya Antarktîkayê bi awayekê bilez kêm bûye. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commons|Antarctica|Antarktîka}} {{Parzemîn}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Antarktîka| ]] [[Kategorî:Cîhan]] [[Kategorî:Parzemîn]] s9k4wyvex7i50j26k873n6dwnwbgbuu 2090553 2090543 2026-09-02T11:38:27Z Penaber49 39672 /* Serdema hemdem */ 2090553 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdanka giştî}} '''Antarktîka'''<ref>{{Îzolî, 2007|r=1138|jêgirtin=Antarktîka}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ferhenga Erdnîgarîyê (Coğrafya)|Ferhenga Erdnîgarîyê]]|paşnav=Önen|pêşnav=Abdurrahman |weşanger=Stembol: Doz|sal=2008|rûpel=36}}</ref> yan jî '''Antarktîk'''{{Çavk}} ({{Bi-la|Antarctica}}) yek ji [[parzemîn]]ên cîhanê ye ku parzemîna herî başûr ê dinyayê û parzemîna herî kêm nifûs a cîhanê ye. Parzemîn bi tevahî li başûrê çembera Antarktîkayê ye û ji aliyê [[Okyanûsa Başûr]] (ku wekê Okyanûsa Antarktîkayê jî tê zanîn) ve hatiye dorpêçkirin ku [[Cemsera Başûr]] a erdnîgarî vedihewîne. Di heman demê de Antarktîka pêncem parzemîna herî mezin ê cîhanê ye ku bi qasê ji %40 ji [[Ewropa|Ewropayê]] mezintir e û rûbera parzemînê bi qasê 14.200.000 km² rûerd (an rûqeşa) vegirtiye. Piraniya Antarktîkayê bi qata qeşayê ya Antarktîkayê ve hatiye nixumandin ku qalindahiya navînî ya qeşayê bi qasê 1,9 km ye. Antarktîka bi navînî parzemîna herî sar, herî hişke û parzemîna herî bi ba û bahoz ê cîhanê ye û parzemîn ji asta deryayê xwedî bilindahiyeke navînî ye. Antarktîka bi piranî ji çoleke cemserî pêk hatiye ku barîna salane li peravê zêdetirî 200 mm ye û berf û barana li hundirê parzemînê gelek kêm e. Qeşayên parzemîn di warê ava şîrîn de gelek dewlemend e ku nêzîkê ji %70ê rezervên ava şirîn ên cîhanê li Antarktîkayê cemedgirtî ye. Hatiye payîn ger ku qeşaya Antarktîkayê bihele, dê asta deryayê ya [[Cîhan|cîhanê]] bi qasê 60 mêtreyan bilind bibe. Her wiha Antarktîka xwediyê rekora germahiya herî nizm a pîvandî yê li ser rûyê [[Dinya (gerstêrk)|Erdê]] ye ku nizmahiya germahiya bi qasê −89.2 °C hatiye pîvandin. Germahiya herêmên peravê di havînê de dikare bi qasê 10 °C bilind bibe. Cureyên xwemaliyên ajalan kêzik, nematod, pengûen, fok û tardigrad in. Li cihên ku nebat lê hene, bi piranî bi awayê liken an kevzê ye. Refên qeşayê yên Antarktîkayê dibe ku cara yekem di sala 1820an de, di dema sefereke rûsî de ku ji aliyê Fabian Gottlieb von Bellingshausen û Mikhail Lazarev ve hatibû birêvebirin, hatine dîtin. Di dehsalên piştê seferên wan, di seferên fransî, amerîkî û brîtanî de li parzemînê lêkolînên zêdetir hatine kirin. Yekem derketina piştrastkirî ya Antarktîkayê ji aliyê tîmeke norwêcî ve di sala 1895an de pêk hatiye. Di destpêka sedsala 20an de, çend seferên navxwe yên parzemînê çêbûne. Lêkolînerên brîtanî Douglas Mawson, Edgeworth David û Alistair Mackay yekem kes bûn ku di sala 1909an de gihîştine [[Cemsera Başûr]] a manyetîkî û cemsera başûr a erdnîgarî jî yekem car di sala 1911an de lêkolînerê norwêcî Roald Amundsen gihiştiye cemserê. Ji aliyê îdarî ve Antarktîka ji aliyê nêzîkê 30 welatan ve tê birêvebirin ku hemî jî endamên sîstema peymana Antarktîkayê ya sala 1959an in. Li gorî şertên peymanê, çalakiyên leşkerî, kolandinên kanên madenê, teqînên nukleerî û avêtina bermayiyên nukleerî li Antarktîkayê qedexe ne. Geştiyarî, masîgirtin û lêkolîn çalakiyên sereke yên mirovan li Antarktîkayê û li derdora Antarktîkayê hene. Di mehên havînê de nêzîkê 5.000 kes li stasyonên lêkolînê dimînin û ev hejmar di mehên zivistanê de dadikeve 1.000 kesan. Her çiqas parzemîn dûr be jî, çalakiyên mirovan bi rêya qirêjî, guherîna avhewayê û bi rêya tenikbûna [[tebeqeya ozonê]] bandoreke neyînî li ser Antarktîkayê dihêle. Helîna qata qeşayê ya [[Antarktîkaya Rojava]] ya ku potansiyeleke nearam e, di pêşbîniyên bilindbûna [[asta deryayê]] yên di asta sedsalê de bûye sedema nezelaliyeke herî mezin û heman helîn bandorê li ser serûbinkirina gera [[Okyanûsa Başûr]] jî dike ku di dawiyê de dikare bibe sedema bandorên girîng li ser avhewaya [[Nîvkada Başûr]] û hilberîna Okyanûsa Başûr. == Etîmolojî == [[Wêne:1657 map Polus Antarcticus.jpg|thumb|Nexşeya cemserî ya herî başûrê Dinyayê]] Navê ku ji parzemînê hatiye dayîn ji peyva antarktîka hatiye ku ji peyva fransî ya navîn ''antartique'' an ''antarctique'' ('li hemberî Arktîkê') û piştre ji peyva latînî ''antarcticus'' ('li hemberî bakur') hatiye. Navê Antarktîkus ji peyvên yewnanî ἀντι- ('dij-') û ἀρκτικός (arktikos, 'ya hirçê [Ursa Major], bakur') hatiye.<ref name=":0">{{Cite book |sernav=Lettinck 2021, p. 158.}}</ref> Fîlozofê yewnanî Arîstoteles li dora 350 {{bz}} de di ''Meteorolojiyê'' de li ser "herêma Antarktîkê" nivîsandiye. Li gorî raporê, erdnîgarnasê yewnanî Marinusê ji Tîrusê ev nav di nexşeya xwe ya cîhanê ya sedsala duyem a {{pz}} de ku niha winda bûye, bi kar aniye. Nivîskarên romayî Gaius Julius Hyginus û Apuleius ji bo cemsera başûr navê yewnanî yê latînîkirî polus antarcticus bi kar anîne ku ji wir peyva fransî ya kevin ''pole antartike'' (nûjen ''pôle antarctique'')<ref>{{Cite book |sernav=Hyginus 1992, p. 176.}}</ref> ku di sala 1270an de hatiye piştrastkirin û ji wir jî peyva îngilîziya navîn pol antartik ku cara yekem di lêkolîneke ji aliyê nivîskarê îngilîzî Geoffrey Chaucer ve hatiye nivîsandin, hatiye wergirtin.<ref name=":0" /> Ramanên ewropî yên di derbarê hebûna Terra Australis ku parzemîneke berfirehê li başûrê dûr ê cîhanê ye ku ji bo hevsengî kirina axên bakurê [[Ewropa]], [[Asya]] û [[Afrîkaya Bakur]] pêk tîne, wekê têgeheke rewşenbîrî, ji kevnariya klasîk ve hebû. Ji ber vê yekê ''Terra Australis'' navê ku ji bo hemî girseyên bejayî yên hîpotetîk ên ku tê pêşniyar kirin ku li cihê ku niha tê zanîn Antarktîka heye, hatibû bikaranîn.<ref>{{Cite book |sernav=Mericq 1987, pp. 90–91: 'They published maps and charts based on the hypothesis that Tierra del Fuego was the beginning of that Terra Australis. The first person ever to have rights over these lands was Pedro Sancho de la Hoz, who received them through a special decree signed by Emperor Charles V on 24 January 1539.'}}</ref> Îdiaya hebûna axek wisa heta keşfkirina Awistralyayê ku ji aliyê ewropiyan ve hatiye keşfkirin, berdewam kiriye.<ref>{{Cite book |sernav=Scott, Hiatt & McIlroy 2012, pp. 2–3.}}</ref> Di destpêka sedsala 19an de keşifger Matthew Flinders guman li hebûna parzemîneke cuda yê li başûrê Awistralyayê (ku di wê demê wekê New Holland hatiye binavkirin) kiriye û ji ber vê yekê pêşniyar kiriye ku li cihê wê navê "Terra Australis" ji bo [[Awistralya|Awistralyayê]] were bikar anîn.<ref>{{Cite book |sernav=Cawley 2015, p. 130.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=McCrone & McPherson 2009, p. 75.}}</ref> Di sala 1824an de rayedarên kolonyal ên li Sîdneyê bi fermî navê parzemîna New Hollandê wekê Awistralya guhertine û peyva "Terra Australis" wekê referansek ji bo navê Antarktîkayê hiştine. Di dehsalên piştre de, erdnîgaran hevokên wekê "parzemîna Antarktîkayê" bi kar anîne. Wan li cihê vê navê li naveke helbestî geriyane û navên wekê ''Ultima'' û ''Antipodea'' pêşniyar kirine.<ref>{{Cite book |sernav=Cameron-Ash 2018, p. 20.}}</ref> Ji bo binavkirina parzemînê navê Antarktîka di salên 1890î de hatiye pejirandin û bikaranîna yekem ê vê navê ji aliyê kartografê skotlendî John George Bartholomew pêk hatiye.<ref>{{Cite web |url=https://digital.nls.uk/bartholomew/highlights/antarctica.html#:~:text=Edinburgh%20geographer%20and%20mapmaker%20John,since%20the%20first%20century%20AD. |sernav=Highlights from the Bartholomew Archive: The naming of Antarctica}}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Antarctica.svg|thumb|300px|Nexşeyek ku Antarktîkaya Rojhilat li rastê Çiyayên Transantarktîk û Antarktîkaya Rojava li çepê ye, nişan dide.]] Antarktîka ku bi awayekî asîmetrîk li dora cemsera başûr û bi piranî li başûrê çembera Antarktîkayê (ku yek ji pênc çemberên sereke yên firehiyê ye ku nexşeyên cîhanê nîşan didin) cih digire ku ji aliyê [[Okyanûsa Başûr]] ve hatiye dorpêçkirin. Di heman de çem ên avan li Antarktîkayê hene ku çemê herî dirêj ê parzemînê çemê Onyxê ye. Her wiha Antarktîka bi qasê 14,2 milyon km² rûber vedigire ku hema hema du car ji rûbera [[Awistralya|Awistralyayê]] mezintir e ku bi vê rûberê bûye pêncem parzemîna herî mezin ê cîhanê. Xeta perava Antarktîkayê bi qasê 18.000 km dirêj e ku ji sala 1983an vir ve çar celebên peravê li parzemînê hene ku perav ji %44ê peravê ji qeşayên avjenî, ji %38 ji dîwarên qeşayê pêk tê ku li ser keviran dimînin, ji %13 ji deverên qeşayî an jî qiraxa cemedên bilind pêk tê û ji %5ê ji parvên mayî jî ji kevirên vekirî pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |sernav=Antarctica - The World Factbook |malper=www.cia.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en |archive-date=2022-05-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220509192134/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: glaciological and geophysical folio |paşnav=Drewry |pêşnav=D. J. |weşanger=University of Cambridge, Scott Polar Research Institute |tarîx=1983 |isbn=978-0-901021-04-5 |cih=Cambridge}}</ref> Golên ku di binê qeşaya parzemînî de dimînin, bi piranî li geliyên hişk ên McMurdo an jî li gelek oazên cûda çêbûne.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> [[Gola Vostokê]] ku di bin stasyona Vostok a [[Rûsya|Rûsyayê]] de hatiye dîtin, mezintirîn gola binqeşayê ya cîhanê û yek ji mezintirîn golên cîhanê ye. Berê hatiye bawer kirin ku gol bi milyonan salan hatiye girtin lê di roja îro de zanyaran texmîn kirine ku ava golê her 13.000 sal carekê bi helandin û cemidandina hêdî ya qeşayê hatiye guhertin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=David |tarîx=2019-06-27 |sernav=Antarctica |url=https://academic.oup.com/book/62792 |kovar=OUP Academic |ziman=en |doi=10.1093/wentk/9780190641320.001.0001}}</ref> Di mehên havînan de qeşa li qiraxên golan dikare bihele û xendekên şil bi awayekê demkî çêdibin. Di heman demê de li Antarktîkayê hem golên ava şor û hem jî golên ava şirîn hene.<ref name=":1" /> [[Wêne:Mount Vinson from NW at Vinson Plateau by Christian Stangl (flickr).jpg|thumb|Dîmenek ji çiyayê Vînsonê ku li bakurê rojavayê Antarktîkayê ye û bilindeya herî bilind ê Antarktîkayê ye]] Antarktîka ji aliyê Çiyayên Transantarktîk ve hatiye dabeşkirin ku ji erdê Vîktoryayê heta [[Deryaya Rossê]] dirêj dibin ku ev her alî di nav xwe de Antarktîkaya Rojava û Antarktîkaya Rojhilat vedigirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: Earth's Own Ice World |paşnav=Carroll |pêşnav=Michael |weşanger=Springer |tarîx=2018-05-16 |isbn=978-3-319-74623-4 |paşnav2=Lopes |pêşnav2=Rosaly}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ji |pêşnav=Fei |paşnav2=Gao |pêşnav2=Jinyao |paşnav3=Li |pêşnav3=Fei |paşnav4=Shen |pêşnav4=Zhongyan |paşnav5=Zhang |pêşnav5=Qiao |paşnav6=Li |pêşnav6=Yongdong |tarîx=2017-10-16 |sernav=Variations of the effective elastic thickness over the Ross Sea and Transantarctic Mountains and implications for their structure and tectonics |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0040195117302937 |kovar=Tectonophysics |cild=717 |rr=127–138 |doi=10.1016/j.tecto.2017.07.011 |issn=0040-1951}}</ref> Piraniya Antarktîkayê bi tebeqeyên qeşayê ya Antarktîkayê ve hatiye nixumandin ku bi navînî 1,9 km qalindahiya qeşayan hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fretwell |pêşnav=P. |paşnav2=Pritchard |pêşnav2=H. D. |paşnav3=Vaughan |pêşnav3=D. G. |paşnav4=Bamber |pêşnav4=J. L. |paşnav5=Barrand |pêşnav5=N. E. |paşnav6=Bell |pêşnav6=R. |paşnav7=Bianchi |pêşnav7=C. |paşnav8=Bingham |pêşnav8=R. G. |paşnav9=Blankenship |pêşnav9=D. D. |paşnav10=Casassa |pêşnav10=G. |paşnav11=Catania |pêşnav11=G. |paşnav12=Callens |pêşnav12=D. |paşnav13=Conway |pêşnav13=H. |paşnav14=Cook |pêşnav14=A. J. |paşnav15=Corr |pêşnav15=H. F. J. |tarîx=2013-02-28 |sernav=Bedmap2: improved ice bed, surface and thickness datasets for Antarctica |url=https://tc.copernicus.org/articles/7/375/2013/ |kovar=The Cryosphere |ziman=English |weşanger=Copernicus GmbH |cild=7 |hejmar=1 |rr=375–393 |doi=10.5194/tc-7-375-2013 |issn=1994-0416}}</ref> Tebeqeya qeşayê ji xeynî ji xeynî çend oazanên li geliyên hişk ên McMurdo tevahiya parzemînê nixumandine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://antarcticsun.usap.gov/science/4184/ |sernav=The Antarctic Sun: News about Antarctica - The Lost Dry Valleys of the Polar Plateau |malper=antarcticsun.usap.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en |archive-date=2022-01-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220115223943/https://antarcticsun.usap.gov/science/4184/ |url-status=dead }}</ref> Çend çemên qeşayî yên Antarktîkayê ku ber bi refên qeşayî yên Antarktîkayê ve diherikin, pêvajoyeke ku wekê dînamîkên tebeqeyên qeşayê hatine pênasekirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gfdl.noaa.gov/ice-sheet-dynamics/ |sernav=Ice Sheet Dynamics – Geophysical Fluid Dynamics Laboratory |malper=www.gfdl.noaa.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31}}</ref> Antarktîkaya Rojhilat ji Coats Land, Queen Maud Land, Enderby Land, Mac. Robertson Land, Wilkes Land û Victoria Land pêk hatiye. Ji xeynî beşek piçûk, hemî deverên parzemînê di nav nîvkada rojhilat de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctic Climate Evolution |paşnav=Florindo |pêşnav=Fabio |weşanger=Elsevier |tarîx=2008-10-10 |isbn=978-0-08-093161-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yUu-x70CZEcC |paşnav2=Siegert |pêşnav2=Martin}}</ref> Li ser û dora Antarktîkayê gelek girav hene ku piraniya wan giravên volkanîk in û li gorî pîvanên jeolojîk pir ciwan in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://figshare.utas.edu.au/articles/journal_contribution/Origin_and_evolution_of_the_sub-Antarctic_islands_the_foundation/24483391 |sernav=Quilty, Patrick Gerard |malper=figshare.utas.edu.au |roja-gihiştinê=2026-08-31 |doi=10.26749/rstpp.141.1.35}}</ref> Îstîsnayên herî berbiçav giravên [[deşta Kerguelenê]] ne ku girava herî kevin li dora 40 milyon sal berê niha çêbûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Olierook |pêşnav=Hugo K. H. |paşnav2=Jourdan |pêşnav2=Fred |paşnav3=Merle |pêşnav3=Renaud E. |paşnav4=Timms |pêşnav4=Nicholas E. |paşnav5=Kusznir |pêşnav5=Nick |paşnav6=Muhling |pêşnav6=Janet R. |tarîx=2016-04-15 |sernav=Bunbury Basalt: Gondwana breakup products or earliest vestiges of the Kerguelen mantle plume? |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0012821X1630019X |kovar=Earth and Planetary Science Letters |cild=440 |rr=20–32 |doi=10.1016/j.epsl.2016.02.008 |issn=0012-821X}}</ref> Girê Vinson a li çiyayên Ellsworthê bi bilindahiya 4.892 mêtreyê bilindeya herî bilind ê Antarktîkayê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hall Ball Kiwi Mountaineers From Mount Cook To Everest |paşnav=Monteath |pêşnav=Colin |weşanger=Cloudcap |tarîx=1997 |isbn=978-0-938567-42-4 |url=https://www.worldcat.org/title/38585390 |oclc=38585390}}</ref> Çiyayê Erebusa li Girava Rossê volkana herî başûrî ya cîhanê ye û her roj nêzîkê 10 caran diteqe. Xweliya ji teqînên volkanîk 300 kîlometre dûrî kratera volkanîk hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/48987684 |sernav=Antarctica : an encyclopedia from Abbott ice shelf to zooplankton {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en}}</ref> Delîlên hejmareke mezin ji volkanan di bin qeşayê de hene ku ger asta çalakiyê bilind bibe, dibe ku ji bo tebeqeya qeşayê xetereyek çêbike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: Earth's Own Ice World |paşnav=Carroll |pêşnav=Michael |weşanger=Springer |tarîx=2018-05-16 |isbn=978-3-319-74623-4 |paşnav2=Lopes |pêşnav2=Rosaly}}</ref> Qubeya qeşayê ya bi navê Dome Argus li Antarktîkaya Rojhilat e ku bi qasê bilindahiya 4.091 metreyan bilind ew û qada qeşayê ya herî bilind ê Antarktîkayê ye. Ev gir yek ji cihên herî sar û hişk ên cîhanê ye ku germahî ya li vir heya −90 °C ê dadikeve û barîna salane jî bi qasê 1-3 sm ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica And The Arctic Circle, A Geographic Encyclopedia Of The Earth's Polar Regions |tarîx=2014-04-01 |url=http://archive.org/details/antarctica-and-the-arctic-circle-2-volumes-a-geographic-encyclopedia-of-the-earths-polar-regions}}</ref> == Dîroka jeolojîk == Ji dawiya serdema meoproterozoîkê heta serdema kretasyeyê, Antarktîka beşek ji superparzemîna [[Gondwana|Gondwanayê]] bû û parzemîn bi pêvajoya tevgerên Antarktîkaya îro ji ber ku Gondwana hêdî hêdî ji hev perçe bûye, li dora 183 milyon sal berê îro ava bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctic News Clips |weşanger=National Science Foundation |tarîx=1995 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=HcTrAAAAMAAJ&pg=PA109}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> Di demek dirêj a serdema fanerozoyîkê de Antarktîka xwedî avhewayek tropîkal ê nerm bû û ew bi daristanên berfireh nixumandî bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Klages |pêşnav=Johann P. |paşnav2=Salzmann |pêşnav2=Ulrich |paşnav3=Bickert |pêşnav3=Torsten |paşnav4=Hillenbrand |pêşnav4=Claus-Dieter |paşnav5=Gohl |pêşnav5=Karsten |paşnav6=Kuhn |pêşnav6=Gerhard |paşnav7=Bohaty |pêşnav7=Steven M. |paşnav8=Titschack |pêşnav8=Jürgen |paşnav9=Müller |pêşnav9=Juliane |paşnav10=Frederichs |pêşnav10=Thomas |paşnav11=Bauersachs |pêşnav11=Thorsten |paşnav12=Ehrmann |pêşnav12=Werner |paşnav13=van de Flierdt |pêşnav13=Tina |paşnav14=Pereira |pêşnav14=Patric Simões |paşnav15=Larter |pêşnav15=Robert D. |tarîx=2020 |sernav=Temperate rainforests near the South Pole during peak Cretaceous warmth |url=https://www.nature.com/articles/s41586-020-2148-5 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=580 |hejmar=7801 |rr=81–86 |doi=10.1038/s41586-020-2148-5 |issn=1476-4687}}</ref> === Serdema paleozoyîkê (539–252 milyon sal berê) === [[Wêne:Glossopteris sp. (fossil leaf) (Permian; Antarctica) 1 (49063572172) (cropped).jpg|thumb|300px|Ji serdema permeya Antarktîkayê pelgeke ''Glossopteris sp.'' yê]] Germbûna berdewam bûye sedem ku piraniya Gondwanayê ziwa bibe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Vegetation of Antarctica Through Geological Time |paşnav=Cantrill |pêşnav=David J. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012-11-22 |isbn=978-0-521-85598-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=sOGH4xaioRUC |paşnav2=Poole |pêşnav2=Imogen}}</ref> Di serdema triyasiyê de Antarktîka ji aliyê cûreyeke giyayên bi tov (pteridosperms) ve serdest bû ku ji cinsê Dicroidiumê bûn ku wekê daran mezin dibûn. Florayên din ên triasiyê ginkgophytes, sîkadofites, darên konîfer û sphenopsid bûn. Tetrapod (ajaleke çar ling) cara yekem di serdema triyasiya destpêkê de li Antarktîkayê hatine dîtin û fosîlên herî kevn ên naskirî di formasyona fremouw a çiyayên Transantarktîkê de hatine dîtin. Sînapsîd (ku wekê "xijendeyên mîna memikdaran" jî têne zanîn) cureyên wekê Lystrosaurus di nav de hebû û di serdema triyasiya destpêkê de zêde bûn. Nîvgirava Antarktîkayê di serdema jurasiyê de (206 heta 146 milyon sal berê) dest bi avakirina xwe kiriye. Afrîka di serdema jurasiyê li de dora 160 milyon sal berê ji Antarktîkayê dabeş bûye û piştre jî di serdema kretasiya destpêkê de nîvgirava Hindistanê (nêzîkî 125 milyon sal berê) ji heman parzemînan dabeş bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rolland |pêşnav=Yann |paşnav2=Bernet |pêşnav2=Matthias |paşnav3=van der Beek |pêşnav3=Peter |paşnav4=Gautheron |pêşnav4=Cécile |paşnav5=Duclaux |pêşnav5=Guillaume |paşnav6=Bascou |pêşnav6=Jérôme |paşnav7=Balvay |pêşnav7=Mélanie |paşnav8=Héraudet |pêşnav8=Laura |paşnav9=Sue |pêşnav9=Christian |paşnav10=Ménot |pêşnav10=René-Pierre |tarîx=2019-01-15 |sernav=Late Paleozoic Ice Age glaciers shaped East Antarctica landscape |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0012821X18306460 |kovar=Earth and Planetary Science Letters |cild=506 |rr=123–133 |doi=10.1016/j.epsl.2018.10.044 |issn=0012-821X}}</ref> Piştê kêmbûna qeşayê di nîvê duyem ê serdema permiyana destpêkê de, erd ji aliyê glossopterids (komeke nebatan a tovkirî ya nemabûyî ya bê xizmên zindî) ve serdest bû ku nebata herî berbiçav Glossopteris bû ku dareke wekê ku di axên tijî av de şîn dibe, hatiye şîrove kirin ku depoyên komirê yên berfireh çêkirine. Nebatên din ên ku di dema Permiyeyê de li Antarktîkayê hatine dîtin ''Cordaitales'', ''sphenopsids'', ''ferns'' û ''lycophytes'' in.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Vegetation of Antarctica Through Geological Time |paşnav=Cantrill |pêşnav=David J. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012-11-22 |isbn=978-0-521-85598-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=sOGH4xaioRUC |paşnav2=Poole |pêşnav2=Imogen}}</ref> Di dawiya serdema permiyeyê de avhewa li ser piraniya [[Gondwana|Gondwanayê]] hişktir û germtir bûye û ekosîstemên daristanên ''glossopteridan'' wekê beşek ji bûyera tunebûna permî-triyasî hilweşiyane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Past Antarctica: Paleoclimatology and Climate Change |paşnav=Franganillo |pêşnav=Marc Oliva i |weşanger=Elsevier Science & Technology |tarîx=2020 |isbn=978-0-12-817925-3 |paşnav2=Fernandez |pêşnav2=Jesus Ruiz}}</ref> Di serdema paleozoyîkê de ti delîl tinene ku nîşan bide ka tetrapod li Antarktîkê jiyane an na.<ref name=":2">{{Cite web |url=https://pubs.usgs.gov/of/2007/1047/ea/of2007-1047ea047.pdf |sernav=Collinson, James; William R., Hammer (2007). Migration of Triassic tetrapods to Antarctica (PDF). 10th International Symposium on Antarctic Earth Sciences.}}</ref> === Serdema mezozoîkê (252–66 milyon sal berê) === {{Multiple image | width = 150 | image1 = Opening of western Indian Ocean 150 Ma.png | image2 = Opening of South Atlantic 126 Ma.png | image3 = Opening of South Atlantic 83 Ma.png | footer = Perçebûna suoerparzemîna Gondwanayê; li dora 150 milyon sal berê (wêneya 1em), li dora 126 milyon sal berê (wêneya 2em) û li dora 83 milyon sal berê (wêneya 3em) |}} Germbûna berdewam piraniya Gondwanayê zuwa kiriye. Di serdema triyasiyê de, Antarktîka ji aliyê fernên tovkirî (pteridosperms) ve serdest bû ku beşek cinsê dicroidium bûn ku wekê daran mezin dibûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Icehouse to hothouse: floral turnover, the Permian–Triassic crisis and Triassic vegetation |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012 |rr=105–160 |isbn=978-0-521-85598-3 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Cantrill |pêşnavê-edîtor=David J. |url=https://www.cambridge.org/core/books/vegetation-of-antarctica-through-geological-time/icehouse-to-hothouse-floral-turnover-the-permiantriassic-crisis-and-triassic-vegetation/2A62935F027160A42A76FDD1199FA5C3 |paşnavê-edîtor2=Poole |pêşnavê-edîtor2=Imogen |doi=10.1017/CBO9781139024990.004}}</ref> Florayên din ên serdema triyasiyê ginkgophytes, sîkadofît, konîfer û sphenopsîdan bûn. Tetrapod cara yekem di serdema triyasiya destpêkê de li Antarktîkayê hatine dîtin û fosîlên herî kevn ên naskirî di formasyona fremouw a [[Rêzeçiyayên Transantarktîk|çiyayên Transantarktîkê]] de hatin dîtin.<ref name=":2" /> Sînapsîd (ku wekî "xijendeyên mîna memikan" jî têne zanîn) cureyên wek ''Lystrosaurus'' vedihewîne û di serdema triyasiya destpêkê de gelek zêdetir bûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Early Evolutionary History of the Synapsida |paşnav=Kammerer |pêşnav=Christian F. |weşanger=Springer London, Limited |tarîx=2013 |isbn=978-94-007-6841-3 |paşnav2=Angielczyk |pêşnav2=Kenneth D. |paşnav3=Fröbisch |pêşnav3=Jörg}}</ref> Nîvgirava Antarktîkayê di serdema jurasiyê de (206 heta 146 milyon sal berê) dest bi avakirina xwe kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Birkenmajer |pêşnav=K. |tarîx=1994 |sernav=Evolution of the Pacific margin of the northern Antarctic Peninsula: an overview |url=https://link.springer.com/10.1007/BF00210547 |kovar=Geologische Rundschau |ziman=en |cild=83 |hejmar=2 |rr=309–321 |doi=10.1007/BF00210547 |issn=0016-7835}}</ref> Afrîka di serdema jurayê de li dora 160 milyon sal berê ji Antarktîkayê dabeş bûye û piştre di derdema kretasye ya destpêkê de (dora 125 milyon sal berê) [[nîvgirava Hindistanê]] ji hev dabeş bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Gaina |pêşnav=Carmen |paşnav2=Müller |pêşnav2=R. Dietmar |paşnav3=Brown |pêşnav3=Belinda |paşnav4=Ishihara |pêşnav4=Takemi |paşnav5=Ivanov |pêşnav5=Sergey |tarîx=2007-07-01 |sernav=Breakup and early seafloor spreading between India and Antarctica |url=https://doi.org/10.1111/j.1365-246X.2007.03450.x |kovar=Geophysical Journal International |cild=170 |hejmar=1 |rr=151–169 |doi=10.1111/j.1365-246X.2007.03450.x |issn=0956-540X}}</ref> Darên ginkgo, konîfer, Bennettitale, nebatên poçikê hespan, fern û sikad di wê demê de pir bûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Vegetation of Antarctica Through Geological Time |paşnav=Cantrill |pêşnav=David J. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012-11-22 |isbn=978-0-521-85598-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=sOGH4xaioRUC |paşnav2=Poole |pêşnav2=Imogen}}</ref> Nêzîkê 80 milyon sal berê nebatên kulîlkdar bûne komên nebatan ên herî cihêreng ên li ser parzemînê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Barreda |pêşnav=Viviana D. |paşnav2=Palazzesi |pêşnav2=Luis |paşnav3=Olivero |pêşnav3=Eduardo B. |tarîx=2019 |sernav=When flowering plants ruled Antarctica: evidence from Cretaceous pollen grains |url=https://nph.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/nph.15823 |kovar=New Phytologist |ziman=en |cild=223 |hejmar=2 |rr=1023–1030 |doi=10.1111/nph.15823 |issn=0028-646X}}</ref> Her çiqas darên behîvê yên başûr (Nothofagus) ber bi dawiya kretasyeyê ve berbiçav bin jî li Antarktîkaya Rojava daristanên pelderzî di seranserê serdema kretasyeyê de (146–66 milyon sal berê) de serdest bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Crame |pêşnav=J. A. |tarîx=1989 |sernav=Origins and evolution of the Antarctic biota: an introduction |url=https://www.lyellcollection.org/doi/10.1144/GSL.SP.1989.047.01.01 |kovar=Geological Society, London, Special Publications |ziman=en |cild=47 |hejmar=1 |rr=1–8 |doi=10.1144/GSL.SP.1989.047.01.01 |issn=0305-8719}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the Antarctic |paşnav=Riffenburgh |pêşnav=Beau |weşanger=Routledge |tarîx=2006-10-25 |isbn=978-1-135-87866-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_mUPEAAAQBAJ}}</ref> Her çiqas tenê çend cinsên dînezorên Antarktîkayê (Cryolophosaurus û Glacialisaurus, ji Formasyona Hanson a serdema jurasiya destpêka çiyayên Transantarktîkê<ref>{{Cite web |url=http://www.app.pan.pl/archive/published/app52/app52-657.pdf |sernav=Anatomy of a basal sauropodomorph dinosaur from the Early Jurassic Hanson Formation of Antarctica}}</ref> û Antarctopelta, Trinisaura, Morrosaurus û Imperobator ji kretasya dereng a nîvgirava Antarktîkayê) hatine vegotin, Ammonît li deryayên li derdora Antarktîkayê pir belav bûn û dînezor jî hebûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Coria |pêşnav=Rodolfo A. |paşnav2=Moly |pêşnav2=Juan J. |paşnav3=Reguero |pêşnav3=Marcelo |paşnav4=Santillana |pêşnav4=Sergio |paşnav5=Marenssi |pêşnav5=Sergio |tarîx=2013-04-01 |sernav=A new ornithopod (Dinosauria; Ornithischia) from Antarctica |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0195667112001784 |kovar=Cretaceous Research |cild=41 |rr=186–193 |doi=10.1016/j.cretres.2012.12.004 |issn=0195-6671}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rozadilla |pêşnav=Sebastián |paşnav2=Agnolin |pêşnav2=Federico L. |paşnav3=Novas |pêşnav3=Fernando E. |paşnav4=Aranciaga Rolando |pêşnav4=Alexis M. |paşnav5=Motta |pêşnav5=Matías J. |paşnav6=Lirio |pêşnav6=Juan M. |paşnav7=Isasi |pêşnav7=Marcelo P. |tarîx=2016-01-01 |sernav=A new ornithopod (Dinosauria, Ornithischia) from the Upper Cretaceous of Antarctica and its palaeobiogeographical implications |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0195667115300677 |kovar=Cretaceous Research |cild=57 |rr=311–324 |doi=10.1016/j.cretres.2015.09.009 |issn=0195-6671}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ely |pêşnav=Ricardo C. |paşnav2=Case |pêşnav2=Judd A. |tarîx=2019-09-01 |sernav=Phylogeny of a new gigantic paravian (Theropoda; Coelurosauria; Maniraptora) from the Upper Cretaceous of James Ross Island, Antarctica |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0195667118300120 |kovar=Cretaceous Research |cild=101 |rr=1–16 |doi=10.1016/j.cretres.2019.04.003 |issn=0195-6671}}</ref> === Serdema senozoyîkê (66–10 milyon sal berê) === [[Wêne:Eocene-Paleocene-circumpolar.svg|thumb|Pêkhatina herika çerxa derdorî ya Antarktîkayê ji perçebûna dawî ya pira bejahî ya Antarktîkayê]] Di destpêka serdema paleojenê de girêdana pira bejahî ya pira Antarktîkayê, Antartîkayê bi Amerîkaya Başûr û her wiha bi başûrê rojhilatê Awistralyayê ve berdewam kiriye. Fauna ji formasyona La Mesetaya li nîvgirava Antarktîkayê ku dîroka wê vedigere serdema eosenê, pir dişibihe faunayên wekhev ên Amerîkaya Başûr ku ajalên wekê ajalên bi kîsik (marsupials), xenarthran, lîtoptern û ungulatesê bi sim û her wiha gondwanatheres û dibe ku meridiolestidans hebûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=History of Terrestrial Mammals in South America: How South American Mammalian Fauna Changed from the Mesozoic to Recent Times |paşnav=Defler |pêşnav=Thomas |weşanger=Springer |tarîx=2018-12-19 |isbn=978-3-319-98449-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-HWADwAAQBAJ}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Gelfo |pêşnav=Javier N. |paşnav2=Goin |pêşnav2=Francisco |paşnav3=Bauzá |pêşnav3=Nicolá |paşnav4=Reguero |pêşnav4=Marcelo |tarîx=2019-09-01 |sernav=The fossil record of Antarctic land mammals: commented review and hypotheses for future research |url=https://www.researchgate.net/publication/337086325_The_fossil_record_of_Antarctic_land_mammals_commented_review_and_hypotheses_for_future_research |kovar=researchgate.net |rr=274–292 |doi=10.13679/j.advps.2019.0021}}</ref> Hatiye texmînkirin ku ajalên bi kîsik di destpêka eosenê de ji Amerîkaya Başûr bi rêya Antarktîkayê belavê Awistralyayê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Eldridge |pêşnav=Mark D B |paşnav2=Beck |pêşnav2=Robin M D |paşnav3=Croft |pêşnav3=Darin A |paşnav4=Travouillon |pêşnav4=Kenny J |paşnav5=Fox |pêşnav5=Barry J |tarîx=2019-05-23 |sernav=An emerging consensus in the evolution, phylogeny, and systematics of marsupials and their fossil relatives (Metatheria) |url=https://doi.org/10.1093/jmammal/gyz018 |kovar=Journal of Mammalogy |cild=100 |hejmar=3 |rr=802–837 |doi=10.1093/jmammal/gyz018 |issn=0022-2372}}</ref> Nêzîkê 53 milyon sal berê Awistralya û Gîneya Nû ji Antarktîkayê veqetiyane û deriyê Tazmanyayê vebûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ball |pêşnav=Philip |paşnav2=Eagles |pêşnav2=Graeme |paşnav3=Ebinger |pêşnav3=Cynthia |paşnav4=McClay |pêşnav4=Ken |paşnav5=Totterdell |pêşnav5=Jennifer |tarîx=2013 |sernav=The spatial and temporal evolution of strain during the separation of Australia and Antarctica |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/ggge.20160 |kovar=Geochemistry, Geophysics, Geosystems |ziman=en |cild=14 |hejmar=8 |rr=2771–2799 |doi=10.1002/ggge.20160 |issn=1525-2027}}</ref> Modelên erdnîgariya Antarktîkayê nîşan didin ku ev herikîn û her wiha çerxa paşvegerê ya xwedî kirinê ji ber kêmbûna asta CO₂yê çêbûye û bûye sedema afirandina qeşayên piçûk û qeşayên mayînde yên cemserî.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=England |pêşnav=Matthew H. |paşnav2=Hutchinson |pêşnav2=David K. |paşnav3=Santoso |pêşnav3=Agus |paşnav4=Sijp |pêşnav4=Willem P. |tarîx=2017-08-01 |sernav=Ice–Atmosphere Feedbacks Dominate the Response of the Climate System to Drake Passage Closure |url=https://journals.ametsoc.org/view/journals/clim/30/15/jcli-d-15-0554.1.xml |kovar=Journal of Climate |cild=30 |hejmar=15 |rr=5775–5790 |doi=10.1175/JCLI-D-15-0554.1 |issn=0894-8755}}</ref> Her ku asta CO₂yê zêdetir kêm bûye, qeşayê dest bi berfirehbûneke bilez kiriye û cihê daristanên ku heta wê demê Antarktîkayê vedişartin girtiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=DeConto |pêşnav=Robert M. |paşnav2=Pollard |pêşnav2=David |tarîx=2003 |sernav=Rapid Cenozoic glaciation of Antarctica induced by declining atmospheric CO2 |url=https://www.nature.com/articles/nature01290 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=421 |hejmar=6920 |rr=245–249 |doi=10.1038/nature01290 |issn=1476-4687}}</ref> Ekosîstemên tundrayê li Antarktîkayê heta 14 û 10 milyon sal berê niha hebûna xwe berdewam kirine û piştre sarbûna zêdetir bûye sedema tunekirina van tundrayan.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ashworth |pêşnav=Allan C. |paşnav2=Erwin |pêşnav2=Terry L. |tarîx=2016 |sernav=Antarctotrechus balli sp. n. (Carabidae, Trechini): the first ground beetle from Antarctica |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5126512/ |kovar=ZooKeys |hejmar=635 |rr=109–122 |doi=10.3897/zookeys.635.10535 |issn=1313-2989 |pmc=5126512 |pmid=27917060}}</ref> === Serdema hemdem === Her çiqas jeolojiya Antarktîkayê bi piranî ji aliyê qeşaya parzemînî ve hatibe veşartin jî, parzemîn dikare bi teknîkên wekê ji hestkirina ji dûr ve, radara ku di bin erdê de derbas dibe û wêneyên satelîtê werin lêkolîn kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pour |pêşnav=Amin Beiranvand |paşnav2=Park |pêşnav2=Yongcheol |paşnav3=Park |pêşnav3=Tae-Yoon S. |paşnav4=Hong |pêşnav4=Jong Kuk |paşnav5=Hashim |pêşnav5=Mazlan |paşnav6=Woo |pêşnav6=Jusun |paşnav7=Ayoobi |pêşnav7=Iman |tarîx=2018-06-01 |sernav=Regional geology mapping using satellite-based remote sensing approach in Northern Victoria Land, Antarctica |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S187396521730107X |kovar=Polar Science |cild=16 |rr=23–46 |doi=10.1016/j.polar.2018.02.004 |issn=1873-9652}}</ref> Ji aliyê jeolojîk ve, Antarktîkaya Rojava pir dişibihe Andên Amerîkaya Başûr.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Antarctica and the southern oceans |paşnav=Stonehouse |pêşnav=B. |weşanger=J. Wiley |tarîx=2002 |isbn=978-0-471-98665-2 |cih=Chichester, West Sussex, England, Hoboken, NJ |kesên-din=Bernard Stonehouse |url=https://www.worldcat.org/title/50285217 |oclc=50285217}}</ref> Nîvgirava Antarktîkayê bi bilindbûna jeolojîk û veguherîna sedîmentên binê deryayê ku veguheriye kevirên metamorfîk, çêbûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Tectonic setting and evolution of the James Ross Basin, northern Antarctic Peninsula |paşnav=Elliot |pêşnav=David H. |weşanger=Geological Society of America |tarîx=1988-01-01 |rr=0 |isbn=978-0-8137-1169-0 |paşnavê-edîtor=Feldmann |pêşnavê-edîtor=Rodney M. |url=https://doi.org/10.1130/MEM169-p541 |paşnavê-edîtor2=Woodburne |pêşnavê-edîtor2=Michael O. |doi=10.1130/MEM169-p541}}</ref> Antarktîkaya Rojava bi yekbûna çend plakayên parzemînî çêbûye ku di encamê de hejmarek rêzeçiyayên li herêmê çêbûne ku rêzeçiyayên herî berbiçav çiyayên Ellsworthê bûn. Hebûna sîstema rift a Antarktîkaya Rojava bûye sedema volkanîzma li ser sinorê di navbera Antarktîkaya Rojava û Rojhilat de û her wiha bûye sedema çêbûna çiyayên Transantarktîkê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> Antarktîka Rojhilat ji aliyê jeolojîk ve devereke pirreng e. Avabûna Antarktîka Rojhilat di serdema arkeyî (4.000 –2.500 milyon sal berê) de dest pê kiriye û di serdema kambriyê de rawestiyaye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctic Marine Geology |paşnav=Anderson |pêşnav=J. B. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-521-13168-1}}</ref> Herêm li ser kratoneke kevirî hatiye avakirin ku bingeha mertala prekambriyê ava kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> Li ser bingehê komir û kevirên qûmê, kevirên kilsinî û şêl hene ku di serdemên devonî û jurasiyê de hatine danîn ku çiyayên Transantarktîkê çêbikin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Chapter 2 The Geology and Geomorphology of Antarctica |weşanger=Elsevier |tarîx=1987-01-01 |rr=7–42 |cild=16 |paşnavê-edîtor=Campbell |pêşnavê-edîtor=I. B. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0166248108701508 |series=Developments in Soil Science |paşnavê-edîtor2=Claridge |pêşnavê-edîtor2=G. G. C. |doi=10.1016/S0166-2481(08)70150-8}}</ref> Li deverên peravê çiyayên wekê rêzeçiyayê Shackletonê û Vîktorya Land û hinek şikestekên tektonîk çêbûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Paxman |pêşnav=Guy J. G. |paşnav2=Jamieson |pêşnav2=Stewart S. R. |paşnav3=Ferraccioli |pêşnav3=Fausto |paşnav4=Bentley |pêşnav4=Michael J. |paşnav5=Forsberg |pêşnav5=Rene |paşnav6=Ross |pêşnav6=Neil |paşnav7=Watts |pêşnav7=Anthony B. |paşnav8=Corr |pêşnav8=Hugh F. J. |paşnav9=Jordan |pêşnav9=Tom A. |tarîx=2017 |sernav=Uplift and tilting of the Shackleton Range in East Antarctica driven by glacial erosion and normal faulting |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/2016JB013841 |kovar=Journal of Geophysical Research: Solid Earth |ziman=en |cild=122 |hejmar=3 |rr=2390–2408 |doi=10.1002/2016JB013841 |issn=2169-9356}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Salvini |pêşnav=Francesco |paşnav2=Brancolini |pêşnav2=Giuliano |paşnav3=Busetti |pêşnav3=Martina |paşnav4=Storti |pêşnav4=Fabrizio |paşnav5=Mazzarini |pêşnav5=Francesco |paşnav6=Coren |pêşnav6=Franco |tarîx=1997 |sernav=Cenozoic geodynamics of the Ross Sea region, Antarctica: Crustal extension, intraplate strike-slip faulting, and tectonic inheritance |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1029/97JB01643 |kovar=Journal of Geophysical Research: Solid Earth |ziman=en |cild=102 |hejmar=B11 |rr=24669–24696 |doi=10.1029/97JB01643 |issn=2156-2202}}</ref> Komir cara yekem li Antarktîkayê li nêzîkê çiyayên Beardmoreyê ji aliyê Frank Wild ve di sefera Nimrod de di sala 1907an de hatiye tomar kirin û tê zanîn ku komirê pileya nizm li gelek deverên çiyayên Transantarktîkê heye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> Çiyayên prens Charles depoyên hesinê vedihewînin û li Deryaya Rossê jî qadên neftê û gaza xwezayî hene.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Times |pêşnav=Walter Sullivan Special to The New York |tarîx=1976-12-19 |sernav=Soviet Team Finds a ‘Mountain of Iron’ in Antarctica |url=https://www.nytimes.com/1976/12/19/archives/soviet-team-finds-a-mountain-of-iron-in-antarctica.html |roja-gihiştinê=2026-09-02 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=https://pubs.usgs.gov/of/1991/0597/report.pdf |tercimeya-sernav=The Undiscovered Oil and Gas of Antarctica}}</ref> == Avhewa == [[Wêne:Fryxellsee Opt.jpg|thumb|Dîmenek ji qeşaya şîn ku gola Fryxell a li qirax ên çiyayên Transantarktîkê nixumandiye]] Antarktîka parzemîna herî sar, parzemîna herî bi bahoz û parzemîna herî hişk ê Dinyayê ye. Li nêzîkê peravên parzemînê, germahî di havînê de dikare ji 10 °C ê derbas bibe û di mehên zivistanê de heya -40 °C dadikeve. Li ser deverên bilind ên navendî, germahî di mehên havînê de dikare heya -30 °C dakeve û di mehên zivistanê de jî germahiya heman deverê heya -80 °C ê dadikeve. Germahiya hewayê ya xwezayî ya herî nizm a ku li ser Erdê hatiye tomarkirin di 21ê tîrmeha sala 1983an de li stasyona Vostok a Rûsyayê li Antarktîkayê bi qasê -89.2 °C hatiye tomarkirin. Di sala 2010an de bi rêya satelîta germahiyeke hewayê germahiya parzemînê bi qasê −94.7 °C hatiye tomar kirin lêbelê dibe ku ji ev rêje ji sermaya li ser rûyê erdê bi bandor bûye ku li bilindahiya 2 mêtre li jorê rûyê erdê nehatiye tomar kirin ku ji bo tomarên fermî yên germahiya hewayê tê xwestin. Ji ber ku piraniya Antarktîkayê ji asta deryayê ji 3.000 mêtre bilindtir e, Antarktîka ji herêma Arktîkê sartir e. Germahiya Okyanûsa Arktîkê bi rêya qeşaya deryayê ya Arktîkê ber bi parzemînê ve hatiye veguhastin û bi awayê hewaya li herêma Arktîkê nerm dibe. Antarktîka çoleke cemserî ye ku barîna parzemînê kêm e. Parzemîn salane bi navînî nêzîkê 150 mm av werdigire ku bi piranî bi awayê şilopeyê ye. Deverên navxweyî hişktir e û di tevahiya salê herî zêde bi qasê 50 mm baran werdigire lê herêmên peravê bi gelemperî ji 200 mm zêdetir baran werdigirin. Li çend deverên qeşaya şîn, ba û sublîmasyon ji berfa ku dibare zêdetir berfê radike. Li geliyên hişk, heman bandor li ser bingehek kevirî çêdibe ku dibe sedema jîngeheke bêber û hişk. === Cudahiyên herêmî === Antarktîkaya Rojhilat ji ber bilindahiya xwe ya bilind ve ji Antarktîkaya Rojava sartir e. Eniyên hewayê bi zêde derbasê deverên navendî yên parzemînê nabin ku ev jî dibe sedem ku navenda parzemînê sar û hişk bimînin û dibe sedema ku bayên deverê bi leza nerm bimînin. Barîna berfa li beşa perava Antarktîkayê barîneke pir gelemperî ye ku li wir di nav 48 demjimêran de berf dikare bi qasê 1.22 mêtreyê bibare. Li qiraxa parzemînê, bayên katabatîk ên bihêz ên ji platoya cemserî pir caran bi hêza bahozê çêdibin. Di mehên havînê de ji ber ku her roj 24 demjimêrên tîrêjên rojê li wir tên wergirtin, li Cemsera Başûr ji ekvatorê zêdetir tîrêjên rojê digihîjin rûyê erdê. === Guherîna avhewayê === [[Wêne:20201210 Antarctica ice mass variation - NASA GRACE-en.svg|thumb|Guherîna navînî ya girseya qeşaya Antarktîkê ku ji sala 2002an vir ve salane bi qasî 100 milyar ton e]] Tevê devera xwe yê îzolekirî, Antarktîka di dehsalên dawî de ji ber belavbûna gazên serayê, germ bûye û hinek ji beşên qeşayên xwe winda kiriye. Antarktîkaya Rojava ji sala 1950an heta sala 2000an di heyamên dehsalan de ji 0,1 °C zêdetir germ bûye û nîvgirava Antarktîkayê ya ku li ber çavan e ji nîvê sedsala 20an vir ve bi qasê 3 °C germ bûye. Antarktîkaya Rojhilat ku li gorî Antarktîkaya Rojava sar e û avhewaya deverê sekan (stabîl) heta salên 2000î germahî nîşan nedaye. Li dora Antarktîkayê, Okyanûsa Başûr ji her okyanûseke din zêdetir germahiya okyanûsê kişandiye û li kûrahiyên bi qasê 2.000 mêtreyan germbûneke berbiçav çêbûye. Li dora Antarktîka Rojava, okyanûs ji sala 1955an vir ve bi qasê 1 °C germ bûye. Germbûna Okyanûsa Başûr a li dora Antarktîkayê bûye sedema qelsbûn an jî hilweşîna refikên qeşayên ku li derveyî qeşayan digeriyan û hevsengiya wan pêk dianiyan. Her çiqas perê qeşayên Antarktîkaya Rojhilat ku berdewam dike ku li hundirê welêt qeşayê zêde bike jî gelek cemedên peravê giraniya xwe winda dikin û paşve dikişin ku ev jî dibe sedema windabûna giştî ya qeşayên li seranserê Antarktîkayê. Hatiye payîn ku heta sala 2100an ku windabûna qeşaya li Antarktîkayê bi qasê 11 santî metreyan bilindbûna asta deryayê ya gerdûnî zêde bike. Bi germbûna zêdetir re îhtimala bêîstîqrariyê pir zêdetir dibe û dikare bilindbûna asta deryayê ya gerdûnî ya sedsala 21ê du caran zêdetir bike. Ava heliyayî ya nû ya ji qeşayê ava binê Antarktîkayê ya şor firk dike û şaneya jêrîn a gera serûbinkirina Okyanûsa Başûr (SOOC) qels dike. Her çiqas bandorên tevahî tê payîn ku di nav çend sedsalan de çêbibin jî, li gorî hinek lêkolînan, hilweşîna tevahî ya SOOCê dikare di navbera 1.7 °C û 3 °C germbûna gerdûnî de çêbike. Ev barîna kêm ê li nîvkada başûr û barîna zêde yê li nîvkada bakur, dibe sedema kêmbûna masîgirî ya li Okyanûsa başûr û hilweşîna potansiyel a hinek ekosîstemên deryayî vedigire. Her çiqas gelek cureyên Antarktîkayê nehatibin keşifkirin jî, zêdebûna flora Antarktîkayê ya belgekirî heye û ji u bo parastina jîngeheke guncavê faunayên mezin ên wekê pengûenan zehmetî hene. Helandina erdên cemed girtî dibe ku ji bo erdên bê cemed bibe sedema gazên serayê û qirêjiya cemedgirtî ya berê ku bi helandinê re derdikeve holê. Germbûna Antarktîkayê û guhertinên têkildar di gera Okyanûsa Başûr de dikarin bandorê li şêwazên avhewayê yên li hinek deverên Afrîkayê jî bikin ku dikare bandor li barîna herêmî û guherîna germahiyê bike. Ji ber ku germahiya gerdûnî li dora 3°C zêde bûye, deverên xeternak ên wekê Hewza Wilkes û Hewza Aurora dibe ku di nav 2.000 salan de bimînin di bin avê de û dibe ku li van deveran bilindbûna asta deryayê bigihîje 6,4 metreyan. Ger germahî ji asta sala 2020an 2 °C kêmtir nebe, ihtimal heye ku qata qeşayê ya Antarktîkaya Rojava bi tevahî bihele. Hatiye payîn ku windabûna vê qata qeşayê heye bi tevahî ji holê rabe ev pêvajo bi qasê 500 û 13.000 sal berxwe bide. Ger qeşaya bilind hilweşe dibe ku asta deryayê bi qasê 3,3 mêtre bilind bibe û bi helandina qeşayên li ser çiyayan qeşayên bilind jî dibe ku asta deryayê bi qasê 4,3 metreyan bilind bike. Qata qeşaya Antarktîkaya Rojhilat ku li gorî deverên qeşayî yên din gelek aram e tenê dikare bi qasê 0,5 mête heta 0,9 mêtreyê asta deryayê bilind bike ku ev jî beşek piçûk ê ji bilind bûna 53,3 mêtreyan e ku di tevahiya helandina qata qeşayê de pêk tê. === Tenikbûna tebeqeya ozonê === [[Wêne:NASA and NOAA Announce Ozone Hole is a Double Record Breaker.png|thumb|Wêneya qula herî mezin a di tebeqeya ozonê de ku di meha îlona sala 2006an de hatiye tomarkirin]] Zanyaran ji salên 1970an vir ve li ser qata ozona di atmosfera li jor ê Antarktîkayê lêkolîn dikin. Di sala 1985an de zanyarên brîtanî li ser daneyên ku wan li stasyona lêkolîn a Halley ya li ser çemê cemeda Brunt berhev kiribûn dixebitin, wan qadeke mezin a bi rêjeya ozonê ya nizm li ser Antarktîkayê keşiv kirine. 'Qula tebeqeya ozonê' hema hema tevahiya parzemînê vedigire û di meha îlona sala 2006an de gihîştiye asta xwe ya herî mezin ku bûyera herî dirêj a mayînde ye, di sala 2020an de pêk hatiye. Ev tenikbûna tebeqeya ozonê ji ber belavbûna klorofluorokarbon û halonên di atmosferê de çêdibe ku ev made tebeqeya ozonê bi gazên din perçe dikin. Şert û mercên pir sar ên Antarktîkayê bûne sedem ku ewrên stratosferîk ên cemserî çêbibin. Ewr wekê katalîzator ji bo reaksiyonên kîmyewî tevdigerin ku di dawiyê de dibin sedema hilweşîna ozonê. Protokola Montreal a sala 1987an belavbûna madeyên ku ozonê kêm dikin sinordar kiriye. Tê pêşbînîkirin ku qula ozon an li jor ê Antarktîkayê hêdî hêdî winda bibe ku heta salên 2060î.tê payîn ku asta ozonê vegere nirxên ku herî dawî ya ku di salên 1980î de hatine tomarkirin. Di heman demê de tenikbûna ozonê dikare di stratosferê de bibe sedema sarbûna bi qasê 6 °C ê. Sarbûn girseya cemserî xurt dike û bi vî awayî rê li ber derketina hewaya sar a nêzîkê Cemsera Başûr digire ku ev jî di encamê de girseya parzemînî ya tebeqeya qeşaya Antarktîkaya Rojhilat sar dike. Herêmên li derdora Antarktîkayê, bi taybetî nîvgirava Antarktîkayê rastî germahiyên bilindtir tên ku ev yek jî helîna qeşayê bileztir dike. Ev model destnîşan dikin ku tenikbûna ozonê û bandora vorteksa cemserî ya zêde dibe ku dibe sedema zêdebûna dirêjahiya qeşaya deryayê jî pêvajoyeke ji destpêka çavdêriya di dawiya salên 1970î ve heta sala 2014an berdewam kiriye. Ev model destnîşan dikin ku kêmbûna ozonê û bandora vorteksa cemserî ya ku zêde dibe, dibe ku ji ber sedema zêdebûna dirêjahiya qeşaya deryayê jî be ku ji dema destpêkirina çavdêriyên di dawiya salên 1970î heta sala 2014an berdewam kiriye. Ji wî demê ve rûbera qeşaya deryaya Antarktîkayê bi awayekê bilez kêm bûye. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commons|Antarctica|Antarktîka}} {{Parzemîn}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Antarktîka| ]] [[Kategorî:Cîhan]] [[Kategorî:Parzemîn]] fpqzbfin2nrbtn94xo6r2hdcbn0dxfv 2090555 2090553 2026-09-02T11:39:31Z Penaber49 39672 /* Serdema hemdem */ 2090555 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdanka giştî}} '''Antarktîka'''<ref>{{Îzolî, 2007|r=1138|jêgirtin=Antarktîka}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ferhenga Erdnîgarîyê (Coğrafya)|Ferhenga Erdnîgarîyê]]|paşnav=Önen|pêşnav=Abdurrahman |weşanger=Stembol: Doz|sal=2008|rûpel=36}}</ref> yan jî '''Antarktîk'''{{Çavk}} ({{Bi-la|Antarctica}}) yek ji [[parzemîn]]ên cîhanê ye ku parzemîna herî başûr ê dinyayê û parzemîna herî kêm nifûs a cîhanê ye. Parzemîn bi tevahî li başûrê çembera Antarktîkayê ye û ji aliyê [[Okyanûsa Başûr]] (ku wekê Okyanûsa Antarktîkayê jî tê zanîn) ve hatiye dorpêçkirin ku [[Cemsera Başûr]] a erdnîgarî vedihewîne. Di heman demê de Antarktîka pêncem parzemîna herî mezin ê cîhanê ye ku bi qasê ji %40 ji [[Ewropa|Ewropayê]] mezintir e û rûbera parzemînê bi qasê 14.200.000 km² rûerd (an rûqeşa) vegirtiye. Piraniya Antarktîkayê bi qata qeşayê ya Antarktîkayê ve hatiye nixumandin ku qalindahiya navînî ya qeşayê bi qasê 1,9 km ye. Antarktîka bi navînî parzemîna herî sar, herî hişke û parzemîna herî bi ba û bahoz ê cîhanê ye û parzemîn ji asta deryayê xwedî bilindahiyeke navînî ye. Antarktîka bi piranî ji çoleke cemserî pêk hatiye ku barîna salane li peravê zêdetirî 200 mm ye û berf û barana li hundirê parzemînê gelek kêm e. Qeşayên parzemîn di warê ava şîrîn de gelek dewlemend e ku nêzîkê ji %70ê rezervên ava şirîn ên cîhanê li Antarktîkayê cemedgirtî ye. Hatiye payîn ger ku qeşaya Antarktîkayê bihele, dê asta deryayê ya [[Cîhan|cîhanê]] bi qasê 60 mêtreyan bilind bibe. Her wiha Antarktîka xwediyê rekora germahiya herî nizm a pîvandî yê li ser rûyê [[Dinya (gerstêrk)|Erdê]] ye ku nizmahiya germahiya bi qasê −89.2 °C hatiye pîvandin. Germahiya herêmên peravê di havînê de dikare bi qasê 10 °C bilind bibe. Cureyên xwemaliyên ajalan kêzik, nematod, pengûen, fok û tardigrad in. Li cihên ku nebat lê hene, bi piranî bi awayê liken an kevzê ye. Refên qeşayê yên Antarktîkayê dibe ku cara yekem di sala 1820an de, di dema sefereke rûsî de ku ji aliyê Fabian Gottlieb von Bellingshausen û Mikhail Lazarev ve hatibû birêvebirin, hatine dîtin. Di dehsalên piştê seferên wan, di seferên fransî, amerîkî û brîtanî de li parzemînê lêkolînên zêdetir hatine kirin. Yekem derketina piştrastkirî ya Antarktîkayê ji aliyê tîmeke norwêcî ve di sala 1895an de pêk hatiye. Di destpêka sedsala 20an de, çend seferên navxwe yên parzemînê çêbûne. Lêkolînerên brîtanî Douglas Mawson, Edgeworth David û Alistair Mackay yekem kes bûn ku di sala 1909an de gihîştine [[Cemsera Başûr]] a manyetîkî û cemsera başûr a erdnîgarî jî yekem car di sala 1911an de lêkolînerê norwêcî Roald Amundsen gihiştiye cemserê. Ji aliyê îdarî ve Antarktîka ji aliyê nêzîkê 30 welatan ve tê birêvebirin ku hemî jî endamên sîstema peymana Antarktîkayê ya sala 1959an in. Li gorî şertên peymanê, çalakiyên leşkerî, kolandinên kanên madenê, teqînên nukleerî û avêtina bermayiyên nukleerî li Antarktîkayê qedexe ne. Geştiyarî, masîgirtin û lêkolîn çalakiyên sereke yên mirovan li Antarktîkayê û li derdora Antarktîkayê hene. Di mehên havînê de nêzîkê 5.000 kes li stasyonên lêkolînê dimînin û ev hejmar di mehên zivistanê de dadikeve 1.000 kesan. Her çiqas parzemîn dûr be jî, çalakiyên mirovan bi rêya qirêjî, guherîna avhewayê û bi rêya tenikbûna [[tebeqeya ozonê]] bandoreke neyînî li ser Antarktîkayê dihêle. Helîna qata qeşayê ya [[Antarktîkaya Rojava]] ya ku potansiyeleke nearam e, di pêşbîniyên bilindbûna [[asta deryayê]] yên di asta sedsalê de bûye sedema nezelaliyeke herî mezin û heman helîn bandorê li ser serûbinkirina gera [[Okyanûsa Başûr]] jî dike ku di dawiyê de dikare bibe sedema bandorên girîng li ser avhewaya [[Nîvkada Başûr]] û hilberîna Okyanûsa Başûr. == Etîmolojî == [[Wêne:1657 map Polus Antarcticus.jpg|thumb|Nexşeya cemserî ya herî başûrê Dinyayê]] Navê ku ji parzemînê hatiye dayîn ji peyva antarktîka hatiye ku ji peyva fransî ya navîn ''antartique'' an ''antarctique'' ('li hemberî Arktîkê') û piştre ji peyva latînî ''antarcticus'' ('li hemberî bakur') hatiye. Navê Antarktîkus ji peyvên yewnanî ἀντι- ('dij-') û ἀρκτικός (arktikos, 'ya hirçê [Ursa Major], bakur') hatiye.<ref name=":0">{{Cite book |sernav=Lettinck 2021, p. 158.}}</ref> Fîlozofê yewnanî Arîstoteles li dora 350 {{bz}} de di ''Meteorolojiyê'' de li ser "herêma Antarktîkê" nivîsandiye. Li gorî raporê, erdnîgarnasê yewnanî Marinusê ji Tîrusê ev nav di nexşeya xwe ya cîhanê ya sedsala duyem a {{pz}} de ku niha winda bûye, bi kar aniye. Nivîskarên romayî Gaius Julius Hyginus û Apuleius ji bo cemsera başûr navê yewnanî yê latînîkirî polus antarcticus bi kar anîne ku ji wir peyva fransî ya kevin ''pole antartike'' (nûjen ''pôle antarctique'')<ref>{{Cite book |sernav=Hyginus 1992, p. 176.}}</ref> ku di sala 1270an de hatiye piştrastkirin û ji wir jî peyva îngilîziya navîn pol antartik ku cara yekem di lêkolîneke ji aliyê nivîskarê îngilîzî Geoffrey Chaucer ve hatiye nivîsandin, hatiye wergirtin.<ref name=":0" /> Ramanên ewropî yên di derbarê hebûna Terra Australis ku parzemîneke berfirehê li başûrê dûr ê cîhanê ye ku ji bo hevsengî kirina axên bakurê [[Ewropa]], [[Asya]] û [[Afrîkaya Bakur]] pêk tîne, wekê têgeheke rewşenbîrî, ji kevnariya klasîk ve hebû. Ji ber vê yekê ''Terra Australis'' navê ku ji bo hemî girseyên bejayî yên hîpotetîk ên ku tê pêşniyar kirin ku li cihê ku niha tê zanîn Antarktîka heye, hatibû bikaranîn.<ref>{{Cite book |sernav=Mericq 1987, pp. 90–91: 'They published maps and charts based on the hypothesis that Tierra del Fuego was the beginning of that Terra Australis. The first person ever to have rights over these lands was Pedro Sancho de la Hoz, who received them through a special decree signed by Emperor Charles V on 24 January 1539.'}}</ref> Îdiaya hebûna axek wisa heta keşfkirina Awistralyayê ku ji aliyê ewropiyan ve hatiye keşfkirin, berdewam kiriye.<ref>{{Cite book |sernav=Scott, Hiatt & McIlroy 2012, pp. 2–3.}}</ref> Di destpêka sedsala 19an de keşifger Matthew Flinders guman li hebûna parzemîneke cuda yê li başûrê Awistralyayê (ku di wê demê wekê New Holland hatiye binavkirin) kiriye û ji ber vê yekê pêşniyar kiriye ku li cihê wê navê "Terra Australis" ji bo [[Awistralya|Awistralyayê]] were bikar anîn.<ref>{{Cite book |sernav=Cawley 2015, p. 130.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=McCrone & McPherson 2009, p. 75.}}</ref> Di sala 1824an de rayedarên kolonyal ên li Sîdneyê bi fermî navê parzemîna New Hollandê wekê Awistralya guhertine û peyva "Terra Australis" wekê referansek ji bo navê Antarktîkayê hiştine. Di dehsalên piştre de, erdnîgaran hevokên wekê "parzemîna Antarktîkayê" bi kar anîne. Wan li cihê vê navê li naveke helbestî geriyane û navên wekê ''Ultima'' û ''Antipodea'' pêşniyar kirine.<ref>{{Cite book |sernav=Cameron-Ash 2018, p. 20.}}</ref> Ji bo binavkirina parzemînê navê Antarktîka di salên 1890î de hatiye pejirandin û bikaranîna yekem ê vê navê ji aliyê kartografê skotlendî John George Bartholomew pêk hatiye.<ref>{{Cite web |url=https://digital.nls.uk/bartholomew/highlights/antarctica.html#:~:text=Edinburgh%20geographer%20and%20mapmaker%20John,since%20the%20first%20century%20AD. |sernav=Highlights from the Bartholomew Archive: The naming of Antarctica}}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Antarctica.svg|thumb|300px|Nexşeyek ku Antarktîkaya Rojhilat li rastê Çiyayên Transantarktîk û Antarktîkaya Rojava li çepê ye, nişan dide.]] Antarktîka ku bi awayekî asîmetrîk li dora cemsera başûr û bi piranî li başûrê çembera Antarktîkayê (ku yek ji pênc çemberên sereke yên firehiyê ye ku nexşeyên cîhanê nîşan didin) cih digire ku ji aliyê [[Okyanûsa Başûr]] ve hatiye dorpêçkirin. Di heman de çem ên avan li Antarktîkayê hene ku çemê herî dirêj ê parzemînê çemê Onyxê ye. Her wiha Antarktîka bi qasê 14,2 milyon km² rûber vedigire ku hema hema du car ji rûbera [[Awistralya|Awistralyayê]] mezintir e ku bi vê rûberê bûye pêncem parzemîna herî mezin ê cîhanê. Xeta perava Antarktîkayê bi qasê 18.000 km dirêj e ku ji sala 1983an vir ve çar celebên peravê li parzemînê hene ku perav ji %44ê peravê ji qeşayên avjenî, ji %38 ji dîwarên qeşayê pêk tê ku li ser keviran dimînin, ji %13 ji deverên qeşayî an jî qiraxa cemedên bilind pêk tê û ji %5ê ji parvên mayî jî ji kevirên vekirî pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |sernav=Antarctica - The World Factbook |malper=www.cia.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en |archive-date=2022-05-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220509192134/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: glaciological and geophysical folio |paşnav=Drewry |pêşnav=D. J. |weşanger=University of Cambridge, Scott Polar Research Institute |tarîx=1983 |isbn=978-0-901021-04-5 |cih=Cambridge}}</ref> Golên ku di binê qeşaya parzemînî de dimînin, bi piranî li geliyên hişk ên McMurdo an jî li gelek oazên cûda çêbûne.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> [[Gola Vostokê]] ku di bin stasyona Vostok a [[Rûsya|Rûsyayê]] de hatiye dîtin, mezintirîn gola binqeşayê ya cîhanê û yek ji mezintirîn golên cîhanê ye. Berê hatiye bawer kirin ku gol bi milyonan salan hatiye girtin lê di roja îro de zanyaran texmîn kirine ku ava golê her 13.000 sal carekê bi helandin û cemidandina hêdî ya qeşayê hatiye guhertin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=David |tarîx=2019-06-27 |sernav=Antarctica |url=https://academic.oup.com/book/62792 |kovar=OUP Academic |ziman=en |doi=10.1093/wentk/9780190641320.001.0001}}</ref> Di mehên havînan de qeşa li qiraxên golan dikare bihele û xendekên şil bi awayekê demkî çêdibin. Di heman demê de li Antarktîkayê hem golên ava şor û hem jî golên ava şirîn hene.<ref name=":1" /> [[Wêne:Mount Vinson from NW at Vinson Plateau by Christian Stangl (flickr).jpg|thumb|Dîmenek ji çiyayê Vînsonê ku li bakurê rojavayê Antarktîkayê ye û bilindeya herî bilind ê Antarktîkayê ye]] Antarktîka ji aliyê Çiyayên Transantarktîk ve hatiye dabeşkirin ku ji erdê Vîktoryayê heta [[Deryaya Rossê]] dirêj dibin ku ev her alî di nav xwe de Antarktîkaya Rojava û Antarktîkaya Rojhilat vedigirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: Earth's Own Ice World |paşnav=Carroll |pêşnav=Michael |weşanger=Springer |tarîx=2018-05-16 |isbn=978-3-319-74623-4 |paşnav2=Lopes |pêşnav2=Rosaly}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ji |pêşnav=Fei |paşnav2=Gao |pêşnav2=Jinyao |paşnav3=Li |pêşnav3=Fei |paşnav4=Shen |pêşnav4=Zhongyan |paşnav5=Zhang |pêşnav5=Qiao |paşnav6=Li |pêşnav6=Yongdong |tarîx=2017-10-16 |sernav=Variations of the effective elastic thickness over the Ross Sea and Transantarctic Mountains and implications for their structure and tectonics |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0040195117302937 |kovar=Tectonophysics |cild=717 |rr=127–138 |doi=10.1016/j.tecto.2017.07.011 |issn=0040-1951}}</ref> Piraniya Antarktîkayê bi tebeqeyên qeşayê ya Antarktîkayê ve hatiye nixumandin ku bi navînî 1,9 km qalindahiya qeşayan hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fretwell |pêşnav=P. |paşnav2=Pritchard |pêşnav2=H. D. |paşnav3=Vaughan |pêşnav3=D. G. |paşnav4=Bamber |pêşnav4=J. L. |paşnav5=Barrand |pêşnav5=N. E. |paşnav6=Bell |pêşnav6=R. |paşnav7=Bianchi |pêşnav7=C. |paşnav8=Bingham |pêşnav8=R. G. |paşnav9=Blankenship |pêşnav9=D. D. |paşnav10=Casassa |pêşnav10=G. |paşnav11=Catania |pêşnav11=G. |paşnav12=Callens |pêşnav12=D. |paşnav13=Conway |pêşnav13=H. |paşnav14=Cook |pêşnav14=A. J. |paşnav15=Corr |pêşnav15=H. F. J. |tarîx=2013-02-28 |sernav=Bedmap2: improved ice bed, surface and thickness datasets for Antarctica |url=https://tc.copernicus.org/articles/7/375/2013/ |kovar=The Cryosphere |ziman=English |weşanger=Copernicus GmbH |cild=7 |hejmar=1 |rr=375–393 |doi=10.5194/tc-7-375-2013 |issn=1994-0416}}</ref> Tebeqeya qeşayê ji xeynî ji xeynî çend oazanên li geliyên hişk ên McMurdo tevahiya parzemînê nixumandine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://antarcticsun.usap.gov/science/4184/ |sernav=The Antarctic Sun: News about Antarctica - The Lost Dry Valleys of the Polar Plateau |malper=antarcticsun.usap.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en |archive-date=2022-01-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220115223943/https://antarcticsun.usap.gov/science/4184/ |url-status=dead }}</ref> Çend çemên qeşayî yên Antarktîkayê ku ber bi refên qeşayî yên Antarktîkayê ve diherikin, pêvajoyeke ku wekê dînamîkên tebeqeyên qeşayê hatine pênasekirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gfdl.noaa.gov/ice-sheet-dynamics/ |sernav=Ice Sheet Dynamics – Geophysical Fluid Dynamics Laboratory |malper=www.gfdl.noaa.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31}}</ref> Antarktîkaya Rojhilat ji Coats Land, Queen Maud Land, Enderby Land, Mac. Robertson Land, Wilkes Land û Victoria Land pêk hatiye. Ji xeynî beşek piçûk, hemî deverên parzemînê di nav nîvkada rojhilat de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctic Climate Evolution |paşnav=Florindo |pêşnav=Fabio |weşanger=Elsevier |tarîx=2008-10-10 |isbn=978-0-08-093161-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yUu-x70CZEcC |paşnav2=Siegert |pêşnav2=Martin}}</ref> Li ser û dora Antarktîkayê gelek girav hene ku piraniya wan giravên volkanîk in û li gorî pîvanên jeolojîk pir ciwan in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://figshare.utas.edu.au/articles/journal_contribution/Origin_and_evolution_of_the_sub-Antarctic_islands_the_foundation/24483391 |sernav=Quilty, Patrick Gerard |malper=figshare.utas.edu.au |roja-gihiştinê=2026-08-31 |doi=10.26749/rstpp.141.1.35}}</ref> Îstîsnayên herî berbiçav giravên [[deşta Kerguelenê]] ne ku girava herî kevin li dora 40 milyon sal berê niha çêbûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Olierook |pêşnav=Hugo K. H. |paşnav2=Jourdan |pêşnav2=Fred |paşnav3=Merle |pêşnav3=Renaud E. |paşnav4=Timms |pêşnav4=Nicholas E. |paşnav5=Kusznir |pêşnav5=Nick |paşnav6=Muhling |pêşnav6=Janet R. |tarîx=2016-04-15 |sernav=Bunbury Basalt: Gondwana breakup products or earliest vestiges of the Kerguelen mantle plume? |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0012821X1630019X |kovar=Earth and Planetary Science Letters |cild=440 |rr=20–32 |doi=10.1016/j.epsl.2016.02.008 |issn=0012-821X}}</ref> Girê Vinson a li çiyayên Ellsworthê bi bilindahiya 4.892 mêtreyê bilindeya herî bilind ê Antarktîkayê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hall Ball Kiwi Mountaineers From Mount Cook To Everest |paşnav=Monteath |pêşnav=Colin |weşanger=Cloudcap |tarîx=1997 |isbn=978-0-938567-42-4 |url=https://www.worldcat.org/title/38585390 |oclc=38585390}}</ref> Çiyayê Erebusa li Girava Rossê volkana herî başûrî ya cîhanê ye û her roj nêzîkê 10 caran diteqe. Xweliya ji teqînên volkanîk 300 kîlometre dûrî kratera volkanîk hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/48987684 |sernav=Antarctica : an encyclopedia from Abbott ice shelf to zooplankton {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en}}</ref> Delîlên hejmareke mezin ji volkanan di bin qeşayê de hene ku ger asta çalakiyê bilind bibe, dibe ku ji bo tebeqeya qeşayê xetereyek çêbike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: Earth's Own Ice World |paşnav=Carroll |pêşnav=Michael |weşanger=Springer |tarîx=2018-05-16 |isbn=978-3-319-74623-4 |paşnav2=Lopes |pêşnav2=Rosaly}}</ref> Qubeya qeşayê ya bi navê Dome Argus li Antarktîkaya Rojhilat e ku bi qasê bilindahiya 4.091 metreyan bilind ew û qada qeşayê ya herî bilind ê Antarktîkayê ye. Ev gir yek ji cihên herî sar û hişk ên cîhanê ye ku germahî ya li vir heya −90 °C ê dadikeve û barîna salane jî bi qasê 1-3 sm ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica And The Arctic Circle, A Geographic Encyclopedia Of The Earth's Polar Regions |tarîx=2014-04-01 |url=http://archive.org/details/antarctica-and-the-arctic-circle-2-volumes-a-geographic-encyclopedia-of-the-earths-polar-regions}}</ref> == Dîroka jeolojîk == Ji dawiya serdema meoproterozoîkê heta serdema kretasyeyê, Antarktîka beşek ji superparzemîna [[Gondwana|Gondwanayê]] bû û parzemîn bi pêvajoya tevgerên Antarktîkaya îro ji ber ku Gondwana hêdî hêdî ji hev perçe bûye, li dora 183 milyon sal berê îro ava bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctic News Clips |weşanger=National Science Foundation |tarîx=1995 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=HcTrAAAAMAAJ&pg=PA109}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> Di demek dirêj a serdema fanerozoyîkê de Antarktîka xwedî avhewayek tropîkal ê nerm bû û ew bi daristanên berfireh nixumandî bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Klages |pêşnav=Johann P. |paşnav2=Salzmann |pêşnav2=Ulrich |paşnav3=Bickert |pêşnav3=Torsten |paşnav4=Hillenbrand |pêşnav4=Claus-Dieter |paşnav5=Gohl |pêşnav5=Karsten |paşnav6=Kuhn |pêşnav6=Gerhard |paşnav7=Bohaty |pêşnav7=Steven M. |paşnav8=Titschack |pêşnav8=Jürgen |paşnav9=Müller |pêşnav9=Juliane |paşnav10=Frederichs |pêşnav10=Thomas |paşnav11=Bauersachs |pêşnav11=Thorsten |paşnav12=Ehrmann |pêşnav12=Werner |paşnav13=van de Flierdt |pêşnav13=Tina |paşnav14=Pereira |pêşnav14=Patric Simões |paşnav15=Larter |pêşnav15=Robert D. |tarîx=2020 |sernav=Temperate rainforests near the South Pole during peak Cretaceous warmth |url=https://www.nature.com/articles/s41586-020-2148-5 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=580 |hejmar=7801 |rr=81–86 |doi=10.1038/s41586-020-2148-5 |issn=1476-4687}}</ref> === Serdema paleozoyîkê (539–252 milyon sal berê) === [[Wêne:Glossopteris sp. (fossil leaf) (Permian; Antarctica) 1 (49063572172) (cropped).jpg|thumb|300px|Ji serdema permeya Antarktîkayê pelgeke ''Glossopteris sp.'' yê]] Germbûna berdewam bûye sedem ku piraniya Gondwanayê ziwa bibe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Vegetation of Antarctica Through Geological Time |paşnav=Cantrill |pêşnav=David J. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012-11-22 |isbn=978-0-521-85598-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=sOGH4xaioRUC |paşnav2=Poole |pêşnav2=Imogen}}</ref> Di serdema triyasiyê de Antarktîka ji aliyê cûreyeke giyayên bi tov (pteridosperms) ve serdest bû ku ji cinsê Dicroidiumê bûn ku wekê daran mezin dibûn. Florayên din ên triasiyê ginkgophytes, sîkadofites, darên konîfer û sphenopsid bûn. Tetrapod (ajaleke çar ling) cara yekem di serdema triyasiya destpêkê de li Antarktîkayê hatine dîtin û fosîlên herî kevn ên naskirî di formasyona fremouw a çiyayên Transantarktîkê de hatine dîtin. Sînapsîd (ku wekê "xijendeyên mîna memikdaran" jî têne zanîn) cureyên wekê Lystrosaurus di nav de hebû û di serdema triyasiya destpêkê de zêde bûn. Nîvgirava Antarktîkayê di serdema jurasiyê de (206 heta 146 milyon sal berê) dest bi avakirina xwe kiriye. Afrîka di serdema jurasiyê li de dora 160 milyon sal berê ji Antarktîkayê dabeş bûye û piştre jî di serdema kretasiya destpêkê de nîvgirava Hindistanê (nêzîkî 125 milyon sal berê) ji heman parzemînan dabeş bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rolland |pêşnav=Yann |paşnav2=Bernet |pêşnav2=Matthias |paşnav3=van der Beek |pêşnav3=Peter |paşnav4=Gautheron |pêşnav4=Cécile |paşnav5=Duclaux |pêşnav5=Guillaume |paşnav6=Bascou |pêşnav6=Jérôme |paşnav7=Balvay |pêşnav7=Mélanie |paşnav8=Héraudet |pêşnav8=Laura |paşnav9=Sue |pêşnav9=Christian |paşnav10=Ménot |pêşnav10=René-Pierre |tarîx=2019-01-15 |sernav=Late Paleozoic Ice Age glaciers shaped East Antarctica landscape |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0012821X18306460 |kovar=Earth and Planetary Science Letters |cild=506 |rr=123–133 |doi=10.1016/j.epsl.2018.10.044 |issn=0012-821X}}</ref> Piştê kêmbûna qeşayê di nîvê duyem ê serdema permiyana destpêkê de, erd ji aliyê glossopterids (komeke nebatan a tovkirî ya nemabûyî ya bê xizmên zindî) ve serdest bû ku nebata herî berbiçav Glossopteris bû ku dareke wekê ku di axên tijî av de şîn dibe, hatiye şîrove kirin ku depoyên komirê yên berfireh çêkirine. Nebatên din ên ku di dema Permiyeyê de li Antarktîkayê hatine dîtin ''Cordaitales'', ''sphenopsids'', ''ferns'' û ''lycophytes'' in.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Vegetation of Antarctica Through Geological Time |paşnav=Cantrill |pêşnav=David J. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012-11-22 |isbn=978-0-521-85598-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=sOGH4xaioRUC |paşnav2=Poole |pêşnav2=Imogen}}</ref> Di dawiya serdema permiyeyê de avhewa li ser piraniya [[Gondwana|Gondwanayê]] hişktir û germtir bûye û ekosîstemên daristanên ''glossopteridan'' wekê beşek ji bûyera tunebûna permî-triyasî hilweşiyane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Past Antarctica: Paleoclimatology and Climate Change |paşnav=Franganillo |pêşnav=Marc Oliva i |weşanger=Elsevier Science & Technology |tarîx=2020 |isbn=978-0-12-817925-3 |paşnav2=Fernandez |pêşnav2=Jesus Ruiz}}</ref> Di serdema paleozoyîkê de ti delîl tinene ku nîşan bide ka tetrapod li Antarktîkê jiyane an na.<ref name=":2">{{Cite web |url=https://pubs.usgs.gov/of/2007/1047/ea/of2007-1047ea047.pdf |sernav=Collinson, James; William R., Hammer (2007). Migration of Triassic tetrapods to Antarctica (PDF). 10th International Symposium on Antarctic Earth Sciences.}}</ref> === Serdema mezozoîkê (252–66 milyon sal berê) === {{Multiple image | width = 150 | image1 = Opening of western Indian Ocean 150 Ma.png | image2 = Opening of South Atlantic 126 Ma.png | image3 = Opening of South Atlantic 83 Ma.png | footer = Perçebûna suoerparzemîna Gondwanayê; li dora 150 milyon sal berê (wêneya 1em), li dora 126 milyon sal berê (wêneya 2em) û li dora 83 milyon sal berê (wêneya 3em) |}} Germbûna berdewam piraniya Gondwanayê zuwa kiriye. Di serdema triyasiyê de, Antarktîka ji aliyê fernên tovkirî (pteridosperms) ve serdest bû ku beşek cinsê dicroidium bûn ku wekê daran mezin dibûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Icehouse to hothouse: floral turnover, the Permian–Triassic crisis and Triassic vegetation |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012 |rr=105–160 |isbn=978-0-521-85598-3 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Cantrill |pêşnavê-edîtor=David J. |url=https://www.cambridge.org/core/books/vegetation-of-antarctica-through-geological-time/icehouse-to-hothouse-floral-turnover-the-permiantriassic-crisis-and-triassic-vegetation/2A62935F027160A42A76FDD1199FA5C3 |paşnavê-edîtor2=Poole |pêşnavê-edîtor2=Imogen |doi=10.1017/CBO9781139024990.004}}</ref> Florayên din ên serdema triyasiyê ginkgophytes, sîkadofît, konîfer û sphenopsîdan bûn. Tetrapod cara yekem di serdema triyasiya destpêkê de li Antarktîkayê hatine dîtin û fosîlên herî kevn ên naskirî di formasyona fremouw a [[Rêzeçiyayên Transantarktîk|çiyayên Transantarktîkê]] de hatin dîtin.<ref name=":2" /> Sînapsîd (ku wekî "xijendeyên mîna memikan" jî têne zanîn) cureyên wek ''Lystrosaurus'' vedihewîne û di serdema triyasiya destpêkê de gelek zêdetir bûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Early Evolutionary History of the Synapsida |paşnav=Kammerer |pêşnav=Christian F. |weşanger=Springer London, Limited |tarîx=2013 |isbn=978-94-007-6841-3 |paşnav2=Angielczyk |pêşnav2=Kenneth D. |paşnav3=Fröbisch |pêşnav3=Jörg}}</ref> Nîvgirava Antarktîkayê di serdema jurasiyê de (206 heta 146 milyon sal berê) dest bi avakirina xwe kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Birkenmajer |pêşnav=K. |tarîx=1994 |sernav=Evolution of the Pacific margin of the northern Antarctic Peninsula: an overview |url=https://link.springer.com/10.1007/BF00210547 |kovar=Geologische Rundschau |ziman=en |cild=83 |hejmar=2 |rr=309–321 |doi=10.1007/BF00210547 |issn=0016-7835}}</ref> Afrîka di serdema jurayê de li dora 160 milyon sal berê ji Antarktîkayê dabeş bûye û piştre di derdema kretasye ya destpêkê de (dora 125 milyon sal berê) [[nîvgirava Hindistanê]] ji hev dabeş bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Gaina |pêşnav=Carmen |paşnav2=Müller |pêşnav2=R. Dietmar |paşnav3=Brown |pêşnav3=Belinda |paşnav4=Ishihara |pêşnav4=Takemi |paşnav5=Ivanov |pêşnav5=Sergey |tarîx=2007-07-01 |sernav=Breakup and early seafloor spreading between India and Antarctica |url=https://doi.org/10.1111/j.1365-246X.2007.03450.x |kovar=Geophysical Journal International |cild=170 |hejmar=1 |rr=151–169 |doi=10.1111/j.1365-246X.2007.03450.x |issn=0956-540X}}</ref> Darên ginkgo, konîfer, Bennettitale, nebatên poçikê hespan, fern û sikad di wê demê de pir bûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Vegetation of Antarctica Through Geological Time |paşnav=Cantrill |pêşnav=David J. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012-11-22 |isbn=978-0-521-85598-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=sOGH4xaioRUC |paşnav2=Poole |pêşnav2=Imogen}}</ref> Nêzîkê 80 milyon sal berê nebatên kulîlkdar bûne komên nebatan ên herî cihêreng ên li ser parzemînê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Barreda |pêşnav=Viviana D. |paşnav2=Palazzesi |pêşnav2=Luis |paşnav3=Olivero |pêşnav3=Eduardo B. |tarîx=2019 |sernav=When flowering plants ruled Antarctica: evidence from Cretaceous pollen grains |url=https://nph.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/nph.15823 |kovar=New Phytologist |ziman=en |cild=223 |hejmar=2 |rr=1023–1030 |doi=10.1111/nph.15823 |issn=0028-646X}}</ref> Her çiqas darên behîvê yên başûr (Nothofagus) ber bi dawiya kretasyeyê ve berbiçav bin jî li Antarktîkaya Rojava daristanên pelderzî di seranserê serdema kretasyeyê de (146–66 milyon sal berê) de serdest bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Crame |pêşnav=J. A. |tarîx=1989 |sernav=Origins and evolution of the Antarctic biota: an introduction |url=https://www.lyellcollection.org/doi/10.1144/GSL.SP.1989.047.01.01 |kovar=Geological Society, London, Special Publications |ziman=en |cild=47 |hejmar=1 |rr=1–8 |doi=10.1144/GSL.SP.1989.047.01.01 |issn=0305-8719}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the Antarctic |paşnav=Riffenburgh |pêşnav=Beau |weşanger=Routledge |tarîx=2006-10-25 |isbn=978-1-135-87866-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_mUPEAAAQBAJ}}</ref> Her çiqas tenê çend cinsên dînezorên Antarktîkayê (Cryolophosaurus û Glacialisaurus, ji Formasyona Hanson a serdema jurasiya destpêka çiyayên Transantarktîkê<ref>{{Cite web |url=http://www.app.pan.pl/archive/published/app52/app52-657.pdf |sernav=Anatomy of a basal sauropodomorph dinosaur from the Early Jurassic Hanson Formation of Antarctica}}</ref> û Antarctopelta, Trinisaura, Morrosaurus û Imperobator ji kretasya dereng a nîvgirava Antarktîkayê) hatine vegotin, Ammonît li deryayên li derdora Antarktîkayê pir belav bûn û dînezor jî hebûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Coria |pêşnav=Rodolfo A. |paşnav2=Moly |pêşnav2=Juan J. |paşnav3=Reguero |pêşnav3=Marcelo |paşnav4=Santillana |pêşnav4=Sergio |paşnav5=Marenssi |pêşnav5=Sergio |tarîx=2013-04-01 |sernav=A new ornithopod (Dinosauria; Ornithischia) from Antarctica |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0195667112001784 |kovar=Cretaceous Research |cild=41 |rr=186–193 |doi=10.1016/j.cretres.2012.12.004 |issn=0195-6671}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rozadilla |pêşnav=Sebastián |paşnav2=Agnolin |pêşnav2=Federico L. |paşnav3=Novas |pêşnav3=Fernando E. |paşnav4=Aranciaga Rolando |pêşnav4=Alexis M. |paşnav5=Motta |pêşnav5=Matías J. |paşnav6=Lirio |pêşnav6=Juan M. |paşnav7=Isasi |pêşnav7=Marcelo P. |tarîx=2016-01-01 |sernav=A new ornithopod (Dinosauria, Ornithischia) from the Upper Cretaceous of Antarctica and its palaeobiogeographical implications |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0195667115300677 |kovar=Cretaceous Research |cild=57 |rr=311–324 |doi=10.1016/j.cretres.2015.09.009 |issn=0195-6671}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ely |pêşnav=Ricardo C. |paşnav2=Case |pêşnav2=Judd A. |tarîx=2019-09-01 |sernav=Phylogeny of a new gigantic paravian (Theropoda; Coelurosauria; Maniraptora) from the Upper Cretaceous of James Ross Island, Antarctica |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0195667118300120 |kovar=Cretaceous Research |cild=101 |rr=1–16 |doi=10.1016/j.cretres.2019.04.003 |issn=0195-6671}}</ref> === Serdema senozoyîkê (66–10 milyon sal berê) === [[Wêne:Eocene-Paleocene-circumpolar.svg|thumb|Pêkhatina herika çerxa derdorî ya Antarktîkayê ji perçebûna dawî ya pira bejahî ya Antarktîkayê]] Di destpêka serdema paleojenê de girêdana pira bejahî ya pira Antarktîkayê, Antartîkayê bi Amerîkaya Başûr û her wiha bi başûrê rojhilatê Awistralyayê ve berdewam kiriye. Fauna ji formasyona La Mesetaya li nîvgirava Antarktîkayê ku dîroka wê vedigere serdema eosenê, pir dişibihe faunayên wekhev ên Amerîkaya Başûr ku ajalên wekê ajalên bi kîsik (marsupials), xenarthran, lîtoptern û ungulatesê bi sim û her wiha gondwanatheres û dibe ku meridiolestidans hebûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=History of Terrestrial Mammals in South America: How South American Mammalian Fauna Changed from the Mesozoic to Recent Times |paşnav=Defler |pêşnav=Thomas |weşanger=Springer |tarîx=2018-12-19 |isbn=978-3-319-98449-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-HWADwAAQBAJ}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Gelfo |pêşnav=Javier N. |paşnav2=Goin |pêşnav2=Francisco |paşnav3=Bauzá |pêşnav3=Nicolá |paşnav4=Reguero |pêşnav4=Marcelo |tarîx=2019-09-01 |sernav=The fossil record of Antarctic land mammals: commented review and hypotheses for future research |url=https://www.researchgate.net/publication/337086325_The_fossil_record_of_Antarctic_land_mammals_commented_review_and_hypotheses_for_future_research |kovar=researchgate.net |rr=274–292 |doi=10.13679/j.advps.2019.0021}}</ref> Hatiye texmînkirin ku ajalên bi kîsik di destpêka eosenê de ji Amerîkaya Başûr bi rêya Antarktîkayê belavê Awistralyayê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Eldridge |pêşnav=Mark D B |paşnav2=Beck |pêşnav2=Robin M D |paşnav3=Croft |pêşnav3=Darin A |paşnav4=Travouillon |pêşnav4=Kenny J |paşnav5=Fox |pêşnav5=Barry J |tarîx=2019-05-23 |sernav=An emerging consensus in the evolution, phylogeny, and systematics of marsupials and their fossil relatives (Metatheria) |url=https://doi.org/10.1093/jmammal/gyz018 |kovar=Journal of Mammalogy |cild=100 |hejmar=3 |rr=802–837 |doi=10.1093/jmammal/gyz018 |issn=0022-2372}}</ref> Nêzîkê 53 milyon sal berê Awistralya û Gîneya Nû ji Antarktîkayê veqetiyane û deriyê Tazmanyayê vebûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ball |pêşnav=Philip |paşnav2=Eagles |pêşnav2=Graeme |paşnav3=Ebinger |pêşnav3=Cynthia |paşnav4=McClay |pêşnav4=Ken |paşnav5=Totterdell |pêşnav5=Jennifer |tarîx=2013 |sernav=The spatial and temporal evolution of strain during the separation of Australia and Antarctica |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/ggge.20160 |kovar=Geochemistry, Geophysics, Geosystems |ziman=en |cild=14 |hejmar=8 |rr=2771–2799 |doi=10.1002/ggge.20160 |issn=1525-2027}}</ref> Modelên erdnîgariya Antarktîkayê nîşan didin ku ev herikîn û her wiha çerxa paşvegerê ya xwedî kirinê ji ber kêmbûna asta CO₂yê çêbûye û bûye sedema afirandina qeşayên piçûk û qeşayên mayînde yên cemserî.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=England |pêşnav=Matthew H. |paşnav2=Hutchinson |pêşnav2=David K. |paşnav3=Santoso |pêşnav3=Agus |paşnav4=Sijp |pêşnav4=Willem P. |tarîx=2017-08-01 |sernav=Ice–Atmosphere Feedbacks Dominate the Response of the Climate System to Drake Passage Closure |url=https://journals.ametsoc.org/view/journals/clim/30/15/jcli-d-15-0554.1.xml |kovar=Journal of Climate |cild=30 |hejmar=15 |rr=5775–5790 |doi=10.1175/JCLI-D-15-0554.1 |issn=0894-8755}}</ref> Her ku asta CO₂yê zêdetir kêm bûye, qeşayê dest bi berfirehbûneke bilez kiriye û cihê daristanên ku heta wê demê Antarktîkayê vedişartin girtiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=DeConto |pêşnav=Robert M. |paşnav2=Pollard |pêşnav2=David |tarîx=2003 |sernav=Rapid Cenozoic glaciation of Antarctica induced by declining atmospheric CO2 |url=https://www.nature.com/articles/nature01290 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=421 |hejmar=6920 |rr=245–249 |doi=10.1038/nature01290 |issn=1476-4687}}</ref> Ekosîstemên tundrayê li Antarktîkayê heta 14 û 10 milyon sal berê niha hebûna xwe berdewam kirine û piştre sarbûna zêdetir bûye sedema tunekirina van tundrayan.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ashworth |pêşnav=Allan C. |paşnav2=Erwin |pêşnav2=Terry L. |tarîx=2016 |sernav=Antarctotrechus balli sp. n. (Carabidae, Trechini): the first ground beetle from Antarctica |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5126512/ |kovar=ZooKeys |hejmar=635 |rr=109–122 |doi=10.3897/zookeys.635.10535 |issn=1313-2989 |pmc=5126512 |pmid=27917060}}</ref> === Serdema hemdem === Her çiqas jeolojiya Antarktîkayê bi piranî ji aliyê qeşaya parzemînî ve hatibe veşartin jî, parzemîn dikare bi teknîkên wekê ji hestkirina ji dûr ve, radara ku di bin erdê de derbas dibe û wêneyên satelîtê werin lêkolîn kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pour |pêşnav=Amin Beiranvand |paşnav2=Park |pêşnav2=Yongcheol |paşnav3=Park |pêşnav3=Tae-Yoon S. |paşnav4=Hong |pêşnav4=Jong Kuk |paşnav5=Hashim |pêşnav5=Mazlan |paşnav6=Woo |pêşnav6=Jusun |paşnav7=Ayoobi |pêşnav7=Iman |tarîx=2018-06-01 |sernav=Regional geology mapping using satellite-based remote sensing approach in Northern Victoria Land, Antarctica |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S187396521730107X |kovar=Polar Science |cild=16 |rr=23–46 |doi=10.1016/j.polar.2018.02.004 |issn=1873-9652}}</ref> Ji aliyê jeolojîk ve, Antarktîkaya Rojava pir dişibihe Andên Amerîkaya Başûr.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Antarctica and the southern oceans |paşnav=Stonehouse |pêşnav=B. |weşanger=J. Wiley |tarîx=2002 |isbn=978-0-471-98665-2 |cih=Chichester, West Sussex, England, Hoboken, NJ |kesên-din=Bernard Stonehouse |url=https://www.worldcat.org/title/50285217 |oclc=50285217}}</ref> Nîvgirava Antarktîkayê bi bilindbûna jeolojîk û veguherîna sedîmentên binê deryayê ku veguheriye kevirên metamorfîk, çêbûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Tectonic setting and evolution of the James Ross Basin, northern Antarctic Peninsula |paşnav=Elliot |pêşnav=David H. |weşanger=Geological Society of America |tarîx=1988-01-01 |rr=0 |isbn=978-0-8137-1169-0 |paşnavê-edîtor=Feldmann |pêşnavê-edîtor=Rodney M. |url=https://doi.org/10.1130/MEM169-p541 |paşnavê-edîtor2=Woodburne |pêşnavê-edîtor2=Michael O. |doi=10.1130/MEM169-p541}}</ref> Antarktîkaya Rojava bi yekbûna çend plakayên parzemînî çêbûye ku di encamê de hejmarek rêzeçiyayên li herêmê çêbûne ku rêzeçiyayên herî berbiçav çiyayên Ellsworthê bûn. Hebûna sîstema rift a Antarktîkaya Rojava bûye sedema volkanîzma li ser sinorê di navbera Antarktîkaya Rojava û Rojhilat de û her wiha bûye sedema çêbûna çiyayên Transantarktîkê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> Antarktîka Rojhilat ji aliyê jeolojîk ve devereke pirreng e. Avabûna Antarktîka Rojhilat di serdema arkeyî (4.000 –2.500 milyon sal berê) de dest pê kiriye û di serdema kambriyê de rawestiyaye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctic Marine Geology |paşnav=Anderson |pêşnav=J. B. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-521-13168-1}}</ref> Herêm li ser kratoneke kevirî hatiye avakirin ku bingeha mertala prekambriyê ava kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> Li ser bingehê komir û kevirên qûmê, kevirên kilsinî û şêl hene ku di serdemên devonî û jurasiyê de hatine danîn ku çiyayên Transantarktîkê çêbikin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Chapter 2 The Geology and Geomorphology of Antarctica |weşanger=Elsevier |tarîx=1987-01-01 |rr=7–42 |cild=16 |paşnavê-edîtor=Campbell |pêşnavê-edîtor=I. B. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0166248108701508 |series=Developments in Soil Science |paşnavê-edîtor2=Claridge |pêşnavê-edîtor2=G. G. C. |doi=10.1016/S0166-2481(08)70150-8}}</ref> Li deverên peravê çiyayên wekê rêzeçiyayê Shackletonê û Vîktorya Land û hinek şikestekên tektonîk çêbûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Paxman |pêşnav=Guy J. G. |paşnav2=Jamieson |pêşnav2=Stewart S. R. |paşnav3=Ferraccioli |pêşnav3=Fausto |paşnav4=Bentley |pêşnav4=Michael J. |paşnav5=Forsberg |pêşnav5=Rene |paşnav6=Ross |pêşnav6=Neil |paşnav7=Watts |pêşnav7=Anthony B. |paşnav8=Corr |pêşnav8=Hugh F. J. |paşnav9=Jordan |pêşnav9=Tom A. |tarîx=2017 |sernav=Uplift and tilting of the Shackleton Range in East Antarctica driven by glacial erosion and normal faulting |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/2016JB013841 |kovar=Journal of Geophysical Research: Solid Earth |ziman=en |cild=122 |hejmar=3 |rr=2390–2408 |doi=10.1002/2016JB013841 |issn=2169-9356}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Salvini |pêşnav=Francesco |paşnav2=Brancolini |pêşnav2=Giuliano |paşnav3=Busetti |pêşnav3=Martina |paşnav4=Storti |pêşnav4=Fabrizio |paşnav5=Mazzarini |pêşnav5=Francesco |paşnav6=Coren |pêşnav6=Franco |tarîx=1997 |sernav=Cenozoic geodynamics of the Ross Sea region, Antarctica: Crustal extension, intraplate strike-slip faulting, and tectonic inheritance |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1029/97JB01643 |kovar=Journal of Geophysical Research: Solid Earth |ziman=en |cild=102 |hejmar=B11 |rr=24669–24696 |doi=10.1029/97JB01643 |issn=2156-2202}}</ref> Komir cara yekem li Antarktîkayê li nêzîkê çiyayên Beardmoreyê ji aliyê Frank Wild ve di sefera Nimrod de di sala 1907an de hatiye tomar kirin û tê zanîn ku komirê pileya nizm li gelek deverên çiyayên Transantarktîkê heye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> Çiyayên prens Charles depoyên hesinê vedihewînin û li Deryaya Rossê jî qadên neftê û gaza xwezayî hene.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Times |pêşnav=Walter Sullivan Special to The New York |tarîx=1976-12-19 |sernav=Soviet Team Finds a ‘Mountain of Iron’ in Antarctica |url=https://www.nytimes.com/1976/12/19/archives/soviet-team-finds-a-mountain-of-iron-in-antarctica.html |roja-gihiştinê=2026-09-02 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331}}</ref> == Avhewa == [[Wêne:Fryxellsee Opt.jpg|thumb|Dîmenek ji qeşaya şîn ku gola Fryxell a li qirax ên çiyayên Transantarktîkê nixumandiye]] Antarktîka parzemîna herî sar, parzemîna herî bi bahoz û parzemîna herî hişk ê Dinyayê ye. Li nêzîkê peravên parzemînê, germahî di havînê de dikare ji 10 °C ê derbas bibe û di mehên zivistanê de heya -40 °C dadikeve. Li ser deverên bilind ên navendî, germahî di mehên havînê de dikare heya -30 °C dakeve û di mehên zivistanê de jî germahiya heman deverê heya -80 °C ê dadikeve. Germahiya hewayê ya xwezayî ya herî nizm a ku li ser Erdê hatiye tomarkirin di 21ê tîrmeha sala 1983an de li stasyona Vostok a Rûsyayê li Antarktîkayê bi qasê -89.2 °C hatiye tomarkirin. Di sala 2010an de bi rêya satelîta germahiyeke hewayê germahiya parzemînê bi qasê −94.7 °C hatiye tomar kirin lêbelê dibe ku ji ev rêje ji sermaya li ser rûyê erdê bi bandor bûye ku li bilindahiya 2 mêtre li jorê rûyê erdê nehatiye tomar kirin ku ji bo tomarên fermî yên germahiya hewayê tê xwestin. Ji ber ku piraniya Antarktîkayê ji asta deryayê ji 3.000 mêtre bilindtir e, Antarktîka ji herêma Arktîkê sartir e. Germahiya Okyanûsa Arktîkê bi rêya qeşaya deryayê ya Arktîkê ber bi parzemînê ve hatiye veguhastin û bi awayê hewaya li herêma Arktîkê nerm dibe. Antarktîka çoleke cemserî ye ku barîna parzemînê kêm e. Parzemîn salane bi navînî nêzîkê 150 mm av werdigire ku bi piranî bi awayê şilopeyê ye. Deverên navxweyî hişktir e û di tevahiya salê herî zêde bi qasê 50 mm baran werdigire lê herêmên peravê bi gelemperî ji 200 mm zêdetir baran werdigirin. Li çend deverên qeşaya şîn, ba û sublîmasyon ji berfa ku dibare zêdetir berfê radike. Li geliyên hişk, heman bandor li ser bingehek kevirî çêdibe ku dibe sedema jîngeheke bêber û hişk. === Cudahiyên herêmî === Antarktîkaya Rojhilat ji ber bilindahiya xwe ya bilind ve ji Antarktîkaya Rojava sartir e. Eniyên hewayê bi zêde derbasê deverên navendî yên parzemînê nabin ku ev jî dibe sedem ku navenda parzemînê sar û hişk bimînin û dibe sedema ku bayên deverê bi leza nerm bimînin. Barîna berfa li beşa perava Antarktîkayê barîneke pir gelemperî ye ku li wir di nav 48 demjimêran de berf dikare bi qasê 1.22 mêtreyê bibare. Li qiraxa parzemînê, bayên katabatîk ên bihêz ên ji platoya cemserî pir caran bi hêza bahozê çêdibin. Di mehên havînê de ji ber ku her roj 24 demjimêrên tîrêjên rojê li wir tên wergirtin, li Cemsera Başûr ji ekvatorê zêdetir tîrêjên rojê digihîjin rûyê erdê. === Guherîna avhewayê === [[Wêne:20201210 Antarctica ice mass variation - NASA GRACE-en.svg|thumb|Guherîna navînî ya girseya qeşaya Antarktîkê ku ji sala 2002an vir ve salane bi qasî 100 milyar ton e]] Tevê devera xwe yê îzolekirî, Antarktîka di dehsalên dawî de ji ber belavbûna gazên serayê, germ bûye û hinek ji beşên qeşayên xwe winda kiriye. Antarktîkaya Rojava ji sala 1950an heta sala 2000an di heyamên dehsalan de ji 0,1 °C zêdetir germ bûye û nîvgirava Antarktîkayê ya ku li ber çavan e ji nîvê sedsala 20an vir ve bi qasê 3 °C germ bûye. Antarktîkaya Rojhilat ku li gorî Antarktîkaya Rojava sar e û avhewaya deverê sekan (stabîl) heta salên 2000î germahî nîşan nedaye. Li dora Antarktîkayê, Okyanûsa Başûr ji her okyanûseke din zêdetir germahiya okyanûsê kişandiye û li kûrahiyên bi qasê 2.000 mêtreyan germbûneke berbiçav çêbûye. Li dora Antarktîka Rojava, okyanûs ji sala 1955an vir ve bi qasê 1 °C germ bûye. Germbûna Okyanûsa Başûr a li dora Antarktîkayê bûye sedema qelsbûn an jî hilweşîna refikên qeşayên ku li derveyî qeşayan digeriyan û hevsengiya wan pêk dianiyan. Her çiqas perê qeşayên Antarktîkaya Rojhilat ku berdewam dike ku li hundirê welêt qeşayê zêde bike jî gelek cemedên peravê giraniya xwe winda dikin û paşve dikişin ku ev jî dibe sedema windabûna giştî ya qeşayên li seranserê Antarktîkayê. Hatiye payîn ku heta sala 2100an ku windabûna qeşaya li Antarktîkayê bi qasê 11 santî metreyan bilindbûna asta deryayê ya gerdûnî zêde bike. Bi germbûna zêdetir re îhtimala bêîstîqrariyê pir zêdetir dibe û dikare bilindbûna asta deryayê ya gerdûnî ya sedsala 21ê du caran zêdetir bike. Ava heliyayî ya nû ya ji qeşayê ava binê Antarktîkayê ya şor firk dike û şaneya jêrîn a gera serûbinkirina Okyanûsa Başûr (SOOC) qels dike. Her çiqas bandorên tevahî tê payîn ku di nav çend sedsalan de çêbibin jî, li gorî hinek lêkolînan, hilweşîna tevahî ya SOOCê dikare di navbera 1.7 °C û 3 °C germbûna gerdûnî de çêbike. Ev barîna kêm ê li nîvkada başûr û barîna zêde yê li nîvkada bakur, dibe sedema kêmbûna masîgirî ya li Okyanûsa başûr û hilweşîna potansiyel a hinek ekosîstemên deryayî vedigire. Her çiqas gelek cureyên Antarktîkayê nehatibin keşifkirin jî, zêdebûna flora Antarktîkayê ya belgekirî heye û ji u bo parastina jîngeheke guncavê faunayên mezin ên wekê pengûenan zehmetî hene. Helandina erdên cemed girtî dibe ku ji bo erdên bê cemed bibe sedema gazên serayê û qirêjiya cemedgirtî ya berê ku bi helandinê re derdikeve holê. Germbûna Antarktîkayê û guhertinên têkildar di gera Okyanûsa Başûr de dikarin bandorê li şêwazên avhewayê yên li hinek deverên Afrîkayê jî bikin ku dikare bandor li barîna herêmî û guherîna germahiyê bike. Ji ber ku germahiya gerdûnî li dora 3°C zêde bûye, deverên xeternak ên wekê Hewza Wilkes û Hewza Aurora dibe ku di nav 2.000 salan de bimînin di bin avê de û dibe ku li van deveran bilindbûna asta deryayê bigihîje 6,4 metreyan. Ger germahî ji asta sala 2020an 2 °C kêmtir nebe, ihtimal heye ku qata qeşayê ya Antarktîkaya Rojava bi tevahî bihele. Hatiye payîn ku windabûna vê qata qeşayê heye bi tevahî ji holê rabe ev pêvajo bi qasê 500 û 13.000 sal berxwe bide. Ger qeşaya bilind hilweşe dibe ku asta deryayê bi qasê 3,3 mêtre bilind bibe û bi helandina qeşayên li ser çiyayan qeşayên bilind jî dibe ku asta deryayê bi qasê 4,3 metreyan bilind bike. Qata qeşaya Antarktîkaya Rojhilat ku li gorî deverên qeşayî yên din gelek aram e tenê dikare bi qasê 0,5 mête heta 0,9 mêtreyê asta deryayê bilind bike ku ev jî beşek piçûk ê ji bilind bûna 53,3 mêtreyan e ku di tevahiya helandina qata qeşayê de pêk tê. === Tenikbûna tebeqeya ozonê === [[Wêne:NASA and NOAA Announce Ozone Hole is a Double Record Breaker.png|thumb|Wêneya qula herî mezin a di tebeqeya ozonê de ku di meha îlona sala 2006an de hatiye tomarkirin]] Zanyaran ji salên 1970an vir ve li ser qata ozona di atmosfera li jor ê Antarktîkayê lêkolîn dikin. Di sala 1985an de zanyarên brîtanî li ser daneyên ku wan li stasyona lêkolîn a Halley ya li ser çemê cemeda Brunt berhev kiribûn dixebitin, wan qadeke mezin a bi rêjeya ozonê ya nizm li ser Antarktîkayê keşiv kirine. 'Qula tebeqeya ozonê' hema hema tevahiya parzemînê vedigire û di meha îlona sala 2006an de gihîştiye asta xwe ya herî mezin ku bûyera herî dirêj a mayînde ye, di sala 2020an de pêk hatiye. Ev tenikbûna tebeqeya ozonê ji ber belavbûna klorofluorokarbon û halonên di atmosferê de çêdibe ku ev made tebeqeya ozonê bi gazên din perçe dikin. Şert û mercên pir sar ên Antarktîkayê bûne sedem ku ewrên stratosferîk ên cemserî çêbibin. Ewr wekê katalîzator ji bo reaksiyonên kîmyewî tevdigerin ku di dawiyê de dibin sedema hilweşîna ozonê. Protokola Montreal a sala 1987an belavbûna madeyên ku ozonê kêm dikin sinordar kiriye. Tê pêşbînîkirin ku qula ozon an li jor ê Antarktîkayê hêdî hêdî winda bibe ku heta salên 2060î.tê payîn ku asta ozonê vegere nirxên ku herî dawî ya ku di salên 1980î de hatine tomarkirin. Di heman demê de tenikbûna ozonê dikare di stratosferê de bibe sedema sarbûna bi qasê 6 °C ê. Sarbûn girseya cemserî xurt dike û bi vî awayî rê li ber derketina hewaya sar a nêzîkê Cemsera Başûr digire ku ev jî di encamê de girseya parzemînî ya tebeqeya qeşaya Antarktîkaya Rojhilat sar dike. Herêmên li derdora Antarktîkayê, bi taybetî nîvgirava Antarktîkayê rastî germahiyên bilindtir tên ku ev yek jî helîna qeşayê bileztir dike. Ev model destnîşan dikin ku tenikbûna ozonê û bandora vorteksa cemserî ya zêde dibe ku dibe sedema zêdebûna dirêjahiya qeşaya deryayê jî pêvajoyeke ji destpêka çavdêriya di dawiya salên 1970î ve heta sala 2014an berdewam kiriye. Ev model destnîşan dikin ku kêmbûna ozonê û bandora vorteksa cemserî ya ku zêde dibe, dibe ku ji ber sedema zêdebûna dirêjahiya qeşaya deryayê jî be ku ji dema destpêkirina çavdêriyên di dawiya salên 1970î heta sala 2014an berdewam kiriye. Ji wî demê ve rûbera qeşaya deryaya Antarktîkayê bi awayekê bilez kêm bûye. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commons|Antarctica|Antarktîka}} {{Parzemîn}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Antarktîka| ]] [[Kategorî:Cîhan]] [[Kategorî:Parzemîn]] jvc47388db3og60iqv3x8ld5hf4hakk 0 19503 2090516 2033151 2026-09-02T08:35:11Z Kurdistanov 175167 2090516 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî }} '''Futbol Club Barcelona''' ({{IPA-ca|fubˈbɔl ˈklub bəɾsəˈlonə}}), anku "Yaneya futbolê ya Barselonayê", an jî bi kurtî '''Barça''' ({{IPA-ca|ˈbaɾsə}}), yaneyeke [[Futbol|futbolê]] ya [[Spanya|Spanyayê]] ye ku di sala 1899an de hatiye damezrandin û navenda wê li [[Barselona|Barcelona]], paytexta [[Ketelonya|Katalonyayê]], ye. Ew beşa futbolê ya yaneya werzîşî-çandî ya bi heman navî ye û yek ji yaneyên herî navdar û serkeftî yên cîhanê ye.. Barcelona heta sala 2026an 29 caran şampiyoniya Spanyayê, 32 caran [[Kûpaya Keyê Spanyayê|Kûpaya Spanyayê]] (an jî «Kûpaya Padîşahê»), 5 caran [[UEFA Champions League|Lîga Şampiyonan]] û 3 caran [[Kûpaya Cîhanê ya Klûban ya FIFA|Kûpaya Cîhanê ya Klûban]] bi dest xistiye. Barcelona di destpêka dîroka xwe de li [[Yarîgeha Les Corts]] lîstikên xwe dikir. Ji sala 1957an ve jî li [[Yarîgeha Camp Nou]] lîstikên xwe li dar dixe; yarîgeh ku 99.354 temaşevan dikare tê de cih bigire, yek ji mezintirîn yarîgehên futbolê li [[Ewropa|Ewropayê]] ye. Dîroka FC Barcelonayê kiriye ku ew bibe yek ji sembolên herî girîng ên Katalonyayê û [[Katalonî|katalonîzmê]]. Ev rol bi dirûşmê wê ya «més que un club» — «ji yaneyekî zêdetir» — ku ji sala 1968an pê ve hatiye bikaranîn, baş tê xuyakirin.<ref>{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20140110093041/http://arxiu.fcbarcelona.cat/web/catala/club/club_avui/mes_que_un_club/mesqueunclub_historia.html |sernav=}}</ref> Barça li seranserê welêt û heta li derveyî Spanyayê jî gelek alîgirên wê hene. Di navbera Barça û [[Real Madrid C.F.|Real Madrîdê]], yaneya paytexta Spanyayê, de ji mêj ve dijberiyeke kûr û girîng heye. Pêşbaziyên wan, ku bi navê [[Klasîko|El Clásico]] tên naskirin, gelek caran encama şampiyoniya Spanyayê jî diyar dikin. Her du yane di dîroka şampiyoniyê de bi awayekî berbiçav serdest in û piraniya serkeftinên wê bi navê wan hatine tomar kirin. Bi vê yekê re, Barça û Real Madrîd, ligel [[Athletic Bilbao]], tenê sê yane ne ku heta niha qet ji asta herî bilind a futbolê ya Spanyayê neketine asta jêrîn.<ref>{{Cite web |url=https://www.theguardian.com/news/datablog/2015/jun/02/which-european-football-clubs-have-never-been-relegated |sernav=}}</ref> Di serdema yekemîn a serokatiya [[Joan Laporta]] de, ji sala 2003an heta sala 2010an, Barça di warê werzîşê de serkeftineke bêhempa di dîroka xwe de bi dest xist.<ref>{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20171030184012/http://worldsport.blogs.cnn.com/2011/12/23/is-this-barcelona-team-the-best-of-all-time/ |sernav=}}</ref> Di vê serdemê de, bi taybetî di bin rêveberiya rahêner [[Pep Guardiola]] de, yane di asteke bilind de derket pêş. Di demsala [[Demsala Barcelonayê ya 2008-2009an|2008-2009an]] de, yane bi serkeftineke bêhempa şeş trofeyên mezin bi hev re bi dest xist û hemû pêşbirkên ku tê de beşdar bû, qezenc kir.<ref>{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20120110205843/http://arxiu.fcbarcelona.cat/web/english/club/historia/records/rec_colectius.html |sernav=}}</ref> Ev serkeftin di dîroka futbolê de wekî sextuple yanî şeşek tê naskirin. Di demsala 2025-2026an de, Joan Laporta careke din serokê yaneyê ye. Ew di sala 2021an de vegeriya serê yaneyê. Rahênerê Barça jî [[Hansi Flick|Hansi Flickê]] [[Alman]] e, ku di sala 2024an de ji bo vê erkê hat tayînkirin. == Pozîsiyon 2025 == {{Beşa vala|tarîx=kanûna paşîn 2025}} == Girêdanên derve == * [http://www.pinspenyes.com/ FC Barcelona personal website collection (FCB Fan Clubs around the world, programme, ticket, pennant and match day badges)] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên 1899an li Spanyayê]] [[Kategorî:Çevengên ketelanî]] [[Kategorî:Futbol Club Barcelona| ]] [[Kategorî:Yaneya futbolê ya ketelan]] [[Kategorî:Yaneya futbolê ya Spanyayê]] 74wh3usl58g3f4gl1iu9xknd2z3ehkb 0 20997 2090311 1975845 2026-09-01T13:39:47Z Kurdistanov 175167 2090311 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank yaneya futbolê | navê_yaneyê = Real Madrid C.F. | logo = | logo_firehî = | logo_binnivîs = | navê_tev = Yaneya Futbolê ya Real Madrid (bi [[spanî]]: ''Real Madrid Club de Fútbol'') | bernavk = Los Blancos (Yên Spî) Los Merengues, Los Galácticos, Los Vikingos | navê_pêşanî = ''RMA'', ''R. Madrid'' | damezrandin = 6 adar 1902 | reng = Xemrî - Spî | stadyum = [[Santiago Bernabéu]] | zerengî = 85.044 | şampiyona = [[La Liga]](1.) | darayîvan = | serok = {{Sembola alayê|ESP}} Florentino Pérez | rahêner = {{Sembola alayê|Îtalya}} [[Carlo Ancelotti]] | malper = [http://www.realmadrid.com/ www.realmadrid.com] <!-- Xelat ----> | xelat_neteweyî = | xelat_navneteweyî = | pattern_la1 = _realmadridcf2324h | pattern_b1 = _realmadridcf2324h | pattern_ra1 = _realmadridcf2324h | pattern_sh1 = _realmadridcf2324h | pattern_so1 = _realmadridcf2324hl | leftarm1 = FFFFFF | body1 = FFFFFF | rightarm1 = FFFFFF | shorts1 = FFFFFF | socks1 = FFFFFF | pattern_la2 = _realmadridcf2324a | pattern_b2 = _realmadridcf2324a | pattern_ra2 = _realmadridcf2324a | pattern_sh2 = _realmadridcf2324a | pattern_so2 = _realmadridcf2324al | leftarm2 = 000030 | body2 = 000030 | rightarm2 = 000030 | shorts2 = 000030 | socks2 = 000030 | pattern_la3 = _realmadridcf2324t | pattern_b3 = _realmadridcf2324t | pattern_ra3 = _realmadridcf2324t | pattern_sh3 = _realmadridcf2324t | pattern_so3 = _realmadridcf2324tl | leftarm3 = 000000 | body3 = 000000 | rightarm3 = 000000 | shorts3 = 000000 | socks3 = 000000 }} '''Real Madrîd C.F.''' (bi spanî: Real Madrid Club de Fútbol), ku bi navê '''Real Madrîd''' tê naskirin, yaneyeke [[Futbol|futbolê]] ya profesyonel a [[Spanya|Spanî]] ye ku di 6ê adara 1902an de hatiye damezrandin û navenda wê li paytexta Spanyayê, [[Madrîd|Madrîdê]] ye. '''Real Madrîd''' di [[La Liga|Lîga Spanyayê]] de dilîze û di sedsala bîstan de wekî baştirîn yaneya futbolê hatiye hilbijartin. Ew 36 caran Lîga Spanyayê bi dest xistiye, ku ev rekora herî bilind e, û 20 caran [[Kûpaya Keyê Spanyayê|Kûpaya Padîşahê Spanyayê]] bi dest xistiye.<ref>{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20240505184345/https://sports.asharq.com/football/39770/%D8%B1%D9%8A%D8%A7%D9%84-%D9%85%D8%AF%D8%B1%D9%8A%D8%AF-%D8%A8%D8%B7%D9%84%D8%A7-%D9%84%D9%84%D8%AF%D9%88%D8%B1%D9%8A-%D8%A7%D9%84%D8%A5%D8%B3%D8%A8%D8%A7%D9%86%D9%8A-%D9%84%D9%84%D9%85%D8%B1%D8%A9-36-%D9%81%D9%8A-%D8%A7%D9%84%D8%AA%D8%A7%D8%B1%D9%8A%D8%AE/ |sernav=}}</ref> Her wiha ew bi 15 serkeftinên [[UEFA Champions League|Lîga Şampiyonan a Ewropayê]] rekorekê di destê xwe de digire.<ref>{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20090517074641/http://www.uefa.com:80/competitions/ucl/news/kind=8192/newsid=3047.html |sernav=}}</ref> Yaneya Real Madrîd di heman demê de yek ji endamên [[G-14]] bû, ku komeke ji yaneyên pêşeng ên [[Ewropa]]yê bû û niha hatiye betalkirin û li şûna wê [[Komeleya Klûbên Ewropayê]] hatiye damezrandin.<ref>{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20100425145131/http://www.g14.com:80/ |sernav=}}</ref> Yane di salên pêncî yên sedsala bîstan de bi hêzeke mezin li ser qada futbolê ya Ewropa û Spanyayê derket pêş. Heta di salên heştê yên heman sedsalê, ev yane yek ji baştirîn taximên werzîşê li Ewropayê bû, ku bi navê «Pola Pênc Kerxur» (''Quinta del Buitre'') dihat naskirin. Ev taxim du caran li pey hev [[Lîga Ewropayê|Kûpaya Yekîtiya Ewropayê]] (ku îro wek Lîga Ewropayê tê naskirin), pênc şampiyoniyên Spanyayê, carekê Kûpaya Spanyayê û sê [[Supercopa de España|Kûpên Superê Spanyayê]] bi dest xist. Yane yek ji sê yaneyên Spanyayê ye ku heta niha qet ji asta herî bilind a futbolê ya Spanyayê neketiye asta jêrîn; du yaneyên din [[Athletic Bilbao]] û [[Futbol Club Barcelona|Barcelona]] ne. Her wiha, ew yek ji wan yaneyan e ku li seranserê cîhanê xwedî bingeheke piştgirên pir berfireh e. Yane herwiha bi pêşbirkên xwe yên demdirêj ên dijî du yaneyên Barcelona û [[Atlético Madrid|Atlético Madrîd]] navdar e. Pêşbaziya di navbera Real Madrîd û Barcelona de bi navê [[Klasîko|El Clásico]] tê naskirin û pêşbaziya di navbera Real Madrîd û Atlético Madrîd de bi navê [[Derbeya Madrîdê]] (''El Derbi madrileño'') tê naskirin. Real Mardid hemû maçên xwe yên malê li [[Yarîgeha Santiago Bernabéu]] li paytexta Spanyayê, Madrîdê, dilîze. Ev yane ji gelek yaneyên din ên li seranserê cîhanê cuda ye, ji ber ku endamên yaneyê xwediyê wê ne. Ji destpêka damezrandina yaneyê di sala 1902an de ve, endamên yaneyê karûbarên yaneya xwe bi hilbijartina serokekî ku li şûna wan kar dike, birêve dibin. Di 23ê kanûna pêşîn a 2000ê de, [[FIFA]] taxima Spanyayê wekî «Baştirîn Yaneya Sedsala Bîstan» hilbijart. Paşê, di 11ê gulana 2010an de, [[Federasyona Navneteweyî ya Dîrok û Statîstîkên Futbolê]] jî Real Madrîd wekî baştirîn yaneya Ewropayê ya sedsala bîstan hilbijart. Di sala 2004an de, yane ji aliyê FIFAyê Medalyaya Layiqbûnê wergirt. Di sala 2015an de jî federasyona navneteweyî ya navborî Real Madrîd careke din wekî baştirîn yaneya cîhanê de ragihand.<ref>{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20190321211801/https://iffhs.de/club-world-ranking-2014/ |sernav=}}</ref> Di heman salê de, Real Madrîd di rêza yaneyên Lîga Ewropayê ya Futbolê de jî li pêş hemûyan bû.<ref>{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20170607194735/http://kassiesa.home.xs4all.nl/bert/uefa/data/method4/trank2015.html |sernav=}}</ref> Li gorî lêkolînekê ku [[Zanîngeha Harvardê]] di sala 2007an de kir, Real Madrîd ji hêla bingeha temaşevan û piştgirên xwe ve mezintirîn yane ye.<ref>{{Cite web |url=https://www.realmadrid.com/en-US |sernav=}}</ref> Her wiha, îro Real Madrîd li gorî budceya salane wekî dewlemendtirîn yaneya cîhanê tê hesibandin û yek ji yaneyên herî biha ye. Nirxê wê nêzî 1,4 milyar euro tê texmînkirin. Di sala 2011an de, yane dahateke pir mezin bi dest xist ku nêzî 438,6 milyon euro hat texmînkirin. Li gorî lîsteya Deloitte ya bo demsala 2014–2015an, dahata yane gihişt 577 milyon euro û Real Madrîd di nav hemû yaneyên futbolê de di rêza yekem de cih girt.<ref>{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20081123042222/http://www.deloitte.com/dtt/press_release/0,1014,sid%3D2834%26cid%3D191865,00.html |sernav=}}</ref> Di sala 2015an de, kovara [[Forbes (kovar)|Forbes]] nirxê vê yaneyê nêzî 3,24 milyar euro, anku 3,65 milyar dolar, texmîn kir. Di heman demê de, qezenca salane ya yane nêzî 577 milyon euro bû.<ref>{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20190404224924/https://www2.deloitte.com/content/dam/Deloitte/uk/Documents/sports-business-group/deloitte-football-money-league-2015.PDF |sernav=}}</ref> == Dîrok == {{Beşa vala|tarîx=kanûna paşîn 2025}} == 2025 == {{Beşa vala|tarîx=kanûna paşîn 2025}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên 1902an li Spanyayê]] [[Kategorî:Yaneya futbolê ya Spanyayê]] hulm5655qwjw5w9llk1of47qnx4q3hs 2090312 2090311 2026-09-01T13:44:34Z Kurê Acemî 105128 2090312 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank yaneya futbolê | navê_yaneyê = Real Madrid C.F. | logo = | logo_firehî = | logo_binnivîs = | navê_tev = Yaneya Futbolê ya Real Madrid (bi [[spanî]]: ''Real Madrid Club de Fútbol'') | bernavk = Los Blancos (Yên Spî) Los Merengues, Los Galácticos, Los Vikingos | navê_pêşanî = ''RMA'', ''R. Madrid'' | damezrandin = 6 adar 1902 | reng = Xemrî - Spî | stadyum = [[Santiago Bernabéu]] | zerengî = 85.044 | şampiyona = [[La Liga]](1.) | darayîvan = | serok = {{Sembola alayê|ESP}} Florentino Pérez | rahêner = {{Sembola alayê|Îtalya}} [[Carlo Ancelotti]] | malper = [http://www.realmadrid.com/ www.realmadrid.com] <!-- Xelat ----> | xelat_neteweyî = | xelat_navneteweyî = | pattern_la1 = _realmadridcf2324h | pattern_b1 = _realmadridcf2324h | pattern_ra1 = _realmadridcf2324h | pattern_sh1 = _realmadridcf2324h | pattern_so1 = _realmadridcf2324hl | leftarm1 = FFFFFF | body1 = FFFFFF | rightarm1 = FFFFFF | shorts1 = FFFFFF | socks1 = FFFFFF | pattern_la2 = _realmadridcf2324a | pattern_b2 = _realmadridcf2324a | pattern_ra2 = _realmadridcf2324a | pattern_sh2 = _realmadridcf2324a | pattern_so2 = _realmadridcf2324al | leftarm2 = 000030 | body2 = 000030 | rightarm2 = 000030 | shorts2 = 000030 | socks2 = 000030 | pattern_la3 = _realmadridcf2324t | pattern_b3 = _realmadridcf2324t | pattern_ra3 = _realmadridcf2324t | pattern_sh3 = _realmadridcf2324t | pattern_so3 = _realmadridcf2324tl | leftarm3 = 000000 | body3 = 000000 | rightarm3 = 000000 | shorts3 = 000000 | socks3 = 000000 }} '''Real Madrîd C.F.''' (bi spanî: Real Madrid Club de Fútbol), ku bi navê '''Real Madrîd''' tê naskirin, yaneyeke [[Futbol|futbolê]] ya profesyonel a [[Spanya|Spanî]] ye ku di 6ê adara 1902an de hatiye damezrandin û navenda wê li paytexta Spanyayê, [[Madrîd|Madrîdê]] ye. '''Real Madrîd''' di [[La Liga|Lîga Spanyayê]] de dilîze û di sedsala bîstan de wekî baştirîn yaneya futbolê hatiye hilbijartin. Ew 36 caran Lîga Spanyayê bi dest xistiye, ku ev rekora herî bilind e, û 20 caran [[Kûpaya Keyê Spanyayê|Kûpaya Padîşahê Spanyayê]] bi dest xistiye.<ref>{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20240505184345/https://sports.asharq.com/football/39770/%D8%B1%D9%8A%D8%A7%D9%84-%D9%85%D8%AF%D8%B1%D9%8A%D8%AF-%D8%A8%D8%B7%D9%84%D8%A7-%D9%84%D9%84%D8%AF%D9%88%D8%B1%D9%8A-%D8%A7%D9%84%D8%A5%D8%B3%D8%A8%D8%A7%D9%86%D9%8A-%D9%84%D9%84%D9%85%D8%B1%D8%A9-36-%D9%81%D9%8A-%D8%A7%D9%84%D8%AA%D8%A7%D8%B1%D9%8A%D8%AE/ |sernav=}}</ref> Her wiha ew bi 15 serkeftinên [[UEFA Champions League|Lîga Şampiyonan a Ewropayê]] rekorekê di destê xwe de digire.<ref>{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20090517074641/http://www.uefa.com:80/competitions/ucl/news/kind=8192/newsid=3047.html |sernav=}}</ref> Yaneya Real Madrîd di heman demê de yek ji endamên [[G-14]] bû, ku komeke ji yaneyên pêşeng ên [[Ewropa]]yê bû û niha hatiye betalkirin û li şûna wê [[Komeleya Klûbên Ewropayê]] hatiye damezrandin.<ref>{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20100425145131/http://www.g14.com:80/ |sernav=}}</ref> Yane di salên pêncî yên sedsala bîstan de bi hêzeke mezin li ser qada futbolê ya Ewropa û Spanyayê derket pêş. Heta di salên heştê yên heman sedsalê, ev yane yek ji baştirîn taximên werzîşê li Ewropayê bû, ku bi navê «Pola Pênc Kerxur» (''Quinta del Buitre'') dihat naskirin. Ev taxim du caran li pey hev [[Lîga Ewropayê|Kûpaya Yekîtiya Ewropayê]] (ku îro wek Lîga Ewropayê tê naskirin), pênc şampiyoniyên Spanyayê, carekê Kûpaya Spanyayê û sê [[Supercopa de España|Kûpên Superê Spanyayê]] bi dest xist. Yane yek ji sê yaneyên Spanyayê ye ku heta niha qet ji asta herî bilind a futbolê ya Spanyayê neketiye asta jêrîn; du yaneyên din [[Athletic Bilbao]] û [[Futbol Club Barcelona|Barcelona]] ne. Her wiha, ew yek ji wan yaneyan e ku li seranserê cîhanê xwedî bingeheke piştgirên pir berfireh e. Yane herwiha bi pêşbirkên xwe yên demdirêj ên dijî du yaneyên Barcelona û [[Atlético Madrid|Atlético Madrîd]] navdar e. Pêşbaziya di navbera Real Madrîd û Barcelona de bi navê [[Klasîko|El Clásico]] tê naskirin û pêşbaziya di navbera Real Madrîd û Atlético Madrîd de bi navê [[Derbeya Madrîdê]] (''El Derbi madrileño'') tê naskirin. Real Mardid hemû maçên xwe yên malê li [[Yarîgeha Santiago Bernabéu]] li paytexta Spanyayê, Madrîdê, dilîze. Ev yane ji gelek yaneyên din ên li seranserê cîhanê cuda ye, ji ber ku endamên yaneyê xwediyê wê ne. Ji destpêka damezrandina yaneyê di sala 1902an de ve, endamên yaneyê karûbarên yaneya xwe bi hilbijartina serokekî ku li şûna wan kar dike, birêve dibin. Di 23ê kanûna pêşîn a 2000ê de, [[FIFA]] taxima Spanyayê wekî «Baştirîn Yaneya Sedsala Bîstan» hilbijart. Paşê, di 11ê gulana 2010an de, [[Federasyona Navneteweyî ya Dîrok û Statîstîkên Futbolê]] jî Real Madrîd wekî baştirîn yaneya Ewropayê ya sedsala bîstan hilbijart. Di sala 2004an de, yane ji aliyê FIFAyê Medalyaya Layiqbûnê wergirt. Di sala 2015an de jî federasyona navneteweyî ya navborî Real Madrîd careke din wekî baştirîn yaneya cîhanê de ragihand.<ref>{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20190321211801/https://iffhs.de/club-world-ranking-2014/ |sernav=}}</ref> Di heman salê de, Real Madrîd di rêza yaneyên Lîga Ewropayê ya Futbolê de jî li pêş hemûyan bû.<ref>{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20170607194735/http://kassiesa.home.xs4all.nl/bert/uefa/data/method4/trank2015.html |sernav=}}</ref> Li gorî lêkolînekê ku [[Zanîngeha Harvardê]] di sala 2007an de kir, Real Madrîd ji hêla bingeha temaşevan û piştgirên xwe ve mezintirîn yane ye.<ref>{{Cite web |url=https://www.realmadrid.com/en-US |sernav=}}</ref> Her wiha, îro Real Madrîd li gorî budceya salane wekî dewlemendtirîn yaneya cîhanê tê hesibandin û yek ji yaneyên herî biha ye. Nirxê wê nêzî 1,4 milyar euro tê texmînkirin. Di sala 2011an de, yane dahateke pir mezin bi dest xist ku nêzî 438,6 milyon euro hat texmînkirin. Li gorî lîsteya Deloitte ya bo demsala 2014–2015an, dahata yane gihişt 577 milyon euro û Real Madrîd di nav hemû yaneyên futbolê de di rêza yekem de cih girt.<ref>{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20081123042222/http://www.deloitte.com/dtt/press_release/0,1014,sid%3D2834%26cid%3D191865,00.html |sernav=}}</ref> Di sala 2015an de, kovara [[Forbes (kovar)|Forbes]] nirxê vê yaneyê nêzî 3,24 milyar euro, anku 3,65 milyar dolar, texmîn kir. Di heman demê de, qezenca salane ya yane nêzî 577 milyon euro bû.<ref>{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20190404224924/https://www2.deloitte.com/content/dam/Deloitte/uk/Documents/sports-business-group/deloitte-football-money-league-2015.PDF |sernav=}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên 1902an li Spanyayê]] [[Kategorî:Yaneya futbolê ya Spanyayê]] 1btcmi8khwvyz844h88caxi0m8pio4d 0 24940 2090374 2055095 2026-09-01T15:16:56Z Avestaboy 34898 2090374 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî | sernavê_îtalîk = erê | wêne = Olivertwist front.jpg | sernavê_wêne = Çapa pêşîn a Oliver Twist (1838) }} '''''Oliver Twist''''', duyem romana nivîskarê [[Brîtanya|brîtanî]] [[Charles Dickens]] e. Pirtûk di sala 1838an de derket. == Çîrok == Lehengê çîrokê zarokekî bi navê Oliver Twist e ku li sêwîxaneyekê ye. Birêveberiya sêwîxaneyê ji wî aciz in û dixwazin ji demekê zûtir wî bidin cem malbat an kargehekê û biser jî dikevin wî didin cem kesekî ku miriyan dişo û radike. Li wir herçendî zarok e jî, gelek zilmê dibîne. Direve diçe [[London]]ê. Li wir dikeve dafika komekê diz û rêbirran. Ji aliyê kesekî qaşo baş ve bi neheqî û nezanî tê birîndarkirin. Di darizandinê de bêsûciya xwe dide îspatkirin. Ew kesê baş ku dewlemend e dixwaze xwedî lêderbikeve lê Oliver dîsa dikeve destê mafyayê. Ji vir şûnde têkoşîna Oliver a ji bo îspatkirina bêsûciya xwe û xwe ji destê mafyayê azadkirinê destpêdike. Bi awayekî trajîk lê bi serbilindî dawî li romanê tê. Roman di wêjeya zarokan de xwedî dengekê mezin e. == Wergerên kurdî == Pîrtûk ji aliyê nivîskar û wergêrê [[Başurê Kurdistanê]] [[Rojhat Seîd]] ve hatiye wergerandin bo zimanê kurdî yê bi alfabeya erebî. Wergera kurdî ya pirtûkê bi alfabeya latînî ji aliyê [[Rêdûr Dîjle]] ve di gulana 2023an de ji [[Weşanên Aram|Weşanxaneya Aramê]] derketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://aramyayinevi.com/product/charles-dickens-oliver-twist/ |sernav=Oliver Twist |paşnav=Dickens |pêşnav=Charles |weşanger=Rêdûr Dîjle |sal=2021 |isbn=978-975-8242-24-5 |ziman=ku }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Pirtûk-şitil}} [[Kategorî:Oliver Twist| ]] [[Kategorî:Pirtûkên zarokan ên 1830î]] [[Kategorî:Romanên Charles Dickens]] [[Kategorî:Romanên li ser diziyê]] [[Kategorî:Romanên li ser sêwiyan]] [[Kategorî:Romanên zarokan ên brîtanî]] [[Kategorî:Wêjeya zarok û ciwanan]] h1rb6medkb6isqazeoy248cra4ngl8a 0 33032 2090335 2055078 2026-09-01T14:43:27Z Avestaboy 34898 2090335 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank pirtûk | sernav = | sernivîser = Verlag von Friedrich Andreas Perthes | ISBN = | pîvan = <!-- Pîvana pirtûkê --> | wêneçêker = <!-- Wêneyên bergê û pirtûkê kî cêkir? --> | rûpel = | weşanxane = | dîrok = <!-- Çapa yekemîn --> | ziman = [[Zimanê almanî|Almanî]] | sererastkirin = | cîh = | sernavê xwemalî = | welat = [[Swîsre]] | şêwe = | pêşgotin = | nivîskar = [[Johanna Spyri]] | binwêne = Pirtûka bi sernavê Heidi | mezinahiyawêne = | wêne = Heidi Titel.jpg | wergêr = | pirtûk = }} '''Heidi''' navê pirtûkê [[Johanna Spyri]] ye. Berhemên [[wêje ya zarokan]] herî xweşik e. Hîn jî ji aliyê zarokan ve tê xwendin. == Babeta çîrokê == Heidi keçik e ku dêbavên wê mirine. Cem xaltîka xwe Dete dimîne. Rojik xaltîka wê karik pir dewlemend dibîne, ji bo li ser vî karî destpêke Heidi dibi cem bapîrê wê. Bapîrê wê zilamekî bihêrs û neberbihêr e. Berî ji bo Heidiyê anî cem wê jinik re dixeyde. Lê belê li cem hevdû dem derbas dibe. Wê hezdike. Holika bapîr lir ser çiya ye. Heidi ji çiya û pezê bapîr û hevalê xwe yê şivan Peter pir hez dike û bûyera pirtûk li ser viya pêk tê. Sê sal şûnda, gava Heidi heşt salî ye, xaltiya Heidi Dete dîsa tê û ew keç dibe li Frankfurt am Main'ê , ji ber ku li wir bibe hevala keça sistketî Klara Sesemann a . Klara zû Heidi wekî hevalê xwe yê nû dipejirîne. Tenê xanima male , banû Rottenmeier, ne kêfxweş e. Berî her tiştî, Heidi nikare bixwîn e. Dapîra Klara diserkev e û Heidiyê qane dike ku fêr bibe. Lêbelê, Heidi li mala Sesemann hîs û xerabtir dibe, hesreta wê dikişîne ji bo çiyayan. Dapîra Klara Heidi hîn dike, di heman demê de tête zanîn ku can tête Rizgar kirin bi dirozgeya Xwedê. Heidi dest bi xewê de xwegerî dike . Birêz Sesemann û doktor biryar didin ku Heidi li malê trênê were danîn. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Pirtûk-şitil}} [[Kategorî:Heidi| ]] [[Kategorî:Pirtûkên Heidi]] [[Kategorî:Pirtûkên zarokan ên 1880î]] [[Kategorî:Wêjeya zarok û ciwanan]] 9hbwkkhyvo2mkcdpjero9n43qrk6m5j 0 34231 2090464 2065689 2026-09-02T05:02:20Z SakuraBot 54179 [[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin 2090464 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane | hevwelatî = {{ala|Îtalî}} | çînaser = nivîskar }} '''Cesare Pavese''' helbestvanekî îtalyanî ye. Di 9 [[îlon]]a 1908an de li [[Santo Stefano Belbo]] ya girêdayî bajarê [[Torîno]] ya [[Îtalya]]yê ji dayik bûye. Li 27ê [[tebaxa]] 1950an de li Torînoyê jiyana xwe ji dest daye. == Berhemên wî yên grîng == * ''Gundên te'' - 1941 - [[Roman (wêje)|Roman]] * ''Betlaneya Tebaxê de'' - 1946 - [[çîrok]] * ''Rêheval'' - 1947 - [[Roman (wêje)|Roman]] * ''Bi Leuko re Hevpeyvîn'' - 1947 - [[Ceribandin]] * ''Mala li ser Gir'' - 1949 - [[Roman (wêje)|Roman]] * ''Havîna xweş'' - 1949 - [[Roman (wêje)|Roman]] * ''Hîv û Agirên Şahiyê'' - 1950 - [[Roman (wêje)|Roman]] * ''Hewldana Jiyanê'' - (1935-1950) - [[Rojnivîsk]] * ''Şeytanê li ser Giran'' - ? - [[Roman (wêje)|Roman]] * ''Di Nava Jinên bi Tenê de'' - ? - [[Roman (wêje)|Roman]] * ''Xebat Diwestîne'' - ? - [[Şiîr]] {{Kontrola otorîteyê}} {{Nivîskar-şitil}} [[Kategorî:Ateîstên sedsala 20an]] [[Kategorî:Helbestvanên îtalî yên mêr]] [[Kategorî:Helbestvanên komunîst]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1908]] [[Kategorî:Mirin 1950]] [[Kategorî:Nivîskarên ji Torînoyê]] [[Kategorî:Romannivîsên îtalî yên mêr]] [[Kategorî:Rexnegirên wêjeyê yên îtalî]] 4a7zr7ustjl2a0agdfhmk9bfcqpp79m 0 35728 2090494 2087857 2026-09-02T07:03:09Z Avestaboy 34898 2090494 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank nivîskar | nav = | navê_rastî = <!-- Navê bi zimanê zikmakî heke ji rûpelê cuda be--> | bernav = | wêne = | mezinahiya_wêne = | sernavê_wêne = | pîşe = [[Nivîskar]] ,[[helbestvan]], [[ceribanvan]], [[Rexneya wêjeyî|rexnegira wêjeyê]] û [[femînîst]] | navê_jidayikbûnê = Margaret Eleanor Atwood | roja_jidayikbûnê = {{Roja bûyînê û temen|1939|11|18}} | cihê_jidayikbûnê = [[Ottawa]], [[Ontario]],[[Kanada]] | roja_mirinê = | cihê_mirinê = | koordînatên_cihê_goristanê = | netewe = | hevwelatî = | perwerde = | destûrname = | ziman = <!-- Zimanê nivîsê --> | tevger = <!-- Tevgera wêjeyî --> | şêwe = <!-- Şêweya wêjeyî --> | serdem = | salên_çalak = 1961- roja me | berhem = <!-- Berhemên navdar --> | bandorbar = | bandorker = | hevjîn = {{Zewac|Jim Polk|1968|1973|end=div}} | partner = [[Graeme Gibson]] (1973–2019; heta mirina wî) | bav = | dê = | zarok = 1 | malper = {{official URL}} | şanenav = <!-- îmze --> | mezinahiya_şanenavê = | modul = | jêrenot = <!-- Agahiyên din (bûyer, ...) --> }} '''Margaret Eleanor Atwood''', di [[18'ê mijdarê|18'ê mijdara]] [[1939]]'an de li [[Ottawa]], [[Ontario]] hatiye dinê, [[helbestvan]], [[ceribanvan]], [[rexnegir]] û [[femînîst]]a [[kanada]]yî ye. Atwoodê heta roja îro 15 pirtûkên helbestan derxistine. == Çavkanî == {{çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Nivîskar-şitil}} [[Kategorî:Dahênerên kanadayî]] [[Kategorî:Endamên Akademiya Amerîkî ya Huner û Zanistê]] [[Kategorî:Helbestvanên kanadayî yên jin ên sedsala 20an]] [[Kategorî:Helbestvanên kanadayî yên jin ên sedsala 21an]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1939]] [[Kategorî:Jinên kanadayî]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Nivîskarên honaka zanistî yên kanadayî]] [[Kategorî:Nivîskarên kanadayî]] [[Kategorî:Nivîskarên postmodern]] [[Kategorî:Rexnegirên wêjeyî yên kanadayî yên jin]] ftyzw134p51kaebgkt8w2b9e74llp3s 2090500 2090494 2026-09-02T07:07:27Z Avestaboy 34898 2090500 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank nivîskar | nav = | navê_rastî = <!-- Navê bi zimanê zikmakî heke ji rûpelê cuda be--> | bernav = | wêne = | mezinahiya_wêne = | sernavê_wêne = | pîşe = [[Nivîskar]] ,[[helbestvan]], [[ceribanvan]], [[Rexneya wêjeyî|rexnegira wêjeyê]] û [[femînîst]] | navê_jidayikbûnê = Margaret Eleanor Atwood | roja_jidayikbûnê = {{Roja bûyînê û temen|1939|11|18}} | cihê_jidayikbûnê = [[Ottawa]], [[Ontario]],[[Kanada]] | roja_mirinê = | cihê_mirinê = | koordînatên_cihê_goristanê = | netewe = | hevwelatî = | perwerde = | destûrname = | ziman = <!-- Zimanê nivîsê --> | tevger = <!-- Tevgera wêjeyî --> | şêwe = <!-- Şêweya wêjeyî --> | serdem = | salên_çalak = 1961- roja me | berhem = <!-- Berhemên navdar --> | bandorbar = | bandorker = | hevjîn = {{Zewac|Jim Polk|1968|1973|end=div}} | partner = [[Graeme Gibson]] (1973–2019; heta mirina wî) | bav = | dê = | zarok = 1 | malper = {{official URL}} | şanenav = <!-- îmze --> | mezinahiya_şanenavê = | modul = | jêrenot = <!-- Agahiyên din (bûyer, ...) --> }} '''Margaret Eleanor Atwood''', di [[18'ê mijdarê|18'ê mijdara]] [[1939]]'an de li [[Ottawa]], [[Ontario]] hatiye dinê, [[helbestvan]], [[ceribanvan]], [[rexnegir]] û [[femînîst]]a [[kanada]]yî ye. Atwoodê heta roja îro 15 pirtûkên helbestan derxistine. == Çavkanî == {{çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Nivîskar-şitil}} [[Kategorî:Dahênerên kanadayî]] [[Kategorî:Endamên Akademiya Amerîkî ya Huner û Zanistê]] [[Kategorî:Helbestvanên kanadayî yên jin ên sedsala 20an]] [[Kategorî:Helbestvanên kanadayî yên jin ên sedsala 21an]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1939]] [[Kategorî:Jinên kanadayî]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Nivîskarên honaka zanistî yên kanadayî]] [[Kategorî:Nivîskarên kanadayî]] [[Kategorî:Nivîskarên postmodern]] [[Kategorî:Rexnegirên wêjeyê yên kanadayî yên jin]] bfmtdm6rsiumpr8rhgi1zf97t0hx9pd 0 41734 2090419 1920246 2026-09-01T20:30:10Z CommonsDelinker 599 [[c:COM:CDC|Bot]]: Statue_of_Liberty_National_Monument_STLI2258.jpg şonê Freiheitsstatue_NYC_full.jpg 2090419 wikitext text/x-wiki {{Bêçavkanî|tarîx=gulan 2024}} [[Wêne:Statue of Liberty National Monument STLI2258.jpg|thumb|200px|Peykerê Azadiyê]] '''Peykerê Azadiyê''' ({{bi-en|Statue of Liberty}}, bi navê xwe yê fermî ({{bi-en|''Liberty Enlightening the World''}}; {{bi-fr|''La Liberté éclairant le monde''|wate=Azadî gerdûnê ronî dike}}) di sala 1886an ve li girava ''Liberty'' ya [[New York City|New Yorkê]] hatiye avakirin. Ev peyker ji aliyê Fransa ve bo 100em salvegera damezrandina [[DYA|Amerîkayê]] hatiye çêkirin. Peyker ji [[sifir]] hatiye çêkirin. Dema hatibû çêkirin rengê wê zer bû. Lê ji ber zingarê niha rengê wê keskê vekirî ye. Di destekî peykerê de pêşal di yê din de jî pirtûkek heye. Di serê wê de tacek heye. 7 derziyên tacê 7 parzemîn û 7 deryayan sembol dikin. Bilindiya peykerê 46 metre ye. Di hundirê wê de pêlikek 168 qedeme heye. Destê bi pêşalê digire 13 m bilind e. Peyker bo turîstan vekirî ye. Bi pêlikên di nava wê de heya bi pêşalê karin derkevin. Pêşal weke şaneşînekê hatiye avakirin. Carekî de 15 kes dikarin li şaneşîna wê de bisekinin. Ji bo gihandina giravê ferîbot dixebitin. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Avahiyên di 1886an de hatine xilaskirin]] [[Kategorî:Kelepûra Cîhanê li DYAyê]] [[Kategorî:Peyker]] [[Kategorî:Peykerê Azadiyê| ]] [[Kategorî:1886 li DYAyê]] rwt63jrvi4ks9x32s7t7s33f462w30w 0 51559 2090427 2034263 2026-09-01T22:23:36Z ~2026-47625-70 179009 /* Ekran û bikaranîna androidê */ 2090427 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî | nav = Android | logo = Android logo 2023 (stacked).svg | malper = {{URL|www.android.com/}} }} '''Android''' (navê androidê ji peyva yewnanî ya ''androides'' tê ku wateya ''wekê mirovan'') [[Pergala xebitandinê|pergaleke xebitandinê]] (sîstemeke xebitandinê) ya mobîlê ye ku li ser bingeha guhertoyek guhêzbar a kernela [[Linux]] û nivîsbarê din ên çavkaniya vekirî ye ku di destpêkê de ji bo amûrên sivikên wekî telefonên destan û tabletan hatiye çêkirin. Android pergala xebatê ya komputerê ye ku li seranserê cîhanê pergala xebitandinê ya herî zêde ye ku tê bikar anîn. Ji cotmeha sala 2024an ve Android ji %45 ji bazara pergala xebitandinê ya gerdûnî vedigire û li piştê androidê ji %26 Windows bazara gerdûnî ya pergala xebitandinê vedigire.<ref>{{Jêder-malper |url=https://gs.statcounter.com/os-market-share/desktop-mobile-tablet/worldwide/#monthly-202410-202410-bar |sernav=Desktop, Mobile & Tablet Operating System Market Share Worldwide |malper=StatCounter Global Stats |roja-gihiştinê=2024-10-17 |ziman=en}}</ref> Android di dîrokê de ji aliyê konsorsiyomeke pêşdebiran ve hatiye pêşve xistin ku wekî Hevbendiya Destana Vekirî tê zanîn lê guhertoya sîstemê ya ku herî zêde tê bikar anîn di serî de ji aliyê [[Google]] ve hatiye pêşve xistin. Sîstema xebatandinê di meha mijdara sala 2007an de hatiye ragihandin û yekem telefona Androidê ya bazirganî HTC Dream e ku di îlona 2008an de hatiye ragihandin. == Dîrok == Di havîna 2005an de Google şirketa ''Android'' a ku di havîna 2003an de hatibû damezirandin kirî. Di wê demê de Android hê nedihate nasîn. Tenê dihate zanîn ku evya pergalan ji bo telefonên bêrikê amade dikir.<ref>[http://www.businessweek.com/technology/content/aug2005/tc20050817_0949_tc024.htm Google Buys Android for Its Mobile Arsenal (''Google Androidê jo bo guhêzbarên xwe dikire''), dîtin: 04.01.2010]</ref> Di 5ê çiriya paşîn 2007an de Google da nasîn ku ewê bi hevkariya 33 endamên Open Headset Alliance ji bo telefonên bêrikê pergaleke xebitandinê ya bi navê 'Android' pês bixe.<ref>{{Jêder |sernav=Google unveils cell phone software and alliance, dîtin: 2010-01-12 |url=http://news.cnet.com/8301-17939_109-9810937-2.html |roja-gihiştinê=2013-05-17 |roja-arşîvê=2012-03-14 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120314171718/http://news.cnet.com/8301-17939_109-9810937-2.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Ji 11'e çiriya pêşîn 2008an pêve Androîd êdî bi awayeke fermî ji raya gistî re amade ye.<ref>[http://source.android.com/posts/opensource|archiveurl=http://web.archive.org/web/20090228170042/http://source.android.com/posts/opensource|archivedate=2009-02-28 Android is now available as open source, dîtin: 07.01.2010]{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=kanûna paşîn 2021 }}</ref> Yekem guhêzbarê ku bi alîkariya pergala xebitandinê ya Android kar dikir smartphone a bi navê HTC Dream bû û ev di 22ê çiriya pêşîn 2008an de li DYAyê bi rêya T-Mobile G1 kete piyasê. Yek ji taybetiyên vê smartphoneê ev bu ku karibû Global Positioning System bikarbîne û xwediyê sensorên hereketê bû jî. Herwiha, ev taybetî heta îro beseke bingeh a Androidê ye. Ji wir û pê ve gelek guhêzbarên [[reng]] bi reng ên sîrketên cuda hene û bi Androidê kar dikin. Ji sala 2010an heta îro Google êdî guhêzbarên xwe yên Androidê jî bi xwe amade dike, wek guhêzbarên Nexusê. == Ekran û bikaranîna androidê == [[Wêne:T-Mobile G1 launch event 2.jpg|thumb||çep|[[HTC Dream]]: Yekemîn guhêzbarê piyasê ku bi rêya Aandroid kar dike.]] Bikarhênerên Androidê wê bi rêya ''touchscreen'' (ekrana destdayînê) û çend tûşên software an jî hardware bikartîne. Ji vê bêhtir gelek sepanên cuda hene, yên ku digel birêvebirîna axaftinê karin bên bikaranîn. Rûyê bingeh ê ekranê ji 3 heta 7 ekranên destpêkê pêk tê û her yek ji wan rûyê guhêzbarê tijî dike. Kenarê jorîn wek 'perpaza agahiyan' kare bê dîtin: Li milê xwe yê rastê agahiyên derheqê saet, rewsa sarjê, girêdana [[înternet]]ê, bluetooth û WLANê nîsan dide. Li milê xwe yê cepê jî agahiyên derheqê pergalên aktîf û peyamên cûr bi cûr (wek ên pergalê) hene. {{Paqij|left}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Alphabet Inc.]] [[Kategorî:Android| ]] [[Kategorî:Nivîsbariya mobîl a azad]] [[Kategorî:Nivîsbariya 2008an]] [[Kategorî:Pergala xebitandinê]] [[Kategorî:Platformên komputeran]] 4ki89vsde257b2fdiqjpreojsjepwwv 0 64640 2090339 2069607 2026-09-01T14:49:10Z Avestaboy 34898 2090339 wikitext text/x-wiki {{Sernavê îtalîk}} {{Agahîdank pirtûk | nav = Mîrzayê Biçûk | wêne = Saint Exupery exhibit - Air & Space Museum, Le Bourget, Paris, France, absent artwork and not subject to copyright.jpg | binwêne = Pêşkêşkirina Saint Exupery - Muzeya Hewa û Feza, Le Bourget, Paris, Fransa | nivîskar = [[Antoine de Saint-Exupéry]] | wergêr = [[Fawaz Husên]] | şêwe = Zarok, Çîrok | welat = [[Fransa]] | dîroka_weşanê = Nîsan 1943 | wêneçêker = Antoine de Saint-Exupéry }} '''''Mîrzayê Biçûk''''' ({{ziman-fr|Le Petit Prince}}), çîroka herî bi nav û deng ya nivîskarê fransî [[Antoine de Saint-Exupéry]] ye û di nava çîrokên zarokan yên klasîk cih digire. Pirtûk heta niha ji 361 ziman û devokan re hatiye wergerandin.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.ctvnews.ca/entertainment/the-little-prince-becomes-world-s-most-translated-book-excluding-religious-works-1.3358885 |sernav='The Little Prince' becomes world's most translated book, excluding religious works |tarîx=7 nîsan 2017 |weşanger=CTV News |roja-gihiştinê=30 kanûna pêşîn 2018 |roja-arşîvê=2019-04-02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190402151330/https://www.ctvnews.ca/entertainment/the-little-prince-becomes-world-s-most-translated-book-excluding-religious-works-1.3358885 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>Shattuck, Kathryn (2005) [https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9F07E3DE1E3FF930A35757C0A9639C8B63&pagewanted=all A Prince Eternal], ''[[The New York Times]]'', 3 April 2005.</ref> == Çîroka pirtûkê == Rojek ji rojan pîlotek mecbûr dimîne ku bi balafira xwe li çola [[Sehra]]yê dakeve. Di sibeha bê de dengê zarokekî wî ji xew radike û ev zarok xwe jê re wek Mîrzayê Biçûk dide nasîn. Mîrzayê Biçûk jê re dibêje ku ew ji gêrestêrka xwe derketiye da ku hevalekî bibîne. Jê re dibêje ku gêrestêrka wî pirr biçûk e: Li ser wê sê [[volkan]] û guleke ji xwe razî heye. Roj bi roj Mîrzayê Biçûk jê re qala çîroka xwe dike. Berî ku daketiye erdzemînê, çend [[gêrestêr]]ên din geriyaye: Li her gêrestêrekê mirovek din jiyabûye lê Mîrzayê Biçûk ti kesî ji wan ji xwe re ne kiriye heval, ji ber ku her yek ji wan bi xwe re mijûl in û rû nadin ev tistên serekîn ên jiyanê, yên ku mirovan kêfxwes dikin. Bi derbasbûyîna demê [[pîlot]] û Mîrzayê Biçûk dibin hevalên hev, lê Mîrzayê Biçûk pê dihese ku divê dîsa vegere ba gula xwe. Bi vî havî her du vedigerin warên xwe û soz didin hev ku ewê ti car hev û din ji bîr nekin. == Wergerên kurdî yên pirtûka ''Mîrzayê Biçûk'' == [[Wêne:National_Museum_of_Ethnology,_Osaka_-_Collection_of_"Le_Petit_Prince"_in_many_languages.jpg|thumb|''Mîrzayê Biçûk'' bi zimanên cuda cuda]] * ''Mîrzayê Biçûk'' (1995), ji aliyê [[Fawaz Husên]] ve hate wergerandin bo [[kurmancî]]. * ''Şazadey Çikole'' (2001), ji hêla [[Aso Ebdulla Hesenzade]] ve hate qulipandin bo [[soranî]]. * ''Şazadeo Qickek'' (2009), bi destê [[Asmêno Bêwayir]] hate kirin bo [[zazakî]]. === Girêdanên derve === * [https://epirtukenkurdi.blogspot.com/2020/02/mirzaye-bicuk-ya-antoine-de-saint.html Kitêba Mîrzayê Biçûk wek PDF û EPUB] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Pirtûk-şitil}} [[Kategorî:Çanda Fransayê]] [[Kategorî:Mîrzayên honakî]] [[Kategorî:Mîrzayê Biçûk| ]] [[Kategorî:Pirtûkên fransî]] [[Kategorî:Pirtûkên zarokan ên 1943an]] [[Kategorî:Pirtûkên zarokan li ser mîrzayan]] [[Kategorî:Wêjeya zarok û ciwanan]] oor5wk5gs3ejloiwkk8ob0h8pbb7e6n 0 67579 2090406 2026726 2026-09-01T17:01:30Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2090406 wikitext text/x-wiki {{Bêçavkanî|tarîx=adar 2024}} {{Wergerîne|ar|bijartî=1}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav kurdî = Împeratoriya Mongolî | nav = | nav ziman = | sal destpêk = 1206 | sal dawî = 1368 | sal destpêk 2 = | sal dawî 2 = | sal destpêk 3 = | sal dawî 3 = | al = Flag_of_the_Mongol_Empire.svg | al lînk = Ala Mongolan | nîşan = 5000 Tugriks - Recto.jpg | nîşan link = Pêrê Imparatorî | nexşe = Mongol Empire map 2.gif | binnexşe = | hikûmet = | paytext = 1206 - 1235 Karakorum, | paytext2 = 1235-1271 Cambaluc, | paytext3 = 1271 - 1368 Avarga | sernav paytext = | ziman = [[Mongolî]], [[Farsî]], [[Mandarin]] | ol = Budîzm, Tengitî, Xristîyan, Islamiyet | tbh = | tbh kes = | dirav = | dem = | nîşana înternetê = | koda telefonê = | agahîgelemp1 = | agahîgelemp1 sernav = | agahîgelemp2 = | agahîgelemp2 sernav = | agahîgelemp3 = | agahîgelemp3 sernav = | agahîgelemp4 = | agahîgelemp4 sernav = | agahîgelemp5 = | agahîgelemp5 sernav = | gelhe sal = 1246 | gelhe = ~ 100.000.000 | berbelavî = | gelhe2 sal = 1294 | gelhe2 = ~ 120.000.000 | berbelavî2 = | gelhe3 sal = 1306 | gelhe3 = ~ 125.000.000 | berbelavî3 = | rûerd sal = 1206 | rûerd = 4.000.000sqkm | rûerd2 sal = 1227 | rûerd2 = 12.000.000sqkm | rûerd3 sal = 1294 | rûerd3 = 23.500.000sqkm | rûerd4 sal = 1306 | rûerd4 = 24.000.000 | bûyer1 = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer2 sal = | bûyer3 = | bûyer3 sal = | bûyer4 = | bûyer4 sal = | bûyer5 = | sernav serokA = | serokA1 sal = | serokA1 = | serokA2 sal = | serokA2 = | sernav serokE = [[Siltan]] | serokE1 sal = 1206-1227 | serokE1 = [[Cengîz Xan]] | serokE2 sal = 1227-1241 | serokE2 = Ögedêy Xan | serokE3 sal = 1241-1248 | serokE3 = Güyük Xan | serokE4 sal = 1251-1259 | serokE4 = Möngkê Xan | serokE5 sal = 1260–1294 | serokE5 = Kublai Xan | serokE6 sal = 1333–1368 | serokE6 = Toxon Temûr | serokE7 sal = | serokE7 = | serokE8 sal = | serokE8 = | cure_perleman1 = | perleman1 = | cure_perleman2 = | perleman2 = | cure_perleman3 = | perleman3 = | berê1 = {{Bulleted list|Khamag Mongol |Xanedana Xwârezmîyan | Qara Khitai | Xanedana Jin | Xanedana Basure Song | Rojhilata Han | Xanedana Ebâsiyan | Nizari Ismaili Hikûmet | Kievan Rus' |Volga Bulgarîstan |Cumania |Alania | Keyaniya Dali | Konfêrasyonâ Kimek–Kipchak | Sultanatê Rûm |Yenisei Kyrgyz Khaganate }} | berê1_rûpel = | berê1 al = | berê2 = | berê2_rûpel = | berê2 al = | berê3 = | berê3_rûpel = | berê3 al = | berê4 = | berê4 al = | berê5 = | paşê1 = Chagatai | paşê1_rûpel = | paşê1 al = | paşê2 = Golden Horde | paşê2_rûpel = | paşê2 al = | paşê3 = Ilxanatê | paşê3_rûpel = | paşê3 al = | paşê4 = Xanedana Yuan | nîşe = }} '''Împeratoriya Mongolan''' împeratoriyeke [[mongol]]î ye ku di navbera salên 1206an û 1368an de hikûm kiriye. [[Cengîz Xan]] hemû kabîleyên ku bi [[mongolî]] şorê dikin kirin bin kontrola xwe. Di sala 1196an de li civîneke hemû serokên [[mongol]]an tevlêbûyî de navê Temuçîn kirin Cengîz Xan û împeratoriyeke mongolan hate avakirin. Cengîz Xan di sala 1211an de derketiye seferê [[Çîn]]ê. Vê seferê de [[Pekîn]] hate standin. Di sala 1218an de Cengîz Xan derketiye seferê rojavayê. Vê seferê de mongolan axên Harzemşaxa bi dest xistin, [[Deryaya Qezwînê|Deryayê Kaspîş]] derbas kirin û ketine [[Rojhilata Navîn]] û [[Ewropa]]ye. Ku hîn [[Cengîz Xan]] dijîbû sê dewlet nav kurê wî de hate parkirin. Kengî [[Cengîz Xan]] mir ev sê dûgel bû 4 parçe. Ev çar dûgel ev in: * [[Dewleta Ordiya Zêrîn]] * [[Dewleta Îlhaniyan]] * [[Dewleta Çaxatay]] * [[Dewleta Kubîlay]] == Mijarên têkildar == * [[Îlxanî]] * [[Dewleta Celariyan]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Dîrok-şitil}} [[Kategorî:Avabûnên 1206an li Asyayê]] [[Kategorî:Dewletên berê di tarîxa çînî de]] [[Kategorî:Dewletên berê li Ewropayê]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1206an de hatine avakirin]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1368an de hilweşiyan]] [[Kategorî:Împeratoriya Mongolî| ]] [[Kategorî:Împeratoriyên berê|Mongolî]] mz6etq6b5obch2m3ialts13yfifrz1j 0 71811 2090423 1970423 2026-09-01T21:17:48Z ~2026-47386-95 179000 /* Firîşte li gorî baweriyan */ 2090423 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Bernhard Plockhorst - Schutzengel.jpg|thumb|Ji aliyê [[Bernhard Plockhorst]] ve tê pêşandan ku firîşteyeke parêzvan li du zarokan temaşe dike.]] '''Firîşte''', '''melek''' an jî '''milyaket''' ([[erebî]]: ملاك, ''malak'' [[îbranî]]: מלאך, ''malˀāχ'', [[yewnanî]]: Άγγελος, ''ángelos''), terîmeke dînî ye ku li gorî baweriyan xizmetkariya [[xweda]]yan dike. Li gorî [[dînên îbrahîmî]] gelek caran wan wekî navbeynkarên esmanî yên di navbera Xwedê (an [[bihuşt]]ê) û mirovahiyê de nîşan didin.<ref>{{Jêder-kovar |sernav=angel |url=https://www.thefreedictionary.com/angel |kovar=The Free Dictionary }}</ref> Di nava karên wan de ji bo mirovan parêzvan, rêber û xizmetkariya [[Xweda|Xwedê]] heye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.augustinus.it/latino/esposizioni_salmi/index2.htm |sernav=Augustinus Hipponensis - Enarrationes in Psalmos |malper=www.augustinus.it |tarîxa-gihiştinê=2021-10-04 }}</ref> Dînên îbrahîmî hiyerarşiyên firîşteyan ku li gorî [[mezheb]] û [[dîn]]an diguherin, tê pênasekirin. Hinek firîşte xwedî navên taybet in (wekî [[Cibrayîl]] û [[Mîxayîl]]). == Bêjenasî == Firîşte, ku di zimanên rojavayî de tê bikaranîn ji peyva yewnanî ''ángelos'' tê girtin û ''ángelos'' di yewnaniya kevn de tê wateya [[sefîr]]. Li gorî [[panteon]]a yewnanî ya firîşte Angelia, peyamnêrê xwedawendanan e û keça xwedayê peyamnêr [[Hermês]] e. Pispor dibêjin ku peyvên wekî milyaket, melîk, milk, milk û memlûk ji navê ''Molek'' (''molekh'', ''molokh'') hatine afirandin. ''Molek'' xwedayê [[gelê Emon]] ê ku cîranê îsraêliyan bû. == Firîşte li gorî baweriyan == === Zerdeştî === Di baweriya [[Zerdeştî|zerdeştiyê]] de kesayetên cuda yên bi xuyabûna firîşteyan hene. Her kes xwedî firîşteyek parêzvan, bi navê [[Fravaşî]] ye. Ew alî mirovan û zindiyên din dikin û di heman demê de ew enerjiya Xwedê nîşan didin. [[Amesha Spentas]] gelek caran wek firîşteya hatine hesibandin, lê belê ji wan re tu referansên rasterast tune, ku wan peyaman anîne. [[Ahûra Mezda]] ("Perwerdekarê Biaqil", Xwedê); ew di destpêkê de bi awayekî veqetî xuya bûn û paşê bûne kesên şexsî ku bi aliyên cuda yên afirandina [[Xweda|Xwedê]] re têkildar bûn. === Êzdîtî === {{Beşa vala|tarîx=hezîran 2024}} === Îslam === Baweriya bi firîşteyan beşek ji baweriya dînî ya îslamî ye, ango ew yek ji prensîbên baweriyê ye. Li gorî vê yekê, kesê ku di dînê îslamê de bi hebûna firîşteyan bawer nake û nêrîna firîşteyê îslamê bawer nake. Mijar di 2/285 û 2/177 de di Quranê de derbas dibe. Di îslamê de, firîşte wekî hebûnên ku naxwin, venaxwin, mêranî û jinîtiya wan nîn e, xew nakin, gunehan nakin, nedîtî ne, ji ronahî an agir<ref>Jane Dammen McAuliffe ( Weşanger.): Encyclopaedia of the Qurʾān. Berga 5ê, Brill, Leiden/Boston 2001, Rûpel 117–121 û Berga 3ê Rûpel 45</ref> hatine çêkirin. Wezîfeya wan ev e ku li afirîdên bi navê Xwedê temaşe bikin, di wan cûrbecûr de hêz û karên hunerî yên Xwedê bibînin, ji hemî kêmasiyan pesnê Xwedê bidin û ji Xwedê re perestîşt bikin. === Cihûtî === Firîşte, bi îbranî מלאך ''mal'akh'' "peyamnêr", bi wergera Tanaç û di kevneşopiyeke dirêj de wek hebûnên xwezayî yên li ezmanan li ba Xwedê disekinin, lê ji Xwedê cuda ne û ji wan re dibin xizmetkar. Carinan ew daxwaza Xwedê ji kesên hilbijartî re tînin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=3-261-02633-2 }}</ref> Di kevneşopiya Cihûyan de jî ji mirovan kêmtir in, ji ber ku îradeya wan bi xwe nîne û tenê dikarin daxwazên xwedayî pêk bînin. === Mesîhî === Di xiristiyaniyê de milyaket her dem xwedî girîngiyek mezin in. Di doktrîna milyaketê [[Pseudo-Dionysius Areopagita]] de, rêza hiyerarşîk a milyaketan rolek sereke dileyze. [[Thomas Aquinas]] bi berfirehî li ser doktrîna melekan di berhema xwe [[Summa Theologiae]] de diyar kiriye. Li gorî Thomas, firîşte hebûnên nemadî ne, ji formên paqij pêk tên û ti xuyabûneke ya wan tine. Di [[Încîl]]ê de, di nav firîşteyan de behsa celebên cûda dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.stmichael-online.de/engel.htm |sernav=Über die Engel |malper=www.stmichael-online.de |tarîxa-gihiştinê=2021-10-04 }}</ref> == Girêdanên derve == {{Wîkîferheng}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîn]] [[Kategorî:Firîşte| ]] gbb4dthbg20avcnn0wlk2hreezqdb6c 0 75152 2090563 2052833 2026-09-02T11:56:42Z Avestaboy 34898 /* Çavkanî */ 2090563 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî | sernavê_îtalîk = erê | nivîskar = [[J.K. Rowling]] | pêşgotin = | şêwe = [[Roman (wêje)|Roman]] | welat = {{Ala|Keyaniya Yekbûyî}} | dîrok = 1997-2007 | weşanger = Bloomsbury | pêk_tê_ji = * ''[[Harry Potter and the Philosopher's Stone|The Philosopher's Stone]]'' (1997) * ''[[Harry Potter and the Chamber of Secrets|The Chamber of Secrets]]'' (1998) * ''[[Harry Potter and the Prisoner of Azkaban|The Prisoner of Azkaban]]'' (1999) * ''[[Harry Potter and the Goblet of Fire|The Goblet of Fire]]'' (2000) * ''[[Harry Potter and the Order of the Phoenix|The Order of the Phoenix]]'' (2003) * ''[[Harry Potter and the Half-Blood Prince|The Half-Blood Prince]]'' (2005) * ''[[Harry Potter and the Deathly Hallows|The Deathly Hallows]]'' (2007) }} '''''Harry Potter''''' rêzeromaneke fantazî ye ku ji hêla nivîskara [[brîtanî]] [[J.K. Rowling|J. K. Rowling]] ve hatiye nivîsandin. Roman jiyana ciwanê sêrbaz ê bi navê Harry Potter û hevalên wî Hermione Granger û Ron Weasley wekî kronîkî vedibêje ku hemû li ''Xwendingeha Cadûgerî û Sêrbaziyê ya Hogwarts''ê [[xwendekar]] in. Çîroka sereke bi tekoşîna ''Harry''yî re têkildar e ku wî li ber Lord Voldemortê sêrbazê tariyê radibe ku dixwaze nemiriyê bi dest bixe, desthilatdariya sêrbaziyê ku wekî ''Wezareta Sêrbaziyê'' tê binavkirin, hilweşîne û hemû sêrbaz û Mugglean (mirovên ne-sêrbaz) li bin hêza xwe stûxwar bike. Di {{Dîrok|26|hezîran|1997}} de ji weşandina romana yekem ''[[Harry Potter and the Philosopher's Stone]]'' vir ve, rêzeroman li seranserê cîhanê popûlerbûneke berbiçav pêk anî û pesnê [[rexnegir]] û serkeftineke bazirganî bi dest xist. Rêzepirtûk him bala xwendevanên mezin û him jî ya xwendevanên biçûk kişand ser xwe û êdî yek ji kevirên kevneşopî yên [[wêje]]ya mezinên ciwan tê hesibandin.<ref>{{Jêder-nûçe |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/2996578.stm |sernav=Potter's place in the literary canon |paşnav=Allsobrook |pêşnav=Dr. Marian |tarîx=18 hezîran 2003 |malper=BBC News |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080109162755/http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/2996578.stm |tarîxa-arşîvê=9 kanûna paşîn 2008 |rewşa-urlyê=zindî |tarîxa-gihiştinê=15 çiriya pêşîn 2007 }}</ref> Heta sibata 2018an, ji zêdetirî 500 mîlyon kopiya rêzeroman li çar aliyê cîhanê hatine firotin û ketiye nav ''lîsteya pirtûkên ku di dîrokê de herî pir hatine firotin'' û li heştê zimanan hatine wergerandin.<ref name="Harry Potter copies">{{Jêder-nûçe |url=https://www.pottermore.com/news/500-million-harry-potter-books-have-now-been-sold-worldwide |sernav=500 million Harry Potter books have now been sold worldwide |paşnav=The Pottermore News Team |tarîx=1 sibat 2018 |malper=[[Pottermore]] |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180314231631/https://www.pottermore.com/news/500-million-harry-potter-books-have-now-been-sold-worldwide |tarîxa-arşîvê=14 adar 2018 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> Çar pirtûkên dawî yên rêzeromanê li [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|DYAyê]] di nav bîst û çar demjimêran a çapkirina xwe de nêzî yanzdeh mîlyon kopî firotin ku bi vê taybetiyê bûye yekemîn a ''lîsteya pîrtûkên ku zûtirîn hatine firotin''. Pirtûk di destpêkê de bi [[zimanê îngilîzî]] ji hêla du [[weşanxane]]yên mezin ve hat weşandin, Bloomsbury li [[Keyaniya Yekbûyî]] û Scholastic Press li [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]]. Şanoya ''Harry Potter and the Cursed Child'', li ser bingeha çîrokek e ku ji hêla Rowling ve hatibû nivîsandin, li [[London]]ê di 30yê tîrmeha 2016an de li Palace Theaterê hat pêşandan, berhem ji hêla Little, Brown ve hatiye çapkirin. Fîlmên heft pirtûkên xwemalî di nav heşt beşan de bi heman navê ji hêla Warner Bros. Pictures ve hatin çêkirin, ku heta sibata 2018an bûye sêyem rêzefîlma ku herî zêde dahatê bi dest xistiye. Di sala 2016an de nirxa giştî ya ''takemafa Harry Potter wekî'' $25 mîlyar hatiye texmînkirin<ref name="Time25">{{Jêder-malper |url=http://time.com/money/4279432/billion-dollar-spell-harry-potter |sernav=Harry Potter's $25 Billion Magic Spell |paşnav=Meyer |pêşnav=Katie |tarîx=6 nîsan 2016 |malper=[[Time Magazine|Time]] |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160410113503/http://time.com/money/4279432/billion-dollar-spell-harry-potter |tarîxa-arşîvê=10 nîsan 2016 |tarîxa-gihiştinê=4 çiriya paşîn 2016 }}</ref> ku bi vê jî ''Harry Potter dibe'' yek ji takemafên medyayê yên herî bilindtirîn ên hemû deman. [[Wêne:Harry Potter wordmark (British).svg|thumb|Logoya ku beriya sala 2010an di weşanên Brîtanya, Awistiralya û Kanadayê de dihat bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.bloomsbury.com/media/bookseller_image_tandcs.pdf |sernav=Harry Potter Books (UK Editions) Terms and Conditions for Use of Images for Book Promotion |tarîx=10 tîrmeh 2007 |weşanger=Bloomsbury Publishing Plc |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20070710055833/http://www.bloomsbury.com/media/bookseller_image_tandcs.pdf |tarîxa-arşîvê=10 tîrmeh 2007 |tarîxa-gihiştinê=7 îlon 2012 }}</ref>]] Rêzeroman ji gelek [[cure]]yan pêk hatiye, di ''cîhana Harry Potter'' de fantazî, [[drama]], mezinbûn û çîroka xwendingehê ya brîtanî (ku tê de hêmanên sêrbazî, rakêşanî, serpêhatî, tirsnakî jî) hene, gelek mijaran hatine nexşandin û gelek referans û wateyên çandî jî dihewîne.<ref name="meanings">Sources that refer to the many genres, cultural meanings and references of the series include: </ref> Li gorî Rowling, temaya sereke mijara mirinê ye.<ref name="Geordie Greig">{{Jêder-nûçe |url=https://www.telegraph.co.uk/news/uknews/1507438/There-would-be-so-much-to-tell-her....html |sernav='There would be so much to tell her...' |paşnav=Greig |pêşnav=Geordie |tarîx=11 kanûna paşîn 2006 |malper=The Telegraph |cih=London |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20070311032026/http://www.telegraph.co.uk/news/main.jhtml?xml=%2Fnews%2F2006%2F01%2F10%2Fnrowl110.xml |tarîxa-arşîvê=11 adar 2007 |rewşa-urlyê=zindî |tarîxa-gihiştinê=4 nîsan 2007 }}</ref> Mijarên din ên girîng ên rêzeromanê pêşdarazî, gendelî û dînîtî ne.<ref name="QuickQuoteQuill">{{Jêder-nûçe |url=http://www.quick-quote-quill.org/articles/2003/0302-newsround-mzimba.htm |sernav=Interview with Steve Kloves and J.K. Rowling |paşnav=Mzimba |pêşnav=Lizo |tarîx=28 tîrmeh 2008 |weşanger=Quick Quotes Quill |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150509001737/http://quick-quote-quill.org/articles/2003/0302-newsround-mzimba.htmaccess |tarîxa-arşîvê=9 gulan 2015 }}</ref> Serkeftina pirtûk û fîlman destûr daye nivîskarê ku cîhana ''Harry Potter'' bi gelek xebatên din ên alîgir re berfireh bike û bi vê derfetê ve J. K. Rowling bi riya malpera [[Pottermore]]ê ji bo geşedana cîhanê çîrokên alîgir diweşîne û wan rojane dike ku di nav wan de ya herî navdar ''[[Fantastic Beasts and Where to Find Them]] e''. Di van demên dawî de, li seranserê cîhanê li çend ''Universal Parks & Resorts''ê bi navê ''Wizading World of Harry Potter'' parkên temadar hatine çêkirin ji bo gerr û geştên turîstîk. == Bûyer == [[Wêne:Harry Potter Platform Kings Cross.jpg|thumb|246x246px| Platforma 9¾ li stasyona trenê ya London King Crossê]] Lehengê navendî yê rêzeromanê Harry Potter e, lawikê yanzdeh salî li Surreyê li bajarokê honakî ya bi navê ''Little Whinging''ê bi xaltîk, ap û pisxaltiyê xwe -bi Dursleysan- re dijî û her çiqas ew mirovên ne-sêrbaz bin jî ku wekî Muggles têne zanîn, Harry sêrbaz e.<ref>{{Jêder-nûçe |url=http://edition.cnn.com/2000/books/reviews/07/14/review.potter.goblet/ |sernav=Review: Gladly drinking from Rowling's 'Goblet of Fire' |paşnav=Lemmerman |pêşnav=Kristin |tarîx=14 tîrmeh 2000 |weşanger=CNN |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20060629221627/http://edition.cnn.com/2000/books/reviews/07/14/review.potter.goblet/ |tarîxa-arşîvê=29 hezîran 2006 |rewşa-urlyê=mirî |tarîxa-gihiştinê=28 îlon 2008 }}</ref> Cîhana sêrbaziyê ya veşartî bi cîhana Muggle re paralel e. Hêza wî ya sêrbazî zikmakî ye û zarokên xwedî hêzên bi vî rengî têne vexwendin ku biçin xwendingehên sêrbazî yên taybetî yên ku behreyên pêdivî yên ser efsûnî fêr bibin da ku di cîhana sêrbaziyê de bi ser kevin.<ref name="muggle guide">{{Jêder-nûçe |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/entertainment/arts/820551.stm |sernav=A Muggle's guide to Harry Potter |tarîx=28 gulan 2004 |malper=BBC News |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20081227212213/http://news.bbc.co.uk/1/hi/entertainment/arts/820551.stm |tarîxa-arşîvê=27 kanûna pêşîn 2008 |rewşa-urlyê=zindî |tarîxa-gihiştinê=22 tebax 2008 }}</ref> Harry dibe xwendekar li ''Xwendingeha Cadûgerî û Sêrbaziyê ya Hogwartsê'', vê akademiya sêrbaziyê li [[Skotlenda|Skolendayê]] ye û piraniya bûyerên rêzeromanê li wir qewimiye. Her ku Harry di temenên xwe de pêşve diçe, ew fêr dibe ku pirsgirêkên têne ber wî, çawa çareser bike: sêrbazî, civakî û hestyarî, mîna pirsgirêkên xortaniyê yên normal, weke hevaltî, dilşikestî, têkiliyên romantîk, karûbarên xwendingehê û ezmûnan, xeyal, depresiyon, [[stres]] û hêj mezintir ceribandina tundîtî bi riya şerên cîhana sêrbaziyê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.southflorida.com/movies/sfe-potter-synopses,0,6711375.story |sernav=Plot summaries for the first five Potter books |paşnav=Hajela |pêşnav=Deepti |tarîx=14 tîrmeh 2005 |weşanger=SouthFlorida.com |urlya-arşîvê=http://www.ebookee.com/Harry-Potter-All-7-Novels-Deluxe-Editions_218867.html |tarîxa-arşîvê=15 gulan 2010 |tarîxa-gihiştinê=29 îlon 2008 }}</ref> Di her pirtûkê de ji 1991ê heta 1998an ve saleke temenê Harryî tê vegotin.<ref>{{Jêder-nûçe |url=http://www.khouse.org/articles/2001/374/ |sernav=Potter books: Wicked witchcraft? |paşnav=Foster |pêşnav=Julie |tarîx=October 2001 |weşanger=Koinonia House |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080820211718/http://www.khouse.org/articles/2001/374/ |tarîxa-arşîvê=20 tebax 2008 |rewşa-urlyê=zindî |tarîxa-gihiştinê=15 gulan 2010 }}</ref> Di pirtûkan de gelek ''flashback'' jî hene, ku bi gelemperî bi riya bikaranîna amûra ''Pensieve''yê tevlî honakê dibin ku Harry tê de bîranînên karekterên din dibîne. Jîngeha ku ji Rowling ve hatiye afirandin bi rastiyê ve girêdayî ye. Civakên sêrbaziyê yên brîtanî ya pirtûkên Harry Potter li bin bandora çanda brîtanî ya 1990an û gelêriya ewropî ye û [[nivîskar]] sûd ji mîtolojiya klasîk û sîmyayê girtiye û hêmanên cîhana xwe ya mîna şivikên sêrbazan, nebatên efsûnî, melkisên firrinde, peyv û gotinên cadûgerî/efsûnî, sentor û afirîdeyên din ên efsûnî û kevirê fîlozofê hwd. çêkirine. Digel cîhana mîtolojîk a ''Narnia''yê û [[Cîhana Navîn]] a ''[[The Lord of the Rings (pirtûk)|Lord of the Ringsê]]'' cîhana sêrbazî ya ''Harry Potter'' tevî cîhana rastîn e û di nav xwe de gelek hêmanên jiyana normal a rojane dihewîne û bûyerên diqewimin piranî li Skoktlendayê (Hogwartsê), West Country, Devon, London û Surreyê li başûrê rojhilata [[Înglistan]] pêk tên.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.telegraph.co.uk/arts/main.jhtml?xml=/arts/2007/07/15/svharry15.xml&page=3 |sernav=Harry Potter and the parallel universe |paşnav=Farndale |pêşnav=Nigel |tarîx=15 tîrmeh 2007 |malper=The Daily Telegraph |cih=London |tarîxa-gihiştinê=28 îlon 2008 |tarîxa-arşîvê=18 tebax 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200818091740/https://www.telegraph.co.uk/culture/?xml=%2Farts%2F2007%2F07%2F15%2Fsvharry15.xml&page=3 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Cîhana ku tenê ji sêrbazan re gihîştiye, ji komeke perçebûyî ya kolanên veşartî yên tirsnakî, barên kevnar, xanûmanên welatê tenêtî û kela û şatoyên veşartî yên ku ji xelkê Muggle re nedîtî ne, pêk tê.<ref name="muggle guide"/> === Salên destpêkê === === ''Harry Potter and the Philosopher's Stone'' === Pirtûka yekem a rêzeromanê, ''Harry Potter and the Philosopher's Stone'' (li Dewletên Yekbûyî wekî ''Harry Potter and the Sorcerer's Stone hatiye'' weşandin) dema hatiye weşandin, diyar dibe ku bûyereke girîng û balkêş di cîhana sêrbaziyê de qewimiye ku Muggles (mirovên ne-sêrbaz) jî nîşanên wê dibînin. Daxuyaniya tevahî ya vê bûyerê û paşeroja Harry Potterê di seranserê rêzeromanê de bi hêdî hêdî û bi piledarî tê diyarkirin. Piştî beşa danasînê, pirtûk bi beriya rojbûna yanzdehem a Harry Potterî vedibe û pê re serpêhatiya wî ya sêrbazî dest pê dike. [[Wêne:P Harry Potter 2.png|thumb|Şopa êrîşê.]] Herçiqas xaltî û apê wî hewil dide ku Harry behreyên xwe yên sêrbazî ferq neke,<ref name="hp-stories" /> hewildanên wan pûç dibe. Harry nîv-efsûnî ''Rubeus Hagrid'' nas dike ku ew pêwendiya wî ya yekem bi cîhana sêrbaziyê re ye. Hagrid xwe wekî ''Nobedarê Kilît û Erdên Hogwartsê'' û şahidê hin bûyerên dîroka wî dide nasîn.<ref name="hp-stories" /> Harry fêr dibe ku di pitikiyê de ew bûye şahidê kuştina dêûbavên xwe a ku ji hêla sêrbazê tariyê Lord Voldemort ve hatine kuştin û piştre jî hewil daye ku wî jî bikuje.<ref name="hp-stories">{{Jêder-nûçe |url=https://www.usatoday.com/life/books/news/2007-07-19-potter-books_N.htm |sernav=The Harry Potter stories so far: A quick CliffsNotes review |paşnav=Memmott |pêşnav=Carol |tarîx=19 tîrmeh 2007 |malper=USA Today |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20081218023806/http://www.usatoday.com/life/books/news/2007-07-19-potter-books_N.htm |tarîxa-arşîvê=18 kanûna pêşîn 2008 |rewşa-urlyê=zindî |tarîxa-gihiştinê=28 îlon 2008 }}</ref> Di cihê kuştinê de bûyereke ecêbmayî qewimiye: Harry ji vê êrîşî xelas bûye, tenê bi şopa birîneke birûskî ya li ser eniya xwe û Voldemort bi qelsbûneke şûnde winda bûye. Ji ber vê bûyerê ya bêxwestek û bêhewila wî pêk hatiye, Harry di cîhana sêrbaziyê de bûye efsaneyeke zindî. Lê belê, bi fermana sêrbazê pîrê navdar [[Albus Dumbledore]], ''Harry''ê sêwî li mala xizmên xwe yên cirnexweş ên Muggle, ''Dursley''an hat hewandin lê tevî parêziyê, tevgerên xirab jî pê kirin; wan gelek caran di dolabekê de bêxwarin ew heps kir û wî wekî xulamê xwe dîtin. Hagridî ew bi riya fermî vexwend ''Xwendingeha Cadûgerî û Sêrbaziyê ya Hogwartsê'' ku di vê xwendingeha navdar a Skotlendayê de ji zarokên deh saliyan heta ciwanên hevde saliyan re heft salan perwerdehiya sêrbaziyê dihat dayîn. Bi alîkariya Hagrid, Harry amadekariya xwe dike û dest bi xwendina xwe ya sala yekem a li Hogwartsê dike. Gava ku Harry dest bi venasîna cîhana sêrbaziyê dike, xwendevan li gelek deverên sereke yên ku li seranserê rêzeromanê de têne bikaranîn, nas dike. Harry bi piraniya lehengên sereke re hevdîtinê dike û bi du hevalên xwe yên herî nêzîk re li hev tê: ''Ron Weasley'', endamê malbateke kevn, mezin û şa, lê [[hejar]] e û ''Hermione Granger'' ciwaneke hêja, jêhatî û zaroka dêûbaveke ne-sêrbaz e.<ref name="hp-stories"/><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.jkrowling.com/textonly/en/news_view.cfm?id=80 |sernav=J K Rowling at the Edinburgh Book Festival |tarîx=15 tebax 2004 |weşanger=J.K. Rowling.com |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080823121201/http://www.jkrowling.com/textonly/en/news_view.cfm?id=80 <!--Added by H3llBot--> |tarîxa-arşîvê=23 tebax 2008 |tarîxa-gihiştinê=27 îlon 2008 }}</ref> Ji wan pê ve Harry rastî van kesan jî tê: mamosteyê îksîrê yê xwendingehê, ''Severus Snape'' ê ku her tim bi dilsarî nêzî ''Harryî'' dibe; ''Draco Malfoyê ''ku ji destpêkê ve dijminatiya Harryî'' dike û ''Quirinus Quirrellê ku dersa ''Parastina Li Dijî Hunerên Tariyê'' dide ku piştre hevalbendiya wî ya bi ''Lord Voldemort''î re eşkere dibe. Her wiha ew behreya xwe ya ajotina ''melkisên firrinde''yê vedibîne û piştî serkeftinên xwe li tîma ''Quidditch'' tê peywirdarkirin, ku ev werzîşek e di cîhana sêrbaziyê de. Pirtûka yekem bi rûbirûmana duyem a ''Harry''î bi ''Lord Voldemortî'' re dawî dibe, ku ew pir dixwaze ji bo laşekî nû, bibe xwediyê kevira fîlozofê, ji ber ku hêza [[kevir]] derfeta jiyaneke bêdawî û behreya zêrkirina hemû metalan dide xwediyê xwe.<ref name="hp-stories" /> === ''Harry Potter and the Chamber of Secrets'' === Rêzeroman bi ''Harry Potter and the Chamber of Secrets''ê didome, ku salvegera duyem a ''Harr''yî ya li Hogwartsê vedibêje. Ew û hevalên wî dikevin şopa sirrek 50 salî, ku têkiliya wê bi bûyerên xirab ên herî dawiya xwendingehê re girêdayî xuya nake. Xwişka biçûk a Ron, ''Ginny Weasley'', sala xwe ya yekem li Hogwartsê tomar dike û lênûskeke kevn li nav alavên xwendekarekî berê ''Tom Marvolo Riddle''î dibîne, piştre eşkere dibe ku ew ezîtiya xortaniyê ya ''Voldemort'' e. Bîra ''Tom Riddle'' di hundurê wê rojnivîskê de veşartî maye û dema ku Ginny dest bi pêbaweriyê dike, Voldemort derfetê dibîne ku bibe xwediyê wê. [[Wêne:Harry Potter.jpg|thumb|çep|Harry Potter]] Bi domahiya rojnivîskê re, Ginny li ser fermanên Voldemort tevdigere û bêhemdê xwe bo berdana cinawirekî, "Odeya Sirran" vedike, piştre tê fêmkirin, êrîşa ku li ser xwendekarên Hogwartsê tê birin, ji aliyê cinawirekî bi navê ''basilisk''ê tê kirin. Ew kesên ku rasterast li çavên wî dinihêrin dimirin û kesên ku bi dizîka lê dinihêrin jî dibin kevir. Pirtûk her wiha mamosteyê nû yê Parastina Li Dijî Hunerên Tariyê ''Gilderoy Lockhart''î dide nasîn; sêrbazekî pir şa û bixwebawer be jî piştre tê dîtin ku sixtekar e. Harry vedibîne ku pêşdaraziya nav Cîhana Sêrbaziyê di dîroka xwendingehê de jî heye, û fêr dibe ku hikûmdariya terorê ya Voldemortî bi gelemperî li ser sêrbaz û cadûyên ''bingeh-Muggle''an pêk aniye. Her wiha Harry fêrî behreyeke xwe ya din dibe ku dikare zimanê maran ''Parseltongue''ê biaxive û ev behreya kêmdîtî bi ''Hunerên Tariyê'' re girêdayî ye. Gava ku êrîşî Hermione kir û bû kevir, Harry û Ron asoxî parçeyên pazilê li hev anîn û ''Odeya Sirran'' vekir. Harryî rojnivîsk ji holê rakir û ''Ginny'' xelas kir, piştre fêr dibin ku wan parçeyekî ji giyana Voldemortî jî tune kir. Dawiya pirtûkê diyar dike ku ''Lucius Malfoy'' ê ku bavê Draco û dijberê bavê Ron û Ginny ye, ev rojnivîsk têxistiye nav alavên ''Ginny''ê. === ''Harry Potter and the Prisoner of Azkaban'' === Romana sêyem, ''Harry Potter and the Prisoner of Azkaban'', li ser sala sêyem a perwerdeya sêrbaziyê ya ''Harry''î disekine. Ev pirtûk bi ti awayî ''Lord Voldemort''î tevlî bûyeran nake ku di rêzeromanê de tenê ev pirtûk vê taybetiyê hildide. Di şûna wê de, Harry bi Sirius Black re mijûl dibe, ku ew hevalê herî baş ê bavê wî bû lê belê bi ya Cîhana Sêrbaziyê ew mêrkujek girseyî ya reviyayî ye û di kuştina dêûbavên ''Harry''î de alîkariyê kiriye, ji ber vê tawanbariyê ew avêtine <small>girtîgeha</small> ''Azkaban''ê. Gava ku Harry bi ''dementor''an dikoşiya (''afirîdeyên tarî yên ku giyanên mirovan dimêjin, giyanmêj'') ku bi dîtinê ve xwendingehê jî diparêzin, wî digihîje mamosteyê ''Parastina Li Dijî Hunerên Tarîyê'' Remus Lupin ê ku dawiyê derdikeve holê ku ew gurmirov e. Lupin hunerên parastinê li ''Harry''î dide fêrkirin ku behreya wî yê sêrbaziyê ji yên hevsalên xwe bilindtir e. Harry fêr dibe ku him Lupin û him jî Black hevalên baştirîn ên bavê wî bûn û hevalê wan ê çaremîn, ''Peter Pettigrew'', diyar dibe ku di canê mişka malî ya Ronî, ''Scabbers''ê de hatiye veşartin, ku wî ketibû bin fermana ''Voldemort''î.<ref name="hp-plot-azkaban">{{Jêder-nûçe |url=https://www.nytimes.com/1999/09/05/books/rowling-azkaban.html |sernav=Harry Potter and the Prisoner of Azkaban |paşnav=Maguire |pêşnav=Gregory |tarîx=5 îlon 1999 |malper=The New York Times |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100713062301/http://www.nytimes.com/1999/09/05/books/rowling-azkaban.html |tarîxa-arşîvê=13 tîrmeh 2010 |rewşa-urlyê=zindî |tarîxa-gihiştinê=28 îlon 2008 }}</ref> Bi vê pirtûkê re diyar dibe ku dê di hemû salên perwerdehiyê de mamosteyek nû ya dersa ''Parastina Li Dijî Hunerên Tarîyê'' were xwendingehê ku yek ji wan jî dê salek zêdetir nemîne. === Voldemort vedigire === === ''Harry Potter and the Goblet of Fire'' === [[Wêne:The_Elephant_House.jpg|alt="The Elephant House", a small, painted red café where Rowling wrote a few chapters of ''Harry Potter and the Philosopher's Stone''|thumb| [[The Elephant House (Edinburgh Café)|The Elephant House]] yek ji kafeyên li [[Edinburgh|Edinburghê ye]] ku Rowling beşa yekem a ''Harry Potter tê de nivîsandiye''.]] Di dema xwendingeha sala çarem a Harry de (di pirtûka çaremîn, ''Harry Potter and the Goblet of Fireê de''), Harry bêdilxwazî beşdarî ''Triwizard Tournament'' bû ku ev pêşbaziyek gelek xeternek û qasî wê peroşîner e, sê pêşbazên xwendingehan di sê peywiran de ji bo destxistina kupaya Triwizardê bi hev re pêşbaziyê dikir. Îsal, Harry divê li dijî cadûyekê û sêrbazekî şampiyon re pêbaziyê bike ên ku ji xwendingehên dûr ên aliyê din ên deryayê ''Beauxbatons'ê û ''Durmstrangê hatine, û ev dibe sedema ku hevalên Harry ji wî dûr bikevin.<ref name="hp-plot-goblet">{{Jêder-nûçe |url=https://www.nytimes.com/2000/07/23/books/rowling-goblet.html |sernav=Harry Potter and the Goblet of Fire |paşnav=King |pêşnav=Stephen |lînka-nivîskar=Stephen King |tarîx=23 tîrmeh 2000 |malper=The New York Times |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20090404020705/http://www.nytimes.com/2000/07/23/books/rowling-goblet.html |tarîxa-arşîvê=4 nîsan 2009 |rewşa-urlyê=zindî |tarîxa-gihiştinê=28 îlon 2008 }}</ref> Harry di domahiya tûrnûvayê de ji hêla mamosteyê xwe yê nû yê Parastina Li Dijî Hunerên Tariyê ve tê rêberîkirin ku ew Alastor "Mad-Eye" Moody ye ku yek ji alîgirên Voldemort e û navê wî yê rast Barty Crouch, Jr. e. Plana Voldemort ev e ku Crouch di tûrnûvayê de Harry bibe ji wî re. Her çend Harry karibe xwe jê xelas bike jî, ''Cedric Diggory'', şampiyonê din ê Hogwartsê bû, ji hêla Peter Pettigrew ve tê kuştin û Voldemort dîsa bi bedeneke fizîkî re têdikeve Cîhana Sêrbaziyê. === ''Harry Potter and Order of the Phoenix'' === Di pirtûka pêncem de, ''Harry Potter and Order of the Phoenix'', Harry divê bi darî Voldemortê nûvekirî keve. Ji bo bersivê bide nûvekirina Voldemortî, Dumbledore ''Order of the Phoenix''ê (''Celebiya Sîmirê'') ji nû ve çalak dike ku ev civakek veşartî ye û di mala malbata tarî ya Sirius Black de dixebite da ku peyrewên Voldemortî têk bibin û li hemberî armancên Voldemortî bi taybetî Harryî jê biparêze. Tevî ku daxûyaniya Harryî li ser çalakiyên vê dawiyê yên Voldemortî, ''Wezareta Efsûnê'' û gelek kesên din ên li cîhana sêrbaziyê red dikin û dibêjin Voldemort venegeriyaye. Li hemberî hewilên Dumbledore û ''Harry''yî yên ku hewil didin ku qala vegera Voldemortî, Cîhana Sêrbaziyê hişyar bikin, ''Wezareta Efsûnê'' ''Dolores Umbridge''ê wek Vekolînera Bilind a Hogwartsê û mamosteya Parastina Li Dijî Hunerên Tariyê dişînin xwendingehê. Ew xwendingeh vediguherîne rejîmek dîktatorî û destûrê nade xwendekaran ku li hemberî sêrbaziya tarî, dersên parastinê bistînin.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.nytimes.com/2003/07/13/books/review/rowling-phoenix.html |sernav='Harry Potter and the Order of the Phoenix' |paşnav=Leonard |pêşnav=John |tarîx=13 tîrmeh 2003 |malper=The New York Times |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120517174431/http://www.nytimes.com/2003/07/13/books/review/rowling-phoenix.html |tarîxa-arşîvê=17 gulan 2012 |rewşa-urlyê=zindî |tarîxa-gihiştinê=28 îlon 2008 }}</ref> Hermione û Ron "Artêşa Dumbledore"î ava dikin, komek veşartî ye û tê de Harry ji hevalên pola xwe re efsûnên ''Parastina Li Dijî Hunerên Tarî''yê rê dide ku wî li pevçûnên xwe yên berê ya li dijî sêrbazên tariyê ceribandibû. Bi saya van dersan bala ''Harry''yî dikeve ''Cho Chang''ê a ku navdar û dilkêş. Karûbarên xwendingêhê û xebatên komê Harryî têdixe tengasiyê û di xewnên xwe de her tim dibîne ku ew di eywanên wezaretê yên tarî de ye, bi vê rewşê ew bi bêxewiyê de diçe. Paşê kehanetek girîng di derheqê Harry û Lord Voldemortî de eşkere dibe<ref name="Ivory Tower 1">{{Jêder-kitêb |sernav=The Ivory Tower and Harry Potter: Perspectives on a Literary Phenomenon |url=https://archive.org/details/ivorytowerharryp0000lana |paşnav=A Whited |pêşnav=Lana |weşanger=University of Missouri Press |sal=2004 |isbn=978-0-8262-1549-9 |rûpel=[https://archive.org/details/ivorytowerharryp0000lana/page/371 371] }}</ref> û Harry vedibîne ku di navbera wî û Voldemortî de têkiliyeke êş heye, ku destûrê dide Harry da ku hin çalakiyên Voldemortî telepatîkî bibîne. Di lûtkeya romanê de, Harry ji aliyê ''Wezareta Efsûnê ve'' tê xapandin û ev dibe sebeba ku Sirius êşkence bibîne. Ew û hevalên wî bi peyrewên Voldemortî (bi navê ''Death Eaters'', ''mirinxuran'') ên li Wezareta Sêrbaziyê ne, rû bi rû dimînin. Her çiqas bi hatina endamên ''Order of the Phoenix'' jiyanên ciwanan xilas bibe jî, di pevçûnê de Sirius Black tê kuştin. === ''Harry Potter and the Half-Blood Prince'' === [[Wêne:The Making of Harry Potter 29-05-2012 (7415396442).jpg|thumb|çep]] Di pirtûka şeşan de, ''Harry Potter and the Half-Blood Prince'', Voldemort dest bi şerek bipergal dike. Harry û hevalên wî kêm zêde ji xeterên li Hogwartsê têne parastin. Lê ew bi tengasiyên xortaniyê mijûl dibin - Harry di dawiyê de bi Ginny re dest bi têkiliyê dike, Ron bi xwendekara Hogwartsê ''Lavender Brown'' re têkiliyek xurt ava dike û Hermione di nav xwe de hestên romantîkî pêşde dixe bo Ronî. Di destpêka romanê de, Harry pirtûkek bi dest dixe ku ji xwediyê kevn ve bi gelek şîrove, jêrenot û pêşniyazan re hatiye dagirtin: "''the Half-Blood Prince''"(''Mîrzayê Melez''). Ev pirtûk çavkaniya serkeftinek zanistî ya skolastîk e û bi saya wê di nav hosteyên îksîran de navdariyeke mezin a nivîskarê wê, ''Horace Slughorn''î pêk hatiye; lê ji ber bandorên mezin ên îksîran bûye çavkaniyek xeternak jî. Bi nêzîkbûna şerê ve Dumbledore bi Harry re dersên taybet dimeşîne, ku Harry bi saya amûra ''Pensieve''ê ji bîranînên cûda yê wî di wê kevirê de ew dîtin, di derheqê destpêka jiyana Voldemortî de agahiyan hev dide. Van agahiyan eşkere dikin ku, ji bo ku jiyana xwe biparêze, Voldemortî giyanê xwe parçe parçe kiriye û ji bo afirandineke nû wan têxistiye nav ''Horcrux''an - alavên efsûnî ên şeytanî yên ku li cihên ji hev cûda hatine veşartin, ku yek ji wan rojnivîsk bû a ku di pirtûka duyemîn de hatibû tunekirin.<ref name="harry-potter-prince">{{Jêder-nûçe |url=https://www.nytimes.com/2005/07/16/books/16choc.html |sernav=Harry Potter Works His Magic Again in a Far Darker Tale |paşnav=Kakutani |pêşnav=Michiko |tarîx=16 tîrmeh 2005 |malper=The New York Times |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20090416015406/http://www.nytimes.com/2005/07/16/books/16choc.html |tarîxa-arşîvê=16 nîsan 2009 |rewşa-urlyê=zindî |tarîxa-gihiştinê=28 îlon 2008 }}</ref> Draco, ku tevlî ''Death Eater''an bûbû, piştî vegera xwe ya ji berhevkirina ''Horcrux''an, hewl dide ku êrîşek bibe ser ''Dumbledore''î û pirtûk bi kuştina Dumbledoreî ji hêla Severus Snape ve diqede, yê ku bi ''Half-Blood Prince'' hatibû binavkirin. === Harry Potter and the Deathly Hallows === [[Wêne:Harry Potter Book and Wand.jpg|thumb]] ''Harry Potter and the Deathly Hallows'', romana dawîn a rêzeromanê ye, rasterast piştî bûyerên pirtûka şeşemîn dest pê dike. Lord Voldemort hêza xwe ya desthilardariyê temam dike û Wezareta Efsûnê dixe bandora xwe. Harry, Ron û Hermione xwendingehê berdidin ku karibin bi rehetî têkevin şopên Horcruxên mayî yên Voldemortî û wan hilweşînin. Him ji bo ewlehiya xwe û him jî yên malbat û hevalên xwe neçar dibin ku xwe bi xwe îzole bikin. Ron wekî bi nexweşiyeke ketiye tev dide û ji malbata xwe dûr dikeve, ji xwe Harry û ''Dursley''an ji hev cihê ne û Hermione jî bîranînên dê û bavê xwe ji hişê wan paqij dike û wan dişîne derveyî welêt. Gava ku li ''Horcrux''a sêyemîn digeriyan, ew hûrguliyên li ser kehaneteke kevn a ''Deathly Hallows''ê (''Qencinên Mirinê'') bi dest dixin, bi ya efsaneyê heke kesek sê alavên efsanewî li bin Nobedarê bike yek, dê ew ê bibe Serdarê/a Mirinê. ''Invisibility Cloak'' (''Kitana Nedîtbariyê'') a Harry yek ji wan alvan e û ew pê dihese ku Voldemort li yekî din digere: ''Elder Wand'', şivika herî hêzdar a dîrokê. Di dawiya pirtûkê de, Harry û hevalên wî hînî pêşeroja Dumbledoreî û her armancên rastî yên Snapeî dibin - ew ji kuştina dayika Harryî vir ve ji bo Dumbledoreî xebitiye. Di encamê de, Snape ji hêla Voldemortî ve tê kuştin. Pirtûk bi Şerê Hogwartsê diqede. Harry, Ron û Hermione, bi hevkariyên endamên ''Order of the Phoenix''ê û gelek [[mamoste]] û xwendekaran, Hogwartsê ji Voldemortî, Death Eater û afirîdeyên efsûnî yên cûrbecûr diparêzin. Di pêla yekem a şerê de çend lehengên mezin têne kuştin, mîna Remus Lupine û birayê mezin ê Ron Fred Weasley. Piştî ku fêr dibe, ew bixwe jî Horcrux e, Harry li ''Forbidden Forest''ê (''Daristana Qedexe'') xwe berdide destên Voldemortî lê di wê kêliyê de lenet (Avada Kedavra) li wî dike. Parêzgerên Hogwartsê ji ber texmîna mirina Harryî radestî dijminê nabin û şerê didomînin. Harry hişyar dibe û tê ber rûyê Voldemortî, ê ku hemû ''Horcrux''ên wî hatin hilweşandin. Di şerê dawîn de, leneta Voldemortî li efsûna Harryî (Expelliarmus) ket û Voldemort kuşt. Epîloga "Nineteen Years Later" (danîn li {{Dîrok|1|îlon|2017}})<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.independent.co.uk/arts-entertainment/books/news/harry-potter-19-years-later-jk-rowling-hogwarts-kings-cross-deathly-hallows-epilogue-a7923651.html |sernav=Kopîkirina arşîvê |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180102191419/https://www.independent.co.uk/arts-entertainment/books/news/harry-potter-19-years-later-jk-rowling-hogwarts-kings-cross-deathly-hallows-epilogue-a7923651.html |tarîxa-arşîvê=2 kanûna paşîn 2018 |rewşa-urlyê=zindî |tarîxa-gihiştinê=2017-12-28 }}</ref> li ser jiyanên lehengan e ku ji şerê xelas bûbûn û bandorên mirina Voldemortî ya li ser Cîhana Sêrbaziyê vedibêje. Di epîlogê de, Harry û Ginny zewicî ne û sê zarokên wan hene;` Ron û Hermione jî xwediyên du zarokan in.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.beyondhogwarts.com/harry-potter/articles/jk-rowling-goes-beyond-the-epilogue.html |sernav=Kopîkirina arşîvê |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110918203859/http://www.beyondhogwarts.com/harry-potter/articles/jk-rowling-goes-beyond-the-epilogue.html |tarîxa-arşîvê=18 îlon 2011 |rewşa-urlyê=zindî |tarîxa-gihiştinê=2011-09-09 }}</ref> == Malpera Pottermore == [[Wêne:J. K. Rowling 2010.jpg|alt=J.K. Rowling, a blond, blue-eyed woman, who is the author of the series|çep|thumb|271x271px| Romannivîs, [[J.K. Rowling|J. K. Rowling]] ]] Di 2011an de, Rowling ji bo ragihandina projeyek paşerojê bi navê Pottermore, malperek nû da destpêkirin.<ref>{{Jêder-nûçe |url=http://abcnews.go.com/Entertainment/wireStory?id=13858046 |sernav=J.K. Rowling Has Mysterious New Potter Website |tarîx=16 hezîran 2011 |weşanger=ABC News |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110618134045/http://abcnews.go.com/Entertainment/wireStory?id=13858046 |tarîxa-arşîvê=18 hezîran 2011 |rewşa-urlyê=zindî |tarîxa-gihiştinê=16 hezîran 2011 }}</ref> Pottermore di 14ê nîsana 2012an de ji raya giştî re vebû.<ref name="waiting">{{Jêder-malper |url=http://insider.pottermore.com/2012/03/waiting-for-pottermore.html |sernav=Waiting for Pottermore? |tarîx=8 adar 2012 |malper=Pottermore Insider |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120310102525/http://insider.pottermore.com/2012/03/waiting-for-pottermore.html |tarîxa-arşîvê=10 adar 2012 |rewşa-urlyê=mirî |tarîxa-gihiştinê=9 adar 2012 }}</ref> Pottermore destûrê dide bikarhêneran ku bên hilbijartin, ji hêla şivikê ve bêne komkirin û derfeta lîstikên biçûk ên cuda cuda dide ku bilîzin. Armanca sereke ya malperê ew bû ku ku çîrokên qasî 18.000 bêjeyan pêk hatine ji aliyê bikarhêneran ve bêne gihaştin ku berê nehatibûn weşandin.<ref>{{Jêder-nûçe |url=http://newsfeed.time.com/2011/06/23/pottermore-secrets-revealed-j-k-rowlings-new-site-is-e-book-meets-interactive-world |sernav='Pottermore' Secrets Revealed: J.K. Rowling's New Site is E-Book Meets Interactive World |paşnav=Gilder Cooke |pêşnav=Sonia van |tarîx=23 hezîran 2011 |malper=[[Time (magazine)|Time]] |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120829110641/http://newsfeed.time.com/2011/06/23/pottermore-secrets-revealed-j-k-rowlings-new-site-is-e-book-meets-interactive-world/ |tarîxa-arşîvê=29 tebax 2012 |rewşa-urlyê=zindî |tarîxa-gihiştinê=6 kanûna paşîn 2013 }}</ref> Di îlona 2015an de, malper bi tevahî hatiye sererastkirin û piraniya taybetmendiyên wî hatin guhartin. [[Malper]] ji nû ve hatiye çêkirin û êdî ew giraniya xwe dide agahiyên heyîn û di pirtûkan de tên peydakirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.pottermore.com/news/Welcome-to-the-new-Pottermore |sernav=Pottermore |malper=Pottermore |weşanger=Pottermore |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150926135910/https://www.pottermore.com/news/Welcome-to-the-new-Pottermore |tarîxa-arşîvê=26 îlon 2015 |rewşa-urlyê=zindî |tarîxa-gihiştinê=8 çiriya pêşîn 2015 }}</ref> == Werger == [[Wêne:RIAN archive 168852 The seventh book about Harry Potter goes on sale.jpg|thumb| Wergera rûsî ya ''The Deathly Hallows'' li [[Mosko]]yê, di 2007an de, xwendevan li benda firotina çapa yekem e]] Pirtûk li 80 zimanan hatiye wergerandin,<ref name="Harry Potter copies"/> Rowling di nav nivîskarên herî wergerandî yên di dîrokê de cih digire.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tomedes.com/translator-hub/most-translated-author.php |sernav=WHO IS THE WORLD'S MOST TRANSLATED AUTHOR? |tarîx=27 tîrmeh 2016 |weşanger=Tomedes |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180612143722/https://www.tomedes.com/translator-hub/most-translated-author.php |tarîxa-arşîvê=12 hezîran 2018 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> Pirtûk ji zimanên cihêreng ên wekî [[Zimanê korêyî|koreyî]], [[Zimanê ermenî|ermenî]], [[Zimanê ûkraynî|ûkraynî]], [[Zimanê erebî|erebî]], [[Zimanê urdû|urdu]], [[Zimanê hindî|hindî]], bengalî, [[Zimanê bulgarî|bulgarî]], afrîkî, [[Zimanê albanî|albanî]], [[Zimanê letonî|letonî]], [[Zimanê viyetnamî|viyetnamî]] û [[zimanê hawaiyî|hawaiyî]] hatiye wergerandin. Romana yekem ber bi [[Zimanê latînî|latînî]] û hetta [[Yewnaniya kevn|yewnaniya]] kevn ve hatiye wergerandin,<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.users.globalnet.co.uk/~loxias/harry_potter.htm |sernav=Harry Potter in Greek |paşnav=Wilson |pêşnav=Andrew |sal=2006 |weşanger=Andrew Wilson |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080621122227/http://www.users.globalnet.co.uk/~loxias/harry_potter.htm |tarîxa-arşîvê=21 hezîran 2008 |rewşa-urlyê=zindî |tarîxa-gihiştinê=28 tîrmeh 2008 }}</ref> û ji ber vê wergerandinê ew wekî xebata herî dirêj a nivîsandî ya yewnaniya kevn e, ji romanên [[Heliodorusê Emesayî|''Heliodorusê Emesa''yî]] yê vir ve ya ku di sedsala 3an PZ. hatibûn nivîsandin.<ref>{{Jêder-nûçe |url=http://playalicious.com/reference/news/greek_harry.html |sernav=Harry Potter? It's All Greek to Me |paşnav=Castle |pêşnav=Tim |tarîx=2 kanûna pêşîn 2004 |malper=Reuters |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080119214752/http://playalicious.com/reference/news/greek_harry.html |tarîxa-arşîvê=19 kanûna paşîn 2008 |tarîxa-gihiştinê=28 tîrmeh 2008 }}</ref> Romana duyem jî bo zimanê [[Zimanê latînî|Latînî]] hat wergerandin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.bloomsbury.com/uk/harry-potter-and-the-chamber-of-secrets-latin-9780747588771/ |sernav=Harry Potter and the Chamber of Secrets (Latin) |paşnav=LTD |pêşnav=Skyron |malper=Bloomsbury Publishing |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150905162802/http://www.bloomsbury.com/uk/harry-potter-and-the-chamber-of-secrets-latin-9780747588771/ |tarîxa-arşîvê=5 îlon 2015 |rewşa-urlyê=zindî |tarîxa-gihiştinê=13 tebax 2015 }}</ref> Hin wergêrên ku ji bo wergerandina pirtûkan xebitîne, berî wergerê jî nivîskar û rexnegirên zimanên xwe bûn ên ku di civata wêjeyî de xwedî hêz bûn, wekî Viktor Golyshev, ê ku wergera rûsî an jî Sevin Okyay, wergera tirkî kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.turkishdailynews.com.tr/article.php?enewsid=29054 |sernav=Not lost in translation: Harry Potter in Turkish |paşnav=Güler |pêşnav=Emrah |sal=2005 |malper=The Turkish Daily News |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20070930171135/http://www.turkishdailynews.com.tr/article.php?enewsid=29054 |tarîxa-arşîvê=30 îlon 2007 |tarîxa-gihiştinê=9 gulan 2007 }}</ref> Di Fransayê de yekem pirtûka ziman-biyanî ya ku têketiye lîsteya pirtûkên herî pir hatine firotin, romana pêncem a Harry Potter e.<ref>{{Jêder-nûçe |url=http://news.bbc.co.uk/cbbcnews/hi/world/newsid_3036000/3036350.stm |sernav=OOTP is best seller in France - in English! |tarîx=1 tîrmeh 2003 |malper=BBC News |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170613202533/http://news.bbc.co.uk/cbbcnews/hi/world/newsid_3036000/3036350.stm |tarîxa-arşîvê=13 hezîran 2017 |rewşa-urlyê=zindî |tarîxa-gihiştinê=28 tîrmeh 2008 }}</ref> Weşanên DYAyê bo înglîziya Amerîkayê hatin adaptekirin da ku wan ji xwendekarên ciwan ên amerîkî re bêtir famdar bibe.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.uta.fi/FAST/US1/REF/potter.html |sernav=Differences in the UK and US Versions of Four Harry Potter Books |tarîx=21 kanûna paşîn 2008 |weşanger=FAST US-1 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150319041313/http://www15.uta.fi/FAST/US1/REF/potter.html |tarîxa-arşîvê=19 adar 2015 |tarîxa-gihiştinê=17 tebax 2008 }}</ref> === Pirtûkên bideng === Hemû heft pirtûkên ''Harry Potter'' bi versiyonên xwe yên dengî yên nekurtkirî jî hatine weşandin. Stephen Fry çapa Keyaniya Yekbûyî û Jim Dale jî ya amerîkî xwendiye.<ref>{{Jêder-nûçe |url=http://www.theaustralian.com.au/news/opinion/its-time-for-the-compleat-omnipresent-me/story-e6frg71o-1226424799622 |sernav=It's time for the compleat, omnipresent me |paşnav=Valentine |pêşnav=James |tarîx=13 tîrmeh 2012 |malper=[[The Australian]] |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120809171726/http://www.theaustralian.com.au/news/opinion/its-time-for-the-compleat-omnipresent-me/story-e6frg71o-1226424799622 |tarîxa-arşîvê=9 tebax 2012 |rewşa-urlyê=zindî |tarîxa-gihiştinê=9 tebax 2012 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://broadwayworld.com/article/Creator-Bryan-Fuller-Hints-at-PUSHING-DAISIES-Broadway-Bound-Revival-20120716 |sernav=Creator Bryan Fuller Hints at PUSHING DAISIES Broadway-Bound 'Revival' |tarîx=16 tîrmeh 2012 |weşanger=broadwayworld.com |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120720004018/http://broadwayworld.com/article/Creator-Bryan-Fuller-Hints-at-PUSHING-DAISIES-Broadway-Bound-Revival-20120716 |tarîxa-arşîvê=20 tîrmeh 2012 |rewşa-urlyê=zindî |tarîxa-gihiştinê=9 tebax 2012 }}</ref> == Girêdanên derve == * [http://www.jkrowling.com/ Malpera kesane ya JK Rowling] * [http://harrypotter.warnerbros.com/ Fîlmên Harry Potter] - Malpera Fermî (Brosers Warner.) * [http://harrypotter.bloomsbury.com/ Harry Potter] li Bloomsbury.com (weşangerê navneteweyî) * [http://harrypotter.scholastic.com/ Harry Potter] li Scholastic.com (weşanxana Dewletên Yekbûyî) * [http://www.raincoast.com/harrypotter Harry Potter] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220815073719/https://www.raincoast.com/harrypotter/ |date=2022-08-15 }} li ser Raincoast.com (weşangerê Kanada) * [https://site.universalorlando.com/wwohp/ The Wizading World of Harry Potter li Resort Orlando, Florîda] == Çavkanî == {{Çavkanî|2}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Çanda Keyaniya Yekbûyî]] [[Kategorî:Harry Potter| ]] [[Kategorî:Honak li ser efsûngeran]] [[Kategorî:Pirtûkên inglîzî]] [[Kategorî:Pirtûkên zarokan ên li dibistanan derbas dibin]] [[Kategorî:Pirtûkên zarokan ên li ser efsûnê]] [[Kategorî:Romanên J. K. Rowling]] [[Kategorî:Romanên li ser ejdehayan]] o0zh86zt0d18elp62yfpssgpvbc2u8e 0 76523 2090313 2069659 2026-09-01T14:15:44Z Avestaboy 34898 2090313 wikitext text/x-wiki {{Sernavê îtalîk}} {{Agahîdank pirtûk | nav = Girava gencîneyê | sernivîser = <!-- Berg û Rûpelsazî (edîtor) --> | ISBN = 978-6055683405 | pîvan = <!-- Pîvana pirtûkê --> | wêneçêker = <!-- Wêneyên bergê û pirtûkê kî cêkir? --> | rûpel = 260 | weşanxane = [[Weşanxaneya Lîs]] | dîroka_weşanê = <!-- Çapa yekemîn --> | ziman = [[Înglîzî]] | sererastkirin = | cih = | sernavê_xwemalî = Treasure Island | welat = | şêwe = | pêşgotin = | nivîskar = [[Robert Louis Stevenson]] | binwêne = | mezinahiyawêne = | wêne = Treasure-island01.png | wergêr = [[Bilal Çelik]] | pirtûk = }} '''''Girava Gencîneyê''''' (bi sernavê resen ê înglîzî: ''Treasure Island'') navdartirîn roman e ku ji aliye nivîskarê skotî [[Robert Louis Stevenson]] ve hatiye nivîsandin û di sala 1883yan de çap bûye. Romana serpêhatiyê derbarê gencîneyekî keleşan e ku hatiye bin ax kirin. Ew mijar di romanên serpêhatiyê de hezkirî ye. Romana Girava Gencîneyê bi taybet wek pirtûka ciwanan ema bi gelek fîlman jî popûler bû. Pirtûk ji aliyê Bilal Çelik ve hatiye wergerandin bi kurdî. == Naverok == [[Wêne:Treasure-island-map.jpg|thumb|Nexşeya Girava Gencîneyê li gorî Stevenson]] Îngilistana sedsala 18em mêvananeke bi navê Mêvanxana Amîral Benbow a li ser piyê perava başûrê Îngilistanê. Jim Hawkinsê xortik ê kurê xwediyên vê xana ku dihêle ev malbat encax bikaribe bidebire. Heyameke ku li cîhanê, li ser deryayên dûredest, keştî û qewteyên keleş, korsan û rêbirran didine çirvîtkan, rojekê riya kevnekorsanekî bi navê Billy Bones bi vê xanê dikeve. Billy Bones ne yekî xalî ye, bi hatina ku tê xanê, qedera Jim Hawkins û malbata wî û birrek kesan diguherîne. Bones, li gel ku dibe sedema mirina bavê Jim, bi xwe re bela û bobelateke mezin jî tîne. Ji ber ku Bones li pey gencîneya korsanekî xeternak ê bi navê Flint e, ku Flint bi xwe kevnehevalê Bones e, ji bo ku vê gencîneya ku ji aliyê giraniya xwe ve bê hevta ye bi dest bixe, li kar e her tiştî bike. Bones wexta hatî vê xanê, pê re nexşeyek heye, ku nav û nîşanên giravekê û ciyê ku ev gencîneya mijara behsê lê hatiye veşartin nîşan dide.Lê çembera bûyer û qewaman fireh dibe, li şûna ku gencîne bibe para vî korsanî, bûyer û qewam dikin ku Jimê xortik bibe serpêlewanê çîrokê û li pey vê gencîneyê dest bi serpêhatiyeke dûr û dirêj bike. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Girava Gencîneyê| ]] [[Kategorî:Pirtûkên zarokan ên 1880î]] [[Kategorî:Romanên li ser serhildêran]] [[Kategorî:Romanên Robert Louis Stevenson]] [[Kategorî:Romanên viktoryayî]] [[Kategorî:Romanên zarokan ên brîtanî]] [[Kategorî:Wêjeya zarok û ciwanan]] 5ehfvx2r1fv3t5rr27vy0dol24ih66a 0 76578 2090379 2054462 2026-09-01T15:30:17Z Avestaboy 34898 2090379 wikitext text/x-wiki {{Sernavê îtalîk}} {{Agahîdanka giştî | wdneyîne = jê_çêbûyî }} '''''Peter Pan''''' di hin çîrokên zarokan ên nivîskar û şanonivîsê skotlendî [[J. M. Barrie|James Matthew Barrie]] de serleheng e û li wir zarokê tenê ye ku dê tu carî salmezin nebe. Ew li girava aşopî ''Neverland'' dijî li ku ew serkêşê koma lawan bi navê lawên windabûn (bi îngilizî ''The Lost Boys'') e. Neyarê Peter Pan [[Kaptan Hook]] e. Peter Pan di pirtûka ''The Little White Bird'' (Balindeya biçuka sipî) ku esasen ji bo salmezinan hatibû nivîsandin, di cara yekem kifş bû û di sala 1905an di promiyera Londonê [[çîrok]] li ser sernavê ''Peter Pan, or The Boy Who Wouldn’t Grow Up'' ("Peter Pan an jî lawê wê ne dixwast salmezin be" an jî ne salmezin dibû) li ser sehneye dihat bi biserkeftiyê leystin. Di sala 1906 fesla ''The little White Bird'' wek pirtûka bi xwe ''Peter Pan'' li [[Kensington Gardens]] dihat weşandin. Ew çap ji aliye [[Arthur Rackham]] ve xêzkirî ye. Di sala 1911an J.M. Barrie naveroka [[şanoname]] ji bo çîroka ''Peter and Wendy'' ("Peter û Wendy") li anî, ku îro zêdetirîn li ser sernav Peter Pan tê weşandin. == Naverok == Di çîroka J.M. Barrie de Peter Pan û [[perî|periyeke]] bi navê [[Tinker Bell]] li [[London]]ê seyran dikin. Li vir ew herdu tên li mala keç Wendy Darling. Peter Wendy û birayên wê John û Michael bi xwe re dibe li Neverlandê li ku Wendy ji bo Peter û lawên windabûn wek dayike. Ewna hemû gelek serpêhatî bi çavên xwe dibînin. Di dawî de zarokên Darling ji bîra mal û debavê xwe dikin û Peter lema wana gêrî dibe malê. == Çavkanî == {{Werger çavkanî|de|Peter_Pan}} {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Pirtûk-şitil}} [[Kategorî:Îngilîzên honakî]] [[Kategorî:Kesayetên honakî]] [[Kategorî:Pan]] [[Kategorî:Şûrbazên honakî di wêjeyê de]] [[Kategorî:Wêjeya zarok û ciwanan]] pu4rwi9kg6hodo6lgitomzyyf8sg9du 0 90332 2090515 1844055 2026-09-02T08:24:22Z Ziv 59628 ([[c:GR|GR]]) [[File:I am tall!.jpg]] → [[File:Ancient Nuwakot bazar.jpg]] [[c:COM:FR#FR2|Criterion 2]] · More precise and not just a meaningless name 2090515 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank bajar | nav = | navê_din = | navê_fermî = | mertal = | al = | nexşeya_cihan = Nepal | nc_relief = erê <!-- "Nexşeya topografî" derdikeve --> | nc_firehî = 250px | koordînat = | damezrandin = <!------- Kargêrî -------> | welat = [[Nepal]] | dûgel = | kargêrî_sernav = | kargêrî = | herêm = | parêzgeh = | şaristan = | bexş = | navçe = | nahiye = | gundistan = | serbajar = | parêzgar = | şaredar = <!------- Demografî -----> | navê_nîştecihan = | gelhe = 26.750 | gelhe_sal = 2011 | berbelavî = <!------- Erdnîgarî -----> | rûerd = (navenda bajarê) 33,5 | rûerd1_sernav = | bilindayî = | dem = UTC+5:45 (NST) <!------- Agahiyên din --> | koda_postayê = | koda_telefonê = | malper = [http://www.munbidur.gov.np/ Rûpela bajarê] <!------- Nexşe ---------> | nexşeSer = | nexşeSer_firehî = | nexşeSer_sernav = | nexşe = | nexşe_firehî = | nexşe_sernav = | nexşe2 = | nexşe2_firehî = | nexşe2_sernav = <!------- Wêne ----------> | wêneSer = Ancient Nuwakot bazar.jpg | wêneSer_firehî = 250px | wêneSer_sernav = | wêne = | wêne_firehî = | wêne_sernav = }} '''Bidur''', bajarekî welatê [[Nepal]]ê ye û li herêma [[Bagmati Pradesh]] de cih digire. == Gelhenasî == Li gorî daneyên sala 2011an hêjmara gelhe ya bajarê 26.750 kes hatiye hejmartin<ref>{{Jêder-malper |url=http://cbs.gov.np/wp-content/uploads/2012/11/VDC_Municipality.pdf |sernav=Wayback Machine |tarîx=2013-01-24 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2020-08-28 |tarîxa-arşîvê=2015-02-13 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150213064822/http://cbs.gov.np/wp-content/uploads/2012/11/VDC_Municipality.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Bajar-şitil}} [[Kategorî:Bajarên Nepalê]] hqjjprwdli6s4k8nsbb0basur3dtxvq 0 92182 2090429 792846 2026-09-01T22:37:29Z EmausBot 7548 Beralîkirina ducarî li ser [[Bizwe]] hat sererastkirin 2090429 wikitext text/x-wiki #BERALÎKIRIN [[Bizwe]] 3pcvbbx8rlw88mxrn6ovl8zh1a7izqv 0 93018 2090428 794661 2026-09-01T22:37:19Z EmausBot 7548 Beralîkirina ducarî li ser [[Aşnaawa]] hat sererastkirin 2090428 wikitext text/x-wiki #BERALÎKIRIN [[Aşnaawa]] b5396a0n1slam56ik8dtgl7q0oiaejx 0 95589 2090524 1806111 2026-09-02T09:37:35Z Kurdistanov 175167 2090524 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank bajar | nav = Gyumrî | navê_fermî = {{bi-hy|Գյումրի}} | nexşeya_cihan = Ermenistan | koordînat = {{Koord|40|47|22|N|43|50|51|E|region:AM-SH|display=it}} | welat = | welat_alî = | dûgel = {{Ala|Ermenistan}} | parêzgeh = | serbajar = | rûerd = | gelhe = 121,976 (2011)<ref>{{Jêder-malper |url=http://armstat.am/file/doc/99485583.pdf |sernav=Armstats : Population |weşanger=Armstat.am |tarîxa-gihiştinê=15 kanûna pêşîn 2014 }}</ref> | bilindayî = | nexşe = | wêne = | wêne_sernav = | malper = {{URL|http://www.gyumricity.am/}} }} '''Gyumrî''' ({{bi-hy|Գյումրի}}) bajarekî [[Ermenistan]]ê ye û navenda parêzgehê [[Şîrak (parêzgeh)|Şîrak]] e. Navên kevin bajêr heta [[1992]] — ''Kumeyrî'', heta [[1990]] — ''Lenînakan'', heta [[1924]] — ''Alêksandropol'', heta [[1840]] — ''Kumeyrî''. {{Paqij|left}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Bajarên Ermenistanê]] i5t3xpt7ofzxmf6wm9vg0q7sx0qz1ef 2090530 2090524 2026-09-02T10:10:31Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2090530 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane}} '''Gyumrî''' ({{bi-hy|Գյումրի}}) bajarekî [[Ermenistan]]ê ye û navenda parêzgehê [[Şîrak (parêzgeh)|Şîrak]] e. Navên kevin bajêr heta [[1992]] — ''Kumeyrî'', heta [[1990]] — ''Lenînakan'', heta [[1924]] — ''Alêksandropol'', heta [[1840]] — ''Kumeyrî''. {{Paqij|left}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Bajarên Ermenistanê]] n6t5fsbmwmk6djtz0tlefreqaw8g4ol 0 96656 2090467 1938781 2026-09-02T05:09:00Z SakuraBot 54179 [[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin 2090467 wikitext text/x-wiki {{Paqij bike|tarîx=adar 2024}} {{Agahîdank mirov | nav = Chandler Riggs | wêne = Chandler Riggs - 2018077122146 2018-03-18 Walker Stalker Con - Sven - 1D X MK II - 605 - AK8I9646 (cropped).jpg | sernavê_wêne = Riggs at a 2018 Walker Stalker Con | navê_din = Eclipse | roja_jidayikbûnê = {{Roja bûyînê û temen|1999|6|27}} | cihê_jidayikbûnê = [[Atlanta]], [[Georgia (U.S. state)|Georgia]], [[United States]] | pîşe = {{Lîsteyapehn| * [[Actor]] * [[DJ]] }} | salên_çalak = 2006{{Ndash}}present | tê_nasîn = ''[[The Walking Dead (TV series)|The Walking Dead]]'' | malper = }} '''Chandler Riggs''', (Rojbûn June 27, 1999) yek ji lîstikvan û DJ ye ke amerîkî ye. Bi rola xwe ya bi navê Carl Grimes navdar bû ya li ser kanalê AMC ya rêzefîlmê televizyonê dramayê ya bi navê ''[[The Walking Dead]]''. Ji ber kar û xebatên xwe jî çend namzet û xelatên bi baha stendine. == Jiyana berî == Riggs di {{Dîrok|27|hezîran|1999}} de li [[Atlanta|Atlanta, Georgia]] ji Gina Ann (neviyê Carlton) û William Riggs ji dayik bû.<ref name="TVG">{{Jêder-malper |url=https://www.tvguide.com/celebrities/chandler-riggs/bio/307628 |sernav=Chandler Riggs: Biography |malper=[[TV Guide]] |tarîxa-gihiştinê=10 hezîran 2013 }}</ref><ref name="BTV">{{Jêder-malper |url=http://www.buddytv.com/info/chandler-riggs-info.aspx |sernav=Chandler Riggs |malper=[[Buddy TV]] |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170705193355/http://www.buddytv.com/info/chandler-riggs-info.aspx |tarîxa-arşîvê=5 tîrmeh 2017 |tarîxa-gihiştinê=2 nîsan 2015 }}</ref><ref name="Metro">{{Jêder-malper |url=https://metro.co.uk/2017/12/11/walking-deads-chandler-riggs-net-worth-age-andrew-lincoln-7150761/ |sernav=What is The Walking Dead’s Chandler Riggs’ net worth and age – and is he on more than Andrew Lincoln? |paşnav=Duncan |pêşnav=Amy |tarîx=11 kanûna pêşîn 2017 |malper=Metro |tarîxa-gihiştinê=3 adar 2019 }}</ref> Birayekî wî yê piçûk heye bi navê Grayson.<ref name="AMC">{{Jêder-malper |url=http://www.amc.com/shows/the-walking-dead/cast-crew/carl-grimes |sernav=Carl Grimes / Chandler Riggs |malper=[[AMC (TV channel)|AMC]] |tarîxa-gihiştinê=2 hezîran 2015 |tarîxa-arşîvê=8 gulan 2017 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170508155949/http://www.amc.com/shows/the-walking-dead/cast-crew/carl-grimes |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === ''The Walking Dead'' === Di sala 2010an de di 10 saliya xwe de, Riggs wekî Carl Grimes, rola wî ya herî mezin de lîst di rêzefîlma ''[[The Walking Dead|Walking Dead]] de.'' <ref name="Metro"/><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.digitalspy.com/tv/s135/the-walking-dead/news/a228357/chandler-riggs-joins-walking-dead.html |sernav=Chandler Riggs joins 'Walking Dead' |paşnav=Langshaw |pêşnav=Mark |tarîx=16 hezîran 2010 |malper=[[Digital Spy]] |tarîxa-gihiştinê=25 kanûna paşîn 2011 }}</ref><ref name="CBDavis">{{Jêder-malper |url=https://comicbook.com/blog/2013/07/26/walking-deads-andrew-lincoln-chad-coleman-gale-anne-hurd-and-david-alpert-on-season-4/ |sernav=Walking Dead's Andrew Lincoln, Chad Coleman, Gale Anne Hurd and David Alpert on Season 4 |paşnav=Burlingame |pêşnav=Russ |tarîx=26 tîrmeh 2013 |malper=ComicBook.com |tarîxa-gihiştinê=3 adar 2019 }}</ref> ji bo Rêzefîlm The walking dead qermanê film yê bi navê Rick Grimes ([[Andrew Lincoln]]), tê de bavê karakterê Riggs Carl e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://slate.com/technology/2013/10/the-walking-dead-virus-the-epidemiology-and-science-of-zombies.html |sernav=Disaster Breeds Disaster |paşnav=Smith |pêşnav=Tara C. |tarîx=23 çiriya pêşîn 2013 |malper=[[Slate (website)|Slate]] |tarîxa-gihiştinê=3 adar 2019 }}</ref> == Filmografî == === Fîlm === {| class="wikitable sortable" !Sal ! Nav ! Rol ! Nîşe |- | 2006 | ''Jesussa H. Zombie'' | Egon / Zombie | align="center" | <ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rarefilmfinder.com/movie.php?id=35126 |sernav=Jesus H. Zombie |malper=Rare Film Finder |tarîxa-gihiştinê=4 adar 2019 }}</ref> |- | 2009 | ''Kêm bibin'' | Tom | align="center" | <ref name="BTV"/> |- | 2011 | ''Terminus'' | Daniel | Kurtefîlm <ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rarefilmfinder.com/movie.php?id=35124 |sernav=Terminus |malper=Rare Film Finder |tarîxa-gihiştinê=4 adar 2019 }}</ref> |- | 2014 | ''Efû'' | George Bruckner | align="center" | <ref>{{Jêder-malper |url=https://bloody-disgusting.com/editorials/3540415/definitive-guide-stephen-king-film-adaptations/ |sernav=The Definitive Guide to Stephen King’s Film and TV Adaptations |paşnav=Navarro |pêşnav=Meagan |tarîx=17 kanûna paşîn 2019 |malper=[[Bloody Disgusting]] |tarîxa-gihiştinê=4 adar 2019 }}</ref> |- | 2017 | ''Keep Watching'' | DJ Mitchell | align="center" | <ref>{{Jêder-malper |url=https://www.commonsensemedia.org/movie-reviews/keep-watching |sernav=Keep Watching Movie review |malper=Common Sense Media |tarîxa-gihiştinê=19 adar 2018 }}</ref> |- | 2019 | ''Bes'' | Casey | align="center" | <ref name="FI">{{Jêder-malper |url=https://www.filminquiry.com/only-2019-review/ |sernav=Tribeca Film Festival 2019 Review: ONLY |paşnav=Jutton |pêşnav=Lee |tarîx=7 gulan 2019 |malper=Film Inquiry |tarîxa-gihiştinê=8 kanûna paşîn 2020 }}</ref> |- | 2019 | ''Mîrzayê Viper'' | Cooper | align="center" | <ref name="TSSA">{{Jêder-malper |url=https://silverscreenanalysis.com/inherit-the-viper-2019-trailer-poster-images/ |sernav=First Look at "INHERIT THE VIPER" Starring Josh Hartnett |paşnav=Digioia |pêşnav=Anthony |tarîx=15 kanûna pêşîn 2019 |malper=The SilverScreen Analysis |tarîxa-gihiştinê=8 kanûna paşîn 2020 }}</ref> |} === Televizyon === {| class="wikitable sortable" !Sal ! Nav ! Rol ! Nîşe |- | 2010 | ''Mirovê rongedikestî'' | Ryan Gregory (7 salî) | Fîlimê televîzyonê |- | 2010–2018 | ''[[The Walking Dead|Rêçûna mirîyan]]'' | Carl Grimes | 77 beş; Kasta sereke (demsalên 1-8) |- | 2017 | ''Mirîşka Robot'' | Carl Grimes (deng) | Beşê: "Mirîşka Robot Bi Taybetî Mirî Dimeşe: Binihêre Kî Dimeşe" |- | 2019 – heya | ''Milyon Tiştên Piçûk'' | Patrick "PJ" Nelson | Rola dubare |} == Xelat û namzet == {| class="wikitable plainrowheaders" !Sal ! Xelatkirin ! Liq ! Kar ! Netîce ! {{Kurtkirin|Ref.|Reference}} |- | rowspan="2" | 2012 | [[Xelata Hunermendên Ciwan|Xelata Hunermendê Ciwan]] | Di Bernameya TV-yê de Performansa Çêtirîn - Lîstikvanê Ciwan ê Pêşeng | rowspan="9" | ''[[The Walking Dead|Rêçûna mirîyan]]''| {{Berandamî}} | align="center" | <ref>{{Jêder-malper |url=http://www.youngartistawards.org/noms33.html |sernav=33rd Annual Young Artist Awards |malper=[[Young Artist Award]]s |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120404162133/http://www.youngartistawards.org/noms33.html |tarîxa-arşîvê=4 nîsan 2012 |tarîxa-gihiştinê=31 adar 2013 }}</ref> |- | Xelata Satelaytê | Kasta Çêtirîn - Rêzefîlmên Televizyonê| {{Won}} | align="center" | <ref name="THR">{{Jêder-malper |url=https://www.hollywoodreporter.com/race/satellite-awards-nominates-10-films-396865 |sernav=Satellite Awards Nominates 10 Films for Best Motion Picture |paşnav=Kilday |pêşnav=Gregg |tarîx=3 kanûna pêşîn 2012 |malper=[[The Hollywood Reporter]] |tarîxa-gihiştinê=28 kanûna pêşîn 2016 }}</ref> |- | rowspan="2" | 2013 | Xelata Saturn | Di Rêzefîlmek Televizyonî de Performansa Çêtirîn Ya Akterê Ciwan| {{Won}} | align="center" | <ref name="Saturn">{{Jêder-malper |url=https://www.skybound.com/the-walking-dead/news-events/the-walking-dead-wins-best-horror-tv-show-at-the-2018-saturn-awards/ |sernav=The Walking Dead Wins Best Horror TV Show at The 2018 Saturn Awards |paşnav=O'Dell |pêşnav=Johnny |tarîx=28 hezîran 2018 |malper=[[Skybound Entertainment]] |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190306043820/https://www.skybound.com/the-walking-dead/news-events/the-walking-dead-wins-best-horror-tv-show-at-the-2018-saturn-awards/ |tarîxa-arşîvê=6 adar 2019 |tarîxa-gihiştinê=3 adar 2019 }}</ref> |- | Xelata Hunermendê Ciwan | Di Bernameya TV-yê de Performansa Çêtirîn - Lîstikvanê Ciwan ê Pêşeng| {{Berandamî}} | align="center" | <ref name="Heavy">{{Jêder-malper |url=https://heavy.com/entertainment/2018/02/chandler-riggs-eclipse-singing-where-songs/ |sernav=Chandler Riggs’ Eclipse Band: Learn All About His Musical Career |paşnav=Dwilson |pêşnav=Stephanie Dube |tarîx=25 sibat 2018 |malper=[[Heavy.com]] |tarîxa-gihiştinê=3 adar 2019 |roja-arşîvê=2019-03-06 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190306043828/https://heavy.com/entertainment/2018/02/chandler-riggs-eclipse-singing-where-songs/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> |- | 2014 | Xelata Hunermendê Ciwan | Di Bernameya TV-yê de Performansa Çêtirîn - Lîstikvanê Ciwan ê Pêşeng| {{Won}} | align="center" | |- | 2015 | Xelata Saturn | rowspan="4" | Di Rêzefîlmek Televizyonî de Performansa Çêtirîn Ya Akterê Ciwan| {{Berandamî}} | rowspan="4" align="center" | |- | 2016 | Xelata Saturn | {{Won}} |- | 2017 | Xelata Saturn | {{Berandamî}} |- | 2018 | Xelata Saturn | {{Won}} |} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Aktorên îngilîz]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1999]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Muzîkvanên amerîkî yên mêr]] [[Kategorî:Aktorên amerîkî yên mêr ên sedsala 21ê]] [[Kategorî:Aktorên fîlman ên amerîkî yên mêr]] [[Kategorî:Aktorên televîzyonê yên amerîkî yên mêr]] molydeor4c6my15ndpgs6x4xat2inuj 0 100347 2090465 1837680 2026-09-02T05:05:04Z SakuraBot 54179 [[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin 2090465 wikitext text/x-wiki {{Bêçavkanî|tarîx=gulan 2024}} {{Agahîdank mirov | nav = Chad Coleman | wêne = Chad L. Coleman by Gage Skidmore.jpg | mezinahiya_wêne = 220px | sernavê_wêne = Coleman li [[San Diego Comic-Con International]] (2014) | navê_jidayikbûnê = Chad L. Coleman | roja_jidayikbûnê = {{Roja bûyînê û temen|mf=yes|1974|09|06}} | cihê_jidayikbûnê = [[Richmond, Virginia]], [[DYA]] | roja_mirinê = | cihê_mirinê = | pîşe = Aktor | salên_çalak = 1992 heta îro | hevjîn = {{Zewac|Sally Stewart|1999|2010}} | zarok = 2 | malper = }} '''Chad L. Coleman''' (jdb. {{dîrok|6|îlon|1974}}) lîstikvanekî amerîkî ye. Di salên 2012-2015an de wî rola Tyreese Williams leyîst li ser rêzefîlma tirsinak a kanal AMC a bi navê ''[[The Walking Dead]]'' û her wesa ew di rêzeçîroka zanistî ya ''[[Valagehî (Rêzefilm)|The Expanse]]'' de wekî Fred Johnson "Qesabê qereqola Andersonê" beşdar bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://en.m.wikipedia.org/wiki/Chad_Coleman |sernav=Çavkanîyê wergêranê }}</ref> == Rolên wî yên sereke yên heta îro == # Dennis "Cutty" Wise # Tyreese Williams, 2012-2015 # Mînîrêzefîlma Roots, 2016 # Fred Johnson, Qesabê qereqola Andersonê # Klyden == Filmografî == {| class="wikitable sortable" !sal !Title !Role !Têbînî |- |1993 |''New York Cop'' |Iceman | |- |1998 |''Speed of Life'' |Orderly | |- |2001 |''The Gilded Six Bits'' |Joe Banks |Short film |- |2001 |''Revolution #9'' |Night Nurse | |- |2002 |''The End of The Bar'' |Dr. Scott Rosen | |- |2004 |''Brother to Brother'' |El | |- |2005 |''Carlito's Way: Rise to Power'' |Clyde |Short Video |- |2006 |''Confessions'' |Darius | |- |2011 |''The Green Hornet'' |Chili | |- |2011 |''Horrible Bosses'' |Curtis the Dive Bar Bartender | |- |2012 |''Life, Love, Soul'' |Earl Grant | |- |2013 |''Habeas Corpus'' |Ray Jr. |Short film |- |2014 |''Crazy Little Thing Called... 'Ships'' |Mr. Anders |Short film |- |2017 |''The Black Ghiandola'' |Tanner Alonso |Short film |- |2018 |''Making Lemonade'' |Chad |Short film |} === Televîzyon === {| class="wikitable sortable" !sal !Title !Role !Têbînî |- |1992 |''Here and Now'' |Roland |Episode: "A.J.'s Big Leap" |- |1994, 1995 |''Law &amp;amp; Order'' |Henry / Weiner |2 episodes |- |1994, 1996 |''New York Undercover'' |Kevin Gray / Shoop |2 episodes |- |1999, 2001 |''Third Watch'' |Grissom / Lamar |2 episodes |- |2002 |''Monday Night Mayhem'' |O.J. Simpson |TV movie |- |2003, 2014 |''Law &amp;amp; Order: Special Victims Unit'' |Prison Warden / A.J. Martin |2 episodes |- |2003 |''Guiding Light'' |Moses |Episode: "#1853" |- |2003 |''Hack'' |Lafonso |2 episodes |- |2004–2008 |''The Wire'' |Dennis "Cutty" Wise |20 episodes |- |2005 |''Numb3rs'' |Williams |Episode: "Man Hunt" |- |2007 |''Wifey'' |Parnell |Pilot |- |2008 |''New Amsterdam'' |Lt. Bobby Graham |Episode: "Golden Boy" |- |2008 |''Life on Mars'' |Suede |Episode: "Things to Do in New York When You Think You're Dead" |- |2009 |''CSI: Miami'' |Kevin Landau |Episode: "Smoke Gets in Your CSI's" |- |2009 |''Boldly Going Nowhere'' |Cobolt |Pilot |- |2009 |''Terminator: The Sarah Connor Chronicles'' |Queeg |2 episodes |- |2009 |''The Forgotten'' |Ray Perkins |Episode: "Football John" |- |2010 |''In Plain Sight'' |Ricky Dupree / Ricky Dumont |Episode: "Whistle Stop" |- |2010 |''Lie to Me'' |Darryl |Episode: "The Canary's Song" |- |2010 |''The Good Wife'' |Carter Wright |Episode: "Nine Hours" |- |2010–2019 |''It's Always Sunny in Philadelphia'' |Z |5 episodes |- |2010–2013 |''I Hate My Teenage Daughter'' |Gary Miller |13 episodes |- |2012 |''Criminal Minds'' |Malcolm Ford |Episode: "The Company" |- |2012 |''Burn Notice'' |Brady Pressman |Episode: "Desperate Times" |- |2012 |''Electric City'' |Manny (voice) |20 episodes |- |2012–2015 |''[[The Walking Dead]]'' |Tyreese Williams |22 episodes |- |2013 |''Cult'' |True Believer #4 |Episode: "Off to See the Wizard" |- |2013–2016 |''Family Guy'' |Additional voices |2 episodes |- |2015–2020 |''[[Valagehî (Rêzefilm)|The Expanse]]'' |Col. Frederick Lucius Johnson |20 episodes |- |2016 |''Roots'' |Mingo |Episode: "Part 3" |- |2016 |''Arrow'' |Tobias Church |4 episodes |- |2016 |''Freakish'' |Coach |3 episodes |- |2017 |''The Goldbergs'' |Leon Schmion |Episode: "The Spencer's Gift" |- |2017 |''Michael Jackson: Searching for Neverland'' |Bill Whitfield |TV movie |- |2017–present |''The Orville'' |Klyden |16 episodes |- |2019 |''All American'' |Corey James |9 episodes |- |2019 |''Treadwater'' |Osei |Unknown episodes |- |2020 |''Interrogation'' | | |} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1974]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1967]] [[Kategorî:Aktorên amerîkî yên mêr ên sedsala 20an]] [[Kategorî:Aktorên amerîkî yên mêr ên sedsala 21ê]] [[Kategorî:Aktorên fîlman ên amerîkî yên mêr]] [[Kategorî:Aktorên televîzyonê yên amerîkî yên mêr]] [[Kategorî:Aktorên lîstikên vîdeoyî yên amerîkî yên mêr]] [[Kategorî:Aktorên dengî yên amerîkî yên mêr]] ks2jrdz6dckq16kiz5i1b1f9apc84db 0 100771 2090454 1758013 2026-09-02T04:44:56Z SakuraBot 54179 [[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin 2090454 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank bajar | nav = | navê_din = | navê_fermî = | mertal = | al = | nexşeya_cihan = Îtalya | nc_relief = erê <!-- "Nexşeya topografî" derdikeve --> | nc_firehî = 250px | koordînat = | damezrandin = <!------- Kargêrî -------> | welat = {{Ala|Îtalya}} | dûgel = | kargêrî_sernav = | kargêrî = | herêm = [[Veneto]] | parêzgeh = [[Veneto (parêzgeh)]] | şaristan = | bexş = | navçe = | nahiye = | gundistan = | serbajar = | parêzgar = | şaredar = <!------- Demografî -----> | navê_nîştecihan = | gelhe = 33.462 | gelhe_sal = 2020 | berbelavî = <!------- Erdnîgarî -----> | rûerd = 50,93 | rûerd1_sernav = | bilindayî = 42 m | dem = [[UTC+1]] (CET) [[UTC+2]] (CEST) <!------- Agahiyên din --> | koda_postayê = 31033 | koda_telefonê = 0423 | malper = [http://www.comune.castelfranco-veneto.tv.it/ castelfranco-veneto.tv.it/] <!------- Nexşe ---------> | nexşeSer = | nexşeSer_firehî = | nexşeSer_sernav = | nexşe = Map Region of Veneto.svg | nexşe_firehî = 250px | nexşe_sernav = Li ser nexşeyê cihê Herêma Venetoyê diyar dibe. | nexşe2 = | nexşe2_firehî = | nexşe2_sernav = <!------- Wêne ----------> | wêneSer = CastelfrancoV porta.jpg | wêneSer_firehî = 250px | wêneSer_sernav = Deriyê rojavayê navenda kevnar a dîrokî. | wêne = | wêne_firehî = | wêne_sernav = }} '''Castelfranco, Veneto''', bajarekî komûn a [[Îtalya]]yê û yek ji bajarên herêma [[Veneto]]yê ye. == Gelhe == Li gorî daneyên sala 2020an hêjmara niştecihên komûnê 33.462 kes e.<ref>{{Jêder-malper |url=http://demo.istat.it/pop2018/index3.html |sernav=Statistiche demografiche ISTAT |malper=demo.istat.it |tarîxa-gihiştinê= |tarîxa-arşîvê=2019-06-30 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190630220127/http://demo.istat.it/pop2018/index3.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Bajar-şitil}} [[Kategorî:Bajar û bajarokên Venetoyê]] [[Kategorî:Şaredariyên parêzgeha Trevisoyê]] r5rmnoku48l49for2eeudin8jjgvo6h 0 122868 2090457 1795278 2026-09-02T04:52:36Z SakuraBot 54179 [[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin 2090457 wikitext text/x-wiki '''Navçeya Ceferabad''' yek ji navçeyên [[Qum (parêzgeh)|Parêzgeha Qumê]] ye li dewleta [[Îran]]ê. == Herêmên Navçeya Ceferabadê == == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Parêzgeha Qumê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Navçeyên Qumê]] [[Kategorî:Avabûnên 2021ê li Îranê]] iy3zlx0v2fo0azphqbrhh2x3s5g6i6f 0 123843 2090420 1976732 2026-09-01T20:31:03Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2090420 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane | zimanê_navê_rastî = fa }} '''Îsa Zarepûr''' (bi [[Zimanê farisî|farisî]]: عیسی زارع پور, jdb. 1980) siyasetmedarek îranî ye ku ji 25ê tebaxa 2021ê ve di hikûmeta serokkomar [[Îbrahîm Reîsî|Îbrahîm Raîsî]] de wek wezîrê teknolojiya agahdarî û ragihandinê kar dike.<ref name="A">{{Jêder |sernav=Dr. Eisa Zarepour {{!}} Portal of Information and Communication Technology Center |tarîx=2021-10-20 |url=https://its.iust.ac.ir/profile/zarepour |kovar=Tehran Times |ziman=fa |roja-gihiştinê=2021-10-20 |roja-arşîvê=2021-11-03 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20211103081353/https://its.iust.ac.ir/profile/zarepour |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> == Jînenîgarî == Eîsa Zarepûr di sala 1980î de li bajarê [[Şabad]] ([[Arûnîawa]], [[Arwînawa]]) ya Kirmaşanê ji dayîk bûye. Wî bawernameya xwe ya lîsansê di warê endezyariya kompîturê de li [[zanîngeha Razî]] û bawernameya xwe ya bilind di warê endezyariya kompîturê de li [[zanîngeha Şerîf ya Teknolojiyê]] wergirtiye. Wî doktoraya xwe li Dibistana Zanist û Endezyariya Komputerê, [[Zanîngeha New South Wales]], Avusturalya qedand. <ref name="B">{{Jêder |sernav=Who is Eisa Zarepour, the proposed Minister of Communications of the 13th government? |tarîx=12 tebax 2021 |url=https://www.zoomit.ir/tech-iran/373611-who-is-eisa-zarepour/ |kovar=Tehran Times |ziman=fa }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1980]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] 9d7iubnfc7ehl8cqtrrtnb6ayo44j94 0 125983 2090453 1782212 2026-09-02T04:35:38Z SakuraBot 54179 [[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin 2090453 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane2}} '''Carlos Jaime Alazraqui''' (jdb. [[20ê tîrmehê|20ê tîrmeha]] [[1962]]an li [[Yonkers]], [[New York]], [[DYA]]) [[aktor]]eke [[amerîkî]] ye. {{Kontrola otorîteyê}} {{aktor-şitil}} [[Kategorî:Aktorên amerîkî]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1962]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Komedyenên amerîkî yên sedsala 20an]] [[Kategorî:Aktorên amerîkî yên mêr ên sedsala 20an]] [[Kategorî:Komedyenên amerîkî yên sedsala 21ê]] [[Kategorî:Aktorên amerîkî yên mêr ên sedsala 21ê]] [[Kategorî:Komedyenên amerîkî yên mêr]] [[Kategorî:Aktorên fîlman ên amerîkî yên mêr]] [[Kategorî:Aktorên televîzyonê yên amerîkî yên mêr]] [[Kategorî:Aktorên lîstikên vîdeoyî yên amerîkî yên mêr]] [[Kategorî:Aktorên dengî yên amerîkî yên mêr]] ox3h3jbqgdkdkhhkjr4kof939bsa4yv 0 127592 2090310 1825401 2026-09-01T13:38:04Z Kurê Acemî 105128 2090310 wikitext text/x-wiki '''Komplîkasyon''', di wateya bijîşkî de, têgîna 'komplîkasyon' bandorên neyînî yên pêşbînîkirî yên rewşek, nexweşî an dermankirina bijîşkî ye. Komplîkasyon bandorek neyînî li ser pêvajoya nexweşiyekê dike. Komplîkasyon dikare wekî giranbûna nexweşiya heyî an derketina gilî û vedîtinên nû li bandora pergalên hinavên din dike were dîtin. Komplîkasyonên bi nexweşiya bingehîn re dibe sedema derketina nexweşiyên nû. Ligel vê yekê, ji ber dermankirinên têne bikaranîn dibe ku komplîkasyon çêbibin. Ji ber gelek sedeman komplîkasyon çêdibin. Ev faktorên wekî temenê nexweş, nexweşiyên din ên heyî yên nexweş, pergala parastinê, dermanên têne bikaranîn û destwerdanên neştergerî û rewşa pergala parastinê ne. Komplîkasyon divê bi şert û mercên jê re sekûle tê gotin, neyê tevlihev kirin, ku bi taybetî di qonaxa akût a hin nexweşiyan de çêdibin û zirarek mayînde dihêle. Paşmayî di destpêka nexweşiyê de an dereng di pêvajoya başbûnê de çêdibin. Mînak, wendabûna domdar a hêzê li aliyekî laş ji ber derbek berê encamek e. == Nexweşiyên û komplîkasyonên curbicur == === Komplîkasyonên îyatrojenîk === Komplîkasyonên îyatrojenîk ji ber dermankirina tê kirin çêdibin û pir cihêreng in: '''<u>Derman:</u>''' Di rewşên wekî dayîna dermanên neguncayî ji nexweş re, dayîna bi dozek neguncav, neşopandina rêgezên veguhestinê, karanîna xelet a derman de çêdibe. Ji bo pêşîlêgirtina van, tedbîrên parastinê yên wekî karanîna reçeteyên elektronîkî, lihevhatina rêzikên hilanînê û veguheztinê, pakkirina dermanan di dozên pêşwext de têne sepandin. '''<u>Nojdar:</u>''' Komplîkasyonên nojdarî ji ber [[anastezî|anesteziyê]] çêdibin. Ev nojdarên nexweş an xeletî ne. Ji bo pêşîlêgirtina wan qaîdeyên gerdûnî têne sepandin. Ev ji verastkirina nasnameya nexweş, nîşankirina cîhê nojdariyê û aliyek, kontrolkirina wan çend caran li ser bingeha kontrola dualî berî, di dema û piştî nojdariyê de pêk tê. '''<u>Daşnasî:</u>''' Teşhîskirina şaş, zêdeteşhîs, teşhîsa neguncayî ne. Ev cudahî ji ber cudahiyên nexweş û bijîşk in. <u>''Mirov, ragihandin û xebata tîmê'':</u> Karîna mirovan bi hev re dixebitin ji aliyê faktorên wekî rêveberiya hiyerarşiya jêr-jorîn û danûstandina di navbera endamên tîmê de tê bandor kirin. <u>''Enfeksiyonên girêdayî dermankirinê'':</u> Sedema herî gelemperî ya komplîkasyonên bi dermankirinê re ji derveyî [[kateter]] e, ku li nexweşan tê sepandin. Îhtîmala [[Enfeksiyon (derman)|enfeksiyonê]] piştî prosedurên wek kateterên mîzê, gihandina damarên navendî an venous, [[entûbasyon]]ê zêde dibe. Çavkaniyên herî gelemperî yên dermankirinê / enfeksiyona nexweşxaneyê ''[[Escherichia coli]], Proteus mirabilis'' e.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jacobsen |pêşnav=S. M. |paşnav2=Stickler |pêşnav2=D. J. |paşnav3=Mobley |pêşnav3=H. L. T. |paşnav4=Shirtliff |pêşnav4=M. E. |tarîx=2008 |sernav=Complicated Catheter-Associated Urinary Tract Infections Due to Escherichia coli and Proteus mirabilis |url=https://journals.asm.org/doi/10.1128/CMR.00019-07 |kovar=Clinical Microbiology Reviews |ziman=en |cild=21 |hejmar=1 |rr=26–59 |doi=10.1128/CMR.00019-07 |issn=0893-8512 |pmc=PMC2223845 |pmid=18202436 |roja-gihiştinê=2022-05-21 |roja-arşîvê=2022-05-11 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220511005225/https://journals.asm.org/doi/10.1128/CMR.00019-07 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://health.gov/our-work/health-care-quality/health-care-associated-infections |sernav=Health Care-Associated Infections {{!}} health.gov |tarîx=2020-02-16 |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2022-05-21 |roja-arşîvê=2020-02-16 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200216063749/https://health.gov/our-work/health-care-quality/health-care-associated-infections |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Sedema herî gelemperî ya çêbûna van enfeksiyonan paqijiya destan e.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Patil |pêşnav=Vijaya |paşnav2=Todi |pêşnav2=Subhash |paşnav3=Myatra |pêşnav3=S. N. |paşnav4=Samaddar |pêşnav4=D. P. |tarîx=2014 |sernav=Guidelines for prevention of hospital acquired infections |url=https://www.ijccm.org/doi/10.4103/0972-5229.128705 |kovar=Indian Journal of Critical Care Medicine |ziman=en |cild=18 |hejmar=3 |rr=149–163 |doi=10.4103/0972-5229.128705 |issn=0972-5229 |pmc=PMC3963198 |pmid=24701065 }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Bijîşkî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Bijîşkî]] jgdbe1wjj3zf081yfhsm09qccx2e8kj 0 128928 2090452 1516549 2026-09-02T04:34:39Z SakuraBot 54179 [[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin 2090452 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank lîstikvan (futbol) | nav = Carlo Ancelotti | wêne = Carlo Ancelotti 2016 (cropped).jpg | navê rastî = Carlo Ancelotti | yaneyê peyandin = [[Real Madrid CF|Real Madrid]] | bejn = 1.79 | hêl = [[navîn şa]] | sala binsaziyê1 = 1975-1976 | maç1 = 55 | gol1 = 13 }} '''Carlo Ancelotti''' (z. 10 Pûşper 1959, Reggiolo ) lîstikvan û [[Îtalyan|rêveberê]] berê yê [[Futbol|futbolê yê]] İtalianî ye. Ana tîma Real Madrid'e ye. Carlo Ancelotti serokê Real Madrid e. Ew ji xortbuna xwe vêda nava fitbolêdaye. Li Îtalyaye ji dayîk bûye û di tîma Îtalyanî de jî leystikvaniyê kirîye. Ancelotti yekane rêvebir e ku 4 caran Lîga Şampiyonan a UEFAyê serketîye. (2 caran bi Milan re, 2 caran bi Real Madrîdê re). Ew jî yek ji 7 kesan e ku hem kesek lîstikvan û hem jî kesî rahêner Kûpaya Ewropayê bi dest xistiye. Wî li Parmayê wekî midfielder dest bi futbolê kir û di sala 1979-an de alîkariya tîma xwe kir u derxist Serie B. Di demsala paşîn de, ew derbasî Romayê bû, li wir 1 şampiyoniya Lîga û 4 Kupayên Îtalytalyayê bi dest xist. Salên dawî yên kariyera xwe li Milano derbas kir, li wir 2 sernavên lîga û 2 Kupayên Ewropî bi dest xistin. Ancelotti 26 caran ji bo [[Xola Îtalî ya Futbolê|tîma neteweyî ya Îtalyayê]] dilîze, di sala 1988an de beşdarî Şampiyoniya Ewropayê û Kûpaya Cîhanê ya 1990an bûye. Wekî rêveber, wî ji bo Reggiana, Parma, [[Juventus F.C.|Juventus]], [[A.C. Milan|Milan]], [[Chelsea F.C.|Chelsea]], [[Paris Saint Germain|Paris Saint-Germain]], [[Real Madrid C.F.|Real Madrid]], [[FC Bayern München|Bayern Munich]], [[SSC Napoli|Napoli]], Everton û dîsa [[Real Madrid C.F.|Real Madrîd xebitî]] û li Îtalytalya, Îngilîstan, Fransa, Spanya û Elmanyayê sernav bi dest xist. yekane antrenor e ku di van 5 lîgên mezin ên cihêreng de şampiyoniyê bi dest xistiye. Ew niha rêveberê Real Madrid CF ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} https://www.realmadrid.com/en/football/squad {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1959]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Katolîkên romayî yên sedsala 20an]] [[Kategorî:Katolîkên romayî yên sedsala 21ê]] 1bc26qerye671myicnjnp57jzzwiwyf 0 129357 2090511 1830729 2026-09-02T08:17:41Z Andre Engels 5 Andre Engelsî/ê navê [[Glauk Konjufca]] weke [[Vjosa Osmani]] guhart 1830729 wikitext text/x-wiki {{Bêkategorî|tarîx=nîsan 2024}} {{Sêwî|tarîx=îlon 2024}} [[Wêne:Vjosa Osmani1.jpg|thumb|Vjosa Osmani-Sadriu]] '''Vjosa Osmani-Sadriu''' (z. 17 Gulan 1982 li [[Titova]] [[Mitrovica]], Komara Federal a Sosyalîst a Yugoslavya) parêzer û siyasetmedarek [[Kosova]]r e (LDK heta 2020). Ew ji Nîsana 2021-an vir ve Seroka Komara Kosovayê ye. {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} eyaqzx4xl0yzhclku9z8d7fqaq8atcc 0 134224 2090466 1847638 2026-09-02T05:05:16Z SakuraBot 54179 [[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin 2090466 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane | çînaser = siyasetmedar | wêne = Chadwick Boseman by Gage Skidmore July 2017 (cropped).jpg | sernavê_wêne = Chadwick Boseman, sal 2017 }} '''Chadwick Aaron Boseman''' (jdb. 29ê [[çiriya paşîn]], [[1976]] , m. 28ê [[tebax]]ê, [[2020]]) [[lîstikvan]]eke [[amerîkî]] bû. Di dema kariyera xwe ya du dehsalan de, Boseman du [[Xelatên Screen Actors Guild]], [[Xelata Kûreya Zêrîn|Xelatek Kûreya Zêrîn]], Xelatek Filmek Hilbijartina Rexnegir, û [[Xelata Primetime Emmy]], di nav de xelatên din wergirt. Di heman demê de ji bo [[xelata Oscar]]ê jî hate berbijar kirin. Piştî xwendina [[derhêner]]iyê li [[Zanîngeha Howardê]], Boseman dest bi kariyera xwe ya di şanoyê de kir, xelatek Derhêneriya Lîga Drama û lîstikvanek [[AUDELCO]] wergirt, ligel ku ji bo lîstika xwe ya [[2005]] a bo [[Deep Azure]] berendamek [[xelata Jeff]] wergirt. Veguhastina ser ekranê, yekem rola wî ya sereke wekî [[rêzefîlm]]ek birêkûpêk bû li ser drama [[NBC]] ya [[Persons Unknown]] ([[2010]]) û wî performansa xwe ya serketî wekî lîstikvana bezbolê [[Jackie Robinson]] di fîlima biyografîk a [[42 (fîlm)|42]] ya [[2013]]-an de girt. Wî berdewam kir ku kesayetiyên dîrokî nîşan bide, wekî stranbêj [[James Brown]] di [[Get on Up]] ([[2014]]) û wekî parêzer [[Thurgood Marshall]] li [[Marshall (2017)]]. Boseman ji [[2016]]an heya [[2019]]-an di gerdûna Sînematîk a Marvel ([[MCU]]) de bi lîstina [[Marvel Comics]]-a [[superleheng]]ê [[Black Panther]] (MCU) navûdengê navneteweyî bi dest xist. Ew di çar fîlmên MCU de xuya bû, di nav de fîlmek 2018an a binavûdeng, ku jê re [[Xelata Wêne ya NAACP]]-ê ji bo Lîstikvanê Berbiçav ji aliyê [[Screen Actors Guild Award for Outstanding Performance by a Cast in a Motion Picture]] ve wergirt. Wekî yekem lîstikvanê reş ku sernavê fîlmek [[Marvel Cinematic Universe]] dike, ew di [[Time 100]] a sala 2018an de jî hate binav kirin. Performansa dawî ya Boseman wekî karakterê di rêzefîlma antolojiya [[Disney Channel|Disney+]] a [[What if...?]] de ji bo Performansa xwe ya voice-over [[xelata Emmy a Primetime]] wergirt. Di sala 2016an de, Boseman bi [[kansera kolonê]] hat teşhîs kirin. Wî rewşa xwe nepenî girt, heya mirina xwe di sala 2020an de ji nexweşiyê çalakiya xwe domand. Fîlma wî ya dawîn, [[Ma Rainey's Black Bottom]], di heman salê de piştî mirina xwe hate weşandin û ji hêla rexnegiran ve hate xelat kirin, ku wî berendamek [[Xelata Oscar|Oscarê]] ji bo Lîstikvanê Herî Baş û [[Xelata Kûreya Zêrîn]] ji bo Lîstikvanê Herî Serketî - Motion Picture Drama. Boseman ji bo xebata xwe ya di [[Da 5 Bloods]] û ''Ma Rainey's Black Bottom'' de jî çar berendam li 27emîn Xelatên Screen Actors Guild Award wergirt, jimara herî zêde ji bo lîstikvanek di merasîmekê de, [6] xelata Lîstikvanê Mêr di Rola Serek de qezenc kir. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Aktorên amerîkî]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1976]] [[Kategorî:Mirin 2020]] [[Kategorî:Mirin 2020î]] [[Kategorî:Aktorên amerîkî yên mêr ên sedsala 20an]] [[Kategorî:Aktorên amerîkî yên mêr ên sedsala 21ê]] [[Kategorî:Aktorên fîlman ên amerîkî yên mêr]] [[Kategorî:Aktorên televîzyonê yên amerîkî yên mêr]] [[Kategorî:Aktorên dengî yên amerîkî yên mêr]] dqlm6o6drblc40ag1nlt9leap6qlcw1 0 134489 2090461 1973929 2026-09-02T04:56:43Z SakuraBot 54179 [[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin 2090461 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane}} '''Muhtar Cem Karaca''' (jdb. 5 nîsan 1945 - m. 8 sibat 2004) muzîkjenekî [[Tirkiye|tirk]] ê [[Muzîka rock|rockê]] û kesayetekî tevgera rockê ya Anatolyayê bû.<ref>Barchard, David. ''Cem Karaca: A dissident Turkish singer, he spent much of the 1980s in exile''. The Guardian, March 8, 2004.</ref> Ew derçûyê Robert College bû. Bi gelek komên rocka yen tirk wekî [[Apaşlar]], [[Kardaşlar]], [[Moğollar]] û [[Dervişan]] re xebitî. Bi van koman re wî têgihiştin û şiroveyeke nû ji rocka tirkî re anî.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.biyografi.net/kisiayrinti.asp?kisiid=331 |sernav=biyografi.net: Cem Karaca biyografisi burada ünlülerin biyografileri burada |paşnav=(c)2000. |pêşnav=Author by webofisi.com Copyright |malper=www.biyografi.net |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20161103215823/http://www.biyografi.net/kisiayrinti.asp?kisiid=331 |roja-arşîvê=2016-11-03 |rewşa-urlyê=mirî |roja-gihiştinê=2016-12-11 }}</ref> == Biyografî == Ew zarokê lîstikvanêkî şanoyê yê, ku bi eslê xwe [[Azerî (gel)|azeri]] ye û bi nav Mehmet Îbrahîm Karaca<ref name="aksiyon040216">{{Jêder-nûçe |url=http://www.aksiyon.com.tr/detay.php?id=11171 |sernav=Cem Karaca:Sanat Yapar |paşnav=Sak |pêşnav=Sema |tarîx=2004-02-16 |weşanger=Aksiyon |ziman=tr |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20070930155104/http://www.aksiyon.com.tr/detay.php?id=11171 |roja-arşîvê=2007-09-30 |rewşa-urlyê=mirî |roja-gihiştinê=2007-03-04 }}</ref> û lîstikvana [[opera]], [[şano]] û [[sînema]]yê [[İrma Felekyan]] (Toto Karaca)<ref name="aksiyon040216" /> ku bi eslê xwe [[ermenî]] bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.biyografi.net/kisiayrinti.asp?kisiid=960 |sernav=Toto Karaca (1912-1992) |weşanger=biyografi.net |ziman=tr |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20070202100716/http://www.biyografi.net/kisiayrinti.asp?kisiid=960 |roja-arşîvê=2007-02-02 |rewşa-urlyê=mirî |roja-gihiştinê=2007-02-05 }}</ref> Koma wî ya yekem bi navê ''Dynamites'' bû û komeke rockê ya klasîkî bû. Dûv re karaca beşdarîya labêle ''Jaguars'' bû, komeke serpêhatî ya [[Elvis Presley]]. Di sala 1967an de, dest bi nivîsandina muzîka xwe dike û tevlî koma ''Apaşlarê'' dibe, ku yekemîn koma wî ya bi [[zimanê tirkî]] ye. Di heman salê de beşdarî pêşbirka [[Mîkrofona Zêrîn]] bû, ku bi strana xwe ya ''Emrah pileya'' xelata duyem bi dest xist. Di sala 1969an, Karaca û basîst [[Serhan Karabay]] ji Apaşlarê derketin û bi navê ''Kardaşlar'' (Bira) komeke orîjînal a "Anatolya" ava kirin. Karaca di sala 1972an de tevlî koma ''Moğollar'' (Mongol) dibe û yek ji stranên xwe yên herî naskirî ''Namus Belası'' nivîsî. Lê belê serokê koma ''Moğollar'' Cahit Berkay ye, ji bo koma xwe navûdengê navneteweyî xwest û ew çû [[Fransa]]yê da ku komê bigihîne asta pêş. Karaca ku xwest dengê lêdana xwe ya anatolî bidomîne û ji ''Moğollar'' terikand. Di sala 1974an de koma xwe ya bi navê ''Dervîşan'' (Derwîş) da destpêkir. Karaca û Dervîşan stranên helbestî û pêşver gotin. Di salên 1970an de, Tirkiye bi tundûtûjiya siyasî di navbera alîgirên çep û rastgir, tevgerên cudaxwaz û bilindbûna [[Îslamîzm|îslamiyetê]] de rû bi rû maye. Ji ber ku welat ket nav [[kaos]]ê, hîkûmetê guman kir ku Cem Karaca tevlî rêxistinên serhildar bûye. Ew ji ber ku ramanwerekî cudaxwaz û [[Marksîzm-Lenînîzm|Marksîst-Lenînîst]], bi xiyanetê hat tawanbar kirin. Dewleta Tirk hewlî Karaca weke kesekî ku bi nezanî stranan dinivîse ji bo destpêkirina şoreşê nîşan bide. Siyasetmedarekî jî got, "Karaca bi tenê bang li welatiyan dike ku li dijî dewletê şerekî bi xwîn." ''Dervîşan'' di dawiya sala 1977 de hatîye hilweşandin. Di 1978 de, wî koma ''Edirdahan'' ava kir, bi kurteya ji ''[[Edirne|Edîrneyê]] heta [[Erdêxan|Erdexanê]]''; parêzgehên herî rojava û rojhilat ên Tirkiye. Bi ''Edirdahanê'' re [[LP]]kî tomar kir. Di destpêka sala 1979an de Karaca ji ber sedemên bazirganiyê çû bajarê Kölnê li Almanyayê. Di sala 1980an de bi strana [[Nâzım Hikmet Ran|Nazim Hikmet]] - ''Kız Çocuğu'' ("Keçika Biçûk") dest bi stranbêjiya bi almanî kir: Cem bi heval, rêveber, aranjeker û serokê komê/muzîsyen [[Ralf Mähnhöfer]] re li ser piyanoya [[Piyano|mezin]], solo an jî helbestên almanî pêşkêş kir. Bi koma ''Anatology'', strana bi [[zimanê tirkî]]. Tirkiye bi qedexeyên leşkerî û [[Derbeya leşkerî ya 12ê îlona 1980î|derbeya dewleta Tirk]] ya 12ê Îlona ya sala 1980'î ji kontrolê derket. Fermandar [[Kenan Evren]] dest danî ser hikûmetê û bi awayekî demkî hemû partiyên siyasî qedexe kir. Piştî derbeyê nivîskar, hunermend û rojnamevan jî di nav de gelek rewşenbîr hatin binçavkirin. Der barê Karaca de ji aliyê dewleta Tirk re biryara girtinê hat dayîn. Dewlet çend caran Karaca vexwendibû, lê Karaca ji ber ku nizanîbû dê piştî vegerê çi bibe, biryar da ku venegere. Dema Karaca li Almanyayê bû, bavê wî wefat kir, lê nikaribû vegere û beşdarî merasîma cenaze bibe. Piştî demekê hikûmeta Tirkiye biryar da ku Cem Karaca ji hemwelatiya Tirkiyê bêpar bihêle û biryara girtinê aktîf bimîne. Piştî çend salan, di sala 1987an de, serokwezîr û serokê Partiya Welatê tirk [[Turgut Özal]] ji bo Karaca efûyek derxist. Piştî demekê, ew vegeriya Tirkiyê. Vegera wî bi xwe re albûmek nû ''Merhaba Gençler ve Her Zaman Genç Kalanlar'' ("Silav çiwanên û hemî wekî çiwan dimên") yek ji berhemên wî yên herî bi bandor bû. Vegera wî ya malê ji hêla heyranên wî ve bi kêfxweş hate pêşwazî kirin, lê di dema nebûna wî de Karaca temaşevanên ciwan winda kiribû û tenê çend guhdarên nû peyda kiribûn. == Mirin == Di 8ê sibata 2004an de ji ber [[krîza dil]] jiyana xwe ji dest da û li [[Goristana Karacaahmet]] a li navçeya [[Üsküdar]]a Stembolê hat definkirin. == Dîskografî == === 45ên === * ''Emrah/Karacaoğlan'' (1967) (bi Apaşlar) * ''Hudey / Vahşet / [[Bang Bang (My Baby Shot Me Down)|Bang Bang]] / [[Shakin' All Over]]'' (1967) (bi Apaşlar) * ''Emrah / Hücum / Karacaoğlan / Ayşen'' (1967) (bi Apaşlar) * ''Ümit Tarlaları/Anadolu Oyun Havası/Suya Giden Allı Gelin/Nasıl Da Geçtin'' (1967) (bi Apaşlar) * ''İstanbul'u Dinliyorum/Oy Bana Bana'' (1968) * ''Oy Babo/Hikaye'' (1968) * ''İstanbul/Why'' (1968) * ''Emrah 1970/Karanlık Yollar'' (1968) * ''Resimdeki Gözyaşları/Emrah'' (1968) * ''Resimdeki Gözyaşları/Şans Çocuğu'' (1968) * ''Tears/No, No, No'' (1968) * ''Ayrılık Günümüz/Gılgamış'' (1969) * ''Zeyno/Niksar'' (1969) * ''Bu Son Olsun/Felek Beni'' (1969) * ''Emmioğlu/O Leyli'' (1970) * ''Kendim Ettim kendim Buldum/Erenler'' (1970) * ''Adsız/Unut Beni'' (1970) * ''Muhtar/Baba'' (1970) * ''Dadaloğlu/Kalender'' (1970) * ''Oy Gülüm Oy/Kara Sevda'' (1971) * ''Tatlı Dillim/Demedim Mi'' (1971) * ''Kara Yılan/Lümüne'' (1971) * ''Acı Doktor (Kısım 1)/Acı Doktor (Kısım 2)'' (1971) * ''Kara Üzüm/Mehmet'e Ağıt'' (1971) * ''Askaros Deresi/Üryan Geldim'' (1972) * ''Obur Dünya/El Çek Tabib'' (1973) * ''Gel Gel/Üzüm Kaldı'' (1973) * ''Namus Belası/Gurbet'' (1974) * ''Beyaz Atlı/Yiğitler'' (1974) * ''Tamirci Çırağı/Nerdesin?'' (1975) * ''Mutlaka Yavrum/Kavga'' (1975) * ''Beni Siz Delirttiniz/Niyazi'' (1975) * ''Parka/İhtarname'' (1976) * ''Mor Perşembe/Bir Mirasyediye Ağıt'' (1977) * ''1 Mayıs/Durduramayacaklar Halkın Coşkun Akan Selini'' (1977) === LP === * ''Apaşlar-Kardaşlar'' (1972) * ''Cem Karaca'nın Apaşlar, Kardaşlar, Moğollar ve Ferdy Klein Orkestrasına Teşekkürleriyle'' (1974) * ''Nem Kaldı'' (1975) * ''Parka'' (1977) * ''Yoksulluk Kader Olamaz'' (1977) (1) * ''Safinaz'' (1978) (2) * ''Hasret'' (1980) (It was sold as LP and tape) * ''Bekle Beni'' (1982) (It was sold as tape only) * ''Die Kanaken'' (1984) * ''Merhaba Gençler ve Her Zaman Genç Kalanlar'' (1987) (It was sold as compact cassette and CD) === Albûmên ya dîn === * ''Töre'' (1988) (It was sold as CD) by [[Oğuz Abadan]] Orchestra * ''Yiyin Efendiler'' (1990) * ''Nerde Kalmistik'' (1992) * ''Bindik Bir Alamete'' (1999) * ''Kahpe Bizans'' (2000) * ''Hayvan Terli'' (2004) (Single) === Albûm === * ''The Best of Cem Karaca Volume 1'' (1996) * ''The Best of Cem Karaca Volume 2'' (1997) * ''The Best of Cem Karaca Volume 3'' (2000) * ''The Best of Cem Karaca Volume 4'' (2001) * ''The Best of Cem Karaca Volume 5'' (2002) * ''Ölümsüzler'' (Immortals) (2004) (posthumously) * ''Ölümsüzler 2'' (Immortals 2) (2005) (posthumously) * ''Mutlaka Yavrum'' (Absolutely, baby) (2006) (posthumously) == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1945]] [[Kategorî:Mirin 2004]] [[Kategorî:Mafên mirovan li Tirkiyeyê]] 8aqv1snfzglgxlbqwhyj8f773rkc41d 0 140721 2090337 2054475 2026-09-01T14:46:10Z Avestaboy 34898 2090337 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî }} '''Huckleberry Fînn çavhilkiriyên leheng''' romaneke henekbaz ya nivîskarê amerîkî Mark Twain e, ku di 4ê kanûna pêşîn a sala 1884an de li Londonê bi sernavê "''The Adventures of Huckleberry Finn''" û di sibata sala pêş de li New Yorkê bi sernavê " ''Adventures of Huckleberry Finn''" hat weşandin. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{pirtûk-şitil}} [[Kategorî:Pirtûkên li ser nîjadperestiyê]] [[Kategorî:Pirtûkên sensûrkirî]] [[Kategorî:Pirtûkên zarokan li ser nîjadperestiyê]] [[Kategorî:Pirtûkên zarokan li ser xulamtiya amerîkî]] [[Kategorî:Pirtûkên zarokan ên 1880î]] [[Kategorî:Romanên li ser nîjadperestiyê]] [[Kategorî:Romanên Mark Twain]] [[Kategorî:Romanên serpêhatî yên amerîkî]] [[Kategorî:Romanên zarokan ên amerîkî]] [[Kategorî:Wêjeya zarok û ciwanan]] k4ix9y4y3wo01b9zgkohys9q4m6xn8k 0 141352 2090460 1750215 2026-09-02T04:56:21Z SakuraBot 54179 [[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin 2090460 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank bajar | nav = Cem | navê_fermî = | nexşeya_cihan = Îran | koordînat = | welat = {{ala|Îran}} | welat_alî = | dûgel = | parêzgeh = [[Bûşehr (parêzgeh)|Bûşehr]] | serbajar = | rûerd = | gelhe = 31,436 <ref>https://www.amar.org.ir/سرشماری-عمومی-نفوس-و-مسکن/نتایج-سرشماری/جمعیت-به-تفکیک-تقسیمات-کشوری-سال-1395</ref> (2016) | bilindayî = | nexşe = | wêne = | wêne_sernav = | malper = }} '''Cem''', navê yek ji [[bajar]]ên li [[parêzgeh]]a [[Bûşehr (parêzgeh)|Bûşehrê]] ye û Girêdayî dewleta [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Parêzgeha Bûşehrê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Erdnîgarî-Îran-şitil}} [[Kategorî:Bajarên parêzgeha Bûşehrê]] [[Kategorî:Avabûnên 1996an li Îranê]] c70s2revk8a4v3sm11v9woksq70w84p 0 141517 2090455 1750210 2026-09-02T04:51:02Z SakuraBot 54179 [[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin 2090455 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank bajar | nav = | navê_fermî = | nexşeya_cihan = Îran | koordînat = | welat = {{ala|Îran}} | welat_alî = | dûgel = | parêzgeh = [[Merkezî (parêzgeh)|Merkezî]] | serbajar = | rûerd = | gelhe = 4,993 <ref>https://www.amar.org.ir/سرشماری-عمومی-نفوس-و-مسکن/نتایج-سرشماری/جمعیت-به-تفکیک-تقسیمات-کشوری-سال-1395</ref> (2016) | bilindayî = | nexşe = | wêne = | wêne_sernav = | malper = }} '''Cavêrsîyan ''' ({{bi-fa|جاورسیان}}), yek ji bajarê parêzgeha [[Merkezî (parêzgeh)|Merkezî]] ye ku bi dewleta [[Îran]]ê ve girêdayî ye. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Parêzgeha Merkeziyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Erdnîgarî-Îran-şitil}} [[Kategorî:Bajarên parêzgeha Merkeziyê]] [[Kategorî:Avabûnên 2009an li Îranê]] juotyodo3tpa25ioy8t3lw0wa7qwhrd 0 141625 2090463 1751064 2026-09-02T05:01:15Z SakuraBot 54179 [[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin 2090463 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | statû = Navçe | nav = Cerqevîye | etîketa_binebeşê2 = [[Parêzgehên Îranê|Parêzgeh]] | navê_binebeşê2 = [[Îsfehan (parêzgeh)|Îsfehan]] | wdneyîne = Beşa îdarî | mapframe-zoom = 7 }} '''Cerqevîye''' yek ji navçeyên parêzgeha [[Îsfehan (parêzgeh)|Îsfehana]] [[Îran]]ê ye û navenda vê navçeyê bajarê Cerqevîye ye. == Çavkanî == {{Parêzgeha Îsfehanê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Erdnîgarî-Îran-şitil}} [[Kategorî:Navçeyên parêzgeha Îsfehanê]] [[Kategorî:Avabûnên 2021ê li Îranê]] jbomeo3xto7526xtaxqr8ewhn62oa7y 0 141714 2090462 1750217 2026-09-02T04:58:50Z SakuraBot 54179 [[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin 2090462 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank bajar | nav = | navê_fermî = | nexşeya_cihan = Îran | koordînat = | welat = | welat_alî = | dûgel = {{ala|Îran}} | parêzgeh = [[Îsfehan (parêzgeh)|Îsfehanê]] | serbajar = | rûerd = | gelhe = 4,665 <ref>https://www.amar.org.ir/سرشماری-عمومی-نفوس-و-مسکن/نتایج-سرشماری/جمعیت-به-تفکیک-تقسیمات-کشوری-سال-1395</ref>([[2016]]) | bilindayî = | nexşe = | wêne = | wêne_sernav = | malper = }} '''Cendeq ''' ({{bi-fa|جندق}}), yek ji bajarê parêzgeha [[Îsfehan (parêzgeh)|Îsfehanê]] ye ku bi dewleta [[Îran]]ê ve girêdayî ye. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Parêzgeha Îsfehanê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Erdnîgarî-Îran-şitil}} [[Kategorî:Bajarên parêzgeha Îsfehanê]] [[Kategorî:Avabûnên 1995an li Îranê]] p3cvuhb5d6v8joqys86ln2gfyuldgka 1 210805 2090523 1594717 2026-09-02T09:27:45Z Kurdistanov 175167 2090523 wikitext text/x-wiki {{Serê gotûbêjê}} {{Kalika wîkîprojeyê|sinif=Destpêkî|bingehîn=erê|1= }} == Nav == Silav @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]], @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]], @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]], @[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] û @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]]. Bi min ev nav çewt e û kêm tê bikaranîn. Pêşniyara min ji bo peyveke standartkirî '''Kûpaya Cihanê ya FIFAyê''' ye, ku ji aliyê mêdyayên kurdî jî tê bikaranîn. Helwesta we li ser vê yeke çi ye? [[Bikarhêner:Kurdistanov|Kurdistanov]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurdistanov|gotûbêj]]) 09:27, 2 îlon 2026 (UTC) hwq1wwkmpmg5tdbyfpj7s7r5ykvd8px 2090539 2090523 2026-09-02T11:19:13Z Kurê Acemî 105128 /* Nav */ Bersiv 2090539 wikitext text/x-wiki {{Serê gotûbêjê}} {{Kalika wîkîprojeyê|sinif=Destpêkî|bingehîn=erê|1= }} == Nav == Silav @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]], @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]], @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]], @[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] û @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]]. Bi min ev nav çewt e û kêm tê bikaranîn. Pêşniyara min ji bo peyveke standartkirî '''Kûpaya Cihanê ya FIFAyê''' ye, ku ji aliyê mêdyayên kurdî jî tê bikaranîn. Helwesta we li ser vê yeke çi ye? [[Bikarhêner:Kurdistanov|Kurdistanov]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurdistanov|gotûbêj]]) 09:27, 2 îlon 2026 (UTC) :Merheba @[[Bikarhêner:Kurdistanov|Kurdistanov]], ligorî min '''Kûpaya Cîhanê ya FIFA'''yê jî derbastir e. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 11:19, 2 îlon 2026 (UTC) izz0yqn0v1qkhgo0b1e99wrwxh9knrt 2090540 2090539 2026-09-02T11:27:07Z Avestaboy 34898 /* Nav */ Bersiv 2090540 wikitext text/x-wiki {{Serê gotûbêjê}} {{Kalika wîkîprojeyê|sinif=Destpêkî|bingehîn=erê|1= }} == Nav == Silav @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]], @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]], @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]], @[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] û @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]]. Bi min ev nav çewt e û kêm tê bikaranîn. Pêşniyara min ji bo peyveke standartkirî '''Kûpaya Cihanê ya FIFAyê''' ye, ku ji aliyê mêdyayên kurdî jî tê bikaranîn. Helwesta we li ser vê yeke çi ye? [[Bikarhêner:Kurdistanov|Kurdistanov]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurdistanov|gotûbêj]]) 09:27, 2 îlon 2026 (UTC) :Merheba @[[Bikarhêner:Kurdistanov|Kurdistanov]], ligorî min '''Kûpaya Cîhanê ya FIFA'''yê jî derbastir e. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 11:19, 2 îlon 2026 (UTC) :Silav @[[Bikarhêner:Kurdistanov|Kurdistanov]] û @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] hûn çawa nin? Baş in ? :Jixwe ew sernav berê jî wekî kasa cihanê hatibû standardkirin. Têgeha [[kasa pîroziyê]] mesela di wergera [[Încîl|Încîlê]] ya bi kurdî de heye. Têgeha kasa cihanê di ferhenga [[Enstîtuya Kurdî ya Stenbolê]] de jî tomarkirî ye. :https://ferhengkurdi.org/peyv/kas+(I)-m [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 11:27, 2 îlon 2026 (UTC) iplj144zoib5qkmrf6xrm85jvvepzwt 14 321192 2090336 2053236 2026-09-01T14:45:04Z Avestaboy 34898 /* */ 2090336 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} {{Gotara bingehîn}} [[Kategorî:Pirtûkên zarokan ên 1880î]] [[Kategorî:Romanên Robert Louis Stevenson]] [[Kategorî:Romanên viktoryayî]] [[Kategorî:Romanên zarokan ên brîtanî]] qaea4vpaz7e8s60bs70l55kmxv2y4ib 0 329509 2090324 2090290 2026-09-01T14:30:44Z Kurê Acemî 105128 2090324 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Logarithm plots.png|thumb|Grafîkên fonksiyonên logarîtmeyê, bi sê bingehên ku bi gelemperî têne bikaranîn. Xalên taybet ên {{math|log_''b''&thinsp;''b'' {{=}} 1}} bi xêzên xalkirî hatine nîşandan û hemû xêz di xala {{math|1=log_''b''&thinsp;1 = 0}} de hev dibirrin.]] Di [[Matematîk|matematîkê]] de, '''logarîtmaya''' [[Hejmar|hejmarekê]] [[potens]] e ku divê nirxeke din a sabît, ango '''bingeh''', pê were bilindkirin da ku ew hejmar were bidestxistin. Mesela logarîtmaya {{math|1000}} li gorî bingeha {{math|10}} dike {{math|3}}, çunkî {{math|1000}} dike {{math|10}} bi hêza 3yê: {{math|1000 {{=}} 10{{sup|3}} {{=}} 10 × 10 × 10}}. Bi awayekî giştî, eger {{math|''x'' {{=}} ''b''{{sup|''y''}}}} be, wê wextê ''{{mvar|y}}'' logarîtmaya ''{{mvar|x}}'' ye li gorî bingeha ''{{mvar|b}}'' (wekî {{math|log{{sub|''b''}} ''x'' {{=}} ''y''}} tê nivîsandin); loma {{math|log{{sub|10}} 1000 {{=}} 3}}. Wekî fonksiyoneke bi guherbareke tenê, logarîtmaya bi bingeha ''{{mvar|b}}'', berevajiya operasyona bilindkirina bi potensê ya bi bingeha ''{{mvar|b}}'' ye. Logarîtma bingeha {{math|10}} wekî ''desimal'' an jî [[logarîtma hevpar]] tê binavkirin û bi gelemperî di zanist û endezyariyê de tê bikaranîn. [[Logarîtma xwezayî]] bingeha wê jimara {{math|''e'' ≈ 2.718}} e; karanîna wê di matematîk û [[Fizîk|fizîkê]] de ji ber derivata wê ya pir hêsan pir belav e. [[Logarîtma dualî]] bingeha {{math|2}} bikar tîne û bi berfirehî di [[Kompûternasî|zanista komputerê]], [[teoriya agahdariyê]], [[teoriya muzîkê]] û [[Fotografî|fotografiyê]] de tê bikaranîn. Wexta ku bingeh ji çarçoveyê nezelal an ne têkildar be, ew pir caran tê derxistin û logarîtm wekî {{math|log&thinsp;''x''}} tê nivîsandin. Logarîtm di sala 1614an de ji hêla [[John Napier]] ve wekî rêbazek ji bo hêsankirina hesaban hatin pêşkêşkirin.<ref>{{citation |last=Hobson |first=Ernest William |title=John Napier and the invention of logarithms, 1614; a lecture |date=1914 |url=http://archive.org/details/johnnapierinvent00hobsiala |publisher=Cambridge University Press}}</ref> Ew zû ji hêla [[navîgator]], zanyar, endezyar, [[Pîvankerî|pîvankeran]] û kesên din ve hatin bikaranîn da ku hesabên bi hûrgiliya bilind bi awayekî hêsantir pêk bînin. Bi bikaranîna tabloyên logarîtmê, gavên westîner ên pirhejmarî yên lêkdana hejmaran dikarin bi lêgerîna di tabloyan de û komkirineke hêsantir werin guhertin. Ew yek pêkan e ji ber ku logarîtmaya encama lêkdanê (eserê) wekhev e bi koma logarîtmên wan hejmarên ku li hev hatine lêkdan: <math display="block"> \log_b(xy) = \log_b x + \log_b y,</math> bi wê şertê ku ''{{mvar|b}}'', ''{{mvar|x}}'' û ''{{mvar|y}}'' gî erênî bin û {{math|''b'' ≠ 1}} be. [[Hesabkera şemitok]] ku ew jî li ser bingeha logaritmayan hatiye avakirin, rê dide ku însan bêyî bikaranîna tabloyan bi lez hesaban bike, lê bi hûrguliyeke kêmtir. Têgihiştina nûjen a logaritmayan vedigere ser [[Leonhard Euler]]; wî di sedsala 18an de logarîtma bi [[fonksiyona eksponensiyel]] ve girêdan û herwiha tîpa "e" wekî bingeha logaritmayên xwezayî destnîşan kiriye.<ref>{{citation |last=Remmert, Reinhold |author-link=Reinhold Remmert |title=Theory of complex functions |date=1991 |location=New York |isbn=0-387-97195-5 |oclc=21118309 |publisher=Springer-Verlag}}</ref> [[Pîvanê logarîtmîk|Pîvanên logarîtmîk]] mîqdarên berfireh kêm dikin bo teleskopên piçûktir. Mesela [[desîbel]] (dB) [[Yekeya pîvanê|yekîneyek]] e ku ji bo îfadekirina rêjeyê wekî logarîtm têye bikaranîn, pirî ji bo hêz û amplîtuda sînyalê (ku [[zexta dengî]] meselake hevpar e). Di [[Kîmya|kîmyayê]] de [[nirxa pH]] pîvanek logarîtmîk e ji bo [[Asîd|asîdîteya]] [[Çareseriya avî|çareseriyek avî]]. Logarîtm di [[Formula|formulayên]] zanistî de, û di pîvandina tevliheviya algorîtmayan û cismên geometrîkî yên bi navê [[fraktal]] de gelemperî ne. Ew dibin alîkar ku rêjeyên [[Frekans|frekansê]] yên întervalên muzîkê werin ravekirin, di formulên jimartina [[Hejmarên hîmî|hejmarên sereke]] an [[Nêzîkbûnayên Stirlingê|nêzîkbûna]] [[Faktoriyel|faktoriyelan]] de xuya dibin, hin modelên di [[Psîkofizîk|psîkofizîkê]] de agahdar dikin û dikarin di hesabkirina hiqûqî de bibin alîkar. Konsepta logarîtmayê wekî berevajiya bilindkirina bi hêz (''exponentiation''), li ser pêkhateyên din ên matematîkî jî tê berfirehkirin. Lêbelê, di rewşên giştî de, logarîtma bi gelemperî dibe fonksiyoneke xwedî pir-nirxan (''multi-valued function''). Mesela [[logarîtmaya kompleks]] berevajiya xwedî pir-nirxan a fonksiyona eksponensiyela kompleks e. Bi heman awayî, [[logarîtmaya dîskret]] berevajiya xwedî pir-nirxan a fonksiyona eksponensiyelê di komên sinorkirî (''finite groups'') de ye; ew di [[krîptografiya kilîta giştî]] de tê bikaranîn. == Motîvasyon == [[Wêne:Binary logarithm plot with grid.png|thumb|350px|[[Grafîka fonksiyon|Grafîka]] logarîtmaya bi bingeha 2yê, li {{math|''x'' {{=}} 1}} têkiliya xwe bi ''eksana x''-ê re çêdike û di nav xalên (2, 1), (4, 2) û (8, 3) re derbas dibe; bi vî awayî, wekî mînak, {{math|log₂(8) {{=}} 3}} û {{math|2³ {{=}} 8}} nîşan dide. Grafîk bêsinor nêzîkî eksena ''{{mvar|y}}'' dibe, lê [[Asîmptot|qet nagihîje wê]].]][[Komkirin]], [[zêdekirin]] û [[potens]] sê ji kiryarên herî bingehîn ên [[Arîtmetîk|arîtmetîkê]] ne. Berevajiya komkirinê [[derxistin]] e û berevajiya zêdekirinê jî [[Parkirin|parkirinê]] e. Bi heman awayî, logarîtma jî kiryara berevajî ya potensê e. Potens ew e ku hejmareke ''{{mvar|b}}'' (bingeh) bigihîje hêzeke diyarkirî ya ''{{mvar|y}}'' (hêz) da ku nirxekî ''{{mvar|x}}'' bide; ew yek bi wî awayî tê nîşandan:<ref>{{Citation |last1=Kate |first1=S.K. |title=Basics Of Mathematics |year=2009 |location=Pune |isbn=978-81-8431-755-8 |last2=Bhapkar |first2=H.R. |publisher=Technical Publications}}, chapter 1</ref> <math display="block">b^y=x.</math> Mesela bilindkirina {{math|2}} bo hêza {{math|3}} dide {{math|8}}: <math>2^3 = 8.</math> Logarîtmaya bi bingeha ''{{mvar|b}}'', ew operasyona berevajî ye ku ji têketina ''{{mvar|x}}'' derketina ''{{mvar|y}}'' peyda dike. Ango <math>y = \log_b x</math> hevmaneya <math>x=b^y</math> ye bi şertê ku ''{{mvar|b}}'' hejmareke rastîn a erênî be. (Eger ''{{mvar|b}}'' ne [[Hejmarên rastîn|hejmareke rastîn]] a erênî be, hem bilindkirina bi hêz û hem jî logarîtma dikarin bên pênasekirin, lê dibe ku gelek nirxan werbigirin; ew yek jî pênaseyan pir aloztir dike.) Yek ji sebebên sereke yên tarîxî yên danasîna logarîtmayan, ew formula ye ku <math display="block">\log_b(xy)=\log_b x + \log_b y,</math>bi rêya wan, [[Tabloya logarîtmayê|tabloyên logarîtmayê]] rê didin ku kiryarên lêkdan û dabeşkirinê veguherin kiryarên komkirin û derxistinê; ew yek beriya dahênana komputeran, alîkariyeke mezin ji bo hesabkirinan bû. == Terîf == Ji bo [[Hejmarên rastîn|hejmareke rastîn]] a erênî ya wekî ''{{mvar|b}}'' (ku {{math|''b'' ≠ 1}} be), logarîtmaya hejmareke rastîn a erênî ya wekî ''{{mvar|x}}'' li gorî binyata ''{{mvar|b}}'', ew hêz e ku divê ''{{mvar|b}}'' pê were bilindkirin da ku encam bibe ''{{mvar|x}}''. Bi gotineke din, logarîtmaya ''{{mvar|x}}'' li gorî binyata ''{{mvar|b}}'', ew hejmara rastîn a yekta ''{{mvar|y}}'' ye ku tê de <math>b^y = x</math> ye. Logarîtma bi awayê "{{math|log_''b''&thinsp;''x''}}" tê nîşandan (wekî "logarîtmaya ''{{mvar|x}}'' li gorî binyata ''{{mvar|b}}''", "logarîtmaya {{nowrap|binyeta-{{mvar|b}}}} ya ''{{mvar|x}}''", an jî bi gelemperî "log, binyat ''{{mvar|b}}'', ya ''{{mvar|x}}''" tê xwendin). Pênaseyeke hevmane û kurttir ew e ku fonksiyona {{math|log_''b''}}, fonksiyona berevajî ya fonksiyona <math>x\mapsto b^x</math> ye. === Mesela === * {{math|1=log₂&thinsp;16 = 4}}, ji ber ku {{math|1=2⁴ = 2 × 2 × 2 × 2 = 16}}. * Logarîtm dikarin neyînî jî bin: <math display="inline">\log_2 \! \frac{1}{2} = -1</math>, ji ber ku <math display="inline">2^{-1} = \frac{1}{2^1} = \frac{1}{2}.</math> * {{math|log₁₀&thinsp;150}} bi qasî 2.176 e ku dikeve navbera 2 û 3yê de; tam wekî ku 150 dikeve navbera {{math|1=10² = 100}} û {{math|1=10³ = 1000}}. * Ji bo her bingeh ''{{mvar|b}}'', {{math|1=log_''b''&thinsp;''b'' = 1}} û {{math|1=log_''b''&thinsp;1 = 0}}, ji ber ku {{math|1=''b''¹ = {{mvar|b}}}} û {{math|1=''b''⁰ = 1}} e. == Nasnameyên logarîtmatîk == Çendîn formulayên giring ku carinan wekî ''nasnameyên logarîtmatîk'' an jî ''yasayên logarîtmatîk'' tên binavkirin, têkiliya di navbera logarîtman de diyar dikin.<ref>All statements in this section can be found in {{Harvard citations|last1=Downing|first1=Douglas|year=2003|loc=p. 275|nb=yes}} or {{Harvard citations|last1=Kate|last2=Bhapkar|year=2009|loc=p. 1-1|nb=yes}}, for example.</ref> === Berhem, encama dabeşkirinê, hêz û kok === Logarîtmaya berhemekê wekhev e bi koma logarîtmayên wan hejmarên ku li hev hatine zêdekirin; logarîtmaya rêjeya du hejmaran jî wekhev e bi ferqa logarîtmayên wan. Logarîtmaya hêza ''{{Mvar|p}}'' a hejmarekê, ''{{Mvar|p}}'' caran logarîtmaya wê hejmarê bi xwe ye; logarîtmaya koka ''{{Mvar|p}}'' jî logarîtmaya wê hejmarê ye ku li ser ''{{Mvar|p}}'' hatiye dabeşkirin. Tabloya jêrîn wan wekheviyan bi meselan nîşan dide. Her yek ji wan wekheviyan dikare piştî danîna pênaseyên logarîtmayê yên wekî <math>x = b^{\, \log_b x}</math> an <math>y = b^{\, \log_b y}</math> li aliyê çepê yê hevkêşeyan, were bidestxistin. Di formulên jêrîn de, {{Matematîk|x}} û {{Matematîk|y}} [[Hejmarên rastîn|hejmarên rastîn ên pozîtîv]] ne û {{Matematîk|p}} jî hejmareke tam e ku ji 1 mezintir e. {| class="wikitable plainrowheaders" |+ Logarîtmayên berhem, encama dabeşkirinê, hêz û kok |- ! scope="col" | Nasname ! scope="col" | Formula ! scope="col" | Mesela |- ! scope="row" | Berhem | <math display="inline">\log_b(x y) = \log_b x + \log_b y</math> | <math display="inline">\log_3 243 = \log_3 (9 \cdot 27) = \log_3 9 + \log_3 27 = 2 + 3 = 5</math> |- ! scope="row" | Dabeşkirin | <math display="inline">\log_b \!\frac{x}{y} = \log_b x - \log_b y</math> | <math display="inline">\log_2 16 = \log_2 \!\frac{64}{4} = \log_2 64 - \log_2 4 = 6 - 2 = 4</math> |- ! scope="row" | Hêz | <math display="inline">\log_b\left(x^p\right) = p \log_b x</math> | <math display="inline">\log_2 64 = \log_2 \left(2^6\right) = 6 \log_2 2 = 6</math> |- ! scope="row" | Kok | <math display="inline">\log_b \sqrt[p]{x} = \frac{\log_b x}{p}</math> | <math display="inline">\log_{10} \sqrt{1000} = \frac{1}{2}\log_{10} 1000 = \frac{3}{2} = 1.5</math> |} === Guhertina bingehê === Logarîtmaya {{math|log_''b''&thinsp;''x''}} dikare bi karanîna formula jêrîn, ji logarîtmayên ''{{mvar|x}}'' û ''{{mvar|b}}'' yên li gorî bingeheke kêfî ya ''{{Mvar|k}}'', were hesibandin: <math display="block"> \log_b x = \frac{\log_k x}{\log_k b}.</math>Makîneyên hesabkirinê yên zanistî û asayî, logarîtmeyên bi bingehên 10 û ''{{mvar|[[e (mathematical constant)|e]]}}'' hesab dikin.<ref>{{Citation |last1=Bernstein |first1=Stephen |title=Schaum's outline of theory and problems of elements of statistics. I, Descriptive statistics and probability |year=1999 |url=https://archive.org/details/schaumsoutlineof00bern |series=Schaum's outline series |location=New York |isbn=978-0-07-005023-5 |last2=Bernstein |first2=Ruth |publisher=[[McGraw-Hill]]}}, p.&nbsp;21</ref> Logarîtmeyên bi her bingeheke ''{{mvar|b}}'' dikarin bi bikaranîna yek ji van her du logarîtmeyan û li gorî wê formula berê werin diyarkirin: <math display="block"> \log_b x = \frac{\log_{10} x}{\log_{10} b} = \frac{\log_{e} x}{\log_{e} b}.</math>Eger hejmareke ''{{mvar|x}}'' û logarîtmaya wê {{math|1=''y'' = log_''b''&thinsp;''x''}} (bi bingeheke nenas ''{{mvar|b}}'') hebin, bingeh bi wî awayî tê dîtin: <math display="block"> b = x^\frac{1}{y},</math>Ew yek bi bilindkirina hevkêşeya pênaseker a <math> x = b^{\,\log_b x} = b^y</math> bo hêza <math>\tfrac{1}{y}.</math> tê dîtin. == Bingehên taybet == [[Wêne:Log4.svg|thumb|320px|Grafikên logarîtmayê yên li ser hev ji bo bingehan ⁠{{sfrac|1|2}}⁠, 2, û ''{{mvar|e}}''.]] Di nav gî bijardeyên ji bo bingehê de, sê jê bi taybetî berbelav in. Ew jî ev in: {{math|''b'' {{=}} 10}}, {{math|''b'' {{=}} [[e (mathematical constant)|''e'']]}} (hejmara sabît a matematîkî ya [[Hejmarên na aqlî|neaqlî]] {{nobr|{{math|[[e (mathematical constant)|''e'']] ≈ 2.71828183 }} ),}} û {{math|''b'' {{=}} 2}} ([[logarîtmaya dualî]]). Di [[analîza matematîkî]] de, logarîtmaya bi bingeha ''{{mvar|e}}'' ji ber taybetmendiyên analîtîk ên ku li jêr hatine ravekirin, gelek berbelav e. Ji aliyekî din ve, bikaranîna logarîtmayên bi bingeha 10 ([[logarîtmaya asayî]]) ji bo hesabên bi destan di sîstema hejmaran a desîmalê de hêsan e:<ref>{{cite book |title=Algebra the Easy Way |last=Downing |first=Douglas |publisher=Barron's |year=2003 |isbn=978-0-7641-1972-9 |location=Hauppauge, NY |url=https://archive.org/details/algebraeasyway00down_0 |series=Barron's Educational Series |at=chapter&nbsp;17, p.&nbsp;275}}</ref> <math display="block">\log_{10}\,(\,10\,x\,)\ =\;\log_{10} 10\ +\;\log_{10} x\ =\ 1\,+\,\log_{10} x\,.</math> Bi wî awayî, {{math|log₁₀&thinsp;(''x'')}} bi hejmara reqemên di [[Pêjimar|pêjimara desîmalê]] de ya tamhejmar a erênî ''{{mvar|x}}'' ve girêdayî ye: Hejmara reqeman ew [[Tamhejmar|tamhejmara]] a herî biçûk e ku bi awayekî hişk ji {{nobr|{{math| log₁₀&thinsp;(''x'')}}}} mezintir e.<ref>{{cite book |title=Complexity Theory: Exploring the limits of efficient algorithms |last=Wegener |first=Ingo |publisher=[[Springer-Verlag]] |year=2005 |page=20 |isbn=978-3-540-21045-0 |location=Berlin, DE / New York, NY}}</ref> Mesela {{math|log₁₀(5986)}} bi qasî 3.78 e. Tamhejmar a li pey wê 4 e ku ev jî hejmara reqemên 5986 ye. Hem logarîtmaya xwezayî û hem jî logarîtmaya dualî di [[teoriya agahiyê]] de têne bikaranîn ku bi rêzê ve li gel bikaranîna "[[Nat (agahî)|nat]]" an "[[bit]]"an wekî yekeyên bingehîn ên agahiyê têkildar in.<ref>{{cite book |title=Information Theory |last=van der Lubbe |first=Jan C.A. |publisher=Cambridge University Press |year=1997 |page=3 |isbn=978-0-521-46760-5 |url={{google books |plainurl=y |id=tBuI_6MQTcwC|page=3}}}}</ref> Logarîtmaya dualî her wiha di [[Kompûternasî|zanista komputerê]] de tê bikaranîn ku li wir [[Hejmarên dualî|sîstema dualî]] pir belav e; di [[teoriya muzîkê]] de ku li wir rêjeya bilindahiya deng a du ([[oktav]]) pir belav e û hejmara "[[Cent (hejmar)|cent]]" di navbera herdu dengên ferq de guhertoyeke pîvanê ya logarîtmaya dualî, ango log2 car 1200, ya rêjeya deng e (ango di sîstema [[hevsengiya wekhev]] a kevneşopî de ji bo her [[Nîvton|nîvtonê]] 100 cent hene), an jî bi awayekî wekhev logarîtmaya bi bingehê {{nobr|{{math|2{{sup|1/1200}} }}}} e; û di [[Fotografî|fotografiyê]] de ku li wir logarîtmayên bi bingehê 2 yên ku pîvana wan hatiye guhertin, ji bo pîvandina [[Nirxa ronahiyê|nirxên ronahiyê]], astên ronahiyê, [[Lezahiya perdeyî|wextên ronahiyê]], avakirina lensê (aperture) û [[leza fîlmê]] bi yekeya "stop" têne bikaranîn.<ref>{{cite book |title=The Manual of Photography |last1=Allen |first1=Elizabeth |publisher=Taylor & Francis |year=2011 |page=228 |isbn=978-0-240-52037-7 |url={{google books |plainurl=y |id=IfWivY3mIgAC|page=228}} |last2=Triantaphillidou |first2=Sophie}}</ref> Kurtenivîsa {{math|log&thinsp;''x''}} pir caran tê bikaranîn wexta ku bingeha armanckirî dikare li gorî çarçove an dîsîplînê were texmîn kirin, an jî wexta ku bingeh ne diyar an ne giring be. Logarîtmên hevpar (bingeha 10) ku ji tarîxê ve di tabloyên logarîtmê û qaîdeyên slaytê de têne bikaranîn, amûrek bingehîn in ji bo pîvandin û hesabkirinê di gelek warên zanist û endezyariyê de; di wan çarçoveyan de {{math|log&thinsp;''x''}} hîn jî pir caran tê maneya logarîtma bingeha desîmalê.<ref>{{cite book |title=Introduction to Applied Mathematics for Environmental Science |last=Parkhurst |first=David F. |publisher=Springer Science & Business Media |year=2007 |page=288 |isbn=978-0-387-34228-3 |edition=illustrated |url={{google books |plainurl=y |id=h6yq_lOr8Z4C|page=288 }}}}</ref> Di matematîkê de {{math|log&thinsp;''x''}} bi gelemperî behsa logarîtma xwezayî (bingeha ''{{mvar|e}}'') dike.<ref>{{cite book |title=Principles of Mathematical Analysis |last=Rudin |first=Walter |publisher=McGraw-Hill International |year=1984 |isbn=978-0-07-085613-4 |edition=3rd ed., International student |location=Auckland, NZ |section=Theorem&nbsp;3.29 |url=https://archive.org/details/principlesofmath00rudi}}</ref> Di zanista komputer û teoriya agahdariyê de, log pir caran behsa logarîtmên dualî (bingeha 2) dike.<ref>{{cite book |title=Algorithm Design: Foundations, analysis, and internet examples |last1=Goodrich |first1=Michael T. |author1-link=Michael T. Goodrich |publisher=John Wiley & Sons |year=2002 |page=23 |quote= |last2=Tamassia |first2=Roberto |author2-link=Roberto Tamassia}}</ref> Tabloya jêrîn nîşanên hevpar ji bo logarîtmên wan bingehan navnîş dike. Stûna "Nîşana ISO" nîşanên ku ji hêla [[Rêxistina Navneteweyî ya Standardîzasyonê]] ve hatine pêşniyar kirin navnîş dike. {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- !scope="col"| Bingeh{{mvar|b}} !scope="col"| Nav ji bo log_''b''&thinsp;''x'' !scope="col"| Nîşana ISO !scope="col"| Nîşanên din |- !scope="row"| 2 | [[logarîtmaya dualî]] | {{math|lb ''x''}}&nbsp;<ref name=gullberg> {{cite book | last = Gullberg | first = Jan | year = 1997 | title = Mathematics: From the birth of numbers | location = New York, NY | publisher = W.W. Norton & Co | isbn = 978-0-393-04002-9 | url-access = registration | url = https://archive.org/details/mathematicsfromb1997gull }} </ref> | {{math|ld ''x''}}, {{math|log ''x''}}, {{math|lg ''x''}},<ref>{{citation | title=The Chicago Manual of Style | year=2003 | edition=25th | publisher=University of Chicago Press | page=530 | title-link=The Chicago Manual of Style }}.</ref> {{math|log₂&thinsp;''x''}} |- ! scope="row"|{{mvar|e}} | [[logarîtmaya xwezayî]] | {{math|ln ''x''}} | {{math|log {{mvar|x}}}}, {{math|log_''e''&thinsp;''x''}} |- !scope="row"| 10 | [[logarîtmaya asayî]] | {{math|lg ''x''}} | {{math|log ''x''}}, {{math|log₁₀&thinsp;''x''}} |- !scope="row"| {{mvar|b}} | Logarîtmaya bingeh {{mvar|b}} | {{math|log_''b''&thinsp;''x''}} | |} == Tarîx == Di tarîxa logarîtmayan a li Ewropaya sedeya 17an de, [[Fonksiyon|fonksiyoneke]] nû hat dîtin ku qada analîzê ji çarçoveya metodên cebîrî wêdetir berfireh kir. Metoda logarîtmayan di sala 1614an de ji hêla [[John Napier]] ve bi awayekî giştî hate pêşkêşkirin; ew yek di kitêba bi navê ''[[Mirifici Logarithmorum Canonis Descriptio]]'' (Danasîna Kanona Ecêb a Logarîtmayan) de pêk hat. Berî dahênana Napier, teknîkên din ên bi heman naverokê hebûn, wekî ''prosthafaeresis'' an jî bikaranîna tabloyên rêzehejmaran (progresyonan) ku li dora sala 1600ê bi berfirehî ji hêla [[Jost Bürgi]] ve hatibûn pêşxistin. Napier têgeha ''logarithmus'' (bi latîniya navîn) ji bo logarîtmayê afirand; ew kelîme bi maneya "hejmara rêjeyê" ye û ji kelîmeyên [[Yewnaniya kevn|yewnanî]] ''logos'' (tê maneya rêje, nîsbet an kelîme) û ''arithmos'' (tê maneya hejmar) hatiye wergirtin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Matematîk]] [[Kategorî:Fonksiyonên matematîkê]] [[Kategorî:Konseptên matematîkê]] leo0818wzsejcc7l9fhhrlhidsj2ul9 2090328 2090324 2026-09-01T14:33:51Z Kurê Acemî 105128 /* Tarîx */ 2090328 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Logarithm plots.png|thumb|Grafîkên fonksiyonên logarîtmeyê, bi sê bingehên ku bi gelemperî têne bikaranîn. Xalên taybet ên {{math|log_''b''&thinsp;''b'' {{=}} 1}} bi xêzên xalkirî hatine nîşandan û hemû xêz di xala {{math|1=log_''b''&thinsp;1 = 0}} de hev dibirrin.]] Di [[Matematîk|matematîkê]] de, '''logarîtmaya''' [[Hejmar|hejmarekê]] [[potens]] e ku divê nirxeke din a sabît, ango '''bingeh''', pê were bilindkirin da ku ew hejmar were bidestxistin. Mesela logarîtmaya {{math|1000}} li gorî bingeha {{math|10}} dike {{math|3}}, çunkî {{math|1000}} dike {{math|10}} bi hêza 3yê: {{math|1000 {{=}} 10{{sup|3}} {{=}} 10 × 10 × 10}}. Bi awayekî giştî, eger {{math|''x'' {{=}} ''b''{{sup|''y''}}}} be, wê wextê ''{{mvar|y}}'' logarîtmaya ''{{mvar|x}}'' ye li gorî bingeha ''{{mvar|b}}'' (wekî {{math|log{{sub|''b''}} ''x'' {{=}} ''y''}} tê nivîsandin); loma {{math|log{{sub|10}} 1000 {{=}} 3}}. Wekî fonksiyoneke bi guherbareke tenê, logarîtmaya bi bingeha ''{{mvar|b}}'', berevajiya operasyona bilindkirina bi potensê ya bi bingeha ''{{mvar|b}}'' ye. Logarîtma bingeha {{math|10}} wekî ''desimal'' an jî [[logarîtma hevpar]] tê binavkirin û bi gelemperî di zanist û endezyariyê de tê bikaranîn. [[Logarîtma xwezayî]] bingeha wê jimara {{math|''e'' ≈ 2.718}} e; karanîna wê di matematîk û [[Fizîk|fizîkê]] de ji ber derivata wê ya pir hêsan pir belav e. [[Logarîtma dualî]] bingeha {{math|2}} bikar tîne û bi berfirehî di [[Kompûternasî|zanista komputerê]], [[teoriya agahdariyê]], [[teoriya muzîkê]] û [[Fotografî|fotografiyê]] de tê bikaranîn. Wexta ku bingeh ji çarçoveyê nezelal an ne têkildar be, ew pir caran tê derxistin û logarîtm wekî {{math|log&thinsp;''x''}} tê nivîsandin. Logarîtm di sala 1614an de ji hêla [[John Napier]] ve wekî rêbazek ji bo hêsankirina hesaban hatin pêşkêşkirin.<ref>{{citation |last=Hobson |first=Ernest William |title=John Napier and the invention of logarithms, 1614; a lecture |date=1914 |url=http://archive.org/details/johnnapierinvent00hobsiala |publisher=Cambridge University Press}}</ref> Ew zû ji hêla [[navîgator]], zanyar, endezyar, [[Pîvankerî|pîvankeran]] û kesên din ve hatin bikaranîn da ku hesabên bi hûrgiliya bilind bi awayekî hêsantir pêk bînin. Bi bikaranîna tabloyên logarîtmê, gavên westîner ên pirhejmarî yên lêkdana hejmaran dikarin bi lêgerîna di tabloyan de û komkirineke hêsantir werin guhertin. Ew yek pêkan e ji ber ku logarîtmaya encama lêkdanê (eserê) wekhev e bi koma logarîtmên wan hejmarên ku li hev hatine lêkdan: <math display="block"> \log_b(xy) = \log_b x + \log_b y,</math> bi wê şertê ku ''{{mvar|b}}'', ''{{mvar|x}}'' û ''{{mvar|y}}'' gî erênî bin û {{math|''b'' ≠ 1}} be. [[Hesabkera şemitok]] ku ew jî li ser bingeha logaritmayan hatiye avakirin, rê dide ku însan bêyî bikaranîna tabloyan bi lez hesaban bike, lê bi hûrguliyeke kêmtir. Têgihiştina nûjen a logaritmayan vedigere ser [[Leonhard Euler]]; wî di sedsala 18an de logarîtma bi [[fonksiyona eksponensiyel]] ve girêdan û herwiha tîpa "e" wekî bingeha logaritmayên xwezayî destnîşan kiriye.<ref>{{citation |last=Remmert, Reinhold |author-link=Reinhold Remmert |title=Theory of complex functions |date=1991 |location=New York |isbn=0-387-97195-5 |oclc=21118309 |publisher=Springer-Verlag}}</ref> [[Pîvanê logarîtmîk|Pîvanên logarîtmîk]] mîqdarên berfireh kêm dikin bo teleskopên piçûktir. Mesela [[desîbel]] (dB) [[Yekeya pîvanê|yekîneyek]] e ku ji bo îfadekirina rêjeyê wekî logarîtm têye bikaranîn, pirî ji bo hêz û amplîtuda sînyalê (ku [[zexta dengî]] meselake hevpar e). Di [[Kîmya|kîmyayê]] de [[nirxa pH]] pîvanek logarîtmîk e ji bo [[Asîd|asîdîteya]] [[Çareseriya avî|çareseriyek avî]]. Logarîtm di [[Formula|formulayên]] zanistî de, û di pîvandina tevliheviya algorîtmayan û cismên geometrîkî yên bi navê [[fraktal]] de gelemperî ne. Ew dibin alîkar ku rêjeyên [[Frekans|frekansê]] yên întervalên muzîkê werin ravekirin, di formulên jimartina [[Hejmarên hîmî|hejmarên sereke]] an [[Nêzîkbûnayên Stirlingê|nêzîkbûna]] [[Faktoriyel|faktoriyelan]] de xuya dibin, hin modelên di [[Psîkofizîk|psîkofizîkê]] de agahdar dikin û dikarin di hesabkirina hiqûqî de bibin alîkar. Konsepta logarîtmayê wekî berevajiya bilindkirina bi hêz (''exponentiation''), li ser pêkhateyên din ên matematîkî jî tê berfirehkirin. Lêbelê, di rewşên giştî de, logarîtma bi gelemperî dibe fonksiyoneke xwedî pir-nirxan (''multi-valued function''). Mesela [[logarîtmaya kompleks]] berevajiya xwedî pir-nirxan a fonksiyona eksponensiyela kompleks e. Bi heman awayî, [[logarîtmaya dîskret]] berevajiya xwedî pir-nirxan a fonksiyona eksponensiyelê di komên sinorkirî (''finite groups'') de ye; ew di [[krîptografiya kilîta giştî]] de tê bikaranîn. == Motîvasyon == [[Wêne:Binary logarithm plot with grid.png|thumb|350px|[[Grafîka fonksiyon|Grafîka]] logarîtmaya bi bingeha 2yê, li {{math|''x'' {{=}} 1}} têkiliya xwe bi ''eksana x''-ê re çêdike û di nav xalên (2, 1), (4, 2) û (8, 3) re derbas dibe; bi vî awayî, wekî mînak, {{math|log₂(8) {{=}} 3}} û {{math|2³ {{=}} 8}} nîşan dide. Grafîk bêsinor nêzîkî eksena ''{{mvar|y}}'' dibe, lê [[Asîmptot|qet nagihîje wê]].]][[Komkirin]], [[zêdekirin]] û [[potens]] sê ji kiryarên herî bingehîn ên [[Arîtmetîk|arîtmetîkê]] ne. Berevajiya komkirinê [[derxistin]] e û berevajiya zêdekirinê jî [[Parkirin|parkirinê]] e. Bi heman awayî, logarîtma jî kiryara berevajî ya potensê e. Potens ew e ku hejmareke ''{{mvar|b}}'' (bingeh) bigihîje hêzeke diyarkirî ya ''{{mvar|y}}'' (hêz) da ku nirxekî ''{{mvar|x}}'' bide; ew yek bi wî awayî tê nîşandan:<ref>{{Citation |last1=Kate |first1=S.K. |title=Basics Of Mathematics |year=2009 |location=Pune |isbn=978-81-8431-755-8 |last2=Bhapkar |first2=H.R. |publisher=Technical Publications}}, chapter 1</ref> <math display="block">b^y=x.</math> Mesela bilindkirina {{math|2}} bo hêza {{math|3}} dide {{math|8}}: <math>2^3 = 8.</math> Logarîtmaya bi bingeha ''{{mvar|b}}'', ew operasyona berevajî ye ku ji têketina ''{{mvar|x}}'' derketina ''{{mvar|y}}'' peyda dike. Ango <math>y = \log_b x</math> hevmaneya <math>x=b^y</math> ye bi şertê ku ''{{mvar|b}}'' hejmareke rastîn a erênî be. (Eger ''{{mvar|b}}'' ne [[Hejmarên rastîn|hejmareke rastîn]] a erênî be, hem bilindkirina bi hêz û hem jî logarîtma dikarin bên pênasekirin, lê dibe ku gelek nirxan werbigirin; ew yek jî pênaseyan pir aloztir dike.) Yek ji sebebên sereke yên tarîxî yên danasîna logarîtmayan, ew formula ye ku <math display="block">\log_b(xy)=\log_b x + \log_b y,</math>bi rêya wan, [[Tabloya logarîtmayê|tabloyên logarîtmayê]] rê didin ku kiryarên lêkdan û dabeşkirinê veguherin kiryarên komkirin û derxistinê; ew yek beriya dahênana komputeran, alîkariyeke mezin ji bo hesabkirinan bû. == Terîf == Ji bo [[Hejmarên rastîn|hejmareke rastîn]] a erênî ya wekî ''{{mvar|b}}'' (ku {{math|''b'' ≠ 1}} be), logarîtmaya hejmareke rastîn a erênî ya wekî ''{{mvar|x}}'' li gorî binyata ''{{mvar|b}}'', ew hêz e ku divê ''{{mvar|b}}'' pê were bilindkirin da ku encam bibe ''{{mvar|x}}''. Bi gotineke din, logarîtmaya ''{{mvar|x}}'' li gorî binyata ''{{mvar|b}}'', ew hejmara rastîn a yekta ''{{mvar|y}}'' ye ku tê de <math>b^y = x</math> ye. Logarîtma bi awayê "{{math|log_''b''&thinsp;''x''}}" tê nîşandan (wekî "logarîtmaya ''{{mvar|x}}'' li gorî binyata ''{{mvar|b}}''", "logarîtmaya {{nowrap|binyeta-{{mvar|b}}}} ya ''{{mvar|x}}''", an jî bi gelemperî "log, binyat ''{{mvar|b}}'', ya ''{{mvar|x}}''" tê xwendin). Pênaseyeke hevmane û kurttir ew e ku fonksiyona {{math|log_''b''}}, fonksiyona berevajî ya fonksiyona <math>x\mapsto b^x</math> ye. === Mesela === * {{math|1=log₂&thinsp;16 = 4}}, ji ber ku {{math|1=2⁴ = 2 × 2 × 2 × 2 = 16}}. * Logarîtm dikarin neyînî jî bin: <math display="inline">\log_2 \! \frac{1}{2} = -1</math>, ji ber ku <math display="inline">2^{-1} = \frac{1}{2^1} = \frac{1}{2}.</math> * {{math|log₁₀&thinsp;150}} bi qasî 2.176 e ku dikeve navbera 2 û 3yê de; tam wekî ku 150 dikeve navbera {{math|1=10² = 100}} û {{math|1=10³ = 1000}}. * Ji bo her bingeh ''{{mvar|b}}'', {{math|1=log_''b''&thinsp;''b'' = 1}} û {{math|1=log_''b''&thinsp;1 = 0}}, ji ber ku {{math|1=''b''¹ = {{mvar|b}}}} û {{math|1=''b''⁰ = 1}} e. == Nasnameyên logarîtmatîk == Çendîn formulayên giring ku carinan wekî ''nasnameyên logarîtmatîk'' an jî ''yasayên logarîtmatîk'' tên binavkirin, têkiliya di navbera logarîtman de diyar dikin.<ref>All statements in this section can be found in {{Harvard citations|last1=Downing|first1=Douglas|year=2003|loc=p. 275|nb=yes}} or {{Harvard citations|last1=Kate|last2=Bhapkar|year=2009|loc=p. 1-1|nb=yes}}, for example.</ref> === Berhem, encama dabeşkirinê, hêz û kok === Logarîtmaya berhemekê wekhev e bi koma logarîtmayên wan hejmarên ku li hev hatine zêdekirin; logarîtmaya rêjeya du hejmaran jî wekhev e bi ferqa logarîtmayên wan. Logarîtmaya hêza ''{{Mvar|p}}'' a hejmarekê, ''{{Mvar|p}}'' caran logarîtmaya wê hejmarê bi xwe ye; logarîtmaya koka ''{{Mvar|p}}'' jî logarîtmaya wê hejmarê ye ku li ser ''{{Mvar|p}}'' hatiye dabeşkirin. Tabloya jêrîn wan wekheviyan bi meselan nîşan dide. Her yek ji wan wekheviyan dikare piştî danîna pênaseyên logarîtmayê yên wekî <math>x = b^{\, \log_b x}</math> an <math>y = b^{\, \log_b y}</math> li aliyê çepê yê hevkêşeyan, were bidestxistin. Di formulên jêrîn de, {{Matematîk|x}} û {{Matematîk|y}} [[Hejmarên rastîn|hejmarên rastîn ên pozîtîv]] ne û {{Matematîk|p}} jî hejmareke tam e ku ji 1 mezintir e. {| class="wikitable plainrowheaders" |+ Logarîtmayên berhem, encama dabeşkirinê, hêz û kok |- ! scope="col" | Nasname ! scope="col" | Formula ! scope="col" | Mesela |- ! scope="row" | Berhem | <math display="inline">\log_b(x y) = \log_b x + \log_b y</math> | <math display="inline">\log_3 243 = \log_3 (9 \cdot 27) = \log_3 9 + \log_3 27 = 2 + 3 = 5</math> |- ! scope="row" | Dabeşkirin | <math display="inline">\log_b \!\frac{x}{y} = \log_b x - \log_b y</math> | <math display="inline">\log_2 16 = \log_2 \!\frac{64}{4} = \log_2 64 - \log_2 4 = 6 - 2 = 4</math> |- ! scope="row" | Hêz | <math display="inline">\log_b\left(x^p\right) = p \log_b x</math> | <math display="inline">\log_2 64 = \log_2 \left(2^6\right) = 6 \log_2 2 = 6</math> |- ! scope="row" | Kok | <math display="inline">\log_b \sqrt[p]{x} = \frac{\log_b x}{p}</math> | <math display="inline">\log_{10} \sqrt{1000} = \frac{1}{2}\log_{10} 1000 = \frac{3}{2} = 1.5</math> |} === Guhertina bingehê === Logarîtmaya {{math|log_''b''&thinsp;''x''}} dikare bi karanîna formula jêrîn, ji logarîtmayên ''{{mvar|x}}'' û ''{{mvar|b}}'' yên li gorî bingeheke kêfî ya ''{{Mvar|k}}'', were hesibandin: <math display="block"> \log_b x = \frac{\log_k x}{\log_k b}.</math>Makîneyên hesabkirinê yên zanistî û asayî, logarîtmeyên bi bingehên 10 û ''{{mvar|[[e (mathematical constant)|e]]}}'' hesab dikin.<ref>{{Citation |last1=Bernstein |first1=Stephen |title=Schaum's outline of theory and problems of elements of statistics. I, Descriptive statistics and probability |year=1999 |url=https://archive.org/details/schaumsoutlineof00bern |series=Schaum's outline series |location=New York |isbn=978-0-07-005023-5 |last2=Bernstein |first2=Ruth |publisher=[[McGraw-Hill]]}}, p.&nbsp;21</ref> Logarîtmeyên bi her bingeheke ''{{mvar|b}}'' dikarin bi bikaranîna yek ji van her du logarîtmeyan û li gorî wê formula berê werin diyarkirin: <math display="block"> \log_b x = \frac{\log_{10} x}{\log_{10} b} = \frac{\log_{e} x}{\log_{e} b}.</math>Eger hejmareke ''{{mvar|x}}'' û logarîtmaya wê {{math|1=''y'' = log_''b''&thinsp;''x''}} (bi bingeheke nenas ''{{mvar|b}}'') hebin, bingeh bi wî awayî tê dîtin: <math display="block"> b = x^\frac{1}{y},</math>Ew yek bi bilindkirina hevkêşeya pênaseker a <math> x = b^{\,\log_b x} = b^y</math> bo hêza <math>\tfrac{1}{y}.</math> tê dîtin. == Bingehên taybet == [[Wêne:Log4.svg|thumb|320px|Grafikên logarîtmayê yên li ser hev ji bo bingehan ⁠{{sfrac|1|2}}⁠, 2, û ''{{mvar|e}}''.]] Di nav gî bijardeyên ji bo bingehê de, sê jê bi taybetî berbelav in. Ew jî ev in: {{math|''b'' {{=}} 10}}, {{math|''b'' {{=}} [[e (mathematical constant)|''e'']]}} (hejmara sabît a matematîkî ya [[Hejmarên na aqlî|neaqlî]] {{nobr|{{math|[[e (mathematical constant)|''e'']] ≈ 2.71828183 }} ),}} û {{math|''b'' {{=}} 2}} ([[logarîtmaya dualî]]). Di [[analîza matematîkî]] de, logarîtmaya bi bingeha ''{{mvar|e}}'' ji ber taybetmendiyên analîtîk ên ku li jêr hatine ravekirin, gelek berbelav e. Ji aliyekî din ve, bikaranîna logarîtmayên bi bingeha 10 ([[logarîtmaya asayî]]) ji bo hesabên bi destan di sîstema hejmaran a desîmalê de hêsan e:<ref>{{cite book |title=Algebra the Easy Way |last=Downing |first=Douglas |publisher=Barron's |year=2003 |isbn=978-0-7641-1972-9 |location=Hauppauge, NY |url=https://archive.org/details/algebraeasyway00down_0 |series=Barron's Educational Series |at=chapter&nbsp;17, p.&nbsp;275}}</ref> <math display="block">\log_{10}\,(\,10\,x\,)\ =\;\log_{10} 10\ +\;\log_{10} x\ =\ 1\,+\,\log_{10} x\,.</math> Bi wî awayî, {{math|log₁₀&thinsp;(''x'')}} bi hejmara reqemên di [[Pêjimar|pêjimara desîmalê]] de ya tamhejmar a erênî ''{{mvar|x}}'' ve girêdayî ye: Hejmara reqeman ew [[Tamhejmar|tamhejmara]] a herî biçûk e ku bi awayekî hişk ji {{nobr|{{math| log₁₀&thinsp;(''x'')}}}} mezintir e.<ref>{{cite book |title=Complexity Theory: Exploring the limits of efficient algorithms |last=Wegener |first=Ingo |publisher=[[Springer-Verlag]] |year=2005 |page=20 |isbn=978-3-540-21045-0 |location=Berlin, DE / New York, NY}}</ref> Mesela {{math|log₁₀(5986)}} bi qasî 3.78 e. Tamhejmar a li pey wê 4 e ku ev jî hejmara reqemên 5986 ye. Hem logarîtmaya xwezayî û hem jî logarîtmaya dualî di [[teoriya agahiyê]] de têne bikaranîn ku bi rêzê ve li gel bikaranîna "[[Nat (agahî)|nat]]" an "[[bit]]"an wekî yekeyên bingehîn ên agahiyê têkildar in.<ref>{{cite book |title=Information Theory |last=van der Lubbe |first=Jan C.A. |publisher=Cambridge University Press |year=1997 |page=3 |isbn=978-0-521-46760-5 |url={{google books |plainurl=y |id=tBuI_6MQTcwC|page=3}}}}</ref> Logarîtmaya dualî her wiha di [[Kompûternasî|zanista komputerê]] de tê bikaranîn ku li wir [[Hejmarên dualî|sîstema dualî]] pir belav e; di [[teoriya muzîkê]] de ku li wir rêjeya bilindahiya deng a du ([[oktav]]) pir belav e û hejmara "[[Cent (hejmar)|cent]]" di navbera herdu dengên ferq de guhertoyeke pîvanê ya logarîtmaya dualî, ango log2 car 1200, ya rêjeya deng e (ango di sîstema [[hevsengiya wekhev]] a kevneşopî de ji bo her [[Nîvton|nîvtonê]] 100 cent hene), an jî bi awayekî wekhev logarîtmaya bi bingehê {{nobr|{{math|2{{sup|1/1200}} }}}} e; û di [[Fotografî|fotografiyê]] de ku li wir logarîtmayên bi bingehê 2 yên ku pîvana wan hatiye guhertin, ji bo pîvandina [[Nirxa ronahiyê|nirxên ronahiyê]], astên ronahiyê, [[Lezahiya perdeyî|wextên ronahiyê]], avakirina lensê (aperture) û [[leza fîlmê]] bi yekeya "stop" têne bikaranîn.<ref>{{cite book |title=The Manual of Photography |last1=Allen |first1=Elizabeth |publisher=Taylor & Francis |year=2011 |page=228 |isbn=978-0-240-52037-7 |url={{google books |plainurl=y |id=IfWivY3mIgAC|page=228}} |last2=Triantaphillidou |first2=Sophie}}</ref> Kurtenivîsa {{math|log&thinsp;''x''}} pir caran tê bikaranîn wexta ku bingeha armanckirî dikare li gorî çarçove an dîsîplînê were texmîn kirin, an jî wexta ku bingeh ne diyar an ne giring be. Logarîtmên hevpar (bingeha 10) ku ji tarîxê ve di tabloyên logarîtmê û qaîdeyên slaytê de têne bikaranîn, amûrek bingehîn in ji bo pîvandin û hesabkirinê di gelek warên zanist û endezyariyê de; di wan çarçoveyan de {{math|log&thinsp;''x''}} hîn jî pir caran tê maneya logarîtma bingeha desîmalê.<ref>{{cite book |title=Introduction to Applied Mathematics for Environmental Science |last=Parkhurst |first=David F. |publisher=Springer Science & Business Media |year=2007 |page=288 |isbn=978-0-387-34228-3 |edition=illustrated |url={{google books |plainurl=y |id=h6yq_lOr8Z4C|page=288 }}}}</ref> Di matematîkê de {{math|log&thinsp;''x''}} bi gelemperî behsa logarîtma xwezayî (bingeha ''{{mvar|e}}'') dike.<ref>{{cite book |title=Principles of Mathematical Analysis |last=Rudin |first=Walter |publisher=McGraw-Hill International |year=1984 |isbn=978-0-07-085613-4 |edition=3rd ed., International student |location=Auckland, NZ |section=Theorem&nbsp;3.29 |url=https://archive.org/details/principlesofmath00rudi}}</ref> Di zanista komputer û teoriya agahdariyê de, log pir caran behsa logarîtmên dualî (bingeha 2) dike.<ref>{{cite book |title=Algorithm Design: Foundations, analysis, and internet examples |last1=Goodrich |first1=Michael T. |author1-link=Michael T. Goodrich |publisher=John Wiley & Sons |year=2002 |page=23 |quote= |last2=Tamassia |first2=Roberto |author2-link=Roberto Tamassia}}</ref> Tabloya jêrîn nîşanên hevpar ji bo logarîtmên wan bingehan navnîş dike. Stûna "Nîşana ISO" nîşanên ku ji hêla [[Rêxistina Navneteweyî ya Standardîzasyonê]] ve hatine pêşniyar kirin navnîş dike. {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- !scope="col"| Bingeh{{mvar|b}} !scope="col"| Nav ji bo log_''b''&thinsp;''x'' !scope="col"| Nîşana ISO !scope="col"| Nîşanên din |- !scope="row"| 2 | [[logarîtmaya dualî]] | {{math|lb ''x''}}&nbsp;<ref name=gullberg> {{cite book | last = Gullberg | first = Jan | year = 1997 | title = Mathematics: From the birth of numbers | location = New York, NY | publisher = W.W. Norton & Co | isbn = 978-0-393-04002-9 | url-access = registration | url = https://archive.org/details/mathematicsfromb1997gull }} </ref> | {{math|ld ''x''}}, {{math|log ''x''}}, {{math|lg ''x''}},<ref>{{citation | title=The Chicago Manual of Style | year=2003 | edition=25th | publisher=University of Chicago Press | page=530 | title-link=The Chicago Manual of Style }}.</ref> {{math|log₂&thinsp;''x''}} |- ! scope="row"|{{mvar|e}} | [[logarîtmaya xwezayî]] | {{math|ln ''x''}} | {{math|log {{mvar|x}}}}, {{math|log_''e''&thinsp;''x''}} |- !scope="row"| 10 | [[logarîtmaya asayî]] | {{math|lg ''x''}} | {{math|log ''x''}}, {{math|log₁₀&thinsp;''x''}} |- !scope="row"| {{mvar|b}} | Logarîtmaya bingeh {{mvar|b}} | {{math|log_''b''&thinsp;''x''}} | |} == Tarîx == Di tarîxa logarîtmayan a li Ewropaya sedeya 17an de, [[Fonksiyon|fonksiyoneke]] nû hat dîtin ku qada analîzê ji çarçoveya metodên cebîrî wêdetir berfireh kir. Metoda logarîtmayan di sala 1614an de ji hêla [[John Napier]] ve bi awayekî giştî hate pêşkêşkirin; ew yek di kitêba bi navê ''[[Mirifici Logarithmorum Canonis Descriptio]]'' (Danasîna Kanona Ecêb a Logarîtmayan) de pêk hat. Berî dahênana Napier, teknîkên din ên bi heman naverokê hebûn, wekî ''prosthafaeresis'' an jî bikaranîna tabloyên rêzehejmaran (progresyonan) ku li dora sala 1600ê bi berfirehî ji hêla [[Jost Bürgi]] ve hatibûn pêşxistin. Napier têgeha ''logarithmus'' (bi latîniya navîn) ji bo logarîtmayê afirand; ew kelîme bi maneya "hejmara rêjeyê" ye û ji kelîmeyên [[Yewnaniya kevn|yewnanî]] ''logos'' (tê maneya rêje, nîsbet an kelîme) û ''arithmos'' (tê maneya hejmar) hatiye wergirtin. [[Logarîtmaya asayî]] ya hejmarekê ew hêz (an jî eksponent) e ku wexta deh bi wê hêzê tê bilindkirin, encam jî dibe ew hejmar. Gotina ku hejmarek lazimdarê hejmareke diyar a reqeman e, îşareteke giştî ye bo logarîtmaya asayî; [[Arşîmed]] ji wê re gotûbû "rêza hejmarê". Yekê logarîtmayên rastîn metodên hûrîstîk bûne ji bo veguherandina kiryara lêkdanê bo ya komkirinê, bi wî awayî hêsankirina hesabkirina bilez. Hin ji van metodan tabloyên ku ji nasnameyên trîgonometrîk hatibûn wergirtin, bikar dianîn. Ji wan metodan re [[prostafaeresîs]] têye gotin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Matematîk]] [[Kategorî:Fonksiyonên matematîkê]] [[Kategorî:Konseptên matematîkê]] 2y8kvylbmtn7zlb6o3cd44jxt19gora 2090338 2090328 2026-09-01T14:46:58Z Kurê Acemî 105128 /* Tarîx */ 2090338 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Logarithm plots.png|thumb|Grafîkên fonksiyonên logarîtmeyê, bi sê bingehên ku bi gelemperî têne bikaranîn. Xalên taybet ên {{math|log_''b''&thinsp;''b'' {{=}} 1}} bi xêzên xalkirî hatine nîşandan û hemû xêz di xala {{math|1=log_''b''&thinsp;1 = 0}} de hev dibirrin.]] Di [[Matematîk|matematîkê]] de, '''logarîtmaya''' [[Hejmar|hejmarekê]] [[potens]] e ku divê nirxeke din a sabît, ango '''bingeh''', pê were bilindkirin da ku ew hejmar were bidestxistin. Mesela logarîtmaya {{math|1000}} li gorî bingeha {{math|10}} dike {{math|3}}, çunkî {{math|1000}} dike {{math|10}} bi hêza 3yê: {{math|1000 {{=}} 10{{sup|3}} {{=}} 10 × 10 × 10}}. Bi awayekî giştî, eger {{math|''x'' {{=}} ''b''{{sup|''y''}}}} be, wê wextê ''{{mvar|y}}'' logarîtmaya ''{{mvar|x}}'' ye li gorî bingeha ''{{mvar|b}}'' (wekî {{math|log{{sub|''b''}} ''x'' {{=}} ''y''}} tê nivîsandin); loma {{math|log{{sub|10}} 1000 {{=}} 3}}. Wekî fonksiyoneke bi guherbareke tenê, logarîtmaya bi bingeha ''{{mvar|b}}'', berevajiya operasyona bilindkirina bi potensê ya bi bingeha ''{{mvar|b}}'' ye. Logarîtma bingeha {{math|10}} wekî ''desimal'' an jî [[logarîtma hevpar]] tê binavkirin û bi gelemperî di zanist û endezyariyê de tê bikaranîn. [[Logarîtma xwezayî]] bingeha wê jimara {{math|''e'' ≈ 2.718}} e; karanîna wê di matematîk û [[Fizîk|fizîkê]] de ji ber derivata wê ya pir hêsan pir belav e. [[Logarîtma dualî]] bingeha {{math|2}} bikar tîne û bi berfirehî di [[Kompûternasî|zanista komputerê]], [[teoriya agahdariyê]], [[teoriya muzîkê]] û [[Fotografî|fotografiyê]] de tê bikaranîn. Wexta ku bingeh ji çarçoveyê nezelal an ne têkildar be, ew pir caran tê derxistin û logarîtm wekî {{math|log&thinsp;''x''}} tê nivîsandin. Logarîtm di sala 1614an de ji hêla [[John Napier]] ve wekî rêbazek ji bo hêsankirina hesaban hatin pêşkêşkirin.<ref>{{citation |last=Hobson |first=Ernest William |title=John Napier and the invention of logarithms, 1614; a lecture |date=1914 |url=http://archive.org/details/johnnapierinvent00hobsiala |publisher=Cambridge University Press}}</ref> Ew zû ji hêla [[navîgator]], zanyar, endezyar, [[Pîvankerî|pîvankeran]] û kesên din ve hatin bikaranîn da ku hesabên bi hûrgiliya bilind bi awayekî hêsantir pêk bînin. Bi bikaranîna tabloyên logarîtmê, gavên westîner ên pirhejmarî yên lêkdana hejmaran dikarin bi lêgerîna di tabloyan de û komkirineke hêsantir werin guhertin. Ew yek pêkan e ji ber ku logarîtmaya encama lêkdanê (eserê) wekhev e bi koma logarîtmên wan hejmarên ku li hev hatine lêkdan: <math display="block"> \log_b(xy) = \log_b x + \log_b y,</math> bi wê şertê ku ''{{mvar|b}}'', ''{{mvar|x}}'' û ''{{mvar|y}}'' gî erênî bin û {{math|''b'' ≠ 1}} be. [[Hesabkera şemitok]] ku ew jî li ser bingeha logaritmayan hatiye avakirin, rê dide ku însan bêyî bikaranîna tabloyan bi lez hesaban bike, lê bi hûrguliyeke kêmtir. Têgihiştina nûjen a logaritmayan vedigere ser [[Leonhard Euler]]; wî di sedsala 18an de logarîtma bi [[fonksiyona eksponensiyel]] ve girêdan û herwiha tîpa "e" wekî bingeha logaritmayên xwezayî destnîşan kiriye.<ref>{{citation |last=Remmert, Reinhold |author-link=Reinhold Remmert |title=Theory of complex functions |date=1991 |location=New York |isbn=0-387-97195-5 |oclc=21118309 |publisher=Springer-Verlag}}</ref> [[Pîvanê logarîtmîk|Pîvanên logarîtmîk]] mîqdarên berfireh kêm dikin bo teleskopên piçûktir. Mesela [[desîbel]] (dB) [[Yekeya pîvanê|yekîneyek]] e ku ji bo îfadekirina rêjeyê wekî logarîtm têye bikaranîn, pirî ji bo hêz û amplîtuda sînyalê (ku [[zexta dengî]] meselake hevpar e). Di [[Kîmya|kîmyayê]] de [[nirxa pH]] pîvanek logarîtmîk e ji bo [[Asîd|asîdîteya]] [[Çareseriya avî|çareseriyek avî]]. Logarîtm di [[Formula|formulayên]] zanistî de, û di pîvandina tevliheviya algorîtmayan û cismên geometrîkî yên bi navê [[fraktal]] de gelemperî ne. Ew dibin alîkar ku rêjeyên [[Frekans|frekansê]] yên întervalên muzîkê werin ravekirin, di formulên jimartina [[Hejmarên hîmî|hejmarên sereke]] an [[Nêzîkbûnayên Stirlingê|nêzîkbûna]] [[Faktoriyel|faktoriyelan]] de xuya dibin, hin modelên di [[Psîkofizîk|psîkofizîkê]] de agahdar dikin û dikarin di hesabkirina hiqûqî de bibin alîkar. Konsepta logarîtmayê wekî berevajiya bilindkirina bi hêz (''exponentiation''), li ser pêkhateyên din ên matematîkî jî tê berfirehkirin. Lêbelê, di rewşên giştî de, logarîtma bi gelemperî dibe fonksiyoneke xwedî pir-nirxan (''multi-valued function''). Mesela [[logarîtmaya kompleks]] berevajiya xwedî pir-nirxan a fonksiyona eksponensiyela kompleks e. Bi heman awayî, [[logarîtmaya dîskret]] berevajiya xwedî pir-nirxan a fonksiyona eksponensiyelê di komên sinorkirî (''finite groups'') de ye; ew di [[krîptografiya kilîta giştî]] de tê bikaranîn. == Motîvasyon == [[Wêne:Binary logarithm plot with grid.png|thumb|350px|[[Grafîka fonksiyon|Grafîka]] logarîtmaya bi bingeha 2yê, li {{math|''x'' {{=}} 1}} têkiliya xwe bi ''eksana x''-ê re çêdike û di nav xalên (2, 1), (4, 2) û (8, 3) re derbas dibe; bi vî awayî, wekî mînak, {{math|log₂(8) {{=}} 3}} û {{math|2³ {{=}} 8}} nîşan dide. Grafîk bêsinor nêzîkî eksena ''{{mvar|y}}'' dibe, lê [[Asîmptot|qet nagihîje wê]].]][[Komkirin]], [[zêdekirin]] û [[potens]] sê ji kiryarên herî bingehîn ên [[Arîtmetîk|arîtmetîkê]] ne. Berevajiya komkirinê [[derxistin]] e û berevajiya zêdekirinê jî [[Parkirin|parkirinê]] e. Bi heman awayî, logarîtma jî kiryara berevajî ya potensê e. Potens ew e ku hejmareke ''{{mvar|b}}'' (bingeh) bigihîje hêzeke diyarkirî ya ''{{mvar|y}}'' (hêz) da ku nirxekî ''{{mvar|x}}'' bide; ew yek bi wî awayî tê nîşandan:<ref>{{Citation |last1=Kate |first1=S.K. |title=Basics Of Mathematics |year=2009 |location=Pune |isbn=978-81-8431-755-8 |last2=Bhapkar |first2=H.R. |publisher=Technical Publications}}, chapter 1</ref> <math display="block">b^y=x.</math> Mesela bilindkirina {{math|2}} bo hêza {{math|3}} dide {{math|8}}: <math>2^3 = 8.</math> Logarîtmaya bi bingeha ''{{mvar|b}}'', ew operasyona berevajî ye ku ji têketina ''{{mvar|x}}'' derketina ''{{mvar|y}}'' peyda dike. Ango <math>y = \log_b x</math> hevmaneya <math>x=b^y</math> ye bi şertê ku ''{{mvar|b}}'' hejmareke rastîn a erênî be. (Eger ''{{mvar|b}}'' ne [[Hejmarên rastîn|hejmareke rastîn]] a erênî be, hem bilindkirina bi hêz û hem jî logarîtma dikarin bên pênasekirin, lê dibe ku gelek nirxan werbigirin; ew yek jî pênaseyan pir aloztir dike.) Yek ji sebebên sereke yên tarîxî yên danasîna logarîtmayan, ew formula ye ku <math display="block">\log_b(xy)=\log_b x + \log_b y,</math>bi rêya wan, [[Tabloya logarîtmayê|tabloyên logarîtmayê]] rê didin ku kiryarên lêkdan û dabeşkirinê veguherin kiryarên komkirin û derxistinê; ew yek beriya dahênana komputeran, alîkariyeke mezin ji bo hesabkirinan bû. == Terîf == Ji bo [[Hejmarên rastîn|hejmareke rastîn]] a erênî ya wekî ''{{mvar|b}}'' (ku {{math|''b'' ≠ 1}} be), logarîtmaya hejmareke rastîn a erênî ya wekî ''{{mvar|x}}'' li gorî binyata ''{{mvar|b}}'', ew hêz e ku divê ''{{mvar|b}}'' pê were bilindkirin da ku encam bibe ''{{mvar|x}}''. Bi gotineke din, logarîtmaya ''{{mvar|x}}'' li gorî binyata ''{{mvar|b}}'', ew hejmara rastîn a yekta ''{{mvar|y}}'' ye ku tê de <math>b^y = x</math> ye. Logarîtma bi awayê "{{math|log_''b''&thinsp;''x''}}" tê nîşandan (wekî "logarîtmaya ''{{mvar|x}}'' li gorî binyata ''{{mvar|b}}''", "logarîtmaya {{nowrap|binyeta-{{mvar|b}}}} ya ''{{mvar|x}}''", an jî bi gelemperî "log, binyat ''{{mvar|b}}'', ya ''{{mvar|x}}''" tê xwendin). Pênaseyeke hevmane û kurttir ew e ku fonksiyona {{math|log_''b''}}, fonksiyona berevajî ya fonksiyona <math>x\mapsto b^x</math> ye. === Mesela === * {{math|1=log₂&thinsp;16 = 4}}, ji ber ku {{math|1=2⁴ = 2 × 2 × 2 × 2 = 16}}. * Logarîtm dikarin neyînî jî bin: <math display="inline">\log_2 \! \frac{1}{2} = -1</math>, ji ber ku <math display="inline">2^{-1} = \frac{1}{2^1} = \frac{1}{2}.</math> * {{math|log₁₀&thinsp;150}} bi qasî 2.176 e ku dikeve navbera 2 û 3yê de; tam wekî ku 150 dikeve navbera {{math|1=10² = 100}} û {{math|1=10³ = 1000}}. * Ji bo her bingeh ''{{mvar|b}}'', {{math|1=log_''b''&thinsp;''b'' = 1}} û {{math|1=log_''b''&thinsp;1 = 0}}, ji ber ku {{math|1=''b''¹ = {{mvar|b}}}} û {{math|1=''b''⁰ = 1}} e. == Nasnameyên logarîtmatîk == Çendîn formulayên giring ku carinan wekî ''nasnameyên logarîtmatîk'' an jî ''yasayên logarîtmatîk'' tên binavkirin, têkiliya di navbera logarîtman de diyar dikin.<ref>All statements in this section can be found in {{Harvard citations|last1=Downing|first1=Douglas|year=2003|loc=p. 275|nb=yes}} or {{Harvard citations|last1=Kate|last2=Bhapkar|year=2009|loc=p. 1-1|nb=yes}}, for example.</ref> === Berhem, encama dabeşkirinê, hêz û kok === Logarîtmaya berhemekê wekhev e bi koma logarîtmayên wan hejmarên ku li hev hatine zêdekirin; logarîtmaya rêjeya du hejmaran jî wekhev e bi ferqa logarîtmayên wan. Logarîtmaya hêza ''{{Mvar|p}}'' a hejmarekê, ''{{Mvar|p}}'' caran logarîtmaya wê hejmarê bi xwe ye; logarîtmaya koka ''{{Mvar|p}}'' jî logarîtmaya wê hejmarê ye ku li ser ''{{Mvar|p}}'' hatiye dabeşkirin. Tabloya jêrîn wan wekheviyan bi meselan nîşan dide. Her yek ji wan wekheviyan dikare piştî danîna pênaseyên logarîtmayê yên wekî <math>x = b^{\, \log_b x}</math> an <math>y = b^{\, \log_b y}</math> li aliyê çepê yê hevkêşeyan, were bidestxistin. Di formulên jêrîn de, {{Matematîk|x}} û {{Matematîk|y}} [[Hejmarên rastîn|hejmarên rastîn ên pozîtîv]] ne û {{Matematîk|p}} jî hejmareke tam e ku ji 1 mezintir e. {| class="wikitable plainrowheaders" |+ Logarîtmayên berhem, encama dabeşkirinê, hêz û kok |- ! scope="col" | Nasname ! scope="col" | Formula ! scope="col" | Mesela |- ! scope="row" | Berhem | <math display="inline">\log_b(x y) = \log_b x + \log_b y</math> | <math display="inline">\log_3 243 = \log_3 (9 \cdot 27) = \log_3 9 + \log_3 27 = 2 + 3 = 5</math> |- ! scope="row" | Dabeşkirin | <math display="inline">\log_b \!\frac{x}{y} = \log_b x - \log_b y</math> | <math display="inline">\log_2 16 = \log_2 \!\frac{64}{4} = \log_2 64 - \log_2 4 = 6 - 2 = 4</math> |- ! scope="row" | Hêz | <math display="inline">\log_b\left(x^p\right) = p \log_b x</math> | <math display="inline">\log_2 64 = \log_2 \left(2^6\right) = 6 \log_2 2 = 6</math> |- ! scope="row" | Kok | <math display="inline">\log_b \sqrt[p]{x} = \frac{\log_b x}{p}</math> | <math display="inline">\log_{10} \sqrt{1000} = \frac{1}{2}\log_{10} 1000 = \frac{3}{2} = 1.5</math> |} === Guhertina bingehê === Logarîtmaya {{math|log_''b''&thinsp;''x''}} dikare bi karanîna formula jêrîn, ji logarîtmayên ''{{mvar|x}}'' û ''{{mvar|b}}'' yên li gorî bingeheke kêfî ya ''{{Mvar|k}}'', were hesibandin: <math display="block"> \log_b x = \frac{\log_k x}{\log_k b}.</math>Makîneyên hesabkirinê yên zanistî û asayî, logarîtmeyên bi bingehên 10 û ''{{mvar|[[e (mathematical constant)|e]]}}'' hesab dikin.<ref>{{Citation |last1=Bernstein |first1=Stephen |title=Schaum's outline of theory and problems of elements of statistics. I, Descriptive statistics and probability |year=1999 |url=https://archive.org/details/schaumsoutlineof00bern |series=Schaum's outline series |location=New York |isbn=978-0-07-005023-5 |last2=Bernstein |first2=Ruth |publisher=[[McGraw-Hill]]}}, p.&nbsp;21</ref> Logarîtmeyên bi her bingeheke ''{{mvar|b}}'' dikarin bi bikaranîna yek ji van her du logarîtmeyan û li gorî wê formula berê werin diyarkirin: <math display="block"> \log_b x = \frac{\log_{10} x}{\log_{10} b} = \frac{\log_{e} x}{\log_{e} b}.</math>Eger hejmareke ''{{mvar|x}}'' û logarîtmaya wê {{math|1=''y'' = log_''b''&thinsp;''x''}} (bi bingeheke nenas ''{{mvar|b}}'') hebin, bingeh bi wî awayî tê dîtin: <math display="block"> b = x^\frac{1}{y},</math>Ew yek bi bilindkirina hevkêşeya pênaseker a <math> x = b^{\,\log_b x} = b^y</math> bo hêza <math>\tfrac{1}{y}.</math> tê dîtin. == Bingehên taybet == [[Wêne:Log4.svg|thumb|320px|Grafikên logarîtmayê yên li ser hev ji bo bingehan ⁠{{sfrac|1|2}}⁠, 2, û ''{{mvar|e}}''.]] Di nav gî bijardeyên ji bo bingehê de, sê jê bi taybetî berbelav in. Ew jî ev in: {{math|''b'' {{=}} 10}}, {{math|''b'' {{=}} [[e (mathematical constant)|''e'']]}} (hejmara sabît a matematîkî ya [[Hejmarên na aqlî|neaqlî]] {{nobr|{{math|[[e (mathematical constant)|''e'']] ≈ 2.71828183 }} ),}} û {{math|''b'' {{=}} 2}} ([[logarîtmaya dualî]]). Di [[analîza matematîkî]] de, logarîtmaya bi bingeha ''{{mvar|e}}'' ji ber taybetmendiyên analîtîk ên ku li jêr hatine ravekirin, gelek berbelav e. Ji aliyekî din ve, bikaranîna logarîtmayên bi bingeha 10 ([[logarîtmaya asayî]]) ji bo hesabên bi destan di sîstema hejmaran a desîmalê de hêsan e:<ref>{{cite book |title=Algebra the Easy Way |last=Downing |first=Douglas |publisher=Barron's |year=2003 |isbn=978-0-7641-1972-9 |location=Hauppauge, NY |url=https://archive.org/details/algebraeasyway00down_0 |series=Barron's Educational Series |at=chapter&nbsp;17, p.&nbsp;275}}</ref> <math display="block">\log_{10}\,(\,10\,x\,)\ =\;\log_{10} 10\ +\;\log_{10} x\ =\ 1\,+\,\log_{10} x\,.</math> Bi wî awayî, {{math|log₁₀&thinsp;(''x'')}} bi hejmara reqemên di [[Pêjimar|pêjimara desîmalê]] de ya tamhejmar a erênî ''{{mvar|x}}'' ve girêdayî ye: Hejmara reqeman ew [[Tamhejmar|tamhejmara]] a herî biçûk e ku bi awayekî hişk ji {{nobr|{{math| log₁₀&thinsp;(''x'')}}}} mezintir e.<ref>{{cite book |title=Complexity Theory: Exploring the limits of efficient algorithms |last=Wegener |first=Ingo |publisher=[[Springer-Verlag]] |year=2005 |page=20 |isbn=978-3-540-21045-0 |location=Berlin, DE / New York, NY}}</ref> Mesela {{math|log₁₀(5986)}} bi qasî 3.78 e. Tamhejmar a li pey wê 4 e ku ev jî hejmara reqemên 5986 ye. Hem logarîtmaya xwezayî û hem jî logarîtmaya dualî di [[teoriya agahiyê]] de têne bikaranîn ku bi rêzê ve li gel bikaranîna "[[Nat (agahî)|nat]]" an "[[bit]]"an wekî yekeyên bingehîn ên agahiyê têkildar in.<ref>{{cite book |title=Information Theory |last=van der Lubbe |first=Jan C.A. |publisher=Cambridge University Press |year=1997 |page=3 |isbn=978-0-521-46760-5 |url={{google books |plainurl=y |id=tBuI_6MQTcwC|page=3}}}}</ref> Logarîtmaya dualî her wiha di [[Kompûternasî|zanista komputerê]] de tê bikaranîn ku li wir [[Hejmarên dualî|sîstema dualî]] pir belav e; di [[teoriya muzîkê]] de ku li wir rêjeya bilindahiya deng a du ([[oktav]]) pir belav e û hejmara "[[Cent (hejmar)|cent]]" di navbera herdu dengên ferq de guhertoyeke pîvanê ya logarîtmaya dualî, ango log2 car 1200, ya rêjeya deng e (ango di sîstema [[hevsengiya wekhev]] a kevneşopî de ji bo her [[Nîvton|nîvtonê]] 100 cent hene), an jî bi awayekî wekhev logarîtmaya bi bingehê {{nobr|{{math|2{{sup|1/1200}} }}}} e; û di [[Fotografî|fotografiyê]] de ku li wir logarîtmayên bi bingehê 2 yên ku pîvana wan hatiye guhertin, ji bo pîvandina [[Nirxa ronahiyê|nirxên ronahiyê]], astên ronahiyê, [[Lezahiya perdeyî|wextên ronahiyê]], avakirina lensê (aperture) û [[leza fîlmê]] bi yekeya "stop" têne bikaranîn.<ref>{{cite book |title=The Manual of Photography |last1=Allen |first1=Elizabeth |publisher=Taylor & Francis |year=2011 |page=228 |isbn=978-0-240-52037-7 |url={{google books |plainurl=y |id=IfWivY3mIgAC|page=228}} |last2=Triantaphillidou |first2=Sophie}}</ref> Kurtenivîsa {{math|log&thinsp;''x''}} pir caran tê bikaranîn wexta ku bingeha armanckirî dikare li gorî çarçove an dîsîplînê were texmîn kirin, an jî wexta ku bingeh ne diyar an ne giring be. Logarîtmên hevpar (bingeha 10) ku ji tarîxê ve di tabloyên logarîtmê û qaîdeyên slaytê de têne bikaranîn, amûrek bingehîn in ji bo pîvandin û hesabkirinê di gelek warên zanist û endezyariyê de; di wan çarçoveyan de {{math|log&thinsp;''x''}} hîn jî pir caran tê maneya logarîtma bingeha desîmalê.<ref>{{cite book |title=Introduction to Applied Mathematics for Environmental Science |last=Parkhurst |first=David F. |publisher=Springer Science & Business Media |year=2007 |page=288 |isbn=978-0-387-34228-3 |edition=illustrated |url={{google books |plainurl=y |id=h6yq_lOr8Z4C|page=288 }}}}</ref> Di matematîkê de {{math|log&thinsp;''x''}} bi gelemperî behsa logarîtma xwezayî (bingeha ''{{mvar|e}}'') dike.<ref>{{cite book |title=Principles of Mathematical Analysis |last=Rudin |first=Walter |publisher=McGraw-Hill International |year=1984 |isbn=978-0-07-085613-4 |edition=3rd ed., International student |location=Auckland, NZ |section=Theorem&nbsp;3.29 |url=https://archive.org/details/principlesofmath00rudi}}</ref> Di zanista komputer û teoriya agahdariyê de, log pir caran behsa logarîtmên dualî (bingeha 2) dike.<ref>{{cite book |title=Algorithm Design: Foundations, analysis, and internet examples |last1=Goodrich |first1=Michael T. |author1-link=Michael T. Goodrich |publisher=John Wiley & Sons |year=2002 |page=23 |quote= |last2=Tamassia |first2=Roberto |author2-link=Roberto Tamassia}}</ref> Tabloya jêrîn nîşanên hevpar ji bo logarîtmên wan bingehan navnîş dike. Stûna "Nîşana ISO" nîşanên ku ji hêla [[Rêxistina Navneteweyî ya Standardîzasyonê]] ve hatine pêşniyar kirin navnîş dike. {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- !scope="col"| Bingeh{{mvar|b}} !scope="col"| Nav ji bo log_''b''&thinsp;''x'' !scope="col"| Nîşana ISO !scope="col"| Nîşanên din |- !scope="row"| 2 | [[logarîtmaya dualî]] | {{math|lb ''x''}}&nbsp;<ref name=gullberg> {{cite book | last = Gullberg | first = Jan | year = 1997 | title = Mathematics: From the birth of numbers | location = New York, NY | publisher = W.W. Norton & Co | isbn = 978-0-393-04002-9 | url-access = registration | url = https://archive.org/details/mathematicsfromb1997gull }} </ref> | {{math|ld ''x''}}, {{math|log ''x''}}, {{math|lg ''x''}},<ref>{{citation | title=The Chicago Manual of Style | year=2003 | edition=25th | publisher=University of Chicago Press | page=530 | title-link=The Chicago Manual of Style }}.</ref> {{math|log₂&thinsp;''x''}} |- ! scope="row"|{{mvar|e}} | [[logarîtmaya xwezayî]] | {{math|ln ''x''}} | {{math|log {{mvar|x}}}}, {{math|log_''e''&thinsp;''x''}} |- !scope="row"| 10 | [[logarîtmaya asayî]] | {{math|lg ''x''}} | {{math|log ''x''}}, {{math|log₁₀&thinsp;''x''}} |- !scope="row"| {{mvar|b}} | Logarîtmaya bingeh {{mvar|b}} | {{math|log_''b''&thinsp;''x''}} | |} == Tarîx == Di tarîxa logarîtmayan a li Ewropaya sedeya 17an de, [[Fonksiyon|fonksiyoneke]] nû hat dîtin ku qada analîzê ji çarçoveya metodên cebîrî wêdetir berfireh kir. Metoda logarîtmayan di sala 1614an de ji hêla [[John Napier]] ve bi awayekî giştî hate pêşkêşkirin; ew yek di kitêba bi navê ''[[Mirifici Logarithmorum Canonis Descriptio]]'' (Danasîna Kanona Ecêb a Logarîtmayan) de pêk hat. Berî dahênana Napier, teknîkên din ên bi heman naverokê hebûn, wekî ''prosthafaeresis'' an jî bikaranîna tabloyên rêzehejmaran (progresyonan) ku li dora sala 1600ê bi berfirehî ji hêla [[Jost Bürgi]] ve hatibûn pêşxistin. Napier têgeha ''logarithmus'' (bi latîniya navîn) ji bo logarîtmayê afirand; ew kelîme bi maneya "hejmara rêjeyê" ye û ji kelîmeyên [[Yewnaniya kevn|yewnanî]] ''logos'' (tê maneya rêje, nîsbet an kelîme) û ''arithmos'' (tê maneya hejmar) hatiye wergirtin. [[Logarîtmaya asayî]] ya hejmarekê ew hêz (an jî eksponent) e ku wexta deh bi wê hêzê tê bilindkirin, encam jî dibe ew hejmar. Gotina ku hejmarek lazimdarê hejmareke diyar a reqeman e, îşareteke giştî ye bo logarîtmaya asayî; [[Arşîmed]] ji wê re gotûbû "rêza hejmarê". Yekê logarîtmayên rastîn metodên hûrîstîk bûne ji bo veguherandina kiryara lêkdanê bo ya komkirinê, bi wî awayî hêsankirina hesabkirina bilez. Hin ji van metodan tabloyên ku ji nasnameyên trîgonometrîk hatibûn wergirtin, bikar dianîn. Ji wan metodan re [[prostafaeresîs]] têye gotin. Dahênana [[Fonksiyon|fonksiyona]] ku niha wekî [[logarîtmaya xwezayî]] têye zanin, wekî hewldanek ji bo pêkanîna çargoşeya [[hîperbola]] çargoşeyî ji hêla [[Grégoire de Saint-Vincent]], belçîkekî ku li [[Prag|Pragê]] dijiya, destpê kir. Arşîmed di sedsala 3yê {{Bz}} de ''[[Çargoşeya Parabolayê]]'' nivîsîbû, lê çargoşeyek ji bo hîperbolayê ji gî hewldanan dûr ket heya ku Saint-Vincent encamên wî di sala 1647an de weşand. Têkiliya ku logarîtma di navbeya [[Pêşveçûna geometrîk|pêşveçûnek geometrîk]] di [[Argumana fonksiyonê|argumana]] wî de û [[Pêşvecûna arîtmetîk|pêşveçûnek arîtmetîk]] ya nirxan de peyda dike, [[Alphonse Antonio de Sarasa|A. A. de Sarasa]] han da ku girêdana çargoşeya Saint-Vincent û kevneşopiya logarîtmayan di prostafaeresîs de çêbike ku bû sebeba têgeha "logarîtmaya hîperbolîk" ku hevmaneya logarîtmaya xwezayî ye. Di zemaneke kurt de fonksiyona nû ji hêla [[Christiaan Huygens]] û [[James Gregory]] ve hate teqdîr kirin. Nîşaneya {{math|Log ''y''}} di sala 1675an de ji aliyê [[Gottfried Wilhelm Leibniz]] ve hate pejirandin, û sala din wî ew bi [[Întegral|întegralê]] ve girêda <math display="inline">\int \frac{dy}{y} .</math> == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Matematîk]] [[Kategorî:Fonksiyonên matematîkê]] [[Kategorî:Konseptên matematîkê]] 05ay4ba959t14sezqyu3io5utmpkcy2 2090340 2090338 2026-09-01T14:49:13Z Kurê Acemî 105128 /* Tarîx */ 2090340 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Logarithm plots.png|thumb|Grafîkên fonksiyonên logarîtmeyê, bi sê bingehên ku bi gelemperî têne bikaranîn. Xalên taybet ên {{math|log_''b''&thinsp;''b'' {{=}} 1}} bi xêzên xalkirî hatine nîşandan û hemû xêz di xala {{math|1=log_''b''&thinsp;1 = 0}} de hev dibirrin.]] Di [[Matematîk|matematîkê]] de, '''logarîtmaya''' [[Hejmar|hejmarekê]] [[potens]] e ku divê nirxeke din a sabît, ango '''bingeh''', pê were bilindkirin da ku ew hejmar were bidestxistin. Mesela logarîtmaya {{math|1000}} li gorî bingeha {{math|10}} dike {{math|3}}, çunkî {{math|1000}} dike {{math|10}} bi hêza 3yê: {{math|1000 {{=}} 10{{sup|3}} {{=}} 10 × 10 × 10}}. Bi awayekî giştî, eger {{math|''x'' {{=}} ''b''{{sup|''y''}}}} be, wê wextê ''{{mvar|y}}'' logarîtmaya ''{{mvar|x}}'' ye li gorî bingeha ''{{mvar|b}}'' (wekî {{math|log{{sub|''b''}} ''x'' {{=}} ''y''}} tê nivîsandin); loma {{math|log{{sub|10}} 1000 {{=}} 3}}. Wekî fonksiyoneke bi guherbareke tenê, logarîtmaya bi bingeha ''{{mvar|b}}'', berevajiya operasyona bilindkirina bi potensê ya bi bingeha ''{{mvar|b}}'' ye. Logarîtma bingeha {{math|10}} wekî ''desimal'' an jî [[logarîtma hevpar]] tê binavkirin û bi gelemperî di zanist û endezyariyê de tê bikaranîn. [[Logarîtma xwezayî]] bingeha wê jimara {{math|''e'' ≈ 2.718}} e; karanîna wê di matematîk û [[Fizîk|fizîkê]] de ji ber derivata wê ya pir hêsan pir belav e. [[Logarîtma dualî]] bingeha {{math|2}} bikar tîne û bi berfirehî di [[Kompûternasî|zanista komputerê]], [[teoriya agahdariyê]], [[teoriya muzîkê]] û [[Fotografî|fotografiyê]] de tê bikaranîn. Wexta ku bingeh ji çarçoveyê nezelal an ne têkildar be, ew pir caran tê derxistin û logarîtm wekî {{math|log&thinsp;''x''}} tê nivîsandin. Logarîtm di sala 1614an de ji hêla [[John Napier]] ve wekî rêbazek ji bo hêsankirina hesaban hatin pêşkêşkirin.<ref>{{citation |last=Hobson |first=Ernest William |title=John Napier and the invention of logarithms, 1614; a lecture |date=1914 |url=http://archive.org/details/johnnapierinvent00hobsiala |publisher=Cambridge University Press}}</ref> Ew zû ji hêla [[navîgator]], zanyar, endezyar, [[Pîvankerî|pîvankeran]] û kesên din ve hatin bikaranîn da ku hesabên bi hûrgiliya bilind bi awayekî hêsantir pêk bînin. Bi bikaranîna tabloyên logarîtmê, gavên westîner ên pirhejmarî yên lêkdana hejmaran dikarin bi lêgerîna di tabloyan de û komkirineke hêsantir werin guhertin. Ew yek pêkan e ji ber ku logarîtmaya encama lêkdanê (eserê) wekhev e bi koma logarîtmên wan hejmarên ku li hev hatine lêkdan: <math display="block"> \log_b(xy) = \log_b x + \log_b y,</math> bi wê şertê ku ''{{mvar|b}}'', ''{{mvar|x}}'' û ''{{mvar|y}}'' gî erênî bin û {{math|''b'' ≠ 1}} be. [[Hesabkera şemitok]] ku ew jî li ser bingeha logaritmayan hatiye avakirin, rê dide ku însan bêyî bikaranîna tabloyan bi lez hesaban bike, lê bi hûrguliyeke kêmtir. Têgihiştina nûjen a logaritmayan vedigere ser [[Leonhard Euler]]; wî di sedsala 18an de logarîtma bi [[fonksiyona eksponensiyel]] ve girêdan û herwiha tîpa "e" wekî bingeha logaritmayên xwezayî destnîşan kiriye.<ref>{{citation |last=Remmert, Reinhold |author-link=Reinhold Remmert |title=Theory of complex functions |date=1991 |location=New York |isbn=0-387-97195-5 |oclc=21118309 |publisher=Springer-Verlag}}</ref> [[Pîvanê logarîtmîk|Pîvanên logarîtmîk]] mîqdarên berfireh kêm dikin bo teleskopên piçûktir. Mesela [[desîbel]] (dB) [[Yekeya pîvanê|yekîneyek]] e ku ji bo îfadekirina rêjeyê wekî logarîtm têye bikaranîn, pirî ji bo hêz û amplîtuda sînyalê (ku [[zexta dengî]] meselake hevpar e). Di [[Kîmya|kîmyayê]] de [[nirxa pH]] pîvanek logarîtmîk e ji bo [[Asîd|asîdîteya]] [[Çareseriya avî|çareseriyek avî]]. Logarîtm di [[Formula|formulayên]] zanistî de, û di pîvandina tevliheviya algorîtmayan û cismên geometrîkî yên bi navê [[fraktal]] de gelemperî ne. Ew dibin alîkar ku rêjeyên [[Frekans|frekansê]] yên întervalên muzîkê werin ravekirin, di formulên jimartina [[Hejmarên hîmî|hejmarên sereke]] an [[Nêzîkbûnayên Stirlingê|nêzîkbûna]] [[Faktoriyel|faktoriyelan]] de xuya dibin, hin modelên di [[Psîkofizîk|psîkofizîkê]] de agahdar dikin û dikarin di hesabkirina hiqûqî de bibin alîkar. Konsepta logarîtmayê wekî berevajiya bilindkirina bi hêz (''exponentiation''), li ser pêkhateyên din ên matematîkî jî tê berfirehkirin. Lêbelê, di rewşên giştî de, logarîtma bi gelemperî dibe fonksiyoneke xwedî pir-nirxan (''multi-valued function''). Mesela [[logarîtmaya kompleks]] berevajiya xwedî pir-nirxan a fonksiyona eksponensiyela kompleks e. Bi heman awayî, [[logarîtmaya dîskret]] berevajiya xwedî pir-nirxan a fonksiyona eksponensiyelê di komên sinorkirî (''finite groups'') de ye; ew di [[krîptografiya kilîta giştî]] de tê bikaranîn. == Motîvasyon == [[Wêne:Binary logarithm plot with grid.png|thumb|350px|[[Grafîka fonksiyon|Grafîka]] logarîtmaya bi bingeha 2yê, li {{math|''x'' {{=}} 1}} têkiliya xwe bi ''eksana x''-ê re çêdike û di nav xalên (2, 1), (4, 2) û (8, 3) re derbas dibe; bi vî awayî, wekî mînak, {{math|log₂(8) {{=}} 3}} û {{math|2³ {{=}} 8}} nîşan dide. Grafîk bêsinor nêzîkî eksena ''{{mvar|y}}'' dibe, lê [[Asîmptot|qet nagihîje wê]].]][[Komkirin]], [[zêdekirin]] û [[potens]] sê ji kiryarên herî bingehîn ên [[Arîtmetîk|arîtmetîkê]] ne. Berevajiya komkirinê [[derxistin]] e û berevajiya zêdekirinê jî [[Parkirin|parkirinê]] e. Bi heman awayî, logarîtma jî kiryara berevajî ya potensê e. Potens ew e ku hejmareke ''{{mvar|b}}'' (bingeh) bigihîje hêzeke diyarkirî ya ''{{mvar|y}}'' (hêz) da ku nirxekî ''{{mvar|x}}'' bide; ew yek bi wî awayî tê nîşandan:<ref>{{Citation |last1=Kate |first1=S.K. |title=Basics Of Mathematics |year=2009 |location=Pune |isbn=978-81-8431-755-8 |last2=Bhapkar |first2=H.R. |publisher=Technical Publications}}, chapter 1</ref> <math display="block">b^y=x.</math> Mesela bilindkirina {{math|2}} bo hêza {{math|3}} dide {{math|8}}: <math>2^3 = 8.</math> Logarîtmaya bi bingeha ''{{mvar|b}}'', ew operasyona berevajî ye ku ji têketina ''{{mvar|x}}'' derketina ''{{mvar|y}}'' peyda dike. Ango <math>y = \log_b x</math> hevmaneya <math>x=b^y</math> ye bi şertê ku ''{{mvar|b}}'' hejmareke rastîn a erênî be. (Eger ''{{mvar|b}}'' ne [[Hejmarên rastîn|hejmareke rastîn]] a erênî be, hem bilindkirina bi hêz û hem jî logarîtma dikarin bên pênasekirin, lê dibe ku gelek nirxan werbigirin; ew yek jî pênaseyan pir aloztir dike.) Yek ji sebebên sereke yên tarîxî yên danasîna logarîtmayan, ew formula ye ku <math display="block">\log_b(xy)=\log_b x + \log_b y,</math>bi rêya wan, [[Tabloya logarîtmayê|tabloyên logarîtmayê]] rê didin ku kiryarên lêkdan û dabeşkirinê veguherin kiryarên komkirin û derxistinê; ew yek beriya dahênana komputeran, alîkariyeke mezin ji bo hesabkirinan bû. == Terîf == Ji bo [[Hejmarên rastîn|hejmareke rastîn]] a erênî ya wekî ''{{mvar|b}}'' (ku {{math|''b'' ≠ 1}} be), logarîtmaya hejmareke rastîn a erênî ya wekî ''{{mvar|x}}'' li gorî binyata ''{{mvar|b}}'', ew hêz e ku divê ''{{mvar|b}}'' pê were bilindkirin da ku encam bibe ''{{mvar|x}}''. Bi gotineke din, logarîtmaya ''{{mvar|x}}'' li gorî binyata ''{{mvar|b}}'', ew hejmara rastîn a yekta ''{{mvar|y}}'' ye ku tê de <math>b^y = x</math> ye. Logarîtma bi awayê "{{math|log_''b''&thinsp;''x''}}" tê nîşandan (wekî "logarîtmaya ''{{mvar|x}}'' li gorî binyata ''{{mvar|b}}''", "logarîtmaya {{nowrap|binyeta-{{mvar|b}}}} ya ''{{mvar|x}}''", an jî bi gelemperî "log, binyat ''{{mvar|b}}'', ya ''{{mvar|x}}''" tê xwendin). Pênaseyeke hevmane û kurttir ew e ku fonksiyona {{math|log_''b''}}, fonksiyona berevajî ya fonksiyona <math>x\mapsto b^x</math> ye. === Mesela === * {{math|1=log₂&thinsp;16 = 4}}, ji ber ku {{math|1=2⁴ = 2 × 2 × 2 × 2 = 16}}. * Logarîtm dikarin neyînî jî bin: <math display="inline">\log_2 \! \frac{1}{2} = -1</math>, ji ber ku <math display="inline">2^{-1} = \frac{1}{2^1} = \frac{1}{2}.</math> * {{math|log₁₀&thinsp;150}} bi qasî 2.176 e ku dikeve navbera 2 û 3yê de; tam wekî ku 150 dikeve navbera {{math|1=10² = 100}} û {{math|1=10³ = 1000}}. * Ji bo her bingeh ''{{mvar|b}}'', {{math|1=log_''b''&thinsp;''b'' = 1}} û {{math|1=log_''b''&thinsp;1 = 0}}, ji ber ku {{math|1=''b''¹ = {{mvar|b}}}} û {{math|1=''b''⁰ = 1}} e. == Nasnameyên logarîtmatîk == Çendîn formulayên giring ku carinan wekî ''nasnameyên logarîtmatîk'' an jî ''yasayên logarîtmatîk'' tên binavkirin, têkiliya di navbera logarîtman de diyar dikin.<ref>All statements in this section can be found in {{Harvard citations|last1=Downing|first1=Douglas|year=2003|loc=p. 275|nb=yes}} or {{Harvard citations|last1=Kate|last2=Bhapkar|year=2009|loc=p. 1-1|nb=yes}}, for example.</ref> === Berhem, encama dabeşkirinê, hêz û kok === Logarîtmaya berhemekê wekhev e bi koma logarîtmayên wan hejmarên ku li hev hatine zêdekirin; logarîtmaya rêjeya du hejmaran jî wekhev e bi ferqa logarîtmayên wan. Logarîtmaya hêza ''{{Mvar|p}}'' a hejmarekê, ''{{Mvar|p}}'' caran logarîtmaya wê hejmarê bi xwe ye; logarîtmaya koka ''{{Mvar|p}}'' jî logarîtmaya wê hejmarê ye ku li ser ''{{Mvar|p}}'' hatiye dabeşkirin. Tabloya jêrîn wan wekheviyan bi meselan nîşan dide. Her yek ji wan wekheviyan dikare piştî danîna pênaseyên logarîtmayê yên wekî <math>x = b^{\, \log_b x}</math> an <math>y = b^{\, \log_b y}</math> li aliyê çepê yê hevkêşeyan, were bidestxistin. Di formulên jêrîn de, {{Matematîk|x}} û {{Matematîk|y}} [[Hejmarên rastîn|hejmarên rastîn ên pozîtîv]] ne û {{Matematîk|p}} jî hejmareke tam e ku ji 1 mezintir e. {| class="wikitable plainrowheaders" |+ Logarîtmayên berhem, encama dabeşkirinê, hêz û kok |- ! scope="col" | Nasname ! scope="col" | Formula ! scope="col" | Mesela |- ! scope="row" | Berhem | <math display="inline">\log_b(x y) = \log_b x + \log_b y</math> | <math display="inline">\log_3 243 = \log_3 (9 \cdot 27) = \log_3 9 + \log_3 27 = 2 + 3 = 5</math> |- ! scope="row" | Dabeşkirin | <math display="inline">\log_b \!\frac{x}{y} = \log_b x - \log_b y</math> | <math display="inline">\log_2 16 = \log_2 \!\frac{64}{4} = \log_2 64 - \log_2 4 = 6 - 2 = 4</math> |- ! scope="row" | Hêz | <math display="inline">\log_b\left(x^p\right) = p \log_b x</math> | <math display="inline">\log_2 64 = \log_2 \left(2^6\right) = 6 \log_2 2 = 6</math> |- ! scope="row" | Kok | <math display="inline">\log_b \sqrt[p]{x} = \frac{\log_b x}{p}</math> | <math display="inline">\log_{10} \sqrt{1000} = \frac{1}{2}\log_{10} 1000 = \frac{3}{2} = 1.5</math> |} === Guhertina bingehê === Logarîtmaya {{math|log_''b''&thinsp;''x''}} dikare bi karanîna formula jêrîn, ji logarîtmayên ''{{mvar|x}}'' û ''{{mvar|b}}'' yên li gorî bingeheke kêfî ya ''{{Mvar|k}}'', were hesibandin: <math display="block"> \log_b x = \frac{\log_k x}{\log_k b}.</math>Makîneyên hesabkirinê yên zanistî û asayî, logarîtmeyên bi bingehên 10 û ''{{mvar|[[e (mathematical constant)|e]]}}'' hesab dikin.<ref>{{Citation |last1=Bernstein |first1=Stephen |title=Schaum's outline of theory and problems of elements of statistics. I, Descriptive statistics and probability |year=1999 |url=https://archive.org/details/schaumsoutlineof00bern |series=Schaum's outline series |location=New York |isbn=978-0-07-005023-5 |last2=Bernstein |first2=Ruth |publisher=[[McGraw-Hill]]}}, p.&nbsp;21</ref> Logarîtmeyên bi her bingeheke ''{{mvar|b}}'' dikarin bi bikaranîna yek ji van her du logarîtmeyan û li gorî wê formula berê werin diyarkirin: <math display="block"> \log_b x = \frac{\log_{10} x}{\log_{10} b} = \frac{\log_{e} x}{\log_{e} b}.</math>Eger hejmareke ''{{mvar|x}}'' û logarîtmaya wê {{math|1=''y'' = log_''b''&thinsp;''x''}} (bi bingeheke nenas ''{{mvar|b}}'') hebin, bingeh bi wî awayî tê dîtin: <math display="block"> b = x^\frac{1}{y},</math>Ew yek bi bilindkirina hevkêşeya pênaseker a <math> x = b^{\,\log_b x} = b^y</math> bo hêza <math>\tfrac{1}{y}.</math> tê dîtin. == Bingehên taybet == [[Wêne:Log4.svg|thumb|320px|Grafikên logarîtmayê yên li ser hev ji bo bingehan ⁠{{sfrac|1|2}}⁠, 2, û ''{{mvar|e}}''.]] Di nav gî bijardeyên ji bo bingehê de, sê jê bi taybetî berbelav in. Ew jî ev in: {{math|''b'' {{=}} 10}}, {{math|''b'' {{=}} [[e (mathematical constant)|''e'']]}} (hejmara sabît a matematîkî ya [[Hejmarên na aqlî|neaqlî]] {{nobr|{{math|[[e (mathematical constant)|''e'']] ≈ 2.71828183 }} ),}} û {{math|''b'' {{=}} 2}} ([[logarîtmaya dualî]]). Di [[analîza matematîkî]] de, logarîtmaya bi bingeha ''{{mvar|e}}'' ji ber taybetmendiyên analîtîk ên ku li jêr hatine ravekirin, gelek berbelav e. Ji aliyekî din ve, bikaranîna logarîtmayên bi bingeha 10 ([[logarîtmaya asayî]]) ji bo hesabên bi destan di sîstema hejmaran a desîmalê de hêsan e:<ref>{{cite book |title=Algebra the Easy Way |last=Downing |first=Douglas |publisher=Barron's |year=2003 |isbn=978-0-7641-1972-9 |location=Hauppauge, NY |url=https://archive.org/details/algebraeasyway00down_0 |series=Barron's Educational Series |at=chapter&nbsp;17, p.&nbsp;275}}</ref> <math display="block">\log_{10}\,(\,10\,x\,)\ =\;\log_{10} 10\ +\;\log_{10} x\ =\ 1\,+\,\log_{10} x\,.</math> Bi wî awayî, {{math|log₁₀&thinsp;(''x'')}} bi hejmara reqemên di [[Pêjimar|pêjimara desîmalê]] de ya tamhejmar a erênî ''{{mvar|x}}'' ve girêdayî ye: Hejmara reqeman ew [[Tamhejmar|tamhejmara]] a herî biçûk e ku bi awayekî hişk ji {{nobr|{{math| log₁₀&thinsp;(''x'')}}}} mezintir e.<ref>{{cite book |title=Complexity Theory: Exploring the limits of efficient algorithms |last=Wegener |first=Ingo |publisher=[[Springer-Verlag]] |year=2005 |page=20 |isbn=978-3-540-21045-0 |location=Berlin, DE / New York, NY}}</ref> Mesela {{math|log₁₀(5986)}} bi qasî 3.78 e. Tamhejmar a li pey wê 4 e ku ev jî hejmara reqemên 5986 ye. Hem logarîtmaya xwezayî û hem jî logarîtmaya dualî di [[teoriya agahiyê]] de têne bikaranîn ku bi rêzê ve li gel bikaranîna "[[Nat (agahî)|nat]]" an "[[bit]]"an wekî yekeyên bingehîn ên agahiyê têkildar in.<ref>{{cite book |title=Information Theory |last=van der Lubbe |first=Jan C.A. |publisher=Cambridge University Press |year=1997 |page=3 |isbn=978-0-521-46760-5 |url={{google books |plainurl=y |id=tBuI_6MQTcwC|page=3}}}}</ref> Logarîtmaya dualî her wiha di [[Kompûternasî|zanista komputerê]] de tê bikaranîn ku li wir [[Hejmarên dualî|sîstema dualî]] pir belav e; di [[teoriya muzîkê]] de ku li wir rêjeya bilindahiya deng a du ([[oktav]]) pir belav e û hejmara "[[Cent (hejmar)|cent]]" di navbera herdu dengên ferq de guhertoyeke pîvanê ya logarîtmaya dualî, ango log2 car 1200, ya rêjeya deng e (ango di sîstema [[hevsengiya wekhev]] a kevneşopî de ji bo her [[Nîvton|nîvtonê]] 100 cent hene), an jî bi awayekî wekhev logarîtmaya bi bingehê {{nobr|{{math|2{{sup|1/1200}} }}}} e; û di [[Fotografî|fotografiyê]] de ku li wir logarîtmayên bi bingehê 2 yên ku pîvana wan hatiye guhertin, ji bo pîvandina [[Nirxa ronahiyê|nirxên ronahiyê]], astên ronahiyê, [[Lezahiya perdeyî|wextên ronahiyê]], avakirina lensê (aperture) û [[leza fîlmê]] bi yekeya "stop" têne bikaranîn.<ref>{{cite book |title=The Manual of Photography |last1=Allen |first1=Elizabeth |publisher=Taylor & Francis |year=2011 |page=228 |isbn=978-0-240-52037-7 |url={{google books |plainurl=y |id=IfWivY3mIgAC|page=228}} |last2=Triantaphillidou |first2=Sophie}}</ref> Kurtenivîsa {{math|log&thinsp;''x''}} pir caran tê bikaranîn wexta ku bingeha armanckirî dikare li gorî çarçove an dîsîplînê were texmîn kirin, an jî wexta ku bingeh ne diyar an ne giring be. Logarîtmên hevpar (bingeha 10) ku ji tarîxê ve di tabloyên logarîtmê û qaîdeyên slaytê de têne bikaranîn, amûrek bingehîn in ji bo pîvandin û hesabkirinê di gelek warên zanist û endezyariyê de; di wan çarçoveyan de {{math|log&thinsp;''x''}} hîn jî pir caran tê maneya logarîtma bingeha desîmalê.<ref>{{cite book |title=Introduction to Applied Mathematics for Environmental Science |last=Parkhurst |first=David F. |publisher=Springer Science & Business Media |year=2007 |page=288 |isbn=978-0-387-34228-3 |edition=illustrated |url={{google books |plainurl=y |id=h6yq_lOr8Z4C|page=288 }}}}</ref> Di matematîkê de {{math|log&thinsp;''x''}} bi gelemperî behsa logarîtma xwezayî (bingeha ''{{mvar|e}}'') dike.<ref>{{cite book |title=Principles of Mathematical Analysis |last=Rudin |first=Walter |publisher=McGraw-Hill International |year=1984 |isbn=978-0-07-085613-4 |edition=3rd ed., International student |location=Auckland, NZ |section=Theorem&nbsp;3.29 |url=https://archive.org/details/principlesofmath00rudi}}</ref> Di zanista komputer û teoriya agahdariyê de, log pir caran behsa logarîtmên dualî (bingeha 2) dike.<ref>{{cite book |title=Algorithm Design: Foundations, analysis, and internet examples |last1=Goodrich |first1=Michael T. |author1-link=Michael T. Goodrich |publisher=John Wiley & Sons |year=2002 |page=23 |quote= |last2=Tamassia |first2=Roberto |author2-link=Roberto Tamassia}}</ref> Tabloya jêrîn nîşanên hevpar ji bo logarîtmên wan bingehan navnîş dike. Stûna "Nîşana ISO" nîşanên ku ji hêla [[Rêxistina Navneteweyî ya Standardîzasyonê]] ve hatine pêşniyar kirin navnîş dike. {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- !scope="col"| Bingeh{{mvar|b}} !scope="col"| Nav ji bo log_''b''&thinsp;''x'' !scope="col"| Nîşana ISO !scope="col"| Nîşanên din |- !scope="row"| 2 | [[logarîtmaya dualî]] | {{math|lb ''x''}}&nbsp;<ref name=gullberg> {{cite book | last = Gullberg | first = Jan | year = 1997 | title = Mathematics: From the birth of numbers | location = New York, NY | publisher = W.W. Norton & Co | isbn = 978-0-393-04002-9 | url-access = registration | url = https://archive.org/details/mathematicsfromb1997gull }} </ref> | {{math|ld ''x''}}, {{math|log ''x''}}, {{math|lg ''x''}},<ref>{{citation | title=The Chicago Manual of Style | year=2003 | edition=25th | publisher=University of Chicago Press | page=530 | title-link=The Chicago Manual of Style }}.</ref> {{math|log₂&thinsp;''x''}} |- ! scope="row"|{{mvar|e}} | [[logarîtmaya xwezayî]] | {{math|ln ''x''}} | {{math|log {{mvar|x}}}}, {{math|log_''e''&thinsp;''x''}} |- !scope="row"| 10 | [[logarîtmaya asayî]] | {{math|lg ''x''}} | {{math|log ''x''}}, {{math|log₁₀&thinsp;''x''}} |- !scope="row"| {{mvar|b}} | Logarîtmaya bingeh {{mvar|b}} | {{math|log_''b''&thinsp;''x''}} | |} == Tarîx == Di tarîxa logarîtmayan a li Ewropaya sedeya 17an de, [[Fonksiyon|fonksiyoneke]] nû hat dîtin ku qada analîzê ji çarçoveya metodên cebîrî wêdetir berfireh kir. Metoda logarîtmayan di sala 1614an de ji hêla [[John Napier]] ve bi awayekî giştî hate pêşkêşkirin; ew yek di kitêba bi navê ''[[Mirifici Logarithmorum Canonis Descriptio]]'' (Danasîna Kanona Ecêb a Logarîtmayan) de pêk hat. Berî dahênana Napier, teknîkên din ên bi heman naverokê hebûn, wekî ''prosthafaeresis'' an jî bikaranîna tabloyên rêzehejmaran (progresyonan) ku li dora sala 1600ê bi berfirehî ji hêla [[Jost Bürgi]] ve hatibûn pêşxistin. Napier têgeha ''logarithmus'' (bi latîniya navîn) ji bo logarîtmayê afirand; ew kelîme bi maneya "hejmara rêjeyê" ye û ji kelîmeyên [[Yewnaniya kevn|yewnanî]] ''logos'' (tê maneya rêje, nîsbet an kelîme) û ''arithmos'' (tê maneya hejmar) hatiye wergirtin. [[Logarîtmaya asayî]] ya hejmarekê ew hêz (an jî eksponent) e ku wexta deh bi wê hêzê tê bilindkirin, encam jî dibe ew hejmar. Gotina ku hejmarek lazimdarê hejmareke diyar a reqeman e, îşareteke giştî ye bo logarîtmaya asayî; [[Arşîmed]] ji wê re gotûbû "rêza hejmarê". Yekê logarîtmayên rastîn metodên hûrîstîk bûne ji bo veguherandina kiryara lêkdanê bo ya komkirinê, bi wî awayî hêsankirina hesabkirina bilez. Hin ji van metodan tabloyên ku ji nasnameyên trîgonometrîk hatibûn wergirtin, bikar dianîn. Ji wan metodan re [[prostafaeresîs]] têye gotin. Dahênana [[Fonksiyon|fonksiyona]] ku niha wekî [[logarîtmaya xwezayî]] têye zanin, wekî hewldanek ji bo pêkanîna çargoşeya [[hîperbola]] çargoşeyî ji hêla [[Grégoire de Saint-Vincent]], belçîkekî ku li [[Prag|Pragê]] dijiya, destpê kir. Arşîmed di sedsala 3yê {{Bz}} de ''[[Çargoşeya Parabolayê]]'' nivîsîbû, lê çargoşeyek ji bo hîperbolayê ji gî hewldanan dûr ket heya ku Saint-Vincent encamên wî di sala 1647an de weşand. Têkiliya ku logarîtma di navbeya [[Pêşveçûna geometrîk|pêşveçûnek geometrîk]] di [[Argumana fonksiyonê|argumana]] wî de û [[Pêşvecûna arîtmetîk|pêşveçûnek arîtmetîk]] ya nirxan de peyda dike, [[Alphonse Antonio de Sarasa|A. A. de Sarasa]] han da ku girêdana çargoşeya Saint-Vincent û kevneşopiya logarîtmayan di prostafaeresîs de çêbike ku bû sebeba têgeha "logarîtmaya hîperbolîk" ku hevmaneya logarîtmaya xwezayî ye. Di zemaneke kurt de fonksiyona nû ji hêla [[Christiaan Huygens]] û [[James Gregory]] ve hate teqdîr kirin. Nîşaneya {{math|Log ''y''}} di sala 1675an de ji aliyê [[Gottfried Wilhelm Leibniz]] ve hate pejirandin, û sala din wî ew bi [[Întegral|întegralê]] ve girêda <math display="inline">\int \frac{dy}{y} .</math> Berî ku Euler têgeha xwe ya modern a logarîtmayên xwezayî yên tevlihev pêş bixe, [[Roger Cotes]] encamek nezîkî wekhev hebû wexta ku wî di sala 1714an de nîşan da <math display="block">\log(\cos \theta + i\sin \theta) = i\theta.</math> == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Matematîk]] [[Kategorî:Fonksiyonên matematîkê]] [[Kategorî:Konseptên matematîkê]] 113xs7olfqgrplymzt0x7odaskteh2t 2090341 2090340 2026-09-01T14:49:36Z Kurê Acemî 105128 2090341 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Logarithm plots.png|thumb|Grafîkên fonksiyonên logarîtmeyê, bi sê bingehên ku bi gelemperî têne bikaranîn. Xalên taybet ên {{math|log_''b''&thinsp;''b'' {{=}} 1}} bi xêzên xalkirî hatine nîşandan û hemû xêz di xala {{math|1=log_''b''&thinsp;1 = 0}} de hev dibirrin.]] Di [[Matematîk|matematîkê]] de, '''logarîtmaya''' [[Hejmar|hejmarekê]] [[potens]] e ku divê nirxeke din a sabît, ango '''bingeh''', pê were bilindkirin da ku ew hejmar were bidestxistin. Mesela logarîtmaya {{math|1000}} li gorî bingeha {{math|10}} dike {{math|3}}, çunkî {{math|1000}} dike {{math|10}} bi hêza 3yê: {{math|1000 {{=}} 10{{sup|3}} {{=}} 10 × 10 × 10}}. Bi awayekî giştî, eger {{math|''x'' {{=}} ''b''{{sup|''y''}}}} be, wê wextê ''{{mvar|y}}'' logarîtmaya ''{{mvar|x}}'' ye li gorî bingeha ''{{mvar|b}}'' (wekî {{math|log{{sub|''b''}} ''x'' {{=}} ''y''}} tê nivîsandin); loma {{math|log{{sub|10}} 1000 {{=}} 3}}. Wekî fonksiyoneke bi guherbareke tenê, logarîtmaya bi bingeha ''{{mvar|b}}'', berevajiya operasyona bilindkirina bi potensê ya bi bingeha ''{{mvar|b}}'' ye. Logarîtma bingeha {{math|10}} wekî ''desimal'' an jî [[logarîtma hevpar]] tê binavkirin û bi gelemperî di zanist û endezyariyê de tê bikaranîn. [[Logarîtma xwezayî]] bingeha wê jimara {{math|''e'' ≈ 2.718}} e; karanîna wê di matematîk û [[Fizîk|fizîkê]] de ji ber derivata wê ya pir hêsan pir belav e. [[Logarîtma dualî]] bingeha {{math|2}} bikar tîne û bi berfirehî di [[Kompûternasî|zanista komputerê]], [[teoriya agahdariyê]], [[teoriya muzîkê]] û [[Fotografî|fotografiyê]] de tê bikaranîn. Wexta ku bingeh ji çarçoveyê nezelal an ne têkildar be, ew pir caran tê derxistin û logarîtm wekî {{math|log&thinsp;''x''}} tê nivîsandin. Logarîtm di sala 1614an de ji hêla [[John Napier]] ve wekî rêbazek ji bo hêsankirina hesaban hatin pêşkêşkirin.<ref>{{citation |last=Hobson |first=Ernest William |title=John Napier and the invention of logarithms, 1614; a lecture |date=1914 |url=http://archive.org/details/johnnapierinvent00hobsiala |publisher=Cambridge University Press}}</ref> Ew zû ji hêla [[navîgator]], zanyar, endezyar, [[Pîvankerî|pîvankeran]] û kesên din ve hatin bikaranîn da ku hesabên bi hûrgiliya bilind bi awayekî hêsantir pêk bînin. Bi bikaranîna tabloyên logarîtmê, gavên westîner ên pirhejmarî yên lêkdana hejmaran dikarin bi lêgerîna di tabloyan de û komkirineke hêsantir werin guhertin. Ew yek pêkan e ji ber ku logarîtmaya encama lêkdanê (eserê) wekhev e bi koma logarîtmên wan hejmarên ku li hev hatine lêkdan: <math display="block"> \log_b(xy) = \log_b x + \log_b y,</math> bi wê şertê ku ''{{mvar|b}}'', ''{{mvar|x}}'' û ''{{mvar|y}}'' gî erênî bin û {{math|''b'' ≠ 1}} be. [[Hesabkera şemitok]] ku ew jî li ser bingeha logaritmayan hatiye avakirin, rê dide ku însan bêyî bikaranîna tabloyan bi lez hesaban bike, lê bi hûrguliyeke kêmtir. Têgihiştina nûjen a logaritmayan vedigere ser [[Leonhard Euler]]; wî di sedsala 18an de logarîtma bi [[fonksiyona eksponensiyel]] ve girêdan û herwiha tîpa "e" wekî bingeha logaritmayên xwezayî destnîşan kiriye.<ref>{{citation |last=Remmert, Reinhold |author-link=Reinhold Remmert |title=Theory of complex functions |date=1991 |location=New York |isbn=0-387-97195-5 |oclc=21118309 |publisher=Springer-Verlag}}</ref> [[Pîvanê logarîtmîk|Pîvanên logarîtmîk]] mîqdarên berfireh kêm dikin bo teleskopên piçûktir. Mesela [[desîbel]] (dB) [[Yekeya pîvanê|yekîneyek]] e ku ji bo îfadekirina rêjeyê wekî logarîtm têye bikaranîn, pirî ji bo hêz û amplîtuda sînyalê (ku [[zexta dengî]] meselake hevpar e). Di [[Kîmya|kîmyayê]] de [[nirxa pH]] pîvanek logarîtmîk e ji bo [[Asîd|asîdîteya]] [[Çareseriya avî|çareseriyek avî]]. Logarîtm di [[Formula|formulayên]] zanistî de, û di pîvandina tevliheviya algorîtmayan û cismên geometrîkî yên bi navê [[fraktal]] de gelemperî ne. Ew dibin alîkar ku rêjeyên [[Frekans|frekansê]] yên întervalên muzîkê werin ravekirin, di formulên jimartina [[Hejmarên hîmî|hejmarên sereke]] an [[Nêzîkbûnayên Stirlingê|nêzîkbûna]] [[Faktoriyel|faktoriyelan]] de xuya dibin, hin modelên di [[Psîkofizîk|psîkofizîkê]] de agahdar dikin û dikarin di hesabkirina hiqûqî de bibin alîkar. Konsepta logarîtmayê wekî berevajiya bilindkirina bi hêz (''exponentiation''), li ser pêkhateyên din ên matematîkî jî tê berfirehkirin. Lêbelê, di rewşên giştî de, logarîtma bi gelemperî dibe fonksiyoneke xwedî pir-nirxan (''multi-valued function''). Mesela [[logarîtmaya kompleks]] berevajiya xwedî pir-nirxan a fonksiyona eksponensiyela kompleks e. Bi heman awayî, [[logarîtmaya dîskret]] berevajiya xwedî pir-nirxan a fonksiyona eksponensiyelê di komên sinorkirî (''finite groups'') de ye; ew di [[krîptografiya kilîta giştî]] de tê bikaranîn. == Motîvasyon == [[Wêne:Binary logarithm plot with grid.png|thumb|350px|[[Grafîka fonksiyon|Grafîka]] logarîtmaya bi bingeha 2yê, li {{math|''x'' {{=}} 1}} têkiliya xwe bi ''eksana x''-ê re çêdike û di nav xalên (2, 1), (4, 2) û (8, 3) re derbas dibe; bi vî awayî, wekî mînak, {{math|log₂(8) {{=}} 3}} û {{math|2³ {{=}} 8}} nîşan dide. Grafîk bêsinor nêzîkî eksena ''{{mvar|y}}'' dibe, lê [[Asîmptot|qet nagihîje wê]].]][[Komkirin]], [[zêdekirin]] û [[potens]] sê ji kiryarên herî bingehîn ên [[Arîtmetîk|arîtmetîkê]] ne. Berevajiya komkirinê [[derxistin]] e û berevajiya zêdekirinê jî [[Parkirin|parkirinê]] e. Bi heman awayî, logarîtma jî kiryara berevajî ya potensê e. Potens ew e ku hejmareke ''{{mvar|b}}'' (bingeh) bigihîje hêzeke diyarkirî ya ''{{mvar|y}}'' (hêz) da ku nirxekî ''{{mvar|x}}'' bide; ew yek bi wî awayî tê nîşandan:<ref>{{Citation |last1=Kate |first1=S.K. |title=Basics Of Mathematics |year=2009 |location=Pune |isbn=978-81-8431-755-8 |last2=Bhapkar |first2=H.R. |publisher=Technical Publications}}, chapter 1</ref> <math display="block">b^y=x.</math> Mesela bilindkirina {{math|2}} bo hêza {{math|3}} dide {{math|8}}: <math>2^3 = 8.</math> Logarîtmaya bi bingeha ''{{mvar|b}}'', ew operasyona berevajî ye ku ji têketina ''{{mvar|x}}'' derketina ''{{mvar|y}}'' peyda dike. Ango <math>y = \log_b x</math> hevmaneya <math>x=b^y</math> ye bi şertê ku ''{{mvar|b}}'' hejmareke rastîn a erênî be. (Eger ''{{mvar|b}}'' ne [[Hejmarên rastîn|hejmareke rastîn]] a erênî be, hem bilindkirina bi hêz û hem jî logarîtma dikarin bên pênasekirin, lê dibe ku gelek nirxan werbigirin; ew yek jî pênaseyan pir aloztir dike.) Yek ji sebebên sereke yên tarîxî yên danasîna logarîtmayan, ew formula ye ku <math display="block">\log_b(xy)=\log_b x + \log_b y,</math>bi rêya wan, [[Tabloya logarîtmayê|tabloyên logarîtmayê]] rê didin ku kiryarên lêkdan û dabeşkirinê veguherin kiryarên komkirin û derxistinê; ew yek beriya dahênana komputeran, alîkariyeke mezin ji bo hesabkirinan bû. == Terîf == Ji bo [[Hejmarên rastîn|hejmareke rastîn]] a erênî ya wekî ''{{mvar|b}}'' (ku {{math|''b'' ≠ 1}} be), logarîtmaya hejmareke rastîn a erênî ya wekî ''{{mvar|x}}'' li gorî binyata ''{{mvar|b}}'', ew hêz e ku divê ''{{mvar|b}}'' pê were bilindkirin da ku encam bibe ''{{mvar|x}}''. Bi gotineke din, logarîtmaya ''{{mvar|x}}'' li gorî binyata ''{{mvar|b}}'', ew hejmara rastîn a yekta ''{{mvar|y}}'' ye ku tê de <math>b^y = x</math> ye. Logarîtma bi awayê "{{math|log_''b''&thinsp;''x''}}" tê nîşandan (wekî "logarîtmaya ''{{mvar|x}}'' li gorî binyata ''{{mvar|b}}''", "logarîtmaya {{nowrap|binyeta-{{mvar|b}}}} ya ''{{mvar|x}}''", an jî bi gelemperî "log, binyat ''{{mvar|b}}'', ya ''{{mvar|x}}''" tê xwendin). Pênaseyeke hevmane û kurttir ew e ku fonksiyona {{math|log_''b''}}, fonksiyona berevajî ya fonksiyona <math>x\mapsto b^x</math> ye. === Mesela === * {{math|1=log₂&thinsp;16 = 4}}, ji ber ku {{math|1=2⁴ = 2 × 2 × 2 × 2 = 16}}. * Logarîtm dikarin neyînî jî bin: <math display="inline">\log_2 \! \frac{1}{2} = -1</math>, ji ber ku <math display="inline">2^{-1} = \frac{1}{2^1} = \frac{1}{2}.</math> * {{math|log₁₀&thinsp;150}} bi qasî 2.176 e ku dikeve navbera 2 û 3yê de; tam wekî ku 150 dikeve navbera {{math|1=10² = 100}} û {{math|1=10³ = 1000}}. * Ji bo her bingeh ''{{mvar|b}}'', {{math|1=log_''b''&thinsp;''b'' = 1}} û {{math|1=log_''b''&thinsp;1 = 0}}, ji ber ku {{math|1=''b''¹ = {{mvar|b}}}} û {{math|1=''b''⁰ = 1}} e. == Nasnameyên logarîtmatîk == Çendîn formulayên giring ku carinan wekî ''nasnameyên logarîtmatîk'' an jî ''yasayên logarîtmatîk'' tên binavkirin, têkiliya di navbera logarîtman de diyar dikin.<ref>All statements in this section can be found in {{Harvard citations|last1=Downing|first1=Douglas|year=2003|loc=p. 275|nb=yes}} or {{Harvard citations|last1=Kate|last2=Bhapkar|year=2009|loc=p. 1-1|nb=yes}}, for example.</ref> === Berhem, encama dabeşkirinê, hêz û kok === Logarîtmaya berhemekê wekhev e bi koma logarîtmayên wan hejmarên ku li hev hatine zêdekirin; logarîtmaya rêjeya du hejmaran jî wekhev e bi ferqa logarîtmayên wan. Logarîtmaya hêza ''{{Mvar|p}}'' a hejmarekê, ''{{Mvar|p}}'' caran logarîtmaya wê hejmarê bi xwe ye; logarîtmaya koka ''{{Mvar|p}}'' jî logarîtmaya wê hejmarê ye ku li ser ''{{Mvar|p}}'' hatiye dabeşkirin. Tabloya jêrîn wan wekheviyan bi meselan nîşan dide. Her yek ji wan wekheviyan dikare piştî danîna pênaseyên logarîtmayê yên wekî <math>x = b^{\, \log_b x}</math> an <math>y = b^{\, \log_b y}</math> li aliyê çepê yê hevkêşeyan, were bidestxistin. Di formulên jêrîn de, {{Matematîk|x}} û {{Matematîk|y}} [[Hejmarên rastîn|hejmarên rastîn ên pozîtîv]] ne û {{Matematîk|p}} jî hejmareke tam e ku ji 1 mezintir e. {| class="wikitable plainrowheaders" |+ Logarîtmayên berhem, encama dabeşkirinê, hêz û kok |- ! scope="col" | Nasname ! scope="col" | Formula ! scope="col" | Mesela |- ! scope="row" | Berhem | <math display="inline">\log_b(x y) = \log_b x + \log_b y</math> | <math display="inline">\log_3 243 = \log_3 (9 \cdot 27) = \log_3 9 + \log_3 27 = 2 + 3 = 5</math> |- ! scope="row" | Dabeşkirin | <math display="inline">\log_b \!\frac{x}{y} = \log_b x - \log_b y</math> | <math display="inline">\log_2 16 = \log_2 \!\frac{64}{4} = \log_2 64 - \log_2 4 = 6 - 2 = 4</math> |- ! scope="row" | Hêz | <math display="inline">\log_b\left(x^p\right) = p \log_b x</math> | <math display="inline">\log_2 64 = \log_2 \left(2^6\right) = 6 \log_2 2 = 6</math> |- ! scope="row" | Kok | <math display="inline">\log_b \sqrt[p]{x} = \frac{\log_b x}{p}</math> | <math display="inline">\log_{10} \sqrt{1000} = \frac{1}{2}\log_{10} 1000 = \frac{3}{2} = 1.5</math> |} === Guhertina bingehê === Logarîtmaya {{math|log_''b''&thinsp;''x''}} dikare bi karanîna formula jêrîn, ji logarîtmayên ''{{mvar|x}}'' û ''{{mvar|b}}'' yên li gorî bingeheke kêfî ya ''{{Mvar|k}}'', were hesibandin: <math display="block"> \log_b x = \frac{\log_k x}{\log_k b}.</math>Makîneyên hesabkirinê yên zanistî û asayî, logarîtmeyên bi bingehên 10 û ''{{mvar|[[e (mathematical constant)|e]]}}'' hesab dikin.<ref>{{Citation |last1=Bernstein |first1=Stephen |title=Schaum's outline of theory and problems of elements of statistics. I, Descriptive statistics and probability |year=1999 |url=https://archive.org/details/schaumsoutlineof00bern |series=Schaum's outline series |location=New York |isbn=978-0-07-005023-5 |last2=Bernstein |first2=Ruth |publisher=[[McGraw-Hill]]}}, p.&nbsp;21</ref> Logarîtmeyên bi her bingeheke ''{{mvar|b}}'' dikarin bi bikaranîna yek ji van her du logarîtmeyan û li gorî wê formula berê werin diyarkirin: <math display="block"> \log_b x = \frac{\log_{10} x}{\log_{10} b} = \frac{\log_{e} x}{\log_{e} b}.</math>Eger hejmareke ''{{mvar|x}}'' û logarîtmaya wê {{math|1=''y'' = log_''b''&thinsp;''x''}} (bi bingeheke nenas ''{{mvar|b}}'') hebin, bingeh bi wî awayî tê dîtin: <math display="block"> b = x^\frac{1}{y},</math>Ew yek bi bilindkirina hevkêşeya pênaseker a <math> x = b^{\,\log_b x} = b^y</math> bo hêza <math>\tfrac{1}{y}.</math> tê dîtin. == Bingehên taybet == [[Wêne:Log4.svg|thumb|320px|Grafikên logarîtmayê yên li ser hev ji bo bingehan ⁠{{sfrac|1|2}}⁠, 2, û ''{{mvar|e}}''.]] Di nav gî bijardeyên ji bo bingehê de, sê jê bi taybetî berbelav in. Ew jî ev in: {{math|''b'' {{=}} 10}}, {{math|''b'' {{=}} [[e (mathematical constant)|''e'']]}} (hejmara sabît a matematîkî ya [[Hejmarên na aqlî|neaqlî]] {{nobr|{{math|[[e (mathematical constant)|''e'']] ≈ 2.71828183 }} ),}} û {{math|''b'' {{=}} 2}} ([[logarîtmaya dualî]]). Di [[analîza matematîkî]] de, logarîtmaya bi bingeha ''{{mvar|e}}'' ji ber taybetmendiyên analîtîk ên ku li jêr hatine ravekirin, gelek berbelav e. Ji aliyekî din ve, bikaranîna logarîtmayên bi bingeha 10 ([[logarîtmaya asayî]]) ji bo hesabên bi destan di sîstema hejmaran a desîmalê de hêsan e:<ref>{{cite book |title=Algebra the Easy Way |last=Downing |first=Douglas |publisher=Barron's |year=2003 |isbn=978-0-7641-1972-9 |location=Hauppauge, NY |url=https://archive.org/details/algebraeasyway00down_0 |series=Barron's Educational Series |at=chapter&nbsp;17, p.&nbsp;275}}</ref> <math display="block">\log_{10}\,(\,10\,x\,)\ =\;\log_{10} 10\ +\;\log_{10} x\ =\ 1\,+\,\log_{10} x\,.</math> Bi wî awayî, {{math|log₁₀&thinsp;(''x'')}} bi hejmara reqemên di [[Pêjimar|pêjimara desîmalê]] de ya tamhejmar a erênî ''{{mvar|x}}'' ve girêdayî ye: Hejmara reqeman ew [[Tamhejmar|tamhejmara]] a herî biçûk e ku bi awayekî hişk ji {{nobr|{{math| log₁₀&thinsp;(''x'')}}}} mezintir e.<ref>{{cite book |title=Complexity Theory: Exploring the limits of efficient algorithms |last=Wegener |first=Ingo |publisher=[[Springer-Verlag]] |year=2005 |page=20 |isbn=978-3-540-21045-0 |location=Berlin, DE / New York, NY}}</ref> Mesela {{math|log₁₀(5986)}} bi qasî 3.78 e. Tamhejmar a li pey wê 4 e ku ev jî hejmara reqemên 5986 ye. Hem logarîtmaya xwezayî û hem jî logarîtmaya dualî di [[teoriya agahiyê]] de têne bikaranîn ku bi rêzê ve li gel bikaranîna "[[Nat (agahî)|nat]]" an "[[bit]]"an wekî yekeyên bingehîn ên agahiyê têkildar in.<ref>{{cite book |title=Information Theory |last=van der Lubbe |first=Jan C.A. |publisher=Cambridge University Press |year=1997 |page=3 |isbn=978-0-521-46760-5 |url={{google books |plainurl=y |id=tBuI_6MQTcwC|page=3}}}}</ref> Logarîtmaya dualî her wiha di [[Kompûternasî|zanista komputerê]] de tê bikaranîn ku li wir [[Hejmarên dualî|sîstema dualî]] pir belav e; di [[teoriya muzîkê]] de ku li wir rêjeya bilindahiya deng a du ([[oktav]]) pir belav e û hejmara "[[Cent (hejmar)|cent]]" di navbera herdu dengên ferq de guhertoyeke pîvanê ya logarîtmaya dualî, ango log2 car 1200, ya rêjeya deng e (ango di sîstema [[hevsengiya wekhev]] a kevneşopî de ji bo her [[Nîvton|nîvtonê]] 100 cent hene), an jî bi awayekî wekhev logarîtmaya bi bingehê {{nobr|{{math|2{{sup|1/1200}} }}}} e; û di [[Fotografî|fotografiyê]] de ku li wir logarîtmayên bi bingehê 2 yên ku pîvana wan hatiye guhertin, ji bo pîvandina [[Nirxa ronahiyê|nirxên ronahiyê]], astên ronahiyê, [[Lezahiya perdeyî|wextên ronahiyê]], avakirina lensê (aperture) û [[leza fîlmê]] bi yekeya "stop" têne bikaranîn.<ref>{{cite book |title=The Manual of Photography |last1=Allen |first1=Elizabeth |publisher=Taylor & Francis |year=2011 |page=228 |isbn=978-0-240-52037-7 |url={{google books |plainurl=y |id=IfWivY3mIgAC|page=228}} |last2=Triantaphillidou |first2=Sophie}}</ref> Kurtenivîsa {{math|log&thinsp;''x''}} pir caran tê bikaranîn wexta ku bingeha armanckirî dikare li gorî çarçove an dîsîplînê were texmîn kirin, an jî wexta ku bingeh ne diyar an ne giring be. Logarîtmên hevpar (bingeha 10) ku ji tarîxê ve di tabloyên logarîtmê û qaîdeyên slaytê de têne bikaranîn, amûrek bingehîn in ji bo pîvandin û hesabkirinê di gelek warên zanist û endezyariyê de; di wan çarçoveyan de {{math|log&thinsp;''x''}} hîn jî pir caran tê maneya logarîtma bingeha desîmalê.<ref>{{cite book |title=Introduction to Applied Mathematics for Environmental Science |last=Parkhurst |first=David F. |publisher=Springer Science & Business Media |year=2007 |page=288 |isbn=978-0-387-34228-3 |edition=illustrated |url={{google books |plainurl=y |id=h6yq_lOr8Z4C|page=288 }}}}</ref> Di matematîkê de {{math|log&thinsp;''x''}} bi gelemperî behsa logarîtma xwezayî (bingeha ''{{mvar|e}}'') dike.<ref>{{cite book |title=Principles of Mathematical Analysis |last=Rudin |first=Walter |publisher=McGraw-Hill International |year=1984 |isbn=978-0-07-085613-4 |edition=3rd ed., International student |location=Auckland, NZ |section=Theorem&nbsp;3.29 |url=https://archive.org/details/principlesofmath00rudi}}</ref> Di zanista komputer û teoriya agahdariyê de, log pir caran behsa logarîtmên dualî (bingeha 2) dike.<ref>{{cite book |title=Algorithm Design: Foundations, analysis, and internet examples |last1=Goodrich |first1=Michael T. |author1-link=Michael T. Goodrich |publisher=John Wiley & Sons |year=2002 |page=23 |quote= |last2=Tamassia |first2=Roberto |author2-link=Roberto Tamassia}}</ref> Tabloya jêrîn nîşanên hevpar ji bo logarîtmên wan bingehan navnîş dike. Stûna "Nîşana ISO" nîşanên ku ji hêla [[Rêxistina Navneteweyî ya Standardîzasyonê]] ve hatine pêşniyar kirin navnîş dike. {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- !scope="col"| Bingeh{{mvar|b}} !scope="col"| Nav ji bo log_''b''&thinsp;''x'' !scope="col"| Nîşana ISO !scope="col"| Nîşanên din |- !scope="row"| 2 | [[logarîtmaya dualî]] | {{math|lb ''x''}}&nbsp;<ref name=gullberg> {{cite book | last = Gullberg | first = Jan | year = 1997 | title = Mathematics: From the birth of numbers | location = New York, NY | publisher = W.W. Norton & Co | isbn = 978-0-393-04002-9 | url-access = registration | url = https://archive.org/details/mathematicsfromb1997gull }} </ref> | {{math|ld ''x''}}, {{math|log ''x''}}, {{math|lg ''x''}},<ref>{{citation | title=The Chicago Manual of Style | year=2003 | edition=25th | publisher=University of Chicago Press | page=530 | title-link=The Chicago Manual of Style }}.</ref> {{math|log₂&thinsp;''x''}} |- ! scope="row"|{{mvar|e}} | [[logarîtmaya xwezayî]] | {{math|ln ''x''}} | {{math|log {{mvar|x}}}}, {{math|log_''e''&thinsp;''x''}} |- !scope="row"| 10 | [[logarîtmaya asayî]] | {{math|lg ''x''}} | {{math|log ''x''}}, {{math|log₁₀&thinsp;''x''}} |- !scope="row"| {{mvar|b}} | Logarîtmaya bingeh {{mvar|b}} | {{math|log_''b''&thinsp;''x''}} | |} == Tarîx == Di tarîxa logarîtmayan a li Ewropaya sedeya 17an de, [[Fonksiyon|fonksiyoneke]] nû hat dîtin ku qada analîzê ji çarçoveya metodên cebîrî wêdetir berfireh kir. Metoda logarîtmayan di sala 1614an de ji hêla [[John Napier]] ve bi awayekî giştî hate pêşkêşkirin; ew yek di kitêba bi navê ''[[Mirifici Logarithmorum Canonis Descriptio]]'' (Danasîna Kanona Ecêb a Logarîtmayan) de pêk hat. Berî dahênana Napier, teknîkên din ên bi heman naverokê hebûn, wekî ''prosthafaeresis'' an jî bikaranîna tabloyên rêzehejmaran (progresyonan) ku li dora sala 1600ê bi berfirehî ji hêla [[Jost Bürgi]] ve hatibûn pêşxistin. Napier têgeha ''logarithmus'' (bi latîniya navîn) ji bo logarîtmayê afirand; ew kelîme bi maneya "hejmara rêjeyê" ye û ji kelîmeyên [[Yewnaniya kevn|yewnanî]] ''logos'' (tê maneya rêje, nîsbet an kelîme) û ''arithmos'' (tê maneya hejmar) hatiye wergirtin. [[Logarîtmaya asayî]] ya hejmarekê ew hêz (an jî eksponent) e ku wexta deh bi wê hêzê tê bilindkirin, encam jî dibe ew hejmar. Gotina ku hejmarek lazimdarê hejmareke diyar a reqeman e, îşareteke giştî ye bo logarîtmaya asayî; [[Arşîmed]] ji wê re gotûbû "rêza hejmarê". Yekê logarîtmayên rastîn metodên hûrîstîk bûne ji bo veguherandina kiryara lêkdanê bo ya komkirinê, bi wî awayî hêsankirina hesabkirina bilez. Hin ji van metodan tabloyên ku ji nasnameyên trîgonometrîk hatibûn wergirtin, bikar dianîn. Ji wan metodan re [[prostafaeresîs]] têye gotin. Dahênana [[Fonksiyon|fonksiyona]] ku niha wekî [[logarîtmaya xwezayî]] têye zanin, wekî hewldanek ji bo pêkanîna çargoşeya [[hîperbola]] çargoşeyî ji hêla [[Grégoire de Saint-Vincent]], belçîkekî ku li [[Prag|Pragê]] dijiya, destpê kir. Arşîmed di sedsala 3yê {{Bz}} de ''[[Çargoşeya Parabolayê]]'' nivîsîbû, lê çargoşeyek ji bo hîperbolayê ji gî hewldanan dûr ket heya ku Saint-Vincent encamên wî di sala 1647an de weşand. Têkiliya ku logarîtma di navbeya [[Pêşveçûna geometrîk|pêşveçûnek geometrîk]] di [[Argumana fonksiyonê|argumana]] wî de û [[Pêşvecûna arîtmetîk|pêşveçûnek arîtmetîk]] ya nirxan de peyda dike, [[Alphonse Antonio de Sarasa|A. A. de Sarasa]] han da ku girêdana çargoşeya Saint-Vincent û kevneşopiya logarîtmayan di prostafaeresîs de çêbike ku bû sebeba têgeha "logarîtmaya hîperbolîk" ku hevmaneya logarîtmaya xwezayî ye. Di zemaneke kurt de fonksiyona nû ji hêla [[Christiaan Huygens]] û [[James Gregory]] ve hate teqdîr kirin. Nîşaneya {{math|Log ''y''}} di sala 1675an de ji aliyê [[Gottfried Wilhelm Leibniz]] ve hate pejirandin, û sala din wî ew bi [[Întegral|întegralê]] ve girêda <math display="inline">\int \frac{dy}{y} .</math> Berî ku Euler têgeha xwe ya modern a logarîtmayên xwezayî yên tevlihev pêş bixe, [[Roger Cotes]] encamek nezîkî wekhev hebû wexta ku wî di sala 1714an de nîşan da <math display="block">\log(\cos \theta + i\sin \theta) = i\theta.</math> == Binêre == == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Matematîk]] [[Kategorî:Fonksiyonên matematîkê]] [[Kategorî:Konseptên matematîkê]] 2uiuapne2cm1sy8s5gej11r8na75qn6 2090342 2090341 2026-09-01T14:50:00Z Kurê Acemî 105128 2090342 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Logarithm plots.png|thumb|Grafîkên fonksiyonên logarîtmeyê, bi sê bingehên ku bi gelemperî têne bikaranîn. Xalên taybet ên {{math|log_''b''&thinsp;''b'' {{=}} 1}} bi xêzên xalkirî hatine nîşandan û hemû xêz di xala {{math|1=log_''b''&thinsp;1 = 0}} de hev dibirrin.]] Di [[Matematîk|matematîkê]] de, '''logarîtmaya''' [[Hejmar|hejmarekê]] [[potens]] e ku divê nirxeke din a sabît, ango '''bingeh''', pê were bilindkirin da ku ew hejmar were bidestxistin. Mesela logarîtmaya {{math|1000}} li gorî bingeha {{math|10}} dike {{math|3}}, çunkî {{math|1000}} dike {{math|10}} bi hêza 3yê: {{math|1000 {{=}} 10{{sup|3}} {{=}} 10 × 10 × 10}}. Bi awayekî giştî, eger {{math|''x'' {{=}} ''b''{{sup|''y''}}}} be, wê wextê ''{{mvar|y}}'' logarîtmaya ''{{mvar|x}}'' ye li gorî bingeha ''{{mvar|b}}'' (wekî {{math|log{{sub|''b''}} ''x'' {{=}} ''y''}} tê nivîsandin); loma {{math|log{{sub|10}} 1000 {{=}} 3}}. Wekî fonksiyoneke bi guherbareke tenê, logarîtmaya bi bingeha ''{{mvar|b}}'', berevajiya operasyona bilindkirina bi potensê ya bi bingeha ''{{mvar|b}}'' ye. Logarîtma bingeha {{math|10}} wekî ''desimal'' an jî [[logarîtma hevpar]] tê binavkirin û bi gelemperî di zanist û endezyariyê de tê bikaranîn. [[Logarîtma xwezayî]] bingeha wê jimara {{math|''e'' ≈ 2.718}} e; karanîna wê di matematîk û [[Fizîk|fizîkê]] de ji ber derivata wê ya pir hêsan pir belav e. [[Logarîtma dualî]] bingeha {{math|2}} bikar tîne û bi berfirehî di [[Kompûternasî|zanista komputerê]], [[teoriya agahdariyê]], [[teoriya muzîkê]] û [[Fotografî|fotografiyê]] de tê bikaranîn. Wexta ku bingeh ji çarçoveyê nezelal an ne têkildar be, ew pir caran tê derxistin û logarîtm wekî {{math|log&thinsp;''x''}} tê nivîsandin. Logarîtm di sala 1614an de ji hêla [[John Napier]] ve wekî rêbazek ji bo hêsankirina hesaban hatin pêşkêşkirin.<ref>{{citation |last=Hobson |first=Ernest William |title=John Napier and the invention of logarithms, 1614; a lecture |date=1914 |url=http://archive.org/details/johnnapierinvent00hobsiala |publisher=Cambridge University Press}}</ref> Ew zû ji hêla [[navîgator]], zanyar, endezyar, [[Pîvankerî|pîvankeran]] û kesên din ve hatin bikaranîn da ku hesabên bi hûrgiliya bilind bi awayekî hêsantir pêk bînin. Bi bikaranîna tabloyên logarîtmê, gavên westîner ên pirhejmarî yên lêkdana hejmaran dikarin bi lêgerîna di tabloyan de û komkirineke hêsantir werin guhertin. Ew yek pêkan e ji ber ku logarîtmaya encama lêkdanê (eserê) wekhev e bi koma logarîtmên wan hejmarên ku li hev hatine lêkdan: <math display="block"> \log_b(xy) = \log_b x + \log_b y,</math> bi wê şertê ku ''{{mvar|b}}'', ''{{mvar|x}}'' û ''{{mvar|y}}'' gî erênî bin û {{math|''b'' ≠ 1}} be. [[Hesabkera şemitok]] ku ew jî li ser bingeha logaritmayan hatiye avakirin, rê dide ku însan bêyî bikaranîna tabloyan bi lez hesaban bike, lê bi hûrguliyeke kêmtir. Têgihiştina nûjen a logaritmayan vedigere ser [[Leonhard Euler]]; wî di sedsala 18an de logarîtma bi [[fonksiyona eksponensiyel]] ve girêdan û herwiha tîpa "e" wekî bingeha logaritmayên xwezayî destnîşan kiriye.<ref>{{citation |last=Remmert, Reinhold |author-link=Reinhold Remmert |title=Theory of complex functions |date=1991 |location=New York |isbn=0-387-97195-5 |oclc=21118309 |publisher=Springer-Verlag}}</ref> [[Pîvanê logarîtmîk|Pîvanên logarîtmîk]] mîqdarên berfireh kêm dikin bo teleskopên piçûktir. Mesela [[desîbel]] (dB) [[Yekeya pîvanê|yekîneyek]] e ku ji bo îfadekirina rêjeyê wekî logarîtm têye bikaranîn, pirî ji bo hêz û amplîtuda sînyalê (ku [[zexta dengî]] meselake hevpar e). Di [[Kîmya|kîmyayê]] de [[nirxa pH]] pîvanek logarîtmîk e ji bo [[Asîd|asîdîteya]] [[Çareseriya avî|çareseriyek avî]]. Logarîtm di [[Formula|formulayên]] zanistî de, û di pîvandina tevliheviya algorîtmayan û cismên geometrîkî yên bi navê [[fraktal]] de gelemperî ne. Ew dibin alîkar ku rêjeyên [[Frekans|frekansê]] yên întervalên muzîkê werin ravekirin, di formulên jimartina [[Hejmarên hîmî|hejmarên sereke]] an [[Nêzîkbûnayên Stirlingê|nêzîkbûna]] [[Faktoriyel|faktoriyelan]] de xuya dibin, hin modelên di [[Psîkofizîk|psîkofizîkê]] de agahdar dikin û dikarin di hesabkirina hiqûqî de bibin alîkar. Konsepta logarîtmayê wekî berevajiya bilindkirina bi hêz (''exponentiation''), li ser pêkhateyên din ên matematîkî jî tê berfirehkirin. Lêbelê, di rewşên giştî de, logarîtma bi gelemperî dibe fonksiyoneke xwedî pir-nirxan (''multi-valued function''). Mesela [[logarîtmaya kompleks]] berevajiya xwedî pir-nirxan a fonksiyona eksponensiyela kompleks e. Bi heman awayî, [[logarîtmaya dîskret]] berevajiya xwedî pir-nirxan a fonksiyona eksponensiyelê di komên sinorkirî (''finite groups'') de ye; ew di [[krîptografiya kilîta giştî]] de tê bikaranîn. == Motîvasyon == [[Wêne:Binary logarithm plot with grid.png|thumb|350px|[[Grafîka fonksiyon|Grafîka]] logarîtmaya bi bingeha 2yê, li {{math|''x'' {{=}} 1}} têkiliya xwe bi ''eksana x''-ê re çêdike û di nav xalên (2, 1), (4, 2) û (8, 3) re derbas dibe; bi vî awayî, wekî mînak, {{math|log₂(8) {{=}} 3}} û {{math|2³ {{=}} 8}} nîşan dide. Grafîk bêsinor nêzîkî eksena ''{{mvar|y}}'' dibe, lê [[Asîmptot|qet nagihîje wê]].]][[Komkirin]], [[zêdekirin]] û [[potens]] sê ji kiryarên herî bingehîn ên [[Arîtmetîk|arîtmetîkê]] ne. Berevajiya komkirinê [[derxistin]] e û berevajiya zêdekirinê jî [[Parkirin|parkirinê]] e. Bi heman awayî, logarîtma jî kiryara berevajî ya potensê e. Potens ew e ku hejmareke ''{{mvar|b}}'' (bingeh) bigihîje hêzeke diyarkirî ya ''{{mvar|y}}'' (hêz) da ku nirxekî ''{{mvar|x}}'' bide; ew yek bi wî awayî tê nîşandan:<ref>{{Citation |last1=Kate |first1=S.K. |title=Basics Of Mathematics |year=2009 |location=Pune |isbn=978-81-8431-755-8 |last2=Bhapkar |first2=H.R. |publisher=Technical Publications}}, chapter 1</ref> <math display="block">b^y=x.</math> Mesela bilindkirina {{math|2}} bo hêza {{math|3}} dide {{math|8}}: <math>2^3 = 8.</math> Logarîtmaya bi bingeha ''{{mvar|b}}'', ew operasyona berevajî ye ku ji têketina ''{{mvar|x}}'' derketina ''{{mvar|y}}'' peyda dike. Ango <math>y = \log_b x</math> hevmaneya <math>x=b^y</math> ye bi şertê ku ''{{mvar|b}}'' hejmareke rastîn a erênî be. (Eger ''{{mvar|b}}'' ne [[Hejmarên rastîn|hejmareke rastîn]] a erênî be, hem bilindkirina bi hêz û hem jî logarîtma dikarin bên pênasekirin, lê dibe ku gelek nirxan werbigirin; ew yek jî pênaseyan pir aloztir dike.) Yek ji sebebên sereke yên tarîxî yên danasîna logarîtmayan, ew formula ye ku <math display="block">\log_b(xy)=\log_b x + \log_b y,</math>bi rêya wan, [[Tabloya logarîtmayê|tabloyên logarîtmayê]] rê didin ku kiryarên lêkdan û dabeşkirinê veguherin kiryarên komkirin û derxistinê; ew yek beriya dahênana komputeran, alîkariyeke mezin ji bo hesabkirinan bû. == Terîf == Ji bo [[Hejmarên rastîn|hejmareke rastîn]] a erênî ya wekî ''{{mvar|b}}'' (ku {{math|''b'' ≠ 1}} be), logarîtmaya hejmareke rastîn a erênî ya wekî ''{{mvar|x}}'' li gorî binyata ''{{mvar|b}}'', ew hêz e ku divê ''{{mvar|b}}'' pê were bilindkirin da ku encam bibe ''{{mvar|x}}''. Bi gotineke din, logarîtmaya ''{{mvar|x}}'' li gorî binyata ''{{mvar|b}}'', ew hejmara rastîn a yekta ''{{mvar|y}}'' ye ku tê de <math>b^y = x</math> ye. Logarîtma bi awayê "{{math|log_''b''&thinsp;''x''}}" tê nîşandan (wekî "logarîtmaya ''{{mvar|x}}'' li gorî binyata ''{{mvar|b}}''", "logarîtmaya {{nowrap|binyeta-{{mvar|b}}}} ya ''{{mvar|x}}''", an jî bi gelemperî "log, binyat ''{{mvar|b}}'', ya ''{{mvar|x}}''" tê xwendin). Pênaseyeke hevmane û kurttir ew e ku fonksiyona {{math|log_''b''}}, fonksiyona berevajî ya fonksiyona <math>x\mapsto b^x</math> ye. === Mesela === * {{math|1=log₂&thinsp;16 = 4}}, ji ber ku {{math|1=2⁴ = 2 × 2 × 2 × 2 = 16}}. * Logarîtm dikarin neyînî jî bin: <math display="inline">\log_2 \! \frac{1}{2} = -1</math>, ji ber ku <math display="inline">2^{-1} = \frac{1}{2^1} = \frac{1}{2}.</math> * {{math|log₁₀&thinsp;150}} bi qasî 2.176 e ku dikeve navbera 2 û 3yê de; tam wekî ku 150 dikeve navbera {{math|1=10² = 100}} û {{math|1=10³ = 1000}}. * Ji bo her bingeh ''{{mvar|b}}'', {{math|1=log_''b''&thinsp;''b'' = 1}} û {{math|1=log_''b''&thinsp;1 = 0}}, ji ber ku {{math|1=''b''¹ = {{mvar|b}}}} û {{math|1=''b''⁰ = 1}} e. == Nasnameyên logarîtmatîk == Çendîn formulayên giring ku carinan wekî ''nasnameyên logarîtmatîk'' an jî ''yasayên logarîtmatîk'' tên binavkirin, têkiliya di navbera logarîtman de diyar dikin.<ref>All statements in this section can be found in {{Harvard citations|last1=Downing|first1=Douglas|year=2003|loc=p. 275|nb=yes}} or {{Harvard citations|last1=Kate|last2=Bhapkar|year=2009|loc=p. 1-1|nb=yes}}, for example.</ref> === Berhem, encama dabeşkirinê, hêz û kok === Logarîtmaya berhemekê wekhev e bi koma logarîtmayên wan hejmarên ku li hev hatine zêdekirin; logarîtmaya rêjeya du hejmaran jî wekhev e bi ferqa logarîtmayên wan. Logarîtmaya hêza ''{{Mvar|p}}'' a hejmarekê, ''{{Mvar|p}}'' caran logarîtmaya wê hejmarê bi xwe ye; logarîtmaya koka ''{{Mvar|p}}'' jî logarîtmaya wê hejmarê ye ku li ser ''{{Mvar|p}}'' hatiye dabeşkirin. Tabloya jêrîn wan wekheviyan bi meselan nîşan dide. Her yek ji wan wekheviyan dikare piştî danîna pênaseyên logarîtmayê yên wekî <math>x = b^{\, \log_b x}</math> an <math>y = b^{\, \log_b y}</math> li aliyê çepê yê hevkêşeyan, were bidestxistin. Di formulên jêrîn de, {{Matematîk|x}} û {{Matematîk|y}} [[Hejmarên rastîn|hejmarên rastîn ên pozîtîv]] ne û {{Matematîk|p}} jî hejmareke tam e ku ji 1 mezintir e. {| class="wikitable plainrowheaders" |+ Logarîtmayên berhem, encama dabeşkirinê, hêz û kok |- ! scope="col" | Nasname ! scope="col" | Formula ! scope="col" | Mesela |- ! scope="row" | Berhem | <math display="inline">\log_b(x y) = \log_b x + \log_b y</math> | <math display="inline">\log_3 243 = \log_3 (9 \cdot 27) = \log_3 9 + \log_3 27 = 2 + 3 = 5</math> |- ! scope="row" | Dabeşkirin | <math display="inline">\log_b \!\frac{x}{y} = \log_b x - \log_b y</math> | <math display="inline">\log_2 16 = \log_2 \!\frac{64}{4} = \log_2 64 - \log_2 4 = 6 - 2 = 4</math> |- ! scope="row" | Hêz | <math display="inline">\log_b\left(x^p\right) = p \log_b x</math> | <math display="inline">\log_2 64 = \log_2 \left(2^6\right) = 6 \log_2 2 = 6</math> |- ! scope="row" | Kok | <math display="inline">\log_b \sqrt[p]{x} = \frac{\log_b x}{p}</math> | <math display="inline">\log_{10} \sqrt{1000} = \frac{1}{2}\log_{10} 1000 = \frac{3}{2} = 1.5</math> |} === Guhertina bingehê === Logarîtmaya {{math|log_''b''&thinsp;''x''}} dikare bi karanîna formula jêrîn, ji logarîtmayên ''{{mvar|x}}'' û ''{{mvar|b}}'' yên li gorî bingeheke kêfî ya ''{{Mvar|k}}'', were hesibandin: <math display="block"> \log_b x = \frac{\log_k x}{\log_k b}.</math>Makîneyên hesabkirinê yên zanistî û asayî, logarîtmeyên bi bingehên 10 û ''{{mvar|[[e (mathematical constant)|e]]}}'' hesab dikin.<ref>{{Citation |last1=Bernstein |first1=Stephen |title=Schaum's outline of theory and problems of elements of statistics. I, Descriptive statistics and probability |year=1999 |url=https://archive.org/details/schaumsoutlineof00bern |series=Schaum's outline series |location=New York |isbn=978-0-07-005023-5 |last2=Bernstein |first2=Ruth |publisher=[[McGraw-Hill]]}}, p.&nbsp;21</ref> Logarîtmeyên bi her bingeheke ''{{mvar|b}}'' dikarin bi bikaranîna yek ji van her du logarîtmeyan û li gorî wê formula berê werin diyarkirin: <math display="block"> \log_b x = \frac{\log_{10} x}{\log_{10} b} = \frac{\log_{e} x}{\log_{e} b}.</math>Eger hejmareke ''{{mvar|x}}'' û logarîtmaya wê {{math|1=''y'' = log_''b''&thinsp;''x''}} (bi bingeheke nenas ''{{mvar|b}}'') hebin, bingeh bi wî awayî tê dîtin: <math display="block"> b = x^\frac{1}{y},</math>Ew yek bi bilindkirina hevkêşeya pênaseker a <math> x = b^{\,\log_b x} = b^y</math> bo hêza <math>\tfrac{1}{y}.</math> tê dîtin. == Bingehên taybet == [[Wêne:Log4.svg|thumb|320px|Grafikên logarîtmayê yên li ser hev ji bo bingehan ⁠{{sfrac|1|2}}⁠, 2, û ''{{mvar|e}}''.]] Di nav gî bijardeyên ji bo bingehê de, sê jê bi taybetî berbelav in. Ew jî ev in: {{math|''b'' {{=}} 10}}, {{math|''b'' {{=}} [[e (mathematical constant)|''e'']]}} (hejmara sabît a matematîkî ya [[Hejmarên na aqlî|neaqlî]] {{nobr|{{math|[[e (mathematical constant)|''e'']] ≈ 2.71828183 }} ),}} û {{math|''b'' {{=}} 2}} ([[logarîtmaya dualî]]). Di [[analîza matematîkî]] de, logarîtmaya bi bingeha ''{{mvar|e}}'' ji ber taybetmendiyên analîtîk ên ku li jêr hatine ravekirin, gelek berbelav e. Ji aliyekî din ve, bikaranîna logarîtmayên bi bingeha 10 ([[logarîtmaya asayî]]) ji bo hesabên bi destan di sîstema hejmaran a desîmalê de hêsan e:<ref>{{cite book |title=Algebra the Easy Way |last=Downing |first=Douglas |publisher=Barron's |year=2003 |isbn=978-0-7641-1972-9 |location=Hauppauge, NY |url=https://archive.org/details/algebraeasyway00down_0 |series=Barron's Educational Series |at=chapter&nbsp;17, p.&nbsp;275}}</ref> <math display="block">\log_{10}\,(\,10\,x\,)\ =\;\log_{10} 10\ +\;\log_{10} x\ =\ 1\,+\,\log_{10} x\,.</math> Bi wî awayî, {{math|log₁₀&thinsp;(''x'')}} bi hejmara reqemên di [[Pêjimar|pêjimara desîmalê]] de ya tamhejmar a erênî ''{{mvar|x}}'' ve girêdayî ye: Hejmara reqeman ew [[Tamhejmar|tamhejmara]] a herî biçûk e ku bi awayekî hişk ji {{nobr|{{math| log₁₀&thinsp;(''x'')}}}} mezintir e.<ref>{{cite book |title=Complexity Theory: Exploring the limits of efficient algorithms |last=Wegener |first=Ingo |publisher=[[Springer-Verlag]] |year=2005 |page=20 |isbn=978-3-540-21045-0 |location=Berlin, DE / New York, NY}}</ref> Mesela {{math|log₁₀(5986)}} bi qasî 3.78 e. Tamhejmar a li pey wê 4 e ku ev jî hejmara reqemên 5986 ye. Hem logarîtmaya xwezayî û hem jî logarîtmaya dualî di [[teoriya agahiyê]] de têne bikaranîn ku bi rêzê ve li gel bikaranîna "[[Nat (agahî)|nat]]" an "[[bit]]"an wekî yekeyên bingehîn ên agahiyê têkildar in.<ref>{{cite book |title=Information Theory |last=van der Lubbe |first=Jan C.A. |publisher=Cambridge University Press |year=1997 |page=3 |isbn=978-0-521-46760-5 |url={{google books |plainurl=y |id=tBuI_6MQTcwC|page=3}}}}</ref> Logarîtmaya dualî her wiha di [[Kompûternasî|zanista komputerê]] de tê bikaranîn ku li wir [[Hejmarên dualî|sîstema dualî]] pir belav e; di [[teoriya muzîkê]] de ku li wir rêjeya bilindahiya deng a du ([[oktav]]) pir belav e û hejmara "[[Cent (hejmar)|cent]]" di navbera herdu dengên ferq de guhertoyeke pîvanê ya logarîtmaya dualî, ango log2 car 1200, ya rêjeya deng e (ango di sîstema [[hevsengiya wekhev]] a kevneşopî de ji bo her [[Nîvton|nîvtonê]] 100 cent hene), an jî bi awayekî wekhev logarîtmaya bi bingehê {{nobr|{{math|2{{sup|1/1200}} }}}} e; û di [[Fotografî|fotografiyê]] de ku li wir logarîtmayên bi bingehê 2 yên ku pîvana wan hatiye guhertin, ji bo pîvandina [[Nirxa ronahiyê|nirxên ronahiyê]], astên ronahiyê, [[Lezahiya perdeyî|wextên ronahiyê]], avakirina lensê (aperture) û [[leza fîlmê]] bi yekeya "stop" têne bikaranîn.<ref>{{cite book |title=The Manual of Photography |last1=Allen |first1=Elizabeth |publisher=Taylor & Francis |year=2011 |page=228 |isbn=978-0-240-52037-7 |url={{google books |plainurl=y |id=IfWivY3mIgAC|page=228}} |last2=Triantaphillidou |first2=Sophie}}</ref> Kurtenivîsa {{math|log&thinsp;''x''}} pir caran tê bikaranîn wexta ku bingeha armanckirî dikare li gorî çarçove an dîsîplînê were texmîn kirin, an jî wexta ku bingeh ne diyar an ne giring be. Logarîtmên hevpar (bingeha 10) ku ji tarîxê ve di tabloyên logarîtmê û qaîdeyên slaytê de têne bikaranîn, amûrek bingehîn in ji bo pîvandin û hesabkirinê di gelek warên zanist û endezyariyê de; di wan çarçoveyan de {{math|log&thinsp;''x''}} hîn jî pir caran tê maneya logarîtma bingeha desîmalê.<ref>{{cite book |title=Introduction to Applied Mathematics for Environmental Science |last=Parkhurst |first=David F. |publisher=Springer Science & Business Media |year=2007 |page=288 |isbn=978-0-387-34228-3 |edition=illustrated |url={{google books |plainurl=y |id=h6yq_lOr8Z4C|page=288 }}}}</ref> Di matematîkê de {{math|log&thinsp;''x''}} bi gelemperî behsa logarîtma xwezayî (bingeha ''{{mvar|e}}'') dike.<ref>{{cite book |title=Principles of Mathematical Analysis |last=Rudin |first=Walter |publisher=McGraw-Hill International |year=1984 |isbn=978-0-07-085613-4 |edition=3rd ed., International student |location=Auckland, NZ |section=Theorem&nbsp;3.29 |url=https://archive.org/details/principlesofmath00rudi}}</ref> Di zanista komputer û teoriya agahdariyê de, log pir caran behsa logarîtmên dualî (bingeha 2) dike.<ref>{{cite book |title=Algorithm Design: Foundations, analysis, and internet examples |last1=Goodrich |first1=Michael T. |author1-link=Michael T. Goodrich |publisher=John Wiley & Sons |year=2002 |page=23 |quote= |last2=Tamassia |first2=Roberto |author2-link=Roberto Tamassia}}</ref> Tabloya jêrîn nîşanên hevpar ji bo logarîtmên wan bingehan navnîş dike. Stûna "Nîşana ISO" nîşanên ku ji hêla [[Rêxistina Navneteweyî ya Standardîzasyonê]] ve hatine pêşniyar kirin navnîş dike. {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- !scope="col"| Bingeh{{mvar|b}} !scope="col"| Nav ji bo log_''b''&thinsp;''x'' !scope="col"| Nîşana ISO !scope="col"| Nîşanên din |- !scope="row"| 2 | [[logarîtmaya dualî]] | {{math|lb ''x''}}&nbsp;<ref name=gullberg> {{cite book | last = Gullberg | first = Jan | year = 1997 | title = Mathematics: From the birth of numbers | location = New York, NY | publisher = W.W. Norton & Co | isbn = 978-0-393-04002-9 | url-access = registration | url = https://archive.org/details/mathematicsfromb1997gull }} </ref> | {{math|ld ''x''}}, {{math|log ''x''}}, {{math|lg ''x''}},<ref>{{citation | title=The Chicago Manual of Style | year=2003 | edition=25th | publisher=University of Chicago Press | page=530 | title-link=The Chicago Manual of Style }}.</ref> {{math|log₂&thinsp;''x''}} |- ! scope="row"|{{mvar|e}} | [[logarîtmaya xwezayî]] | {{math|ln ''x''}} | {{math|log {{mvar|x}}}}, {{math|log_''e''&thinsp;''x''}} |- !scope="row"| 10 | [[logarîtmaya asayî]] | {{math|lg ''x''}} | {{math|log ''x''}}, {{math|log₁₀&thinsp;''x''}} |- !scope="row"| {{mvar|b}} | Logarîtmaya bingeh {{mvar|b}} | {{math|log_''b''&thinsp;''x''}} | |} == Tarîx == Di tarîxa logarîtmayan a li Ewropaya sedeya 17an de, [[Fonksiyon|fonksiyoneke]] nû hat dîtin ku qada analîzê ji çarçoveya metodên cebîrî wêdetir berfireh kir. Metoda logarîtmayan di sala 1614an de ji hêla [[John Napier]] ve bi awayekî giştî hate pêşkêşkirin; ew yek di kitêba bi navê ''[[Mirifici Logarithmorum Canonis Descriptio]]'' (Danasîna Kanona Ecêb a Logarîtmayan) de pêk hat. Berî dahênana Napier, teknîkên din ên bi heman naverokê hebûn, wekî ''prosthafaeresis'' an jî bikaranîna tabloyên rêzehejmaran (progresyonan) ku li dora sala 1600ê bi berfirehî ji hêla [[Jost Bürgi]] ve hatibûn pêşxistin. Napier têgeha ''logarithmus'' (bi latîniya navîn) ji bo logarîtmayê afirand; ew kelîme bi maneya "hejmara rêjeyê" ye û ji kelîmeyên [[Yewnaniya kevn|yewnanî]] ''logos'' (tê maneya rêje, nîsbet an kelîme) û ''arithmos'' (tê maneya hejmar) hatiye wergirtin. [[Logarîtmaya asayî]] ya hejmarekê ew hêz (an jî eksponent) e ku wexta deh bi wê hêzê tê bilindkirin, encam jî dibe ew hejmar. Gotina ku hejmarek lazimdarê hejmareke diyar a reqeman e, îşareteke giştî ye bo logarîtmaya asayî; [[Arşîmed]] ji wê re gotûbû "rêza hejmarê". Yekê logarîtmayên rastîn metodên hûrîstîk bûne ji bo veguherandina kiryara lêkdanê bo ya komkirinê, bi wî awayî hêsankirina hesabkirina bilez. Hin ji van metodan tabloyên ku ji nasnameyên trîgonometrîk hatibûn wergirtin, bikar dianîn. Ji wan metodan re [[prostafaeresîs]] têye gotin. Dahênana [[Fonksiyon|fonksiyona]] ku niha wekî [[logarîtmaya xwezayî]] têye zanin, wekî hewldanek ji bo pêkanîna çargoşeya [[hîperbola]] çargoşeyî ji hêla [[Grégoire de Saint-Vincent]], belçîkekî ku li [[Prag|Pragê]] dijiya, destpê kir. Arşîmed di sedsala 3yê {{Bz}} de ''[[Çargoşeya Parabolayê]]'' nivîsîbû, lê çargoşeyek ji bo hîperbolayê ji gî hewldanan dûr ket heya ku Saint-Vincent encamên wî di sala 1647an de weşand. Têkiliya ku logarîtma di navbeya [[Pêşveçûna geometrîk|pêşveçûnek geometrîk]] di [[Argumana fonksiyonê|argumana]] wî de û [[Pêşvecûna arîtmetîk|pêşveçûnek arîtmetîk]] ya nirxan de peyda dike, [[Alphonse Antonio de Sarasa|A. A. de Sarasa]] han da ku girêdana çargoşeya Saint-Vincent û kevneşopiya logarîtmayan di prostafaeresîs de çêbike ku bû sebeba têgeha "logarîtmaya hîperbolîk" ku hevmaneya logarîtmaya xwezayî ye. Di zemaneke kurt de fonksiyona nû ji hêla [[Christiaan Huygens]] û [[James Gregory]] ve hate teqdîr kirin. Nîşaneya {{math|Log ''y''}} di sala 1675an de ji aliyê [[Gottfried Wilhelm Leibniz]] ve hate pejirandin, û sala din wî ew bi [[Întegral|întegralê]] ve girêda <math display="inline">\int \frac{dy}{y} .</math> Berî ku Euler têgeha xwe ya modern a logarîtmayên xwezayî yên tevlihev pêş bixe, [[Roger Cotes]] encamek nezîkî wekhev hebû wexta ku wî di sala 1714an de nîşan da <math display="block">\log(\cos \theta + i\sin \theta) = i\theta.</math> == Binêre == == Çavkanî == {{Çavkanî}} === Bîbliyografî === [[Kategorî:Matematîk]] [[Kategorî:Fonksiyonên matematîkê]] [[Kategorî:Konseptên matematîkê]] ezmiaheqphq6u2ls6lc1m4x3ciglacc 2090344 2090342 2026-09-01T14:51:58Z Kurê Acemî 105128 /* Tarîx */ 2090344 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Logarithm plots.png|thumb|Grafîkên fonksiyonên logarîtmeyê, bi sê bingehên ku bi gelemperî têne bikaranîn. Xalên taybet ên {{math|log_''b''&thinsp;''b'' {{=}} 1}} bi xêzên xalkirî hatine nîşandan û hemû xêz di xala {{math|1=log_''b''&thinsp;1 = 0}} de hev dibirrin.]] Di [[Matematîk|matematîkê]] de, '''logarîtmaya''' [[Hejmar|hejmarekê]] [[potens]] e ku divê nirxeke din a sabît, ango '''bingeh''', pê were bilindkirin da ku ew hejmar were bidestxistin. Mesela logarîtmaya {{math|1000}} li gorî bingeha {{math|10}} dike {{math|3}}, çunkî {{math|1000}} dike {{math|10}} bi hêza 3yê: {{math|1000 {{=}} 10{{sup|3}} {{=}} 10 × 10 × 10}}. Bi awayekî giştî, eger {{math|''x'' {{=}} ''b''{{sup|''y''}}}} be, wê wextê ''{{mvar|y}}'' logarîtmaya ''{{mvar|x}}'' ye li gorî bingeha ''{{mvar|b}}'' (wekî {{math|log{{sub|''b''}} ''x'' {{=}} ''y''}} tê nivîsandin); loma {{math|log{{sub|10}} 1000 {{=}} 3}}. Wekî fonksiyoneke bi guherbareke tenê, logarîtmaya bi bingeha ''{{mvar|b}}'', berevajiya operasyona bilindkirina bi potensê ya bi bingeha ''{{mvar|b}}'' ye. Logarîtma bingeha {{math|10}} wekî ''desimal'' an jî [[logarîtma hevpar]] tê binavkirin û bi gelemperî di zanist û endezyariyê de tê bikaranîn. [[Logarîtma xwezayî]] bingeha wê jimara {{math|''e'' ≈ 2.718}} e; karanîna wê di matematîk û [[Fizîk|fizîkê]] de ji ber derivata wê ya pir hêsan pir belav e. [[Logarîtma dualî]] bingeha {{math|2}} bikar tîne û bi berfirehî di [[Kompûternasî|zanista komputerê]], [[teoriya agahdariyê]], [[teoriya muzîkê]] û [[Fotografî|fotografiyê]] de tê bikaranîn. Wexta ku bingeh ji çarçoveyê nezelal an ne têkildar be, ew pir caran tê derxistin û logarîtm wekî {{math|log&thinsp;''x''}} tê nivîsandin. Logarîtm di sala 1614an de ji hêla [[John Napier]] ve wekî rêbazek ji bo hêsankirina hesaban hatin pêşkêşkirin.<ref>{{citation |last=Hobson |first=Ernest William |title=John Napier and the invention of logarithms, 1614; a lecture |date=1914 |url=http://archive.org/details/johnnapierinvent00hobsiala |publisher=Cambridge University Press}}</ref> Ew zû ji hêla [[navîgator]], zanyar, endezyar, [[Pîvankerî|pîvankeran]] û kesên din ve hatin bikaranîn da ku hesabên bi hûrgiliya bilind bi awayekî hêsantir pêk bînin. Bi bikaranîna tabloyên logarîtmê, gavên westîner ên pirhejmarî yên lêkdana hejmaran dikarin bi lêgerîna di tabloyan de û komkirineke hêsantir werin guhertin. Ew yek pêkan e ji ber ku logarîtmaya encama lêkdanê (eserê) wekhev e bi koma logarîtmên wan hejmarên ku li hev hatine lêkdan: <math display="block"> \log_b(xy) = \log_b x + \log_b y,</math> bi wê şertê ku ''{{mvar|b}}'', ''{{mvar|x}}'' û ''{{mvar|y}}'' gî erênî bin û {{math|''b'' ≠ 1}} be. [[Hesabkera şemitok]] ku ew jî li ser bingeha logaritmayan hatiye avakirin, rê dide ku însan bêyî bikaranîna tabloyan bi lez hesaban bike, lê bi hûrguliyeke kêmtir. Têgihiştina nûjen a logaritmayan vedigere ser [[Leonhard Euler]]; wî di sedsala 18an de logarîtma bi [[fonksiyona eksponensiyel]] ve girêdan û herwiha tîpa "e" wekî bingeha logaritmayên xwezayî destnîşan kiriye.<ref>{{citation |last=Remmert, Reinhold |author-link=Reinhold Remmert |title=Theory of complex functions |date=1991 |location=New York |isbn=0-387-97195-5 |oclc=21118309 |publisher=Springer-Verlag}}</ref> [[Pîvanê logarîtmîk|Pîvanên logarîtmîk]] mîqdarên berfireh kêm dikin bo teleskopên piçûktir. Mesela [[desîbel]] (dB) [[Yekeya pîvanê|yekîneyek]] e ku ji bo îfadekirina rêjeyê wekî logarîtm têye bikaranîn, pirî ji bo hêz û amplîtuda sînyalê (ku [[zexta dengî]] meselake hevpar e). Di [[Kîmya|kîmyayê]] de [[nirxa pH]] pîvanek logarîtmîk e ji bo [[Asîd|asîdîteya]] [[Çareseriya avî|çareseriyek avî]]. Logarîtm di [[Formula|formulayên]] zanistî de, û di pîvandina tevliheviya algorîtmayan û cismên geometrîkî yên bi navê [[fraktal]] de gelemperî ne. Ew dibin alîkar ku rêjeyên [[Frekans|frekansê]] yên întervalên muzîkê werin ravekirin, di formulên jimartina [[Hejmarên hîmî|hejmarên sereke]] an [[Nêzîkbûnayên Stirlingê|nêzîkbûna]] [[Faktoriyel|faktoriyelan]] de xuya dibin, hin modelên di [[Psîkofizîk|psîkofizîkê]] de agahdar dikin û dikarin di hesabkirina hiqûqî de bibin alîkar. Konsepta logarîtmayê wekî berevajiya bilindkirina bi hêz (''exponentiation''), li ser pêkhateyên din ên matematîkî jî tê berfirehkirin. Lêbelê, di rewşên giştî de, logarîtma bi gelemperî dibe fonksiyoneke xwedî pir-nirxan (''multi-valued function''). Mesela [[logarîtmaya kompleks]] berevajiya xwedî pir-nirxan a fonksiyona eksponensiyela kompleks e. Bi heman awayî, [[logarîtmaya dîskret]] berevajiya xwedî pir-nirxan a fonksiyona eksponensiyelê di komên sinorkirî (''finite groups'') de ye; ew di [[krîptografiya kilîta giştî]] de tê bikaranîn. == Motîvasyon == [[Wêne:Binary logarithm plot with grid.png|thumb|350px|[[Grafîka fonksiyon|Grafîka]] logarîtmaya bi bingeha 2yê, li {{math|''x'' {{=}} 1}} têkiliya xwe bi ''eksana x''-ê re çêdike û di nav xalên (2, 1), (4, 2) û (8, 3) re derbas dibe; bi vî awayî, wekî mînak, {{math|log₂(8) {{=}} 3}} û {{math|2³ {{=}} 8}} nîşan dide. Grafîk bêsinor nêzîkî eksena ''{{mvar|y}}'' dibe, lê [[Asîmptot|qet nagihîje wê]].]][[Komkirin]], [[zêdekirin]] û [[potens]] sê ji kiryarên herî bingehîn ên [[Arîtmetîk|arîtmetîkê]] ne. Berevajiya komkirinê [[derxistin]] e û berevajiya zêdekirinê jî [[Parkirin|parkirinê]] e. Bi heman awayî, logarîtma jî kiryara berevajî ya potensê e. Potens ew e ku hejmareke ''{{mvar|b}}'' (bingeh) bigihîje hêzeke diyarkirî ya ''{{mvar|y}}'' (hêz) da ku nirxekî ''{{mvar|x}}'' bide; ew yek bi wî awayî tê nîşandan:<ref>{{Citation |last1=Kate |first1=S.K. |title=Basics Of Mathematics |year=2009 |location=Pune |isbn=978-81-8431-755-8 |last2=Bhapkar |first2=H.R. |publisher=Technical Publications}}, chapter 1</ref> <math display="block">b^y=x.</math> Mesela bilindkirina {{math|2}} bo hêza {{math|3}} dide {{math|8}}: <math>2^3 = 8.</math> Logarîtmaya bi bingeha ''{{mvar|b}}'', ew operasyona berevajî ye ku ji têketina ''{{mvar|x}}'' derketina ''{{mvar|y}}'' peyda dike. Ango <math>y = \log_b x</math> hevmaneya <math>x=b^y</math> ye bi şertê ku ''{{mvar|b}}'' hejmareke rastîn a erênî be. (Eger ''{{mvar|b}}'' ne [[Hejmarên rastîn|hejmareke rastîn]] a erênî be, hem bilindkirina bi hêz û hem jî logarîtma dikarin bên pênasekirin, lê dibe ku gelek nirxan werbigirin; ew yek jî pênaseyan pir aloztir dike.) Yek ji sebebên sereke yên tarîxî yên danasîna logarîtmayan, ew formula ye ku <math display="block">\log_b(xy)=\log_b x + \log_b y,</math>bi rêya wan, [[Tabloya logarîtmayê|tabloyên logarîtmayê]] rê didin ku kiryarên lêkdan û dabeşkirinê veguherin kiryarên komkirin û derxistinê; ew yek beriya dahênana komputeran, alîkariyeke mezin ji bo hesabkirinan bû. == Terîf == Ji bo [[Hejmarên rastîn|hejmareke rastîn]] a erênî ya wekî ''{{mvar|b}}'' (ku {{math|''b'' ≠ 1}} be), logarîtmaya hejmareke rastîn a erênî ya wekî ''{{mvar|x}}'' li gorî binyata ''{{mvar|b}}'', ew hêz e ku divê ''{{mvar|b}}'' pê were bilindkirin da ku encam bibe ''{{mvar|x}}''. Bi gotineke din, logarîtmaya ''{{mvar|x}}'' li gorî binyata ''{{mvar|b}}'', ew hejmara rastîn a yekta ''{{mvar|y}}'' ye ku tê de <math>b^y = x</math> ye. Logarîtma bi awayê "{{math|log_''b''&thinsp;''x''}}" tê nîşandan (wekî "logarîtmaya ''{{mvar|x}}'' li gorî binyata ''{{mvar|b}}''", "logarîtmaya {{nowrap|binyeta-{{mvar|b}}}} ya ''{{mvar|x}}''", an jî bi gelemperî "log, binyat ''{{mvar|b}}'', ya ''{{mvar|x}}''" tê xwendin). Pênaseyeke hevmane û kurttir ew e ku fonksiyona {{math|log_''b''}}, fonksiyona berevajî ya fonksiyona <math>x\mapsto b^x</math> ye. === Mesela === * {{math|1=log₂&thinsp;16 = 4}}, ji ber ku {{math|1=2⁴ = 2 × 2 × 2 × 2 = 16}}. * Logarîtm dikarin neyînî jî bin: <math display="inline">\log_2 \! \frac{1}{2} = -1</math>, ji ber ku <math display="inline">2^{-1} = \frac{1}{2^1} = \frac{1}{2}.</math> * {{math|log₁₀&thinsp;150}} bi qasî 2.176 e ku dikeve navbera 2 û 3yê de; tam wekî ku 150 dikeve navbera {{math|1=10² = 100}} û {{math|1=10³ = 1000}}. * Ji bo her bingeh ''{{mvar|b}}'', {{math|1=log_''b''&thinsp;''b'' = 1}} û {{math|1=log_''b''&thinsp;1 = 0}}, ji ber ku {{math|1=''b''¹ = {{mvar|b}}}} û {{math|1=''b''⁰ = 1}} e. == Nasnameyên logarîtmatîk == Çendîn formulayên giring ku carinan wekî ''nasnameyên logarîtmatîk'' an jî ''yasayên logarîtmatîk'' tên binavkirin, têkiliya di navbera logarîtman de diyar dikin.<ref>All statements in this section can be found in {{Harvard citations|last1=Downing|first1=Douglas|year=2003|loc=p. 275|nb=yes}} or {{Harvard citations|last1=Kate|last2=Bhapkar|year=2009|loc=p. 1-1|nb=yes}}, for example.</ref> === Berhem, encama dabeşkirinê, hêz û kok === Logarîtmaya berhemekê wekhev e bi koma logarîtmayên wan hejmarên ku li hev hatine zêdekirin; logarîtmaya rêjeya du hejmaran jî wekhev e bi ferqa logarîtmayên wan. Logarîtmaya hêza ''{{Mvar|p}}'' a hejmarekê, ''{{Mvar|p}}'' caran logarîtmaya wê hejmarê bi xwe ye; logarîtmaya koka ''{{Mvar|p}}'' jî logarîtmaya wê hejmarê ye ku li ser ''{{Mvar|p}}'' hatiye dabeşkirin. Tabloya jêrîn wan wekheviyan bi meselan nîşan dide. Her yek ji wan wekheviyan dikare piştî danîna pênaseyên logarîtmayê yên wekî <math>x = b^{\, \log_b x}</math> an <math>y = b^{\, \log_b y}</math> li aliyê çepê yê hevkêşeyan, were bidestxistin. Di formulên jêrîn de, {{Matematîk|x}} û {{Matematîk|y}} [[Hejmarên rastîn|hejmarên rastîn ên pozîtîv]] ne û {{Matematîk|p}} jî hejmareke tam e ku ji 1 mezintir e. {| class="wikitable plainrowheaders" |+ Logarîtmayên berhem, encama dabeşkirinê, hêz û kok |- ! scope="col" | Nasname ! scope="col" | Formula ! scope="col" | Mesela |- ! scope="row" | Berhem | <math display="inline">\log_b(x y) = \log_b x + \log_b y</math> | <math display="inline">\log_3 243 = \log_3 (9 \cdot 27) = \log_3 9 + \log_3 27 = 2 + 3 = 5</math> |- ! scope="row" | Dabeşkirin | <math display="inline">\log_b \!\frac{x}{y} = \log_b x - \log_b y</math> | <math display="inline">\log_2 16 = \log_2 \!\frac{64}{4} = \log_2 64 - \log_2 4 = 6 - 2 = 4</math> |- ! scope="row" | Hêz | <math display="inline">\log_b\left(x^p\right) = p \log_b x</math> | <math display="inline">\log_2 64 = \log_2 \left(2^6\right) = 6 \log_2 2 = 6</math> |- ! scope="row" | Kok | <math display="inline">\log_b \sqrt[p]{x} = \frac{\log_b x}{p}</math> | <math display="inline">\log_{10} \sqrt{1000} = \frac{1}{2}\log_{10} 1000 = \frac{3}{2} = 1.5</math> |} === Guhertina bingehê === Logarîtmaya {{math|log_''b''&thinsp;''x''}} dikare bi karanîna formula jêrîn, ji logarîtmayên ''{{mvar|x}}'' û ''{{mvar|b}}'' yên li gorî bingeheke kêfî ya ''{{Mvar|k}}'', were hesibandin: <math display="block"> \log_b x = \frac{\log_k x}{\log_k b}.</math>Makîneyên hesabkirinê yên zanistî û asayî, logarîtmeyên bi bingehên 10 û ''{{mvar|[[e (mathematical constant)|e]]}}'' hesab dikin.<ref>{{Citation |last1=Bernstein |first1=Stephen |title=Schaum's outline of theory and problems of elements of statistics. I, Descriptive statistics and probability |year=1999 |url=https://archive.org/details/schaumsoutlineof00bern |series=Schaum's outline series |location=New York |isbn=978-0-07-005023-5 |last2=Bernstein |first2=Ruth |publisher=[[McGraw-Hill]]}}, p.&nbsp;21</ref> Logarîtmeyên bi her bingeheke ''{{mvar|b}}'' dikarin bi bikaranîna yek ji van her du logarîtmeyan û li gorî wê formula berê werin diyarkirin: <math display="block"> \log_b x = \frac{\log_{10} x}{\log_{10} b} = \frac{\log_{e} x}{\log_{e} b}.</math>Eger hejmareke ''{{mvar|x}}'' û logarîtmaya wê {{math|1=''y'' = log_''b''&thinsp;''x''}} (bi bingeheke nenas ''{{mvar|b}}'') hebin, bingeh bi wî awayî tê dîtin: <math display="block"> b = x^\frac{1}{y},</math>Ew yek bi bilindkirina hevkêşeya pênaseker a <math> x = b^{\,\log_b x} = b^y</math> bo hêza <math>\tfrac{1}{y}.</math> tê dîtin. == Bingehên taybet == [[Wêne:Log4.svg|thumb|320px|Grafikên logarîtmayê yên li ser hev ji bo bingehan ⁠{{sfrac|1|2}}⁠, 2, û ''{{mvar|e}}''.]] Di nav gî bijardeyên ji bo bingehê de, sê jê bi taybetî berbelav in. Ew jî ev in: {{math|''b'' {{=}} 10}}, {{math|''b'' {{=}} [[e (mathematical constant)|''e'']]}} (hejmara sabît a matematîkî ya [[Hejmarên na aqlî|neaqlî]] {{nobr|{{math|[[e (mathematical constant)|''e'']] ≈ 2.71828183 }} ),}} û {{math|''b'' {{=}} 2}} ([[logarîtmaya dualî]]). Di [[analîza matematîkî]] de, logarîtmaya bi bingeha ''{{mvar|e}}'' ji ber taybetmendiyên analîtîk ên ku li jêr hatine ravekirin, gelek berbelav e. Ji aliyekî din ve, bikaranîna logarîtmayên bi bingeha 10 ([[logarîtmaya asayî]]) ji bo hesabên bi destan di sîstema hejmaran a desîmalê de hêsan e:<ref>{{cite book |title=Algebra the Easy Way |last=Downing |first=Douglas |publisher=Barron's |year=2003 |isbn=978-0-7641-1972-9 |location=Hauppauge, NY |url=https://archive.org/details/algebraeasyway00down_0 |series=Barron's Educational Series |at=chapter&nbsp;17, p.&nbsp;275}}</ref> <math display="block">\log_{10}\,(\,10\,x\,)\ =\;\log_{10} 10\ +\;\log_{10} x\ =\ 1\,+\,\log_{10} x\,.</math> Bi wî awayî, {{math|log₁₀&thinsp;(''x'')}} bi hejmara reqemên di [[Pêjimar|pêjimara desîmalê]] de ya tamhejmar a erênî ''{{mvar|x}}'' ve girêdayî ye: Hejmara reqeman ew [[Tamhejmar|tamhejmara]] a herî biçûk e ku bi awayekî hişk ji {{nobr|{{math| log₁₀&thinsp;(''x'')}}}} mezintir e.<ref>{{cite book |title=Complexity Theory: Exploring the limits of efficient algorithms |last=Wegener |first=Ingo |publisher=[[Springer-Verlag]] |year=2005 |page=20 |isbn=978-3-540-21045-0 |location=Berlin, DE / New York, NY}}</ref> Mesela {{math|log₁₀(5986)}} bi qasî 3.78 e. Tamhejmar a li pey wê 4 e ku ev jî hejmara reqemên 5986 ye. Hem logarîtmaya xwezayî û hem jî logarîtmaya dualî di [[teoriya agahiyê]] de têne bikaranîn ku bi rêzê ve li gel bikaranîna "[[Nat (agahî)|nat]]" an "[[bit]]"an wekî yekeyên bingehîn ên agahiyê têkildar in.<ref>{{cite book |title=Information Theory |last=van der Lubbe |first=Jan C.A. |publisher=Cambridge University Press |year=1997 |page=3 |isbn=978-0-521-46760-5 |url={{google books |plainurl=y |id=tBuI_6MQTcwC|page=3}}}}</ref> Logarîtmaya dualî her wiha di [[Kompûternasî|zanista komputerê]] de tê bikaranîn ku li wir [[Hejmarên dualî|sîstema dualî]] pir belav e; di [[teoriya muzîkê]] de ku li wir rêjeya bilindahiya deng a du ([[oktav]]) pir belav e û hejmara "[[Cent (hejmar)|cent]]" di navbera herdu dengên ferq de guhertoyeke pîvanê ya logarîtmaya dualî, ango log2 car 1200, ya rêjeya deng e (ango di sîstema [[hevsengiya wekhev]] a kevneşopî de ji bo her [[Nîvton|nîvtonê]] 100 cent hene), an jî bi awayekî wekhev logarîtmaya bi bingehê {{nobr|{{math|2{{sup|1/1200}} }}}} e; û di [[Fotografî|fotografiyê]] de ku li wir logarîtmayên bi bingehê 2 yên ku pîvana wan hatiye guhertin, ji bo pîvandina [[Nirxa ronahiyê|nirxên ronahiyê]], astên ronahiyê, [[Lezahiya perdeyî|wextên ronahiyê]], avakirina lensê (aperture) û [[leza fîlmê]] bi yekeya "stop" têne bikaranîn.<ref>{{cite book |title=The Manual of Photography |last1=Allen |first1=Elizabeth |publisher=Taylor & Francis |year=2011 |page=228 |isbn=978-0-240-52037-7 |url={{google books |plainurl=y |id=IfWivY3mIgAC|page=228}} |last2=Triantaphillidou |first2=Sophie}}</ref> Kurtenivîsa {{math|log&thinsp;''x''}} pir caran tê bikaranîn wexta ku bingeha armanckirî dikare li gorî çarçove an dîsîplînê were texmîn kirin, an jî wexta ku bingeh ne diyar an ne giring be. Logarîtmên hevpar (bingeha 10) ku ji tarîxê ve di tabloyên logarîtmê û qaîdeyên slaytê de têne bikaranîn, amûrek bingehîn in ji bo pîvandin û hesabkirinê di gelek warên zanist û endezyariyê de; di wan çarçoveyan de {{math|log&thinsp;''x''}} hîn jî pir caran tê maneya logarîtma bingeha desîmalê.<ref>{{cite book |title=Introduction to Applied Mathematics for Environmental Science |last=Parkhurst |first=David F. |publisher=Springer Science & Business Media |year=2007 |page=288 |isbn=978-0-387-34228-3 |edition=illustrated |url={{google books |plainurl=y |id=h6yq_lOr8Z4C|page=288 }}}}</ref> Di matematîkê de {{math|log&thinsp;''x''}} bi gelemperî behsa logarîtma xwezayî (bingeha ''{{mvar|e}}'') dike.<ref>{{cite book |title=Principles of Mathematical Analysis |last=Rudin |first=Walter |publisher=McGraw-Hill International |year=1984 |isbn=978-0-07-085613-4 |edition=3rd ed., International student |location=Auckland, NZ |section=Theorem&nbsp;3.29 |url=https://archive.org/details/principlesofmath00rudi}}</ref> Di zanista komputer û teoriya agahdariyê de, log pir caran behsa logarîtmên dualî (bingeha 2) dike.<ref>{{cite book |title=Algorithm Design: Foundations, analysis, and internet examples |last1=Goodrich |first1=Michael T. |author1-link=Michael T. Goodrich |publisher=John Wiley & Sons |year=2002 |page=23 |quote= |last2=Tamassia |first2=Roberto |author2-link=Roberto Tamassia}}</ref> Tabloya jêrîn nîşanên hevpar ji bo logarîtmên wan bingehan navnîş dike. Stûna "Nîşana ISO" nîşanên ku ji hêla [[Rêxistina Navneteweyî ya Standardîzasyonê]] ve hatine pêşniyar kirin navnîş dike. {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- !scope="col"| Bingeh{{mvar|b}} !scope="col"| Nav ji bo log_''b''&thinsp;''x'' !scope="col"| Nîşana ISO !scope="col"| Nîşanên din |- !scope="row"| 2 | [[logarîtmaya dualî]] | {{math|lb ''x''}}&nbsp;<ref name=gullberg> {{cite book | last = Gullberg | first = Jan | year = 1997 | title = Mathematics: From the birth of numbers | location = New York, NY | publisher = W.W. Norton & Co | isbn = 978-0-393-04002-9 | url-access = registration | url = https://archive.org/details/mathematicsfromb1997gull }} </ref> | {{math|ld ''x''}}, {{math|log ''x''}}, {{math|lg ''x''}},<ref>{{citation | title=The Chicago Manual of Style | year=2003 | edition=25th | publisher=University of Chicago Press | page=530 | title-link=The Chicago Manual of Style }}.</ref> {{math|log₂&thinsp;''x''}} |- ! scope="row"|{{mvar|e}} | [[logarîtmaya xwezayî]] | {{math|ln ''x''}} | {{math|log {{mvar|x}}}}, {{math|log_''e''&thinsp;''x''}} |- !scope="row"| 10 | [[logarîtmaya asayî]] | {{math|lg ''x''}} | {{math|log ''x''}}, {{math|log₁₀&thinsp;''x''}} |- !scope="row"| {{mvar|b}} | Logarîtmaya bingeh {{mvar|b}} | {{math|log_''b''&thinsp;''x''}} | |} == Tarîx == Di tarîxa logarîtmayan a li Ewropaya sedeya 17an de, [[Fonksiyon|fonksiyoneke]] nû hat dîtin ku qada analîzê ji çarçoveya metodên cebîrî wêdetir berfireh kir. Metoda logarîtmayan di sala 1614an de ji hêla [[John Napier]] ve bi awayekî giştî hate pêşkêşkirin; ew yek di kitêba bi navê ''[[Mirifici Logarithmorum Canonis Descriptio]]'' (Danasîna Kanona Ecêb a Logarîtmayan) de pêk hat.<ref>{{Citation |last=Hobson |first=Ernest William |title=John Napier and the invention of logarithms, 1614 |year=1914 |url=https://archive.org/details/johnnapierinvent00hobsiala |location=Cambridge |publisher=The University Press}}</ref> Berî dahênana Napier, teknîkên din ên bi heman naverokê hebûn, wekî ''prosthafaeresis'' an jî bikaranîna tabloyên rêzehejmaran (progresyonan) ku li dora sala 1600ê bi berfirehî ji hêla [[Jost Bürgi]] ve hatibûn pêşxistin.<ref name="folkerts">{{citation |last1=Folkerts |first1=Menso |author-link=Menso Folkerts |title=Jost Bürgi's method for calculating sines |journal=[[Historia Mathematica]] |volume=43 |issue=2 |pages=133–147 |year=2016 |arxiv=1510.03180 |doi=10.1016/j.hm.2016.03.001 |mr=3489006 |s2cid=119326088 |last2=Launert |first2=Dieter |last3=Thom |first3=Andreas |author-link3=Andreas Thom (mathematician)}}</ref><ref>{{mactutor|id=Burgi|title=Jost Bürgi (1552 – 1632)}}</ref> Napier têgeha ''logarithmus'' (bi latîniya navîn) ji bo logarîtmayê afirand; ew kelîme bi maneya "hejmara rêjeyê" ye û ji kelîmeyên [[Yewnaniya kevn|yewnanî]] ''logos'' (tê maneya rêje, nîsbet an kelîme) û ''arithmos'' (tê maneya hejmar) hatiye wergirtin. [[Logarîtmaya asayî]] ya hejmarekê ew hêz (an jî eksponent) e ku wexta deh bi wê hêzê tê bilindkirin, encam jî dibe ew hejmar.<ref>William Gardner (1742) ''Tables of Logarithms''</ref> Gotina ku hejmarek lazimdarê hejmareke diyar a reqeman e, îşareteke giştî ye bo logarîtmaya asayî; [[Arşîmed]] ji wê re gotûbû "rêza hejmarê".<ref>{{citation |last=Pierce |first=R. C. Jr. |title=A brief history of logarithms |date=January 1977 |journal=[[The Two-Year College Mathematics Journal]] |volume=8 |issue=1 |pages=22–26 |doi=10.2307/3026878 |jstor=3026878}}</ref> Yekê logarîtmayên rastîn metodên hûrîstîk bûne ji bo veguherandina kiryara lêkdanê bo ya komkirinê, bi wî awayî hêsankirina hesabkirina bilez. Hin ji van metodan tabloyên ku ji nasnameyên trîgonometrîk hatibûn wergirtin, bikar dianîn.<ref>Enrique Gonzales-Velasco (2011) ''Journey through Mathematics – Creative Episodes in its History'', §2.4 Hyperbolic logarithms, p. 117, Springer {{isbn|978-0-387-92153-2}}</ref> Ji wan metodan re [[prostafaeresîs]] têye gotin. Dahênana [[Fonksiyon|fonksiyona]] ku niha wekî [[logarîtmaya xwezayî]] têye zanin, wekî hewldanek ji bo pêkanîna çargoşeya [[hîperbola]] çargoşeyî ji hêla [[Grégoire de Saint-Vincent]], belçîkekî ku li [[Prag|Pragê]] dijiya, destpê kir. Arşîmed di sedsala 3yê {{Bz}} de ''[[Çargoşeya Parabolayê]]'' nivîsîbû, lê çargoşeyek ji bo hîperbolayê ji gî hewldanan dûr ket heya ku Saint-Vincent encamên wî di sala 1647an de weşand. Têkiliya ku logarîtma di navbeya [[Pêşveçûna geometrîk|pêşveçûnek geometrîk]] di [[Argumana fonksiyonê|argumana]] wî de û [[Pêşvecûna arîtmetîk|pêşveçûnek arîtmetîk]] ya nirxan de peyda dike, [[Alphonse Antonio de Sarasa|A. A. de Sarasa]] han da ku girêdana çargoşeya Saint-Vincent û kevneşopiya logarîtmayan di prostafaeresîs de çêbike ku bû sebeba têgeha "logarîtmaya hîperbolîk" ku hevmaneya logarîtmaya xwezayî ye. Di zemaneke kurt de fonksiyona nû ji hêla [[Christiaan Huygens]] û [[James Gregory]] ve hate teqdîr kirin. Nîşaneya {{math|Log ''y''}} di sala 1675an de ji aliyê [[Gottfried Wilhelm Leibniz]] ve hate pejirandin,<ref>[[Florian Cajori]] (1913) "History of the exponential and logarithm concepts", [[American Mathematical Monthly]] 20: 5, 35, 75, 107, 148, 173, 205</ref> û sala din wî ew bi [[Întegral|întegralê]] ve girêda <math display="inline">\int \frac{dy}{y} .</math> Berî ku Euler têgeha xwe ya modern a logarîtmayên xwezayî yên tevlihev pêş bixe, [[Roger Cotes]] encamek nezîkî wekhev hebû wexta ku wî di sala 1714an de nîşan da<ref>{{citation |last1=Stillwell |first1=J. |title=Mathematics and Its History |date=2010 |edition=3rd |publisher=Springer}}</ref> <math display="block">\log(\cos \theta + i\sin \theta) = i\theta.</math> == Binêre == == Çavkanî == {{Çavkanî}} === Bîbliyografî === [[Kategorî:Matematîk]] [[Kategorî:Fonksiyonên matematîkê]] [[Kategorî:Konseptên matematîkê]] 6emg89ofbpvj4d2eel185232grpuo7m 2090346 2090344 2026-09-01T14:52:22Z Kurê Acemî 105128 /* Tarîx */ 2090346 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Logarithm plots.png|thumb|Grafîkên fonksiyonên logarîtmeyê, bi sê bingehên ku bi gelemperî têne bikaranîn. Xalên taybet ên {{math|log_''b''&thinsp;''b'' {{=}} 1}} bi xêzên xalkirî hatine nîşandan û hemû xêz di xala {{math|1=log_''b''&thinsp;1 = 0}} de hev dibirrin.]] Di [[Matematîk|matematîkê]] de, '''logarîtmaya''' [[Hejmar|hejmarekê]] [[potens]] e ku divê nirxeke din a sabît, ango '''bingeh''', pê were bilindkirin da ku ew hejmar were bidestxistin. Mesela logarîtmaya {{math|1000}} li gorî bingeha {{math|10}} dike {{math|3}}, çunkî {{math|1000}} dike {{math|10}} bi hêza 3yê: {{math|1000 {{=}} 10{{sup|3}} {{=}} 10 × 10 × 10}}. Bi awayekî giştî, eger {{math|''x'' {{=}} ''b''{{sup|''y''}}}} be, wê wextê ''{{mvar|y}}'' logarîtmaya ''{{mvar|x}}'' ye li gorî bingeha ''{{mvar|b}}'' (wekî {{math|log{{sub|''b''}} ''x'' {{=}} ''y''}} tê nivîsandin); loma {{math|log{{sub|10}} 1000 {{=}} 3}}. Wekî fonksiyoneke bi guherbareke tenê, logarîtmaya bi bingeha ''{{mvar|b}}'', berevajiya operasyona bilindkirina bi potensê ya bi bingeha ''{{mvar|b}}'' ye. Logarîtma bingeha {{math|10}} wekî ''desimal'' an jî [[logarîtma hevpar]] tê binavkirin û bi gelemperî di zanist û endezyariyê de tê bikaranîn. [[Logarîtma xwezayî]] bingeha wê jimara {{math|''e'' ≈ 2.718}} e; karanîna wê di matematîk û [[Fizîk|fizîkê]] de ji ber derivata wê ya pir hêsan pir belav e. [[Logarîtma dualî]] bingeha {{math|2}} bikar tîne û bi berfirehî di [[Kompûternasî|zanista komputerê]], [[teoriya agahdariyê]], [[teoriya muzîkê]] û [[Fotografî|fotografiyê]] de tê bikaranîn. Wexta ku bingeh ji çarçoveyê nezelal an ne têkildar be, ew pir caran tê derxistin û logarîtm wekî {{math|log&thinsp;''x''}} tê nivîsandin. Logarîtm di sala 1614an de ji hêla [[John Napier]] ve wekî rêbazek ji bo hêsankirina hesaban hatin pêşkêşkirin.<ref>{{citation |last=Hobson |first=Ernest William |title=John Napier and the invention of logarithms, 1614; a lecture |date=1914 |url=http://archive.org/details/johnnapierinvent00hobsiala |publisher=Cambridge University Press}}</ref> Ew zû ji hêla [[navîgator]], zanyar, endezyar, [[Pîvankerî|pîvankeran]] û kesên din ve hatin bikaranîn da ku hesabên bi hûrgiliya bilind bi awayekî hêsantir pêk bînin. Bi bikaranîna tabloyên logarîtmê, gavên westîner ên pirhejmarî yên lêkdana hejmaran dikarin bi lêgerîna di tabloyan de û komkirineke hêsantir werin guhertin. Ew yek pêkan e ji ber ku logarîtmaya encama lêkdanê (eserê) wekhev e bi koma logarîtmên wan hejmarên ku li hev hatine lêkdan: <math display="block"> \log_b(xy) = \log_b x + \log_b y,</math> bi wê şertê ku ''{{mvar|b}}'', ''{{mvar|x}}'' û ''{{mvar|y}}'' gî erênî bin û {{math|''b'' ≠ 1}} be. [[Hesabkera şemitok]] ku ew jî li ser bingeha logaritmayan hatiye avakirin, rê dide ku însan bêyî bikaranîna tabloyan bi lez hesaban bike, lê bi hûrguliyeke kêmtir. Têgihiştina nûjen a logaritmayan vedigere ser [[Leonhard Euler]]; wî di sedsala 18an de logarîtma bi [[fonksiyona eksponensiyel]] ve girêdan û herwiha tîpa "e" wekî bingeha logaritmayên xwezayî destnîşan kiriye.<ref>{{citation |last=Remmert, Reinhold |author-link=Reinhold Remmert |title=Theory of complex functions |date=1991 |location=New York |isbn=0-387-97195-5 |oclc=21118309 |publisher=Springer-Verlag}}</ref> [[Pîvanê logarîtmîk|Pîvanên logarîtmîk]] mîqdarên berfireh kêm dikin bo teleskopên piçûktir. Mesela [[desîbel]] (dB) [[Yekeya pîvanê|yekîneyek]] e ku ji bo îfadekirina rêjeyê wekî logarîtm têye bikaranîn, pirî ji bo hêz û amplîtuda sînyalê (ku [[zexta dengî]] meselake hevpar e). Di [[Kîmya|kîmyayê]] de [[nirxa pH]] pîvanek logarîtmîk e ji bo [[Asîd|asîdîteya]] [[Çareseriya avî|çareseriyek avî]]. Logarîtm di [[Formula|formulayên]] zanistî de, û di pîvandina tevliheviya algorîtmayan û cismên geometrîkî yên bi navê [[fraktal]] de gelemperî ne. Ew dibin alîkar ku rêjeyên [[Frekans|frekansê]] yên întervalên muzîkê werin ravekirin, di formulên jimartina [[Hejmarên hîmî|hejmarên sereke]] an [[Nêzîkbûnayên Stirlingê|nêzîkbûna]] [[Faktoriyel|faktoriyelan]] de xuya dibin, hin modelên di [[Psîkofizîk|psîkofizîkê]] de agahdar dikin û dikarin di hesabkirina hiqûqî de bibin alîkar. Konsepta logarîtmayê wekî berevajiya bilindkirina bi hêz (''exponentiation''), li ser pêkhateyên din ên matematîkî jî tê berfirehkirin. Lêbelê, di rewşên giştî de, logarîtma bi gelemperî dibe fonksiyoneke xwedî pir-nirxan (''multi-valued function''). Mesela [[logarîtmaya kompleks]] berevajiya xwedî pir-nirxan a fonksiyona eksponensiyela kompleks e. Bi heman awayî, [[logarîtmaya dîskret]] berevajiya xwedî pir-nirxan a fonksiyona eksponensiyelê di komên sinorkirî (''finite groups'') de ye; ew di [[krîptografiya kilîta giştî]] de tê bikaranîn. == Motîvasyon == [[Wêne:Binary logarithm plot with grid.png|thumb|350px|[[Grafîka fonksiyon|Grafîka]] logarîtmaya bi bingeha 2yê, li {{math|''x'' {{=}} 1}} têkiliya xwe bi ''eksana x''-ê re çêdike û di nav xalên (2, 1), (4, 2) û (8, 3) re derbas dibe; bi vî awayî, wekî mînak, {{math|log₂(8) {{=}} 3}} û {{math|2³ {{=}} 8}} nîşan dide. Grafîk bêsinor nêzîkî eksena ''{{mvar|y}}'' dibe, lê [[Asîmptot|qet nagihîje wê]].]][[Komkirin]], [[zêdekirin]] û [[potens]] sê ji kiryarên herî bingehîn ên [[Arîtmetîk|arîtmetîkê]] ne. Berevajiya komkirinê [[derxistin]] e û berevajiya zêdekirinê jî [[Parkirin|parkirinê]] e. Bi heman awayî, logarîtma jî kiryara berevajî ya potensê e. Potens ew e ku hejmareke ''{{mvar|b}}'' (bingeh) bigihîje hêzeke diyarkirî ya ''{{mvar|y}}'' (hêz) da ku nirxekî ''{{mvar|x}}'' bide; ew yek bi wî awayî tê nîşandan:<ref>{{Citation |last1=Kate |first1=S.K. |title=Basics Of Mathematics |year=2009 |location=Pune |isbn=978-81-8431-755-8 |last2=Bhapkar |first2=H.R. |publisher=Technical Publications}}, chapter 1</ref> <math display="block">b^y=x.</math> Mesela bilindkirina {{math|2}} bo hêza {{math|3}} dide {{math|8}}: <math>2^3 = 8.</math> Logarîtmaya bi bingeha ''{{mvar|b}}'', ew operasyona berevajî ye ku ji têketina ''{{mvar|x}}'' derketina ''{{mvar|y}}'' peyda dike. Ango <math>y = \log_b x</math> hevmaneya <math>x=b^y</math> ye bi şertê ku ''{{mvar|b}}'' hejmareke rastîn a erênî be. (Eger ''{{mvar|b}}'' ne [[Hejmarên rastîn|hejmareke rastîn]] a erênî be, hem bilindkirina bi hêz û hem jî logarîtma dikarin bên pênasekirin, lê dibe ku gelek nirxan werbigirin; ew yek jî pênaseyan pir aloztir dike.) Yek ji sebebên sereke yên tarîxî yên danasîna logarîtmayan, ew formula ye ku <math display="block">\log_b(xy)=\log_b x + \log_b y,</math>bi rêya wan, [[Tabloya logarîtmayê|tabloyên logarîtmayê]] rê didin ku kiryarên lêkdan û dabeşkirinê veguherin kiryarên komkirin û derxistinê; ew yek beriya dahênana komputeran, alîkariyeke mezin ji bo hesabkirinan bû. == Terîf == Ji bo [[Hejmarên rastîn|hejmareke rastîn]] a erênî ya wekî ''{{mvar|b}}'' (ku {{math|''b'' ≠ 1}} be), logarîtmaya hejmareke rastîn a erênî ya wekî ''{{mvar|x}}'' li gorî binyata ''{{mvar|b}}'', ew hêz e ku divê ''{{mvar|b}}'' pê were bilindkirin da ku encam bibe ''{{mvar|x}}''. Bi gotineke din, logarîtmaya ''{{mvar|x}}'' li gorî binyata ''{{mvar|b}}'', ew hejmara rastîn a yekta ''{{mvar|y}}'' ye ku tê de <math>b^y = x</math> ye. Logarîtma bi awayê "{{math|log_''b''&thinsp;''x''}}" tê nîşandan (wekî "logarîtmaya ''{{mvar|x}}'' li gorî binyata ''{{mvar|b}}''", "logarîtmaya {{nowrap|binyeta-{{mvar|b}}}} ya ''{{mvar|x}}''", an jî bi gelemperî "log, binyat ''{{mvar|b}}'', ya ''{{mvar|x}}''" tê xwendin). Pênaseyeke hevmane û kurttir ew e ku fonksiyona {{math|log_''b''}}, fonksiyona berevajî ya fonksiyona <math>x\mapsto b^x</math> ye. === Mesela === * {{math|1=log₂&thinsp;16 = 4}}, ji ber ku {{math|1=2⁴ = 2 × 2 × 2 × 2 = 16}}. * Logarîtm dikarin neyînî jî bin: <math display="inline">\log_2 \! \frac{1}{2} = -1</math>, ji ber ku <math display="inline">2^{-1} = \frac{1}{2^1} = \frac{1}{2}.</math> * {{math|log₁₀&thinsp;150}} bi qasî 2.176 e ku dikeve navbera 2 û 3yê de; tam wekî ku 150 dikeve navbera {{math|1=10² = 100}} û {{math|1=10³ = 1000}}. * Ji bo her bingeh ''{{mvar|b}}'', {{math|1=log_''b''&thinsp;''b'' = 1}} û {{math|1=log_''b''&thinsp;1 = 0}}, ji ber ku {{math|1=''b''¹ = {{mvar|b}}}} û {{math|1=''b''⁰ = 1}} e. == Nasnameyên logarîtmatîk == Çendîn formulayên giring ku carinan wekî ''nasnameyên logarîtmatîk'' an jî ''yasayên logarîtmatîk'' tên binavkirin, têkiliya di navbera logarîtman de diyar dikin.<ref>All statements in this section can be found in {{Harvard citations|last1=Downing|first1=Douglas|year=2003|loc=p. 275|nb=yes}} or {{Harvard citations|last1=Kate|last2=Bhapkar|year=2009|loc=p. 1-1|nb=yes}}, for example.</ref> === Berhem, encama dabeşkirinê, hêz û kok === Logarîtmaya berhemekê wekhev e bi koma logarîtmayên wan hejmarên ku li hev hatine zêdekirin; logarîtmaya rêjeya du hejmaran jî wekhev e bi ferqa logarîtmayên wan. Logarîtmaya hêza ''{{Mvar|p}}'' a hejmarekê, ''{{Mvar|p}}'' caran logarîtmaya wê hejmarê bi xwe ye; logarîtmaya koka ''{{Mvar|p}}'' jî logarîtmaya wê hejmarê ye ku li ser ''{{Mvar|p}}'' hatiye dabeşkirin. Tabloya jêrîn wan wekheviyan bi meselan nîşan dide. Her yek ji wan wekheviyan dikare piştî danîna pênaseyên logarîtmayê yên wekî <math>x = b^{\, \log_b x}</math> an <math>y = b^{\, \log_b y}</math> li aliyê çepê yê hevkêşeyan, were bidestxistin. Di formulên jêrîn de, {{Matematîk|x}} û {{Matematîk|y}} [[Hejmarên rastîn|hejmarên rastîn ên pozîtîv]] ne û {{Matematîk|p}} jî hejmareke tam e ku ji 1 mezintir e. {| class="wikitable plainrowheaders" |+ Logarîtmayên berhem, encama dabeşkirinê, hêz û kok |- ! scope="col" | Nasname ! scope="col" | Formula ! scope="col" | Mesela |- ! scope="row" | Berhem | <math display="inline">\log_b(x y) = \log_b x + \log_b y</math> | <math display="inline">\log_3 243 = \log_3 (9 \cdot 27) = \log_3 9 + \log_3 27 = 2 + 3 = 5</math> |- ! scope="row" | Dabeşkirin | <math display="inline">\log_b \!\frac{x}{y} = \log_b x - \log_b y</math> | <math display="inline">\log_2 16 = \log_2 \!\frac{64}{4} = \log_2 64 - \log_2 4 = 6 - 2 = 4</math> |- ! scope="row" | Hêz | <math display="inline">\log_b\left(x^p\right) = p \log_b x</math> | <math display="inline">\log_2 64 = \log_2 \left(2^6\right) = 6 \log_2 2 = 6</math> |- ! scope="row" | Kok | <math display="inline">\log_b \sqrt[p]{x} = \frac{\log_b x}{p}</math> | <math display="inline">\log_{10} \sqrt{1000} = \frac{1}{2}\log_{10} 1000 = \frac{3}{2} = 1.5</math> |} === Guhertina bingehê === Logarîtmaya {{math|log_''b''&thinsp;''x''}} dikare bi karanîna formula jêrîn, ji logarîtmayên ''{{mvar|x}}'' û ''{{mvar|b}}'' yên li gorî bingeheke kêfî ya ''{{Mvar|k}}'', were hesibandin: <math display="block"> \log_b x = \frac{\log_k x}{\log_k b}.</math>Makîneyên hesabkirinê yên zanistî û asayî, logarîtmeyên bi bingehên 10 û ''{{mvar|[[e (mathematical constant)|e]]}}'' hesab dikin.<ref>{{Citation |last1=Bernstein |first1=Stephen |title=Schaum's outline of theory and problems of elements of statistics. I, Descriptive statistics and probability |year=1999 |url=https://archive.org/details/schaumsoutlineof00bern |series=Schaum's outline series |location=New York |isbn=978-0-07-005023-5 |last2=Bernstein |first2=Ruth |publisher=[[McGraw-Hill]]}}, p.&nbsp;21</ref> Logarîtmeyên bi her bingeheke ''{{mvar|b}}'' dikarin bi bikaranîna yek ji van her du logarîtmeyan û li gorî wê formula berê werin diyarkirin: <math display="block"> \log_b x = \frac{\log_{10} x}{\log_{10} b} = \frac{\log_{e} x}{\log_{e} b}.</math>Eger hejmareke ''{{mvar|x}}'' û logarîtmaya wê {{math|1=''y'' = log_''b''&thinsp;''x''}} (bi bingeheke nenas ''{{mvar|b}}'') hebin, bingeh bi wî awayî tê dîtin: <math display="block"> b = x^\frac{1}{y},</math>Ew yek bi bilindkirina hevkêşeya pênaseker a <math> x = b^{\,\log_b x} = b^y</math> bo hêza <math>\tfrac{1}{y}.</math> tê dîtin. == Bingehên taybet == [[Wêne:Log4.svg|thumb|320px|Grafikên logarîtmayê yên li ser hev ji bo bingehan ⁠{{sfrac|1|2}}⁠, 2, û ''{{mvar|e}}''.]] Di nav gî bijardeyên ji bo bingehê de, sê jê bi taybetî berbelav in. Ew jî ev in: {{math|''b'' {{=}} 10}}, {{math|''b'' {{=}} [[e (mathematical constant)|''e'']]}} (hejmara sabît a matematîkî ya [[Hejmarên na aqlî|neaqlî]] {{nobr|{{math|[[e (mathematical constant)|''e'']] ≈ 2.71828183 }} ),}} û {{math|''b'' {{=}} 2}} ([[logarîtmaya dualî]]). Di [[analîza matematîkî]] de, logarîtmaya bi bingeha ''{{mvar|e}}'' ji ber taybetmendiyên analîtîk ên ku li jêr hatine ravekirin, gelek berbelav e. Ji aliyekî din ve, bikaranîna logarîtmayên bi bingeha 10 ([[logarîtmaya asayî]]) ji bo hesabên bi destan di sîstema hejmaran a desîmalê de hêsan e:<ref>{{cite book |title=Algebra the Easy Way |last=Downing |first=Douglas |publisher=Barron's |year=2003 |isbn=978-0-7641-1972-9 |location=Hauppauge, NY |url=https://archive.org/details/algebraeasyway00down_0 |series=Barron's Educational Series |at=chapter&nbsp;17, p.&nbsp;275}}</ref> <math display="block">\log_{10}\,(\,10\,x\,)\ =\;\log_{10} 10\ +\;\log_{10} x\ =\ 1\,+\,\log_{10} x\,.</math> Bi wî awayî, {{math|log₁₀&thinsp;(''x'')}} bi hejmara reqemên di [[Pêjimar|pêjimara desîmalê]] de ya tamhejmar a erênî ''{{mvar|x}}'' ve girêdayî ye: Hejmara reqeman ew [[Tamhejmar|tamhejmara]] a herî biçûk e ku bi awayekî hişk ji {{nobr|{{math| log₁₀&thinsp;(''x'')}}}} mezintir e.<ref>{{cite book |title=Complexity Theory: Exploring the limits of efficient algorithms |last=Wegener |first=Ingo |publisher=[[Springer-Verlag]] |year=2005 |page=20 |isbn=978-3-540-21045-0 |location=Berlin, DE / New York, NY}}</ref> Mesela {{math|log₁₀(5986)}} bi qasî 3.78 e. Tamhejmar a li pey wê 4 e ku ev jî hejmara reqemên 5986 ye. Hem logarîtmaya xwezayî û hem jî logarîtmaya dualî di [[teoriya agahiyê]] de têne bikaranîn ku bi rêzê ve li gel bikaranîna "[[Nat (agahî)|nat]]" an "[[bit]]"an wekî yekeyên bingehîn ên agahiyê têkildar in.<ref>{{cite book |title=Information Theory |last=van der Lubbe |first=Jan C.A. |publisher=Cambridge University Press |year=1997 |page=3 |isbn=978-0-521-46760-5 |url={{google books |plainurl=y |id=tBuI_6MQTcwC|page=3}}}}</ref> Logarîtmaya dualî her wiha di [[Kompûternasî|zanista komputerê]] de tê bikaranîn ku li wir [[Hejmarên dualî|sîstema dualî]] pir belav e; di [[teoriya muzîkê]] de ku li wir rêjeya bilindahiya deng a du ([[oktav]]) pir belav e û hejmara "[[Cent (hejmar)|cent]]" di navbera herdu dengên ferq de guhertoyeke pîvanê ya logarîtmaya dualî, ango log2 car 1200, ya rêjeya deng e (ango di sîstema [[hevsengiya wekhev]] a kevneşopî de ji bo her [[Nîvton|nîvtonê]] 100 cent hene), an jî bi awayekî wekhev logarîtmaya bi bingehê {{nobr|{{math|2{{sup|1/1200}} }}}} e; û di [[Fotografî|fotografiyê]] de ku li wir logarîtmayên bi bingehê 2 yên ku pîvana wan hatiye guhertin, ji bo pîvandina [[Nirxa ronahiyê|nirxên ronahiyê]], astên ronahiyê, [[Lezahiya perdeyî|wextên ronahiyê]], avakirina lensê (aperture) û [[leza fîlmê]] bi yekeya "stop" têne bikaranîn.<ref>{{cite book |title=The Manual of Photography |last1=Allen |first1=Elizabeth |publisher=Taylor & Francis |year=2011 |page=228 |isbn=978-0-240-52037-7 |url={{google books |plainurl=y |id=IfWivY3mIgAC|page=228}} |last2=Triantaphillidou |first2=Sophie}}</ref> Kurtenivîsa {{math|log&thinsp;''x''}} pir caran tê bikaranîn wexta ku bingeha armanckirî dikare li gorî çarçove an dîsîplînê were texmîn kirin, an jî wexta ku bingeh ne diyar an ne giring be. Logarîtmên hevpar (bingeha 10) ku ji tarîxê ve di tabloyên logarîtmê û qaîdeyên slaytê de têne bikaranîn, amûrek bingehîn in ji bo pîvandin û hesabkirinê di gelek warên zanist û endezyariyê de; di wan çarçoveyan de {{math|log&thinsp;''x''}} hîn jî pir caran tê maneya logarîtma bingeha desîmalê.<ref>{{cite book |title=Introduction to Applied Mathematics for Environmental Science |last=Parkhurst |first=David F. |publisher=Springer Science & Business Media |year=2007 |page=288 |isbn=978-0-387-34228-3 |edition=illustrated |url={{google books |plainurl=y |id=h6yq_lOr8Z4C|page=288 }}}}</ref> Di matematîkê de {{math|log&thinsp;''x''}} bi gelemperî behsa logarîtma xwezayî (bingeha ''{{mvar|e}}'') dike.<ref>{{cite book |title=Principles of Mathematical Analysis |last=Rudin |first=Walter |publisher=McGraw-Hill International |year=1984 |isbn=978-0-07-085613-4 |edition=3rd ed., International student |location=Auckland, NZ |section=Theorem&nbsp;3.29 |url=https://archive.org/details/principlesofmath00rudi}}</ref> Di zanista komputer û teoriya agahdariyê de, log pir caran behsa logarîtmên dualî (bingeha 2) dike.<ref>{{cite book |title=Algorithm Design: Foundations, analysis, and internet examples |last1=Goodrich |first1=Michael T. |author1-link=Michael T. Goodrich |publisher=John Wiley & Sons |year=2002 |page=23 |quote= |last2=Tamassia |first2=Roberto |author2-link=Roberto Tamassia}}</ref> Tabloya jêrîn nîşanên hevpar ji bo logarîtmên wan bingehan navnîş dike. Stûna "Nîşana ISO" nîşanên ku ji hêla [[Rêxistina Navneteweyî ya Standardîzasyonê]] ve hatine pêşniyar kirin navnîş dike. {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- !scope="col"| Bingeh{{mvar|b}} !scope="col"| Nav ji bo log_''b''&thinsp;''x'' !scope="col"| Nîşana ISO !scope="col"| Nîşanên din |- !scope="row"| 2 | [[logarîtmaya dualî]] | {{math|lb ''x''}}&nbsp;<ref name=gullberg> {{cite book | last = Gullberg | first = Jan | year = 1997 | title = Mathematics: From the birth of numbers | location = New York, NY | publisher = W.W. Norton & Co | isbn = 978-0-393-04002-9 | url-access = registration | url = https://archive.org/details/mathematicsfromb1997gull }} </ref> | {{math|ld ''x''}}, {{math|log ''x''}}, {{math|lg ''x''}},<ref>{{citation | title=The Chicago Manual of Style | year=2003 | edition=25th | publisher=University of Chicago Press | page=530 | title-link=The Chicago Manual of Style }}.</ref> {{math|log₂&thinsp;''x''}} |- ! scope="row"|{{mvar|e}} | [[logarîtmaya xwezayî]] | {{math|ln ''x''}} | {{math|log {{mvar|x}}}}, {{math|log_''e''&thinsp;''x''}} |- !scope="row"| 10 | [[logarîtmaya asayî]] | {{math|lg ''x''}} | {{math|log ''x''}}, {{math|log₁₀&thinsp;''x''}} |- !scope="row"| {{mvar|b}} | Logarîtmaya bingeh {{mvar|b}} | {{math|log_''b''&thinsp;''x''}} | |} == Tarîx == Di tarîxa logarîtmayan a li Ewropaya sedeya 17an de, [[Fonksiyon|fonksiyoneke]] nû hat dîtin ku qada analîzê ji çarçoveya metodên cebîrî wêdetir berfireh kir. Metoda logarîtmayan di sala 1614an de ji hêla [[John Napier]] ve bi awayekî giştî hate pêşkêşkirin; ew yek di kitêba bi navê ''[[Mirifici Logarithmorum Canonis Descriptio]]'' (Danasîna Kanona Ecêb a Logarîtmayan) de pêk hat.<ref>{{Citation |last=Hobson |first=Ernest William |title=John Napier and the invention of logarithms, 1614 |year=1914 |url=https://archive.org/details/johnnapierinvent00hobsiala |location=Cambridge |publisher=The University Press}}</ref> Berî dahênana Napier, teknîkên din ên bi heman naverokê hebûn, wekî ''prosthafaeresis'' an jî bikaranîna tabloyên rêzehejmaran (progresyonan) ku li dora sala 1600ê bi berfirehî ji hêla [[Jost Bürgi]] ve hatibûn pêşxistin.<ref name="folkerts">{{citation |last1=Folkerts |first1=Menso |author-link=Menso Folkerts |title=Jost Bürgi's method for calculating sines |journal=[[Historia Mathematica]] |volume=43 |issue=2 |pages=133–147 |year=2016 |arxiv=1510.03180 |doi=10.1016/j.hm.2016.03.001 |mr=3489006 |s2cid=119326088 |last2=Launert |first2=Dieter |last3=Thom |first3=Andreas |author-link3=Andreas Thom (mathematician)}}</ref> Napier têgeha ''logarithmus'' (bi latîniya navîn) ji bo logarîtmayê afirand; ew kelîme bi maneya "hejmara rêjeyê" ye û ji kelîmeyên [[Yewnaniya kevn|yewnanî]] ''logos'' (tê maneya rêje, nîsbet an kelîme) û ''arithmos'' (tê maneya hejmar) hatiye wergirtin. [[Logarîtmaya asayî]] ya hejmarekê ew hêz (an jî eksponent) e ku wexta deh bi wê hêzê tê bilindkirin, encam jî dibe ew hejmar.<ref>William Gardner (1742) ''Tables of Logarithms''</ref> Gotina ku hejmarek lazimdarê hejmareke diyar a reqeman e, îşareteke giştî ye bo logarîtmaya asayî; [[Arşîmed]] ji wê re gotûbû "rêza hejmarê".<ref>{{citation |last=Pierce |first=R. C. Jr. |title=A brief history of logarithms |date=January 1977 |journal=[[The Two-Year College Mathematics Journal]] |volume=8 |issue=1 |pages=22–26 |doi=10.2307/3026878 |jstor=3026878}}</ref> Yekê logarîtmayên rastîn metodên hûrîstîk bûne ji bo veguherandina kiryara lêkdanê bo ya komkirinê, bi wî awayî hêsankirina hesabkirina bilez. Hin ji van metodan tabloyên ku ji nasnameyên trîgonometrîk hatibûn wergirtin, bikar dianîn.<ref>Enrique Gonzales-Velasco (2011) ''Journey through Mathematics – Creative Episodes in its History'', §2.4 Hyperbolic logarithms, p. 117, Springer {{isbn|978-0-387-92153-2}}</ref> Ji wan metodan re [[prostafaeresîs]] têye gotin. Dahênana [[Fonksiyon|fonksiyona]] ku niha wekî [[logarîtmaya xwezayî]] têye zanin, wekî hewldanek ji bo pêkanîna çargoşeya [[hîperbola]] çargoşeyî ji hêla [[Grégoire de Saint-Vincent]], belçîkekî ku li [[Prag|Pragê]] dijiya, destpê kir. Arşîmed di sedsala 3yê {{Bz}} de ''[[Çargoşeya Parabolayê]]'' nivîsîbû, lê çargoşeyek ji bo hîperbolayê ji gî hewldanan dûr ket heya ku Saint-Vincent encamên wî di sala 1647an de weşand. Têkiliya ku logarîtma di navbeya [[Pêşveçûna geometrîk|pêşveçûnek geometrîk]] di [[Argumana fonksiyonê|argumana]] wî de û [[Pêşvecûna arîtmetîk|pêşveçûnek arîtmetîk]] ya nirxan de peyda dike, [[Alphonse Antonio de Sarasa|A. A. de Sarasa]] han da ku girêdana çargoşeya Saint-Vincent û kevneşopiya logarîtmayan di prostafaeresîs de çêbike ku bû sebeba têgeha "logarîtmaya hîperbolîk" ku hevmaneya logarîtmaya xwezayî ye. Di zemaneke kurt de fonksiyona nû ji hêla [[Christiaan Huygens]] û [[James Gregory]] ve hate teqdîr kirin. Nîşaneya {{math|Log ''y''}} di sala 1675an de ji aliyê [[Gottfried Wilhelm Leibniz]] ve hate pejirandin,<ref>[[Florian Cajori]] (1913) "History of the exponential and logarithm concepts", [[American Mathematical Monthly]] 20: 5, 35, 75, 107, 148, 173, 205</ref> û sala din wî ew bi [[Întegral|întegralê]] ve girêda <math display="inline">\int \frac{dy}{y} .</math> Berî ku Euler têgeha xwe ya modern a logarîtmayên xwezayî yên tevlihev pêş bixe, [[Roger Cotes]] encamek nezîkî wekhev hebû wexta ku wî di sala 1714an de nîşan da<ref>{{citation |last1=Stillwell |first1=J. |title=Mathematics and Its History |date=2010 |edition=3rd |publisher=Springer}}</ref> <math display="block">\log(\cos \theta + i\sin \theta) = i\theta.</math> == Binêre == == Çavkanî == {{Çavkanî}} === Bîbliyografî === [[Kategorî:Matematîk]] [[Kategorî:Fonksiyonên matematîkê]] [[Kategorî:Konseptên matematîkê]] krn7e3vwkmfvmqg27kxyzojvld12dlv 2090347 2090346 2026-09-01T14:52:47Z Kurê Acemî 105128 /* Tarîx */ 2090347 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Logarithm plots.png|thumb|Grafîkên fonksiyonên logarîtmeyê, bi sê bingehên ku bi gelemperî têne bikaranîn. Xalên taybet ên {{math|log_''b''&thinsp;''b'' {{=}} 1}} bi xêzên xalkirî hatine nîşandan û hemû xêz di xala {{math|1=log_''b''&thinsp;1 = 0}} de hev dibirrin.]] Di [[Matematîk|matematîkê]] de, '''logarîtmaya''' [[Hejmar|hejmarekê]] [[potens]] e ku divê nirxeke din a sabît, ango '''bingeh''', pê were bilindkirin da ku ew hejmar were bidestxistin. Mesela logarîtmaya {{math|1000}} li gorî bingeha {{math|10}} dike {{math|3}}, çunkî {{math|1000}} dike {{math|10}} bi hêza 3yê: {{math|1000 {{=}} 10{{sup|3}} {{=}} 10 × 10 × 10}}. Bi awayekî giştî, eger {{math|''x'' {{=}} ''b''{{sup|''y''}}}} be, wê wextê ''{{mvar|y}}'' logarîtmaya ''{{mvar|x}}'' ye li gorî bingeha ''{{mvar|b}}'' (wekî {{math|log{{sub|''b''}} ''x'' {{=}} ''y''}} tê nivîsandin); loma {{math|log{{sub|10}} 1000 {{=}} 3}}. Wekî fonksiyoneke bi guherbareke tenê, logarîtmaya bi bingeha ''{{mvar|b}}'', berevajiya operasyona bilindkirina bi potensê ya bi bingeha ''{{mvar|b}}'' ye. Logarîtma bingeha {{math|10}} wekî ''desimal'' an jî [[logarîtma hevpar]] tê binavkirin û bi gelemperî di zanist û endezyariyê de tê bikaranîn. [[Logarîtma xwezayî]] bingeha wê jimara {{math|''e'' ≈ 2.718}} e; karanîna wê di matematîk û [[Fizîk|fizîkê]] de ji ber derivata wê ya pir hêsan pir belav e. [[Logarîtma dualî]] bingeha {{math|2}} bikar tîne û bi berfirehî di [[Kompûternasî|zanista komputerê]], [[teoriya agahdariyê]], [[teoriya muzîkê]] û [[Fotografî|fotografiyê]] de tê bikaranîn. Wexta ku bingeh ji çarçoveyê nezelal an ne têkildar be, ew pir caran tê derxistin û logarîtm wekî {{math|log&thinsp;''x''}} tê nivîsandin. Logarîtm di sala 1614an de ji hêla [[John Napier]] ve wekî rêbazek ji bo hêsankirina hesaban hatin pêşkêşkirin.<ref>{{citation |last=Hobson |first=Ernest William |title=John Napier and the invention of logarithms, 1614; a lecture |date=1914 |url=http://archive.org/details/johnnapierinvent00hobsiala |publisher=Cambridge University Press}}</ref> Ew zû ji hêla [[navîgator]], zanyar, endezyar, [[Pîvankerî|pîvankeran]] û kesên din ve hatin bikaranîn da ku hesabên bi hûrgiliya bilind bi awayekî hêsantir pêk bînin. Bi bikaranîna tabloyên logarîtmê, gavên westîner ên pirhejmarî yên lêkdana hejmaran dikarin bi lêgerîna di tabloyan de û komkirineke hêsantir werin guhertin. Ew yek pêkan e ji ber ku logarîtmaya encama lêkdanê (eserê) wekhev e bi koma logarîtmên wan hejmarên ku li hev hatine lêkdan: <math display="block"> \log_b(xy) = \log_b x + \log_b y,</math> bi wê şertê ku ''{{mvar|b}}'', ''{{mvar|x}}'' û ''{{mvar|y}}'' gî erênî bin û {{math|''b'' ≠ 1}} be. [[Hesabkera şemitok]] ku ew jî li ser bingeha logaritmayan hatiye avakirin, rê dide ku însan bêyî bikaranîna tabloyan bi lez hesaban bike, lê bi hûrguliyeke kêmtir. Têgihiştina nûjen a logaritmayan vedigere ser [[Leonhard Euler]]; wî di sedsala 18an de logarîtma bi [[fonksiyona eksponensiyel]] ve girêdan û herwiha tîpa "e" wekî bingeha logaritmayên xwezayî destnîşan kiriye.<ref>{{citation |last=Remmert, Reinhold |author-link=Reinhold Remmert |title=Theory of complex functions |date=1991 |location=New York |isbn=0-387-97195-5 |oclc=21118309 |publisher=Springer-Verlag}}</ref> [[Pîvanê logarîtmîk|Pîvanên logarîtmîk]] mîqdarên berfireh kêm dikin bo teleskopên piçûktir. Mesela [[desîbel]] (dB) [[Yekeya pîvanê|yekîneyek]] e ku ji bo îfadekirina rêjeyê wekî logarîtm têye bikaranîn, pirî ji bo hêz û amplîtuda sînyalê (ku [[zexta dengî]] meselake hevpar e). Di [[Kîmya|kîmyayê]] de [[nirxa pH]] pîvanek logarîtmîk e ji bo [[Asîd|asîdîteya]] [[Çareseriya avî|çareseriyek avî]]. Logarîtm di [[Formula|formulayên]] zanistî de, û di pîvandina tevliheviya algorîtmayan û cismên geometrîkî yên bi navê [[fraktal]] de gelemperî ne. Ew dibin alîkar ku rêjeyên [[Frekans|frekansê]] yên întervalên muzîkê werin ravekirin, di formulên jimartina [[Hejmarên hîmî|hejmarên sereke]] an [[Nêzîkbûnayên Stirlingê|nêzîkbûna]] [[Faktoriyel|faktoriyelan]] de xuya dibin, hin modelên di [[Psîkofizîk|psîkofizîkê]] de agahdar dikin û dikarin di hesabkirina hiqûqî de bibin alîkar. Konsepta logarîtmayê wekî berevajiya bilindkirina bi hêz (''exponentiation''), li ser pêkhateyên din ên matematîkî jî tê berfirehkirin. Lêbelê, di rewşên giştî de, logarîtma bi gelemperî dibe fonksiyoneke xwedî pir-nirxan (''multi-valued function''). Mesela [[logarîtmaya kompleks]] berevajiya xwedî pir-nirxan a fonksiyona eksponensiyela kompleks e. Bi heman awayî, [[logarîtmaya dîskret]] berevajiya xwedî pir-nirxan a fonksiyona eksponensiyelê di komên sinorkirî (''finite groups'') de ye; ew di [[krîptografiya kilîta giştî]] de tê bikaranîn. == Motîvasyon == [[Wêne:Binary logarithm plot with grid.png|thumb|350px|[[Grafîka fonksiyon|Grafîka]] logarîtmaya bi bingeha 2yê, li {{math|''x'' {{=}} 1}} têkiliya xwe bi ''eksana x''-ê re çêdike û di nav xalên (2, 1), (4, 2) û (8, 3) re derbas dibe; bi vî awayî, wekî mînak, {{math|log₂(8) {{=}} 3}} û {{math|2³ {{=}} 8}} nîşan dide. Grafîk bêsinor nêzîkî eksena ''{{mvar|y}}'' dibe, lê [[Asîmptot|qet nagihîje wê]].]][[Komkirin]], [[zêdekirin]] û [[potens]] sê ji kiryarên herî bingehîn ên [[Arîtmetîk|arîtmetîkê]] ne. Berevajiya komkirinê [[derxistin]] e û berevajiya zêdekirinê jî [[Parkirin|parkirinê]] e. Bi heman awayî, logarîtma jî kiryara berevajî ya potensê e. Potens ew e ku hejmareke ''{{mvar|b}}'' (bingeh) bigihîje hêzeke diyarkirî ya ''{{mvar|y}}'' (hêz) da ku nirxekî ''{{mvar|x}}'' bide; ew yek bi wî awayî tê nîşandan:<ref>{{Citation |last1=Kate |first1=S.K. |title=Basics Of Mathematics |year=2009 |location=Pune |isbn=978-81-8431-755-8 |last2=Bhapkar |first2=H.R. |publisher=Technical Publications}}, chapter 1</ref> <math display="block">b^y=x.</math> Mesela bilindkirina {{math|2}} bo hêza {{math|3}} dide {{math|8}}: <math>2^3 = 8.</math> Logarîtmaya bi bingeha ''{{mvar|b}}'', ew operasyona berevajî ye ku ji têketina ''{{mvar|x}}'' derketina ''{{mvar|y}}'' peyda dike. Ango <math>y = \log_b x</math> hevmaneya <math>x=b^y</math> ye bi şertê ku ''{{mvar|b}}'' hejmareke rastîn a erênî be. (Eger ''{{mvar|b}}'' ne [[Hejmarên rastîn|hejmareke rastîn]] a erênî be, hem bilindkirina bi hêz û hem jî logarîtma dikarin bên pênasekirin, lê dibe ku gelek nirxan werbigirin; ew yek jî pênaseyan pir aloztir dike.) Yek ji sebebên sereke yên tarîxî yên danasîna logarîtmayan, ew formula ye ku <math display="block">\log_b(xy)=\log_b x + \log_b y,</math>bi rêya wan, [[Tabloya logarîtmayê|tabloyên logarîtmayê]] rê didin ku kiryarên lêkdan û dabeşkirinê veguherin kiryarên komkirin û derxistinê; ew yek beriya dahênana komputeran, alîkariyeke mezin ji bo hesabkirinan bû. == Terîf == Ji bo [[Hejmarên rastîn|hejmareke rastîn]] a erênî ya wekî ''{{mvar|b}}'' (ku {{math|''b'' ≠ 1}} be), logarîtmaya hejmareke rastîn a erênî ya wekî ''{{mvar|x}}'' li gorî binyata ''{{mvar|b}}'', ew hêz e ku divê ''{{mvar|b}}'' pê were bilindkirin da ku encam bibe ''{{mvar|x}}''. Bi gotineke din, logarîtmaya ''{{mvar|x}}'' li gorî binyata ''{{mvar|b}}'', ew hejmara rastîn a yekta ''{{mvar|y}}'' ye ku tê de <math>b^y = x</math> ye. Logarîtma bi awayê "{{math|log_''b''&thinsp;''x''}}" tê nîşandan (wekî "logarîtmaya ''{{mvar|x}}'' li gorî binyata ''{{mvar|b}}''", "logarîtmaya {{nowrap|binyeta-{{mvar|b}}}} ya ''{{mvar|x}}''", an jî bi gelemperî "log, binyat ''{{mvar|b}}'', ya ''{{mvar|x}}''" tê xwendin). Pênaseyeke hevmane û kurttir ew e ku fonksiyona {{math|log_''b''}}, fonksiyona berevajî ya fonksiyona <math>x\mapsto b^x</math> ye. === Mesela === * {{math|1=log₂&thinsp;16 = 4}}, ji ber ku {{math|1=2⁴ = 2 × 2 × 2 × 2 = 16}}. * Logarîtm dikarin neyînî jî bin: <math display="inline">\log_2 \! \frac{1}{2} = -1</math>, ji ber ku <math display="inline">2^{-1} = \frac{1}{2^1} = \frac{1}{2}.</math> * {{math|log₁₀&thinsp;150}} bi qasî 2.176 e ku dikeve navbera 2 û 3yê de; tam wekî ku 150 dikeve navbera {{math|1=10² = 100}} û {{math|1=10³ = 1000}}. * Ji bo her bingeh ''{{mvar|b}}'', {{math|1=log_''b''&thinsp;''b'' = 1}} û {{math|1=log_''b''&thinsp;1 = 0}}, ji ber ku {{math|1=''b''¹ = {{mvar|b}}}} û {{math|1=''b''⁰ = 1}} e. == Nasnameyên logarîtmatîk == Çendîn formulayên giring ku carinan wekî ''nasnameyên logarîtmatîk'' an jî ''yasayên logarîtmatîk'' tên binavkirin, têkiliya di navbera logarîtman de diyar dikin.<ref>All statements in this section can be found in {{Harvard citations|last1=Downing|first1=Douglas|year=2003|loc=p. 275|nb=yes}} or {{Harvard citations|last1=Kate|last2=Bhapkar|year=2009|loc=p. 1-1|nb=yes}}, for example.</ref> === Berhem, encama dabeşkirinê, hêz û kok === Logarîtmaya berhemekê wekhev e bi koma logarîtmayên wan hejmarên ku li hev hatine zêdekirin; logarîtmaya rêjeya du hejmaran jî wekhev e bi ferqa logarîtmayên wan. Logarîtmaya hêza ''{{Mvar|p}}'' a hejmarekê, ''{{Mvar|p}}'' caran logarîtmaya wê hejmarê bi xwe ye; logarîtmaya koka ''{{Mvar|p}}'' jî logarîtmaya wê hejmarê ye ku li ser ''{{Mvar|p}}'' hatiye dabeşkirin. Tabloya jêrîn wan wekheviyan bi meselan nîşan dide. Her yek ji wan wekheviyan dikare piştî danîna pênaseyên logarîtmayê yên wekî <math>x = b^{\, \log_b x}</math> an <math>y = b^{\, \log_b y}</math> li aliyê çepê yê hevkêşeyan, were bidestxistin. Di formulên jêrîn de, {{Matematîk|x}} û {{Matematîk|y}} [[Hejmarên rastîn|hejmarên rastîn ên pozîtîv]] ne û {{Matematîk|p}} jî hejmareke tam e ku ji 1 mezintir e. {| class="wikitable plainrowheaders" |+ Logarîtmayên berhem, encama dabeşkirinê, hêz û kok |- ! scope="col" | Nasname ! scope="col" | Formula ! scope="col" | Mesela |- ! scope="row" | Berhem | <math display="inline">\log_b(x y) = \log_b x + \log_b y</math> | <math display="inline">\log_3 243 = \log_3 (9 \cdot 27) = \log_3 9 + \log_3 27 = 2 + 3 = 5</math> |- ! scope="row" | Dabeşkirin | <math display="inline">\log_b \!\frac{x}{y} = \log_b x - \log_b y</math> | <math display="inline">\log_2 16 = \log_2 \!\frac{64}{4} = \log_2 64 - \log_2 4 = 6 - 2 = 4</math> |- ! scope="row" | Hêz | <math display="inline">\log_b\left(x^p\right) = p \log_b x</math> | <math display="inline">\log_2 64 = \log_2 \left(2^6\right) = 6 \log_2 2 = 6</math> |- ! scope="row" | Kok | <math display="inline">\log_b \sqrt[p]{x} = \frac{\log_b x}{p}</math> | <math display="inline">\log_{10} \sqrt{1000} = \frac{1}{2}\log_{10} 1000 = \frac{3}{2} = 1.5</math> |} === Guhertina bingehê === Logarîtmaya {{math|log_''b''&thinsp;''x''}} dikare bi karanîna formula jêrîn, ji logarîtmayên ''{{mvar|x}}'' û ''{{mvar|b}}'' yên li gorî bingeheke kêfî ya ''{{Mvar|k}}'', were hesibandin: <math display="block"> \log_b x = \frac{\log_k x}{\log_k b}.</math>Makîneyên hesabkirinê yên zanistî û asayî, logarîtmeyên bi bingehên 10 û ''{{mvar|[[e (mathematical constant)|e]]}}'' hesab dikin.<ref>{{Citation |last1=Bernstein |first1=Stephen |title=Schaum's outline of theory and problems of elements of statistics. I, Descriptive statistics and probability |year=1999 |url=https://archive.org/details/schaumsoutlineof00bern |series=Schaum's outline series |location=New York |isbn=978-0-07-005023-5 |last2=Bernstein |first2=Ruth |publisher=[[McGraw-Hill]]}}, p.&nbsp;21</ref> Logarîtmeyên bi her bingeheke ''{{mvar|b}}'' dikarin bi bikaranîna yek ji van her du logarîtmeyan û li gorî wê formula berê werin diyarkirin: <math display="block"> \log_b x = \frac{\log_{10} x}{\log_{10} b} = \frac{\log_{e} x}{\log_{e} b}.</math>Eger hejmareke ''{{mvar|x}}'' û logarîtmaya wê {{math|1=''y'' = log_''b''&thinsp;''x''}} (bi bingeheke nenas ''{{mvar|b}}'') hebin, bingeh bi wî awayî tê dîtin: <math display="block"> b = x^\frac{1}{y},</math>Ew yek bi bilindkirina hevkêşeya pênaseker a <math> x = b^{\,\log_b x} = b^y</math> bo hêza <math>\tfrac{1}{y}.</math> tê dîtin. == Bingehên taybet == [[Wêne:Log4.svg|thumb|320px|Grafikên logarîtmayê yên li ser hev ji bo bingehan ⁠{{sfrac|1|2}}⁠, 2, û ''{{mvar|e}}''.]] Di nav gî bijardeyên ji bo bingehê de, sê jê bi taybetî berbelav in. Ew jî ev in: {{math|''b'' {{=}} 10}}, {{math|''b'' {{=}} [[e (mathematical constant)|''e'']]}} (hejmara sabît a matematîkî ya [[Hejmarên na aqlî|neaqlî]] {{nobr|{{math|[[e (mathematical constant)|''e'']] ≈ 2.71828183 }} ),}} û {{math|''b'' {{=}} 2}} ([[logarîtmaya dualî]]). Di [[analîza matematîkî]] de, logarîtmaya bi bingeha ''{{mvar|e}}'' ji ber taybetmendiyên analîtîk ên ku li jêr hatine ravekirin, gelek berbelav e. Ji aliyekî din ve, bikaranîna logarîtmayên bi bingeha 10 ([[logarîtmaya asayî]]) ji bo hesabên bi destan di sîstema hejmaran a desîmalê de hêsan e:<ref>{{cite book |title=Algebra the Easy Way |last=Downing |first=Douglas |publisher=Barron's |year=2003 |isbn=978-0-7641-1972-9 |location=Hauppauge, NY |url=https://archive.org/details/algebraeasyway00down_0 |series=Barron's Educational Series |at=chapter&nbsp;17, p.&nbsp;275}}</ref> <math display="block">\log_{10}\,(\,10\,x\,)\ =\;\log_{10} 10\ +\;\log_{10} x\ =\ 1\,+\,\log_{10} x\,.</math> Bi wî awayî, {{math|log₁₀&thinsp;(''x'')}} bi hejmara reqemên di [[Pêjimar|pêjimara desîmalê]] de ya tamhejmar a erênî ''{{mvar|x}}'' ve girêdayî ye: Hejmara reqeman ew [[Tamhejmar|tamhejmara]] a herî biçûk e ku bi awayekî hişk ji {{nobr|{{math| log₁₀&thinsp;(''x'')}}}} mezintir e.<ref>{{cite book |title=Complexity Theory: Exploring the limits of efficient algorithms |last=Wegener |first=Ingo |publisher=[[Springer-Verlag]] |year=2005 |page=20 |isbn=978-3-540-21045-0 |location=Berlin, DE / New York, NY}}</ref> Mesela {{math|log₁₀(5986)}} bi qasî 3.78 e. Tamhejmar a li pey wê 4 e ku ev jî hejmara reqemên 5986 ye. Hem logarîtmaya xwezayî û hem jî logarîtmaya dualî di [[teoriya agahiyê]] de têne bikaranîn ku bi rêzê ve li gel bikaranîna "[[Nat (agahî)|nat]]" an "[[bit]]"an wekî yekeyên bingehîn ên agahiyê têkildar in.<ref>{{cite book |title=Information Theory |last=van der Lubbe |first=Jan C.A. |publisher=Cambridge University Press |year=1997 |page=3 |isbn=978-0-521-46760-5 |url={{google books |plainurl=y |id=tBuI_6MQTcwC|page=3}}}}</ref> Logarîtmaya dualî her wiha di [[Kompûternasî|zanista komputerê]] de tê bikaranîn ku li wir [[Hejmarên dualî|sîstema dualî]] pir belav e; di [[teoriya muzîkê]] de ku li wir rêjeya bilindahiya deng a du ([[oktav]]) pir belav e û hejmara "[[Cent (hejmar)|cent]]" di navbera herdu dengên ferq de guhertoyeke pîvanê ya logarîtmaya dualî, ango log2 car 1200, ya rêjeya deng e (ango di sîstema [[hevsengiya wekhev]] a kevneşopî de ji bo her [[Nîvton|nîvtonê]] 100 cent hene), an jî bi awayekî wekhev logarîtmaya bi bingehê {{nobr|{{math|2{{sup|1/1200}} }}}} e; û di [[Fotografî|fotografiyê]] de ku li wir logarîtmayên bi bingehê 2 yên ku pîvana wan hatiye guhertin, ji bo pîvandina [[Nirxa ronahiyê|nirxên ronahiyê]], astên ronahiyê, [[Lezahiya perdeyî|wextên ronahiyê]], avakirina lensê (aperture) û [[leza fîlmê]] bi yekeya "stop" têne bikaranîn.<ref>{{cite book |title=The Manual of Photography |last1=Allen |first1=Elizabeth |publisher=Taylor & Francis |year=2011 |page=228 |isbn=978-0-240-52037-7 |url={{google books |plainurl=y |id=IfWivY3mIgAC|page=228}} |last2=Triantaphillidou |first2=Sophie}}</ref> Kurtenivîsa {{math|log&thinsp;''x''}} pir caran tê bikaranîn wexta ku bingeha armanckirî dikare li gorî çarçove an dîsîplînê were texmîn kirin, an jî wexta ku bingeh ne diyar an ne giring be. Logarîtmên hevpar (bingeha 10) ku ji tarîxê ve di tabloyên logarîtmê û qaîdeyên slaytê de têne bikaranîn, amûrek bingehîn in ji bo pîvandin û hesabkirinê di gelek warên zanist û endezyariyê de; di wan çarçoveyan de {{math|log&thinsp;''x''}} hîn jî pir caran tê maneya logarîtma bingeha desîmalê.<ref>{{cite book |title=Introduction to Applied Mathematics for Environmental Science |last=Parkhurst |first=David F. |publisher=Springer Science & Business Media |year=2007 |page=288 |isbn=978-0-387-34228-3 |edition=illustrated |url={{google books |plainurl=y |id=h6yq_lOr8Z4C|page=288 }}}}</ref> Di matematîkê de {{math|log&thinsp;''x''}} bi gelemperî behsa logarîtma xwezayî (bingeha ''{{mvar|e}}'') dike.<ref>{{cite book |title=Principles of Mathematical Analysis |last=Rudin |first=Walter |publisher=McGraw-Hill International |year=1984 |isbn=978-0-07-085613-4 |edition=3rd ed., International student |location=Auckland, NZ |section=Theorem&nbsp;3.29 |url=https://archive.org/details/principlesofmath00rudi}}</ref> Di zanista komputer û teoriya agahdariyê de, log pir caran behsa logarîtmên dualî (bingeha 2) dike.<ref>{{cite book |title=Algorithm Design: Foundations, analysis, and internet examples |last1=Goodrich |first1=Michael T. |author1-link=Michael T. Goodrich |publisher=John Wiley & Sons |year=2002 |page=23 |quote= |last2=Tamassia |first2=Roberto |author2-link=Roberto Tamassia}}</ref> Tabloya jêrîn nîşanên hevpar ji bo logarîtmên wan bingehan navnîş dike. Stûna "Nîşana ISO" nîşanên ku ji hêla [[Rêxistina Navneteweyî ya Standardîzasyonê]] ve hatine pêşniyar kirin navnîş dike. {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- !scope="col"| Bingeh{{mvar|b}} !scope="col"| Nav ji bo log_''b''&thinsp;''x'' !scope="col"| Nîşana ISO !scope="col"| Nîşanên din |- !scope="row"| 2 | [[logarîtmaya dualî]] | {{math|lb ''x''}}&nbsp;<ref name=gullberg> {{cite book | last = Gullberg | first = Jan | year = 1997 | title = Mathematics: From the birth of numbers | location = New York, NY | publisher = W.W. Norton & Co | isbn = 978-0-393-04002-9 | url-access = registration | url = https://archive.org/details/mathematicsfromb1997gull }} </ref> | {{math|ld ''x''}}, {{math|log ''x''}}, {{math|lg ''x''}},<ref>{{citation | title=The Chicago Manual of Style | year=2003 | edition=25th | publisher=University of Chicago Press | page=530 | title-link=The Chicago Manual of Style }}.</ref> {{math|log₂&thinsp;''x''}} |- ! scope="row"|{{mvar|e}} | [[logarîtmaya xwezayî]] | {{math|ln ''x''}} | {{math|log {{mvar|x}}}}, {{math|log_''e''&thinsp;''x''}} |- !scope="row"| 10 | [[logarîtmaya asayî]] | {{math|lg ''x''}} | {{math|log ''x''}}, {{math|log₁₀&thinsp;''x''}} |- !scope="row"| {{mvar|b}} | Logarîtmaya bingeh {{mvar|b}} | {{math|log_''b''&thinsp;''x''}} | |} == Tarîx == Di tarîxa logarîtmayan a li Ewropaya sedeya 17an de, [[Fonksiyon|fonksiyoneke]] nû hat dîtin ku qada analîzê ji çarçoveya metodên cebîrî wêdetir berfireh kir. Metoda logarîtmayan di sala 1614an de ji hêla [[John Napier]] ve bi awayekî giştî hate pêşkêşkirin; ew yek di kitêba bi navê ''[[Mirifici Logarithmorum Canonis Descriptio]]'' (Danasîna Kanona Ecêb a Logarîtmayan) de pêk hat.<ref>{{Citation |last=Hobson |first=Ernest William |title=John Napier and the invention of logarithms, 1614 |year=1914 |url=https://archive.org/details/johnnapierinvent00hobsiala |location=Cambridge |publisher=The University Press}}</ref> Berî dahênana Napier, teknîkên din ên bi heman naverokê hebûn, wekî ''prosthafaeresis'' an jî bikaranîna tabloyên rêzehejmaran (progresyonan) ku li dora sala 1600ê bi berfirehî ji hêla [[Jost Bürgi]] ve hatibûn pêşxistin.<ref name="folkerts">{{citation |last1=Folkerts |first1=Menso |author-link=Menso Folkerts |title=Jost Bürgi's method for calculating sines |journal=[[Historia Mathematica]] |volume=43 |issue=2 |pages=133–147 |year=2016 |arxiv=1510.03180 |doi=10.1016/j.hm.2016.03.001 |mr=3489006 |s2cid=119326088 |last2=Launert |first2=Dieter |last3=Thom |first3=Andreas |author-link3=Andreas Thom (mathematician)}}</ref> Napier têgeha ''logarithmus'' (bi latîniya navîn) ji bo logarîtmayê afirand; ew kelîme bi maneya "hejmara rêjeyê" ye û ji kelîmeyên [[Yewnaniya kevn|yewnanî]] ''logos'' (tê maneya rêje, nîsbet an kelîme) û ''arithmos'' (tê maneya hejmar) hatiye wergirtin. [[Logarîtmaya asayî]] ya hejmarekê ew hêz (an jî eksponent) e ku wexta deh bi wê hêzê tê bilindkirin, encam jî dibe ew hejmar.<ref>William Gardner (1742) ''Tables of Logarithms''</ref> Gotina ku hejmarek lazimdarê hejmareke diyar a reqeman e, îşareteke giştî ye bo logarîtmaya asayî; [[Arşîmed]] ji wê re gotûbû "rêza hejmarê".<ref>{{citation |last=Pierce |first=R. C. Jr. |title=A brief history of logarithms |date=January 1977 |journal=[[The Two-Year College Mathematics Journal]] |volume=8 |issue=1 |pages=22–26 |doi=10.2307/3026878 |jstor=3026878}}</ref> Yekê logarîtmayên rastîn metodên hûrîstîk bûne ji bo veguherandina kiryara lêkdanê bo ya komkirinê, bi wî awayî hêsankirina hesabkirina bilez. Hin ji van metodan tabloyên ku ji nasnameyên trîgonometrîk hatibûn wergirtin, bikar dianîn.<ref>Enrique Gonzales-Velasco (2011) ''Journey through Mathematics – Creative Episodes in its History'', §2.4 Hyperbolic logarithms, r. 117, Springer </ref> Ji wan metodan re [[prostafaeresîs]] têye gotin. Dahênana [[Fonksiyon|fonksiyona]] ku niha wekî [[logarîtmaya xwezayî]] têye zanin, wekî hewldanek ji bo pêkanîna çargoşeya [[hîperbola]] çargoşeyî ji hêla [[Grégoire de Saint-Vincent]], belçîkekî ku li [[Prag|Pragê]] dijiya, destpê kir. Arşîmed di sedsala 3yê {{Bz}} de ''[[Çargoşeya Parabolayê]]'' nivîsîbû, lê çargoşeyek ji bo hîperbolayê ji gî hewldanan dûr ket heya ku Saint-Vincent encamên wî di sala 1647an de weşand. Têkiliya ku logarîtma di navbeya [[Pêşveçûna geometrîk|pêşveçûnek geometrîk]] di [[Argumana fonksiyonê|argumana]] wî de û [[Pêşvecûna arîtmetîk|pêşveçûnek arîtmetîk]] ya nirxan de peyda dike, [[Alphonse Antonio de Sarasa|A. A. de Sarasa]] han da ku girêdana çargoşeya Saint-Vincent û kevneşopiya logarîtmayan di prostafaeresîs de çêbike ku bû sebeba têgeha "logarîtmaya hîperbolîk" ku hevmaneya logarîtmaya xwezayî ye. Di zemaneke kurt de fonksiyona nû ji hêla [[Christiaan Huygens]] û [[James Gregory]] ve hate teqdîr kirin. Nîşaneya {{math|Log ''y''}} di sala 1675an de ji aliyê [[Gottfried Wilhelm Leibniz]] ve hate pejirandin,<ref>[[Florian Cajori]] (1913) "History of the exponential and logarithm concepts", [[American Mathematical Monthly]] 20: 5, 35, 75, 107, 148, 173, 205</ref> û sala din wî ew bi [[Întegral|întegralê]] ve girêda <math display="inline">\int \frac{dy}{y} .</math> Berî ku Euler têgeha xwe ya modern a logarîtmayên xwezayî yên tevlihev pêş bixe, [[Roger Cotes]] encamek nezîkî wekhev hebû wexta ku wî di sala 1714an de nîşan da<ref>{{citation |last1=Stillwell |first1=J. |title=Mathematics and Its History |date=2010 |edition=3rd |publisher=Springer}}</ref> <math display="block">\log(\cos \theta + i\sin \theta) = i\theta.</math> == Binêre == == Çavkanî == {{Çavkanî}} === Bîbliyografî === [[Kategorî:Matematîk]] [[Kategorî:Fonksiyonên matematîkê]] [[Kategorî:Konseptên matematîkê]] 46mj874nfsf46dx9ue5ui3uddwsqtwm 2090348 2090347 2026-09-01T14:53:46Z Kurê Acemî 105128 /* Bingehên taybet */ 2090348 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Logarithm plots.png|thumb|Grafîkên fonksiyonên logarîtmeyê, bi sê bingehên ku bi gelemperî têne bikaranîn. Xalên taybet ên {{math|log_''b''&thinsp;''b'' {{=}} 1}} bi xêzên xalkirî hatine nîşandan û hemû xêz di xala {{math|1=log_''b''&thinsp;1 = 0}} de hev dibirrin.]] Di [[Matematîk|matematîkê]] de, '''logarîtmaya''' [[Hejmar|hejmarekê]] [[potens]] e ku divê nirxeke din a sabît, ango '''bingeh''', pê were bilindkirin da ku ew hejmar were bidestxistin. Mesela logarîtmaya {{math|1000}} li gorî bingeha {{math|10}} dike {{math|3}}, çunkî {{math|1000}} dike {{math|10}} bi hêza 3yê: {{math|1000 {{=}} 10{{sup|3}} {{=}} 10 × 10 × 10}}. Bi awayekî giştî, eger {{math|''x'' {{=}} ''b''{{sup|''y''}}}} be, wê wextê ''{{mvar|y}}'' logarîtmaya ''{{mvar|x}}'' ye li gorî bingeha ''{{mvar|b}}'' (wekî {{math|log{{sub|''b''}} ''x'' {{=}} ''y''}} tê nivîsandin); loma {{math|log{{sub|10}} 1000 {{=}} 3}}. Wekî fonksiyoneke bi guherbareke tenê, logarîtmaya bi bingeha ''{{mvar|b}}'', berevajiya operasyona bilindkirina bi potensê ya bi bingeha ''{{mvar|b}}'' ye. Logarîtma bingeha {{math|10}} wekî ''desimal'' an jî [[logarîtma hevpar]] tê binavkirin û bi gelemperî di zanist û endezyariyê de tê bikaranîn. [[Logarîtma xwezayî]] bingeha wê jimara {{math|''e'' ≈ 2.718}} e; karanîna wê di matematîk û [[Fizîk|fizîkê]] de ji ber derivata wê ya pir hêsan pir belav e. [[Logarîtma dualî]] bingeha {{math|2}} bikar tîne û bi berfirehî di [[Kompûternasî|zanista komputerê]], [[teoriya agahdariyê]], [[teoriya muzîkê]] û [[Fotografî|fotografiyê]] de tê bikaranîn. Wexta ku bingeh ji çarçoveyê nezelal an ne têkildar be, ew pir caran tê derxistin û logarîtm wekî {{math|log&thinsp;''x''}} tê nivîsandin. Logarîtm di sala 1614an de ji hêla [[John Napier]] ve wekî rêbazek ji bo hêsankirina hesaban hatin pêşkêşkirin.<ref>{{citation |last=Hobson |first=Ernest William |title=John Napier and the invention of logarithms, 1614; a lecture |date=1914 |url=http://archive.org/details/johnnapierinvent00hobsiala |publisher=Cambridge University Press}}</ref> Ew zû ji hêla [[navîgator]], zanyar, endezyar, [[Pîvankerî|pîvankeran]] û kesên din ve hatin bikaranîn da ku hesabên bi hûrgiliya bilind bi awayekî hêsantir pêk bînin. Bi bikaranîna tabloyên logarîtmê, gavên westîner ên pirhejmarî yên lêkdana hejmaran dikarin bi lêgerîna di tabloyan de û komkirineke hêsantir werin guhertin. Ew yek pêkan e ji ber ku logarîtmaya encama lêkdanê (eserê) wekhev e bi koma logarîtmên wan hejmarên ku li hev hatine lêkdan: <math display="block"> \log_b(xy) = \log_b x + \log_b y,</math> bi wê şertê ku ''{{mvar|b}}'', ''{{mvar|x}}'' û ''{{mvar|y}}'' gî erênî bin û {{math|''b'' ≠ 1}} be. [[Hesabkera şemitok]] ku ew jî li ser bingeha logaritmayan hatiye avakirin, rê dide ku însan bêyî bikaranîna tabloyan bi lez hesaban bike, lê bi hûrguliyeke kêmtir. Têgihiştina nûjen a logaritmayan vedigere ser [[Leonhard Euler]]; wî di sedsala 18an de logarîtma bi [[fonksiyona eksponensiyel]] ve girêdan û herwiha tîpa "e" wekî bingeha logaritmayên xwezayî destnîşan kiriye.<ref>{{citation |last=Remmert, Reinhold |author-link=Reinhold Remmert |title=Theory of complex functions |date=1991 |location=New York |isbn=0-387-97195-5 |oclc=21118309 |publisher=Springer-Verlag}}</ref> [[Pîvanê logarîtmîk|Pîvanên logarîtmîk]] mîqdarên berfireh kêm dikin bo teleskopên piçûktir. Mesela [[desîbel]] (dB) [[Yekeya pîvanê|yekîneyek]] e ku ji bo îfadekirina rêjeyê wekî logarîtm têye bikaranîn, pirî ji bo hêz û amplîtuda sînyalê (ku [[zexta dengî]] meselake hevpar e). Di [[Kîmya|kîmyayê]] de [[nirxa pH]] pîvanek logarîtmîk e ji bo [[Asîd|asîdîteya]] [[Çareseriya avî|çareseriyek avî]]. Logarîtm di [[Formula|formulayên]] zanistî de, û di pîvandina tevliheviya algorîtmayan û cismên geometrîkî yên bi navê [[fraktal]] de gelemperî ne. Ew dibin alîkar ku rêjeyên [[Frekans|frekansê]] yên întervalên muzîkê werin ravekirin, di formulên jimartina [[Hejmarên hîmî|hejmarên sereke]] an [[Nêzîkbûnayên Stirlingê|nêzîkbûna]] [[Faktoriyel|faktoriyelan]] de xuya dibin, hin modelên di [[Psîkofizîk|psîkofizîkê]] de agahdar dikin û dikarin di hesabkirina hiqûqî de bibin alîkar. Konsepta logarîtmayê wekî berevajiya bilindkirina bi hêz (''exponentiation''), li ser pêkhateyên din ên matematîkî jî tê berfirehkirin. Lêbelê, di rewşên giştî de, logarîtma bi gelemperî dibe fonksiyoneke xwedî pir-nirxan (''multi-valued function''). Mesela [[logarîtmaya kompleks]] berevajiya xwedî pir-nirxan a fonksiyona eksponensiyela kompleks e. Bi heman awayî, [[logarîtmaya dîskret]] berevajiya xwedî pir-nirxan a fonksiyona eksponensiyelê di komên sinorkirî (''finite groups'') de ye; ew di [[krîptografiya kilîta giştî]] de tê bikaranîn. == Motîvasyon == [[Wêne:Binary logarithm plot with grid.png|thumb|350px|[[Grafîka fonksiyon|Grafîka]] logarîtmaya bi bingeha 2yê, li {{math|''x'' {{=}} 1}} têkiliya xwe bi ''eksana x''-ê re çêdike û di nav xalên (2, 1), (4, 2) û (8, 3) re derbas dibe; bi vî awayî, wekî mînak, {{math|log₂(8) {{=}} 3}} û {{math|2³ {{=}} 8}} nîşan dide. Grafîk bêsinor nêzîkî eksena ''{{mvar|y}}'' dibe, lê [[Asîmptot|qet nagihîje wê]].]][[Komkirin]], [[zêdekirin]] û [[potens]] sê ji kiryarên herî bingehîn ên [[Arîtmetîk|arîtmetîkê]] ne. Berevajiya komkirinê [[derxistin]] e û berevajiya zêdekirinê jî [[Parkirin|parkirinê]] e. Bi heman awayî, logarîtma jî kiryara berevajî ya potensê e. Potens ew e ku hejmareke ''{{mvar|b}}'' (bingeh) bigihîje hêzeke diyarkirî ya ''{{mvar|y}}'' (hêz) da ku nirxekî ''{{mvar|x}}'' bide; ew yek bi wî awayî tê nîşandan:<ref>{{Citation |last1=Kate |first1=S.K. |title=Basics Of Mathematics |year=2009 |location=Pune |isbn=978-81-8431-755-8 |last2=Bhapkar |first2=H.R. |publisher=Technical Publications}}, chapter 1</ref> <math display="block">b^y=x.</math> Mesela bilindkirina {{math|2}} bo hêza {{math|3}} dide {{math|8}}: <math>2^3 = 8.</math> Logarîtmaya bi bingeha ''{{mvar|b}}'', ew operasyona berevajî ye ku ji têketina ''{{mvar|x}}'' derketina ''{{mvar|y}}'' peyda dike. Ango <math>y = \log_b x</math> hevmaneya <math>x=b^y</math> ye bi şertê ku ''{{mvar|b}}'' hejmareke rastîn a erênî be. (Eger ''{{mvar|b}}'' ne [[Hejmarên rastîn|hejmareke rastîn]] a erênî be, hem bilindkirina bi hêz û hem jî logarîtma dikarin bên pênasekirin, lê dibe ku gelek nirxan werbigirin; ew yek jî pênaseyan pir aloztir dike.) Yek ji sebebên sereke yên tarîxî yên danasîna logarîtmayan, ew formula ye ku <math display="block">\log_b(xy)=\log_b x + \log_b y,</math>bi rêya wan, [[Tabloya logarîtmayê|tabloyên logarîtmayê]] rê didin ku kiryarên lêkdan û dabeşkirinê veguherin kiryarên komkirin û derxistinê; ew yek beriya dahênana komputeran, alîkariyeke mezin ji bo hesabkirinan bû. == Terîf == Ji bo [[Hejmarên rastîn|hejmareke rastîn]] a erênî ya wekî ''{{mvar|b}}'' (ku {{math|''b'' ≠ 1}} be), logarîtmaya hejmareke rastîn a erênî ya wekî ''{{mvar|x}}'' li gorî binyata ''{{mvar|b}}'', ew hêz e ku divê ''{{mvar|b}}'' pê were bilindkirin da ku encam bibe ''{{mvar|x}}''. Bi gotineke din, logarîtmaya ''{{mvar|x}}'' li gorî binyata ''{{mvar|b}}'', ew hejmara rastîn a yekta ''{{mvar|y}}'' ye ku tê de <math>b^y = x</math> ye. Logarîtma bi awayê "{{math|log_''b''&thinsp;''x''}}" tê nîşandan (wekî "logarîtmaya ''{{mvar|x}}'' li gorî binyata ''{{mvar|b}}''", "logarîtmaya {{nowrap|binyeta-{{mvar|b}}}} ya ''{{mvar|x}}''", an jî bi gelemperî "log, binyat ''{{mvar|b}}'', ya ''{{mvar|x}}''" tê xwendin). Pênaseyeke hevmane û kurttir ew e ku fonksiyona {{math|log_''b''}}, fonksiyona berevajî ya fonksiyona <math>x\mapsto b^x</math> ye. === Mesela === * {{math|1=log₂&thinsp;16 = 4}}, ji ber ku {{math|1=2⁴ = 2 × 2 × 2 × 2 = 16}}. * Logarîtm dikarin neyînî jî bin: <math display="inline">\log_2 \! \frac{1}{2} = -1</math>, ji ber ku <math display="inline">2^{-1} = \frac{1}{2^1} = \frac{1}{2}.</math> * {{math|log₁₀&thinsp;150}} bi qasî 2.176 e ku dikeve navbera 2 û 3yê de; tam wekî ku 150 dikeve navbera {{math|1=10² = 100}} û {{math|1=10³ = 1000}}. * Ji bo her bingeh ''{{mvar|b}}'', {{math|1=log_''b''&thinsp;''b'' = 1}} û {{math|1=log_''b''&thinsp;1 = 0}}, ji ber ku {{math|1=''b''¹ = {{mvar|b}}}} û {{math|1=''b''⁰ = 1}} e. == Nasnameyên logarîtmatîk == Çendîn formulayên giring ku carinan wekî ''nasnameyên logarîtmatîk'' an jî ''yasayên logarîtmatîk'' tên binavkirin, têkiliya di navbera logarîtman de diyar dikin.<ref>All statements in this section can be found in {{Harvard citations|last1=Downing|first1=Douglas|year=2003|loc=p. 275|nb=yes}} or {{Harvard citations|last1=Kate|last2=Bhapkar|year=2009|loc=p. 1-1|nb=yes}}, for example.</ref> === Berhem, encama dabeşkirinê, hêz û kok === Logarîtmaya berhemekê wekhev e bi koma logarîtmayên wan hejmarên ku li hev hatine zêdekirin; logarîtmaya rêjeya du hejmaran jî wekhev e bi ferqa logarîtmayên wan. Logarîtmaya hêza ''{{Mvar|p}}'' a hejmarekê, ''{{Mvar|p}}'' caran logarîtmaya wê hejmarê bi xwe ye; logarîtmaya koka ''{{Mvar|p}}'' jî logarîtmaya wê hejmarê ye ku li ser ''{{Mvar|p}}'' hatiye dabeşkirin. Tabloya jêrîn wan wekheviyan bi meselan nîşan dide. Her yek ji wan wekheviyan dikare piştî danîna pênaseyên logarîtmayê yên wekî <math>x = b^{\, \log_b x}</math> an <math>y = b^{\, \log_b y}</math> li aliyê çepê yê hevkêşeyan, were bidestxistin. Di formulên jêrîn de, {{Matematîk|x}} û {{Matematîk|y}} [[Hejmarên rastîn|hejmarên rastîn ên pozîtîv]] ne û {{Matematîk|p}} jî hejmareke tam e ku ji 1 mezintir e. {| class="wikitable plainrowheaders" |+ Logarîtmayên berhem, encama dabeşkirinê, hêz û kok |- ! scope="col" | Nasname ! scope="col" | Formula ! scope="col" | Mesela |- ! scope="row" | Berhem | <math display="inline">\log_b(x y) = \log_b x + \log_b y</math> | <math display="inline">\log_3 243 = \log_3 (9 \cdot 27) = \log_3 9 + \log_3 27 = 2 + 3 = 5</math> |- ! scope="row" | Dabeşkirin | <math display="inline">\log_b \!\frac{x}{y} = \log_b x - \log_b y</math> | <math display="inline">\log_2 16 = \log_2 \!\frac{64}{4} = \log_2 64 - \log_2 4 = 6 - 2 = 4</math> |- ! scope="row" | Hêz | <math display="inline">\log_b\left(x^p\right) = p \log_b x</math> | <math display="inline">\log_2 64 = \log_2 \left(2^6\right) = 6 \log_2 2 = 6</math> |- ! scope="row" | Kok | <math display="inline">\log_b \sqrt[p]{x} = \frac{\log_b x}{p}</math> | <math display="inline">\log_{10} \sqrt{1000} = \frac{1}{2}\log_{10} 1000 = \frac{3}{2} = 1.5</math> |} === Guhertina bingehê === Logarîtmaya {{math|log_''b''&thinsp;''x''}} dikare bi karanîna formula jêrîn, ji logarîtmayên ''{{mvar|x}}'' û ''{{mvar|b}}'' yên li gorî bingeheke kêfî ya ''{{Mvar|k}}'', were hesibandin: <math display="block"> \log_b x = \frac{\log_k x}{\log_k b}.</math>Makîneyên hesabkirinê yên zanistî û asayî, logarîtmeyên bi bingehên 10 û ''{{mvar|[[e (mathematical constant)|e]]}}'' hesab dikin.<ref>{{Citation |last1=Bernstein |first1=Stephen |title=Schaum's outline of theory and problems of elements of statistics. I, Descriptive statistics and probability |year=1999 |url=https://archive.org/details/schaumsoutlineof00bern |series=Schaum's outline series |location=New York |isbn=978-0-07-005023-5 |last2=Bernstein |first2=Ruth |publisher=[[McGraw-Hill]]}}, p.&nbsp;21</ref> Logarîtmeyên bi her bingeheke ''{{mvar|b}}'' dikarin bi bikaranîna yek ji van her du logarîtmeyan û li gorî wê formula berê werin diyarkirin: <math display="block"> \log_b x = \frac{\log_{10} x}{\log_{10} b} = \frac{\log_{e} x}{\log_{e} b}.</math>Eger hejmareke ''{{mvar|x}}'' û logarîtmaya wê {{math|1=''y'' = log_''b''&thinsp;''x''}} (bi bingeheke nenas ''{{mvar|b}}'') hebin, bingeh bi wî awayî tê dîtin: <math display="block"> b = x^\frac{1}{y},</math>Ew yek bi bilindkirina hevkêşeya pênaseker a <math> x = b^{\,\log_b x} = b^y</math> bo hêza <math>\tfrac{1}{y}.</math> tê dîtin. == Bingehên taybet == [[Wêne:Log4.svg|thumb|320px|Grafikên logarîtmayê yên li ser hev ji bo bingehan ⁠{{sfrac|1|2}}⁠, 2, û ''{{mvar|e}}''.]] Di nav gî bijardeyên ji bo bingehê de, sê jê bi taybetî berbelav in. Ew jî ev in: {{math|''b'' {{=}} 10}}, {{math|''b'' {{=}} [[e (mathematical constant)|''e'']]}} (hejmara sabît a matematîkî ya [[Hejmarên na aqlî|neaqlî]] {{nobr|{{math|[[e (mathematical constant)|''e'']] ≈ 2.71828183 }} ),}} û {{math|''b'' {{=}} 2}} ([[logarîtmaya dualî]]). Di [[analîza matematîkî]] de, logarîtmaya bi bingeha ''{{mvar|e}}'' ji ber taybetmendiyên analîtîk ên ku li jêr hatine ravekirin, gelek berbelav e. Ji aliyekî din ve, bikaranîna logarîtmayên bi bingeha 10 ([[logarîtmaya asayî]]) ji bo hesabên bi destan di sîstema hejmaran a desîmalê de hêsan e:<ref>{{cite book |title=Algebra the Easy Way |last=Downing |first=Douglas |publisher=Barron's |year=2003 |isbn=978-0-7641-1972-9 |location=Hauppauge, NY |url=https://archive.org/details/algebraeasyway00down_0 |series=Barron's Educational Series |at=chapter&nbsp;17, p.&nbsp;275}}</ref> <math display="block">\log_{10}\,(\,10\,x\,)\ =\;\log_{10} 10\ +\;\log_{10} x\ =\ 1\,+\,\log_{10} x\,.</math> Bi wî awayî, {{math|log₁₀&thinsp;(''x'')}} bi hejmara reqemên di [[Pêjimar|pêjimara desîmalê]] de ya tamhejmar a erênî ''{{mvar|x}}'' ve girêdayî ye: Hejmara reqeman ew [[Tamhejmar|tamhejmara]] a herî biçûk e ku bi awayekî hişk ji {{nobr|{{math| log₁₀&thinsp;(''x'')}}}} mezintir e.<ref>{{cite book |title=Complexity Theory: Exploring the limits of efficient algorithms |last=Wegener |first=Ingo |publisher=[[Springer-Verlag]] |year=2005 |page=20 |isbn=978-3-540-21045-0 |location=Berlin, DE / New York, NY}}</ref> Mesela {{math|log₁₀(5986)}} bi qasî 3.78 e. Tamhejmar a li pey wê 4 e ku ev jî hejmara reqemên 5986 ye. Hem logarîtmaya xwezayî û hem jî logarîtmaya dualî di [[teoriya agahiyê]] de têne bikaranîn ku bi rêzê ve li gel bikaranîna "[[Nat (agahî)|nat]]" an "[[bit]]"an wekî yekeyên bingehîn ên agahiyê têkildar in.<ref>{{cite book |title=Information Theory |last=van der Lubbe |first=Jan C.A. |publisher=Cambridge University Press |year=1997 |page=3 |isbn=978-0-521-46760-5 |url={{google books |plainurl=y |id=tBuI_6MQTcwC|page=3}}}}</ref> Logarîtmaya dualî her wiha di [[Kompûternasî|zanista komputerê]] de tê bikaranîn ku li wir [[Hejmarên dualî|sîstema dualî]] pir belav e; di [[teoriya muzîkê]] de ku li wir rêjeya bilindahiya deng a du ([[oktav]]) pir belav e û hejmara "[[Cent (hejmar)|cent]]" di navbera herdu dengên ferq de guhertoyeke pîvanê ya logarîtmaya dualî, ango log2 car 1200, ya rêjeya deng e (ango di sîstema [[hevsengiya wekhev]] a kevneşopî de ji bo her [[Nîvton|nîvtonê]] 100 cent hene), an jî bi awayekî wekhev logarîtmaya bi bingehê {{nobr|{{math|2{{sup|1/1200}} }}}} e; û di [[Fotografî|fotografiyê]] de ku li wir logarîtmayên bi bingehê 2 yên ku pîvana wan hatiye guhertin, ji bo pîvandina [[Nirxa ronahiyê|nirxên ronahiyê]], astên ronahiyê, [[Lezahiya perdeyî|wextên ronahiyê]], avakirina lensê (aperture) û [[leza fîlmê]] bi yekeya "stop" têne bikaranîn.<ref>{{cite book |title=The Manual of Photography |last1=Allen |first1=Elizabeth |publisher=Taylor & Francis |year=2011 |page=228 |isbn=978-0-240-52037-7 |url={{google books |plainurl=y |id=IfWivY3mIgAC|page=228}} |last2=Triantaphillidou |first2=Sophie}}</ref> Kurtenivîsa {{math|log&thinsp;''x''}} pir caran tê bikaranîn wexta ku bingeha armanckirî dikare li gorî çarçove an dîsîplînê were texmîn kirin, an jî wexta ku bingeh ne diyar an ne giring be. Logarîtmên hevpar (bingeha 10) ku ji tarîxê ve di tabloyên logarîtmê û qaîdeyên slaytê de têne bikaranîn, amûrek bingehîn in ji bo pîvandin û hesabkirinê di gelek warên zanist û endezyariyê de; di wan çarçoveyan de {{math|log&thinsp;''x''}} hîn jî pir caran tê maneya logarîtma bingeha desîmalê.<ref>{{cite book |title=Introduction to Applied Mathematics for Environmental Science |last=Parkhurst |first=David F. |publisher=Springer Science & Business Media |year=2007 |page=288 |isbn=978-0-387-34228-3 |edition=illustrated |url={{google books |plainurl=y |id=h6yq_lOr8Z4C|page=288 }}}}</ref> Di matematîkê de {{math|log&thinsp;''x''}} bi gelemperî behsa logarîtma xwezayî (bingeha ''{{mvar|e}}'') dike.<ref>{{cite book |title=Principles of Mathematical Analysis |last=Rudin |first=Walter |publisher=McGraw-Hill International |year=1984 |isbn=978-0-07-085613-4 |edition=3rd ed., International student |location=Auckland, NZ |section=Theorem&nbsp;3.29 |url=https://archive.org/details/principlesofmath00rudi}}</ref> Di zanista komputer û teoriya agahdariyê de, log pir caran behsa logarîtmên dualî (bingeha 2) dike.<ref>{{cite book |title=Algorithm Design: Foundations, analysis, and internet examples |last1=Goodrich |first1=Michael T. |author1-link= |publisher=John Wiley & Sons |year=2002 |page=23 |quote= |last2=Tamassia |first2=Roberto |author2-link=}}</ref> Tabloya jêrîn nîşanên hevpar ji bo logarîtmên wan bingehan navnîş dike. Stûna "Nîşana ISO" nîşanên ku ji hêla [[Rêxistina Navneteweyî ya Standardîzasyonê]] ve hatine pêşniyar kirin navnîş dike. {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- !scope="col"| Bingeh{{mvar|b}} !scope="col"| Nav ji bo log_''b''&thinsp;''x'' !scope="col"| Nîşana ISO !scope="col"| Nîşanên din |- !scope="row"| 2 | [[logarîtmaya dualî]] | {{math|lb ''x''}}&nbsp;<ref name=gullberg> {{cite book | last = Gullberg | first = Jan | year = 1997 | title = Mathematics: From the birth of numbers | location = New York, NY | publisher = W.W. Norton & Co | isbn = 978-0-393-04002-9 | url-access = registration | url = https://archive.org/details/mathematicsfromb1997gull }} </ref> | {{math|ld ''x''}}, {{math|log ''x''}}, {{math|lg ''x''}},<ref>{{citation | title=The Chicago Manual of Style | year=2003 | edition=25th | publisher=University of Chicago Press | page=530 | title-link=The Chicago Manual of Style }}.</ref> {{math|log₂&thinsp;''x''}} |- ! scope="row"|{{mvar|e}} | [[logarîtmaya xwezayî]] | {{math|ln ''x''}} | {{math|log {{mvar|x}}}}, {{math|log_''e''&thinsp;''x''}} |- !scope="row"| 10 | [[logarîtmaya asayî]] | {{math|lg ''x''}} | {{math|log ''x''}}, {{math|log₁₀&thinsp;''x''}} |- !scope="row"| {{mvar|b}} | Logarîtmaya bingeh {{mvar|b}} | {{math|log_''b''&thinsp;''x''}} | |} == Tarîx == Di tarîxa logarîtmayan a li Ewropaya sedeya 17an de, [[Fonksiyon|fonksiyoneke]] nû hat dîtin ku qada analîzê ji çarçoveya metodên cebîrî wêdetir berfireh kir. Metoda logarîtmayan di sala 1614an de ji hêla [[John Napier]] ve bi awayekî giştî hate pêşkêşkirin; ew yek di kitêba bi navê ''[[Mirifici Logarithmorum Canonis Descriptio]]'' (Danasîna Kanona Ecêb a Logarîtmayan) de pêk hat.<ref>{{Citation |last=Hobson |first=Ernest William |title=John Napier and the invention of logarithms, 1614 |year=1914 |url=https://archive.org/details/johnnapierinvent00hobsiala |location=Cambridge |publisher=The University Press}}</ref> Berî dahênana Napier, teknîkên din ên bi heman naverokê hebûn, wekî ''prosthafaeresis'' an jî bikaranîna tabloyên rêzehejmaran (progresyonan) ku li dora sala 1600ê bi berfirehî ji hêla [[Jost Bürgi]] ve hatibûn pêşxistin.<ref name="folkerts">{{citation |last1=Folkerts |first1=Menso |author-link=Menso Folkerts |title=Jost Bürgi's method for calculating sines |journal=[[Historia Mathematica]] |volume=43 |issue=2 |pages=133–147 |year=2016 |arxiv=1510.03180 |doi=10.1016/j.hm.2016.03.001 |mr=3489006 |s2cid=119326088 |last2=Launert |first2=Dieter |last3=Thom |first3=Andreas |author-link3=Andreas Thom (mathematician)}}</ref> Napier têgeha ''logarithmus'' (bi latîniya navîn) ji bo logarîtmayê afirand; ew kelîme bi maneya "hejmara rêjeyê" ye û ji kelîmeyên [[Yewnaniya kevn|yewnanî]] ''logos'' (tê maneya rêje, nîsbet an kelîme) û ''arithmos'' (tê maneya hejmar) hatiye wergirtin. [[Logarîtmaya asayî]] ya hejmarekê ew hêz (an jî eksponent) e ku wexta deh bi wê hêzê tê bilindkirin, encam jî dibe ew hejmar.<ref>William Gardner (1742) ''Tables of Logarithms''</ref> Gotina ku hejmarek lazimdarê hejmareke diyar a reqeman e, îşareteke giştî ye bo logarîtmaya asayî; [[Arşîmed]] ji wê re gotûbû "rêza hejmarê".<ref>{{citation |last=Pierce |first=R. C. Jr. |title=A brief history of logarithms |date=January 1977 |journal=[[The Two-Year College Mathematics Journal]] |volume=8 |issue=1 |pages=22–26 |doi=10.2307/3026878 |jstor=3026878}}</ref> Yekê logarîtmayên rastîn metodên hûrîstîk bûne ji bo veguherandina kiryara lêkdanê bo ya komkirinê, bi wî awayî hêsankirina hesabkirina bilez. Hin ji van metodan tabloyên ku ji nasnameyên trîgonometrîk hatibûn wergirtin, bikar dianîn.<ref>Enrique Gonzales-Velasco (2011) ''Journey through Mathematics – Creative Episodes in its History'', §2.4 Hyperbolic logarithms, r. 117, Springer </ref> Ji wan metodan re [[prostafaeresîs]] têye gotin. Dahênana [[Fonksiyon|fonksiyona]] ku niha wekî [[logarîtmaya xwezayî]] têye zanin, wekî hewldanek ji bo pêkanîna çargoşeya [[hîperbola]] çargoşeyî ji hêla [[Grégoire de Saint-Vincent]], belçîkekî ku li [[Prag|Pragê]] dijiya, destpê kir. Arşîmed di sedsala 3yê {{Bz}} de ''[[Çargoşeya Parabolayê]]'' nivîsîbû, lê çargoşeyek ji bo hîperbolayê ji gî hewldanan dûr ket heya ku Saint-Vincent encamên wî di sala 1647an de weşand. Têkiliya ku logarîtma di navbeya [[Pêşveçûna geometrîk|pêşveçûnek geometrîk]] di [[Argumana fonksiyonê|argumana]] wî de û [[Pêşvecûna arîtmetîk|pêşveçûnek arîtmetîk]] ya nirxan de peyda dike, [[Alphonse Antonio de Sarasa|A. A. de Sarasa]] han da ku girêdana çargoşeya Saint-Vincent û kevneşopiya logarîtmayan di prostafaeresîs de çêbike ku bû sebeba têgeha "logarîtmaya hîperbolîk" ku hevmaneya logarîtmaya xwezayî ye. Di zemaneke kurt de fonksiyona nû ji hêla [[Christiaan Huygens]] û [[James Gregory]] ve hate teqdîr kirin. Nîşaneya {{math|Log ''y''}} di sala 1675an de ji aliyê [[Gottfried Wilhelm Leibniz]] ve hate pejirandin,<ref>[[Florian Cajori]] (1913) "History of the exponential and logarithm concepts", [[American Mathematical Monthly]] 20: 5, 35, 75, 107, 148, 173, 205</ref> û sala din wî ew bi [[Întegral|întegralê]] ve girêda <math display="inline">\int \frac{dy}{y} .</math> Berî ku Euler têgeha xwe ya modern a logarîtmayên xwezayî yên tevlihev pêş bixe, [[Roger Cotes]] encamek nezîkî wekhev hebû wexta ku wî di sala 1714an de nîşan da<ref>{{citation |last1=Stillwell |first1=J. |title=Mathematics and Its History |date=2010 |edition=3rd |publisher=Springer}}</ref> <math display="block">\log(\cos \theta + i\sin \theta) = i\theta.</math> == Binêre == == Çavkanî == {{Çavkanî}} === Bîbliyografî === [[Kategorî:Matematîk]] [[Kategorî:Fonksiyonên matematîkê]] [[Kategorî:Konseptên matematîkê]] qn6cpqu8ukd8iupaxtxsukbmatbuanw 2090350 2090348 2026-09-01T14:54:22Z Kurê Acemî 105128 2090350 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Logarithm plots.png|thumb|Grafîkên fonksiyonên logarîtmeyê, bi sê bingehên ku bi gelemperî têne bikaranîn. Xalên taybet ên {{math|log_''b''&thinsp;''b'' {{=}} 1}} bi xêzên xalkirî hatine nîşandan û hemû xêz di xala {{math|1=log_''b''&thinsp;1 = 0}} de hev dibirrin.]] Di [[Matematîk|matematîkê]] de, '''logarîtmaya''' [[Hejmar|hejmarekê]] [[potens]] e ku divê nirxeke din a sabît, ango '''bingeh''', pê were bilindkirin da ku ew hejmar were bidestxistin. Mesela logarîtmaya {{math|1000}} li gorî bingeha {{math|10}} dike {{math|3}}, çunkî {{math|1000}} dike {{math|10}} bi hêza 3yê: {{math|1000 {{=}} 10{{sup|3}} {{=}} 10 × 10 × 10}}. Bi awayekî giştî, eger {{math|''x'' {{=}} ''b''{{sup|''y''}}}} be, wê wextê ''{{mvar|y}}'' logarîtmaya ''{{mvar|x}}'' ye li gorî bingeha ''{{mvar|b}}'' (wekî {{math|log{{sub|''b''}} ''x'' {{=}} ''y''}} tê nivîsandin); loma {{math|log{{sub|10}} 1000 {{=}} 3}}. Wekî fonksiyoneke bi guherbareke tenê, logarîtmaya bi bingeha ''{{mvar|b}}'', berevajiya operasyona bilindkirina bi potensê ya bi bingeha ''{{mvar|b}}'' ye. Logarîtma bingeha {{math|10}} wekî ''desimal'' an jî [[logarîtma hevpar]] tê binavkirin û bi gelemperî di zanist û endezyariyê de tê bikaranîn. [[Logarîtma xwezayî]] bingeha wê jimara {{math|''e'' ≈ 2.718}} e; karanîna wê di matematîk û [[Fizîk|fizîkê]] de ji ber derivata wê ya pir hêsan pir belav e. [[Logarîtma dualî]] bingeha {{math|2}} bikar tîne û bi berfirehî di [[Kompûternasî|zanista komputerê]], [[teoriya agahdariyê]], [[teoriya muzîkê]] û [[Fotografî|fotografiyê]] de tê bikaranîn. Wexta ku bingeh ji çarçoveyê nezelal an ne têkildar be, ew pir caran tê derxistin û logarîtm wekî {{math|log&thinsp;''x''}} tê nivîsandin. Logarîtm di sala 1614an de ji hêla [[John Napier]] ve wekî rêbazek ji bo hêsankirina hesaban hatin pêşkêşkirin.<ref>{{citation |last=Hobson |first=Ernest William |title=John Napier and the invention of logarithms, 1614; a lecture |date=1914 |url=http://archive.org/details/johnnapierinvent00hobsiala |publisher=Cambridge University Press}}</ref> Ew zû ji hêla [[navîgator]], zanyar, endezyar, [[Pîvankerî|pîvankeran]] û kesên din ve hatin bikaranîn da ku hesabên bi hûrgiliya bilind bi awayekî hêsantir pêk bînin. Bi bikaranîna tabloyên logarîtmê, gavên westîner ên pirhejmarî yên lêkdana hejmaran dikarin bi lêgerîna di tabloyan de û komkirineke hêsantir werin guhertin. Ew yek pêkan e ji ber ku logarîtmaya encama lêkdanê (eserê) wekhev e bi koma logarîtmên wan hejmarên ku li hev hatine lêkdan: <math display="block"> \log_b(xy) = \log_b x + \log_b y,</math> bi wê şertê ku ''{{mvar|b}}'', ''{{mvar|x}}'' û ''{{mvar|y}}'' gî erênî bin û {{math|''b'' ≠ 1}} be. [[Hesabkera şemitok]] ku ew jî li ser bingeha logaritmayan hatiye avakirin, rê dide ku însan bêyî bikaranîna tabloyan bi lez hesaban bike, lê bi hûrguliyeke kêmtir. Têgihiştina nûjen a logaritmayan vedigere ser [[Leonhard Euler]]; wî di sedsala 18an de logarîtma bi [[fonksiyona eksponensiyel]] ve girêdan û herwiha tîpa "e" wekî bingeha logaritmayên xwezayî destnîşan kiriye.<ref>{{citation |last=Remmert, Reinhold |author-link= |title=Theory of complex functions |date=1991 |location=New York |isbn=0-387-97195-5 |oclc=21118309 |publisher=Springer-Verlag}}</ref> [[Pîvanê logarîtmîk|Pîvanên logarîtmîk]] mîqdarên berfireh kêm dikin bo teleskopên piçûktir. Mesela [[desîbel]] (dB) [[Yekeya pîvanê|yekîneyek]] e ku ji bo îfadekirina rêjeyê wekî logarîtm têye bikaranîn, pirî ji bo hêz û amplîtuda sînyalê (ku [[zexta dengî]] meselake hevpar e). Di [[Kîmya|kîmyayê]] de [[nirxa pH]] pîvanek logarîtmîk e ji bo [[Asîd|asîdîteya]] [[Çareseriya avî|çareseriyek avî]]. Logarîtm di [[Formula|formulayên]] zanistî de, û di pîvandina tevliheviya algorîtmayan û cismên geometrîkî yên bi navê [[fraktal]] de gelemperî ne. Ew dibin alîkar ku rêjeyên [[Frekans|frekansê]] yên întervalên muzîkê werin ravekirin, di formulên jimartina [[Hejmarên hîmî|hejmarên sereke]] an [[Nêzîkbûnayên Stirlingê|nêzîkbûna]] [[Faktoriyel|faktoriyelan]] de xuya dibin, hin modelên di [[Psîkofizîk|psîkofizîkê]] de agahdar dikin û dikarin di hesabkirina hiqûqî de bibin alîkar. Konsepta logarîtmayê wekî berevajiya bilindkirina bi hêz (''exponentiation''), li ser pêkhateyên din ên matematîkî jî tê berfirehkirin. Lêbelê, di rewşên giştî de, logarîtma bi gelemperî dibe fonksiyoneke xwedî pir-nirxan (''multi-valued function''). Mesela [[logarîtmaya kompleks]] berevajiya xwedî pir-nirxan a fonksiyona eksponensiyela kompleks e. Bi heman awayî, [[logarîtmaya dîskret]] berevajiya xwedî pir-nirxan a fonksiyona eksponensiyelê di komên sinorkirî (''finite groups'') de ye; ew di [[krîptografiya kilîta giştî]] de tê bikaranîn. == Motîvasyon == [[Wêne:Binary logarithm plot with grid.png|thumb|350px|[[Grafîka fonksiyon|Grafîka]] logarîtmaya bi bingeha 2yê, li {{math|''x'' {{=}} 1}} têkiliya xwe bi ''eksana x''-ê re çêdike û di nav xalên (2, 1), (4, 2) û (8, 3) re derbas dibe; bi vî awayî, wekî mînak, {{math|log₂(8) {{=}} 3}} û {{math|2³ {{=}} 8}} nîşan dide. Grafîk bêsinor nêzîkî eksena ''{{mvar|y}}'' dibe, lê [[Asîmptot|qet nagihîje wê]].]][[Komkirin]], [[zêdekirin]] û [[potens]] sê ji kiryarên herî bingehîn ên [[Arîtmetîk|arîtmetîkê]] ne. Berevajiya komkirinê [[derxistin]] e û berevajiya zêdekirinê jî [[Parkirin|parkirinê]] e. Bi heman awayî, logarîtma jî kiryara berevajî ya potensê e. Potens ew e ku hejmareke ''{{mvar|b}}'' (bingeh) bigihîje hêzeke diyarkirî ya ''{{mvar|y}}'' (hêz) da ku nirxekî ''{{mvar|x}}'' bide; ew yek bi wî awayî tê nîşandan:<ref>{{Citation |last1=Kate |first1=S.K. |title=Basics Of Mathematics |year=2009 |location=Pune |isbn=978-81-8431-755-8 |last2=Bhapkar |first2=H.R. |publisher=Technical Publications}}, chapter 1</ref> <math display="block">b^y=x.</math> Mesela bilindkirina {{math|2}} bo hêza {{math|3}} dide {{math|8}}: <math>2^3 = 8.</math> Logarîtmaya bi bingeha ''{{mvar|b}}'', ew operasyona berevajî ye ku ji têketina ''{{mvar|x}}'' derketina ''{{mvar|y}}'' peyda dike. Ango <math>y = \log_b x</math> hevmaneya <math>x=b^y</math> ye bi şertê ku ''{{mvar|b}}'' hejmareke rastîn a erênî be. (Eger ''{{mvar|b}}'' ne [[Hejmarên rastîn|hejmareke rastîn]] a erênî be, hem bilindkirina bi hêz û hem jî logarîtma dikarin bên pênasekirin, lê dibe ku gelek nirxan werbigirin; ew yek jî pênaseyan pir aloztir dike.) Yek ji sebebên sereke yên tarîxî yên danasîna logarîtmayan, ew formula ye ku <math display="block">\log_b(xy)=\log_b x + \log_b y,</math>bi rêya wan, [[Tabloya logarîtmayê|tabloyên logarîtmayê]] rê didin ku kiryarên lêkdan û dabeşkirinê veguherin kiryarên komkirin û derxistinê; ew yek beriya dahênana komputeran, alîkariyeke mezin ji bo hesabkirinan bû. == Terîf == Ji bo [[Hejmarên rastîn|hejmareke rastîn]] a erênî ya wekî ''{{mvar|b}}'' (ku {{math|''b'' ≠ 1}} be), logarîtmaya hejmareke rastîn a erênî ya wekî ''{{mvar|x}}'' li gorî binyata ''{{mvar|b}}'', ew hêz e ku divê ''{{mvar|b}}'' pê were bilindkirin da ku encam bibe ''{{mvar|x}}''. Bi gotineke din, logarîtmaya ''{{mvar|x}}'' li gorî binyata ''{{mvar|b}}'', ew hejmara rastîn a yekta ''{{mvar|y}}'' ye ku tê de <math>b^y = x</math> ye. Logarîtma bi awayê "{{math|log_''b''&thinsp;''x''}}" tê nîşandan (wekî "logarîtmaya ''{{mvar|x}}'' li gorî binyata ''{{mvar|b}}''", "logarîtmaya {{nowrap|binyeta-{{mvar|b}}}} ya ''{{mvar|x}}''", an jî bi gelemperî "log, binyat ''{{mvar|b}}'', ya ''{{mvar|x}}''" tê xwendin). Pênaseyeke hevmane û kurttir ew e ku fonksiyona {{math|log_''b''}}, fonksiyona berevajî ya fonksiyona <math>x\mapsto b^x</math> ye. === Mesela === * {{math|1=log₂&thinsp;16 = 4}}, ji ber ku {{math|1=2⁴ = 2 × 2 × 2 × 2 = 16}}. * Logarîtm dikarin neyînî jî bin: <math display="inline">\log_2 \! \frac{1}{2} = -1</math>, ji ber ku <math display="inline">2^{-1} = \frac{1}{2^1} = \frac{1}{2}.</math> * {{math|log₁₀&thinsp;150}} bi qasî 2.176 e ku dikeve navbera 2 û 3yê de; tam wekî ku 150 dikeve navbera {{math|1=10² = 100}} û {{math|1=10³ = 1000}}. * Ji bo her bingeh ''{{mvar|b}}'', {{math|1=log_''b''&thinsp;''b'' = 1}} û {{math|1=log_''b''&thinsp;1 = 0}}, ji ber ku {{math|1=''b''¹ = {{mvar|b}}}} û {{math|1=''b''⁰ = 1}} e. == Nasnameyên logarîtmatîk == Çendîn formulayên giring ku carinan wekî ''nasnameyên logarîtmatîk'' an jî ''yasayên logarîtmatîk'' tên binavkirin, têkiliya di navbera logarîtman de diyar dikin.<ref>All statements in this section can be found in {{Harvard citations|last1=Downing|first1=Douglas|year=2003|loc=p. 275|nb=yes}} or {{Harvard citations|last1=Kate|last2=Bhapkar|year=2009|loc=p. 1-1|nb=yes}}, for example.</ref> === Berhem, encama dabeşkirinê, hêz û kok === Logarîtmaya berhemekê wekhev e bi koma logarîtmayên wan hejmarên ku li hev hatine zêdekirin; logarîtmaya rêjeya du hejmaran jî wekhev e bi ferqa logarîtmayên wan. Logarîtmaya hêza ''{{Mvar|p}}'' a hejmarekê, ''{{Mvar|p}}'' caran logarîtmaya wê hejmarê bi xwe ye; logarîtmaya koka ''{{Mvar|p}}'' jî logarîtmaya wê hejmarê ye ku li ser ''{{Mvar|p}}'' hatiye dabeşkirin. Tabloya jêrîn wan wekheviyan bi meselan nîşan dide. Her yek ji wan wekheviyan dikare piştî danîna pênaseyên logarîtmayê yên wekî <math>x = b^{\, \log_b x}</math> an <math>y = b^{\, \log_b y}</math> li aliyê çepê yê hevkêşeyan, were bidestxistin. Di formulên jêrîn de, {{Matematîk|x}} û {{Matematîk|y}} [[Hejmarên rastîn|hejmarên rastîn ên pozîtîv]] ne û {{Matematîk|p}} jî hejmareke tam e ku ji 1 mezintir e. {| class="wikitable plainrowheaders" |+ Logarîtmayên berhem, encama dabeşkirinê, hêz û kok |- ! scope="col" | Nasname ! scope="col" | Formula ! scope="col" | Mesela |- ! scope="row" | Berhem | <math display="inline">\log_b(x y) = \log_b x + \log_b y</math> | <math display="inline">\log_3 243 = \log_3 (9 \cdot 27) = \log_3 9 + \log_3 27 = 2 + 3 = 5</math> |- ! scope="row" | Dabeşkirin | <math display="inline">\log_b \!\frac{x}{y} = \log_b x - \log_b y</math> | <math display="inline">\log_2 16 = \log_2 \!\frac{64}{4} = \log_2 64 - \log_2 4 = 6 - 2 = 4</math> |- ! scope="row" | Hêz | <math display="inline">\log_b\left(x^p\right) = p \log_b x</math> | <math display="inline">\log_2 64 = \log_2 \left(2^6\right) = 6 \log_2 2 = 6</math> |- ! scope="row" | Kok | <math display="inline">\log_b \sqrt[p]{x} = \frac{\log_b x}{p}</math> | <math display="inline">\log_{10} \sqrt{1000} = \frac{1}{2}\log_{10} 1000 = \frac{3}{2} = 1.5</math> |} === Guhertina bingehê === Logarîtmaya {{math|log_''b''&thinsp;''x''}} dikare bi karanîna formula jêrîn, ji logarîtmayên ''{{mvar|x}}'' û ''{{mvar|b}}'' yên li gorî bingeheke kêfî ya ''{{Mvar|k}}'', were hesibandin: <math display="block"> \log_b x = \frac{\log_k x}{\log_k b}.</math>Makîneyên hesabkirinê yên zanistî û asayî, logarîtmeyên bi bingehên 10 û ''{{mvar|[[e (mathematical constant)|e]]}}'' hesab dikin.<ref>{{Citation |last1=Bernstein |first1=Stephen |title=Schaum's outline of theory and problems of elements of statistics. I, Descriptive statistics and probability |year=1999 |url=https://archive.org/details/schaumsoutlineof00bern |series=Schaum's outline series |location=New York |isbn=978-0-07-005023-5 |last2=Bernstein |first2=Ruth |publisher=[[McGraw-Hill]]}}, p.&nbsp;21</ref> Logarîtmeyên bi her bingeheke ''{{mvar|b}}'' dikarin bi bikaranîna yek ji van her du logarîtmeyan û li gorî wê formula berê werin diyarkirin: <math display="block"> \log_b x = \frac{\log_{10} x}{\log_{10} b} = \frac{\log_{e} x}{\log_{e} b}.</math>Eger hejmareke ''{{mvar|x}}'' û logarîtmaya wê {{math|1=''y'' = log_''b''&thinsp;''x''}} (bi bingeheke nenas ''{{mvar|b}}'') hebin, bingeh bi wî awayî tê dîtin: <math display="block"> b = x^\frac{1}{y},</math>Ew yek bi bilindkirina hevkêşeya pênaseker a <math> x = b^{\,\log_b x} = b^y</math> bo hêza <math>\tfrac{1}{y}.</math> tê dîtin. == Bingehên taybet == [[Wêne:Log4.svg|thumb|320px|Grafikên logarîtmayê yên li ser hev ji bo bingehan ⁠{{sfrac|1|2}}⁠, 2, û ''{{mvar|e}}''.]] Di nav gî bijardeyên ji bo bingehê de, sê jê bi taybetî berbelav in. Ew jî ev in: {{math|''b'' {{=}} 10}}, {{math|''b'' {{=}} [[e (mathematical constant)|''e'']]}} (hejmara sabît a matematîkî ya [[Hejmarên na aqlî|neaqlî]] {{nobr|{{math|[[e (mathematical constant)|''e'']] ≈ 2.71828183 }} ),}} û {{math|''b'' {{=}} 2}} ([[logarîtmaya dualî]]). Di [[analîza matematîkî]] de, logarîtmaya bi bingeha ''{{mvar|e}}'' ji ber taybetmendiyên analîtîk ên ku li jêr hatine ravekirin, gelek berbelav e. Ji aliyekî din ve, bikaranîna logarîtmayên bi bingeha 10 ([[logarîtmaya asayî]]) ji bo hesabên bi destan di sîstema hejmaran a desîmalê de hêsan e:<ref>{{cite book |title=Algebra the Easy Way |last=Downing |first=Douglas |publisher=Barron's |year=2003 |isbn=978-0-7641-1972-9 |location=Hauppauge, NY |url=https://archive.org/details/algebraeasyway00down_0 |series=Barron's Educational Series |at=chapter&nbsp;17, p.&nbsp;275}}</ref> <math display="block">\log_{10}\,(\,10\,x\,)\ =\;\log_{10} 10\ +\;\log_{10} x\ =\ 1\,+\,\log_{10} x\,.</math> Bi wî awayî, {{math|log₁₀&thinsp;(''x'')}} bi hejmara reqemên di [[Pêjimar|pêjimara desîmalê]] de ya tamhejmar a erênî ''{{mvar|x}}'' ve girêdayî ye: Hejmara reqeman ew [[Tamhejmar|tamhejmara]] a herî biçûk e ku bi awayekî hişk ji {{nobr|{{math| log₁₀&thinsp;(''x'')}}}} mezintir e.<ref>{{cite book |title=Complexity Theory: Exploring the limits of efficient algorithms |last=Wegener |first=Ingo |publisher=[[Springer-Verlag]] |year=2005 |page=20 |isbn=978-3-540-21045-0 |location=Berlin, DE / New York, NY}}</ref> Mesela {{math|log₁₀(5986)}} bi qasî 3.78 e. Tamhejmar a li pey wê 4 e ku ev jî hejmara reqemên 5986 ye. Hem logarîtmaya xwezayî û hem jî logarîtmaya dualî di [[teoriya agahiyê]] de têne bikaranîn ku bi rêzê ve li gel bikaranîna "[[Nat (agahî)|nat]]" an "[[bit]]"an wekî yekeyên bingehîn ên agahiyê têkildar in.<ref>{{cite book |title=Information Theory |last=van der Lubbe |first=Jan C.A. |publisher=Cambridge University Press |year=1997 |page=3 |isbn=978-0-521-46760-5 |url={{google books |plainurl=y |id=tBuI_6MQTcwC|page=3}}}}</ref> Logarîtmaya dualî her wiha di [[Kompûternasî|zanista komputerê]] de tê bikaranîn ku li wir [[Hejmarên dualî|sîstema dualî]] pir belav e; di [[teoriya muzîkê]] de ku li wir rêjeya bilindahiya deng a du ([[oktav]]) pir belav e û hejmara "[[Cent (hejmar)|cent]]" di navbera herdu dengên ferq de guhertoyeke pîvanê ya logarîtmaya dualî, ango log2 car 1200, ya rêjeya deng e (ango di sîstema [[hevsengiya wekhev]] a kevneşopî de ji bo her [[Nîvton|nîvtonê]] 100 cent hene), an jî bi awayekî wekhev logarîtmaya bi bingehê {{nobr|{{math|2{{sup|1/1200}} }}}} e; û di [[Fotografî|fotografiyê]] de ku li wir logarîtmayên bi bingehê 2 yên ku pîvana wan hatiye guhertin, ji bo pîvandina [[Nirxa ronahiyê|nirxên ronahiyê]], astên ronahiyê, [[Lezahiya perdeyî|wextên ronahiyê]], avakirina lensê (aperture) û [[leza fîlmê]] bi yekeya "stop" têne bikaranîn.<ref>{{cite book |title=The Manual of Photography |last1=Allen |first1=Elizabeth |publisher=Taylor & Francis |year=2011 |page=228 |isbn=978-0-240-52037-7 |url={{google books |plainurl=y |id=IfWivY3mIgAC|page=228}} |last2=Triantaphillidou |first2=Sophie}}</ref> Kurtenivîsa {{math|log&thinsp;''x''}} pir caran tê bikaranîn wexta ku bingeha armanckirî dikare li gorî çarçove an dîsîplînê were texmîn kirin, an jî wexta ku bingeh ne diyar an ne giring be. Logarîtmên hevpar (bingeha 10) ku ji tarîxê ve di tabloyên logarîtmê û qaîdeyên slaytê de têne bikaranîn, amûrek bingehîn in ji bo pîvandin û hesabkirinê di gelek warên zanist û endezyariyê de; di wan çarçoveyan de {{math|log&thinsp;''x''}} hîn jî pir caran tê maneya logarîtma bingeha desîmalê.<ref>{{cite book |title=Introduction to Applied Mathematics for Environmental Science |last=Parkhurst |first=David F. |publisher=Springer Science & Business Media |year=2007 |page=288 |isbn=978-0-387-34228-3 |edition=illustrated |url={{google books |plainurl=y |id=h6yq_lOr8Z4C|page=288 }}}}</ref> Di matematîkê de {{math|log&thinsp;''x''}} bi gelemperî behsa logarîtma xwezayî (bingeha ''{{mvar|e}}'') dike.<ref>{{cite book |title=Principles of Mathematical Analysis |last=Rudin |first=Walter |publisher=McGraw-Hill International |year=1984 |isbn=978-0-07-085613-4 |edition=3rd ed., International student |location=Auckland, NZ |section=Theorem&nbsp;3.29 |url=https://archive.org/details/principlesofmath00rudi}}</ref> Di zanista komputer û teoriya agahdariyê de, log pir caran behsa logarîtmên dualî (bingeha 2) dike.<ref>{{cite book |title=Algorithm Design: Foundations, analysis, and internet examples |last1=Goodrich |first1=Michael T. |author1-link= |publisher=John Wiley & Sons |year=2002 |page=23 |quote= |last2=Tamassia |first2=Roberto |author2-link=}}</ref> Tabloya jêrîn nîşanên hevpar ji bo logarîtmên wan bingehan navnîş dike. Stûna "Nîşana ISO" nîşanên ku ji hêla [[Rêxistina Navneteweyî ya Standardîzasyonê]] ve hatine pêşniyar kirin navnîş dike. {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- !scope="col"| Bingeh{{mvar|b}} !scope="col"| Nav ji bo log_''b''&thinsp;''x'' !scope="col"| Nîşana ISO !scope="col"| Nîşanên din |- !scope="row"| 2 | [[logarîtmaya dualî]] | {{math|lb ''x''}}&nbsp;<ref name=gullberg> {{cite book | last = Gullberg | first = Jan | year = 1997 | title = Mathematics: From the birth of numbers | location = New York, NY | publisher = W.W. Norton & Co | isbn = 978-0-393-04002-9 | url-access = registration | url = https://archive.org/details/mathematicsfromb1997gull }} </ref> | {{math|ld ''x''}}, {{math|log ''x''}}, {{math|lg ''x''}},<ref>{{citation | title=The Chicago Manual of Style | year=2003 | edition=25th | publisher=University of Chicago Press | page=530 | title-link=The Chicago Manual of Style }}.</ref> {{math|log₂&thinsp;''x''}} |- ! scope="row"|{{mvar|e}} | [[logarîtmaya xwezayî]] | {{math|ln ''x''}} | {{math|log {{mvar|x}}}}, {{math|log_''e''&thinsp;''x''}} |- !scope="row"| 10 | [[logarîtmaya asayî]] | {{math|lg ''x''}} | {{math|log ''x''}}, {{math|log₁₀&thinsp;''x''}} |- !scope="row"| {{mvar|b}} | Logarîtmaya bingeh {{mvar|b}} | {{math|log_''b''&thinsp;''x''}} | |} == Tarîx == Di tarîxa logarîtmayan a li Ewropaya sedeya 17an de, [[Fonksiyon|fonksiyoneke]] nû hat dîtin ku qada analîzê ji çarçoveya metodên cebîrî wêdetir berfireh kir. Metoda logarîtmayan di sala 1614an de ji hêla [[John Napier]] ve bi awayekî giştî hate pêşkêşkirin; ew yek di kitêba bi navê ''[[Mirifici Logarithmorum Canonis Descriptio]]'' (Danasîna Kanona Ecêb a Logarîtmayan) de pêk hat.<ref>{{Citation |last=Hobson |first=Ernest William |title=John Napier and the invention of logarithms, 1614 |year=1914 |url=https://archive.org/details/johnnapierinvent00hobsiala |location=Cambridge |publisher=The University Press}}</ref> Berî dahênana Napier, teknîkên din ên bi heman naverokê hebûn, wekî ''prosthafaeresis'' an jî bikaranîna tabloyên rêzehejmaran (progresyonan) ku li dora sala 1600ê bi berfirehî ji hêla [[Jost Bürgi]] ve hatibûn pêşxistin.<ref name="folkerts">{{citation |last1=Folkerts |first1=Menso |author-link=Menso Folkerts |title=Jost Bürgi's method for calculating sines |journal=[[Historia Mathematica]] |volume=43 |issue=2 |pages=133–147 |year=2016 |arxiv=1510.03180 |doi=10.1016/j.hm.2016.03.001 |mr=3489006 |s2cid=119326088 |last2=Launert |first2=Dieter |last3=Thom |first3=Andreas |author-link3=Andreas Thom (mathematician)}}</ref> Napier têgeha ''logarithmus'' (bi latîniya navîn) ji bo logarîtmayê afirand; ew kelîme bi maneya "hejmara rêjeyê" ye û ji kelîmeyên [[Yewnaniya kevn|yewnanî]] ''logos'' (tê maneya rêje, nîsbet an kelîme) û ''arithmos'' (tê maneya hejmar) hatiye wergirtin. [[Logarîtmaya asayî]] ya hejmarekê ew hêz (an jî eksponent) e ku wexta deh bi wê hêzê tê bilindkirin, encam jî dibe ew hejmar.<ref>William Gardner (1742) ''Tables of Logarithms''</ref> Gotina ku hejmarek lazimdarê hejmareke diyar a reqeman e, îşareteke giştî ye bo logarîtmaya asayî; [[Arşîmed]] ji wê re gotûbû "rêza hejmarê".<ref>{{citation |last=Pierce |first=R. C. Jr. |title=A brief history of logarithms |date=January 1977 |journal=[[The Two-Year College Mathematics Journal]] |volume=8 |issue=1 |pages=22–26 |doi=10.2307/3026878 |jstor=3026878}}</ref> Yekê logarîtmayên rastîn metodên hûrîstîk bûne ji bo veguherandina kiryara lêkdanê bo ya komkirinê, bi wî awayî hêsankirina hesabkirina bilez. Hin ji van metodan tabloyên ku ji nasnameyên trîgonometrîk hatibûn wergirtin, bikar dianîn.<ref>Enrique Gonzales-Velasco (2011) ''Journey through Mathematics – Creative Episodes in its History'', §2.4 Hyperbolic logarithms, r. 117, Springer </ref> Ji wan metodan re [[prostafaeresîs]] têye gotin. Dahênana [[Fonksiyon|fonksiyona]] ku niha wekî [[logarîtmaya xwezayî]] têye zanin, wekî hewldanek ji bo pêkanîna çargoşeya [[hîperbola]] çargoşeyî ji hêla [[Grégoire de Saint-Vincent]], belçîkekî ku li [[Prag|Pragê]] dijiya, destpê kir. Arşîmed di sedsala 3yê {{Bz}} de ''[[Çargoşeya Parabolayê]]'' nivîsîbû, lê çargoşeyek ji bo hîperbolayê ji gî hewldanan dûr ket heya ku Saint-Vincent encamên wî di sala 1647an de weşand. Têkiliya ku logarîtma di navbeya [[Pêşveçûna geometrîk|pêşveçûnek geometrîk]] di [[Argumana fonksiyonê|argumana]] wî de û [[Pêşvecûna arîtmetîk|pêşveçûnek arîtmetîk]] ya nirxan de peyda dike, [[Alphonse Antonio de Sarasa|A. A. de Sarasa]] han da ku girêdana çargoşeya Saint-Vincent û kevneşopiya logarîtmayan di prostafaeresîs de çêbike ku bû sebeba têgeha "logarîtmaya hîperbolîk" ku hevmaneya logarîtmaya xwezayî ye. Di zemaneke kurt de fonksiyona nû ji hêla [[Christiaan Huygens]] û [[James Gregory]] ve hate teqdîr kirin. Nîşaneya {{math|Log ''y''}} di sala 1675an de ji aliyê [[Gottfried Wilhelm Leibniz]] ve hate pejirandin,<ref>[[Florian Cajori]] (1913) "History of the exponential and logarithm concepts", [[American Mathematical Monthly]] 20: 5, 35, 75, 107, 148, 173, 205</ref> û sala din wî ew bi [[Întegral|întegralê]] ve girêda <math display="inline">\int \frac{dy}{y} .</math> Berî ku Euler têgeha xwe ya modern a logarîtmayên xwezayî yên tevlihev pêş bixe, [[Roger Cotes]] encamek nezîkî wekhev hebû wexta ku wî di sala 1714an de nîşan da<ref>{{citation |last1=Stillwell |first1=J. |title=Mathematics and Its History |date=2010 |edition=3rd |publisher=Springer}}</ref> <math display="block">\log(\cos \theta + i\sin \theta) = i\theta.</math> == Binêre == == Çavkanî == {{Çavkanî}} === Bîbliyografî === [[Kategorî:Matematîk]] [[Kategorî:Fonksiyonên matematîkê]] [[Kategorî:Konseptên matematîkê]] rmyta7u8ixyxacvll76dwp6o9zbbxnp 2090352 2090350 2026-09-01T14:55:19Z Kurê Acemî 105128 /* Guhertina bingehê */ 2090352 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Logarithm plots.png|thumb|Grafîkên fonksiyonên logarîtmeyê, bi sê bingehên ku bi gelemperî têne bikaranîn. Xalên taybet ên {{math|log_''b''&thinsp;''b'' {{=}} 1}} bi xêzên xalkirî hatine nîşandan û hemû xêz di xala {{math|1=log_''b''&thinsp;1 = 0}} de hev dibirrin.]] Di [[Matematîk|matematîkê]] de, '''logarîtmaya''' [[Hejmar|hejmarekê]] [[potens]] e ku divê nirxeke din a sabît, ango '''bingeh''', pê were bilindkirin da ku ew hejmar were bidestxistin. Mesela logarîtmaya {{math|1000}} li gorî bingeha {{math|10}} dike {{math|3}}, çunkî {{math|1000}} dike {{math|10}} bi hêza 3yê: {{math|1000 {{=}} 10{{sup|3}} {{=}} 10 × 10 × 10}}. Bi awayekî giştî, eger {{math|''x'' {{=}} ''b''{{sup|''y''}}}} be, wê wextê ''{{mvar|y}}'' logarîtmaya ''{{mvar|x}}'' ye li gorî bingeha ''{{mvar|b}}'' (wekî {{math|log{{sub|''b''}} ''x'' {{=}} ''y''}} tê nivîsandin); loma {{math|log{{sub|10}} 1000 {{=}} 3}}. Wekî fonksiyoneke bi guherbareke tenê, logarîtmaya bi bingeha ''{{mvar|b}}'', berevajiya operasyona bilindkirina bi potensê ya bi bingeha ''{{mvar|b}}'' ye. Logarîtma bingeha {{math|10}} wekî ''desimal'' an jî [[logarîtma hevpar]] tê binavkirin û bi gelemperî di zanist û endezyariyê de tê bikaranîn. [[Logarîtma xwezayî]] bingeha wê jimara {{math|''e'' ≈ 2.718}} e; karanîna wê di matematîk û [[Fizîk|fizîkê]] de ji ber derivata wê ya pir hêsan pir belav e. [[Logarîtma dualî]] bingeha {{math|2}} bikar tîne û bi berfirehî di [[Kompûternasî|zanista komputerê]], [[teoriya agahdariyê]], [[teoriya muzîkê]] û [[Fotografî|fotografiyê]] de tê bikaranîn. Wexta ku bingeh ji çarçoveyê nezelal an ne têkildar be, ew pir caran tê derxistin û logarîtm wekî {{math|log&thinsp;''x''}} tê nivîsandin. Logarîtm di sala 1614an de ji hêla [[John Napier]] ve wekî rêbazek ji bo hêsankirina hesaban hatin pêşkêşkirin.<ref>{{citation |last=Hobson |first=Ernest William |title=John Napier and the invention of logarithms, 1614; a lecture |date=1914 |url=http://archive.org/details/johnnapierinvent00hobsiala |publisher=Cambridge University Press}}</ref> Ew zû ji hêla [[navîgator]], zanyar, endezyar, [[Pîvankerî|pîvankeran]] û kesên din ve hatin bikaranîn da ku hesabên bi hûrgiliya bilind bi awayekî hêsantir pêk bînin. Bi bikaranîna tabloyên logarîtmê, gavên westîner ên pirhejmarî yên lêkdana hejmaran dikarin bi lêgerîna di tabloyan de û komkirineke hêsantir werin guhertin. Ew yek pêkan e ji ber ku logarîtmaya encama lêkdanê (eserê) wekhev e bi koma logarîtmên wan hejmarên ku li hev hatine lêkdan: <math display="block"> \log_b(xy) = \log_b x + \log_b y,</math> bi wê şertê ku ''{{mvar|b}}'', ''{{mvar|x}}'' û ''{{mvar|y}}'' gî erênî bin û {{math|''b'' ≠ 1}} be. [[Hesabkera şemitok]] ku ew jî li ser bingeha logaritmayan hatiye avakirin, rê dide ku însan bêyî bikaranîna tabloyan bi lez hesaban bike, lê bi hûrguliyeke kêmtir. Têgihiştina nûjen a logaritmayan vedigere ser [[Leonhard Euler]]; wî di sedsala 18an de logarîtma bi [[fonksiyona eksponensiyel]] ve girêdan û herwiha tîpa "e" wekî bingeha logaritmayên xwezayî destnîşan kiriye.<ref>{{citation |last=Remmert, Reinhold |author-link= |title=Theory of complex functions |date=1991 |location=New York |isbn=0-387-97195-5 |oclc=21118309 |publisher=Springer-Verlag}}</ref> [[Pîvanê logarîtmîk|Pîvanên logarîtmîk]] mîqdarên berfireh kêm dikin bo teleskopên piçûktir. Mesela [[desîbel]] (dB) [[Yekeya pîvanê|yekîneyek]] e ku ji bo îfadekirina rêjeyê wekî logarîtm têye bikaranîn, pirî ji bo hêz û amplîtuda sînyalê (ku [[zexta dengî]] meselake hevpar e). Di [[Kîmya|kîmyayê]] de [[nirxa pH]] pîvanek logarîtmîk e ji bo [[Asîd|asîdîteya]] [[Çareseriya avî|çareseriyek avî]]. Logarîtm di [[Formula|formulayên]] zanistî de, û di pîvandina tevliheviya algorîtmayan û cismên geometrîkî yên bi navê [[fraktal]] de gelemperî ne. Ew dibin alîkar ku rêjeyên [[Frekans|frekansê]] yên întervalên muzîkê werin ravekirin, di formulên jimartina [[Hejmarên hîmî|hejmarên sereke]] an [[Nêzîkbûnayên Stirlingê|nêzîkbûna]] [[Faktoriyel|faktoriyelan]] de xuya dibin, hin modelên di [[Psîkofizîk|psîkofizîkê]] de agahdar dikin û dikarin di hesabkirina hiqûqî de bibin alîkar. Konsepta logarîtmayê wekî berevajiya bilindkirina bi hêz (''exponentiation''), li ser pêkhateyên din ên matematîkî jî tê berfirehkirin. Lêbelê, di rewşên giştî de, logarîtma bi gelemperî dibe fonksiyoneke xwedî pir-nirxan (''multi-valued function''). Mesela [[logarîtmaya kompleks]] berevajiya xwedî pir-nirxan a fonksiyona eksponensiyela kompleks e. Bi heman awayî, [[logarîtmaya dîskret]] berevajiya xwedî pir-nirxan a fonksiyona eksponensiyelê di komên sinorkirî (''finite groups'') de ye; ew di [[krîptografiya kilîta giştî]] de tê bikaranîn. == Motîvasyon == [[Wêne:Binary logarithm plot with grid.png|thumb|350px|[[Grafîka fonksiyon|Grafîka]] logarîtmaya bi bingeha 2yê, li {{math|''x'' {{=}} 1}} têkiliya xwe bi ''eksana x''-ê re çêdike û di nav xalên (2, 1), (4, 2) û (8, 3) re derbas dibe; bi vî awayî, wekî mînak, {{math|log₂(8) {{=}} 3}} û {{math|2³ {{=}} 8}} nîşan dide. Grafîk bêsinor nêzîkî eksena ''{{mvar|y}}'' dibe, lê [[Asîmptot|qet nagihîje wê]].]][[Komkirin]], [[zêdekirin]] û [[potens]] sê ji kiryarên herî bingehîn ên [[Arîtmetîk|arîtmetîkê]] ne. Berevajiya komkirinê [[derxistin]] e û berevajiya zêdekirinê jî [[Parkirin|parkirinê]] e. Bi heman awayî, logarîtma jî kiryara berevajî ya potensê e. Potens ew e ku hejmareke ''{{mvar|b}}'' (bingeh) bigihîje hêzeke diyarkirî ya ''{{mvar|y}}'' (hêz) da ku nirxekî ''{{mvar|x}}'' bide; ew yek bi wî awayî tê nîşandan:<ref>{{Citation |last1=Kate |first1=S.K. |title=Basics Of Mathematics |year=2009 |location=Pune |isbn=978-81-8431-755-8 |last2=Bhapkar |first2=H.R. |publisher=Technical Publications}}, chapter 1</ref> <math display="block">b^y=x.</math> Mesela bilindkirina {{math|2}} bo hêza {{math|3}} dide {{math|8}}: <math>2^3 = 8.</math> Logarîtmaya bi bingeha ''{{mvar|b}}'', ew operasyona berevajî ye ku ji têketina ''{{mvar|x}}'' derketina ''{{mvar|y}}'' peyda dike. Ango <math>y = \log_b x</math> hevmaneya <math>x=b^y</math> ye bi şertê ku ''{{mvar|b}}'' hejmareke rastîn a erênî be. (Eger ''{{mvar|b}}'' ne [[Hejmarên rastîn|hejmareke rastîn]] a erênî be, hem bilindkirina bi hêz û hem jî logarîtma dikarin bên pênasekirin, lê dibe ku gelek nirxan werbigirin; ew yek jî pênaseyan pir aloztir dike.) Yek ji sebebên sereke yên tarîxî yên danasîna logarîtmayan, ew formula ye ku <math display="block">\log_b(xy)=\log_b x + \log_b y,</math>bi rêya wan, [[Tabloya logarîtmayê|tabloyên logarîtmayê]] rê didin ku kiryarên lêkdan û dabeşkirinê veguherin kiryarên komkirin û derxistinê; ew yek beriya dahênana komputeran, alîkariyeke mezin ji bo hesabkirinan bû. == Terîf == Ji bo [[Hejmarên rastîn|hejmareke rastîn]] a erênî ya wekî ''{{mvar|b}}'' (ku {{math|''b'' ≠ 1}} be), logarîtmaya hejmareke rastîn a erênî ya wekî ''{{mvar|x}}'' li gorî binyata ''{{mvar|b}}'', ew hêz e ku divê ''{{mvar|b}}'' pê were bilindkirin da ku encam bibe ''{{mvar|x}}''. Bi gotineke din, logarîtmaya ''{{mvar|x}}'' li gorî binyata ''{{mvar|b}}'', ew hejmara rastîn a yekta ''{{mvar|y}}'' ye ku tê de <math>b^y = x</math> ye. Logarîtma bi awayê "{{math|log_''b''&thinsp;''x''}}" tê nîşandan (wekî "logarîtmaya ''{{mvar|x}}'' li gorî binyata ''{{mvar|b}}''", "logarîtmaya {{nowrap|binyeta-{{mvar|b}}}} ya ''{{mvar|x}}''", an jî bi gelemperî "log, binyat ''{{mvar|b}}'', ya ''{{mvar|x}}''" tê xwendin). Pênaseyeke hevmane û kurttir ew e ku fonksiyona {{math|log_''b''}}, fonksiyona berevajî ya fonksiyona <math>x\mapsto b^x</math> ye. === Mesela === * {{math|1=log₂&thinsp;16 = 4}}, ji ber ku {{math|1=2⁴ = 2 × 2 × 2 × 2 = 16}}. * Logarîtm dikarin neyînî jî bin: <math display="inline">\log_2 \! \frac{1}{2} = -1</math>, ji ber ku <math display="inline">2^{-1} = \frac{1}{2^1} = \frac{1}{2}.</math> * {{math|log₁₀&thinsp;150}} bi qasî 2.176 e ku dikeve navbera 2 û 3yê de; tam wekî ku 150 dikeve navbera {{math|1=10² = 100}} û {{math|1=10³ = 1000}}. * Ji bo her bingeh ''{{mvar|b}}'', {{math|1=log_''b''&thinsp;''b'' = 1}} û {{math|1=log_''b''&thinsp;1 = 0}}, ji ber ku {{math|1=''b''¹ = {{mvar|b}}}} û {{math|1=''b''⁰ = 1}} e. == Nasnameyên logarîtmatîk == Çendîn formulayên giring ku carinan wekî ''nasnameyên logarîtmatîk'' an jî ''yasayên logarîtmatîk'' tên binavkirin, têkiliya di navbera logarîtman de diyar dikin.<ref>All statements in this section can be found in {{Harvard citations|last1=Downing|first1=Douglas|year=2003|loc=p. 275|nb=yes}} or {{Harvard citations|last1=Kate|last2=Bhapkar|year=2009|loc=p. 1-1|nb=yes}}, for example.</ref> === Berhem, encama dabeşkirinê, hêz û kok === Logarîtmaya berhemekê wekhev e bi koma logarîtmayên wan hejmarên ku li hev hatine zêdekirin; logarîtmaya rêjeya du hejmaran jî wekhev e bi ferqa logarîtmayên wan. Logarîtmaya hêza ''{{Mvar|p}}'' a hejmarekê, ''{{Mvar|p}}'' caran logarîtmaya wê hejmarê bi xwe ye; logarîtmaya koka ''{{Mvar|p}}'' jî logarîtmaya wê hejmarê ye ku li ser ''{{Mvar|p}}'' hatiye dabeşkirin. Tabloya jêrîn wan wekheviyan bi meselan nîşan dide. Her yek ji wan wekheviyan dikare piştî danîna pênaseyên logarîtmayê yên wekî <math>x = b^{\, \log_b x}</math> an <math>y = b^{\, \log_b y}</math> li aliyê çepê yê hevkêşeyan, were bidestxistin. Di formulên jêrîn de, {{Matematîk|x}} û {{Matematîk|y}} [[Hejmarên rastîn|hejmarên rastîn ên pozîtîv]] ne û {{Matematîk|p}} jî hejmareke tam e ku ji 1 mezintir e. {| class="wikitable plainrowheaders" |+ Logarîtmayên berhem, encama dabeşkirinê, hêz û kok |- ! scope="col" | Nasname ! scope="col" | Formula ! scope="col" | Mesela |- ! scope="row" | Berhem | <math display="inline">\log_b(x y) = \log_b x + \log_b y</math> | <math display="inline">\log_3 243 = \log_3 (9 \cdot 27) = \log_3 9 + \log_3 27 = 2 + 3 = 5</math> |- ! scope="row" | Dabeşkirin | <math display="inline">\log_b \!\frac{x}{y} = \log_b x - \log_b y</math> | <math display="inline">\log_2 16 = \log_2 \!\frac{64}{4} = \log_2 64 - \log_2 4 = 6 - 2 = 4</math> |- ! scope="row" | Hêz | <math display="inline">\log_b\left(x^p\right) = p \log_b x</math> | <math display="inline">\log_2 64 = \log_2 \left(2^6\right) = 6 \log_2 2 = 6</math> |- ! scope="row" | Kok | <math display="inline">\log_b \sqrt[p]{x} = \frac{\log_b x}{p}</math> | <math display="inline">\log_{10} \sqrt{1000} = \frac{1}{2}\log_{10} 1000 = \frac{3}{2} = 1.5</math> |} === Guhertina bingehê === Logarîtmaya {{math|log_''b''&thinsp;''x''}} dikare bi karanîna formula jêrîn, ji logarîtmayên ''{{mvar|x}}'' û ''{{mvar|b}}'' yên li gorî bingeheke kêfî ya ''{{Mvar|k}}'', were hesibandin: <math display="block"> \log_b x = \frac{\log_k x}{\log_k b}.</math>Makîneyên hesabkirinê yên zanistî û asayî, logarîtmeyên bi bingehên 10 û ''{{mvar|[[e (mathematical constant)|e]]}}'' hesab dikin.<ref>{{Citation |last1=Bernstein |first1=Stephen |title=Schaum's outline of theory and problems of elements of statistics. I, Descriptive statistics and probability |year=1999 |url=https://archive.org/details/schaumsoutlineof00bern |series=Schaum's outline series |location=New York |isbn=978-0-07-005023-5 |last2=Bernstein |first2=Ruth |publisher=}}, r.&nbsp;21</ref> Logarîtmeyên bi her bingeheke ''{{mvar|b}}'' dikarin bi bikaranîna yek ji van her du logarîtmeyan û li gorî wê formula berê werin diyarkirin: <math display="block"> \log_b x = \frac{\log_{10} x}{\log_{10} b} = \frac{\log_{e} x}{\log_{e} b}.</math>Eger hejmareke ''{{mvar|x}}'' û logarîtmaya wê {{math|1=''y'' = log_''b''&thinsp;''x''}} (bi bingeheke nenas ''{{mvar|b}}'') hebin, bingeh bi wî awayî tê dîtin: <math display="block"> b = x^\frac{1}{y},</math>Ew yek bi bilindkirina hevkêşeya pênaseker a <math> x = b^{\,\log_b x} = b^y</math> bo hêza <math>\tfrac{1}{y}.</math> tê dîtin. == Bingehên taybet == [[Wêne:Log4.svg|thumb|320px|Grafikên logarîtmayê yên li ser hev ji bo bingehan ⁠{{sfrac|1|2}}⁠, 2, û ''{{mvar|e}}''.]] Di nav gî bijardeyên ji bo bingehê de, sê jê bi taybetî berbelav in. Ew jî ev in: {{math|''b'' {{=}} 10}}, {{math|''b'' {{=}} [[e (mathematical constant)|''e'']]}} (hejmara sabît a matematîkî ya [[Hejmarên na aqlî|neaqlî]] {{nobr|{{math|[[e (mathematical constant)|''e'']] ≈ 2.71828183 }} ),}} û {{math|''b'' {{=}} 2}} ([[logarîtmaya dualî]]). Di [[analîza matematîkî]] de, logarîtmaya bi bingeha ''{{mvar|e}}'' ji ber taybetmendiyên analîtîk ên ku li jêr hatine ravekirin, gelek berbelav e. Ji aliyekî din ve, bikaranîna logarîtmayên bi bingeha 10 ([[logarîtmaya asayî]]) ji bo hesabên bi destan di sîstema hejmaran a desîmalê de hêsan e:<ref>{{cite book |title=Algebra the Easy Way |last=Downing |first=Douglas |publisher=Barron's |year=2003 |isbn=978-0-7641-1972-9 |location=Hauppauge, NY |url=https://archive.org/details/algebraeasyway00down_0 |series=Barron's Educational Series |at=chapter&nbsp;17, p.&nbsp;275}}</ref> <math display="block">\log_{10}\,(\,10\,x\,)\ =\;\log_{10} 10\ +\;\log_{10} x\ =\ 1\,+\,\log_{10} x\,.</math> Bi wî awayî, {{math|log₁₀&thinsp;(''x'')}} bi hejmara reqemên di [[Pêjimar|pêjimara desîmalê]] de ya tamhejmar a erênî ''{{mvar|x}}'' ve girêdayî ye: Hejmara reqeman ew [[Tamhejmar|tamhejmara]] a herî biçûk e ku bi awayekî hişk ji {{nobr|{{math| log₁₀&thinsp;(''x'')}}}} mezintir e.<ref>{{cite book |title=Complexity Theory: Exploring the limits of efficient algorithms |last=Wegener |first=Ingo |publisher=[[Springer-Verlag]] |year=2005 |page=20 |isbn=978-3-540-21045-0 |location=Berlin, DE / New York, NY}}</ref> Mesela {{math|log₁₀(5986)}} bi qasî 3.78 e. Tamhejmar a li pey wê 4 e ku ev jî hejmara reqemên 5986 ye. Hem logarîtmaya xwezayî û hem jî logarîtmaya dualî di [[teoriya agahiyê]] de têne bikaranîn ku bi rêzê ve li gel bikaranîna "[[Nat (agahî)|nat]]" an "[[bit]]"an wekî yekeyên bingehîn ên agahiyê têkildar in.<ref>{{cite book |title=Information Theory |last=van der Lubbe |first=Jan C.A. |publisher=Cambridge University Press |year=1997 |page=3 |isbn=978-0-521-46760-5 |url={{google books |plainurl=y |id=tBuI_6MQTcwC|page=3}}}}</ref> Logarîtmaya dualî her wiha di [[Kompûternasî|zanista komputerê]] de tê bikaranîn ku li wir [[Hejmarên dualî|sîstema dualî]] pir belav e; di [[teoriya muzîkê]] de ku li wir rêjeya bilindahiya deng a du ([[oktav]]) pir belav e û hejmara "[[Cent (hejmar)|cent]]" di navbera herdu dengên ferq de guhertoyeke pîvanê ya logarîtmaya dualî, ango log2 car 1200, ya rêjeya deng e (ango di sîstema [[hevsengiya wekhev]] a kevneşopî de ji bo her [[Nîvton|nîvtonê]] 100 cent hene), an jî bi awayekî wekhev logarîtmaya bi bingehê {{nobr|{{math|2{{sup|1/1200}} }}}} e; û di [[Fotografî|fotografiyê]] de ku li wir logarîtmayên bi bingehê 2 yên ku pîvana wan hatiye guhertin, ji bo pîvandina [[Nirxa ronahiyê|nirxên ronahiyê]], astên ronahiyê, [[Lezahiya perdeyî|wextên ronahiyê]], avakirina lensê (aperture) û [[leza fîlmê]] bi yekeya "stop" têne bikaranîn.<ref>{{cite book |title=The Manual of Photography |last1=Allen |first1=Elizabeth |publisher=Taylor & Francis |year=2011 |page=228 |isbn=978-0-240-52037-7 |url={{google books |plainurl=y |id=IfWivY3mIgAC|page=228}} |last2=Triantaphillidou |first2=Sophie}}</ref> Kurtenivîsa {{math|log&thinsp;''x''}} pir caran tê bikaranîn wexta ku bingeha armanckirî dikare li gorî çarçove an dîsîplînê were texmîn kirin, an jî wexta ku bingeh ne diyar an ne giring be. Logarîtmên hevpar (bingeha 10) ku ji tarîxê ve di tabloyên logarîtmê û qaîdeyên slaytê de têne bikaranîn, amûrek bingehîn in ji bo pîvandin û hesabkirinê di gelek warên zanist û endezyariyê de; di wan çarçoveyan de {{math|log&thinsp;''x''}} hîn jî pir caran tê maneya logarîtma bingeha desîmalê.<ref>{{cite book |title=Introduction to Applied Mathematics for Environmental Science |last=Parkhurst |first=David F. |publisher=Springer Science & Business Media |year=2007 |page=288 |isbn=978-0-387-34228-3 |edition=illustrated |url={{google books |plainurl=y |id=h6yq_lOr8Z4C|page=288 }}}}</ref> Di matematîkê de {{math|log&thinsp;''x''}} bi gelemperî behsa logarîtma xwezayî (bingeha ''{{mvar|e}}'') dike.<ref>{{cite book |title=Principles of Mathematical Analysis |last=Rudin |first=Walter |publisher=McGraw-Hill International |year=1984 |isbn=978-0-07-085613-4 |edition=3rd ed., International student |location=Auckland, NZ |section=Theorem&nbsp;3.29 |url=https://archive.org/details/principlesofmath00rudi}}</ref> Di zanista komputer û teoriya agahdariyê de, log pir caran behsa logarîtmên dualî (bingeha 2) dike.<ref>{{cite book |title=Algorithm Design: Foundations, analysis, and internet examples |last1=Goodrich |first1=Michael T. |author1-link= |publisher=John Wiley & Sons |year=2002 |page=23 |quote= |last2=Tamassia |first2=Roberto |author2-link=}}</ref> Tabloya jêrîn nîşanên hevpar ji bo logarîtmên wan bingehan navnîş dike. Stûna "Nîşana ISO" nîşanên ku ji hêla [[Rêxistina Navneteweyî ya Standardîzasyonê]] ve hatine pêşniyar kirin navnîş dike. {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- !scope="col"| Bingeh{{mvar|b}} !scope="col"| Nav ji bo log_''b''&thinsp;''x'' !scope="col"| Nîşana ISO !scope="col"| Nîşanên din |- !scope="row"| 2 | [[logarîtmaya dualî]] | {{math|lb ''x''}}&nbsp;<ref name=gullberg> {{cite book | last = Gullberg | first = Jan | year = 1997 | title = Mathematics: From the birth of numbers | location = New York, NY | publisher = W.W. Norton & Co | isbn = 978-0-393-04002-9 | url-access = registration | url = https://archive.org/details/mathematicsfromb1997gull }} </ref> | {{math|ld ''x''}}, {{math|log ''x''}}, {{math|lg ''x''}},<ref>{{citation | title=The Chicago Manual of Style | year=2003 | edition=25th | publisher=University of Chicago Press | page=530 | title-link=The Chicago Manual of Style }}.</ref> {{math|log₂&thinsp;''x''}} |- ! scope="row"|{{mvar|e}} | [[logarîtmaya xwezayî]] | {{math|ln ''x''}} | {{math|log {{mvar|x}}}}, {{math|log_''e''&thinsp;''x''}} |- !scope="row"| 10 | [[logarîtmaya asayî]] | {{math|lg ''x''}} | {{math|log ''x''}}, {{math|log₁₀&thinsp;''x''}} |- !scope="row"| {{mvar|b}} | Logarîtmaya bingeh {{mvar|b}} | {{math|log_''b''&thinsp;''x''}} | |} == Tarîx == Di tarîxa logarîtmayan a li Ewropaya sedeya 17an de, [[Fonksiyon|fonksiyoneke]] nû hat dîtin ku qada analîzê ji çarçoveya metodên cebîrî wêdetir berfireh kir. Metoda logarîtmayan di sala 1614an de ji hêla [[John Napier]] ve bi awayekî giştî hate pêşkêşkirin; ew yek di kitêba bi navê ''[[Mirifici Logarithmorum Canonis Descriptio]]'' (Danasîna Kanona Ecêb a Logarîtmayan) de pêk hat.<ref>{{Citation |last=Hobson |first=Ernest William |title=John Napier and the invention of logarithms, 1614 |year=1914 |url=https://archive.org/details/johnnapierinvent00hobsiala |location=Cambridge |publisher=The University Press}}</ref> Berî dahênana Napier, teknîkên din ên bi heman naverokê hebûn, wekî ''prosthafaeresis'' an jî bikaranîna tabloyên rêzehejmaran (progresyonan) ku li dora sala 1600ê bi berfirehî ji hêla [[Jost Bürgi]] ve hatibûn pêşxistin.<ref name="folkerts">{{citation |last1=Folkerts |first1=Menso |author-link=Menso Folkerts |title=Jost Bürgi's method for calculating sines |journal=[[Historia Mathematica]] |volume=43 |issue=2 |pages=133–147 |year=2016 |arxiv=1510.03180 |doi=10.1016/j.hm.2016.03.001 |mr=3489006 |s2cid=119326088 |last2=Launert |first2=Dieter |last3=Thom |first3=Andreas |author-link3=Andreas Thom (mathematician)}}</ref> Napier têgeha ''logarithmus'' (bi latîniya navîn) ji bo logarîtmayê afirand; ew kelîme bi maneya "hejmara rêjeyê" ye û ji kelîmeyên [[Yewnaniya kevn|yewnanî]] ''logos'' (tê maneya rêje, nîsbet an kelîme) û ''arithmos'' (tê maneya hejmar) hatiye wergirtin. [[Logarîtmaya asayî]] ya hejmarekê ew hêz (an jî eksponent) e ku wexta deh bi wê hêzê tê bilindkirin, encam jî dibe ew hejmar.<ref>William Gardner (1742) ''Tables of Logarithms''</ref> Gotina ku hejmarek lazimdarê hejmareke diyar a reqeman e, îşareteke giştî ye bo logarîtmaya asayî; [[Arşîmed]] ji wê re gotûbû "rêza hejmarê".<ref>{{citation |last=Pierce |first=R. C. Jr. |title=A brief history of logarithms |date=January 1977 |journal=[[The Two-Year College Mathematics Journal]] |volume=8 |issue=1 |pages=22–26 |doi=10.2307/3026878 |jstor=3026878}}</ref> Yekê logarîtmayên rastîn metodên hûrîstîk bûne ji bo veguherandina kiryara lêkdanê bo ya komkirinê, bi wî awayî hêsankirina hesabkirina bilez. Hin ji van metodan tabloyên ku ji nasnameyên trîgonometrîk hatibûn wergirtin, bikar dianîn.<ref>Enrique Gonzales-Velasco (2011) ''Journey through Mathematics – Creative Episodes in its History'', §2.4 Hyperbolic logarithms, r. 117, Springer </ref> Ji wan metodan re [[prostafaeresîs]] têye gotin. Dahênana [[Fonksiyon|fonksiyona]] ku niha wekî [[logarîtmaya xwezayî]] têye zanin, wekî hewldanek ji bo pêkanîna çargoşeya [[hîperbola]] çargoşeyî ji hêla [[Grégoire de Saint-Vincent]], belçîkekî ku li [[Prag|Pragê]] dijiya, destpê kir. Arşîmed di sedsala 3yê {{Bz}} de ''[[Çargoşeya Parabolayê]]'' nivîsîbû, lê çargoşeyek ji bo hîperbolayê ji gî hewldanan dûr ket heya ku Saint-Vincent encamên wî di sala 1647an de weşand. Têkiliya ku logarîtma di navbeya [[Pêşveçûna geometrîk|pêşveçûnek geometrîk]] di [[Argumana fonksiyonê|argumana]] wî de û [[Pêşvecûna arîtmetîk|pêşveçûnek arîtmetîk]] ya nirxan de peyda dike, [[Alphonse Antonio de Sarasa|A. A. de Sarasa]] han da ku girêdana çargoşeya Saint-Vincent û kevneşopiya logarîtmayan di prostafaeresîs de çêbike ku bû sebeba têgeha "logarîtmaya hîperbolîk" ku hevmaneya logarîtmaya xwezayî ye. Di zemaneke kurt de fonksiyona nû ji hêla [[Christiaan Huygens]] û [[James Gregory]] ve hate teqdîr kirin. Nîşaneya {{math|Log ''y''}} di sala 1675an de ji aliyê [[Gottfried Wilhelm Leibniz]] ve hate pejirandin,<ref>[[Florian Cajori]] (1913) "History of the exponential and logarithm concepts", [[American Mathematical Monthly]] 20: 5, 35, 75, 107, 148, 173, 205</ref> û sala din wî ew bi [[Întegral|întegralê]] ve girêda <math display="inline">\int \frac{dy}{y} .</math> Berî ku Euler têgeha xwe ya modern a logarîtmayên xwezayî yên tevlihev pêş bixe, [[Roger Cotes]] encamek nezîkî wekhev hebû wexta ku wî di sala 1714an de nîşan da<ref>{{citation |last1=Stillwell |first1=J. |title=Mathematics and Its History |date=2010 |edition=3rd |publisher=Springer}}</ref> <math display="block">\log(\cos \theta + i\sin \theta) = i\theta.</math> == Binêre == == Çavkanî == {{Çavkanî}} === Bîbliyografî === [[Kategorî:Matematîk]] [[Kategorî:Fonksiyonên matematîkê]] [[Kategorî:Konseptên matematîkê]] huc5819yfoi97ve2tnz6muu591pal0a 2090353 2090352 2026-09-01T14:55:50Z Kurê Acemî 105128 /* Bingehên taybet */ 2090353 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Logarithm plots.png|thumb|Grafîkên fonksiyonên logarîtmeyê, bi sê bingehên ku bi gelemperî têne bikaranîn. Xalên taybet ên {{math|log_''b''&thinsp;''b'' {{=}} 1}} bi xêzên xalkirî hatine nîşandan û hemû xêz di xala {{math|1=log_''b''&thinsp;1 = 0}} de hev dibirrin.]] Di [[Matematîk|matematîkê]] de, '''logarîtmaya''' [[Hejmar|hejmarekê]] [[potens]] e ku divê nirxeke din a sabît, ango '''bingeh''', pê were bilindkirin da ku ew hejmar were bidestxistin. Mesela logarîtmaya {{math|1000}} li gorî bingeha {{math|10}} dike {{math|3}}, çunkî {{math|1000}} dike {{math|10}} bi hêza 3yê: {{math|1000 {{=}} 10{{sup|3}} {{=}} 10 × 10 × 10}}. Bi awayekî giştî, eger {{math|''x'' {{=}} ''b''{{sup|''y''}}}} be, wê wextê ''{{mvar|y}}'' logarîtmaya ''{{mvar|x}}'' ye li gorî bingeha ''{{mvar|b}}'' (wekî {{math|log{{sub|''b''}} ''x'' {{=}} ''y''}} tê nivîsandin); loma {{math|log{{sub|10}} 1000 {{=}} 3}}. Wekî fonksiyoneke bi guherbareke tenê, logarîtmaya bi bingeha ''{{mvar|b}}'', berevajiya operasyona bilindkirina bi potensê ya bi bingeha ''{{mvar|b}}'' ye. Logarîtma bingeha {{math|10}} wekî ''desimal'' an jî [[logarîtma hevpar]] tê binavkirin û bi gelemperî di zanist û endezyariyê de tê bikaranîn. [[Logarîtma xwezayî]] bingeha wê jimara {{math|''e'' ≈ 2.718}} e; karanîna wê di matematîk û [[Fizîk|fizîkê]] de ji ber derivata wê ya pir hêsan pir belav e. [[Logarîtma dualî]] bingeha {{math|2}} bikar tîne û bi berfirehî di [[Kompûternasî|zanista komputerê]], [[teoriya agahdariyê]], [[teoriya muzîkê]] û [[Fotografî|fotografiyê]] de tê bikaranîn. Wexta ku bingeh ji çarçoveyê nezelal an ne têkildar be, ew pir caran tê derxistin û logarîtm wekî {{math|log&thinsp;''x''}} tê nivîsandin. Logarîtm di sala 1614an de ji hêla [[John Napier]] ve wekî rêbazek ji bo hêsankirina hesaban hatin pêşkêşkirin.<ref>{{citation |last=Hobson |first=Ernest William |title=John Napier and the invention of logarithms, 1614; a lecture |date=1914 |url=http://archive.org/details/johnnapierinvent00hobsiala |publisher=Cambridge University Press}}</ref> Ew zû ji hêla [[navîgator]], zanyar, endezyar, [[Pîvankerî|pîvankeran]] û kesên din ve hatin bikaranîn da ku hesabên bi hûrgiliya bilind bi awayekî hêsantir pêk bînin. Bi bikaranîna tabloyên logarîtmê, gavên westîner ên pirhejmarî yên lêkdana hejmaran dikarin bi lêgerîna di tabloyan de û komkirineke hêsantir werin guhertin. Ew yek pêkan e ji ber ku logarîtmaya encama lêkdanê (eserê) wekhev e bi koma logarîtmên wan hejmarên ku li hev hatine lêkdan: <math display="block"> \log_b(xy) = \log_b x + \log_b y,</math> bi wê şertê ku ''{{mvar|b}}'', ''{{mvar|x}}'' û ''{{mvar|y}}'' gî erênî bin û {{math|''b'' ≠ 1}} be. [[Hesabkera şemitok]] ku ew jî li ser bingeha logaritmayan hatiye avakirin, rê dide ku însan bêyî bikaranîna tabloyan bi lez hesaban bike, lê bi hûrguliyeke kêmtir. Têgihiştina nûjen a logaritmayan vedigere ser [[Leonhard Euler]]; wî di sedsala 18an de logarîtma bi [[fonksiyona eksponensiyel]] ve girêdan û herwiha tîpa "e" wekî bingeha logaritmayên xwezayî destnîşan kiriye.<ref>{{citation |last=Remmert, Reinhold |author-link= |title=Theory of complex functions |date=1991 |location=New York |isbn=0-387-97195-5 |oclc=21118309 |publisher=Springer-Verlag}}</ref> [[Pîvanê logarîtmîk|Pîvanên logarîtmîk]] mîqdarên berfireh kêm dikin bo teleskopên piçûktir. Mesela [[desîbel]] (dB) [[Yekeya pîvanê|yekîneyek]] e ku ji bo îfadekirina rêjeyê wekî logarîtm têye bikaranîn, pirî ji bo hêz û amplîtuda sînyalê (ku [[zexta dengî]] meselake hevpar e). Di [[Kîmya|kîmyayê]] de [[nirxa pH]] pîvanek logarîtmîk e ji bo [[Asîd|asîdîteya]] [[Çareseriya avî|çareseriyek avî]]. Logarîtm di [[Formula|formulayên]] zanistî de, û di pîvandina tevliheviya algorîtmayan û cismên geometrîkî yên bi navê [[fraktal]] de gelemperî ne. Ew dibin alîkar ku rêjeyên [[Frekans|frekansê]] yên întervalên muzîkê werin ravekirin, di formulên jimartina [[Hejmarên hîmî|hejmarên sereke]] an [[Nêzîkbûnayên Stirlingê|nêzîkbûna]] [[Faktoriyel|faktoriyelan]] de xuya dibin, hin modelên di [[Psîkofizîk|psîkofizîkê]] de agahdar dikin û dikarin di hesabkirina hiqûqî de bibin alîkar. Konsepta logarîtmayê wekî berevajiya bilindkirina bi hêz (''exponentiation''), li ser pêkhateyên din ên matematîkî jî tê berfirehkirin. Lêbelê, di rewşên giştî de, logarîtma bi gelemperî dibe fonksiyoneke xwedî pir-nirxan (''multi-valued function''). Mesela [[logarîtmaya kompleks]] berevajiya xwedî pir-nirxan a fonksiyona eksponensiyela kompleks e. Bi heman awayî, [[logarîtmaya dîskret]] berevajiya xwedî pir-nirxan a fonksiyona eksponensiyelê di komên sinorkirî (''finite groups'') de ye; ew di [[krîptografiya kilîta giştî]] de tê bikaranîn. == Motîvasyon == [[Wêne:Binary logarithm plot with grid.png|thumb|350px|[[Grafîka fonksiyon|Grafîka]] logarîtmaya bi bingeha 2yê, li {{math|''x'' {{=}} 1}} têkiliya xwe bi ''eksana x''-ê re çêdike û di nav xalên (2, 1), (4, 2) û (8, 3) re derbas dibe; bi vî awayî, wekî mînak, {{math|log₂(8) {{=}} 3}} û {{math|2³ {{=}} 8}} nîşan dide. Grafîk bêsinor nêzîkî eksena ''{{mvar|y}}'' dibe, lê [[Asîmptot|qet nagihîje wê]].]][[Komkirin]], [[zêdekirin]] û [[potens]] sê ji kiryarên herî bingehîn ên [[Arîtmetîk|arîtmetîkê]] ne. Berevajiya komkirinê [[derxistin]] e û berevajiya zêdekirinê jî [[Parkirin|parkirinê]] e. Bi heman awayî, logarîtma jî kiryara berevajî ya potensê e. Potens ew e ku hejmareke ''{{mvar|b}}'' (bingeh) bigihîje hêzeke diyarkirî ya ''{{mvar|y}}'' (hêz) da ku nirxekî ''{{mvar|x}}'' bide; ew yek bi wî awayî tê nîşandan:<ref>{{Citation |last1=Kate |first1=S.K. |title=Basics Of Mathematics |year=2009 |location=Pune |isbn=978-81-8431-755-8 |last2=Bhapkar |first2=H.R. |publisher=Technical Publications}}, chapter 1</ref> <math display="block">b^y=x.</math> Mesela bilindkirina {{math|2}} bo hêza {{math|3}} dide {{math|8}}: <math>2^3 = 8.</math> Logarîtmaya bi bingeha ''{{mvar|b}}'', ew operasyona berevajî ye ku ji têketina ''{{mvar|x}}'' derketina ''{{mvar|y}}'' peyda dike. Ango <math>y = \log_b x</math> hevmaneya <math>x=b^y</math> ye bi şertê ku ''{{mvar|b}}'' hejmareke rastîn a erênî be. (Eger ''{{mvar|b}}'' ne [[Hejmarên rastîn|hejmareke rastîn]] a erênî be, hem bilindkirina bi hêz û hem jî logarîtma dikarin bên pênasekirin, lê dibe ku gelek nirxan werbigirin; ew yek jî pênaseyan pir aloztir dike.) Yek ji sebebên sereke yên tarîxî yên danasîna logarîtmayan, ew formula ye ku <math display="block">\log_b(xy)=\log_b x + \log_b y,</math>bi rêya wan, [[Tabloya logarîtmayê|tabloyên logarîtmayê]] rê didin ku kiryarên lêkdan û dabeşkirinê veguherin kiryarên komkirin û derxistinê; ew yek beriya dahênana komputeran, alîkariyeke mezin ji bo hesabkirinan bû. == Terîf == Ji bo [[Hejmarên rastîn|hejmareke rastîn]] a erênî ya wekî ''{{mvar|b}}'' (ku {{math|''b'' ≠ 1}} be), logarîtmaya hejmareke rastîn a erênî ya wekî ''{{mvar|x}}'' li gorî binyata ''{{mvar|b}}'', ew hêz e ku divê ''{{mvar|b}}'' pê were bilindkirin da ku encam bibe ''{{mvar|x}}''. Bi gotineke din, logarîtmaya ''{{mvar|x}}'' li gorî binyata ''{{mvar|b}}'', ew hejmara rastîn a yekta ''{{mvar|y}}'' ye ku tê de <math>b^y = x</math> ye. Logarîtma bi awayê "{{math|log_''b''&thinsp;''x''}}" tê nîşandan (wekî "logarîtmaya ''{{mvar|x}}'' li gorî binyata ''{{mvar|b}}''", "logarîtmaya {{nowrap|binyeta-{{mvar|b}}}} ya ''{{mvar|x}}''", an jî bi gelemperî "log, binyat ''{{mvar|b}}'', ya ''{{mvar|x}}''" tê xwendin). Pênaseyeke hevmane û kurttir ew e ku fonksiyona {{math|log_''b''}}, fonksiyona berevajî ya fonksiyona <math>x\mapsto b^x</math> ye. === Mesela === * {{math|1=log₂&thinsp;16 = 4}}, ji ber ku {{math|1=2⁴ = 2 × 2 × 2 × 2 = 16}}. * Logarîtm dikarin neyînî jî bin: <math display="inline">\log_2 \! \frac{1}{2} = -1</math>, ji ber ku <math display="inline">2^{-1} = \frac{1}{2^1} = \frac{1}{2}.</math> * {{math|log₁₀&thinsp;150}} bi qasî 2.176 e ku dikeve navbera 2 û 3yê de; tam wekî ku 150 dikeve navbera {{math|1=10² = 100}} û {{math|1=10³ = 1000}}. * Ji bo her bingeh ''{{mvar|b}}'', {{math|1=log_''b''&thinsp;''b'' = 1}} û {{math|1=log_''b''&thinsp;1 = 0}}, ji ber ku {{math|1=''b''¹ = {{mvar|b}}}} û {{math|1=''b''⁰ = 1}} e. == Nasnameyên logarîtmatîk == Çendîn formulayên giring ku carinan wekî ''nasnameyên logarîtmatîk'' an jî ''yasayên logarîtmatîk'' tên binavkirin, têkiliya di navbera logarîtman de diyar dikin.<ref>All statements in this section can be found in {{Harvard citations|last1=Downing|first1=Douglas|year=2003|loc=p. 275|nb=yes}} or {{Harvard citations|last1=Kate|last2=Bhapkar|year=2009|loc=p. 1-1|nb=yes}}, for example.</ref> === Berhem, encama dabeşkirinê, hêz û kok === Logarîtmaya berhemekê wekhev e bi koma logarîtmayên wan hejmarên ku li hev hatine zêdekirin; logarîtmaya rêjeya du hejmaran jî wekhev e bi ferqa logarîtmayên wan. Logarîtmaya hêza ''{{Mvar|p}}'' a hejmarekê, ''{{Mvar|p}}'' caran logarîtmaya wê hejmarê bi xwe ye; logarîtmaya koka ''{{Mvar|p}}'' jî logarîtmaya wê hejmarê ye ku li ser ''{{Mvar|p}}'' hatiye dabeşkirin. Tabloya jêrîn wan wekheviyan bi meselan nîşan dide. Her yek ji wan wekheviyan dikare piştî danîna pênaseyên logarîtmayê yên wekî <math>x = b^{\, \log_b x}</math> an <math>y = b^{\, \log_b y}</math> li aliyê çepê yê hevkêşeyan, were bidestxistin. Di formulên jêrîn de, {{Matematîk|x}} û {{Matematîk|y}} [[Hejmarên rastîn|hejmarên rastîn ên pozîtîv]] ne û {{Matematîk|p}} jî hejmareke tam e ku ji 1 mezintir e. {| class="wikitable plainrowheaders" |+ Logarîtmayên berhem, encama dabeşkirinê, hêz û kok |- ! scope="col" | Nasname ! scope="col" | Formula ! scope="col" | Mesela |- ! scope="row" | Berhem | <math display="inline">\log_b(x y) = \log_b x + \log_b y</math> | <math display="inline">\log_3 243 = \log_3 (9 \cdot 27) = \log_3 9 + \log_3 27 = 2 + 3 = 5</math> |- ! scope="row" | Dabeşkirin | <math display="inline">\log_b \!\frac{x}{y} = \log_b x - \log_b y</math> | <math display="inline">\log_2 16 = \log_2 \!\frac{64}{4} = \log_2 64 - \log_2 4 = 6 - 2 = 4</math> |- ! scope="row" | Hêz | <math display="inline">\log_b\left(x^p\right) = p \log_b x</math> | <math display="inline">\log_2 64 = \log_2 \left(2^6\right) = 6 \log_2 2 = 6</math> |- ! scope="row" | Kok | <math display="inline">\log_b \sqrt[p]{x} = \frac{\log_b x}{p}</math> | <math display="inline">\log_{10} \sqrt{1000} = \frac{1}{2}\log_{10} 1000 = \frac{3}{2} = 1.5</math> |} === Guhertina bingehê === Logarîtmaya {{math|log_''b''&thinsp;''x''}} dikare bi karanîna formula jêrîn, ji logarîtmayên ''{{mvar|x}}'' û ''{{mvar|b}}'' yên li gorî bingeheke kêfî ya ''{{Mvar|k}}'', were hesibandin: <math display="block"> \log_b x = \frac{\log_k x}{\log_k b}.</math>Makîneyên hesabkirinê yên zanistî û asayî, logarîtmeyên bi bingehên 10 û ''{{mvar|[[e (mathematical constant)|e]]}}'' hesab dikin.<ref>{{Citation |last1=Bernstein |first1=Stephen |title=Schaum's outline of theory and problems of elements of statistics. I, Descriptive statistics and probability |year=1999 |url=https://archive.org/details/schaumsoutlineof00bern |series=Schaum's outline series |location=New York |isbn=978-0-07-005023-5 |last2=Bernstein |first2=Ruth |publisher=}}, r.&nbsp;21</ref> Logarîtmeyên bi her bingeheke ''{{mvar|b}}'' dikarin bi bikaranîna yek ji van her du logarîtmeyan û li gorî wê formula berê werin diyarkirin: <math display="block"> \log_b x = \frac{\log_{10} x}{\log_{10} b} = \frac{\log_{e} x}{\log_{e} b}.</math>Eger hejmareke ''{{mvar|x}}'' û logarîtmaya wê {{math|1=''y'' = log_''b''&thinsp;''x''}} (bi bingeheke nenas ''{{mvar|b}}'') hebin, bingeh bi wî awayî tê dîtin: <math display="block"> b = x^\frac{1}{y},</math>Ew yek bi bilindkirina hevkêşeya pênaseker a <math> x = b^{\,\log_b x} = b^y</math> bo hêza <math>\tfrac{1}{y}.</math> tê dîtin. == Bingehên taybet == [[Wêne:Log4.svg|thumb|320px|Grafikên logarîtmayê yên li ser hev ji bo bingehan ⁠{{sfrac|1|2}}⁠, 2, û ''{{mvar|e}}''.]] Di nav gî bijardeyên ji bo bingehê de, sê jê bi taybetî berbelav in. Ew jî ev in: {{math|''b'' {{=}} 10}}, {{math|''b'' {{=}} [[e (mathematical constant)|''e'']]}} (hejmara sabît a matematîkî ya [[Hejmarên na aqlî|neaqlî]] {{nobr|{{math|[[e (mathematical constant)|''e'']] ≈ 2.71828183 }} ),}} û {{math|''b'' {{=}} 2}} ([[logarîtmaya dualî]]). Di [[analîza matematîkî]] de, logarîtmaya bi bingeha ''{{mvar|e}}'' ji ber taybetmendiyên analîtîk ên ku li jêr hatine ravekirin, gelek berbelav e. Ji aliyekî din ve, bikaranîna logarîtmayên bi bingeha 10 ([[logarîtmaya asayî]]) ji bo hesabên bi destan di sîstema hejmaran a desîmalê de hêsan e:<ref>{{cite book |title=Algebra the Easy Way |last=Downing |first=Douglas |publisher=Barron's |year=2003 |isbn=978-0-7641-1972-9 |location=Hauppauge, NY |url=https://archive.org/details/algebraeasyway00down_0 |series=Barron's Educational Series |at=chapter&nbsp;17, p.&nbsp;275}}</ref> <math display="block">\log_{10}\,(\,10\,x\,)\ =\;\log_{10} 10\ +\;\log_{10} x\ =\ 1\,+\,\log_{10} x\,.</math> Bi wî awayî, {{math|log₁₀&thinsp;(''x'')}} bi hejmara reqemên di [[Pêjimar|pêjimara desîmalê]] de ya tamhejmar a erênî ''{{mvar|x}}'' ve girêdayî ye: Hejmara reqeman ew [[Tamhejmar|tamhejmara]] a herî biçûk e ku bi awayekî hişk ji {{nobr|{{math| log₁₀&thinsp;(''x'')}}}} mezintir e.<ref>{{cite book |title=Complexity Theory: Exploring the limits of efficient algorithms |last=Wegener |first=Ingo |publisher=Springer-Verlag |year=2005 |page=20 |isbn=978-3-540-21045-0 |location=Berlin, DE / New York, NY}}</ref> Mesela {{math|log₁₀(5986)}} bi qasî 3.78 e. Tamhejmar a li pey wê 4 e ku ev jî hejmara reqemên 5986 ye. Hem logarîtmaya xwezayî û hem jî logarîtmaya dualî di [[teoriya agahiyê]] de têne bikaranîn ku bi rêzê ve li gel bikaranîna "[[Nat (agahî)|nat]]" an "[[bit]]"an wekî yekeyên bingehîn ên agahiyê têkildar in.<ref>{{cite book |title=Information Theory |last=van der Lubbe |first=Jan C.A. |publisher=Cambridge University Press |year=1997 |page=3 |isbn=978-0-521-46760-5 |url={{google books |plainurl=y |id=tBuI_6MQTcwC|page=3}}}}</ref> Logarîtmaya dualî her wiha di [[Kompûternasî|zanista komputerê]] de tê bikaranîn ku li wir [[Hejmarên dualî|sîstema dualî]] pir belav e; di [[teoriya muzîkê]] de ku li wir rêjeya bilindahiya deng a du ([[oktav]]) pir belav e û hejmara "[[Cent (hejmar)|cent]]" di navbera herdu dengên ferq de guhertoyeke pîvanê ya logarîtmaya dualî, ango log2 car 1200, ya rêjeya deng e (ango di sîstema [[hevsengiya wekhev]] a kevneşopî de ji bo her [[Nîvton|nîvtonê]] 100 cent hene), an jî bi awayekî wekhev logarîtmaya bi bingehê {{nobr|{{math|2{{sup|1/1200}} }}}} e; û di [[Fotografî|fotografiyê]] de ku li wir logarîtmayên bi bingehê 2 yên ku pîvana wan hatiye guhertin, ji bo pîvandina [[Nirxa ronahiyê|nirxên ronahiyê]], astên ronahiyê, [[Lezahiya perdeyî|wextên ronahiyê]], avakirina lensê (aperture) û [[leza fîlmê]] bi yekeya "stop" têne bikaranîn.<ref>{{cite book |title=The Manual of Photography |last1=Allen |first1=Elizabeth |publisher=Taylor & Francis |year=2011 |page=228 |isbn=978-0-240-52037-7 |url={{google books |plainurl=y |id=IfWivY3mIgAC|page=228}} |last2=Triantaphillidou |first2=Sophie}}</ref> Kurtenivîsa {{math|log&thinsp;''x''}} pir caran tê bikaranîn wexta ku bingeha armanckirî dikare li gorî çarçove an dîsîplînê were texmîn kirin, an jî wexta ku bingeh ne diyar an ne giring be. Logarîtmên hevpar (bingeha 10) ku ji tarîxê ve di tabloyên logarîtmê û qaîdeyên slaytê de têne bikaranîn, amûrek bingehîn in ji bo pîvandin û hesabkirinê di gelek warên zanist û endezyariyê de; di wan çarçoveyan de {{math|log&thinsp;''x''}} hîn jî pir caran tê maneya logarîtma bingeha desîmalê.<ref>{{cite book |title=Introduction to Applied Mathematics for Environmental Science |last=Parkhurst |first=David F. |publisher=Springer Science & Business Media |year=2007 |page=288 |isbn=978-0-387-34228-3 |edition=illustrated |url={{google books |plainurl=y |id=h6yq_lOr8Z4C|page=288 }}}}</ref> Di matematîkê de {{math|log&thinsp;''x''}} bi gelemperî behsa logarîtma xwezayî (bingeha ''{{mvar|e}}'') dike.<ref>{{cite book |title=Principles of Mathematical Analysis |last=Rudin |first=Walter |publisher=McGraw-Hill International |year=1984 |isbn=978-0-07-085613-4 |edition=3rd ed., International student |location=Auckland, NZ |section=Theorem&nbsp;3.29 |url=https://archive.org/details/principlesofmath00rudi}}</ref> Di zanista komputer û teoriya agahdariyê de, log pir caran behsa logarîtmên dualî (bingeha 2) dike.<ref>{{cite book |title=Algorithm Design: Foundations, analysis, and internet examples |last1=Goodrich |first1=Michael T. |author1-link= |publisher=John Wiley & Sons |year=2002 |page=23 |quote= |last2=Tamassia |first2=Roberto |author2-link=}}</ref> Tabloya jêrîn nîşanên hevpar ji bo logarîtmên wan bingehan navnîş dike. Stûna "Nîşana ISO" nîşanên ku ji hêla [[Rêxistina Navneteweyî ya Standardîzasyonê]] ve hatine pêşniyar kirin navnîş dike. {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- !scope="col"| Bingeh{{mvar|b}} !scope="col"| Nav ji bo log_''b''&thinsp;''x'' !scope="col"| Nîşana ISO !scope="col"| Nîşanên din |- !scope="row"| 2 | [[logarîtmaya dualî]] | {{math|lb ''x''}}&nbsp;<ref name=gullberg> {{cite book | last = Gullberg | first = Jan | year = 1997 | title = Mathematics: From the birth of numbers | location = New York, NY | publisher = W.W. Norton & Co | isbn = 978-0-393-04002-9 | url-access = registration | url = https://archive.org/details/mathematicsfromb1997gull }} </ref> | {{math|ld ''x''}}, {{math|log ''x''}}, {{math|lg ''x''}},<ref>{{citation | title=The Chicago Manual of Style | year=2003 | edition=25th | publisher=University of Chicago Press | page=530 | title-link=The Chicago Manual of Style }}.</ref> {{math|log₂&thinsp;''x''}} |- ! scope="row"|{{mvar|e}} | [[logarîtmaya xwezayî]] | {{math|ln ''x''}} | {{math|log {{mvar|x}}}}, {{math|log_''e''&thinsp;''x''}} |- !scope="row"| 10 | [[logarîtmaya asayî]] | {{math|lg ''x''}} | {{math|log ''x''}}, {{math|log₁₀&thinsp;''x''}} |- !scope="row"| {{mvar|b}} | Logarîtmaya bingeh {{mvar|b}} | {{math|log_''b''&thinsp;''x''}} | |} == Tarîx == Di tarîxa logarîtmayan a li Ewropaya sedeya 17an de, [[Fonksiyon|fonksiyoneke]] nû hat dîtin ku qada analîzê ji çarçoveya metodên cebîrî wêdetir berfireh kir. Metoda logarîtmayan di sala 1614an de ji hêla [[John Napier]] ve bi awayekî giştî hate pêşkêşkirin; ew yek di kitêba bi navê ''[[Mirifici Logarithmorum Canonis Descriptio]]'' (Danasîna Kanona Ecêb a Logarîtmayan) de pêk hat.<ref>{{Citation |last=Hobson |first=Ernest William |title=John Napier and the invention of logarithms, 1614 |year=1914 |url=https://archive.org/details/johnnapierinvent00hobsiala |location=Cambridge |publisher=The University Press}}</ref> Berî dahênana Napier, teknîkên din ên bi heman naverokê hebûn, wekî ''prosthafaeresis'' an jî bikaranîna tabloyên rêzehejmaran (progresyonan) ku li dora sala 1600ê bi berfirehî ji hêla [[Jost Bürgi]] ve hatibûn pêşxistin.<ref name="folkerts">{{citation |last1=Folkerts |first1=Menso |author-link=Menso Folkerts |title=Jost Bürgi's method for calculating sines |journal=[[Historia Mathematica]] |volume=43 |issue=2 |pages=133–147 |year=2016 |arxiv=1510.03180 |doi=10.1016/j.hm.2016.03.001 |mr=3489006 |s2cid=119326088 |last2=Launert |first2=Dieter |last3=Thom |first3=Andreas |author-link3=Andreas Thom (mathematician)}}</ref> Napier têgeha ''logarithmus'' (bi latîniya navîn) ji bo logarîtmayê afirand; ew kelîme bi maneya "hejmara rêjeyê" ye û ji kelîmeyên [[Yewnaniya kevn|yewnanî]] ''logos'' (tê maneya rêje, nîsbet an kelîme) û ''arithmos'' (tê maneya hejmar) hatiye wergirtin. [[Logarîtmaya asayî]] ya hejmarekê ew hêz (an jî eksponent) e ku wexta deh bi wê hêzê tê bilindkirin, encam jî dibe ew hejmar.<ref>William Gardner (1742) ''Tables of Logarithms''</ref> Gotina ku hejmarek lazimdarê hejmareke diyar a reqeman e, îşareteke giştî ye bo logarîtmaya asayî; [[Arşîmed]] ji wê re gotûbû "rêza hejmarê".<ref>{{citation |last=Pierce |first=R. C. Jr. |title=A brief history of logarithms |date=January 1977 |journal=[[The Two-Year College Mathematics Journal]] |volume=8 |issue=1 |pages=22–26 |doi=10.2307/3026878 |jstor=3026878}}</ref> Yekê logarîtmayên rastîn metodên hûrîstîk bûne ji bo veguherandina kiryara lêkdanê bo ya komkirinê, bi wî awayî hêsankirina hesabkirina bilez. Hin ji van metodan tabloyên ku ji nasnameyên trîgonometrîk hatibûn wergirtin, bikar dianîn.<ref>Enrique Gonzales-Velasco (2011) ''Journey through Mathematics – Creative Episodes in its History'', §2.4 Hyperbolic logarithms, r. 117, Springer </ref> Ji wan metodan re [[prostafaeresîs]] têye gotin. Dahênana [[Fonksiyon|fonksiyona]] ku niha wekî [[logarîtmaya xwezayî]] têye zanin, wekî hewldanek ji bo pêkanîna çargoşeya [[hîperbola]] çargoşeyî ji hêla [[Grégoire de Saint-Vincent]], belçîkekî ku li [[Prag|Pragê]] dijiya, destpê kir. Arşîmed di sedsala 3yê {{Bz}} de ''[[Çargoşeya Parabolayê]]'' nivîsîbû, lê çargoşeyek ji bo hîperbolayê ji gî hewldanan dûr ket heya ku Saint-Vincent encamên wî di sala 1647an de weşand. Têkiliya ku logarîtma di navbeya [[Pêşveçûna geometrîk|pêşveçûnek geometrîk]] di [[Argumana fonksiyonê|argumana]] wî de û [[Pêşvecûna arîtmetîk|pêşveçûnek arîtmetîk]] ya nirxan de peyda dike, [[Alphonse Antonio de Sarasa|A. A. de Sarasa]] han da ku girêdana çargoşeya Saint-Vincent û kevneşopiya logarîtmayan di prostafaeresîs de çêbike ku bû sebeba têgeha "logarîtmaya hîperbolîk" ku hevmaneya logarîtmaya xwezayî ye. Di zemaneke kurt de fonksiyona nû ji hêla [[Christiaan Huygens]] û [[James Gregory]] ve hate teqdîr kirin. Nîşaneya {{math|Log ''y''}} di sala 1675an de ji aliyê [[Gottfried Wilhelm Leibniz]] ve hate pejirandin,<ref>[[Florian Cajori]] (1913) "History of the exponential and logarithm concepts", [[American Mathematical Monthly]] 20: 5, 35, 75, 107, 148, 173, 205</ref> û sala din wî ew bi [[Întegral|întegralê]] ve girêda <math display="inline">\int \frac{dy}{y} .</math> Berî ku Euler têgeha xwe ya modern a logarîtmayên xwezayî yên tevlihev pêş bixe, [[Roger Cotes]] encamek nezîkî wekhev hebû wexta ku wî di sala 1714an de nîşan da<ref>{{citation |last1=Stillwell |first1=J. |title=Mathematics and Its History |date=2010 |edition=3rd |publisher=Springer}}</ref> <math display="block">\log(\cos \theta + i\sin \theta) = i\theta.</math> == Binêre == == Çavkanî == {{Çavkanî}} === Bîbliyografî === [[Kategorî:Matematîk]] [[Kategorî:Fonksiyonên matematîkê]] [[Kategorî:Konseptên matematîkê]] gp54877nhu7ynfdikteuqecvrgq7944 2090354 2090353 2026-09-01T14:56:35Z Kurê Acemî 105128 /* Bingehên taybet */ 2090354 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Logarithm plots.png|thumb|Grafîkên fonksiyonên logarîtmeyê, bi sê bingehên ku bi gelemperî têne bikaranîn. Xalên taybet ên {{math|log_''b''&thinsp;''b'' {{=}} 1}} bi xêzên xalkirî hatine nîşandan û hemû xêz di xala {{math|1=log_''b''&thinsp;1 = 0}} de hev dibirrin.]] Di [[Matematîk|matematîkê]] de, '''logarîtmaya''' [[Hejmar|hejmarekê]] [[potens]] e ku divê nirxeke din a sabît, ango '''bingeh''', pê were bilindkirin da ku ew hejmar were bidestxistin. Mesela logarîtmaya {{math|1000}} li gorî bingeha {{math|10}} dike {{math|3}}, çunkî {{math|1000}} dike {{math|10}} bi hêza 3yê: {{math|1000 {{=}} 10{{sup|3}} {{=}} 10 × 10 × 10}}. Bi awayekî giştî, eger {{math|''x'' {{=}} ''b''{{sup|''y''}}}} be, wê wextê ''{{mvar|y}}'' logarîtmaya ''{{mvar|x}}'' ye li gorî bingeha ''{{mvar|b}}'' (wekî {{math|log{{sub|''b''}} ''x'' {{=}} ''y''}} tê nivîsandin); loma {{math|log{{sub|10}} 1000 {{=}} 3}}. Wekî fonksiyoneke bi guherbareke tenê, logarîtmaya bi bingeha ''{{mvar|b}}'', berevajiya operasyona bilindkirina bi potensê ya bi bingeha ''{{mvar|b}}'' ye. Logarîtma bingeha {{math|10}} wekî ''desimal'' an jî [[logarîtma hevpar]] tê binavkirin û bi gelemperî di zanist û endezyariyê de tê bikaranîn. [[Logarîtma xwezayî]] bingeha wê jimara {{math|''e'' ≈ 2.718}} e; karanîna wê di matematîk û [[Fizîk|fizîkê]] de ji ber derivata wê ya pir hêsan pir belav e. [[Logarîtma dualî]] bingeha {{math|2}} bikar tîne û bi berfirehî di [[Kompûternasî|zanista komputerê]], [[teoriya agahdariyê]], [[teoriya muzîkê]] û [[Fotografî|fotografiyê]] de tê bikaranîn. Wexta ku bingeh ji çarçoveyê nezelal an ne têkildar be, ew pir caran tê derxistin û logarîtm wekî {{math|log&thinsp;''x''}} tê nivîsandin. Logarîtm di sala 1614an de ji hêla [[John Napier]] ve wekî rêbazek ji bo hêsankirina hesaban hatin pêşkêşkirin.<ref>{{citation |last=Hobson |first=Ernest William |title=John Napier and the invention of logarithms, 1614; a lecture |date=1914 |url=http://archive.org/details/johnnapierinvent00hobsiala |publisher=Cambridge University Press}}</ref> Ew zû ji hêla [[navîgator]], zanyar, endezyar, [[Pîvankerî|pîvankeran]] û kesên din ve hatin bikaranîn da ku hesabên bi hûrgiliya bilind bi awayekî hêsantir pêk bînin. Bi bikaranîna tabloyên logarîtmê, gavên westîner ên pirhejmarî yên lêkdana hejmaran dikarin bi lêgerîna di tabloyan de û komkirineke hêsantir werin guhertin. Ew yek pêkan e ji ber ku logarîtmaya encama lêkdanê (eserê) wekhev e bi koma logarîtmên wan hejmarên ku li hev hatine lêkdan: <math display="block"> \log_b(xy) = \log_b x + \log_b y,</math> bi wê şertê ku ''{{mvar|b}}'', ''{{mvar|x}}'' û ''{{mvar|y}}'' gî erênî bin û {{math|''b'' ≠ 1}} be. [[Hesabkera şemitok]] ku ew jî li ser bingeha logaritmayan hatiye avakirin, rê dide ku însan bêyî bikaranîna tabloyan bi lez hesaban bike, lê bi hûrguliyeke kêmtir. Têgihiştina nûjen a logaritmayan vedigere ser [[Leonhard Euler]]; wî di sedsala 18an de logarîtma bi [[fonksiyona eksponensiyel]] ve girêdan û herwiha tîpa "e" wekî bingeha logaritmayên xwezayî destnîşan kiriye.<ref>{{citation |last=Remmert, Reinhold |author-link= |title=Theory of complex functions |date=1991 |location=New York |isbn=0-387-97195-5 |oclc=21118309 |publisher=Springer-Verlag}}</ref> [[Pîvanê logarîtmîk|Pîvanên logarîtmîk]] mîqdarên berfireh kêm dikin bo teleskopên piçûktir. Mesela [[desîbel]] (dB) [[Yekeya pîvanê|yekîneyek]] e ku ji bo îfadekirina rêjeyê wekî logarîtm têye bikaranîn, pirî ji bo hêz û amplîtuda sînyalê (ku [[zexta dengî]] meselake hevpar e). Di [[Kîmya|kîmyayê]] de [[nirxa pH]] pîvanek logarîtmîk e ji bo [[Asîd|asîdîteya]] [[Çareseriya avî|çareseriyek avî]]. Logarîtm di [[Formula|formulayên]] zanistî de, û di pîvandina tevliheviya algorîtmayan û cismên geometrîkî yên bi navê [[fraktal]] de gelemperî ne. Ew dibin alîkar ku rêjeyên [[Frekans|frekansê]] yên întervalên muzîkê werin ravekirin, di formulên jimartina [[Hejmarên hîmî|hejmarên sereke]] an [[Nêzîkbûnayên Stirlingê|nêzîkbûna]] [[Faktoriyel|faktoriyelan]] de xuya dibin, hin modelên di [[Psîkofizîk|psîkofizîkê]] de agahdar dikin û dikarin di hesabkirina hiqûqî de bibin alîkar. Konsepta logarîtmayê wekî berevajiya bilindkirina bi hêz (''exponentiation''), li ser pêkhateyên din ên matematîkî jî tê berfirehkirin. Lêbelê, di rewşên giştî de, logarîtma bi gelemperî dibe fonksiyoneke xwedî pir-nirxan (''multi-valued function''). Mesela [[logarîtmaya kompleks]] berevajiya xwedî pir-nirxan a fonksiyona eksponensiyela kompleks e. Bi heman awayî, [[logarîtmaya dîskret]] berevajiya xwedî pir-nirxan a fonksiyona eksponensiyelê di komên sinorkirî (''finite groups'') de ye; ew di [[krîptografiya kilîta giştî]] de tê bikaranîn. == Motîvasyon == [[Wêne:Binary logarithm plot with grid.png|thumb|350px|[[Grafîka fonksiyon|Grafîka]] logarîtmaya bi bingeha 2yê, li {{math|''x'' {{=}} 1}} têkiliya xwe bi ''eksana x''-ê re çêdike û di nav xalên (2, 1), (4, 2) û (8, 3) re derbas dibe; bi vî awayî, wekî mînak, {{math|log₂(8) {{=}} 3}} û {{math|2³ {{=}} 8}} nîşan dide. Grafîk bêsinor nêzîkî eksena ''{{mvar|y}}'' dibe, lê [[Asîmptot|qet nagihîje wê]].]][[Komkirin]], [[zêdekirin]] û [[potens]] sê ji kiryarên herî bingehîn ên [[Arîtmetîk|arîtmetîkê]] ne. Berevajiya komkirinê [[derxistin]] e û berevajiya zêdekirinê jî [[Parkirin|parkirinê]] e. Bi heman awayî, logarîtma jî kiryara berevajî ya potensê e. Potens ew e ku hejmareke ''{{mvar|b}}'' (bingeh) bigihîje hêzeke diyarkirî ya ''{{mvar|y}}'' (hêz) da ku nirxekî ''{{mvar|x}}'' bide; ew yek bi wî awayî tê nîşandan:<ref>{{Citation |last1=Kate |first1=S.K. |title=Basics Of Mathematics |year=2009 |location=Pune |isbn=978-81-8431-755-8 |last2=Bhapkar |first2=H.R. |publisher=Technical Publications}}, chapter 1</ref> <math display="block">b^y=x.</math> Mesela bilindkirina {{math|2}} bo hêza {{math|3}} dide {{math|8}}: <math>2^3 = 8.</math> Logarîtmaya bi bingeha ''{{mvar|b}}'', ew operasyona berevajî ye ku ji têketina ''{{mvar|x}}'' derketina ''{{mvar|y}}'' peyda dike. Ango <math>y = \log_b x</math> hevmaneya <math>x=b^y</math> ye bi şertê ku ''{{mvar|b}}'' hejmareke rastîn a erênî be. (Eger ''{{mvar|b}}'' ne [[Hejmarên rastîn|hejmareke rastîn]] a erênî be, hem bilindkirina bi hêz û hem jî logarîtma dikarin bên pênasekirin, lê dibe ku gelek nirxan werbigirin; ew yek jî pênaseyan pir aloztir dike.) Yek ji sebebên sereke yên tarîxî yên danasîna logarîtmayan, ew formula ye ku <math display="block">\log_b(xy)=\log_b x + \log_b y,</math>bi rêya wan, [[Tabloya logarîtmayê|tabloyên logarîtmayê]] rê didin ku kiryarên lêkdan û dabeşkirinê veguherin kiryarên komkirin û derxistinê; ew yek beriya dahênana komputeran, alîkariyeke mezin ji bo hesabkirinan bû. == Terîf == Ji bo [[Hejmarên rastîn|hejmareke rastîn]] a erênî ya wekî ''{{mvar|b}}'' (ku {{math|''b'' ≠ 1}} be), logarîtmaya hejmareke rastîn a erênî ya wekî ''{{mvar|x}}'' li gorî binyata ''{{mvar|b}}'', ew hêz e ku divê ''{{mvar|b}}'' pê were bilindkirin da ku encam bibe ''{{mvar|x}}''. Bi gotineke din, logarîtmaya ''{{mvar|x}}'' li gorî binyata ''{{mvar|b}}'', ew hejmara rastîn a yekta ''{{mvar|y}}'' ye ku tê de <math>b^y = x</math> ye. Logarîtma bi awayê "{{math|log_''b''&thinsp;''x''}}" tê nîşandan (wekî "logarîtmaya ''{{mvar|x}}'' li gorî binyata ''{{mvar|b}}''", "logarîtmaya {{nowrap|binyeta-{{mvar|b}}}} ya ''{{mvar|x}}''", an jî bi gelemperî "log, binyat ''{{mvar|b}}'', ya ''{{mvar|x}}''" tê xwendin). Pênaseyeke hevmane û kurttir ew e ku fonksiyona {{math|log_''b''}}, fonksiyona berevajî ya fonksiyona <math>x\mapsto b^x</math> ye. === Mesela === * {{math|1=log₂&thinsp;16 = 4}}, ji ber ku {{math|1=2⁴ = 2 × 2 × 2 × 2 = 16}}. * Logarîtm dikarin neyînî jî bin: <math display="inline">\log_2 \! \frac{1}{2} = -1</math>, ji ber ku <math display="inline">2^{-1} = \frac{1}{2^1} = \frac{1}{2}.</math> * {{math|log₁₀&thinsp;150}} bi qasî 2.176 e ku dikeve navbera 2 û 3yê de; tam wekî ku 150 dikeve navbera {{math|1=10² = 100}} û {{math|1=10³ = 1000}}. * Ji bo her bingeh ''{{mvar|b}}'', {{math|1=log_''b''&thinsp;''b'' = 1}} û {{math|1=log_''b''&thinsp;1 = 0}}, ji ber ku {{math|1=''b''¹ = {{mvar|b}}}} û {{math|1=''b''⁰ = 1}} e. == Nasnameyên logarîtmatîk == Çendîn formulayên giring ku carinan wekî ''nasnameyên logarîtmatîk'' an jî ''yasayên logarîtmatîk'' tên binavkirin, têkiliya di navbera logarîtman de diyar dikin.<ref>All statements in this section can be found in {{Harvard citations|last1=Downing|first1=Douglas|year=2003|loc=p. 275|nb=yes}} or {{Harvard citations|last1=Kate|last2=Bhapkar|year=2009|loc=p. 1-1|nb=yes}}, for example.</ref> === Berhem, encama dabeşkirinê, hêz û kok === Logarîtmaya berhemekê wekhev e bi koma logarîtmayên wan hejmarên ku li hev hatine zêdekirin; logarîtmaya rêjeya du hejmaran jî wekhev e bi ferqa logarîtmayên wan. Logarîtmaya hêza ''{{Mvar|p}}'' a hejmarekê, ''{{Mvar|p}}'' caran logarîtmaya wê hejmarê bi xwe ye; logarîtmaya koka ''{{Mvar|p}}'' jî logarîtmaya wê hejmarê ye ku li ser ''{{Mvar|p}}'' hatiye dabeşkirin. Tabloya jêrîn wan wekheviyan bi meselan nîşan dide. Her yek ji wan wekheviyan dikare piştî danîna pênaseyên logarîtmayê yên wekî <math>x = b^{\, \log_b x}</math> an <math>y = b^{\, \log_b y}</math> li aliyê çepê yê hevkêşeyan, were bidestxistin. Di formulên jêrîn de, {{Matematîk|x}} û {{Matematîk|y}} [[Hejmarên rastîn|hejmarên rastîn ên pozîtîv]] ne û {{Matematîk|p}} jî hejmareke tam e ku ji 1 mezintir e. {| class="wikitable plainrowheaders" |+ Logarîtmayên berhem, encama dabeşkirinê, hêz û kok |- ! scope="col" | Nasname ! scope="col" | Formula ! scope="col" | Mesela |- ! scope="row" | Berhem | <math display="inline">\log_b(x y) = \log_b x + \log_b y</math> | <math display="inline">\log_3 243 = \log_3 (9 \cdot 27) = \log_3 9 + \log_3 27 = 2 + 3 = 5</math> |- ! scope="row" | Dabeşkirin | <math display="inline">\log_b \!\frac{x}{y} = \log_b x - \log_b y</math> | <math display="inline">\log_2 16 = \log_2 \!\frac{64}{4} = \log_2 64 - \log_2 4 = 6 - 2 = 4</math> |- ! scope="row" | Hêz | <math display="inline">\log_b\left(x^p\right) = p \log_b x</math> | <math display="inline">\log_2 64 = \log_2 \left(2^6\right) = 6 \log_2 2 = 6</math> |- ! scope="row" | Kok | <math display="inline">\log_b \sqrt[p]{x} = \frac{\log_b x}{p}</math> | <math display="inline">\log_{10} \sqrt{1000} = \frac{1}{2}\log_{10} 1000 = \frac{3}{2} = 1.5</math> |} === Guhertina bingehê === Logarîtmaya {{math|log_''b''&thinsp;''x''}} dikare bi karanîna formula jêrîn, ji logarîtmayên ''{{mvar|x}}'' û ''{{mvar|b}}'' yên li gorî bingeheke kêfî ya ''{{Mvar|k}}'', were hesibandin: <math display="block"> \log_b x = \frac{\log_k x}{\log_k b}.</math>Makîneyên hesabkirinê yên zanistî û asayî, logarîtmeyên bi bingehên 10 û ''{{mvar|[[e (mathematical constant)|e]]}}'' hesab dikin.<ref>{{Citation |last1=Bernstein |first1=Stephen |title=Schaum's outline of theory and problems of elements of statistics. I, Descriptive statistics and probability |year=1999 |url=https://archive.org/details/schaumsoutlineof00bern |series=Schaum's outline series |location=New York |isbn=978-0-07-005023-5 |last2=Bernstein |first2=Ruth |publisher=}}, r.&nbsp;21</ref> Logarîtmeyên bi her bingeheke ''{{mvar|b}}'' dikarin bi bikaranîna yek ji van her du logarîtmeyan û li gorî wê formula berê werin diyarkirin: <math display="block"> \log_b x = \frac{\log_{10} x}{\log_{10} b} = \frac{\log_{e} x}{\log_{e} b}.</math>Eger hejmareke ''{{mvar|x}}'' û logarîtmaya wê {{math|1=''y'' = log_''b''&thinsp;''x''}} (bi bingeheke nenas ''{{mvar|b}}'') hebin, bingeh bi wî awayî tê dîtin: <math display="block"> b = x^\frac{1}{y},</math>Ew yek bi bilindkirina hevkêşeya pênaseker a <math> x = b^{\,\log_b x} = b^y</math> bo hêza <math>\tfrac{1}{y}.</math> tê dîtin. == Bingehên taybet == [[Wêne:Log4.svg|thumb|320px|Grafikên logarîtmayê yên li ser hev ji bo bingehan ⁠{{sfrac|1|2}}⁠, 2, û ''{{mvar|e}}''.]] Di nav gî bijardeyên ji bo bingehê de, sê jê bi taybetî berbelav in. Ew jî ev in: {{math|''b'' {{=}} 10}}, {{math|''b'' {{=}} [[e (mathematical constant)|''e'']]}} (hejmara sabît a matematîkî ya [[Hejmarên na aqlî|neaqlî]] {{nobr|{{math|[[e (mathematical constant)|''e'']] ≈ 2.71828183 }} ),}} û {{math|''b'' {{=}} 2}} ([[logarîtmaya dualî]]). Di [[analîza matematîkî]] de, logarîtmaya bi bingeha ''{{mvar|e}}'' ji ber taybetmendiyên analîtîk ên ku li jêr hatine ravekirin, gelek berbelav e. Ji aliyekî din ve, bikaranîna logarîtmayên bi bingeha 10 ([[logarîtmaya asayî]]) ji bo hesabên bi destan di sîstema hejmaran a desîmalê de hêsan e:<ref>{{cite book |title=Algebra the Easy Way |last=Downing |first=Douglas |publisher=Barron's |year=2003 |isbn=978-0-7641-1972-9 |location=Hauppauge, NY |url=https://archive.org/details/algebraeasyway00down_0 |series=Barron's Educational Series |at=chapter&nbsp;17, p.&nbsp;275}}</ref> <math display="block">\log_{10}\,(\,10\,x\,)\ =\;\log_{10} 10\ +\;\log_{10} x\ =\ 1\,+\,\log_{10} x\,.</math> Bi wî awayî, {{math|log₁₀&thinsp;(''x'')}} bi hejmara reqemên di [[Pêjimar|pêjimara desîmalê]] de ya tamhejmar a erênî ''{{mvar|x}}'' ve girêdayî ye: Hejmara reqeman ew [[Tamhejmar|tamhejmara]] a herî biçûk e ku bi awayekî hişk ji {{nobr|{{math| log₁₀&thinsp;(''x'')}}}} mezintir e.<ref>{{cite book |title=Complexity Theory: Exploring the limits of efficient algorithms |last=Wegener |first=Ingo |publisher=Springer-Verlag |year=2005 |page=20 |isbn=978-3-540-21045-0 |location=Berlin, DE / New York, NY}}</ref> Mesela {{math|log₁₀(5986)}} bi qasî 3.78 e. Tamhejmar a li pey wê 4 e ku ev jî hejmara reqemên 5986 ye. Hem logarîtmaya xwezayî û hem jî logarîtmaya dualî di [[teoriya agahiyê]] de têne bikaranîn ku bi rêzê ve li gel bikaranîna "[[Nat (agahî)|nat]]" an "[[bit]]"an wekî yekeyên bingehîn ên agahiyê têkildar in.<ref>{{cite book |title=Information Theory |last=van der Lubbe |first=Jan C.A. |publisher=Cambridge University Press |year=1997 |page=3 |isbn=978-0-521-46760-5 |url={{google books |plainurl=y |id=tBuI_6MQTcwC|page=3}}}}</ref> Logarîtmaya dualî her wiha di [[Kompûternasî|zanista komputerê]] de tê bikaranîn ku li wir [[Hejmarên dualî|sîstema dualî]] pir belav e; di [[teoriya muzîkê]] de ku li wir rêjeya bilindahiya deng a du ([[oktav]]) pir belav e û hejmara "[[Cent (hejmar)|cent]]" di navbera herdu dengên ferq de guhertoyeke pîvanê ya logarîtmaya dualî, ango log2 car 1200, ya rêjeya deng e (ango di sîstema [[hevsengiya wekhev]] a kevneşopî de ji bo her [[Nîvton|nîvtonê]] 100 cent hene), an jî bi awayekî wekhev logarîtmaya bi bingehê {{nobr|{{math|2{{sup|1/1200}} }}}} e; û di [[Fotografî|fotografiyê]] de ku li wir logarîtmayên bi bingehê 2 yên ku pîvana wan hatiye guhertin, ji bo pîvandina [[Nirxa ronahiyê|nirxên ronahiyê]], astên ronahiyê, [[Lezahiya perdeyî|wextên ronahiyê]], avakirina lensê (aperture) û [[leza fîlmê]] bi yekeya "stop" têne bikaranîn.<ref>{{cite book |title=The Manual of Photography |last1=Allen |first1=Elizabeth |publisher=Taylor & Francis |year=2011 |page=228 |isbn=978-0-240-52037-7 |url={{google books |plainurl=y |id=IfWivY3mIgAC|page=228}} |last2=Triantaphillidou |first2=Sophie}}</ref> Kurtenivîsa {{math|log&thinsp;''x''}} pir caran tê bikaranîn wexta ku bingeha armanckirî dikare li gorî çarçove an dîsîplînê were texmîn kirin, an jî wexta ku bingeh ne diyar an ne giring be. Logarîtmên hevpar (bingeha 10) ku ji tarîxê ve di tabloyên logarîtmê û qaîdeyên slaytê de têne bikaranîn, amûrek bingehîn in ji bo pîvandin û hesabkirinê di gelek warên zanist û endezyariyê de; di wan çarçoveyan de {{math|log&thinsp;''x''}} hîn jî pir caran tê maneya logarîtma bingeha desîmalê.<ref>{{cite book |title=Introduction to Applied Mathematics for Environmental Science |last=Parkhurst |first=David F. |publisher=Springer Science & Business Media |year=2007 |page=288 |isbn=978-0-387-34228-3 |edition=illustrated |url={{google books |plainurl=y |id=h6yq_lOr8Z4C|page=288 }}}}</ref> Di matematîkê de {{math|log&thinsp;''x''}} bi gelemperî behsa logarîtma xwezayî (bingeha ''{{mvar|e}}'') dike.<ref>{{cite book |title=Principles of Mathematical Analysis |last=Rudin |first=Walter |publisher=McGraw-Hill International |year=1984 |isbn=978-0-07-085613-4 |edition=3rd ed., International student |location=Auckland, NZ |section=Theorem&nbsp;3.29 |url=https://archive.org/details/principlesofmath00rudi}}</ref> Di zanista komputer û teoriya agahdariyê de, log pir caran behsa logarîtmên dualî (bingeha 2) dike.<ref>{{cite book |title=Algorithm Design: Foundations, analysis, and internet examples |last1=Goodrich |first1=Michael T. |author1-link= |publisher=John Wiley & Sons |year=2002 |page=23 |quote= |last2=Tamassia |first2=Roberto |author2-link=}}</ref> Tabloya jêrîn nîşanên hevpar ji bo logarîtmên wan bingehan navnîş dike. Stûna "Nîşana ISO" nîşanên ku ji hêla [[Rêxistina Navneteweyî ya Standardîzasyonê]] ve hatine pêşniyar kirin navnîş dike. {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- !scope="col"| Bingeh{{mvar|b}} !scope="col"| Nav ji bo log_''b''&thinsp;''x'' !scope="col"| Nîşana ISO !scope="col"| Nîşanên din |- !scope="row"| 2 | [[logarîtmaya dualî]] | {{math|lb ''x''}}&nbsp;<ref name=gullberg> {{cite book | last = Gullberg | first = Jan | year = 1997 | title = Mathematics: From the birth of numbers | location = New York, NY | publisher = W.W. Norton & Co | isbn = 978-0-393-04002-9 | url-access = registration | url = https://archive.org/details/mathematicsfromb1997gull }} </ref> | {{math|ld ''x''}}, {{math|log ''x''}}, {{math|lg ''x''}},<ref>{{citation | title=The Chicago Manual of Style | year=2003 | edition=25th | publisher=University of Chicago Press | page=530 | title-link= }}.</ref> {{math|log₂&thinsp;''x''}} |- ! scope="row"|{{mvar|e}} | [[logarîtmaya xwezayî]] | {{math|ln ''x''}} | {{math|log {{mvar|x}}}}, {{math|log_''e''&thinsp;''x''}} |- !scope="row"| 10 | [[logarîtmaya asayî]] | {{math|lg ''x''}} | {{math|log ''x''}}, {{math|log₁₀&thinsp;''x''}} |- !scope="row"| {{mvar|b}} | Logarîtmaya bingeh {{mvar|b}} | {{math|log_''b''&thinsp;''x''}} | |} == Tarîx == Di tarîxa logarîtmayan a li Ewropaya sedeya 17an de, [[Fonksiyon|fonksiyoneke]] nû hat dîtin ku qada analîzê ji çarçoveya metodên cebîrî wêdetir berfireh kir. Metoda logarîtmayan di sala 1614an de ji hêla [[John Napier]] ve bi awayekî giştî hate pêşkêşkirin; ew yek di kitêba bi navê ''[[Mirifici Logarithmorum Canonis Descriptio]]'' (Danasîna Kanona Ecêb a Logarîtmayan) de pêk hat.<ref>{{Citation |last=Hobson |first=Ernest William |title=John Napier and the invention of logarithms, 1614 |year=1914 |url=https://archive.org/details/johnnapierinvent00hobsiala |location=Cambridge |publisher=The University Press}}</ref> Berî dahênana Napier, teknîkên din ên bi heman naverokê hebûn, wekî ''prosthafaeresis'' an jî bikaranîna tabloyên rêzehejmaran (progresyonan) ku li dora sala 1600ê bi berfirehî ji hêla [[Jost Bürgi]] ve hatibûn pêşxistin.<ref name="folkerts">{{citation |last1=Folkerts |first1=Menso |author-link=Menso Folkerts |title=Jost Bürgi's method for calculating sines |journal=[[Historia Mathematica]] |volume=43 |issue=2 |pages=133–147 |year=2016 |arxiv=1510.03180 |doi=10.1016/j.hm.2016.03.001 |mr=3489006 |s2cid=119326088 |last2=Launert |first2=Dieter |last3=Thom |first3=Andreas |author-link3=Andreas Thom (mathematician)}}</ref> Napier têgeha ''logarithmus'' (bi latîniya navîn) ji bo logarîtmayê afirand; ew kelîme bi maneya "hejmara rêjeyê" ye û ji kelîmeyên [[Yewnaniya kevn|yewnanî]] ''logos'' (tê maneya rêje, nîsbet an kelîme) û ''arithmos'' (tê maneya hejmar) hatiye wergirtin. [[Logarîtmaya asayî]] ya hejmarekê ew hêz (an jî eksponent) e ku wexta deh bi wê hêzê tê bilindkirin, encam jî dibe ew hejmar.<ref>William Gardner (1742) ''Tables of Logarithms''</ref> Gotina ku hejmarek lazimdarê hejmareke diyar a reqeman e, îşareteke giştî ye bo logarîtmaya asayî; [[Arşîmed]] ji wê re gotûbû "rêza hejmarê".<ref>{{citation |last=Pierce |first=R. C. Jr. |title=A brief history of logarithms |date=January 1977 |journal=[[The Two-Year College Mathematics Journal]] |volume=8 |issue=1 |pages=22–26 |doi=10.2307/3026878 |jstor=3026878}}</ref> Yekê logarîtmayên rastîn metodên hûrîstîk bûne ji bo veguherandina kiryara lêkdanê bo ya komkirinê, bi wî awayî hêsankirina hesabkirina bilez. Hin ji van metodan tabloyên ku ji nasnameyên trîgonometrîk hatibûn wergirtin, bikar dianîn.<ref>Enrique Gonzales-Velasco (2011) ''Journey through Mathematics – Creative Episodes in its History'', §2.4 Hyperbolic logarithms, r. 117, Springer </ref> Ji wan metodan re [[prostafaeresîs]] têye gotin. Dahênana [[Fonksiyon|fonksiyona]] ku niha wekî [[logarîtmaya xwezayî]] têye zanin, wekî hewldanek ji bo pêkanîna çargoşeya [[hîperbola]] çargoşeyî ji hêla [[Grégoire de Saint-Vincent]], belçîkekî ku li [[Prag|Pragê]] dijiya, destpê kir. Arşîmed di sedsala 3yê {{Bz}} de ''[[Çargoşeya Parabolayê]]'' nivîsîbû, lê çargoşeyek ji bo hîperbolayê ji gî hewldanan dûr ket heya ku Saint-Vincent encamên wî di sala 1647an de weşand. Têkiliya ku logarîtma di navbeya [[Pêşveçûna geometrîk|pêşveçûnek geometrîk]] di [[Argumana fonksiyonê|argumana]] wî de û [[Pêşvecûna arîtmetîk|pêşveçûnek arîtmetîk]] ya nirxan de peyda dike, [[Alphonse Antonio de Sarasa|A. A. de Sarasa]] han da ku girêdana çargoşeya Saint-Vincent û kevneşopiya logarîtmayan di prostafaeresîs de çêbike ku bû sebeba têgeha "logarîtmaya hîperbolîk" ku hevmaneya logarîtmaya xwezayî ye. Di zemaneke kurt de fonksiyona nû ji hêla [[Christiaan Huygens]] û [[James Gregory]] ve hate teqdîr kirin. Nîşaneya {{math|Log ''y''}} di sala 1675an de ji aliyê [[Gottfried Wilhelm Leibniz]] ve hate pejirandin,<ref>[[Florian Cajori]] (1913) "History of the exponential and logarithm concepts", [[American Mathematical Monthly]] 20: 5, 35, 75, 107, 148, 173, 205</ref> û sala din wî ew bi [[Întegral|întegralê]] ve girêda <math display="inline">\int \frac{dy}{y} .</math> Berî ku Euler têgeha xwe ya modern a logarîtmayên xwezayî yên tevlihev pêş bixe, [[Roger Cotes]] encamek nezîkî wekhev hebû wexta ku wî di sala 1714an de nîşan da<ref>{{citation |last1=Stillwell |first1=J. |title=Mathematics and Its History |date=2010 |edition=3rd |publisher=Springer}}</ref> <math display="block">\log(\cos \theta + i\sin \theta) = i\theta.</math> == Binêre == == Çavkanî == {{Çavkanî}} === Bîbliyografî === [[Kategorî:Matematîk]] [[Kategorî:Fonksiyonên matematîkê]] [[Kategorî:Konseptên matematîkê]] i4yqfevv32osopihvd7sm552zxpg8w7 2090357 2090354 2026-09-01T14:57:41Z Kurê Acemî 105128 /* Tarîx */ 2090357 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Logarithm plots.png|thumb|Grafîkên fonksiyonên logarîtmeyê, bi sê bingehên ku bi gelemperî têne bikaranîn. Xalên taybet ên {{math|log_''b''&thinsp;''b'' {{=}} 1}} bi xêzên xalkirî hatine nîşandan û hemû xêz di xala {{math|1=log_''b''&thinsp;1 = 0}} de hev dibirrin.]] Di [[Matematîk|matematîkê]] de, '''logarîtmaya''' [[Hejmar|hejmarekê]] [[potens]] e ku divê nirxeke din a sabît, ango '''bingeh''', pê were bilindkirin da ku ew hejmar were bidestxistin. Mesela logarîtmaya {{math|1000}} li gorî bingeha {{math|10}} dike {{math|3}}, çunkî {{math|1000}} dike {{math|10}} bi hêza 3yê: {{math|1000 {{=}} 10{{sup|3}} {{=}} 10 × 10 × 10}}. Bi awayekî giştî, eger {{math|''x'' {{=}} ''b''{{sup|''y''}}}} be, wê wextê ''{{mvar|y}}'' logarîtmaya ''{{mvar|x}}'' ye li gorî bingeha ''{{mvar|b}}'' (wekî {{math|log{{sub|''b''}} ''x'' {{=}} ''y''}} tê nivîsandin); loma {{math|log{{sub|10}} 1000 {{=}} 3}}. Wekî fonksiyoneke bi guherbareke tenê, logarîtmaya bi bingeha ''{{mvar|b}}'', berevajiya operasyona bilindkirina bi potensê ya bi bingeha ''{{mvar|b}}'' ye. Logarîtma bingeha {{math|10}} wekî ''desimal'' an jî [[logarîtma hevpar]] tê binavkirin û bi gelemperî di zanist û endezyariyê de tê bikaranîn. [[Logarîtma xwezayî]] bingeha wê jimara {{math|''e'' ≈ 2.718}} e; karanîna wê di matematîk û [[Fizîk|fizîkê]] de ji ber derivata wê ya pir hêsan pir belav e. [[Logarîtma dualî]] bingeha {{math|2}} bikar tîne û bi berfirehî di [[Kompûternasî|zanista komputerê]], [[teoriya agahdariyê]], [[teoriya muzîkê]] û [[Fotografî|fotografiyê]] de tê bikaranîn. Wexta ku bingeh ji çarçoveyê nezelal an ne têkildar be, ew pir caran tê derxistin û logarîtm wekî {{math|log&thinsp;''x''}} tê nivîsandin. Logarîtm di sala 1614an de ji hêla [[John Napier]] ve wekî rêbazek ji bo hêsankirina hesaban hatin pêşkêşkirin.<ref>{{citation |last=Hobson |first=Ernest William |title=John Napier and the invention of logarithms, 1614; a lecture |date=1914 |url=http://archive.org/details/johnnapierinvent00hobsiala |publisher=Cambridge University Press}}</ref> Ew zû ji hêla [[navîgator]], zanyar, endezyar, [[Pîvankerî|pîvankeran]] û kesên din ve hatin bikaranîn da ku hesabên bi hûrgiliya bilind bi awayekî hêsantir pêk bînin. Bi bikaranîna tabloyên logarîtmê, gavên westîner ên pirhejmarî yên lêkdana hejmaran dikarin bi lêgerîna di tabloyan de û komkirineke hêsantir werin guhertin. Ew yek pêkan e ji ber ku logarîtmaya encama lêkdanê (eserê) wekhev e bi koma logarîtmên wan hejmarên ku li hev hatine lêkdan: <math display="block"> \log_b(xy) = \log_b x + \log_b y,</math> bi wê şertê ku ''{{mvar|b}}'', ''{{mvar|x}}'' û ''{{mvar|y}}'' gî erênî bin û {{math|''b'' ≠ 1}} be. [[Hesabkera şemitok]] ku ew jî li ser bingeha logaritmayan hatiye avakirin, rê dide ku însan bêyî bikaranîna tabloyan bi lez hesaban bike, lê bi hûrguliyeke kêmtir. Têgihiştina nûjen a logaritmayan vedigere ser [[Leonhard Euler]]; wî di sedsala 18an de logarîtma bi [[fonksiyona eksponensiyel]] ve girêdan û herwiha tîpa "e" wekî bingeha logaritmayên xwezayî destnîşan kiriye.<ref>{{citation |last=Remmert, Reinhold |author-link= |title=Theory of complex functions |date=1991 |location=New York |isbn=0-387-97195-5 |oclc=21118309 |publisher=Springer-Verlag}}</ref> [[Pîvanê logarîtmîk|Pîvanên logarîtmîk]] mîqdarên berfireh kêm dikin bo teleskopên piçûktir. Mesela [[desîbel]] (dB) [[Yekeya pîvanê|yekîneyek]] e ku ji bo îfadekirina rêjeyê wekî logarîtm têye bikaranîn, pirî ji bo hêz û amplîtuda sînyalê (ku [[zexta dengî]] meselake hevpar e). Di [[Kîmya|kîmyayê]] de [[nirxa pH]] pîvanek logarîtmîk e ji bo [[Asîd|asîdîteya]] [[Çareseriya avî|çareseriyek avî]]. Logarîtm di [[Formula|formulayên]] zanistî de, û di pîvandina tevliheviya algorîtmayan û cismên geometrîkî yên bi navê [[fraktal]] de gelemperî ne. Ew dibin alîkar ku rêjeyên [[Frekans|frekansê]] yên întervalên muzîkê werin ravekirin, di formulên jimartina [[Hejmarên hîmî|hejmarên sereke]] an [[Nêzîkbûnayên Stirlingê|nêzîkbûna]] [[Faktoriyel|faktoriyelan]] de xuya dibin, hin modelên di [[Psîkofizîk|psîkofizîkê]] de agahdar dikin û dikarin di hesabkirina hiqûqî de bibin alîkar. Konsepta logarîtmayê wekî berevajiya bilindkirina bi hêz (''exponentiation''), li ser pêkhateyên din ên matematîkî jî tê berfirehkirin. Lêbelê, di rewşên giştî de, logarîtma bi gelemperî dibe fonksiyoneke xwedî pir-nirxan (''multi-valued function''). Mesela [[logarîtmaya kompleks]] berevajiya xwedî pir-nirxan a fonksiyona eksponensiyela kompleks e. Bi heman awayî, [[logarîtmaya dîskret]] berevajiya xwedî pir-nirxan a fonksiyona eksponensiyelê di komên sinorkirî (''finite groups'') de ye; ew di [[krîptografiya kilîta giştî]] de tê bikaranîn. == Motîvasyon == [[Wêne:Binary logarithm plot with grid.png|thumb|350px|[[Grafîka fonksiyon|Grafîka]] logarîtmaya bi bingeha 2yê, li {{math|''x'' {{=}} 1}} têkiliya xwe bi ''eksana x''-ê re çêdike û di nav xalên (2, 1), (4, 2) û (8, 3) re derbas dibe; bi vî awayî, wekî mînak, {{math|log₂(8) {{=}} 3}} û {{math|2³ {{=}} 8}} nîşan dide. Grafîk bêsinor nêzîkî eksena ''{{mvar|y}}'' dibe, lê [[Asîmptot|qet nagihîje wê]].]][[Komkirin]], [[zêdekirin]] û [[potens]] sê ji kiryarên herî bingehîn ên [[Arîtmetîk|arîtmetîkê]] ne. Berevajiya komkirinê [[derxistin]] e û berevajiya zêdekirinê jî [[Parkirin|parkirinê]] e. Bi heman awayî, logarîtma jî kiryara berevajî ya potensê e. Potens ew e ku hejmareke ''{{mvar|b}}'' (bingeh) bigihîje hêzeke diyarkirî ya ''{{mvar|y}}'' (hêz) da ku nirxekî ''{{mvar|x}}'' bide; ew yek bi wî awayî tê nîşandan:<ref>{{Citation |last1=Kate |first1=S.K. |title=Basics Of Mathematics |year=2009 |location=Pune |isbn=978-81-8431-755-8 |last2=Bhapkar |first2=H.R. |publisher=Technical Publications}}, chapter 1</ref> <math display="block">b^y=x.</math> Mesela bilindkirina {{math|2}} bo hêza {{math|3}} dide {{math|8}}: <math>2^3 = 8.</math> Logarîtmaya bi bingeha ''{{mvar|b}}'', ew operasyona berevajî ye ku ji têketina ''{{mvar|x}}'' derketina ''{{mvar|y}}'' peyda dike. Ango <math>y = \log_b x</math> hevmaneya <math>x=b^y</math> ye bi şertê ku ''{{mvar|b}}'' hejmareke rastîn a erênî be. (Eger ''{{mvar|b}}'' ne [[Hejmarên rastîn|hejmareke rastîn]] a erênî be, hem bilindkirina bi hêz û hem jî logarîtma dikarin bên pênasekirin, lê dibe ku gelek nirxan werbigirin; ew yek jî pênaseyan pir aloztir dike.) Yek ji sebebên sereke yên tarîxî yên danasîna logarîtmayan, ew formula ye ku <math display="block">\log_b(xy)=\log_b x + \log_b y,</math>bi rêya wan, [[Tabloya logarîtmayê|tabloyên logarîtmayê]] rê didin ku kiryarên lêkdan û dabeşkirinê veguherin kiryarên komkirin û derxistinê; ew yek beriya dahênana komputeran, alîkariyeke mezin ji bo hesabkirinan bû. == Terîf == Ji bo [[Hejmarên rastîn|hejmareke rastîn]] a erênî ya wekî ''{{mvar|b}}'' (ku {{math|''b'' ≠ 1}} be), logarîtmaya hejmareke rastîn a erênî ya wekî ''{{mvar|x}}'' li gorî binyata ''{{mvar|b}}'', ew hêz e ku divê ''{{mvar|b}}'' pê were bilindkirin da ku encam bibe ''{{mvar|x}}''. Bi gotineke din, logarîtmaya ''{{mvar|x}}'' li gorî binyata ''{{mvar|b}}'', ew hejmara rastîn a yekta ''{{mvar|y}}'' ye ku tê de <math>b^y = x</math> ye. Logarîtma bi awayê "{{math|log_''b''&thinsp;''x''}}" tê nîşandan (wekî "logarîtmaya ''{{mvar|x}}'' li gorî binyata ''{{mvar|b}}''", "logarîtmaya {{nowrap|binyeta-{{mvar|b}}}} ya ''{{mvar|x}}''", an jî bi gelemperî "log, binyat ''{{mvar|b}}'', ya ''{{mvar|x}}''" tê xwendin). Pênaseyeke hevmane û kurttir ew e ku fonksiyona {{math|log_''b''}}, fonksiyona berevajî ya fonksiyona <math>x\mapsto b^x</math> ye. === Mesela === * {{math|1=log₂&thinsp;16 = 4}}, ji ber ku {{math|1=2⁴ = 2 × 2 × 2 × 2 = 16}}. * Logarîtm dikarin neyînî jî bin: <math display="inline">\log_2 \! \frac{1}{2} = -1</math>, ji ber ku <math display="inline">2^{-1} = \frac{1}{2^1} = \frac{1}{2}.</math> * {{math|log₁₀&thinsp;150}} bi qasî 2.176 e ku dikeve navbera 2 û 3yê de; tam wekî ku 150 dikeve navbera {{math|1=10² = 100}} û {{math|1=10³ = 1000}}. * Ji bo her bingeh ''{{mvar|b}}'', {{math|1=log_''b''&thinsp;''b'' = 1}} û {{math|1=log_''b''&thinsp;1 = 0}}, ji ber ku {{math|1=''b''¹ = {{mvar|b}}}} û {{math|1=''b''⁰ = 1}} e. == Nasnameyên logarîtmatîk == Çendîn formulayên giring ku carinan wekî ''nasnameyên logarîtmatîk'' an jî ''yasayên logarîtmatîk'' tên binavkirin, têkiliya di navbera logarîtman de diyar dikin.<ref>All statements in this section can be found in {{Harvard citations|last1=Downing|first1=Douglas|year=2003|loc=p. 275|nb=yes}} or {{Harvard citations|last1=Kate|last2=Bhapkar|year=2009|loc=p. 1-1|nb=yes}}, for example.</ref> === Berhem, encama dabeşkirinê, hêz û kok === Logarîtmaya berhemekê wekhev e bi koma logarîtmayên wan hejmarên ku li hev hatine zêdekirin; logarîtmaya rêjeya du hejmaran jî wekhev e bi ferqa logarîtmayên wan. Logarîtmaya hêza ''{{Mvar|p}}'' a hejmarekê, ''{{Mvar|p}}'' caran logarîtmaya wê hejmarê bi xwe ye; logarîtmaya koka ''{{Mvar|p}}'' jî logarîtmaya wê hejmarê ye ku li ser ''{{Mvar|p}}'' hatiye dabeşkirin. Tabloya jêrîn wan wekheviyan bi meselan nîşan dide. Her yek ji wan wekheviyan dikare piştî danîna pênaseyên logarîtmayê yên wekî <math>x = b^{\, \log_b x}</math> an <math>y = b^{\, \log_b y}</math> li aliyê çepê yê hevkêşeyan, were bidestxistin. Di formulên jêrîn de, {{Matematîk|x}} û {{Matematîk|y}} [[Hejmarên rastîn|hejmarên rastîn ên pozîtîv]] ne û {{Matematîk|p}} jî hejmareke tam e ku ji 1 mezintir e. {| class="wikitable plainrowheaders" |+ Logarîtmayên berhem, encama dabeşkirinê, hêz û kok |- ! scope="col" | Nasname ! scope="col" | Formula ! scope="col" | Mesela |- ! scope="row" | Berhem | <math display="inline">\log_b(x y) = \log_b x + \log_b y</math> | <math display="inline">\log_3 243 = \log_3 (9 \cdot 27) = \log_3 9 + \log_3 27 = 2 + 3 = 5</math> |- ! scope="row" | Dabeşkirin | <math display="inline">\log_b \!\frac{x}{y} = \log_b x - \log_b y</math> | <math display="inline">\log_2 16 = \log_2 \!\frac{64}{4} = \log_2 64 - \log_2 4 = 6 - 2 = 4</math> |- ! scope="row" | Hêz | <math display="inline">\log_b\left(x^p\right) = p \log_b x</math> | <math display="inline">\log_2 64 = \log_2 \left(2^6\right) = 6 \log_2 2 = 6</math> |- ! scope="row" | Kok | <math display="inline">\log_b \sqrt[p]{x} = \frac{\log_b x}{p}</math> | <math display="inline">\log_{10} \sqrt{1000} = \frac{1}{2}\log_{10} 1000 = \frac{3}{2} = 1.5</math> |} === Guhertina bingehê === Logarîtmaya {{math|log_''b''&thinsp;''x''}} dikare bi karanîna formula jêrîn, ji logarîtmayên ''{{mvar|x}}'' û ''{{mvar|b}}'' yên li gorî bingeheke kêfî ya ''{{Mvar|k}}'', were hesibandin: <math display="block"> \log_b x = \frac{\log_k x}{\log_k b}.</math>Makîneyên hesabkirinê yên zanistî û asayî, logarîtmeyên bi bingehên 10 û ''{{mvar|[[e (mathematical constant)|e]]}}'' hesab dikin.<ref>{{Citation |last1=Bernstein |first1=Stephen |title=Schaum's outline of theory and problems of elements of statistics. I, Descriptive statistics and probability |year=1999 |url=https://archive.org/details/schaumsoutlineof00bern |series=Schaum's outline series |location=New York |isbn=978-0-07-005023-5 |last2=Bernstein |first2=Ruth |publisher=}}, r.&nbsp;21</ref> Logarîtmeyên bi her bingeheke ''{{mvar|b}}'' dikarin bi bikaranîna yek ji van her du logarîtmeyan û li gorî wê formula berê werin diyarkirin: <math display="block"> \log_b x = \frac{\log_{10} x}{\log_{10} b} = \frac{\log_{e} x}{\log_{e} b}.</math>Eger hejmareke ''{{mvar|x}}'' û logarîtmaya wê {{math|1=''y'' = log_''b''&thinsp;''x''}} (bi bingeheke nenas ''{{mvar|b}}'') hebin, bingeh bi wî awayî tê dîtin: <math display="block"> b = x^\frac{1}{y},</math>Ew yek bi bilindkirina hevkêşeya pênaseker a <math> x = b^{\,\log_b x} = b^y</math> bo hêza <math>\tfrac{1}{y}.</math> tê dîtin. == Bingehên taybet == [[Wêne:Log4.svg|thumb|320px|Grafikên logarîtmayê yên li ser hev ji bo bingehan ⁠{{sfrac|1|2}}⁠, 2, û ''{{mvar|e}}''.]] Di nav gî bijardeyên ji bo bingehê de, sê jê bi taybetî berbelav in. Ew jî ev in: {{math|''b'' {{=}} 10}}, {{math|''b'' {{=}} [[e (mathematical constant)|''e'']]}} (hejmara sabît a matematîkî ya [[Hejmarên na aqlî|neaqlî]] {{nobr|{{math|[[e (mathematical constant)|''e'']] ≈ 2.71828183 }} ),}} û {{math|''b'' {{=}} 2}} ([[logarîtmaya dualî]]). Di [[analîza matematîkî]] de, logarîtmaya bi bingeha ''{{mvar|e}}'' ji ber taybetmendiyên analîtîk ên ku li jêr hatine ravekirin, gelek berbelav e. Ji aliyekî din ve, bikaranîna logarîtmayên bi bingeha 10 ([[logarîtmaya asayî]]) ji bo hesabên bi destan di sîstema hejmaran a desîmalê de hêsan e:<ref>{{cite book |title=Algebra the Easy Way |last=Downing |first=Douglas |publisher=Barron's |year=2003 |isbn=978-0-7641-1972-9 |location=Hauppauge, NY |url=https://archive.org/details/algebraeasyway00down_0 |series=Barron's Educational Series |at=chapter&nbsp;17, p.&nbsp;275}}</ref> <math display="block">\log_{10}\,(\,10\,x\,)\ =\;\log_{10} 10\ +\;\log_{10} x\ =\ 1\,+\,\log_{10} x\,.</math> Bi wî awayî, {{math|log₁₀&thinsp;(''x'')}} bi hejmara reqemên di [[Pêjimar|pêjimara desîmalê]] de ya tamhejmar a erênî ''{{mvar|x}}'' ve girêdayî ye: Hejmara reqeman ew [[Tamhejmar|tamhejmara]] a herî biçûk e ku bi awayekî hişk ji {{nobr|{{math| log₁₀&thinsp;(''x'')}}}} mezintir e.<ref>{{cite book |title=Complexity Theory: Exploring the limits of efficient algorithms |last=Wegener |first=Ingo |publisher=Springer-Verlag |year=2005 |page=20 |isbn=978-3-540-21045-0 |location=Berlin, DE / New York, NY}}</ref> Mesela {{math|log₁₀(5986)}} bi qasî 3.78 e. Tamhejmar a li pey wê 4 e ku ev jî hejmara reqemên 5986 ye. Hem logarîtmaya xwezayî û hem jî logarîtmaya dualî di [[teoriya agahiyê]] de têne bikaranîn ku bi rêzê ve li gel bikaranîna "[[Nat (agahî)|nat]]" an "[[bit]]"an wekî yekeyên bingehîn ên agahiyê têkildar in.<ref>{{cite book |title=Information Theory |last=van der Lubbe |first=Jan C.A. |publisher=Cambridge University Press |year=1997 |page=3 |isbn=978-0-521-46760-5 |url={{google books |plainurl=y |id=tBuI_6MQTcwC|page=3}}}}</ref> Logarîtmaya dualî her wiha di [[Kompûternasî|zanista komputerê]] de tê bikaranîn ku li wir [[Hejmarên dualî|sîstema dualî]] pir belav e; di [[teoriya muzîkê]] de ku li wir rêjeya bilindahiya deng a du ([[oktav]]) pir belav e û hejmara "[[Cent (hejmar)|cent]]" di navbera herdu dengên ferq de guhertoyeke pîvanê ya logarîtmaya dualî, ango log2 car 1200, ya rêjeya deng e (ango di sîstema [[hevsengiya wekhev]] a kevneşopî de ji bo her [[Nîvton|nîvtonê]] 100 cent hene), an jî bi awayekî wekhev logarîtmaya bi bingehê {{nobr|{{math|2{{sup|1/1200}} }}}} e; û di [[Fotografî|fotografiyê]] de ku li wir logarîtmayên bi bingehê 2 yên ku pîvana wan hatiye guhertin, ji bo pîvandina [[Nirxa ronahiyê|nirxên ronahiyê]], astên ronahiyê, [[Lezahiya perdeyî|wextên ronahiyê]], avakirina lensê (aperture) û [[leza fîlmê]] bi yekeya "stop" têne bikaranîn.<ref>{{cite book |title=The Manual of Photography |last1=Allen |first1=Elizabeth |publisher=Taylor & Francis |year=2011 |page=228 |isbn=978-0-240-52037-7 |url={{google books |plainurl=y |id=IfWivY3mIgAC|page=228}} |last2=Triantaphillidou |first2=Sophie}}</ref> Kurtenivîsa {{math|log&thinsp;''x''}} pir caran tê bikaranîn wexta ku bingeha armanckirî dikare li gorî çarçove an dîsîplînê were texmîn kirin, an jî wexta ku bingeh ne diyar an ne giring be. Logarîtmên hevpar (bingeha 10) ku ji tarîxê ve di tabloyên logarîtmê û qaîdeyên slaytê de têne bikaranîn, amûrek bingehîn in ji bo pîvandin û hesabkirinê di gelek warên zanist û endezyariyê de; di wan çarçoveyan de {{math|log&thinsp;''x''}} hîn jî pir caran tê maneya logarîtma bingeha desîmalê.<ref>{{cite book |title=Introduction to Applied Mathematics for Environmental Science |last=Parkhurst |first=David F. |publisher=Springer Science & Business Media |year=2007 |page=288 |isbn=978-0-387-34228-3 |edition=illustrated |url={{google books |plainurl=y |id=h6yq_lOr8Z4C|page=288 }}}}</ref> Di matematîkê de {{math|log&thinsp;''x''}} bi gelemperî behsa logarîtma xwezayî (bingeha ''{{mvar|e}}'') dike.<ref>{{cite book |title=Principles of Mathematical Analysis |last=Rudin |first=Walter |publisher=McGraw-Hill International |year=1984 |isbn=978-0-07-085613-4 |edition=3rd ed., International student |location=Auckland, NZ |section=Theorem&nbsp;3.29 |url=https://archive.org/details/principlesofmath00rudi}}</ref> Di zanista komputer û teoriya agahdariyê de, log pir caran behsa logarîtmên dualî (bingeha 2) dike.<ref>{{cite book |title=Algorithm Design: Foundations, analysis, and internet examples |last1=Goodrich |first1=Michael T. |author1-link= |publisher=John Wiley & Sons |year=2002 |page=23 |quote= |last2=Tamassia |first2=Roberto |author2-link=}}</ref> Tabloya jêrîn nîşanên hevpar ji bo logarîtmên wan bingehan navnîş dike. Stûna "Nîşana ISO" nîşanên ku ji hêla [[Rêxistina Navneteweyî ya Standardîzasyonê]] ve hatine pêşniyar kirin navnîş dike. {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- !scope="col"| Bingeh{{mvar|b}} !scope="col"| Nav ji bo log_''b''&thinsp;''x'' !scope="col"| Nîşana ISO !scope="col"| Nîşanên din |- !scope="row"| 2 | [[logarîtmaya dualî]] | {{math|lb ''x''}}&nbsp;<ref name=gullberg> {{cite book | last = Gullberg | first = Jan | year = 1997 | title = Mathematics: From the birth of numbers | location = New York, NY | publisher = W.W. Norton & Co | isbn = 978-0-393-04002-9 | url-access = registration | url = https://archive.org/details/mathematicsfromb1997gull }} </ref> | {{math|ld ''x''}}, {{math|log ''x''}}, {{math|lg ''x''}},<ref>{{citation | title=The Chicago Manual of Style | year=2003 | edition=25th | publisher=University of Chicago Press | page=530 | title-link= }}.</ref> {{math|log₂&thinsp;''x''}} |- ! scope="row"|{{mvar|e}} | [[logarîtmaya xwezayî]] | {{math|ln ''x''}} | {{math|log {{mvar|x}}}}, {{math|log_''e''&thinsp;''x''}} |- !scope="row"| 10 | [[logarîtmaya asayî]] | {{math|lg ''x''}} | {{math|log ''x''}}, {{math|log₁₀&thinsp;''x''}} |- !scope="row"| {{mvar|b}} | Logarîtmaya bingeh {{mvar|b}} | {{math|log_''b''&thinsp;''x''}} | |} == Tarîx == Di tarîxa logarîtmayan a li Ewropaya sedeya 17an de, [[Fonksiyon|fonksiyoneke]] nû hat dîtin ku qada analîzê ji çarçoveya metodên cebîrî wêdetir berfireh kir. Metoda logarîtmayan di sala 1614an de ji hêla [[John Napier]] ve bi awayekî giştî hate pêşkêşkirin; ew yek di kitêba bi navê ''[[Mirifici Logarithmorum Canonis Descriptio]]'' (Danasîna Kanona Ecêb a Logarîtmayan) de pêk hat.<ref>{{Citation |last=Hobson |first=Ernest William |title=John Napier and the invention of logarithms, 1614 |year=1914 |url=https://archive.org/details/johnnapierinvent00hobsiala |location=Cambridge |publisher=The University Press}}</ref> Berî dahênana Napier, teknîkên din ên bi heman naverokê hebûn, wekî ''prosthafaeresis'' an jî bikaranîna tabloyên rêzehejmaran (progresyonan) ku li dora sala 1600ê bi berfirehî ji hêla [[Jost Bürgi]] ve hatibûn pêşxistin.<ref name="folkerts">{{citation |last1=Folkerts |first1=Menso |author-link= |title=Jost Bürgi's method for calculating sines |journal=Historia Mathematica |volume=43 |issue=2 |pages=133–147 |year=2016 |arxiv=1510.03180 |doi=10.1016/j.hm.2016.03.001 |mr=3489006 |s2cid=119326088 |last2=Launert |first2=Dieter |last3=Thom |first3=Andreas |author-link3=}}</ref> Napier têgeha ''logarithmus'' (bi latîniya navîn) ji bo logarîtmayê afirand; ew kelîme bi maneya "hejmara rêjeyê" ye û ji kelîmeyên [[Yewnaniya kevn|yewnanî]] ''logos'' (tê maneya rêje, nîsbet an kelîme) û ''arithmos'' (tê maneya hejmar) hatiye wergirtin. [[Logarîtmaya asayî]] ya hejmarekê ew hêz (an jî eksponent) e ku wexta deh bi wê hêzê tê bilindkirin, encam jî dibe ew hejmar.<ref>William Gardner (1742) ''Tables of Logarithms''</ref> Gotina ku hejmarek lazimdarê hejmareke diyar a reqeman e, îşareteke giştî ye bo logarîtmaya asayî; [[Arşîmed]] ji wê re gotûbû "rêza hejmarê".<ref>{{citation |last=Pierce |first=R. C. Jr. |title=A brief history of logarithms |date=January 1977 |journal=[[The Two-Year College Mathematics Journal]] |volume=8 |issue=1 |pages=22–26 |doi=10.2307/3026878 |jstor=3026878}}</ref> Yekê logarîtmayên rastîn metodên hûrîstîk bûne ji bo veguherandina kiryara lêkdanê bo ya komkirinê, bi wî awayî hêsankirina hesabkirina bilez. Hin ji van metodan tabloyên ku ji nasnameyên trîgonometrîk hatibûn wergirtin, bikar dianîn.<ref>Enrique Gonzales-Velasco (2011) ''Journey through Mathematics – Creative Episodes in its History'', §2.4 Hyperbolic logarithms, r. 117, Springer </ref> Ji wan metodan re [[prostafaeresîs]] têye gotin. Dahênana [[Fonksiyon|fonksiyona]] ku niha wekî [[logarîtmaya xwezayî]] têye zanin, wekî hewldanek ji bo pêkanîna çargoşeya [[hîperbola]] çargoşeyî ji hêla [[Grégoire de Saint-Vincent]], belçîkekî ku li [[Prag|Pragê]] dijiya, destpê kir. Arşîmed di sedsala 3yê {{Bz}} de ''[[Çargoşeya Parabolayê]]'' nivîsîbû, lê çargoşeyek ji bo hîperbolayê ji gî hewldanan dûr ket heya ku Saint-Vincent encamên wî di sala 1647an de weşand. Têkiliya ku logarîtma di navbeya [[Pêşveçûna geometrîk|pêşveçûnek geometrîk]] di [[Argumana fonksiyonê|argumana]] wî de û [[Pêşvecûna arîtmetîk|pêşveçûnek arîtmetîk]] ya nirxan de peyda dike, [[Alphonse Antonio de Sarasa|A. A. de Sarasa]] han da ku girêdana çargoşeya Saint-Vincent û kevneşopiya logarîtmayan di prostafaeresîs de çêbike ku bû sebeba têgeha "logarîtmaya hîperbolîk" ku hevmaneya logarîtmaya xwezayî ye. Di zemaneke kurt de fonksiyona nû ji hêla [[Christiaan Huygens]] û [[James Gregory]] ve hate teqdîr kirin. Nîşaneya {{math|Log ''y''}} di sala 1675an de ji aliyê [[Gottfried Wilhelm Leibniz]] ve hate pejirandin,<ref>[[Florian Cajori]] (1913) "History of the exponential and logarithm concepts", [[American Mathematical Monthly]] 20: 5, 35, 75, 107, 148, 173, 205</ref> û sala din wî ew bi [[Întegral|întegralê]] ve girêda <math display="inline">\int \frac{dy}{y} .</math> Berî ku Euler têgeha xwe ya modern a logarîtmayên xwezayî yên tevlihev pêş bixe, [[Roger Cotes]] encamek nezîkî wekhev hebû wexta ku wî di sala 1714an de nîşan da<ref>{{citation |last1=Stillwell |first1=J. |title=Mathematics and Its History |date=2010 |edition=3rd |publisher=Springer}}</ref> <math display="block">\log(\cos \theta + i\sin \theta) = i\theta.</math> == Binêre == == Çavkanî == {{Çavkanî}} === Bîbliyografî === [[Kategorî:Matematîk]] [[Kategorî:Fonksiyonên matematîkê]] [[Kategorî:Konseptên matematîkê]] jles6zz23iw4uxalxj1uci5it5zk8w0 2090359 2090357 2026-09-01T14:58:16Z Kurê Acemî 105128 /* Tarîx */ 2090359 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Logarithm plots.png|thumb|Grafîkên fonksiyonên logarîtmeyê, bi sê bingehên ku bi gelemperî têne bikaranîn. Xalên taybet ên {{math|log_''b''&thinsp;''b'' {{=}} 1}} bi xêzên xalkirî hatine nîşandan û hemû xêz di xala {{math|1=log_''b''&thinsp;1 = 0}} de hev dibirrin.]] Di [[Matematîk|matematîkê]] de, '''logarîtmaya''' [[Hejmar|hejmarekê]] [[potens]] e ku divê nirxeke din a sabît, ango '''bingeh''', pê were bilindkirin da ku ew hejmar were bidestxistin. Mesela logarîtmaya {{math|1000}} li gorî bingeha {{math|10}} dike {{math|3}}, çunkî {{math|1000}} dike {{math|10}} bi hêza 3yê: {{math|1000 {{=}} 10{{sup|3}} {{=}} 10 × 10 × 10}}. Bi awayekî giştî, eger {{math|''x'' {{=}} ''b''{{sup|''y''}}}} be, wê wextê ''{{mvar|y}}'' logarîtmaya ''{{mvar|x}}'' ye li gorî bingeha ''{{mvar|b}}'' (wekî {{math|log{{sub|''b''}} ''x'' {{=}} ''y''}} tê nivîsandin); loma {{math|log{{sub|10}} 1000 {{=}} 3}}. Wekî fonksiyoneke bi guherbareke tenê, logarîtmaya bi bingeha ''{{mvar|b}}'', berevajiya operasyona bilindkirina bi potensê ya bi bingeha ''{{mvar|b}}'' ye. Logarîtma bingeha {{math|10}} wekî ''desimal'' an jî [[logarîtma hevpar]] tê binavkirin û bi gelemperî di zanist û endezyariyê de tê bikaranîn. [[Logarîtma xwezayî]] bingeha wê jimara {{math|''e'' ≈ 2.718}} e; karanîna wê di matematîk û [[Fizîk|fizîkê]] de ji ber derivata wê ya pir hêsan pir belav e. [[Logarîtma dualî]] bingeha {{math|2}} bikar tîne û bi berfirehî di [[Kompûternasî|zanista komputerê]], [[teoriya agahdariyê]], [[teoriya muzîkê]] û [[Fotografî|fotografiyê]] de tê bikaranîn. Wexta ku bingeh ji çarçoveyê nezelal an ne têkildar be, ew pir caran tê derxistin û logarîtm wekî {{math|log&thinsp;''x''}} tê nivîsandin. Logarîtm di sala 1614an de ji hêla [[John Napier]] ve wekî rêbazek ji bo hêsankirina hesaban hatin pêşkêşkirin.<ref>{{citation |last=Hobson |first=Ernest William |title=John Napier and the invention of logarithms, 1614; a lecture |date=1914 |url=http://archive.org/details/johnnapierinvent00hobsiala |publisher=Cambridge University Press}}</ref> Ew zû ji hêla [[navîgator]], zanyar, endezyar, [[Pîvankerî|pîvankeran]] û kesên din ve hatin bikaranîn da ku hesabên bi hûrgiliya bilind bi awayekî hêsantir pêk bînin. Bi bikaranîna tabloyên logarîtmê, gavên westîner ên pirhejmarî yên lêkdana hejmaran dikarin bi lêgerîna di tabloyan de û komkirineke hêsantir werin guhertin. Ew yek pêkan e ji ber ku logarîtmaya encama lêkdanê (eserê) wekhev e bi koma logarîtmên wan hejmarên ku li hev hatine lêkdan: <math display="block"> \log_b(xy) = \log_b x + \log_b y,</math> bi wê şertê ku ''{{mvar|b}}'', ''{{mvar|x}}'' û ''{{mvar|y}}'' gî erênî bin û {{math|''b'' ≠ 1}} be. [[Hesabkera şemitok]] ku ew jî li ser bingeha logaritmayan hatiye avakirin, rê dide ku însan bêyî bikaranîna tabloyan bi lez hesaban bike, lê bi hûrguliyeke kêmtir. Têgihiştina nûjen a logaritmayan vedigere ser [[Leonhard Euler]]; wî di sedsala 18an de logarîtma bi [[fonksiyona eksponensiyel]] ve girêdan û herwiha tîpa "e" wekî bingeha logaritmayên xwezayî destnîşan kiriye.<ref>{{citation |last=Remmert, Reinhold |author-link= |title=Theory of complex functions |date=1991 |location=New York |isbn=0-387-97195-5 |oclc=21118309 |publisher=Springer-Verlag}}</ref> [[Pîvanê logarîtmîk|Pîvanên logarîtmîk]] mîqdarên berfireh kêm dikin bo teleskopên piçûktir. Mesela [[desîbel]] (dB) [[Yekeya pîvanê|yekîneyek]] e ku ji bo îfadekirina rêjeyê wekî logarîtm têye bikaranîn, pirî ji bo hêz û amplîtuda sînyalê (ku [[zexta dengî]] meselake hevpar e). Di [[Kîmya|kîmyayê]] de [[nirxa pH]] pîvanek logarîtmîk e ji bo [[Asîd|asîdîteya]] [[Çareseriya avî|çareseriyek avî]]. Logarîtm di [[Formula|formulayên]] zanistî de, û di pîvandina tevliheviya algorîtmayan û cismên geometrîkî yên bi navê [[fraktal]] de gelemperî ne. Ew dibin alîkar ku rêjeyên [[Frekans|frekansê]] yên întervalên muzîkê werin ravekirin, di formulên jimartina [[Hejmarên hîmî|hejmarên sereke]] an [[Nêzîkbûnayên Stirlingê|nêzîkbûna]] [[Faktoriyel|faktoriyelan]] de xuya dibin, hin modelên di [[Psîkofizîk|psîkofizîkê]] de agahdar dikin û dikarin di hesabkirina hiqûqî de bibin alîkar. Konsepta logarîtmayê wekî berevajiya bilindkirina bi hêz (''exponentiation''), li ser pêkhateyên din ên matematîkî jî tê berfirehkirin. Lêbelê, di rewşên giştî de, logarîtma bi gelemperî dibe fonksiyoneke xwedî pir-nirxan (''multi-valued function''). Mesela [[logarîtmaya kompleks]] berevajiya xwedî pir-nirxan a fonksiyona eksponensiyela kompleks e. Bi heman awayî, [[logarîtmaya dîskret]] berevajiya xwedî pir-nirxan a fonksiyona eksponensiyelê di komên sinorkirî (''finite groups'') de ye; ew di [[krîptografiya kilîta giştî]] de tê bikaranîn. == Motîvasyon == [[Wêne:Binary logarithm plot with grid.png|thumb|350px|[[Grafîka fonksiyon|Grafîka]] logarîtmaya bi bingeha 2yê, li {{math|''x'' {{=}} 1}} têkiliya xwe bi ''eksana x''-ê re çêdike û di nav xalên (2, 1), (4, 2) û (8, 3) re derbas dibe; bi vî awayî, wekî mînak, {{math|log₂(8) {{=}} 3}} û {{math|2³ {{=}} 8}} nîşan dide. Grafîk bêsinor nêzîkî eksena ''{{mvar|y}}'' dibe, lê [[Asîmptot|qet nagihîje wê]].]][[Komkirin]], [[zêdekirin]] û [[potens]] sê ji kiryarên herî bingehîn ên [[Arîtmetîk|arîtmetîkê]] ne. Berevajiya komkirinê [[derxistin]] e û berevajiya zêdekirinê jî [[Parkirin|parkirinê]] e. Bi heman awayî, logarîtma jî kiryara berevajî ya potensê e. Potens ew e ku hejmareke ''{{mvar|b}}'' (bingeh) bigihîje hêzeke diyarkirî ya ''{{mvar|y}}'' (hêz) da ku nirxekî ''{{mvar|x}}'' bide; ew yek bi wî awayî tê nîşandan:<ref>{{Citation |last1=Kate |first1=S.K. |title=Basics Of Mathematics |year=2009 |location=Pune |isbn=978-81-8431-755-8 |last2=Bhapkar |first2=H.R. |publisher=Technical Publications}}, chapter 1</ref> <math display="block">b^y=x.</math> Mesela bilindkirina {{math|2}} bo hêza {{math|3}} dide {{math|8}}: <math>2^3 = 8.</math> Logarîtmaya bi bingeha ''{{mvar|b}}'', ew operasyona berevajî ye ku ji têketina ''{{mvar|x}}'' derketina ''{{mvar|y}}'' peyda dike. Ango <math>y = \log_b x</math> hevmaneya <math>x=b^y</math> ye bi şertê ku ''{{mvar|b}}'' hejmareke rastîn a erênî be. (Eger ''{{mvar|b}}'' ne [[Hejmarên rastîn|hejmareke rastîn]] a erênî be, hem bilindkirina bi hêz û hem jî logarîtma dikarin bên pênasekirin, lê dibe ku gelek nirxan werbigirin; ew yek jî pênaseyan pir aloztir dike.) Yek ji sebebên sereke yên tarîxî yên danasîna logarîtmayan, ew formula ye ku <math display="block">\log_b(xy)=\log_b x + \log_b y,</math>bi rêya wan, [[Tabloya logarîtmayê|tabloyên logarîtmayê]] rê didin ku kiryarên lêkdan û dabeşkirinê veguherin kiryarên komkirin û derxistinê; ew yek beriya dahênana komputeran, alîkariyeke mezin ji bo hesabkirinan bû. == Terîf == Ji bo [[Hejmarên rastîn|hejmareke rastîn]] a erênî ya wekî ''{{mvar|b}}'' (ku {{math|''b'' ≠ 1}} be), logarîtmaya hejmareke rastîn a erênî ya wekî ''{{mvar|x}}'' li gorî binyata ''{{mvar|b}}'', ew hêz e ku divê ''{{mvar|b}}'' pê were bilindkirin da ku encam bibe ''{{mvar|x}}''. Bi gotineke din, logarîtmaya ''{{mvar|x}}'' li gorî binyata ''{{mvar|b}}'', ew hejmara rastîn a yekta ''{{mvar|y}}'' ye ku tê de <math>b^y = x</math> ye. Logarîtma bi awayê "{{math|log_''b''&thinsp;''x''}}" tê nîşandan (wekî "logarîtmaya ''{{mvar|x}}'' li gorî binyata ''{{mvar|b}}''", "logarîtmaya {{nowrap|binyeta-{{mvar|b}}}} ya ''{{mvar|x}}''", an jî bi gelemperî "log, binyat ''{{mvar|b}}'', ya ''{{mvar|x}}''" tê xwendin). Pênaseyeke hevmane û kurttir ew e ku fonksiyona {{math|log_''b''}}, fonksiyona berevajî ya fonksiyona <math>x\mapsto b^x</math> ye. === Mesela === * {{math|1=log₂&thinsp;16 = 4}}, ji ber ku {{math|1=2⁴ = 2 × 2 × 2 × 2 = 16}}. * Logarîtm dikarin neyînî jî bin: <math display="inline">\log_2 \! \frac{1}{2} = -1</math>, ji ber ku <math display="inline">2^{-1} = \frac{1}{2^1} = \frac{1}{2}.</math> * {{math|log₁₀&thinsp;150}} bi qasî 2.176 e ku dikeve navbera 2 û 3yê de; tam wekî ku 150 dikeve navbera {{math|1=10² = 100}} û {{math|1=10³ = 1000}}. * Ji bo her bingeh ''{{mvar|b}}'', {{math|1=log_''b''&thinsp;''b'' = 1}} û {{math|1=log_''b''&thinsp;1 = 0}}, ji ber ku {{math|1=''b''¹ = {{mvar|b}}}} û {{math|1=''b''⁰ = 1}} e. == Nasnameyên logarîtmatîk == Çendîn formulayên giring ku carinan wekî ''nasnameyên logarîtmatîk'' an jî ''yasayên logarîtmatîk'' tên binavkirin, têkiliya di navbera logarîtman de diyar dikin.<ref>All statements in this section can be found in {{Harvard citations|last1=Downing|first1=Douglas|year=2003|loc=p. 275|nb=yes}} or {{Harvard citations|last1=Kate|last2=Bhapkar|year=2009|loc=p. 1-1|nb=yes}}, for example.</ref> === Berhem, encama dabeşkirinê, hêz û kok === Logarîtmaya berhemekê wekhev e bi koma logarîtmayên wan hejmarên ku li hev hatine zêdekirin; logarîtmaya rêjeya du hejmaran jî wekhev e bi ferqa logarîtmayên wan. Logarîtmaya hêza ''{{Mvar|p}}'' a hejmarekê, ''{{Mvar|p}}'' caran logarîtmaya wê hejmarê bi xwe ye; logarîtmaya koka ''{{Mvar|p}}'' jî logarîtmaya wê hejmarê ye ku li ser ''{{Mvar|p}}'' hatiye dabeşkirin. Tabloya jêrîn wan wekheviyan bi meselan nîşan dide. Her yek ji wan wekheviyan dikare piştî danîna pênaseyên logarîtmayê yên wekî <math>x = b^{\, \log_b x}</math> an <math>y = b^{\, \log_b y}</math> li aliyê çepê yê hevkêşeyan, were bidestxistin. Di formulên jêrîn de, {{Matematîk|x}} û {{Matematîk|y}} [[Hejmarên rastîn|hejmarên rastîn ên pozîtîv]] ne û {{Matematîk|p}} jî hejmareke tam e ku ji 1 mezintir e. {| class="wikitable plainrowheaders" |+ Logarîtmayên berhem, encama dabeşkirinê, hêz û kok |- ! scope="col" | Nasname ! scope="col" | Formula ! scope="col" | Mesela |- ! scope="row" | Berhem | <math display="inline">\log_b(x y) = \log_b x + \log_b y</math> | <math display="inline">\log_3 243 = \log_3 (9 \cdot 27) = \log_3 9 + \log_3 27 = 2 + 3 = 5</math> |- ! scope="row" | Dabeşkirin | <math display="inline">\log_b \!\frac{x}{y} = \log_b x - \log_b y</math> | <math display="inline">\log_2 16 = \log_2 \!\frac{64}{4} = \log_2 64 - \log_2 4 = 6 - 2 = 4</math> |- ! scope="row" | Hêz | <math display="inline">\log_b\left(x^p\right) = p \log_b x</math> | <math display="inline">\log_2 64 = \log_2 \left(2^6\right) = 6 \log_2 2 = 6</math> |- ! scope="row" | Kok | <math display="inline">\log_b \sqrt[p]{x} = \frac{\log_b x}{p}</math> | <math display="inline">\log_{10} \sqrt{1000} = \frac{1}{2}\log_{10} 1000 = \frac{3}{2} = 1.5</math> |} === Guhertina bingehê === Logarîtmaya {{math|log_''b''&thinsp;''x''}} dikare bi karanîna formula jêrîn, ji logarîtmayên ''{{mvar|x}}'' û ''{{mvar|b}}'' yên li gorî bingeheke kêfî ya ''{{Mvar|k}}'', were hesibandin: <math display="block"> \log_b x = \frac{\log_k x}{\log_k b}.</math>Makîneyên hesabkirinê yên zanistî û asayî, logarîtmeyên bi bingehên 10 û ''{{mvar|[[e (mathematical constant)|e]]}}'' hesab dikin.<ref>{{Citation |last1=Bernstein |first1=Stephen |title=Schaum's outline of theory and problems of elements of statistics. I, Descriptive statistics and probability |year=1999 |url=https://archive.org/details/schaumsoutlineof00bern |series=Schaum's outline series |location=New York |isbn=978-0-07-005023-5 |last2=Bernstein |first2=Ruth |publisher=}}, r.&nbsp;21</ref> Logarîtmeyên bi her bingeheke ''{{mvar|b}}'' dikarin bi bikaranîna yek ji van her du logarîtmeyan û li gorî wê formula berê werin diyarkirin: <math display="block"> \log_b x = \frac{\log_{10} x}{\log_{10} b} = \frac{\log_{e} x}{\log_{e} b}.</math>Eger hejmareke ''{{mvar|x}}'' û logarîtmaya wê {{math|1=''y'' = log_''b''&thinsp;''x''}} (bi bingeheke nenas ''{{mvar|b}}'') hebin, bingeh bi wî awayî tê dîtin: <math display="block"> b = x^\frac{1}{y},</math>Ew yek bi bilindkirina hevkêşeya pênaseker a <math> x = b^{\,\log_b x} = b^y</math> bo hêza <math>\tfrac{1}{y}.</math> tê dîtin. == Bingehên taybet == [[Wêne:Log4.svg|thumb|320px|Grafikên logarîtmayê yên li ser hev ji bo bingehan ⁠{{sfrac|1|2}}⁠, 2, û ''{{mvar|e}}''.]] Di nav gî bijardeyên ji bo bingehê de, sê jê bi taybetî berbelav in. Ew jî ev in: {{math|''b'' {{=}} 10}}, {{math|''b'' {{=}} [[e (mathematical constant)|''e'']]}} (hejmara sabît a matematîkî ya [[Hejmarên na aqlî|neaqlî]] {{nobr|{{math|[[e (mathematical constant)|''e'']] ≈ 2.71828183 }} ),}} û {{math|''b'' {{=}} 2}} ([[logarîtmaya dualî]]). Di [[analîza matematîkî]] de, logarîtmaya bi bingeha ''{{mvar|e}}'' ji ber taybetmendiyên analîtîk ên ku li jêr hatine ravekirin, gelek berbelav e. Ji aliyekî din ve, bikaranîna logarîtmayên bi bingeha 10 ([[logarîtmaya asayî]]) ji bo hesabên bi destan di sîstema hejmaran a desîmalê de hêsan e:<ref>{{cite book |title=Algebra the Easy Way |last=Downing |first=Douglas |publisher=Barron's |year=2003 |isbn=978-0-7641-1972-9 |location=Hauppauge, NY |url=https://archive.org/details/algebraeasyway00down_0 |series=Barron's Educational Series |at=chapter&nbsp;17, p.&nbsp;275}}</ref> <math display="block">\log_{10}\,(\,10\,x\,)\ =\;\log_{10} 10\ +\;\log_{10} x\ =\ 1\,+\,\log_{10} x\,.</math> Bi wî awayî, {{math|log₁₀&thinsp;(''x'')}} bi hejmara reqemên di [[Pêjimar|pêjimara desîmalê]] de ya tamhejmar a erênî ''{{mvar|x}}'' ve girêdayî ye: Hejmara reqeman ew [[Tamhejmar|tamhejmara]] a herî biçûk e ku bi awayekî hişk ji {{nobr|{{math| log₁₀&thinsp;(''x'')}}}} mezintir e.<ref>{{cite book |title=Complexity Theory: Exploring the limits of efficient algorithms |last=Wegener |first=Ingo |publisher=Springer-Verlag |year=2005 |page=20 |isbn=978-3-540-21045-0 |location=Berlin, DE / New York, NY}}</ref> Mesela {{math|log₁₀(5986)}} bi qasî 3.78 e. Tamhejmar a li pey wê 4 e ku ev jî hejmara reqemên 5986 ye. Hem logarîtmaya xwezayî û hem jî logarîtmaya dualî di [[teoriya agahiyê]] de têne bikaranîn ku bi rêzê ve li gel bikaranîna "[[Nat (agahî)|nat]]" an "[[bit]]"an wekî yekeyên bingehîn ên agahiyê têkildar in.<ref>{{cite book |title=Information Theory |last=van der Lubbe |first=Jan C.A. |publisher=Cambridge University Press |year=1997 |page=3 |isbn=978-0-521-46760-5 |url={{google books |plainurl=y |id=tBuI_6MQTcwC|page=3}}}}</ref> Logarîtmaya dualî her wiha di [[Kompûternasî|zanista komputerê]] de tê bikaranîn ku li wir [[Hejmarên dualî|sîstema dualî]] pir belav e; di [[teoriya muzîkê]] de ku li wir rêjeya bilindahiya deng a du ([[oktav]]) pir belav e û hejmara "[[Cent (hejmar)|cent]]" di navbera herdu dengên ferq de guhertoyeke pîvanê ya logarîtmaya dualî, ango log2 car 1200, ya rêjeya deng e (ango di sîstema [[hevsengiya wekhev]] a kevneşopî de ji bo her [[Nîvton|nîvtonê]] 100 cent hene), an jî bi awayekî wekhev logarîtmaya bi bingehê {{nobr|{{math|2{{sup|1/1200}} }}}} e; û di [[Fotografî|fotografiyê]] de ku li wir logarîtmayên bi bingehê 2 yên ku pîvana wan hatiye guhertin, ji bo pîvandina [[Nirxa ronahiyê|nirxên ronahiyê]], astên ronahiyê, [[Lezahiya perdeyî|wextên ronahiyê]], avakirina lensê (aperture) û [[leza fîlmê]] bi yekeya "stop" têne bikaranîn.<ref>{{cite book |title=The Manual of Photography |last1=Allen |first1=Elizabeth |publisher=Taylor & Francis |year=2011 |page=228 |isbn=978-0-240-52037-7 |url={{google books |plainurl=y |id=IfWivY3mIgAC|page=228}} |last2=Triantaphillidou |first2=Sophie}}</ref> Kurtenivîsa {{math|log&thinsp;''x''}} pir caran tê bikaranîn wexta ku bingeha armanckirî dikare li gorî çarçove an dîsîplînê were texmîn kirin, an jî wexta ku bingeh ne diyar an ne giring be. Logarîtmên hevpar (bingeha 10) ku ji tarîxê ve di tabloyên logarîtmê û qaîdeyên slaytê de têne bikaranîn, amûrek bingehîn in ji bo pîvandin û hesabkirinê di gelek warên zanist û endezyariyê de; di wan çarçoveyan de {{math|log&thinsp;''x''}} hîn jî pir caran tê maneya logarîtma bingeha desîmalê.<ref>{{cite book |title=Introduction to Applied Mathematics for Environmental Science |last=Parkhurst |first=David F. |publisher=Springer Science & Business Media |year=2007 |page=288 |isbn=978-0-387-34228-3 |edition=illustrated |url={{google books |plainurl=y |id=h6yq_lOr8Z4C|page=288 }}}}</ref> Di matematîkê de {{math|log&thinsp;''x''}} bi gelemperî behsa logarîtma xwezayî (bingeha ''{{mvar|e}}'') dike.<ref>{{cite book |title=Principles of Mathematical Analysis |last=Rudin |first=Walter |publisher=McGraw-Hill International |year=1984 |isbn=978-0-07-085613-4 |edition=3rd ed., International student |location=Auckland, NZ |section=Theorem&nbsp;3.29 |url=https://archive.org/details/principlesofmath00rudi}}</ref> Di zanista komputer û teoriya agahdariyê de, log pir caran behsa logarîtmên dualî (bingeha 2) dike.<ref>{{cite book |title=Algorithm Design: Foundations, analysis, and internet examples |last1=Goodrich |first1=Michael T. |author1-link= |publisher=John Wiley & Sons |year=2002 |page=23 |quote= |last2=Tamassia |first2=Roberto |author2-link=}}</ref> Tabloya jêrîn nîşanên hevpar ji bo logarîtmên wan bingehan navnîş dike. Stûna "Nîşana ISO" nîşanên ku ji hêla [[Rêxistina Navneteweyî ya Standardîzasyonê]] ve hatine pêşniyar kirin navnîş dike. {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- !scope="col"| Bingeh{{mvar|b}} !scope="col"| Nav ji bo log_''b''&thinsp;''x'' !scope="col"| Nîşana ISO !scope="col"| Nîşanên din |- !scope="row"| 2 | [[logarîtmaya dualî]] | {{math|lb ''x''}}&nbsp;<ref name=gullberg> {{cite book | last = Gullberg | first = Jan | year = 1997 | title = Mathematics: From the birth of numbers | location = New York, NY | publisher = W.W. Norton & Co | isbn = 978-0-393-04002-9 | url-access = registration | url = https://archive.org/details/mathematicsfromb1997gull }} </ref> | {{math|ld ''x''}}, {{math|log ''x''}}, {{math|lg ''x''}},<ref>{{citation | title=The Chicago Manual of Style | year=2003 | edition=25th | publisher=University of Chicago Press | page=530 | title-link= }}.</ref> {{math|log₂&thinsp;''x''}} |- ! scope="row"|{{mvar|e}} | [[logarîtmaya xwezayî]] | {{math|ln ''x''}} | {{math|log {{mvar|x}}}}, {{math|log_''e''&thinsp;''x''}} |- !scope="row"| 10 | [[logarîtmaya asayî]] | {{math|lg ''x''}} | {{math|log ''x''}}, {{math|log₁₀&thinsp;''x''}} |- !scope="row"| {{mvar|b}} | Logarîtmaya bingeh {{mvar|b}} | {{math|log_''b''&thinsp;''x''}} | |} == Tarîx == Di tarîxa logarîtmayan a li Ewropaya sedeya 17an de, [[Fonksiyon|fonksiyoneke]] nû hat dîtin ku qada analîzê ji çarçoveya metodên cebîrî wêdetir berfireh kir. Metoda logarîtmayan di sala 1614an de ji hêla [[John Napier]] ve bi awayekî giştî hate pêşkêşkirin; ew yek di kitêba bi navê ''[[Mirifici Logarithmorum Canonis Descriptio]]'' (Danasîna Kanona Ecêb a Logarîtmayan) de pêk hat.<ref>{{Citation |last=Hobson |first=Ernest William |title=John Napier and the invention of logarithms, 1614 |year=1914 |url=https://archive.org/details/johnnapierinvent00hobsiala |location=Cambridge |publisher=The University Press}}</ref> Berî dahênana Napier, teknîkên din ên bi heman naverokê hebûn, wekî ''prosthafaeresis'' an jî bikaranîna tabloyên rêzehejmaran (progresyonan) ku li dora sala 1600ê bi berfirehî ji hêla [[Jost Bürgi]] ve hatibûn pêşxistin.<ref name="folkerts">{{citation |last1=Folkerts |first1=Menso |author-link= |title=Jost Bürgi's method for calculating sines |journal=Historia Mathematica |volume=43 |issue=2 |pages=133–147 |year=2016 |arxiv=1510.03180 |doi=10.1016/j.hm.2016.03.001 |mr=3489006 |s2cid=119326088 |last2=Launert |first2=Dieter |last3=Thom |first3=Andreas |author-link3=}}</ref> Napier têgeha ''logarithmus'' (bi latîniya navîn) ji bo logarîtmayê afirand; ew kelîme bi maneya "hejmara rêjeyê" ye û ji kelîmeyên [[Yewnaniya kevn|yewnanî]] ''logos'' (tê maneya rêje, nîsbet an kelîme) û ''arithmos'' (tê maneya hejmar) hatiye wergirtin. [[Logarîtmaya asayî]] ya hejmarekê ew hêz (an jî eksponent) e ku wexta deh bi wê hêzê tê bilindkirin, encam jî dibe ew hejmar.<ref>William Gardner (1742) ''Tables of Logarithms''</ref> Gotina ku hejmarek lazimdarê hejmareke diyar a reqeman e, îşareteke giştî ye bo logarîtmaya asayî; [[Arşîmed]] ji wê re gotûbû "rêza hejmarê".<ref>{{citation |last=Pierce |first=R. C. Jr. |title=A brief history of logarithms |date=January 1977 |journal=The Two-Year College Mathematics Journal |volume=8 |issue=1 |pages=22–26 |doi=10.2307/3026878 |jstor=3026878}}</ref> Yekê logarîtmayên rastîn metodên hûrîstîk bûne ji bo veguherandina kiryara lêkdanê bo ya komkirinê, bi wî awayî hêsankirina hesabkirina bilez. Hin ji van metodan tabloyên ku ji nasnameyên trîgonometrîk hatibûn wergirtin, bikar dianîn.<ref>Enrique Gonzales-Velasco (2011) ''Journey through Mathematics – Creative Episodes in its History'', §2.4 Hyperbolic logarithms, r. 117, Springer </ref> Ji wan metodan re [[prostafaeresîs]] têye gotin. Dahênana [[Fonksiyon|fonksiyona]] ku niha wekî [[logarîtmaya xwezayî]] têye zanin, wekî hewldanek ji bo pêkanîna çargoşeya [[hîperbola]] çargoşeyî ji hêla [[Grégoire de Saint-Vincent]], belçîkekî ku li [[Prag|Pragê]] dijiya, destpê kir. Arşîmed di sedsala 3yê {{Bz}} de ''[[Çargoşeya Parabolayê]]'' nivîsîbû, lê çargoşeyek ji bo hîperbolayê ji gî hewldanan dûr ket heya ku Saint-Vincent encamên wî di sala 1647an de weşand. Têkiliya ku logarîtma di navbeya [[Pêşveçûna geometrîk|pêşveçûnek geometrîk]] di [[Argumana fonksiyonê|argumana]] wî de û [[Pêşvecûna arîtmetîk|pêşveçûnek arîtmetîk]] ya nirxan de peyda dike, [[Alphonse Antonio de Sarasa|A. A. de Sarasa]] han da ku girêdana çargoşeya Saint-Vincent û kevneşopiya logarîtmayan di prostafaeresîs de çêbike ku bû sebeba têgeha "logarîtmaya hîperbolîk" ku hevmaneya logarîtmaya xwezayî ye. Di zemaneke kurt de fonksiyona nû ji hêla [[Christiaan Huygens]] û [[James Gregory]] ve hate teqdîr kirin. Nîşaneya {{math|Log ''y''}} di sala 1675an de ji aliyê [[Gottfried Wilhelm Leibniz]] ve hate pejirandin,<ref>[[Florian Cajori]] (1913) "History of the exponential and logarithm concepts", [[American Mathematical Monthly]] 20: 5, 35, 75, 107, 148, 173, 205</ref> û sala din wî ew bi [[Întegral|întegralê]] ve girêda <math display="inline">\int \frac{dy}{y} .</math> Berî ku Euler têgeha xwe ya modern a logarîtmayên xwezayî yên tevlihev pêş bixe, [[Roger Cotes]] encamek nezîkî wekhev hebû wexta ku wî di sala 1714an de nîşan da<ref>{{citation |last1=Stillwell |first1=J. |title=Mathematics and Its History |date=2010 |edition=3rd |publisher=Springer}}</ref> <math display="block">\log(\cos \theta + i\sin \theta) = i\theta.</math> == Binêre == == Çavkanî == {{Çavkanî}} === Bîbliyografî === [[Kategorî:Matematîk]] [[Kategorî:Fonksiyonên matematîkê]] [[Kategorî:Konseptên matematîkê]] lupp02ypyn16lirp17xktrpt0w8cu8i 2090360 2090359 2026-09-01T14:58:46Z Kurê Acemî 105128 /* Tarîx */ 2090360 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Logarithm plots.png|thumb|Grafîkên fonksiyonên logarîtmeyê, bi sê bingehên ku bi gelemperî têne bikaranîn. Xalên taybet ên {{math|log_''b''&thinsp;''b'' {{=}} 1}} bi xêzên xalkirî hatine nîşandan û hemû xêz di xala {{math|1=log_''b''&thinsp;1 = 0}} de hev dibirrin.]] Di [[Matematîk|matematîkê]] de, '''logarîtmaya''' [[Hejmar|hejmarekê]] [[potens]] e ku divê nirxeke din a sabît, ango '''bingeh''', pê were bilindkirin da ku ew hejmar were bidestxistin. Mesela logarîtmaya {{math|1000}} li gorî bingeha {{math|10}} dike {{math|3}}, çunkî {{math|1000}} dike {{math|10}} bi hêza 3yê: {{math|1000 {{=}} 10{{sup|3}} {{=}} 10 × 10 × 10}}. Bi awayekî giştî, eger {{math|''x'' {{=}} ''b''{{sup|''y''}}}} be, wê wextê ''{{mvar|y}}'' logarîtmaya ''{{mvar|x}}'' ye li gorî bingeha ''{{mvar|b}}'' (wekî {{math|log{{sub|''b''}} ''x'' {{=}} ''y''}} tê nivîsandin); loma {{math|log{{sub|10}} 1000 {{=}} 3}}. Wekî fonksiyoneke bi guherbareke tenê, logarîtmaya bi bingeha ''{{mvar|b}}'', berevajiya operasyona bilindkirina bi potensê ya bi bingeha ''{{mvar|b}}'' ye. Logarîtma bingeha {{math|10}} wekî ''desimal'' an jî [[logarîtma hevpar]] tê binavkirin û bi gelemperî di zanist û endezyariyê de tê bikaranîn. [[Logarîtma xwezayî]] bingeha wê jimara {{math|''e'' ≈ 2.718}} e; karanîna wê di matematîk û [[Fizîk|fizîkê]] de ji ber derivata wê ya pir hêsan pir belav e. [[Logarîtma dualî]] bingeha {{math|2}} bikar tîne û bi berfirehî di [[Kompûternasî|zanista komputerê]], [[teoriya agahdariyê]], [[teoriya muzîkê]] û [[Fotografî|fotografiyê]] de tê bikaranîn. Wexta ku bingeh ji çarçoveyê nezelal an ne têkildar be, ew pir caran tê derxistin û logarîtm wekî {{math|log&thinsp;''x''}} tê nivîsandin. Logarîtm di sala 1614an de ji hêla [[John Napier]] ve wekî rêbazek ji bo hêsankirina hesaban hatin pêşkêşkirin.<ref>{{citation |last=Hobson |first=Ernest William |title=John Napier and the invention of logarithms, 1614; a lecture |date=1914 |url=http://archive.org/details/johnnapierinvent00hobsiala |publisher=Cambridge University Press}}</ref> Ew zû ji hêla [[navîgator]], zanyar, endezyar, [[Pîvankerî|pîvankeran]] û kesên din ve hatin bikaranîn da ku hesabên bi hûrgiliya bilind bi awayekî hêsantir pêk bînin. Bi bikaranîna tabloyên logarîtmê, gavên westîner ên pirhejmarî yên lêkdana hejmaran dikarin bi lêgerîna di tabloyan de û komkirineke hêsantir werin guhertin. Ew yek pêkan e ji ber ku logarîtmaya encama lêkdanê (eserê) wekhev e bi koma logarîtmên wan hejmarên ku li hev hatine lêkdan: <math display="block"> \log_b(xy) = \log_b x + \log_b y,</math> bi wê şertê ku ''{{mvar|b}}'', ''{{mvar|x}}'' û ''{{mvar|y}}'' gî erênî bin û {{math|''b'' ≠ 1}} be. [[Hesabkera şemitok]] ku ew jî li ser bingeha logaritmayan hatiye avakirin, rê dide ku însan bêyî bikaranîna tabloyan bi lez hesaban bike, lê bi hûrguliyeke kêmtir. Têgihiştina nûjen a logaritmayan vedigere ser [[Leonhard Euler]]; wî di sedsala 18an de logarîtma bi [[fonksiyona eksponensiyel]] ve girêdan û herwiha tîpa "e" wekî bingeha logaritmayên xwezayî destnîşan kiriye.<ref>{{citation |last=Remmert, Reinhold |author-link= |title=Theory of complex functions |date=1991 |location=New York |isbn=0-387-97195-5 |oclc=21118309 |publisher=Springer-Verlag}}</ref> [[Pîvanê logarîtmîk|Pîvanên logarîtmîk]] mîqdarên berfireh kêm dikin bo teleskopên piçûktir. Mesela [[desîbel]] (dB) [[Yekeya pîvanê|yekîneyek]] e ku ji bo îfadekirina rêjeyê wekî logarîtm têye bikaranîn, pirî ji bo hêz û amplîtuda sînyalê (ku [[zexta dengî]] meselake hevpar e). Di [[Kîmya|kîmyayê]] de [[nirxa pH]] pîvanek logarîtmîk e ji bo [[Asîd|asîdîteya]] [[Çareseriya avî|çareseriyek avî]]. Logarîtm di [[Formula|formulayên]] zanistî de, û di pîvandina tevliheviya algorîtmayan û cismên geometrîkî yên bi navê [[fraktal]] de gelemperî ne. Ew dibin alîkar ku rêjeyên [[Frekans|frekansê]] yên întervalên muzîkê werin ravekirin, di formulên jimartina [[Hejmarên hîmî|hejmarên sereke]] an [[Nêzîkbûnayên Stirlingê|nêzîkbûna]] [[Faktoriyel|faktoriyelan]] de xuya dibin, hin modelên di [[Psîkofizîk|psîkofizîkê]] de agahdar dikin û dikarin di hesabkirina hiqûqî de bibin alîkar. Konsepta logarîtmayê wekî berevajiya bilindkirina bi hêz (''exponentiation''), li ser pêkhateyên din ên matematîkî jî tê berfirehkirin. Lêbelê, di rewşên giştî de, logarîtma bi gelemperî dibe fonksiyoneke xwedî pir-nirxan (''multi-valued function''). Mesela [[logarîtmaya kompleks]] berevajiya xwedî pir-nirxan a fonksiyona eksponensiyela kompleks e. Bi heman awayî, [[logarîtmaya dîskret]] berevajiya xwedî pir-nirxan a fonksiyona eksponensiyelê di komên sinorkirî (''finite groups'') de ye; ew di [[krîptografiya kilîta giştî]] de tê bikaranîn. == Motîvasyon == [[Wêne:Binary logarithm plot with grid.png|thumb|350px|[[Grafîka fonksiyon|Grafîka]] logarîtmaya bi bingeha 2yê, li {{math|''x'' {{=}} 1}} têkiliya xwe bi ''eksana x''-ê re çêdike û di nav xalên (2, 1), (4, 2) û (8, 3) re derbas dibe; bi vî awayî, wekî mînak, {{math|log₂(8) {{=}} 3}} û {{math|2³ {{=}} 8}} nîşan dide. Grafîk bêsinor nêzîkî eksena ''{{mvar|y}}'' dibe, lê [[Asîmptot|qet nagihîje wê]].]][[Komkirin]], [[zêdekirin]] û [[potens]] sê ji kiryarên herî bingehîn ên [[Arîtmetîk|arîtmetîkê]] ne. Berevajiya komkirinê [[derxistin]] e û berevajiya zêdekirinê jî [[Parkirin|parkirinê]] e. Bi heman awayî, logarîtma jî kiryara berevajî ya potensê e. Potens ew e ku hejmareke ''{{mvar|b}}'' (bingeh) bigihîje hêzeke diyarkirî ya ''{{mvar|y}}'' (hêz) da ku nirxekî ''{{mvar|x}}'' bide; ew yek bi wî awayî tê nîşandan:<ref>{{Citation |last1=Kate |first1=S.K. |title=Basics Of Mathematics |year=2009 |location=Pune |isbn=978-81-8431-755-8 |last2=Bhapkar |first2=H.R. |publisher=Technical Publications}}, chapter 1</ref> <math display="block">b^y=x.</math> Mesela bilindkirina {{math|2}} bo hêza {{math|3}} dide {{math|8}}: <math>2^3 = 8.</math> Logarîtmaya bi bingeha ''{{mvar|b}}'', ew operasyona berevajî ye ku ji têketina ''{{mvar|x}}'' derketina ''{{mvar|y}}'' peyda dike. Ango <math>y = \log_b x</math> hevmaneya <math>x=b^y</math> ye bi şertê ku ''{{mvar|b}}'' hejmareke rastîn a erênî be. (Eger ''{{mvar|b}}'' ne [[Hejmarên rastîn|hejmareke rastîn]] a erênî be, hem bilindkirina bi hêz û hem jî logarîtma dikarin bên pênasekirin, lê dibe ku gelek nirxan werbigirin; ew yek jî pênaseyan pir aloztir dike.) Yek ji sebebên sereke yên tarîxî yên danasîna logarîtmayan, ew formula ye ku <math display="block">\log_b(xy)=\log_b x + \log_b y,</math>bi rêya wan, [[Tabloya logarîtmayê|tabloyên logarîtmayê]] rê didin ku kiryarên lêkdan û dabeşkirinê veguherin kiryarên komkirin û derxistinê; ew yek beriya dahênana komputeran, alîkariyeke mezin ji bo hesabkirinan bû. == Terîf == Ji bo [[Hejmarên rastîn|hejmareke rastîn]] a erênî ya wekî ''{{mvar|b}}'' (ku {{math|''b'' ≠ 1}} be), logarîtmaya hejmareke rastîn a erênî ya wekî ''{{mvar|x}}'' li gorî binyata ''{{mvar|b}}'', ew hêz e ku divê ''{{mvar|b}}'' pê were bilindkirin da ku encam bibe ''{{mvar|x}}''. Bi gotineke din, logarîtmaya ''{{mvar|x}}'' li gorî binyata ''{{mvar|b}}'', ew hejmara rastîn a yekta ''{{mvar|y}}'' ye ku tê de <math>b^y = x</math> ye. Logarîtma bi awayê "{{math|log_''b''&thinsp;''x''}}" tê nîşandan (wekî "logarîtmaya ''{{mvar|x}}'' li gorî binyata ''{{mvar|b}}''", "logarîtmaya {{nowrap|binyeta-{{mvar|b}}}} ya ''{{mvar|x}}''", an jî bi gelemperî "log, binyat ''{{mvar|b}}'', ya ''{{mvar|x}}''" tê xwendin). Pênaseyeke hevmane û kurttir ew e ku fonksiyona {{math|log_''b''}}, fonksiyona berevajî ya fonksiyona <math>x\mapsto b^x</math> ye. === Mesela === * {{math|1=log₂&thinsp;16 = 4}}, ji ber ku {{math|1=2⁴ = 2 × 2 × 2 × 2 = 16}}. * Logarîtm dikarin neyînî jî bin: <math display="inline">\log_2 \! \frac{1}{2} = -1</math>, ji ber ku <math display="inline">2^{-1} = \frac{1}{2^1} = \frac{1}{2}.</math> * {{math|log₁₀&thinsp;150}} bi qasî 2.176 e ku dikeve navbera 2 û 3yê de; tam wekî ku 150 dikeve navbera {{math|1=10² = 100}} û {{math|1=10³ = 1000}}. * Ji bo her bingeh ''{{mvar|b}}'', {{math|1=log_''b''&thinsp;''b'' = 1}} û {{math|1=log_''b''&thinsp;1 = 0}}, ji ber ku {{math|1=''b''¹ = {{mvar|b}}}} û {{math|1=''b''⁰ = 1}} e. == Nasnameyên logarîtmatîk == Çendîn formulayên giring ku carinan wekî ''nasnameyên logarîtmatîk'' an jî ''yasayên logarîtmatîk'' tên binavkirin, têkiliya di navbera logarîtman de diyar dikin.<ref>All statements in this section can be found in {{Harvard citations|last1=Downing|first1=Douglas|year=2003|loc=p. 275|nb=yes}} or {{Harvard citations|last1=Kate|last2=Bhapkar|year=2009|loc=p. 1-1|nb=yes}}, for example.</ref> === Berhem, encama dabeşkirinê, hêz û kok === Logarîtmaya berhemekê wekhev e bi koma logarîtmayên wan hejmarên ku li hev hatine zêdekirin; logarîtmaya rêjeya du hejmaran jî wekhev e bi ferqa logarîtmayên wan. Logarîtmaya hêza ''{{Mvar|p}}'' a hejmarekê, ''{{Mvar|p}}'' caran logarîtmaya wê hejmarê bi xwe ye; logarîtmaya koka ''{{Mvar|p}}'' jî logarîtmaya wê hejmarê ye ku li ser ''{{Mvar|p}}'' hatiye dabeşkirin. Tabloya jêrîn wan wekheviyan bi meselan nîşan dide. Her yek ji wan wekheviyan dikare piştî danîna pênaseyên logarîtmayê yên wekî <math>x = b^{\, \log_b x}</math> an <math>y = b^{\, \log_b y}</math> li aliyê çepê yê hevkêşeyan, were bidestxistin. Di formulên jêrîn de, {{Matematîk|x}} û {{Matematîk|y}} [[Hejmarên rastîn|hejmarên rastîn ên pozîtîv]] ne û {{Matematîk|p}} jî hejmareke tam e ku ji 1 mezintir e. {| class="wikitable plainrowheaders" |+ Logarîtmayên berhem, encama dabeşkirinê, hêz û kok |- ! scope="col" | Nasname ! scope="col" | Formula ! scope="col" | Mesela |- ! scope="row" | Berhem | <math display="inline">\log_b(x y) = \log_b x + \log_b y</math> | <math display="inline">\log_3 243 = \log_3 (9 \cdot 27) = \log_3 9 + \log_3 27 = 2 + 3 = 5</math> |- ! scope="row" | Dabeşkirin | <math display="inline">\log_b \!\frac{x}{y} = \log_b x - \log_b y</math> | <math display="inline">\log_2 16 = \log_2 \!\frac{64}{4} = \log_2 64 - \log_2 4 = 6 - 2 = 4</math> |- ! scope="row" | Hêz | <math display="inline">\log_b\left(x^p\right) = p \log_b x</math> | <math display="inline">\log_2 64 = \log_2 \left(2^6\right) = 6 \log_2 2 = 6</math> |- ! scope="row" | Kok | <math display="inline">\log_b \sqrt[p]{x} = \frac{\log_b x}{p}</math> | <math display="inline">\log_{10} \sqrt{1000} = \frac{1}{2}\log_{10} 1000 = \frac{3}{2} = 1.5</math> |} === Guhertina bingehê === Logarîtmaya {{math|log_''b''&thinsp;''x''}} dikare bi karanîna formula jêrîn, ji logarîtmayên ''{{mvar|x}}'' û ''{{mvar|b}}'' yên li gorî bingeheke kêfî ya ''{{Mvar|k}}'', were hesibandin: <math display="block"> \log_b x = \frac{\log_k x}{\log_k b}.</math>Makîneyên hesabkirinê yên zanistî û asayî, logarîtmeyên bi bingehên 10 û ''{{mvar|[[e (mathematical constant)|e]]}}'' hesab dikin.<ref>{{Citation |last1=Bernstein |first1=Stephen |title=Schaum's outline of theory and problems of elements of statistics. I, Descriptive statistics and probability |year=1999 |url=https://archive.org/details/schaumsoutlineof00bern |series=Schaum's outline series |location=New York |isbn=978-0-07-005023-5 |last2=Bernstein |first2=Ruth |publisher=}}, r.&nbsp;21</ref> Logarîtmeyên bi her bingeheke ''{{mvar|b}}'' dikarin bi bikaranîna yek ji van her du logarîtmeyan û li gorî wê formula berê werin diyarkirin: <math display="block"> \log_b x = \frac{\log_{10} x}{\log_{10} b} = \frac{\log_{e} x}{\log_{e} b}.</math>Eger hejmareke ''{{mvar|x}}'' û logarîtmaya wê {{math|1=''y'' = log_''b''&thinsp;''x''}} (bi bingeheke nenas ''{{mvar|b}}'') hebin, bingeh bi wî awayî tê dîtin: <math display="block"> b = x^\frac{1}{y},</math>Ew yek bi bilindkirina hevkêşeya pênaseker a <math> x = b^{\,\log_b x} = b^y</math> bo hêza <math>\tfrac{1}{y}.</math> tê dîtin. == Bingehên taybet == [[Wêne:Log4.svg|thumb|320px|Grafikên logarîtmayê yên li ser hev ji bo bingehan ⁠{{sfrac|1|2}}⁠, 2, û ''{{mvar|e}}''.]] Di nav gî bijardeyên ji bo bingehê de, sê jê bi taybetî berbelav in. Ew jî ev in: {{math|''b'' {{=}} 10}}, {{math|''b'' {{=}} [[e (mathematical constant)|''e'']]}} (hejmara sabît a matematîkî ya [[Hejmarên na aqlî|neaqlî]] {{nobr|{{math|[[e (mathematical constant)|''e'']] ≈ 2.71828183 }} ),}} û {{math|''b'' {{=}} 2}} ([[logarîtmaya dualî]]). Di [[analîza matematîkî]] de, logarîtmaya bi bingeha ''{{mvar|e}}'' ji ber taybetmendiyên analîtîk ên ku li jêr hatine ravekirin, gelek berbelav e. Ji aliyekî din ve, bikaranîna logarîtmayên bi bingeha 10 ([[logarîtmaya asayî]]) ji bo hesabên bi destan di sîstema hejmaran a desîmalê de hêsan e:<ref>{{cite book |title=Algebra the Easy Way |last=Downing |first=Douglas |publisher=Barron's |year=2003 |isbn=978-0-7641-1972-9 |location=Hauppauge, NY |url=https://archive.org/details/algebraeasyway00down_0 |series=Barron's Educational Series |at=chapter&nbsp;17, p.&nbsp;275}}</ref> <math display="block">\log_{10}\,(\,10\,x\,)\ =\;\log_{10} 10\ +\;\log_{10} x\ =\ 1\,+\,\log_{10} x\,.</math> Bi wî awayî, {{math|log₁₀&thinsp;(''x'')}} bi hejmara reqemên di [[Pêjimar|pêjimara desîmalê]] de ya tamhejmar a erênî ''{{mvar|x}}'' ve girêdayî ye: Hejmara reqeman ew [[Tamhejmar|tamhejmara]] a herî biçûk e ku bi awayekî hişk ji {{nobr|{{math| log₁₀&thinsp;(''x'')}}}} mezintir e.<ref>{{cite book |title=Complexity Theory: Exploring the limits of efficient algorithms |last=Wegener |first=Ingo |publisher=Springer-Verlag |year=2005 |page=20 |isbn=978-3-540-21045-0 |location=Berlin, DE / New York, NY}}</ref> Mesela {{math|log₁₀(5986)}} bi qasî 3.78 e. Tamhejmar a li pey wê 4 e ku ev jî hejmara reqemên 5986 ye. Hem logarîtmaya xwezayî û hem jî logarîtmaya dualî di [[teoriya agahiyê]] de têne bikaranîn ku bi rêzê ve li gel bikaranîna "[[Nat (agahî)|nat]]" an "[[bit]]"an wekî yekeyên bingehîn ên agahiyê têkildar in.<ref>{{cite book |title=Information Theory |last=van der Lubbe |first=Jan C.A. |publisher=Cambridge University Press |year=1997 |page=3 |isbn=978-0-521-46760-5 |url={{google books |plainurl=y |id=tBuI_6MQTcwC|page=3}}}}</ref> Logarîtmaya dualî her wiha di [[Kompûternasî|zanista komputerê]] de tê bikaranîn ku li wir [[Hejmarên dualî|sîstema dualî]] pir belav e; di [[teoriya muzîkê]] de ku li wir rêjeya bilindahiya deng a du ([[oktav]]) pir belav e û hejmara "[[Cent (hejmar)|cent]]" di navbera herdu dengên ferq de guhertoyeke pîvanê ya logarîtmaya dualî, ango log2 car 1200, ya rêjeya deng e (ango di sîstema [[hevsengiya wekhev]] a kevneşopî de ji bo her [[Nîvton|nîvtonê]] 100 cent hene), an jî bi awayekî wekhev logarîtmaya bi bingehê {{nobr|{{math|2{{sup|1/1200}} }}}} e; û di [[Fotografî|fotografiyê]] de ku li wir logarîtmayên bi bingehê 2 yên ku pîvana wan hatiye guhertin, ji bo pîvandina [[Nirxa ronahiyê|nirxên ronahiyê]], astên ronahiyê, [[Lezahiya perdeyî|wextên ronahiyê]], avakirina lensê (aperture) û [[leza fîlmê]] bi yekeya "stop" têne bikaranîn.<ref>{{cite book |title=The Manual of Photography |last1=Allen |first1=Elizabeth |publisher=Taylor & Francis |year=2011 |page=228 |isbn=978-0-240-52037-7 |url={{google books |plainurl=y |id=IfWivY3mIgAC|page=228}} |last2=Triantaphillidou |first2=Sophie}}</ref> Kurtenivîsa {{math|log&thinsp;''x''}} pir caran tê bikaranîn wexta ku bingeha armanckirî dikare li gorî çarçove an dîsîplînê were texmîn kirin, an jî wexta ku bingeh ne diyar an ne giring be. Logarîtmên hevpar (bingeha 10) ku ji tarîxê ve di tabloyên logarîtmê û qaîdeyên slaytê de têne bikaranîn, amûrek bingehîn in ji bo pîvandin û hesabkirinê di gelek warên zanist û endezyariyê de; di wan çarçoveyan de {{math|log&thinsp;''x''}} hîn jî pir caran tê maneya logarîtma bingeha desîmalê.<ref>{{cite book |title=Introduction to Applied Mathematics for Environmental Science |last=Parkhurst |first=David F. |publisher=Springer Science & Business Media |year=2007 |page=288 |isbn=978-0-387-34228-3 |edition=illustrated |url={{google books |plainurl=y |id=h6yq_lOr8Z4C|page=288 }}}}</ref> Di matematîkê de {{math|log&thinsp;''x''}} bi gelemperî behsa logarîtma xwezayî (bingeha ''{{mvar|e}}'') dike.<ref>{{cite book |title=Principles of Mathematical Analysis |last=Rudin |first=Walter |publisher=McGraw-Hill International |year=1984 |isbn=978-0-07-085613-4 |edition=3rd ed., International student |location=Auckland, NZ |section=Theorem&nbsp;3.29 |url=https://archive.org/details/principlesofmath00rudi}}</ref> Di zanista komputer û teoriya agahdariyê de, log pir caran behsa logarîtmên dualî (bingeha 2) dike.<ref>{{cite book |title=Algorithm Design: Foundations, analysis, and internet examples |last1=Goodrich |first1=Michael T. |author1-link= |publisher=John Wiley & Sons |year=2002 |page=23 |quote= |last2=Tamassia |first2=Roberto |author2-link=}}</ref> Tabloya jêrîn nîşanên hevpar ji bo logarîtmên wan bingehan navnîş dike. Stûna "Nîşana ISO" nîşanên ku ji hêla [[Rêxistina Navneteweyî ya Standardîzasyonê]] ve hatine pêşniyar kirin navnîş dike. {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- !scope="col"| Bingeh{{mvar|b}} !scope="col"| Nav ji bo log_''b''&thinsp;''x'' !scope="col"| Nîşana ISO !scope="col"| Nîşanên din |- !scope="row"| 2 | [[logarîtmaya dualî]] | {{math|lb ''x''}}&nbsp;<ref name=gullberg> {{cite book | last = Gullberg | first = Jan | year = 1997 | title = Mathematics: From the birth of numbers | location = New York, NY | publisher = W.W. Norton & Co | isbn = 978-0-393-04002-9 | url-access = registration | url = https://archive.org/details/mathematicsfromb1997gull }} </ref> | {{math|ld ''x''}}, {{math|log ''x''}}, {{math|lg ''x''}},<ref>{{citation | title=The Chicago Manual of Style | year=2003 | edition=25th | publisher=University of Chicago Press | page=530 | title-link= }}.</ref> {{math|log₂&thinsp;''x''}} |- ! scope="row"|{{mvar|e}} | [[logarîtmaya xwezayî]] | {{math|ln ''x''}} | {{math|log {{mvar|x}}}}, {{math|log_''e''&thinsp;''x''}} |- !scope="row"| 10 | [[logarîtmaya asayî]] | {{math|lg ''x''}} | {{math|log ''x''}}, {{math|log₁₀&thinsp;''x''}} |- !scope="row"| {{mvar|b}} | Logarîtmaya bingeh {{mvar|b}} | {{math|log_''b''&thinsp;''x''}} | |} == Tarîx == Di tarîxa logarîtmayan a li Ewropaya sedeya 17an de, [[Fonksiyon|fonksiyoneke]] nû hat dîtin ku qada analîzê ji çarçoveya metodên cebîrî wêdetir berfireh kir. Metoda logarîtmayan di sala 1614an de ji hêla [[John Napier]] ve bi awayekî giştî hate pêşkêşkirin; ew yek di kitêba bi navê ''[[Mirifici Logarithmorum Canonis Descriptio]]'' (Danasîna Kanona Ecêb a Logarîtmayan) de pêk hat.<ref>{{Citation |last=Hobson |first=Ernest William |title=John Napier and the invention of logarithms, 1614 |year=1914 |url=https://archive.org/details/johnnapierinvent00hobsiala |location=Cambridge |publisher=The University Press}}</ref> Berî dahênana Napier, teknîkên din ên bi heman naverokê hebûn, wekî ''prosthafaeresis'' an jî bikaranîna tabloyên rêzehejmaran (progresyonan) ku li dora sala 1600ê bi berfirehî ji hêla [[Jost Bürgi]] ve hatibûn pêşxistin.<ref name="folkerts">{{citation |last1=Folkerts |first1=Menso |author-link= |title=Jost Bürgi's method for calculating sines |journal=Historia Mathematica |volume=43 |issue=2 |pages=133–147 |year=2016 |arxiv=1510.03180 |doi=10.1016/j.hm.2016.03.001 |mr=3489006 |s2cid=119326088 |last2=Launert |first2=Dieter |last3=Thom |first3=Andreas |author-link3=}}</ref> Napier têgeha ''logarithmus'' (bi latîniya navîn) ji bo logarîtmayê afirand; ew kelîme bi maneya "hejmara rêjeyê" ye û ji kelîmeyên [[Yewnaniya kevn|yewnanî]] ''logos'' (tê maneya rêje, nîsbet an kelîme) û ''arithmos'' (tê maneya hejmar) hatiye wergirtin. [[Logarîtmaya asayî]] ya hejmarekê ew hêz (an jî eksponent) e ku wexta deh bi wê hêzê tê bilindkirin, encam jî dibe ew hejmar.<ref>William Gardner (1742) ''Tables of Logarithms''</ref> Gotina ku hejmarek lazimdarê hejmareke diyar a reqeman e, îşareteke giştî ye bo logarîtmaya asayî; [[Arşîmed]] ji wê re gotûbû "rêza hejmarê".<ref>{{citation |last=Pierce |first=R. C. Jr. |title=A brief history of logarithms |date=January 1977 |journal=The Two-Year College Mathematics Journal |volume=8 |issue=1 |pages=22–26 |doi=10.2307/3026878 |jstor=3026878}}</ref> Yekê logarîtmayên rastîn metodên hûrîstîk bûne ji bo veguherandina kiryara lêkdanê bo ya komkirinê, bi wî awayî hêsankirina hesabkirina bilez. Hin ji van metodan tabloyên ku ji nasnameyên trîgonometrîk hatibûn wergirtin, bikar dianîn.<ref>Enrique Gonzales-Velasco (2011) ''Journey through Mathematics – Creative Episodes in its History'', §2.4 Hyperbolic logarithms, r. 117, Springer </ref> Ji wan metodan re [[prostafaeresîs]] têye gotin. Dahênana [[Fonksiyon|fonksiyona]] ku niha wekî [[logarîtmaya xwezayî]] têye zanin, wekî hewldanek ji bo pêkanîna çargoşeya [[hîperbola]] çargoşeyî ji hêla [[Grégoire de Saint-Vincent]], belçîkekî ku li [[Prag|Pragê]] dijiya, destpê kir. Arşîmed di sedsala 3yê {{Bz}} de ''[[Çargoşeya Parabolayê]]'' nivîsîbû, lê çargoşeyek ji bo hîperbolayê ji gî hewldanan dûr ket heya ku Saint-Vincent encamên wî di sala 1647an de weşand. Têkiliya ku logarîtma di navbeya [[Pêşveçûna geometrîk|pêşveçûnek geometrîk]] di [[Argumana fonksiyonê|argumana]] wî de û [[Pêşvecûna arîtmetîk|pêşveçûnek arîtmetîk]] ya nirxan de peyda dike, [[Alphonse Antonio de Sarasa|A. A. de Sarasa]] han da ku girêdana çargoşeya Saint-Vincent û kevneşopiya logarîtmayan di prostafaeresîs de çêbike ku bû sebeba têgeha "logarîtmaya hîperbolîk" ku hevmaneya logarîtmaya xwezayî ye. Di zemaneke kurt de fonksiyona nû ji hêla [[Christiaan Huygens]] û [[James Gregory]] ve hate teqdîr kirin. Nîşaneya {{math|Log ''y''}} di sala 1675an de ji aliyê [[Gottfried Wilhelm Leibniz]] ve hate pejirandin,<ref>Florian Cajori (1913) "History of the exponential and logarithm concepts", American Mathematical Monthly 20: 5, 35, 75, 107, 148, 173, 205</ref> û sala din wî ew bi [[Întegral|întegralê]] ve girêda <math display="inline">\int \frac{dy}{y} .</math> Berî ku Euler têgeha xwe ya modern a logarîtmayên xwezayî yên tevlihev pêş bixe, [[Roger Cotes]] encamek nezîkî wekhev hebû wexta ku wî di sala 1714an de nîşan da<ref>{{citation |last1=Stillwell |first1=J. |title=Mathematics and Its History |date=2010 |edition=3rd |publisher=Springer}}</ref> <math display="block">\log(\cos \theta + i\sin \theta) = i\theta.</math> == Binêre == == Çavkanî == {{Çavkanî}} === Bîbliyografî === [[Kategorî:Matematîk]] [[Kategorî:Fonksiyonên matematîkê]] [[Kategorî:Konseptên matematîkê]] a30gdirrvtu4a2qgytnupzpozgxl9ro 2090363 2090360 2026-09-01T15:00:41Z Kurê Acemî 105128 2090363 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Logarithm plots.png|thumb|Grafîkên fonksiyonên logarîtmeyê, bi sê bingehên ku bi gelemperî têne bikaranîn. Xalên taybet ên {{math|log_''b''&thinsp;''b'' {{=}} 1}} bi xêzên xalkirî hatine nîşandan û hemû xêz di xala {{math|1=log_''b''&thinsp;1 = 0}} de hev dibirrin.]] Di [[Matematîk|matematîkê]] de, '''logarîtmaya''' [[Hejmar|hejmarekê]] [[potens]] e ku divê nirxeke din a sabît, ango '''bingeh''', pê were bilindkirin da ku ew hejmar were bidestxistin. Mesela logarîtmaya {{math|1000}} li gorî bingeha {{math|10}} dike {{math|3}}, çunkî {{math|1000}} dike {{math|10}} bi hêza 3yê: {{math|1000 {{=}} 10{{sup|3}} {{=}} 10 × 10 × 10}}. Bi awayekî giştî, eger {{math|''x'' {{=}} ''b''{{sup|''y''}}}} be, wê wextê ''{{mvar|y}}'' logarîtmaya ''{{mvar|x}}'' ye li gorî bingeha ''{{mvar|b}}'' (wekî {{math|log{{sub|''b''}} ''x'' {{=}} ''y''}} tê nivîsandin); loma {{math|log{{sub|10}} 1000 {{=}} 3}}. Wekî fonksiyoneke bi guherbareke tenê, logarîtmaya bi bingeha ''{{mvar|b}}'', berevajiya operasyona bilindkirina bi potensê ya bi bingeha ''{{mvar|b}}'' ye. Logarîtma bingeha {{math|10}} wekî ''desimal'' an jî [[logarîtma hevpar]] tê binavkirin û bi gelemperî di zanist û endezyariyê de tê bikaranîn. [[Logarîtma xwezayî]] bingeha wê jimara {{math|''e'' ≈ 2.718}} e; karanîna wê di matematîk û [[Fizîk|fizîkê]] de ji ber derivata wê ya pir hêsan pir belav e. [[Logarîtma dualî]] bingeha {{math|2}} bikar tîne û bi berfirehî di [[Kompûternasî|zanista komputerê]], [[teoriya agahdariyê]], [[teoriya muzîkê]] û [[Fotografî|fotografiyê]] de tê bikaranîn. Wexta ku bingeh ji çarçoveyê nezelal an ne têkildar be, ew pir caran tê derxistin û logarîtm wekî {{math|log&thinsp;''x''}} tê nivîsandin. Logarîtm di sala 1614an de ji hêla [[John Napier]] ve wekî rêbazek ji bo hêsankirina hesaban hatin pêşkêşkirin.<ref>{{citation |last=Hobson |first=Ernest William |title=John Napier and the invention of logarithms, 1614; a lecture |date=1914 |url=http://archive.org/details/johnnapierinvent00hobsiala |publisher=Cambridge University Press}}</ref> Ew zû ji hêla [[navîgator]], zanyar, endezyar, [[Pîvankerî|pîvankeran]] û kesên din ve hatin bikaranîn da ku hesabên bi hûrgiliya bilind bi awayekî hêsantir pêk bînin. Bi bikaranîna tabloyên logarîtmê, gavên westîner ên pirhejmarî yên lêkdana hejmaran dikarin bi lêgerîna di tabloyan de û komkirineke hêsantir werin guhertin. Ew yek pêkan e ji ber ku logarîtmaya encama lêkdanê (eserê) wekhev e bi koma logarîtmên wan hejmarên ku li hev hatine lêkdan: <math display="block"> \log_b(xy) = \log_b x + \log_b y,</math> bi wê şertê ku ''{{mvar|b}}'', ''{{mvar|x}}'' û ''{{mvar|y}}'' gî erênî bin û {{math|''b'' ≠ 1}} be. [[Hesabkera şemitok]] ku ew jî li ser bingeha logaritmayan hatiye avakirin, rê dide ku însan bêyî bikaranîna tabloyan bi lez hesaban bike, lê bi hûrguliyeke kêmtir. Têgihiştina nûjen a logaritmayan vedigere ser [[Leonhard Euler]]; wî di sedsala 18an de logarîtma bi [[fonksiyona eksponensiyel]] ve girêdan û herwiha tîpa "e" wekî bingeha logaritmayên xwezayî destnîşan kiriye.<ref>{{citation |last=Remmert, Reinhold |author-link= |title=Theory of complex functions |date=1991 |location=New York |isbn=0-387-97195-5 |oclc=21118309 |publisher=Springer-Verlag}}</ref> [[Pîvanê logarîtmîk|Pîvanên logarîtmîk]] mîqdarên berfireh kêm dikin bo teleskopên piçûktir. Mesela [[desîbel]] (dB) [[Yekeya pîvanê|yekîneyek]] e ku ji bo îfadekirina rêjeyê wekî logarîtm têye bikaranîn, pirî ji bo hêz û amplîtuda sînyalê (ku [[zexta dengî]] meselake hevpar e). Di [[Kîmya|kîmyayê]] de [[nirxa pH]] pîvanek logarîtmîk e ji bo [[Asîd|asîdîteya]] [[Çareseriya avî|çareseriyek avî]]. Logarîtm di [[Formula|formulayên]] zanistî de, û di pîvandina tevliheviya algorîtmayan û cismên geometrîkî yên bi navê [[fraktal]] de gelemperî ne. Ew dibin alîkar ku rêjeyên [[Frekans|frekansê]] yên întervalên muzîkê werin ravekirin, di formulên jimartina [[Hejmarên hîmî|hejmarên sereke]] an [[Nêzîkbûnayên Stirlingê|nêzîkbûna]] [[Faktoriyel|faktoriyelan]] de xuya dibin, hin modelên di [[Psîkofizîk|psîkofizîkê]] de agahdar dikin û dikarin di hesabkirina hiqûqî de bibin alîkar. Konsepta logarîtmayê wekî berevajiya bilindkirina bi hêz (''exponentiation''), li ser pêkhateyên din ên matematîkî jî tê berfirehkirin. Lêbelê, di rewşên giştî de, logarîtma bi gelemperî dibe fonksiyoneke xwedî pir-nirxan (''multi-valued function''). Mesela [[logarîtmaya kompleks]] berevajiya xwedî pir-nirxan a fonksiyona eksponensiyela kompleks e. Bi heman awayî, [[logarîtmaya dîskret]] berevajiya xwedî pir-nirxan a fonksiyona eksponensiyelê di komên sinorkirî (''finite groups'') de ye; ew di [[krîptografiya kilîta giştî]] de tê bikaranîn. == Motîvasyon == [[Wêne:Binary logarithm plot with grid.png|thumb|350px|[[Grafîka fonksiyon|Grafîka]] logarîtmaya bi bingeha 2yê, li {{math|''x'' {{=}} 1}} têkiliya xwe bi ''eksana x''-ê re çêdike û di nav xalên (2, 1), (4, 2) û (8, 3) re derbas dibe; bi vî awayî, wekî mînak, {{math|log₂(8) {{=}} 3}} û {{math|2³ {{=}} 8}} nîşan dide. Grafîk bêsinor nêzîkî eksena ''{{mvar|y}}'' dibe, lê [[Asîmptot|qet nagihîje wê]].]][[Komkirin]], [[zêdekirin]] û [[potens]] sê ji kiryarên herî bingehîn ên [[Arîtmetîk|arîtmetîkê]] ne. Berevajiya komkirinê [[derxistin]] e û berevajiya zêdekirinê jî [[Parkirin|parkirinê]] e. Bi heman awayî, logarîtma jî kiryara berevajî ya potensê e. Potens ew e ku hejmareke ''{{mvar|b}}'' (bingeh) bigihîje hêzeke diyarkirî ya ''{{mvar|y}}'' (hêz) da ku nirxekî ''{{mvar|x}}'' bide; ew yek bi wî awayî tê nîşandan:<ref>{{Citation |last1=Kate |first1=S.K. |title=Basics Of Mathematics |year=2009 |location=Pune |isbn=978-81-8431-755-8 |last2=Bhapkar |first2=H.R. |publisher=Technical Publications}}, chapter 1</ref> <math display="block">b^y=x.</math> Mesela bilindkirina {{math|2}} bo hêza {{math|3}} dide {{math|8}}: <math>2^3 = 8.</math> Logarîtmaya bi bingeha ''{{mvar|b}}'', ew operasyona berevajî ye ku ji têketina ''{{mvar|x}}'' derketina ''{{mvar|y}}'' peyda dike. Ango <math>y = \log_b x</math> hevmaneya <math>x=b^y</math> ye bi şertê ku ''{{mvar|b}}'' hejmareke rastîn a erênî be. (Eger ''{{mvar|b}}'' ne [[Hejmarên rastîn|hejmareke rastîn]] a erênî be, hem bilindkirina bi hêz û hem jî logarîtma dikarin bên pênasekirin, lê dibe ku gelek nirxan werbigirin; ew yek jî pênaseyan pir aloztir dike.) Yek ji sebebên sereke yên tarîxî yên danasîna logarîtmayan, ew formula ye ku <math display="block">\log_b(xy)=\log_b x + \log_b y,</math>bi rêya wan, [[Tabloya logarîtmayê|tabloyên logarîtmayê]] rê didin ku kiryarên lêkdan û dabeşkirinê veguherin kiryarên komkirin û derxistinê; ew yek beriya dahênana komputeran, alîkariyeke mezin ji bo hesabkirinan bû. == Terîf == Ji bo [[Hejmarên rastîn|hejmareke rastîn]] a erênî ya wekî ''{{mvar|b}}'' (ku {{math|''b'' ≠ 1}} be), logarîtmaya hejmareke rastîn a erênî ya wekî ''{{mvar|x}}'' li gorî binyata ''{{mvar|b}}'', ew hêz e ku divê ''{{mvar|b}}'' pê were bilindkirin da ku encam bibe ''{{mvar|x}}''. Bi gotineke din, logarîtmaya ''{{mvar|x}}'' li gorî binyata ''{{mvar|b}}'', ew hejmara rastîn a yekta ''{{mvar|y}}'' ye ku tê de <math>b^y = x</math> ye. Logarîtma bi awayê "{{math|log_''b''&thinsp;''x''}}" tê nîşandan (wekî "logarîtmaya ''{{mvar|x}}'' li gorî binyata ''{{mvar|b}}''", "logarîtmaya {{nowrap|binyeta-{{mvar|b}}}} ya ''{{mvar|x}}''", an jî bi gelemperî "log, binyat ''{{mvar|b}}'', ya ''{{mvar|x}}''" tê xwendin). Pênaseyeke hevmane û kurttir ew e ku fonksiyona {{math|log_''b''}}, fonksiyona berevajî ya fonksiyona <math>x\mapsto b^x</math> ye. === Mesela === * {{math|1=log₂&thinsp;16 = 4}}, ji ber ku {{math|1=2⁴ = 2 × 2 × 2 × 2 = 16}}. * Logarîtm dikarin neyînî jî bin: <math display="inline">\log_2 \! \frac{1}{2} = -1</math>, ji ber ku <math display="inline">2^{-1} = \frac{1}{2^1} = \frac{1}{2}.</math> * {{math|log₁₀&thinsp;150}} bi qasî 2.176 e ku dikeve navbera 2 û 3yê de; tam wekî ku 150 dikeve navbera {{math|1=10² = 100}} û {{math|1=10³ = 1000}}. * Ji bo her bingeh ''{{mvar|b}}'', {{math|1=log_''b''&thinsp;''b'' = 1}} û {{math|1=log_''b''&thinsp;1 = 0}}, ji ber ku {{math|1=''b''¹ = {{mvar|b}}}} û {{math|1=''b''⁰ = 1}} e. == Nasnameyên logarîtmatîk == Çendîn formulayên giring ku carinan wekî ''nasnameyên logarîtmatîk'' an jî ''yasayên logarîtmatîk'' tên binavkirin, têkiliya di navbera logarîtman de diyar dikin.<ref>All statements in this section can be found in {{Harvard citations|last1=Downing|first1=Douglas|year=2003|loc=p. 275|nb=yes}} or {{Harvard citations|last1=Kate|last2=Bhapkar|year=2009|loc=p. 1-1|nb=yes}}, for example.</ref> === Berhem, encama dabeşkirinê, hêz û kok === Logarîtmaya berhemekê wekhev e bi koma logarîtmayên wan hejmarên ku li hev hatine zêdekirin; logarîtmaya rêjeya du hejmaran jî wekhev e bi ferqa logarîtmayên wan. Logarîtmaya hêza ''{{Mvar|p}}'' a hejmarekê, ''{{Mvar|p}}'' caran logarîtmaya wê hejmarê bi xwe ye; logarîtmaya koka ''{{Mvar|p}}'' jî logarîtmaya wê hejmarê ye ku li ser ''{{Mvar|p}}'' hatiye dabeşkirin. Tabloya jêrîn wan wekheviyan bi meselan nîşan dide. Her yek ji wan wekheviyan dikare piştî danîna pênaseyên logarîtmayê yên wekî <math>x = b^{\, \log_b x}</math> an <math>y = b^{\, \log_b y}</math> li aliyê çepê yê hevkêşeyan, were bidestxistin. Di formulên jêrîn de, {{Matematîk|x}} û {{Matematîk|y}} [[Hejmarên rastîn|hejmarên rastîn ên pozîtîv]] ne û {{Matematîk|p}} jî hejmareke tam e ku ji 1 mezintir e. {| class="wikitable plainrowheaders" |+ Logarîtmayên berhem, encama dabeşkirinê, hêz û kok |- ! scope="col" | Nasname ! scope="col" | Formula ! scope="col" | Mesela |- ! scope="row" | Berhem | <math display="inline">\log_b(x y) = \log_b x + \log_b y</math> | <math display="inline">\log_3 243 = \log_3 (9 \cdot 27) = \log_3 9 + \log_3 27 = 2 + 3 = 5</math> |- ! scope="row" | Dabeşkirin | <math display="inline">\log_b \!\frac{x}{y} = \log_b x - \log_b y</math> | <math display="inline">\log_2 16 = \log_2 \!\frac{64}{4} = \log_2 64 - \log_2 4 = 6 - 2 = 4</math> |- ! scope="row" | Hêz | <math display="inline">\log_b\left(x^p\right) = p \log_b x</math> | <math display="inline">\log_2 64 = \log_2 \left(2^6\right) = 6 \log_2 2 = 6</math> |- ! scope="row" | Kok | <math display="inline">\log_b \sqrt[p]{x} = \frac{\log_b x}{p}</math> | <math display="inline">\log_{10} \sqrt{1000} = \frac{1}{2}\log_{10} 1000 = \frac{3}{2} = 1.5</math> |} === Guhertina bingehê === Logarîtmaya {{math|log_''b''&thinsp;''x''}} dikare bi karanîna formula jêrîn, ji logarîtmayên ''{{mvar|x}}'' û ''{{mvar|b}}'' yên li gorî bingeheke kêfî ya ''{{Mvar|k}}'', were hesibandin: <math display="block"> \log_b x = \frac{\log_k x}{\log_k b}.</math>Makîneyên hesabkirinê yên zanistî û asayî, logarîtmeyên bi bingehên 10 û ''{{mvar|[[e (mathematical constant)|e]]}}'' hesab dikin.<ref>{{Citation |last1=Bernstein |first1=Stephen |title=Schaum's outline of theory and problems of elements of statistics. I, Descriptive statistics and probability |year=1999 |url=https://archive.org/details/schaumsoutlineof00bern |series=Schaum's outline series |location=New York |isbn=978-0-07-005023-5 |last2=Bernstein |first2=Ruth |publisher=}}, r.&nbsp;21</ref> Logarîtmeyên bi her bingeheke ''{{mvar|b}}'' dikarin bi bikaranîna yek ji van her du logarîtmeyan û li gorî wê formula berê werin diyarkirin: <math display="block"> \log_b x = \frac{\log_{10} x}{\log_{10} b} = \frac{\log_{e} x}{\log_{e} b}.</math>Eger hejmareke ''{{mvar|x}}'' û logarîtmaya wê {{math|1=''y'' = log_''b''&thinsp;''x''}} (bi bingeheke nenas ''{{mvar|b}}'') hebin, bingeh bi wî awayî tê dîtin: <math display="block"> b = x^\frac{1}{y},</math>Ew yek bi bilindkirina hevkêşeya pênaseker a <math> x = b^{\,\log_b x} = b^y</math> bo hêza <math>\tfrac{1}{y}.</math> tê dîtin. == Bingehên taybet == [[Wêne:Log4.svg|thumb|320px|Grafikên logarîtmayê yên li ser hev ji bo bingehan ⁠{{sfrac|1|2}}⁠, 2, û ''{{mvar|e}}''.]] Di nav gî bijardeyên ji bo bingehê de, sê jê bi taybetî berbelav in. Ew jî ev in: {{math|''b'' {{=}} 10}}, {{math|''b'' {{=}} [[e (mathematical constant)|''e'']]}} (hejmara sabît a matematîkî ya [[Hejmarên na aqlî|neaqlî]] {{nobr|{{math|[[e (mathematical constant)|''e'']] ≈ 2.71828183 }} ),}} û {{math|''b'' {{=}} 2}} ([[logarîtmaya dualî]]). Di [[analîza matematîkî]] de, logarîtmaya bi bingeha ''{{mvar|e}}'' ji ber taybetmendiyên analîtîk ên ku li jêr hatine ravekirin, gelek berbelav e. Ji aliyekî din ve, bikaranîna logarîtmayên bi bingeha 10 ([[logarîtmaya asayî]]) ji bo hesabên bi destan di sîstema hejmaran a desîmalê de hêsan e:<ref>{{cite book |title=Algebra the Easy Way |last=Downing |first=Douglas |publisher=Barron's |year=2003 |isbn=978-0-7641-1972-9 |location=Hauppauge, NY |url=https://archive.org/details/algebraeasyway00down_0 |series=Barron's Educational Series |at=chapter&nbsp;17, p.&nbsp;275}}</ref> <math display="block">\log_{10}\,(\,10\,x\,)\ =\;\log_{10} 10\ +\;\log_{10} x\ =\ 1\,+\,\log_{10} x\,.</math> Bi wî awayî, {{math|log₁₀&thinsp;(''x'')}} bi hejmara reqemên di [[Pêjimar|pêjimara desîmalê]] de ya tamhejmar a erênî ''{{mvar|x}}'' ve girêdayî ye: Hejmara reqeman ew [[Tamhejmar|tamhejmara]] a herî biçûk e ku bi awayekî hişk ji {{nobr|{{math| log₁₀&thinsp;(''x'')}}}} mezintir e.<ref>{{cite book |title=Complexity Theory: Exploring the limits of efficient algorithms |last=Wegener |first=Ingo |publisher=Springer-Verlag |year=2005 |page=20 |isbn=978-3-540-21045-0 |location=Berlin, DE / New York, NY}}</ref> Mesela {{math|log₁₀(5986)}} bi qasî 3.78 e. Tamhejmar a li pey wê 4 e ku ev jî hejmara reqemên 5986 ye. Hem logarîtmaya xwezayî û hem jî logarîtmaya dualî di [[teoriya agahiyê]] de têne bikaranîn ku bi rêzê ve li gel bikaranîna "[[Nat (agahî)|nat]]" an "[[bit]]"an wekî yekeyên bingehîn ên agahiyê têkildar in.<ref>{{cite book |title=Information Theory |last=van der Lubbe |first=Jan C.A. |publisher=Cambridge University Press |year=1997 |page=3 |isbn=978-0-521-46760-5 |url={{google books |plainurl=y |id=tBuI_6MQTcwC|page=3}}}}</ref> Logarîtmaya dualî her wiha di [[Kompûternasî|zanista komputerê]] de tê bikaranîn ku li wir [[Hejmarên dualî|sîstema dualî]] pir belav e; di [[teoriya muzîkê]] de ku li wir rêjeya bilindahiya deng a du ([[oktav]]) pir belav e û hejmara "[[Cent (hejmar)|cent]]" di navbera herdu dengên ferq de guhertoyeke pîvanê ya logarîtmaya dualî, ango log2 car 1200, ya rêjeya deng e (ango di sîstema [[hevsengiya wekhev]] a kevneşopî de ji bo her [[Nîvton|nîvtonê]] 100 cent hene), an jî bi awayekî wekhev logarîtmaya bi bingehê {{nobr|{{math|2{{sup|1/1200}} }}}} e; û di [[Fotografî|fotografiyê]] de ku li wir logarîtmayên bi bingehê 2 yên ku pîvana wan hatiye guhertin, ji bo pîvandina [[Nirxa ronahiyê|nirxên ronahiyê]], astên ronahiyê, [[Lezahiya perdeyî|wextên ronahiyê]], avakirina lensê (aperture) û [[leza fîlmê]] bi yekeya "stop" têne bikaranîn.<ref>{{cite book |title=The Manual of Photography |last1=Allen |first1=Elizabeth |publisher=Taylor & Francis |year=2011 |page=228 |isbn=978-0-240-52037-7 |url={{google books |plainurl=y |id=IfWivY3mIgAC|page=228}} |last2=Triantaphillidou |first2=Sophie}}</ref> Kurtenivîsa {{math|log&thinsp;''x''}} pir caran tê bikaranîn wexta ku bingeha armanckirî dikare li gorî çarçove an dîsîplînê were texmîn kirin, an jî wexta ku bingeh ne diyar an ne giring be. Logarîtmên hevpar (bingeha 10) ku ji tarîxê ve di tabloyên logarîtmê û qaîdeyên slaytê de têne bikaranîn, amûrek bingehîn in ji bo pîvandin û hesabkirinê di gelek warên zanist û endezyariyê de; di wan çarçoveyan de {{math|log&thinsp;''x''}} hîn jî pir caran tê maneya logarîtma bingeha desîmalê.<ref>{{cite book |title=Introduction to Applied Mathematics for Environmental Science |last=Parkhurst |first=David F. |publisher=Springer Science & Business Media |year=2007 |page=288 |isbn=978-0-387-34228-3 |edition=illustrated |url={{google books |plainurl=y |id=h6yq_lOr8Z4C|page=288 }}}}</ref> Di matematîkê de {{math|log&thinsp;''x''}} bi gelemperî behsa logarîtma xwezayî (bingeha ''{{mvar|e}}'') dike.<ref>{{cite book |title=Principles of Mathematical Analysis |last=Rudin |first=Walter |publisher=McGraw-Hill International |year=1984 |isbn=978-0-07-085613-4 |edition=3rd ed., International student |location=Auckland, NZ |section=Theorem&nbsp;3.29 |url=https://archive.org/details/principlesofmath00rudi}}</ref> Di zanista komputer û teoriya agahdariyê de, log pir caran behsa logarîtmên dualî (bingeha 2) dike.<ref>{{cite book |title=Algorithm Design: Foundations, analysis, and internet examples |last1=Goodrich |first1=Michael T. |author1-link= |publisher=John Wiley & Sons |year=2002 |page=23 |quote= |last2=Tamassia |first2=Roberto |author2-link=}}</ref> Tabloya jêrîn nîşanên hevpar ji bo logarîtmên wan bingehan navnîş dike. Stûna "Nîşana ISO" nîşanên ku ji hêla [[Rêxistina Navneteweyî ya Standardîzasyonê]] ve hatine pêşniyar kirin navnîş dike. {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- !scope="col"| Bingeh{{mvar|b}} !scope="col"| Nav ji bo log_''b''&thinsp;''x'' !scope="col"| Nîşana ISO !scope="col"| Nîşanên din |- !scope="row"| 2 | [[logarîtmaya dualî]] | {{math|lb ''x''}}&nbsp;<ref name=gullberg> {{cite book | last = Gullberg | first = Jan | year = 1997 | title = Mathematics: From the birth of numbers | location = New York, NY | publisher = W.W. Norton & Co | isbn = 978-0-393-04002-9 | url-access = registration | url = https://archive.org/details/mathematicsfromb1997gull }} </ref> | {{math|ld ''x''}}, {{math|log ''x''}}, {{math|lg ''x''}},<ref>{{citation | title=The Chicago Manual of Style | year=2003 | edition=25th | publisher=University of Chicago Press | page=530 | title-link= }}.</ref> {{math|log₂&thinsp;''x''}} |- ! scope="row"|{{mvar|e}} | [[logarîtmaya xwezayî]] | {{math|ln ''x''}} | {{math|log {{mvar|x}}}}, {{math|log_''e''&thinsp;''x''}} |- !scope="row"| 10 | [[logarîtmaya asayî]] | {{math|lg ''x''}} | {{math|log ''x''}}, {{math|log₁₀&thinsp;''x''}} |- !scope="row"| {{mvar|b}} | Logarîtmaya bingeh {{mvar|b}} | {{math|log_''b''&thinsp;''x''}} | |} == Tarîx == Di tarîxa logarîtmayan a li Ewropaya sedeya 17an de, [[Fonksiyon|fonksiyoneke]] nû hat dîtin ku qada analîzê ji çarçoveya metodên cebîrî wêdetir berfireh kir. Metoda logarîtmayan di sala 1614an de ji hêla [[John Napier]] ve bi awayekî giştî hate pêşkêşkirin; ew yek di kitêba bi navê ''[[Mirifici Logarithmorum Canonis Descriptio]]'' (Danasîna Kanona Ecêb a Logarîtmayan) de pêk hat.<ref>{{Citation |last=Hobson |first=Ernest William |title=John Napier and the invention of logarithms, 1614 |year=1914 |url=https://archive.org/details/johnnapierinvent00hobsiala |location=Cambridge |publisher=The University Press}}</ref> Berî dahênana Napier, teknîkên din ên bi heman naverokê hebûn, wekî ''prosthafaeresis'' an jî bikaranîna tabloyên rêzehejmaran (progresyonan) ku li dora sala 1600ê bi berfirehî ji hêla [[Jost Bürgi]] ve hatibûn pêşxistin.<ref name="folkerts">{{citation |last1=Folkerts |first1=Menso |author-link= |title=Jost Bürgi's method for calculating sines |journal=Historia Mathematica |volume=43 |issue=2 |pages=133–147 |year=2016 |arxiv=1510.03180 |doi=10.1016/j.hm.2016.03.001 |mr=3489006 |s2cid=119326088 |last2=Launert |first2=Dieter |last3=Thom |first3=Andreas |author-link3=}}</ref> Napier têgeha ''logarithmus'' (bi latîniya navîn) ji bo logarîtmayê afirand; ew kelîme bi maneya "hejmara rêjeyê" ye û ji kelîmeyên [[Yewnaniya kevn|yewnanî]] ''logos'' (tê maneya rêje, nîsbet an kelîme) û ''arithmos'' (tê maneya hejmar) hatiye wergirtin. [[Logarîtmaya asayî]] ya hejmarekê ew hêz (an jî eksponent) e ku wexta deh bi wê hêzê tê bilindkirin, encam jî dibe ew hejmar.<ref>William Gardner (1742) ''Tables of Logarithms''</ref> Gotina ku hejmarek lazimdarê hejmareke diyar a reqeman e, îşareteke giştî ye bo logarîtmaya asayî; [[Arşîmed]] ji wê re gotûbû "rêza hejmarê".<ref>{{citation |last=Pierce |first=R. C. Jr. |title=A brief history of logarithms |date=January 1977 |journal=The Two-Year College Mathematics Journal |volume=8 |issue=1 |pages=22–26 |doi=10.2307/3026878 |jstor=3026878}}</ref> Yekê logarîtmayên rastîn metodên hûrîstîk bûne ji bo veguherandina kiryara lêkdanê bo ya komkirinê, bi wî awayî hêsankirina hesabkirina bilez. Hin ji van metodan tabloyên ku ji nasnameyên trîgonometrîk hatibûn wergirtin, bikar dianîn.<ref>Enrique Gonzales-Velasco (2011) ''Journey through Mathematics – Creative Episodes in its History'', §2.4 Hyperbolic logarithms, r. 117, Springer </ref> Ji wan metodan re [[prostafaeresîs]] têye gotin. Dahênana [[Fonksiyon|fonksiyona]] ku niha wekî [[logarîtmaya xwezayî]] têye zanin, wekî hewldanek ji bo pêkanîna çargoşeya [[hîperbola]] çargoşeyî ji hêla [[Grégoire de Saint-Vincent]], belçîkekî ku li [[Prag|Pragê]] dijiya, destpê kir. Arşîmed di sedsala 3yê {{Bz}} de ''[[Çargoşeya Parabolayê]]'' nivîsîbû, lê çargoşeyek ji bo hîperbolayê ji gî hewldanan dûr ket heya ku Saint-Vincent encamên wî di sala 1647an de weşand. Têkiliya ku logarîtma di navbeya [[Pêşveçûna geometrîk|pêşveçûnek geometrîk]] di [[Argumana fonksiyonê|argumana]] wî de û [[Pêşvecûna arîtmetîk|pêşveçûnek arîtmetîk]] ya nirxan de peyda dike, [[Alphonse Antonio de Sarasa|A. A. de Sarasa]] han da ku girêdana çargoşeya Saint-Vincent û kevneşopiya logarîtmayan di prostafaeresîs de çêbike ku bû sebeba têgeha "logarîtmaya hîperbolîk" ku hevmaneya logarîtmaya xwezayî ye. Di zemaneke kurt de fonksiyona nû ji hêla [[Christiaan Huygens]] û [[James Gregory]] ve hate teqdîr kirin. Nîşaneya {{math|Log ''y''}} di sala 1675an de ji aliyê [[Gottfried Wilhelm Leibniz]] ve hate pejirandin,<ref>Florian Cajori (1913) "History of the exponential and logarithm concepts", American Mathematical Monthly 20: 5, 35, 75, 107, 148, 173, 205</ref> û sala din wî ew bi [[Întegral|întegralê]] ve girêda <math display="inline">\int \frac{dy}{y} .</math> Berî ku Euler têgeha xwe ya modern a logarîtmayên xwezayî yên tevlihev pêş bixe, [[Roger Cotes]] encamek nezîkî wekhev hebû wexta ku wî di sala 1714an de nîşan da<ref>{{citation |last1=Stillwell |first1=J. |title=Mathematics and Its History |date=2010 |edition=3rd |publisher=Springer}}</ref> <math display="block">\log(\cos \theta + i\sin \theta) = i\theta.</math> == Binêre == == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên dervê == * {{Commons category-inline}} *{{sister-inline |project=v |links=[[v:Speak Math Now!/Week 9: Six rules of Exponents/Logarithms|A lesson on logarithms can be found on Wikiversity]] |short=yes }} * [https://web.archive.org/web/20121218200616/http://www.khanacademy.org/math/algebra/logarithms-tutorial Khan Academy: Logarithms, free online micro lectures] * {{Citation|author=Colin Byfleet|url=http://mediasite.oddl.fsu.edu/mediasite/Viewer/?peid=003298f9a02f468c8351c50488d6c479|title=Educational video on logarithms|access-date=12 October 2010}} * {{Citation|author=Edward Wright |url=http://www.johnnapier.com/table_of_logarithms_001.htm |title=Translation of Napier's work on logarithms |access-date=12 October 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20021203005508/http://www.johnnapier.com/table_of_logarithms_001.htm |archive-date=3 December 2002 }} * {{Cite EB1911|wstitle=Logarithm |volume=16 |pages=868–77 |first=James Whitbread Lee |last=Glaisher}} [[Kategorî:Matematîk]] [[Kategorî:Fonksiyonên matematîkê]] [[Kategorî:Konseptên matematîkê]] cdxjnkomtzqjjie74m7602ki6n896fu 2090364 2090363 2026-09-01T15:01:25Z Kurê Acemî 105128 /* Binêre */ 2090364 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Logarithm plots.png|thumb|Grafîkên fonksiyonên logarîtmeyê, bi sê bingehên ku bi gelemperî têne bikaranîn. Xalên taybet ên {{math|log_''b''&thinsp;''b'' {{=}} 1}} bi xêzên xalkirî hatine nîşandan û hemû xêz di xala {{math|1=log_''b''&thinsp;1 = 0}} de hev dibirrin.]] Di [[Matematîk|matematîkê]] de, '''logarîtmaya''' [[Hejmar|hejmarekê]] [[potens]] e ku divê nirxeke din a sabît, ango '''bingeh''', pê were bilindkirin da ku ew hejmar were bidestxistin. Mesela logarîtmaya {{math|1000}} li gorî bingeha {{math|10}} dike {{math|3}}, çunkî {{math|1000}} dike {{math|10}} bi hêza 3yê: {{math|1000 {{=}} 10{{sup|3}} {{=}} 10 × 10 × 10}}. Bi awayekî giştî, eger {{math|''x'' {{=}} ''b''{{sup|''y''}}}} be, wê wextê ''{{mvar|y}}'' logarîtmaya ''{{mvar|x}}'' ye li gorî bingeha ''{{mvar|b}}'' (wekî {{math|log{{sub|''b''}} ''x'' {{=}} ''y''}} tê nivîsandin); loma {{math|log{{sub|10}} 1000 {{=}} 3}}. Wekî fonksiyoneke bi guherbareke tenê, logarîtmaya bi bingeha ''{{mvar|b}}'', berevajiya operasyona bilindkirina bi potensê ya bi bingeha ''{{mvar|b}}'' ye. Logarîtma bingeha {{math|10}} wekî ''desimal'' an jî [[logarîtma hevpar]] tê binavkirin û bi gelemperî di zanist û endezyariyê de tê bikaranîn. [[Logarîtma xwezayî]] bingeha wê jimara {{math|''e'' ≈ 2.718}} e; karanîna wê di matematîk û [[Fizîk|fizîkê]] de ji ber derivata wê ya pir hêsan pir belav e. [[Logarîtma dualî]] bingeha {{math|2}} bikar tîne û bi berfirehî di [[Kompûternasî|zanista komputerê]], [[teoriya agahdariyê]], [[teoriya muzîkê]] û [[Fotografî|fotografiyê]] de tê bikaranîn. Wexta ku bingeh ji çarçoveyê nezelal an ne têkildar be, ew pir caran tê derxistin û logarîtm wekî {{math|log&thinsp;''x''}} tê nivîsandin. Logarîtm di sala 1614an de ji hêla [[John Napier]] ve wekî rêbazek ji bo hêsankirina hesaban hatin pêşkêşkirin.<ref>{{citation |last=Hobson |first=Ernest William |title=John Napier and the invention of logarithms, 1614; a lecture |date=1914 |url=http://archive.org/details/johnnapierinvent00hobsiala |publisher=Cambridge University Press}}</ref> Ew zû ji hêla [[navîgator]], zanyar, endezyar, [[Pîvankerî|pîvankeran]] û kesên din ve hatin bikaranîn da ku hesabên bi hûrgiliya bilind bi awayekî hêsantir pêk bînin. Bi bikaranîna tabloyên logarîtmê, gavên westîner ên pirhejmarî yên lêkdana hejmaran dikarin bi lêgerîna di tabloyan de û komkirineke hêsantir werin guhertin. Ew yek pêkan e ji ber ku logarîtmaya encama lêkdanê (eserê) wekhev e bi koma logarîtmên wan hejmarên ku li hev hatine lêkdan: <math display="block"> \log_b(xy) = \log_b x + \log_b y,</math> bi wê şertê ku ''{{mvar|b}}'', ''{{mvar|x}}'' û ''{{mvar|y}}'' gî erênî bin û {{math|''b'' ≠ 1}} be. [[Hesabkera şemitok]] ku ew jî li ser bingeha logaritmayan hatiye avakirin, rê dide ku însan bêyî bikaranîna tabloyan bi lez hesaban bike, lê bi hûrguliyeke kêmtir. Têgihiştina nûjen a logaritmayan vedigere ser [[Leonhard Euler]]; wî di sedsala 18an de logarîtma bi [[fonksiyona eksponensiyel]] ve girêdan û herwiha tîpa "e" wekî bingeha logaritmayên xwezayî destnîşan kiriye.<ref>{{citation |last=Remmert, Reinhold |author-link= |title=Theory of complex functions |date=1991 |location=New York |isbn=0-387-97195-5 |oclc=21118309 |publisher=Springer-Verlag}}</ref> [[Pîvanê logarîtmîk|Pîvanên logarîtmîk]] mîqdarên berfireh kêm dikin bo teleskopên piçûktir. Mesela [[desîbel]] (dB) [[Yekeya pîvanê|yekîneyek]] e ku ji bo îfadekirina rêjeyê wekî logarîtm têye bikaranîn, pirî ji bo hêz û amplîtuda sînyalê (ku [[zexta dengî]] meselake hevpar e). Di [[Kîmya|kîmyayê]] de [[nirxa pH]] pîvanek logarîtmîk e ji bo [[Asîd|asîdîteya]] [[Çareseriya avî|çareseriyek avî]]. Logarîtm di [[Formula|formulayên]] zanistî de, û di pîvandina tevliheviya algorîtmayan û cismên geometrîkî yên bi navê [[fraktal]] de gelemperî ne. Ew dibin alîkar ku rêjeyên [[Frekans|frekansê]] yên întervalên muzîkê werin ravekirin, di formulên jimartina [[Hejmarên hîmî|hejmarên sereke]] an [[Nêzîkbûnayên Stirlingê|nêzîkbûna]] [[Faktoriyel|faktoriyelan]] de xuya dibin, hin modelên di [[Psîkofizîk|psîkofizîkê]] de agahdar dikin û dikarin di hesabkirina hiqûqî de bibin alîkar. Konsepta logarîtmayê wekî berevajiya bilindkirina bi hêz (''exponentiation''), li ser pêkhateyên din ên matematîkî jî tê berfirehkirin. Lêbelê, di rewşên giştî de, logarîtma bi gelemperî dibe fonksiyoneke xwedî pir-nirxan (''multi-valued function''). Mesela [[logarîtmaya kompleks]] berevajiya xwedî pir-nirxan a fonksiyona eksponensiyela kompleks e. Bi heman awayî, [[logarîtmaya dîskret]] berevajiya xwedî pir-nirxan a fonksiyona eksponensiyelê di komên sinorkirî (''finite groups'') de ye; ew di [[krîptografiya kilîta giştî]] de tê bikaranîn. == Motîvasyon == [[Wêne:Binary logarithm plot with grid.png|thumb|350px|[[Grafîka fonksiyon|Grafîka]] logarîtmaya bi bingeha 2yê, li {{math|''x'' {{=}} 1}} têkiliya xwe bi ''eksana x''-ê re çêdike û di nav xalên (2, 1), (4, 2) û (8, 3) re derbas dibe; bi vî awayî, wekî mînak, {{math|log₂(8) {{=}} 3}} û {{math|2³ {{=}} 8}} nîşan dide. Grafîk bêsinor nêzîkî eksena ''{{mvar|y}}'' dibe, lê [[Asîmptot|qet nagihîje wê]].]][[Komkirin]], [[zêdekirin]] û [[potens]] sê ji kiryarên herî bingehîn ên [[Arîtmetîk|arîtmetîkê]] ne. Berevajiya komkirinê [[derxistin]] e û berevajiya zêdekirinê jî [[Parkirin|parkirinê]] e. Bi heman awayî, logarîtma jî kiryara berevajî ya potensê e. Potens ew e ku hejmareke ''{{mvar|b}}'' (bingeh) bigihîje hêzeke diyarkirî ya ''{{mvar|y}}'' (hêz) da ku nirxekî ''{{mvar|x}}'' bide; ew yek bi wî awayî tê nîşandan:<ref>{{Citation |last1=Kate |first1=S.K. |title=Basics Of Mathematics |year=2009 |location=Pune |isbn=978-81-8431-755-8 |last2=Bhapkar |first2=H.R. |publisher=Technical Publications}}, chapter 1</ref> <math display="block">b^y=x.</math> Mesela bilindkirina {{math|2}} bo hêza {{math|3}} dide {{math|8}}: <math>2^3 = 8.</math> Logarîtmaya bi bingeha ''{{mvar|b}}'', ew operasyona berevajî ye ku ji têketina ''{{mvar|x}}'' derketina ''{{mvar|y}}'' peyda dike. Ango <math>y = \log_b x</math> hevmaneya <math>x=b^y</math> ye bi şertê ku ''{{mvar|b}}'' hejmareke rastîn a erênî be. (Eger ''{{mvar|b}}'' ne [[Hejmarên rastîn|hejmareke rastîn]] a erênî be, hem bilindkirina bi hêz û hem jî logarîtma dikarin bên pênasekirin, lê dibe ku gelek nirxan werbigirin; ew yek jî pênaseyan pir aloztir dike.) Yek ji sebebên sereke yên tarîxî yên danasîna logarîtmayan, ew formula ye ku <math display="block">\log_b(xy)=\log_b x + \log_b y,</math>bi rêya wan, [[Tabloya logarîtmayê|tabloyên logarîtmayê]] rê didin ku kiryarên lêkdan û dabeşkirinê veguherin kiryarên komkirin û derxistinê; ew yek beriya dahênana komputeran, alîkariyeke mezin ji bo hesabkirinan bû. == Terîf == Ji bo [[Hejmarên rastîn|hejmareke rastîn]] a erênî ya wekî ''{{mvar|b}}'' (ku {{math|''b'' ≠ 1}} be), logarîtmaya hejmareke rastîn a erênî ya wekî ''{{mvar|x}}'' li gorî binyata ''{{mvar|b}}'', ew hêz e ku divê ''{{mvar|b}}'' pê were bilindkirin da ku encam bibe ''{{mvar|x}}''. Bi gotineke din, logarîtmaya ''{{mvar|x}}'' li gorî binyata ''{{mvar|b}}'', ew hejmara rastîn a yekta ''{{mvar|y}}'' ye ku tê de <math>b^y = x</math> ye. Logarîtma bi awayê "{{math|log_''b''&thinsp;''x''}}" tê nîşandan (wekî "logarîtmaya ''{{mvar|x}}'' li gorî binyata ''{{mvar|b}}''", "logarîtmaya {{nowrap|binyeta-{{mvar|b}}}} ya ''{{mvar|x}}''", an jî bi gelemperî "log, binyat ''{{mvar|b}}'', ya ''{{mvar|x}}''" tê xwendin). Pênaseyeke hevmane û kurttir ew e ku fonksiyona {{math|log_''b''}}, fonksiyona berevajî ya fonksiyona <math>x\mapsto b^x</math> ye. === Mesela === * {{math|1=log₂&thinsp;16 = 4}}, ji ber ku {{math|1=2⁴ = 2 × 2 × 2 × 2 = 16}}. * Logarîtm dikarin neyînî jî bin: <math display="inline">\log_2 \! \frac{1}{2} = -1</math>, ji ber ku <math display="inline">2^{-1} = \frac{1}{2^1} = \frac{1}{2}.</math> * {{math|log₁₀&thinsp;150}} bi qasî 2.176 e ku dikeve navbera 2 û 3yê de; tam wekî ku 150 dikeve navbera {{math|1=10² = 100}} û {{math|1=10³ = 1000}}. * Ji bo her bingeh ''{{mvar|b}}'', {{math|1=log_''b''&thinsp;''b'' = 1}} û {{math|1=log_''b''&thinsp;1 = 0}}, ji ber ku {{math|1=''b''¹ = {{mvar|b}}}} û {{math|1=''b''⁰ = 1}} e. == Nasnameyên logarîtmatîk == Çendîn formulayên giring ku carinan wekî ''nasnameyên logarîtmatîk'' an jî ''yasayên logarîtmatîk'' tên binavkirin, têkiliya di navbera logarîtman de diyar dikin.<ref>All statements in this section can be found in {{Harvard citations|last1=Downing|first1=Douglas|year=2003|loc=p. 275|nb=yes}} or {{Harvard citations|last1=Kate|last2=Bhapkar|year=2009|loc=p. 1-1|nb=yes}}, for example.</ref> === Berhem, encama dabeşkirinê, hêz û kok === Logarîtmaya berhemekê wekhev e bi koma logarîtmayên wan hejmarên ku li hev hatine zêdekirin; logarîtmaya rêjeya du hejmaran jî wekhev e bi ferqa logarîtmayên wan. Logarîtmaya hêza ''{{Mvar|p}}'' a hejmarekê, ''{{Mvar|p}}'' caran logarîtmaya wê hejmarê bi xwe ye; logarîtmaya koka ''{{Mvar|p}}'' jî logarîtmaya wê hejmarê ye ku li ser ''{{Mvar|p}}'' hatiye dabeşkirin. Tabloya jêrîn wan wekheviyan bi meselan nîşan dide. Her yek ji wan wekheviyan dikare piştî danîna pênaseyên logarîtmayê yên wekî <math>x = b^{\, \log_b x}</math> an <math>y = b^{\, \log_b y}</math> li aliyê çepê yê hevkêşeyan, were bidestxistin. Di formulên jêrîn de, {{Matematîk|x}} û {{Matematîk|y}} [[Hejmarên rastîn|hejmarên rastîn ên pozîtîv]] ne û {{Matematîk|p}} jî hejmareke tam e ku ji 1 mezintir e. {| class="wikitable plainrowheaders" |+ Logarîtmayên berhem, encama dabeşkirinê, hêz û kok |- ! scope="col" | Nasname ! scope="col" | Formula ! scope="col" | Mesela |- ! scope="row" | Berhem | <math display="inline">\log_b(x y) = \log_b x + \log_b y</math> | <math display="inline">\log_3 243 = \log_3 (9 \cdot 27) = \log_3 9 + \log_3 27 = 2 + 3 = 5</math> |- ! scope="row" | Dabeşkirin | <math display="inline">\log_b \!\frac{x}{y} = \log_b x - \log_b y</math> | <math display="inline">\log_2 16 = \log_2 \!\frac{64}{4} = \log_2 64 - \log_2 4 = 6 - 2 = 4</math> |- ! scope="row" | Hêz | <math display="inline">\log_b\left(x^p\right) = p \log_b x</math> | <math display="inline">\log_2 64 = \log_2 \left(2^6\right) = 6 \log_2 2 = 6</math> |- ! scope="row" | Kok | <math display="inline">\log_b \sqrt[p]{x} = \frac{\log_b x}{p}</math> | <math display="inline">\log_{10} \sqrt{1000} = \frac{1}{2}\log_{10} 1000 = \frac{3}{2} = 1.5</math> |} === Guhertina bingehê === Logarîtmaya {{math|log_''b''&thinsp;''x''}} dikare bi karanîna formula jêrîn, ji logarîtmayên ''{{mvar|x}}'' û ''{{mvar|b}}'' yên li gorî bingeheke kêfî ya ''{{Mvar|k}}'', were hesibandin: <math display="block"> \log_b x = \frac{\log_k x}{\log_k b}.</math>Makîneyên hesabkirinê yên zanistî û asayî, logarîtmeyên bi bingehên 10 û ''{{mvar|[[e (mathematical constant)|e]]}}'' hesab dikin.<ref>{{Citation |last1=Bernstein |first1=Stephen |title=Schaum's outline of theory and problems of elements of statistics. I, Descriptive statistics and probability |year=1999 |url=https://archive.org/details/schaumsoutlineof00bern |series=Schaum's outline series |location=New York |isbn=978-0-07-005023-5 |last2=Bernstein |first2=Ruth |publisher=}}, r.&nbsp;21</ref> Logarîtmeyên bi her bingeheke ''{{mvar|b}}'' dikarin bi bikaranîna yek ji van her du logarîtmeyan û li gorî wê formula berê werin diyarkirin: <math display="block"> \log_b x = \frac{\log_{10} x}{\log_{10} b} = \frac{\log_{e} x}{\log_{e} b}.</math>Eger hejmareke ''{{mvar|x}}'' û logarîtmaya wê {{math|1=''y'' = log_''b''&thinsp;''x''}} (bi bingeheke nenas ''{{mvar|b}}'') hebin, bingeh bi wî awayî tê dîtin: <math display="block"> b = x^\frac{1}{y},</math>Ew yek bi bilindkirina hevkêşeya pênaseker a <math> x = b^{\,\log_b x} = b^y</math> bo hêza <math>\tfrac{1}{y}.</math> tê dîtin. == Bingehên taybet == [[Wêne:Log4.svg|thumb|320px|Grafikên logarîtmayê yên li ser hev ji bo bingehan ⁠{{sfrac|1|2}}⁠, 2, û ''{{mvar|e}}''.]] Di nav gî bijardeyên ji bo bingehê de, sê jê bi taybetî berbelav in. Ew jî ev in: {{math|''b'' {{=}} 10}}, {{math|''b'' {{=}} [[e (mathematical constant)|''e'']]}} (hejmara sabît a matematîkî ya [[Hejmarên na aqlî|neaqlî]] {{nobr|{{math|[[e (mathematical constant)|''e'']] ≈ 2.71828183 }} ),}} û {{math|''b'' {{=}} 2}} ([[logarîtmaya dualî]]). Di [[analîza matematîkî]] de, logarîtmaya bi bingeha ''{{mvar|e}}'' ji ber taybetmendiyên analîtîk ên ku li jêr hatine ravekirin, gelek berbelav e. Ji aliyekî din ve, bikaranîna logarîtmayên bi bingeha 10 ([[logarîtmaya asayî]]) ji bo hesabên bi destan di sîstema hejmaran a desîmalê de hêsan e:<ref>{{cite book |title=Algebra the Easy Way |last=Downing |first=Douglas |publisher=Barron's |year=2003 |isbn=978-0-7641-1972-9 |location=Hauppauge, NY |url=https://archive.org/details/algebraeasyway00down_0 |series=Barron's Educational Series |at=chapter&nbsp;17, p.&nbsp;275}}</ref> <math display="block">\log_{10}\,(\,10\,x\,)\ =\;\log_{10} 10\ +\;\log_{10} x\ =\ 1\,+\,\log_{10} x\,.</math> Bi wî awayî, {{math|log₁₀&thinsp;(''x'')}} bi hejmara reqemên di [[Pêjimar|pêjimara desîmalê]] de ya tamhejmar a erênî ''{{mvar|x}}'' ve girêdayî ye: Hejmara reqeman ew [[Tamhejmar|tamhejmara]] a herî biçûk e ku bi awayekî hişk ji {{nobr|{{math| log₁₀&thinsp;(''x'')}}}} mezintir e.<ref>{{cite book |title=Complexity Theory: Exploring the limits of efficient algorithms |last=Wegener |first=Ingo |publisher=Springer-Verlag |year=2005 |page=20 |isbn=978-3-540-21045-0 |location=Berlin, DE / New York, NY}}</ref> Mesela {{math|log₁₀(5986)}} bi qasî 3.78 e. Tamhejmar a li pey wê 4 e ku ev jî hejmara reqemên 5986 ye. Hem logarîtmaya xwezayî û hem jî logarîtmaya dualî di [[teoriya agahiyê]] de têne bikaranîn ku bi rêzê ve li gel bikaranîna "[[Nat (agahî)|nat]]" an "[[bit]]"an wekî yekeyên bingehîn ên agahiyê têkildar in.<ref>{{cite book |title=Information Theory |last=van der Lubbe |first=Jan C.A. |publisher=Cambridge University Press |year=1997 |page=3 |isbn=978-0-521-46760-5 |url={{google books |plainurl=y |id=tBuI_6MQTcwC|page=3}}}}</ref> Logarîtmaya dualî her wiha di [[Kompûternasî|zanista komputerê]] de tê bikaranîn ku li wir [[Hejmarên dualî|sîstema dualî]] pir belav e; di [[teoriya muzîkê]] de ku li wir rêjeya bilindahiya deng a du ([[oktav]]) pir belav e û hejmara "[[Cent (hejmar)|cent]]" di navbera herdu dengên ferq de guhertoyeke pîvanê ya logarîtmaya dualî, ango log2 car 1200, ya rêjeya deng e (ango di sîstema [[hevsengiya wekhev]] a kevneşopî de ji bo her [[Nîvton|nîvtonê]] 100 cent hene), an jî bi awayekî wekhev logarîtmaya bi bingehê {{nobr|{{math|2{{sup|1/1200}} }}}} e; û di [[Fotografî|fotografiyê]] de ku li wir logarîtmayên bi bingehê 2 yên ku pîvana wan hatiye guhertin, ji bo pîvandina [[Nirxa ronahiyê|nirxên ronahiyê]], astên ronahiyê, [[Lezahiya perdeyî|wextên ronahiyê]], avakirina lensê (aperture) û [[leza fîlmê]] bi yekeya "stop" têne bikaranîn.<ref>{{cite book |title=The Manual of Photography |last1=Allen |first1=Elizabeth |publisher=Taylor & Francis |year=2011 |page=228 |isbn=978-0-240-52037-7 |url={{google books |plainurl=y |id=IfWivY3mIgAC|page=228}} |last2=Triantaphillidou |first2=Sophie}}</ref> Kurtenivîsa {{math|log&thinsp;''x''}} pir caran tê bikaranîn wexta ku bingeha armanckirî dikare li gorî çarçove an dîsîplînê were texmîn kirin, an jî wexta ku bingeh ne diyar an ne giring be. Logarîtmên hevpar (bingeha 10) ku ji tarîxê ve di tabloyên logarîtmê û qaîdeyên slaytê de têne bikaranîn, amûrek bingehîn in ji bo pîvandin û hesabkirinê di gelek warên zanist û endezyariyê de; di wan çarçoveyan de {{math|log&thinsp;''x''}} hîn jî pir caran tê maneya logarîtma bingeha desîmalê.<ref>{{cite book |title=Introduction to Applied Mathematics for Environmental Science |last=Parkhurst |first=David F. |publisher=Springer Science & Business Media |year=2007 |page=288 |isbn=978-0-387-34228-3 |edition=illustrated |url={{google books |plainurl=y |id=h6yq_lOr8Z4C|page=288 }}}}</ref> Di matematîkê de {{math|log&thinsp;''x''}} bi gelemperî behsa logarîtma xwezayî (bingeha ''{{mvar|e}}'') dike.<ref>{{cite book |title=Principles of Mathematical Analysis |last=Rudin |first=Walter |publisher=McGraw-Hill International |year=1984 |isbn=978-0-07-085613-4 |edition=3rd ed., International student |location=Auckland, NZ |section=Theorem&nbsp;3.29 |url=https://archive.org/details/principlesofmath00rudi}}</ref> Di zanista komputer û teoriya agahdariyê de, log pir caran behsa logarîtmên dualî (bingeha 2) dike.<ref>{{cite book |title=Algorithm Design: Foundations, analysis, and internet examples |last1=Goodrich |first1=Michael T. |author1-link= |publisher=John Wiley & Sons |year=2002 |page=23 |quote= |last2=Tamassia |first2=Roberto |author2-link=}}</ref> Tabloya jêrîn nîşanên hevpar ji bo logarîtmên wan bingehan navnîş dike. Stûna "Nîşana ISO" nîşanên ku ji hêla [[Rêxistina Navneteweyî ya Standardîzasyonê]] ve hatine pêşniyar kirin navnîş dike. {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- !scope="col"| Bingeh{{mvar|b}} !scope="col"| Nav ji bo log_''b''&thinsp;''x'' !scope="col"| Nîşana ISO !scope="col"| Nîşanên din |- !scope="row"| 2 | [[logarîtmaya dualî]] | {{math|lb ''x''}}&nbsp;<ref name=gullberg> {{cite book | last = Gullberg | first = Jan | year = 1997 | title = Mathematics: From the birth of numbers | location = New York, NY | publisher = W.W. Norton & Co | isbn = 978-0-393-04002-9 | url-access = registration | url = https://archive.org/details/mathematicsfromb1997gull }} </ref> | {{math|ld ''x''}}, {{math|log ''x''}}, {{math|lg ''x''}},<ref>{{citation | title=The Chicago Manual of Style | year=2003 | edition=25th | publisher=University of Chicago Press | page=530 | title-link= }}.</ref> {{math|log₂&thinsp;''x''}} |- ! scope="row"|{{mvar|e}} | [[logarîtmaya xwezayî]] | {{math|ln ''x''}} | {{math|log {{mvar|x}}}}, {{math|log_''e''&thinsp;''x''}} |- !scope="row"| 10 | [[logarîtmaya asayî]] | {{math|lg ''x''}} | {{math|log ''x''}}, {{math|log₁₀&thinsp;''x''}} |- !scope="row"| {{mvar|b}} | Logarîtmaya bingeh {{mvar|b}} | {{math|log_''b''&thinsp;''x''}} | |} == Tarîx == Di tarîxa logarîtmayan a li Ewropaya sedeya 17an de, [[Fonksiyon|fonksiyoneke]] nû hat dîtin ku qada analîzê ji çarçoveya metodên cebîrî wêdetir berfireh kir. Metoda logarîtmayan di sala 1614an de ji hêla [[John Napier]] ve bi awayekî giştî hate pêşkêşkirin; ew yek di kitêba bi navê ''[[Mirifici Logarithmorum Canonis Descriptio]]'' (Danasîna Kanona Ecêb a Logarîtmayan) de pêk hat.<ref>{{Citation |last=Hobson |first=Ernest William |title=John Napier and the invention of logarithms, 1614 |year=1914 |url=https://archive.org/details/johnnapierinvent00hobsiala |location=Cambridge |publisher=The University Press}}</ref> Berî dahênana Napier, teknîkên din ên bi heman naverokê hebûn, wekî ''prosthafaeresis'' an jî bikaranîna tabloyên rêzehejmaran (progresyonan) ku li dora sala 1600ê bi berfirehî ji hêla [[Jost Bürgi]] ve hatibûn pêşxistin.<ref name="folkerts">{{citation |last1=Folkerts |first1=Menso |author-link= |title=Jost Bürgi's method for calculating sines |journal=Historia Mathematica |volume=43 |issue=2 |pages=133–147 |year=2016 |arxiv=1510.03180 |doi=10.1016/j.hm.2016.03.001 |mr=3489006 |s2cid=119326088 |last2=Launert |first2=Dieter |last3=Thom |first3=Andreas |author-link3=}}</ref> Napier têgeha ''logarithmus'' (bi latîniya navîn) ji bo logarîtmayê afirand; ew kelîme bi maneya "hejmara rêjeyê" ye û ji kelîmeyên [[Yewnaniya kevn|yewnanî]] ''logos'' (tê maneya rêje, nîsbet an kelîme) û ''arithmos'' (tê maneya hejmar) hatiye wergirtin. [[Logarîtmaya asayî]] ya hejmarekê ew hêz (an jî eksponent) e ku wexta deh bi wê hêzê tê bilindkirin, encam jî dibe ew hejmar.<ref>William Gardner (1742) ''Tables of Logarithms''</ref> Gotina ku hejmarek lazimdarê hejmareke diyar a reqeman e, îşareteke giştî ye bo logarîtmaya asayî; [[Arşîmed]] ji wê re gotûbû "rêza hejmarê".<ref>{{citation |last=Pierce |first=R. C. Jr. |title=A brief history of logarithms |date=January 1977 |journal=The Two-Year College Mathematics Journal |volume=8 |issue=1 |pages=22–26 |doi=10.2307/3026878 |jstor=3026878}}</ref> Yekê logarîtmayên rastîn metodên hûrîstîk bûne ji bo veguherandina kiryara lêkdanê bo ya komkirinê, bi wî awayî hêsankirina hesabkirina bilez. Hin ji van metodan tabloyên ku ji nasnameyên trîgonometrîk hatibûn wergirtin, bikar dianîn.<ref>Enrique Gonzales-Velasco (2011) ''Journey through Mathematics – Creative Episodes in its History'', §2.4 Hyperbolic logarithms, r. 117, Springer </ref> Ji wan metodan re [[prostafaeresîs]] têye gotin. Dahênana [[Fonksiyon|fonksiyona]] ku niha wekî [[logarîtmaya xwezayî]] têye zanin, wekî hewldanek ji bo pêkanîna çargoşeya [[hîperbola]] çargoşeyî ji hêla [[Grégoire de Saint-Vincent]], belçîkekî ku li [[Prag|Pragê]] dijiya, destpê kir. Arşîmed di sedsala 3yê {{Bz}} de ''[[Çargoşeya Parabolayê]]'' nivîsîbû, lê çargoşeyek ji bo hîperbolayê ji gî hewldanan dûr ket heya ku Saint-Vincent encamên wî di sala 1647an de weşand. Têkiliya ku logarîtma di navbeya [[Pêşveçûna geometrîk|pêşveçûnek geometrîk]] di [[Argumana fonksiyonê|argumana]] wî de û [[Pêşvecûna arîtmetîk|pêşveçûnek arîtmetîk]] ya nirxan de peyda dike, [[Alphonse Antonio de Sarasa|A. A. de Sarasa]] han da ku girêdana çargoşeya Saint-Vincent û kevneşopiya logarîtmayan di prostafaeresîs de çêbike ku bû sebeba têgeha "logarîtmaya hîperbolîk" ku hevmaneya logarîtmaya xwezayî ye. Di zemaneke kurt de fonksiyona nû ji hêla [[Christiaan Huygens]] û [[James Gregory]] ve hate teqdîr kirin. Nîşaneya {{math|Log ''y''}} di sala 1675an de ji aliyê [[Gottfried Wilhelm Leibniz]] ve hate pejirandin,<ref>Florian Cajori (1913) "History of the exponential and logarithm concepts", American Mathematical Monthly 20: 5, 35, 75, 107, 148, 173, 205</ref> û sala din wî ew bi [[Întegral|întegralê]] ve girêda <math display="inline">\int \frac{dy}{y} .</math> Berî ku Euler têgeha xwe ya modern a logarîtmayên xwezayî yên tevlihev pêş bixe, [[Roger Cotes]] encamek nezîkî wekhev hebû wexta ku wî di sala 1714an de nîşan da<ref>{{citation |last1=Stillwell |first1=J. |title=Mathematics and Its History |date=2010 |edition=3rd |publisher=Springer}}</ref> <math display="block">\log(\cos \theta + i\sin \theta) = i\theta.</math> == Binêre == * [[Analîza hejmarî]] * [[Hejmarên aqlî]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên dervê == * {{Commons category-inline}} *{{sister-inline |project=v |links=[[v:Speak Math Now!/Week 9: Six rules of Exponents/Logarithms|A lesson on logarithms can be found on Wikiversity]] |short=yes }} * [https://web.archive.org/web/20121218200616/http://www.khanacademy.org/math/algebra/logarithms-tutorial Khan Academy: Logarithms, free online micro lectures] * {{Citation|author=Colin Byfleet|url=http://mediasite.oddl.fsu.edu/mediasite/Viewer/?peid=003298f9a02f468c8351c50488d6c479|title=Educational video on logarithms|access-date=12 October 2010}} * {{Citation|author=Edward Wright |url=http://www.johnnapier.com/table_of_logarithms_001.htm |title=Translation of Napier's work on logarithms |access-date=12 October 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20021203005508/http://www.johnnapier.com/table_of_logarithms_001.htm |archive-date=3 December 2002 }} * {{Cite EB1911|wstitle=Logarithm |volume=16 |pages=868–77 |first=James Whitbread Lee |last=Glaisher}} [[Kategorî:Matematîk]] [[Kategorî:Fonksiyonên matematîkê]] [[Kategorî:Konseptên matematîkê]] 6v28v25jn25if82dii6bwvhdegw8219 2090365 2090364 2026-09-01T15:01:50Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2090365 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Logarithm plots.png|thumb|Grafîkên fonksiyonên logarîtmeyê, bi sê bingehên ku bi gelemperî têne bikaranîn. Xalên taybet ên {{math|log_''b''&thinsp;''b'' {{=}} 1}} bi xêzên xalkirî hatine nîşandan û hemû xêz di xala {{math|1=log_''b''&thinsp;1 = 0}} de hev dibirrin.]] Di [[Matematîk|matematîkê]] de, '''logarîtmaya''' [[Hejmar|hejmarekê]] [[potens]] e ku divê nirxeke din a sabît, ango '''bingeh''', pê were bilindkirin da ku ew hejmar were bidestxistin. Mesela logarîtmaya {{math|1000}} li gorî bingeha {{math|10}} dike {{math|3}}, çunkî {{math|1000}} dike {{math|10}} bi hêza 3yê: {{math|1000 {{=}} 10{{sup|3}} {{=}} 10 × 10 × 10}}. Bi awayekî giştî, eger {{math|''x'' {{=}} ''b''{{sup|''y''}}}} be, wê wextê ''{{mvar|y}}'' logarîtmaya ''{{mvar|x}}'' ye li gorî bingeha ''{{mvar|b}}'' (wekî {{math|log{{sub|''b''}} ''x'' {{=}} ''y''}} tê nivîsandin); loma {{math|log{{sub|10}} 1000 {{=}} 3}}. Wekî fonksiyoneke bi guherbareke tenê, logarîtmaya bi bingeha ''{{mvar|b}}'', berevajiya operasyona bilindkirina bi potensê ya bi bingeha ''{{mvar|b}}'' ye. Logarîtma bingeha {{math|10}} wekî ''desimal'' an jî [[logarîtma hevpar]] tê binavkirin û bi gelemperî di zanist û endezyariyê de tê bikaranîn. [[Logarîtma xwezayî]] bingeha wê jimara {{math|''e'' ≈ 2.718}} e; karanîna wê di matematîk û [[Fizîk|fizîkê]] de ji ber derivata wê ya pir hêsan pir belav e. [[Logarîtma dualî]] bingeha {{math|2}} bikar tîne û bi berfirehî di [[Kompûternasî|zanista komputerê]], [[teoriya agahdariyê]], [[teoriya muzîkê]] û [[Fotografî|fotografiyê]] de tê bikaranîn. Wexta ku bingeh ji çarçoveyê nezelal an ne têkildar be, ew pir caran tê derxistin û logarîtm wekî {{math|log&thinsp;''x''}} tê nivîsandin. Logarîtm di sala 1614an de ji hêla [[John Napier]] ve wekî rêbazek ji bo hêsankirina hesaban hatin pêşkêşkirin.<ref>{{citation |last=Hobson |first=Ernest William |title=John Napier and the invention of logarithms, 1614; a lecture |date=1914 |url=http://archive.org/details/johnnapierinvent00hobsiala |publisher=Cambridge University Press}}</ref> Ew zû ji hêla [[navîgator]], zanyar, endezyar, [[Pîvankerî|pîvankeran]] û kesên din ve hatin bikaranîn da ku hesabên bi hûrgiliya bilind bi awayekî hêsantir pêk bînin. Bi bikaranîna tabloyên logarîtmê, gavên westîner ên pirhejmarî yên lêkdana hejmaran dikarin bi lêgerîna di tabloyan de û komkirineke hêsantir werin guhertin. Ew yek pêkan e ji ber ku logarîtmaya encama lêkdanê (eserê) wekhev e bi koma logarîtmên wan hejmarên ku li hev hatine lêkdan: <math display="block"> \log_b(xy) = \log_b x + \log_b y,</math> bi wê şertê ku ''{{mvar|b}}'', ''{{mvar|x}}'' û ''{{mvar|y}}'' gî erênî bin û {{math|''b'' ≠ 1}} be. [[Hesabkera şemitok]] ku ew jî li ser bingeha logaritmayan hatiye avakirin, rê dide ku însan bêyî bikaranîna tabloyan bi lez hesaban bike, lê bi hûrguliyeke kêmtir. Têgihiştina nûjen a logaritmayan vedigere ser [[Leonhard Euler]]; wî di sedsala 18an de logarîtma bi [[fonksiyona eksponensiyel]] ve girêdan û herwiha tîpa "e" wekî bingeha logaritmayên xwezayî destnîşan kiriye.<ref>{{citation |last=Remmert, Reinhold |author-link= |title=Theory of complex functions |date=1991 |location=New York |isbn=0-387-97195-5 |oclc=21118309 |publisher=Springer-Verlag}}</ref> [[Pîvanê logarîtmîk|Pîvanên logarîtmîk]] mîqdarên berfireh kêm dikin bo teleskopên piçûktir. Mesela [[desîbel]] (dB) [[Yekeya pîvanê|yekîneyek]] e ku ji bo îfadekirina rêjeyê wekî logarîtm têye bikaranîn, pirî ji bo hêz û amplîtuda sînyalê (ku [[zexta dengî]] meselake hevpar e). Di [[Kîmya|kîmyayê]] de [[nirxa pH]] pîvanek logarîtmîk e ji bo [[Asîd|asîdîteya]] [[Çareseriya avî|çareseriyek avî]]. Logarîtm di [[Formula|formulayên]] zanistî de, û di pîvandina tevliheviya algorîtmayan û cismên geometrîkî yên bi navê [[fraktal]] de gelemperî ne. Ew dibin alîkar ku rêjeyên [[Frekans|frekansê]] yên întervalên muzîkê werin ravekirin, di formulên jimartina [[Hejmarên hîmî|hejmarên sereke]] an [[Nêzîkbûnayên Stirlingê|nêzîkbûna]] [[Faktoriyel|faktoriyelan]] de xuya dibin, hin modelên di [[Psîkofizîk|psîkofizîkê]] de agahdar dikin û dikarin di hesabkirina hiqûqî de bibin alîkar. Konsepta logarîtmayê wekî berevajiya bilindkirina bi hêz (''exponentiation''), li ser pêkhateyên din ên matematîkî jî tê berfirehkirin. Lêbelê, di rewşên giştî de, logarîtma bi gelemperî dibe fonksiyoneke xwedî pir-nirxan (''multi-valued function''). Mesela [[logarîtmaya kompleks]] berevajiya xwedî pir-nirxan a fonksiyona eksponensiyela kompleks e. Bi heman awayî, [[logarîtmaya dîskret]] berevajiya xwedî pir-nirxan a fonksiyona eksponensiyelê di komên sinorkirî (''finite groups'') de ye; ew di [[krîptografiya kilîta giştî]] de tê bikaranîn. == Motîvasyon == [[Wêne:Binary logarithm plot with grid.png|thumb|350px|[[Grafîka fonksiyon|Grafîka]] logarîtmaya bi bingeha 2yê, li {{math|''x'' {{=}} 1}} têkiliya xwe bi ''eksana x''-ê re çêdike û di nav xalên (2, 1), (4, 2) û (8, 3) re derbas dibe; bi vî awayî, wekî mînak, {{math|log₂(8) {{=}} 3}} û {{math|2³ {{=}} 8}} nîşan dide. Grafîk bêsinor nêzîkî eksena ''{{mvar|y}}'' dibe, lê [[Asîmptot|qet nagihîje wê]].]][[Komkirin]], [[zêdekirin]] û [[potens]] sê ji kiryarên herî bingehîn ên [[Arîtmetîk|arîtmetîkê]] ne. Berevajiya komkirinê [[derxistin]] e û berevajiya zêdekirinê jî [[Parkirin|parkirinê]] e. Bi heman awayî, logarîtma jî kiryara berevajî ya potensê e. Potens ew e ku hejmareke ''{{mvar|b}}'' (bingeh) bigihîje hêzeke diyarkirî ya ''{{mvar|y}}'' (hêz) da ku nirxekî ''{{mvar|x}}'' bide; ew yek bi wî awayî tê nîşandan:<ref>{{Citation |last1=Kate |first1=S.K. |title=Basics Of Mathematics |year=2009 |location=Pune |isbn=978-81-8431-755-8 |last2=Bhapkar |first2=H.R. |publisher=Technical Publications}}, chapter 1</ref> <math display="block">b^y=x.</math> Mesela bilindkirina {{math|2}} bo hêza {{math|3}} dide {{math|8}}: <math>2^3 = 8.</math> Logarîtmaya bi bingeha ''{{mvar|b}}'', ew operasyona berevajî ye ku ji têketina ''{{mvar|x}}'' derketina ''{{mvar|y}}'' peyda dike. Ango <math>y = \log_b x</math> hevmaneya <math>x=b^y</math> ye bi şertê ku ''{{mvar|b}}'' hejmareke rastîn a erênî be. (Eger ''{{mvar|b}}'' ne [[Hejmarên rastîn|hejmareke rastîn]] a erênî be, hem bilindkirina bi hêz û hem jî logarîtma dikarin bên pênasekirin, lê dibe ku gelek nirxan werbigirin; ew yek jî pênaseyan pir aloztir dike.) Yek ji sebebên sereke yên tarîxî yên danasîna logarîtmayan, ew formula ye ku <math display="block">\log_b(xy)=\log_b x + \log_b y,</math>bi rêya wan, [[Tabloya logarîtmayê|tabloyên logarîtmayê]] rê didin ku kiryarên lêkdan û dabeşkirinê veguherin kiryarên komkirin û derxistinê; ew yek beriya dahênana komputeran, alîkariyeke mezin ji bo hesabkirinan bû. == Terîf == Ji bo [[Hejmarên rastîn|hejmareke rastîn]] a erênî ya wekî ''{{mvar|b}}'' (ku {{math|''b'' ≠ 1}} be), logarîtmaya hejmareke rastîn a erênî ya wekî ''{{mvar|x}}'' li gorî binyata ''{{mvar|b}}'', ew hêz e ku divê ''{{mvar|b}}'' pê were bilindkirin da ku encam bibe ''{{mvar|x}}''. Bi gotineke din, logarîtmaya ''{{mvar|x}}'' li gorî binyata ''{{mvar|b}}'', ew hejmara rastîn a yekta ''{{mvar|y}}'' ye ku tê de <math>b^y = x</math> ye. Logarîtma bi awayê "{{math|log_''b''&thinsp;''x''}}" tê nîşandan (wekî "logarîtmaya ''{{mvar|x}}'' li gorî binyata ''{{mvar|b}}''", "logarîtmaya {{nowrap|binyeta-{{mvar|b}}}} ya ''{{mvar|x}}''", an jî bi gelemperî "log, binyat ''{{mvar|b}}'', ya ''{{mvar|x}}''" tê xwendin). Pênaseyeke hevmane û kurttir ew e ku fonksiyona {{math|log_''b''}}, fonksiyona berevajî ya fonksiyona <math>x\mapsto b^x</math> ye. === Mesela === * {{math|1=log₂&thinsp;16 = 4}}, ji ber ku {{math|1=2⁴ = 2 × 2 × 2 × 2 = 16}}. * Logarîtm dikarin neyînî jî bin: <math display="inline">\log_2 \! \frac{1}{2} = -1</math>, ji ber ku <math display="inline">2^{-1} = \frac{1}{2^1} = \frac{1}{2}.</math> * {{math|log₁₀&thinsp;150}} bi qasî 2.176 e ku dikeve navbera 2 û 3yê de; tam wekî ku 150 dikeve navbera {{math|1=10² = 100}} û {{math|1=10³ = 1000}}. * Ji bo her bingeh ''{{mvar|b}}'', {{math|1=log_''b''&thinsp;''b'' = 1}} û {{math|1=log_''b''&thinsp;1 = 0}}, ji ber ku {{math|1=''b''¹ = {{mvar|b}}}} û {{math|1=''b''⁰ = 1}} e. == Nasnameyên logarîtmatîk == Çendîn formulayên giring ku carinan wekî ''nasnameyên logarîtmatîk'' an jî ''yasayên logarîtmatîk'' tên binavkirin, têkiliya di navbera logarîtman de diyar dikin.<ref>All statements in this section can be found in {{Harvard citations|last1=Downing|first1=Douglas|year=2003|loc=p. 275|nb=yes}} or {{Harvard citations|last1=Kate|last2=Bhapkar|year=2009|loc=p. 1-1|nb=yes}}, for example.</ref> === Berhem, encama dabeşkirinê, hêz û kok === Logarîtmaya berhemekê wekhev e bi koma logarîtmayên wan hejmarên ku li hev hatine zêdekirin; logarîtmaya rêjeya du hejmaran jî wekhev e bi ferqa logarîtmayên wan. Logarîtmaya hêza ''{{Mvar|p}}'' a hejmarekê, ''{{Mvar|p}}'' caran logarîtmaya wê hejmarê bi xwe ye; logarîtmaya koka ''{{Mvar|p}}'' jî logarîtmaya wê hejmarê ye ku li ser ''{{Mvar|p}}'' hatiye dabeşkirin. Tabloya jêrîn wan wekheviyan bi meselan nîşan dide. Her yek ji wan wekheviyan dikare piştî danîna pênaseyên logarîtmayê yên wekî <math>x = b^{\, \log_b x}</math> an <math>y = b^{\, \log_b y}</math> li aliyê çepê yê hevkêşeyan, were bidestxistin. Di formulên jêrîn de, {{Matematîk|x}} û {{Matematîk|y}} [[Hejmarên rastîn|hejmarên rastîn ên pozîtîv]] ne û {{Matematîk|p}} jî hejmareke tam e ku ji 1 mezintir e. {| class="wikitable plainrowheaders" |+ Logarîtmayên berhem, encama dabeşkirinê, hêz û kok |- ! scope="col" | Nasname ! scope="col" | Formula ! scope="col" | Mesela |- ! scope="row" | Berhem | <math display="inline">\log_b(x y) = \log_b x + \log_b y</math> | <math display="inline">\log_3 243 = \log_3 (9 \cdot 27) = \log_3 9 + \log_3 27 = 2 + 3 = 5</math> |- ! scope="row" | Dabeşkirin | <math display="inline">\log_b \!\frac{x}{y} = \log_b x - \log_b y</math> | <math display="inline">\log_2 16 = \log_2 \!\frac{64}{4} = \log_2 64 - \log_2 4 = 6 - 2 = 4</math> |- ! scope="row" | Hêz | <math display="inline">\log_b\left(x^p\right) = p \log_b x</math> | <math display="inline">\log_2 64 = \log_2 \left(2^6\right) = 6 \log_2 2 = 6</math> |- ! scope="row" | Kok | <math display="inline">\log_b \sqrt[p]{x} = \frac{\log_b x}{p}</math> | <math display="inline">\log_{10} \sqrt{1000} = \frac{1}{2}\log_{10} 1000 = \frac{3}{2} = 1.5</math> |} === Guhertina bingehê === Logarîtmaya {{math|log_''b''&thinsp;''x''}} dikare bi karanîna formula jêrîn, ji logarîtmayên ''{{mvar|x}}'' û ''{{mvar|b}}'' yên li gorî bingeheke kêfî ya ''{{Mvar|k}}'', were hesibandin: <math display="block"> \log_b x = \frac{\log_k x}{\log_k b}.</math>Makîneyên hesabkirinê yên zanistî û asayî, logarîtmeyên bi bingehên 10 û ''{{mvar|[[e (mathematical constant)|e]]}}'' hesab dikin.<ref>{{Citation |last1=Bernstein |first1=Stephen |title=Schaum's outline of theory and problems of elements of statistics. I, Descriptive statistics and probability |year=1999 |url=https://archive.org/details/schaumsoutlineof00bern |series=Schaum's outline series |location=New York |isbn=978-0-07-005023-5 |last2=Bernstein |first2=Ruth |publisher=}}, r.&nbsp;21</ref> Logarîtmeyên bi her bingeheke ''{{mvar|b}}'' dikarin bi bikaranîna yek ji van her du logarîtmeyan û li gorî wê formula berê werin diyarkirin: <math display="block"> \log_b x = \frac{\log_{10} x}{\log_{10} b} = \frac{\log_{e} x}{\log_{e} b}.</math>Eger hejmareke ''{{mvar|x}}'' û logarîtmaya wê {{math|1=''y'' = log_''b''&thinsp;''x''}} (bi bingeheke nenas ''{{mvar|b}}'') hebin, bingeh bi wî awayî tê dîtin: <math display="block"> b = x^\frac{1}{y},</math>Ew yek bi bilindkirina hevkêşeya pênaseker a <math> x = b^{\,\log_b x} = b^y</math> bo hêza <math>\tfrac{1}{y}.</math> tê dîtin. == Bingehên taybet == [[Wêne:Log4.svg|thumb|320px|Grafikên logarîtmayê yên li ser hev ji bo bingehan ⁠{{sfrac|1|2}}⁠, 2, û ''{{mvar|e}}''.]] Di nav gî bijardeyên ji bo bingehê de, sê jê bi taybetî berbelav in. Ew jî ev in: {{math|''b'' {{=}} 10}}, {{math|''b'' {{=}} [[e (mathematical constant)|''e'']]}} (hejmara sabît a matematîkî ya [[Hejmarên na aqlî|neaqlî]] {{nobr|{{math|[[e (mathematical constant)|''e'']] ≈ 2.71828183 }} ),}} û {{math|''b'' {{=}} 2}} ([[logarîtmaya dualî]]). Di [[analîza matematîkî]] de, logarîtmaya bi bingeha ''{{mvar|e}}'' ji ber taybetmendiyên analîtîk ên ku li jêr hatine ravekirin, gelek berbelav e. Ji aliyekî din ve, bikaranîna logarîtmayên bi bingeha 10 ([[logarîtmaya asayî]]) ji bo hesabên bi destan di sîstema hejmaran a desîmalê de hêsan e:<ref>{{cite book |title=Algebra the Easy Way |last=Downing |first=Douglas |publisher=Barron's |year=2003 |isbn=978-0-7641-1972-9 |location=Hauppauge, NY |url=https://archive.org/details/algebraeasyway00down_0 |series=Barron's Educational Series |at=chapter&nbsp;17, p.&nbsp;275}}</ref> <math display="block">\log_{10}\,(\,10\,x\,)\ =\;\log_{10} 10\ +\;\log_{10} x\ =\ 1\,+\,\log_{10} x\,.</math> Bi wî awayî, {{math|log₁₀&thinsp;(''x'')}} bi hejmara reqemên di [[Pêjimar|pêjimara desîmalê]] de ya tamhejmar a erênî ''{{mvar|x}}'' ve girêdayî ye: Hejmara reqeman ew [[Tamhejmar|tamhejmara]] a herî biçûk e ku bi awayekî hişk ji {{nobr|{{math| log₁₀&thinsp;(''x'')}}}} mezintir e.<ref>{{cite book |title=Complexity Theory: Exploring the limits of efficient algorithms |last=Wegener |first=Ingo |publisher=Springer-Verlag |year=2005 |page=20 |isbn=978-3-540-21045-0 |location=Berlin, DE / New York, NY}}</ref> Mesela {{math|log₁₀(5986)}} bi qasî 3.78 e. Tamhejmar a li pey wê 4 e ku ev jî hejmara reqemên 5986 ye. Hem logarîtmaya xwezayî û hem jî logarîtmaya dualî di [[teoriya agahiyê]] de têne bikaranîn ku bi rêzê ve li gel bikaranîna "[[Nat (agahî)|nat]]" an "[[bit]]"an wekî yekeyên bingehîn ên agahiyê têkildar in.<ref>{{cite book |title=Information Theory |last=van der Lubbe |first=Jan C.A. |publisher=Cambridge University Press |year=1997 |page=3 |isbn=978-0-521-46760-5 |url={{google books |plainurl=y |id=tBuI_6MQTcwC|page=3}}}}</ref> Logarîtmaya dualî her wiha di [[Kompûternasî|zanista komputerê]] de tê bikaranîn ku li wir [[Hejmarên dualî|sîstema dualî]] pir belav e; di [[teoriya muzîkê]] de ku li wir rêjeya bilindahiya deng a du ([[oktav]]) pir belav e û hejmara "[[Cent (hejmar)|cent]]" di navbera herdu dengên ferq de guhertoyeke pîvanê ya logarîtmaya dualî, ango log2 car 1200, ya rêjeya deng e (ango di sîstema [[hevsengiya wekhev]] a kevneşopî de ji bo her [[Nîvton|nîvtonê]] 100 cent hene), an jî bi awayekî wekhev logarîtmaya bi bingehê {{nobr|{{math|2{{sup|1/1200}} }}}} e; û di [[Fotografî|fotografiyê]] de ku li wir logarîtmayên bi bingehê 2 yên ku pîvana wan hatiye guhertin, ji bo pîvandina [[Nirxa ronahiyê|nirxên ronahiyê]], astên ronahiyê, [[Lezahiya perdeyî|wextên ronahiyê]], avakirina lensê (aperture) û [[leza fîlmê]] bi yekeya "stop" têne bikaranîn.<ref>{{cite book |title=The Manual of Photography |last1=Allen |first1=Elizabeth |publisher=Taylor & Francis |year=2011 |page=228 |isbn=978-0-240-52037-7 |url={{google books |plainurl=y |id=IfWivY3mIgAC|page=228}} |last2=Triantaphillidou |first2=Sophie}}</ref> Kurtenivîsa {{math|log&thinsp;''x''}} pir caran tê bikaranîn wexta ku bingeha armanckirî dikare li gorî çarçove an dîsîplînê were texmîn kirin, an jî wexta ku bingeh ne diyar an ne giring be. Logarîtmên hevpar (bingeha 10) ku ji tarîxê ve di tabloyên logarîtmê û qaîdeyên slaytê de têne bikaranîn, amûrek bingehîn in ji bo pîvandin û hesabkirinê di gelek warên zanist û endezyariyê de; di wan çarçoveyan de {{math|log&thinsp;''x''}} hîn jî pir caran tê maneya logarîtma bingeha desîmalê.<ref>{{cite book |title=Introduction to Applied Mathematics for Environmental Science |last=Parkhurst |first=David F. |publisher=Springer Science & Business Media |year=2007 |page=288 |isbn=978-0-387-34228-3 |edition=illustrated |url={{google books |plainurl=y |id=h6yq_lOr8Z4C|page=288 }}}}</ref> Di matematîkê de {{math|log&thinsp;''x''}} bi gelemperî behsa logarîtma xwezayî (bingeha ''{{mvar|e}}'') dike.<ref>{{cite book |title=Principles of Mathematical Analysis |last=Rudin |first=Walter |publisher=McGraw-Hill International |year=1984 |isbn=978-0-07-085613-4 |edition=3rd ed., International student |location=Auckland, NZ |section=Theorem&nbsp;3.29 |url=https://archive.org/details/principlesofmath00rudi}}</ref> Di zanista komputer û teoriya agahdariyê de, log pir caran behsa logarîtmên dualî (bingeha 2) dike.<ref>{{cite book |title=Algorithm Design: Foundations, analysis, and internet examples |last1=Goodrich |first1=Michael T. |author1-link= |publisher=John Wiley & Sons |year=2002 |page=23 |quote= |last2=Tamassia |first2=Roberto |author2-link=}}</ref> Tabloya jêrîn nîşanên hevpar ji bo logarîtmên wan bingehan navnîş dike. Stûna "Nîşana ISO" nîşanên ku ji hêla [[Rêxistina Navneteweyî ya Standardîzasyonê]] ve hatine pêşniyar kirin navnîş dike. {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- !scope="col"| Bingeh{{mvar|b}} !scope="col"| Nav ji bo log_''b''&thinsp;''x'' !scope="col"| Nîşana ISO !scope="col"| Nîşanên din |- !scope="row"| 2 | [[logarîtmaya dualî]] | {{math|lb ''x''}}&nbsp;<ref name=gullberg> {{cite book | last = Gullberg | first = Jan | year = 1997 | title = Mathematics: From the birth of numbers | location = New York, NY | publisher = W.W. Norton & Co | isbn = 978-0-393-04002-9 | url-access = registration | url = https://archive.org/details/mathematicsfromb1997gull }} </ref> | {{math|ld ''x''}}, {{math|log ''x''}}, {{math|lg ''x''}},<ref>{{citation | title=The Chicago Manual of Style | year=2003 | edition=25th | publisher=University of Chicago Press | page=530 | title-link= }}.</ref> {{math|log₂&thinsp;''x''}} |- ! scope="row"|{{mvar|e}} | [[logarîtmaya xwezayî]] | {{math|ln ''x''}} | {{math|log {{mvar|x}}}}, {{math|log_''e''&thinsp;''x''}} |- !scope="row"| 10 | [[logarîtmaya asayî]] | {{math|lg ''x''}} | {{math|log ''x''}}, {{math|log₁₀&thinsp;''x''}} |- !scope="row"| {{mvar|b}} | Logarîtmaya bingeh {{mvar|b}} | {{math|log_''b''&thinsp;''x''}} | |} == Tarîx == Di tarîxa logarîtmayan a li Ewropaya sedeya 17an de, [[Fonksiyon|fonksiyoneke]] nû hat dîtin ku qada analîzê ji çarçoveya metodên cebîrî wêdetir berfireh kir. Metoda logarîtmayan di sala 1614an de ji hêla [[John Napier]] ve bi awayekî giştî hate pêşkêşkirin; ew yek di kitêba bi navê ''[[Mirifici Logarithmorum Canonis Descriptio]]'' (Danasîna Kanona Ecêb a Logarîtmayan) de pêk hat.<ref>{{Citation |last=Hobson |first=Ernest William |title=John Napier and the invention of logarithms, 1614 |year=1914 |url=https://archive.org/details/johnnapierinvent00hobsiala |location=Cambridge |publisher=The University Press}}</ref> Berî dahênana Napier, teknîkên din ên bi heman naverokê hebûn, wekî ''prosthafaeresis'' an jî bikaranîna tabloyên rêzehejmaran (progresyonan) ku li dora sala 1600ê bi berfirehî ji hêla [[Jost Bürgi]] ve hatibûn pêşxistin.<ref name="folkerts">{{citation |last1=Folkerts |first1=Menso |author-link= |title=Jost Bürgi's method for calculating sines |journal=Historia Mathematica |volume=43 |issue=2 |pages=133–147 |year=2016 |arxiv=1510.03180 |doi=10.1016/j.hm.2016.03.001 |mr=3489006 |s2cid=119326088 |last2=Launert |first2=Dieter |last3=Thom |first3=Andreas |author-link3=}}</ref> Napier têgeha ''logarithmus'' (bi latîniya navîn) ji bo logarîtmayê afirand; ew kelîme bi maneya "hejmara rêjeyê" ye û ji kelîmeyên [[Yewnaniya kevn|yewnanî]] ''logos'' (tê maneya rêje, nîsbet an kelîme) û ''arithmos'' (tê maneya hejmar) hatiye wergirtin. [[Logarîtmaya asayî]] ya hejmarekê ew hêz (an jî eksponent) e ku wexta deh bi wê hêzê tê bilindkirin, encam jî dibe ew hejmar.<ref>William Gardner (1742) ''Tables of Logarithms''</ref> Gotina ku hejmarek lazimdarê hejmareke diyar a reqeman e, îşareteke giştî ye bo logarîtmaya asayî; [[Arşîmed]] ji wê re gotûbû "rêza hejmarê".<ref>{{citation |last=Pierce |first=R. C. Jr. |title=A brief history of logarithms |date=January 1977 |journal=The Two-Year College Mathematics Journal |volume=8 |issue=1 |pages=22–26 |doi=10.2307/3026878 |jstor=3026878}}</ref> Yekê logarîtmayên rastîn metodên hûrîstîk bûne ji bo veguherandina kiryara lêkdanê bo ya komkirinê, bi wî awayî hêsankirina hesabkirina bilez. Hin ji van metodan tabloyên ku ji nasnameyên trîgonometrîk hatibûn wergirtin, bikar dianîn.<ref>Enrique Gonzales-Velasco (2011) ''Journey through Mathematics – Creative Episodes in its History'', §2.4 Hyperbolic logarithms, r. 117, Springer </ref> Ji wan metodan re [[prostafaeresîs]] têye gotin. Dahênana [[Fonksiyon|fonksiyona]] ku niha wekî [[logarîtmaya xwezayî]] têye zanin, wekî hewldanek ji bo pêkanîna çargoşeya [[hîperbola]] çargoşeyî ji hêla [[Grégoire de Saint-Vincent]], belçîkekî ku li [[Prag|Pragê]] dijiya, destpê kir. Arşîmed di sedsala 3yê {{Bz}} de ''[[Çargoşeya Parabolayê]]'' nivîsîbû, lê çargoşeyek ji bo hîperbolayê ji gî hewldanan dûr ket heya ku Saint-Vincent encamên wî di sala 1647an de weşand. Têkiliya ku logarîtma di navbeya [[Pêşveçûna geometrîk|pêşveçûnek geometrîk]] di [[Argumana fonksiyonê|argumana]] wî de û [[Pêşvecûna arîtmetîk|pêşveçûnek arîtmetîk]] ya nirxan de peyda dike, [[Alphonse Antonio de Sarasa|A. A. de Sarasa]] han da ku girêdana çargoşeya Saint-Vincent û kevneşopiya logarîtmayan di prostafaeresîs de çêbike ku bû sebeba têgeha "logarîtmaya hîperbolîk" ku hevmaneya logarîtmaya xwezayî ye. Di zemaneke kurt de fonksiyona nû ji hêla [[Christiaan Huygens]] û [[James Gregory]] ve hate teqdîr kirin. Nîşaneya {{math|Log ''y''}} di sala 1675an de ji aliyê [[Gottfried Wilhelm Leibniz]] ve hate pejirandin,<ref>Florian Cajori (1913) "History of the exponential and logarithm concepts", American Mathematical Monthly 20: 5, 35, 75, 107, 148, 173, 205</ref> û sala din wî ew bi [[Întegral|întegralê]] ve girêda <math display="inline">\int \frac{dy}{y} .</math> Berî ku Euler têgeha xwe ya modern a logarîtmayên xwezayî yên tevlihev pêş bixe, [[Roger Cotes]] encamek nezîkî wekhev hebû wexta ku wî di sala 1714an de nîşan da<ref>{{citation |last1=Stillwell |first1=J. |title=Mathematics and Its History |date=2010 |edition=3rd |publisher=Springer}}</ref> <math display="block">\log(\cos \theta + i\sin \theta) = i\theta.</math> == Binêre == * [[Analîza hejmarî]] * [[Hejmarên aqlî]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên dervê == * {{Commons category-inline}} *{{sister-inline |project=v |links=[[v:Speak Math Now!/Week 9: Six rules of Exponents/Logarithms|A lesson on logarithms can be found on Wikiversity]] |short=yes }} * [https://web.archive.org/web/20121218200616/http://www.khanacademy.org/math/algebra/logarithms-tutorial Khan Academy: Logarithms, free online micro lectures] * {{Citation|author=Colin Byfleet|url=http://mediasite.oddl.fsu.edu/mediasite/Viewer/?peid=003298f9a02f468c8351c50488d6c479|title=Educational video on logarithms|access-date=12 October 2010}} * {{Citation|author=Edward Wright |url=http://www.johnnapier.com/table_of_logarithms_001.htm |title=Translation of Napier's work on logarithms |access-date=12 October 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20021203005508/http://www.johnnapier.com/table_of_logarithms_001.htm |archive-date=3 December 2002 }} * {{Cite EB1911|wstitle=Logarithm |volume=16 |pages=868–77 |first=James Whitbread Lee |last=Glaisher}} [[Kategorî:Matematîk]] [[Kategorî:Fonksiyonên matematîkê]] [[Kategorî:Konseptên matematîkê]] lmmikbx4mj11zl4ie7qcwxzhppo6suf 2090418 2090365 2026-09-01T19:55:58Z Penaber49 39672 /* Tarîx */ Hevoka îngilîzî rasterast wiha dibêje 2090418 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Logarithm plots.png|thumb|Grafîkên fonksiyonên logarîtmeyê, bi sê bingehên ku bi gelemperî têne bikaranîn. Xalên taybet ên {{math|log_''b''&thinsp;''b'' {{=}} 1}} bi xêzên xalkirî hatine nîşandan û hemû xêz di xala {{math|1=log_''b''&thinsp;1 = 0}} de hev dibirrin.]] Di [[Matematîk|matematîkê]] de, '''logarîtmaya''' [[Hejmar|hejmarekê]] [[potens]] e ku divê nirxeke din a sabît, ango '''bingeh''', pê were bilindkirin da ku ew hejmar were bidestxistin. Mesela logarîtmaya {{math|1000}} li gorî bingeha {{math|10}} dike {{math|3}}, çunkî {{math|1000}} dike {{math|10}} bi hêza 3yê: {{math|1000 {{=}} 10{{sup|3}} {{=}} 10 × 10 × 10}}. Bi awayekî giştî, eger {{math|''x'' {{=}} ''b''{{sup|''y''}}}} be, wê wextê ''{{mvar|y}}'' logarîtmaya ''{{mvar|x}}'' ye li gorî bingeha ''{{mvar|b}}'' (wekî {{math|log{{sub|''b''}} ''x'' {{=}} ''y''}} tê nivîsandin); loma {{math|log{{sub|10}} 1000 {{=}} 3}}. Wekî fonksiyoneke bi guherbareke tenê, logarîtmaya bi bingeha ''{{mvar|b}}'', berevajiya operasyona bilindkirina bi potensê ya bi bingeha ''{{mvar|b}}'' ye. Logarîtma bingeha {{math|10}} wekî ''desimal'' an jî [[logarîtma hevpar]] tê binavkirin û bi gelemperî di zanist û endezyariyê de tê bikaranîn. [[Logarîtma xwezayî]] bingeha wê jimara {{math|''e'' ≈ 2.718}} e; karanîna wê di matematîk û [[Fizîk|fizîkê]] de ji ber derivata wê ya pir hêsan pir belav e. [[Logarîtma dualî]] bingeha {{math|2}} bikar tîne û bi berfirehî di [[Kompûternasî|zanista komputerê]], [[teoriya agahdariyê]], [[teoriya muzîkê]] û [[Fotografî|fotografiyê]] de tê bikaranîn. Wexta ku bingeh ji çarçoveyê nezelal an ne têkildar be, ew pir caran tê derxistin û logarîtm wekî {{math|log&thinsp;''x''}} tê nivîsandin. Logarîtm di sala 1614an de ji hêla [[John Napier]] ve wekî rêbazek ji bo hêsankirina hesaban hatin pêşkêşkirin.<ref>{{citation |last=Hobson |first=Ernest William |title=John Napier and the invention of logarithms, 1614; a lecture |date=1914 |url=http://archive.org/details/johnnapierinvent00hobsiala |publisher=Cambridge University Press}}</ref> Ew zû ji hêla [[navîgator]], zanyar, endezyar, [[Pîvankerî|pîvankeran]] û kesên din ve hatin bikaranîn da ku hesabên bi hûrgiliya bilind bi awayekî hêsantir pêk bînin. Bi bikaranîna tabloyên logarîtmê, gavên westîner ên pirhejmarî yên lêkdana hejmaran dikarin bi lêgerîna di tabloyan de û komkirineke hêsantir werin guhertin. Ew yek pêkan e ji ber ku logarîtmaya encama lêkdanê (eserê) wekhev e bi koma logarîtmên wan hejmarên ku li hev hatine lêkdan: <math display="block"> \log_b(xy) = \log_b x + \log_b y,</math> bi wê şertê ku ''{{mvar|b}}'', ''{{mvar|x}}'' û ''{{mvar|y}}'' gî erênî bin û {{math|''b'' ≠ 1}} be. [[Hesabkera şemitok]] ku ew jî li ser bingeha logaritmayan hatiye avakirin, rê dide ku însan bêyî bikaranîna tabloyan bi lez hesaban bike, lê bi hûrguliyeke kêmtir. Têgihiştina nûjen a logaritmayan vedigere ser [[Leonhard Euler]]; wî di sedsala 18an de logarîtma bi [[fonksiyona eksponensiyel]] ve girêdan û herwiha tîpa "e" wekî bingeha logaritmayên xwezayî destnîşan kiriye.<ref>{{citation |last=Remmert, Reinhold |author-link= |title=Theory of complex functions |date=1991 |location=New York |isbn=0-387-97195-5 |oclc=21118309 |publisher=Springer-Verlag}}</ref> [[Pîvanê logarîtmîk|Pîvanên logarîtmîk]] mîqdarên berfireh kêm dikin bo teleskopên piçûktir. Mesela [[desîbel]] (dB) [[Yekeya pîvanê|yekîneyek]] e ku ji bo îfadekirina rêjeyê wekî logarîtm têye bikaranîn, pirî ji bo hêz û amplîtuda sînyalê (ku [[zexta dengî]] meselake hevpar e). Di [[Kîmya|kîmyayê]] de [[nirxa pH]] pîvanek logarîtmîk e ji bo [[Asîd|asîdîteya]] [[Çareseriya avî|çareseriyek avî]]. Logarîtm di [[Formula|formulayên]] zanistî de, û di pîvandina tevliheviya algorîtmayan û cismên geometrîkî yên bi navê [[fraktal]] de gelemperî ne. Ew dibin alîkar ku rêjeyên [[Frekans|frekansê]] yên întervalên muzîkê werin ravekirin, di formulên jimartina [[Hejmarên hîmî|hejmarên sereke]] an [[Nêzîkbûnayên Stirlingê|nêzîkbûna]] [[Faktoriyel|faktoriyelan]] de xuya dibin, hin modelên di [[Psîkofizîk|psîkofizîkê]] de agahdar dikin û dikarin di hesabkirina hiqûqî de bibin alîkar. Konsepta logarîtmayê wekî berevajiya bilindkirina bi hêz (''exponentiation''), li ser pêkhateyên din ên matematîkî jî tê berfirehkirin. Lêbelê, di rewşên giştî de, logarîtma bi gelemperî dibe fonksiyoneke xwedî pir-nirxan (''multi-valued function''). Mesela [[logarîtmaya kompleks]] berevajiya xwedî pir-nirxan a fonksiyona eksponensiyela kompleks e. Bi heman awayî, [[logarîtmaya dîskret]] berevajiya xwedî pir-nirxan a fonksiyona eksponensiyelê di komên sinorkirî (''finite groups'') de ye; ew di [[krîptografiya kilîta giştî]] de tê bikaranîn. == Motîvasyon == [[Wêne:Binary logarithm plot with grid.png|thumb|350px|[[Grafîka fonksiyon|Grafîka]] logarîtmaya bi bingeha 2yê, li {{math|''x'' {{=}} 1}} têkiliya xwe bi ''eksana x''-ê re çêdike û di nav xalên (2, 1), (4, 2) û (8, 3) re derbas dibe; bi vî awayî, wekî mînak, {{math|log₂(8) {{=}} 3}} û {{math|2³ {{=}} 8}} nîşan dide. Grafîk bêsinor nêzîkî eksena ''{{mvar|y}}'' dibe, lê [[Asîmptot|qet nagihîje wê]].]][[Komkirin]], [[zêdekirin]] û [[potens]] sê ji kiryarên herî bingehîn ên [[Arîtmetîk|arîtmetîkê]] ne. Berevajiya komkirinê [[derxistin]] e û berevajiya zêdekirinê jî [[Parkirin|parkirinê]] e. Bi heman awayî, logarîtma jî kiryara berevajî ya potensê e. Potens ew e ku hejmareke ''{{mvar|b}}'' (bingeh) bigihîje hêzeke diyarkirî ya ''{{mvar|y}}'' (hêz) da ku nirxekî ''{{mvar|x}}'' bide; ew yek bi wî awayî tê nîşandan:<ref>{{Citation |last1=Kate |first1=S.K. |title=Basics Of Mathematics |year=2009 |location=Pune |isbn=978-81-8431-755-8 |last2=Bhapkar |first2=H.R. |publisher=Technical Publications}}, chapter 1</ref> <math display="block">b^y=x.</math> Mesela bilindkirina {{math|2}} bo hêza {{math|3}} dide {{math|8}}: <math>2^3 = 8.</math> Logarîtmaya bi bingeha ''{{mvar|b}}'', ew operasyona berevajî ye ku ji têketina ''{{mvar|x}}'' derketina ''{{mvar|y}}'' peyda dike. Ango <math>y = \log_b x</math> hevmaneya <math>x=b^y</math> ye bi şertê ku ''{{mvar|b}}'' hejmareke rastîn a erênî be. (Eger ''{{mvar|b}}'' ne [[Hejmarên rastîn|hejmareke rastîn]] a erênî be, hem bilindkirina bi hêz û hem jî logarîtma dikarin bên pênasekirin, lê dibe ku gelek nirxan werbigirin; ew yek jî pênaseyan pir aloztir dike.) Yek ji sebebên sereke yên tarîxî yên danasîna logarîtmayan, ew formula ye ku <math display="block">\log_b(xy)=\log_b x + \log_b y,</math>bi rêya wan, [[Tabloya logarîtmayê|tabloyên logarîtmayê]] rê didin ku kiryarên lêkdan û dabeşkirinê veguherin kiryarên komkirin û derxistinê; ew yek beriya dahênana komputeran, alîkariyeke mezin ji bo hesabkirinan bû. == Terîf == Ji bo [[Hejmarên rastîn|hejmareke rastîn]] a erênî ya wekî ''{{mvar|b}}'' (ku {{math|''b'' ≠ 1}} be), logarîtmaya hejmareke rastîn a erênî ya wekî ''{{mvar|x}}'' li gorî binyata ''{{mvar|b}}'', ew hêz e ku divê ''{{mvar|b}}'' pê were bilindkirin da ku encam bibe ''{{mvar|x}}''. Bi gotineke din, logarîtmaya ''{{mvar|x}}'' li gorî binyata ''{{mvar|b}}'', ew hejmara rastîn a yekta ''{{mvar|y}}'' ye ku tê de <math>b^y = x</math> ye. Logarîtma bi awayê "{{math|log_''b''&thinsp;''x''}}" tê nîşandan (wekî "logarîtmaya ''{{mvar|x}}'' li gorî binyata ''{{mvar|b}}''", "logarîtmaya {{nowrap|binyeta-{{mvar|b}}}} ya ''{{mvar|x}}''", an jî bi gelemperî "log, binyat ''{{mvar|b}}'', ya ''{{mvar|x}}''" tê xwendin). Pênaseyeke hevmane û kurttir ew e ku fonksiyona {{math|log_''b''}}, fonksiyona berevajî ya fonksiyona <math>x\mapsto b^x</math> ye. === Mesela === * {{math|1=log₂&thinsp;16 = 4}}, ji ber ku {{math|1=2⁴ = 2 × 2 × 2 × 2 = 16}}. * Logarîtm dikarin neyînî jî bin: <math display="inline">\log_2 \! \frac{1}{2} = -1</math>, ji ber ku <math display="inline">2^{-1} = \frac{1}{2^1} = \frac{1}{2}.</math> * {{math|log₁₀&thinsp;150}} bi qasî 2.176 e ku dikeve navbera 2 û 3yê de; tam wekî ku 150 dikeve navbera {{math|1=10² = 100}} û {{math|1=10³ = 1000}}. * Ji bo her bingeh ''{{mvar|b}}'', {{math|1=log_''b''&thinsp;''b'' = 1}} û {{math|1=log_''b''&thinsp;1 = 0}}, ji ber ku {{math|1=''b''¹ = {{mvar|b}}}} û {{math|1=''b''⁰ = 1}} e. == Nasnameyên logarîtmatîk == Çendîn formulayên giring ku carinan wekî ''nasnameyên logarîtmatîk'' an jî ''yasayên logarîtmatîk'' tên binavkirin, têkiliya di navbera logarîtman de diyar dikin.<ref>All statements in this section can be found in {{Harvard citations|last1=Downing|first1=Douglas|year=2003|loc=p. 275|nb=yes}} or {{Harvard citations|last1=Kate|last2=Bhapkar|year=2009|loc=p. 1-1|nb=yes}}, for example.</ref> === Berhem, encama dabeşkirinê, hêz û kok === Logarîtmaya berhemekê wekhev e bi koma logarîtmayên wan hejmarên ku li hev hatine zêdekirin; logarîtmaya rêjeya du hejmaran jî wekhev e bi ferqa logarîtmayên wan. Logarîtmaya hêza ''{{Mvar|p}}'' a hejmarekê, ''{{Mvar|p}}'' caran logarîtmaya wê hejmarê bi xwe ye; logarîtmaya koka ''{{Mvar|p}}'' jî logarîtmaya wê hejmarê ye ku li ser ''{{Mvar|p}}'' hatiye dabeşkirin. Tabloya jêrîn wan wekheviyan bi meselan nîşan dide. Her yek ji wan wekheviyan dikare piştî danîna pênaseyên logarîtmayê yên wekî <math>x = b^{\, \log_b x}</math> an <math>y = b^{\, \log_b y}</math> li aliyê çepê yê hevkêşeyan, were bidestxistin. Di formulên jêrîn de, {{Matematîk|x}} û {{Matematîk|y}} [[Hejmarên rastîn|hejmarên rastîn ên pozîtîv]] ne û {{Matematîk|p}} jî hejmareke tam e ku ji 1 mezintir e. {| class="wikitable plainrowheaders" |+ Logarîtmayên berhem, encama dabeşkirinê, hêz û kok |- ! scope="col" | Nasname ! scope="col" | Formula ! scope="col" | Mesela |- ! scope="row" | Berhem | <math display="inline">\log_b(x y) = \log_b x + \log_b y</math> | <math display="inline">\log_3 243 = \log_3 (9 \cdot 27) = \log_3 9 + \log_3 27 = 2 + 3 = 5</math> |- ! scope="row" | Dabeşkirin | <math display="inline">\log_b \!\frac{x}{y} = \log_b x - \log_b y</math> | <math display="inline">\log_2 16 = \log_2 \!\frac{64}{4} = \log_2 64 - \log_2 4 = 6 - 2 = 4</math> |- ! scope="row" | Hêz | <math display="inline">\log_b\left(x^p\right) = p \log_b x</math> | <math display="inline">\log_2 64 = \log_2 \left(2^6\right) = 6 \log_2 2 = 6</math> |- ! scope="row" | Kok | <math display="inline">\log_b \sqrt[p]{x} = \frac{\log_b x}{p}</math> | <math display="inline">\log_{10} \sqrt{1000} = \frac{1}{2}\log_{10} 1000 = \frac{3}{2} = 1.5</math> |} === Guhertina bingehê === Logarîtmaya {{math|log_''b''&thinsp;''x''}} dikare bi karanîna formula jêrîn, ji logarîtmayên ''{{mvar|x}}'' û ''{{mvar|b}}'' yên li gorî bingeheke kêfî ya ''{{Mvar|k}}'', were hesibandin: <math display="block"> \log_b x = \frac{\log_k x}{\log_k b}.</math>Makîneyên hesabkirinê yên zanistî û asayî, logarîtmeyên bi bingehên 10 û ''{{mvar|[[e (mathematical constant)|e]]}}'' hesab dikin.<ref>{{Citation |last1=Bernstein |first1=Stephen |title=Schaum's outline of theory and problems of elements of statistics. I, Descriptive statistics and probability |year=1999 |url=https://archive.org/details/schaumsoutlineof00bern |series=Schaum's outline series |location=New York |isbn=978-0-07-005023-5 |last2=Bernstein |first2=Ruth |publisher=}}, r.&nbsp;21</ref> Logarîtmeyên bi her bingeheke ''{{mvar|b}}'' dikarin bi bikaranîna yek ji van her du logarîtmeyan û li gorî wê formula berê werin diyarkirin: <math display="block"> \log_b x = \frac{\log_{10} x}{\log_{10} b} = \frac{\log_{e} x}{\log_{e} b}.</math>Eger hejmareke ''{{mvar|x}}'' û logarîtmaya wê {{math|1=''y'' = log_''b''&thinsp;''x''}} (bi bingeheke nenas ''{{mvar|b}}'') hebin, bingeh bi wî awayî tê dîtin: <math display="block"> b = x^\frac{1}{y},</math>Ew yek bi bilindkirina hevkêşeya pênaseker a <math> x = b^{\,\log_b x} = b^y</math> bo hêza <math>\tfrac{1}{y}.</math> tê dîtin. == Bingehên taybet == [[Wêne:Log4.svg|thumb|320px|Grafikên logarîtmayê yên li ser hev ji bo bingehan ⁠{{sfrac|1|2}}⁠, 2, û ''{{mvar|e}}''.]] Di nav gî bijardeyên ji bo bingehê de, sê jê bi taybetî berbelav in. Ew jî ev in: {{math|''b'' {{=}} 10}}, {{math|''b'' {{=}} [[e (mathematical constant)|''e'']]}} (hejmara sabît a matematîkî ya [[Hejmarên na aqlî|neaqlî]] {{nobr|{{math|[[e (mathematical constant)|''e'']] ≈ 2.71828183 }} ),}} û {{math|''b'' {{=}} 2}} ([[logarîtmaya dualî]]). Di [[analîza matematîkî]] de, logarîtmaya bi bingeha ''{{mvar|e}}'' ji ber taybetmendiyên analîtîk ên ku li jêr hatine ravekirin, gelek berbelav e. Ji aliyekî din ve, bikaranîna logarîtmayên bi bingeha 10 ([[logarîtmaya asayî]]) ji bo hesabên bi destan di sîstema hejmaran a desîmalê de hêsan e:<ref>{{cite book |title=Algebra the Easy Way |last=Downing |first=Douglas |publisher=Barron's |year=2003 |isbn=978-0-7641-1972-9 |location=Hauppauge, NY |url=https://archive.org/details/algebraeasyway00down_0 |series=Barron's Educational Series |at=chapter&nbsp;17, p.&nbsp;275}}</ref> <math display="block">\log_{10}\,(\,10\,x\,)\ =\;\log_{10} 10\ +\;\log_{10} x\ =\ 1\,+\,\log_{10} x\,.</math> Bi wî awayî, {{math|log₁₀&thinsp;(''x'')}} bi hejmara reqemên di [[Pêjimar|pêjimara desîmalê]] de ya tamhejmar a erênî ''{{mvar|x}}'' ve girêdayî ye: Hejmara reqeman ew [[Tamhejmar|tamhejmara]] a herî biçûk e ku bi awayekî hişk ji {{nobr|{{math| log₁₀&thinsp;(''x'')}}}} mezintir e.<ref>{{cite book |title=Complexity Theory: Exploring the limits of efficient algorithms |last=Wegener |first=Ingo |publisher=Springer-Verlag |year=2005 |page=20 |isbn=978-3-540-21045-0 |location=Berlin, DE / New York, NY}}</ref> Mesela {{math|log₁₀(5986)}} bi qasî 3.78 e. Tamhejmar a li pey wê 4 e ku ev jî hejmara reqemên 5986 ye. Hem logarîtmaya xwezayî û hem jî logarîtmaya dualî di [[teoriya agahiyê]] de têne bikaranîn ku bi rêzê ve li gel bikaranîna "[[Nat (agahî)|nat]]" an "[[bit]]"an wekî yekeyên bingehîn ên agahiyê têkildar in.<ref>{{cite book |title=Information Theory |last=van der Lubbe |first=Jan C.A. |publisher=Cambridge University Press |year=1997 |page=3 |isbn=978-0-521-46760-5 |url={{google books |plainurl=y |id=tBuI_6MQTcwC|page=3}}}}</ref> Logarîtmaya dualî her wiha di [[Kompûternasî|zanista komputerê]] de tê bikaranîn ku li wir [[Hejmarên dualî|sîstema dualî]] pir belav e; di [[teoriya muzîkê]] de ku li wir rêjeya bilindahiya deng a du ([[oktav]]) pir belav e û hejmara "[[Cent (hejmar)|cent]]" di navbera herdu dengên ferq de guhertoyeke pîvanê ya logarîtmaya dualî, ango log2 car 1200, ya rêjeya deng e (ango di sîstema [[hevsengiya wekhev]] a kevneşopî de ji bo her [[Nîvton|nîvtonê]] 100 cent hene), an jî bi awayekî wekhev logarîtmaya bi bingehê {{nobr|{{math|2{{sup|1/1200}} }}}} e; û di [[Fotografî|fotografiyê]] de ku li wir logarîtmayên bi bingehê 2 yên ku pîvana wan hatiye guhertin, ji bo pîvandina [[Nirxa ronahiyê|nirxên ronahiyê]], astên ronahiyê, [[Lezahiya perdeyî|wextên ronahiyê]], avakirina lensê (aperture) û [[leza fîlmê]] bi yekeya "stop" têne bikaranîn.<ref>{{cite book |title=The Manual of Photography |last1=Allen |first1=Elizabeth |publisher=Taylor & Francis |year=2011 |page=228 |isbn=978-0-240-52037-7 |url={{google books |plainurl=y |id=IfWivY3mIgAC|page=228}} |last2=Triantaphillidou |first2=Sophie}}</ref> Kurtenivîsa {{math|log&thinsp;''x''}} pir caran tê bikaranîn wexta ku bingeha armanckirî dikare li gorî çarçove an dîsîplînê were texmîn kirin, an jî wexta ku bingeh ne diyar an ne giring be. Logarîtmên hevpar (bingeha 10) ku ji tarîxê ve di tabloyên logarîtmê û qaîdeyên slaytê de têne bikaranîn, amûrek bingehîn in ji bo pîvandin û hesabkirinê di gelek warên zanist û endezyariyê de; di wan çarçoveyan de {{math|log&thinsp;''x''}} hîn jî pir caran tê maneya logarîtma bingeha desîmalê.<ref>{{cite book |title=Introduction to Applied Mathematics for Environmental Science |last=Parkhurst |first=David F. |publisher=Springer Science & Business Media |year=2007 |page=288 |isbn=978-0-387-34228-3 |edition=illustrated |url={{google books |plainurl=y |id=h6yq_lOr8Z4C|page=288 }}}}</ref> Di matematîkê de {{math|log&thinsp;''x''}} bi gelemperî behsa logarîtma xwezayî (bingeha ''{{mvar|e}}'') dike.<ref>{{cite book |title=Principles of Mathematical Analysis |last=Rudin |first=Walter |publisher=McGraw-Hill International |year=1984 |isbn=978-0-07-085613-4 |edition=3rd ed., International student |location=Auckland, NZ |section=Theorem&nbsp;3.29 |url=https://archive.org/details/principlesofmath00rudi}}</ref> Di zanista komputer û teoriya agahdariyê de, log pir caran behsa logarîtmên dualî (bingeha 2) dike.<ref>{{cite book |title=Algorithm Design: Foundations, analysis, and internet examples |last1=Goodrich |first1=Michael T. |author1-link= |publisher=John Wiley & Sons |year=2002 |page=23 |quote= |last2=Tamassia |first2=Roberto |author2-link=}}</ref> Tabloya jêrîn nîşanên hevpar ji bo logarîtmên wan bingehan navnîş dike. Stûna "Nîşana ISO" nîşanên ku ji hêla [[Rêxistina Navneteweyî ya Standardîzasyonê]] ve hatine pêşniyar kirin navnîş dike. {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- !scope="col"| Bingeh{{mvar|b}} !scope="col"| Nav ji bo log_''b''&thinsp;''x'' !scope="col"| Nîşana ISO !scope="col"| Nîşanên din |- !scope="row"| 2 | [[logarîtmaya dualî]] | {{math|lb ''x''}}&nbsp;<ref name=gullberg> {{cite book | last = Gullberg | first = Jan | year = 1997 | title = Mathematics: From the birth of numbers | location = New York, NY | publisher = W.W. Norton & Co | isbn = 978-0-393-04002-9 | url-access = registration | url = https://archive.org/details/mathematicsfromb1997gull }} </ref> | {{math|ld ''x''}}, {{math|log ''x''}}, {{math|lg ''x''}},<ref>{{citation | title=The Chicago Manual of Style | year=2003 | edition=25th | publisher=University of Chicago Press | page=530 | title-link= }}.</ref> {{math|log₂&thinsp;''x''}} |- ! scope="row"|{{mvar|e}} | [[logarîtmaya xwezayî]] | {{math|ln ''x''}} | {{math|log {{mvar|x}}}}, {{math|log_''e''&thinsp;''x''}} |- !scope="row"| 10 | [[logarîtmaya asayî]] | {{math|lg ''x''}} | {{math|log ''x''}}, {{math|log₁₀&thinsp;''x''}} |- !scope="row"| {{mvar|b}} | Logarîtmaya bingeh {{mvar|b}} | {{math|log_''b''&thinsp;''x''}} | |} == Tarîx == Di tarîxa logarîtmayan a li Ewropaya sedeya 17an de, [[Fonksiyon|fonksiyoneke]] nû hat dîtin ku qada analîzê ji çarçoveya metodên cebîrî wêdetir berfireh kir. Metoda logarîtmayan di sala 1614an de ji hêla [[John Napier]] ve bi awayekî giştî hate pêşkêşkirin; ew yek di kitêba bi navê ''[[Mirifici Logarithmorum Canonis Descriptio]]'' (Danasîna Kanona Ecêb a Logarîtmayan) de pêk hat.<ref>{{Citation |last=Hobson |first=Ernest William |title=John Napier and the invention of logarithms, 1614 |year=1914 |url=https://archive.org/details/johnnapierinvent00hobsiala |location=Cambridge |publisher=The University Press}}</ref> Berî dahênana Napier, teknîkên din ên bi heman naverokê hebûn, wekî ''prosthafaeresis'' an jî bikaranîna tabloyên rêzehejmaran (progresyonan) ku li dora sala 1600ê bi berfirehî ji hêla [[Jost Bürgi]] ve hatibûn pêşxistin.<ref name="folkerts">{{citation |last1=Folkerts |first1=Menso |author-link= |title=Jost Bürgi's method for calculating sines |journal=Historia Mathematica |volume=43 |issue=2 |pages=133–147 |year=2016 |arxiv=1510.03180 |doi=10.1016/j.hm.2016.03.001 |mr=3489006 |s2cid=119326088 |last2=Launert |first2=Dieter |last3=Thom |first3=Andreas |author-link3=}}</ref> Napier têgeha ''logarithmus'' (bi latîniya navîn) ji bo logarîtmayê afirand; ew kelîme bi maneya "hejmara rêjeyê" ye û ji kelîmeyên [[Yewnaniya kevn|yewnanî]] ''logos'' (tê maneya rêje, nîsbet an kelîme) û ''arithmos'' (tê maneya hejmar) hatiye wergirtin. [[Logarîtmaya asayî]] ya hejmarekê ew hêz (an jî eksponent) e ku wexta deh bi wê hêzê tê bilindkirin, encam jî dibe ew hejmar.<ref>William Gardner (1742) ''Tables of Logarithms''</ref> Gotina ku hejmarek lazimdarê hejmareke diyar a reqeman e, îşareteke giştî ye bo logarîtmaya asayî; [[Arşîmed]] ji wê re gotûbû "rêza hejmarê".<ref>{{citation |last=Pierce |first=R. C. Jr. |title=A brief history of logarithms |date=January 1977 |journal=The Two-Year College Mathematics Journal |volume=8 |issue=1 |pages=22–26 |doi=10.2307/3026878 |jstor=3026878}}</ref> Yekê logarîtmayên rastîn metodên hûrîstîk bûne ji bo veguherandina kiryara lêkdanê bo ya komkirinê, bi wî awayî hêsankirina hesabkirina bilez. Hin ji van metodan tabloyên ku ji nasnameyên trîgonometrîk hatibûn wergirtin, bikar dianîn.<ref>Enrique Gonzales-Velasco (2011) ''Journey through Mathematics – Creative Episodes in its History'', §2.4 Hyperbolic logarithms, r. 117, Springer </ref> Ji wan metodan re [[prostafaeresîs]] têye gotin. Dahênana [[Fonksiyon|fonksiyona]] ku niha wekî [[logarîtmaya xwezayî]] têye zanin, wekî hewldanek ji bo pêkanîna çargoşeya [[hîperbola]] çargoşeyî ji hêla [[Grégoire de Saint-Vincent]], belçîkekî ku li [[Prag|Pragê]] dijiya, destpê kir. Arşîmed di sedsala 3yê {{Bz}} de ''[[Çargoşeya Parabolayê]]'' nivîsîbû, lê çargoşeyek ji bo hîperbolayê ji gî hewldanan dûr ket heya ku Saint-Vincent encamên wî di sala 1647an de weşand. Têkiliya ku logarîtma di navbeya [[Pêşveçûna geometrîk|pêşveçûnek geometrîk]] di [[Argumana fonksiyonê|argumana]] wî de û [[Pêşvecûna arîtmetîk|pêşveçûnek arîtmetîk]] ya nirxan de peyda dike, [[Alphonse Antonio de Sarasa|A. A. de Sarasa]] han da ku girêdana çargoşeya Saint-Vincent û kevneşopiya logarîtmayan di prostafaeresîs de çêbike ku bû sebeba têgeha "logarîtmaya hîperbolîk" ku hevmaneya logarîtmaya xwezayî ye. Di zemaneke kurt de fonksiyona nû ji hêla [[Christiaan Huygens]] û [[James Gregory]] ve hate teqdîr kirin. Nîşaneya {{math|Log ''y''}} di sala 1675an de ji aliyê [[Gottfried Wilhelm Leibniz]] ve hate pejirandin,<ref>Florian Cajori (1913) "History of the exponential and logarithm concepts", American Mathematical Monthly 20: 5, 35, 75, 107, 148, 173, 205</ref> û sala din wî ew bi [[Întegral|întegralê]] ve girêda <math display="inline">\int \frac{dy}{y} .</math> Berê ku Euler têgeha xwe ya modern a logarîtmayên xwezayî yên tevlihev pêş bixe, di sala 1714an de [[Roger Cotes]] hema hema encameke nezîk ê wekhev bidest xistibû.<ref>{{citation |last1=Stillwell |first1=J. |title=Mathematics and Its History |date=2010 |edition=3rd |publisher=Springer}}</ref> <math display="block">\log(\cos \theta + i\sin \theta) = i\theta.</math> == Binêre == * [[Analîza hejmarî]] * [[Hejmarên aqlî]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên dervê == * {{Commons category-inline}} *{{sister-inline |project=v |links=[[v:Speak Math Now!/Week 9: Six rules of Exponents/Logarithms|A lesson on logarithms can be found on Wikiversity]] |short=yes }} * [https://web.archive.org/web/20121218200616/http://www.khanacademy.org/math/algebra/logarithms-tutorial Khan Academy: Logarithms, free online micro lectures] * {{Citation|author=Colin Byfleet|url=http://mediasite.oddl.fsu.edu/mediasite/Viewer/?peid=003298f9a02f468c8351c50488d6c479|title=Educational video on logarithms|access-date=12 October 2010}} * {{Citation|author=Edward Wright |url=http://www.johnnapier.com/table_of_logarithms_001.htm |title=Translation of Napier's work on logarithms |access-date=12 October 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20021203005508/http://www.johnnapier.com/table_of_logarithms_001.htm |archive-date=3 December 2002 }} * {{Cite EB1911|wstitle=Logarithm |volume=16 |pages=868–77 |first=James Whitbread Lee |last=Glaisher}} [[Kategorî:Matematîk]] [[Kategorî:Fonksiyonên matematîkê]] [[Kategorî:Konseptên matematîkê]] 2t1svwymrxkacyeatt4doihg77opoxv 3 329531 2090519 2087572 2026-09-02T08:41:34Z Kurdistanov 175167 2090519 wikitext text/x-wiki {{Xêrhatin}} [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 08:57, 27 tebax 2026 (UTC) :@[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], Xwedê xêrê bi te de û ji te re razî be [[Bikarhêner:Kurdistanov|Kurdistanov]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurdistanov#top|gotûbêj]]) 08:41, 2 îlon 2026 (UTC) q26z8pabojdr7ydsq4p8rs1zjw44yoq 14 329564 2090487 2087854 2026-09-02T07:00:37Z Avestaboy 34898 Avestaboyî/ê navê [[Kategorî:Rexnegirên wêjeyê yên jin ên kanadayî]] weke [[Kategorî:Rexnegirên wêjeyî yên kanadayî yên jin]] guhart 2087853 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2090495 2090487 2026-09-02T07:06:38Z Avestaboy 34898 Avestaboyî/ê navê [[Kategorî:Rexnegirên wêjeyî yên kanadayî yên jin]] weke [[Kategorî:Rexnegirên wêjeyê yên kanadayî yên jin]] guhart 2087853 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2090501 2090495 2026-09-02T07:08:59Z Avestaboy 34898 /* */ 2090501 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Rexnegirên wêjeyê yên kanadayî]] t20jiucyx9dlvazu78r99vmxs23xl6e 2090502 2090501 2026-09-02T07:09:44Z Avestaboy 34898 /* */ 2090502 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Rexnegirên wêjeyê yên kanadayî|+Jin]] 34745rwajie7i483rgp3qk0z6avpvfy 14 329608 2090547 2089132 2026-09-02T11:34:15Z Avestaboy 34898 /* */ 2090547 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Pirtûkên 1916an]][[Kategorî:Pirtûkên zarokan li gorî salan]] d6oitty8p6ere3hfchktq4825ys28kk 14 329609 2090558 2089135 2026-09-02T11:42:56Z Avestaboy 34898 /* */ 2090558 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Pirtûkên 1964an]] [[Kategorî:Pirtûkên zarokan li gorî salan]] itib8sfi0d1e9oli6ppkw7rni2kvbq0 15 329613 2090422 2089204 2026-09-01T21:00:51Z Avestaboy 34898 /* Wergera rast */ Bersiv 2090422 wikitext text/x-wiki == Wergera rast == Silav @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]], @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] , @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]], @[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] û @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] hûn çawa nin? Baş in ? Aniha kategoriyên '''Canadian literary critics''' û '''Woman literary critics''' hene . Gelo ji bo vê kategoriyê kîjan werger rast e ? '''Rexnegirên wêjeyê yên jin yên kanadayî''' an jî '''Rexnegirên wêjeyî yên kanadayî yên jin''' ? [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 08:23, 31 tebax 2026 (UTC) :@[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]], @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]],@[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]], @[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] û @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 21:00, 1 îlon 2026 (UTC) raybi8wwmkl08ovynq6su05ml7tiszz 2090424 2090422 2026-09-01T21:19:40Z Wikihez 39702 /* Wergera rast */ Bersiv 2090424 wikitext text/x-wiki == Wergera rast == Silav @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]], @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] , @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]], @[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] û @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] hûn çawa nin? Baş in ? Aniha kategoriyên '''Canadian literary critics''' û '''Woman literary critics''' hene . Gelo ji bo vê kategoriyê kîjan werger rast e ? '''Rexnegirên wêjeyê yên jin yên kanadayî''' an jî '''Rexnegirên wêjeyî yên kanadayî yên jin''' ? [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 08:23, 31 tebax 2026 (UTC) :@[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]], @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]],@[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]], @[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] û @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 21:00, 1 îlon 2026 (UTC) ::yên kanadayî yên jin [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 21:19, 1 îlon 2026 (UTC) 9nbu91j9isj4bc1gwp9lt1l2xqdjjt9 2090486 2090424 2026-09-02T06:58:44Z Avestaboy 34898 /* Wergera rast */ Bersiv 2090486 wikitext text/x-wiki == Wergera rast == Silav @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]], @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] , @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]], @[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] û @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] hûn çawa nin? Baş in ? Aniha kategoriyên '''Canadian literary critics''' û '''Woman literary critics''' hene . Gelo ji bo vê kategoriyê kîjan werger rast e ? '''Rexnegirên wêjeyê yên jin yên kanadayî''' an jî '''Rexnegirên wêjeyî yên kanadayî yên jin''' ? [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 08:23, 31 tebax 2026 (UTC) :@[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]], @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]],@[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]], @[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] û @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 21:00, 1 îlon 2026 (UTC) ::yên kanadayî yên jin [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 21:19, 1 îlon 2026 (UTC) :::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] gelek spas ji bo bersiva te. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 06:58, 2 îlon 2026 (UTC) 4t0b17df9i01snxl0r7xyajjcp7lkbj 2090489 2090486 2026-09-02T07:00:37Z Avestaboy 34898 Avestaboyî/ê navê [[Gotûbêja kategoriyê:Rexnegirên wêjeyê yên jin ên kanadayî]] weke [[Gotûbêja kategoriyê:Rexnegirên wêjeyî yên kanadayî yên jin]] guhart 2090486 wikitext text/x-wiki == Wergera rast == Silav @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]], @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] , @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]], @[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] û @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] hûn çawa nin? Baş in ? Aniha kategoriyên '''Canadian literary critics''' û '''Woman literary critics''' hene . Gelo ji bo vê kategoriyê kîjan werger rast e ? '''Rexnegirên wêjeyê yên jin yên kanadayî''' an jî '''Rexnegirên wêjeyî yên kanadayî yên jin''' ? [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 08:23, 31 tebax 2026 (UTC) :@[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]], @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]],@[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]], @[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] û @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 21:00, 1 îlon 2026 (UTC) ::yên kanadayî yên jin [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 21:19, 1 îlon 2026 (UTC) :::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] gelek spas ji bo bersiva te. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 06:58, 2 îlon 2026 (UTC) 4t0b17df9i01snxl0r7xyajjcp7lkbj 2090497 2090489 2026-09-02T07:06:38Z Avestaboy 34898 Avestaboyî/ê navê [[Gotûbêja kategoriyê:Rexnegirên wêjeyî yên kanadayî yên jin]] weke [[Gotûbêja kategoriyê:Rexnegirên wêjeyê yên kanadayî yên jin]] guhart 2090486 wikitext text/x-wiki == Wergera rast == Silav @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]], @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] , @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]], @[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] û @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] hûn çawa nin? Baş in ? Aniha kategoriyên '''Canadian literary critics''' û '''Woman literary critics''' hene . Gelo ji bo vê kategoriyê kîjan werger rast e ? '''Rexnegirên wêjeyê yên jin yên kanadayî''' an jî '''Rexnegirên wêjeyî yên kanadayî yên jin''' ? [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 08:23, 31 tebax 2026 (UTC) :@[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]], @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]],@[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]], @[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] û @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 21:00, 1 îlon 2026 (UTC) ::yên kanadayî yên jin [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 21:19, 1 îlon 2026 (UTC) :::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] gelek spas ji bo bersiva te. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 06:58, 2 îlon 2026 (UTC) 4t0b17df9i01snxl0r7xyajjcp7lkbj 0 329649 2090385 2090299 2026-09-01T16:43:53Z Kurê Acemî 105128 2090385 wikitext text/x-wiki Împaratoriya Mongolan di sala 1206an de, piştî ku Cengîz Xan eşîrên Mongolan yek kirin, hate damezrandin. Ew di demekê de bû yek ji mezintirîn împaratoriyên dîrokê. Piştî mirina Cengîz Xan, axa împaratoriyê di nav çend beşan de hate parvekirin. Berke Xan, ku neviyê Cengîz Xan bû, li ser Dewleta Altinordayê (Golden Horde) hukum kir. Ew di navbera salên 1257 û 1266an de xan bû. Berke Xan di dîrokê de bi girîngiya xwe di warê siyasî û olî de tê naskirin. Ew Islam qebûl kir û bû yek ji yekemîn serokên Mongol ên misilman. == Çavkanî == 9nxbgr39rxjoutl8fmzv8r83qrtw2tg 2090386 2090385 2026-09-01T16:44:08Z Kurê Acemî 105128 /* Çavkanî */ 2090386 wikitext text/x-wiki Împaratoriya Mongolan di sala 1206an de, piştî ku Cengîz Xan eşîrên Mongolan yek kirin, hate damezrandin. Ew di demekê de bû yek ji mezintirîn împaratoriyên dîrokê. Piştî mirina Cengîz Xan, axa împaratoriyê di nav çend beşan de hate parvekirin. Berke Xan, ku neviyê Cengîz Xan bû, li ser Dewleta Altinordayê (Golden Horde) hukum kir. Ew di navbera salên 1257 û 1266an de xan bû. Berke Xan di dîrokê de bi girîngiya xwe di warê siyasî û olî de tê naskirin. Ew Islam qebûl kir û bû yek ji yekemîn serokên Mongol ên misilman. == Çavkanî == {{Çavkanî}} phmw80wwhhkmqykdimk4wd0x7481nza 2090387 2090386 2026-09-01T16:46:35Z Kurê Acemî 105128 Kurê Acemîî/ê navê [[Dewleta Altinorda]] weke [[Dewleta Ordiya Zêrîn]] guhart 2090386 wikitext text/x-wiki Împaratoriya Mongolan di sala 1206an de, piştî ku Cengîz Xan eşîrên Mongolan yek kirin, hate damezrandin. Ew di demekê de bû yek ji mezintirîn împaratoriyên dîrokê. Piştî mirina Cengîz Xan, axa împaratoriyê di nav çend beşan de hate parvekirin. Berke Xan, ku neviyê Cengîz Xan bû, li ser Dewleta Altinordayê (Golden Horde) hukum kir. Ew di navbera salên 1257 û 1266an de xan bû. Berke Xan di dîrokê de bi girîngiya xwe di warê siyasî û olî de tê naskirin. Ew Islam qebûl kir û bû yek ji yekemîn serokên Mongol ên misilman. == Çavkanî == {{Çavkanî}} phmw80wwhhkmqykdimk4wd0x7481nza 2090391 2090387 2026-09-01T16:46:52Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2090391 wikitext text/x-wiki {{Tê guhartin}} Împaratoriya Mongolan di sala 1206an de, piştî ku Cengîz Xan eşîrên Mongolan yek kirin, hate damezrandin. Ew di demekê de bû yek ji mezintirîn împaratoriyên dîrokê. Piştî mirina Cengîz Xan, axa împaratoriyê di nav çend beşan de hate parvekirin. Berke Xan, ku neviyê Cengîz Xan bû, li ser Dewleta Altinordayê (Golden Horde) hukum kir. Ew di navbera salên 1257 û 1266an de xan bû. Berke Xan di dîrokê de bi girîngiya xwe di warê siyasî û olî de tê naskirin. Ew Islam qebûl kir û bû yek ji yekemîn serokên Mongol ên misilman. == Çavkanî == {{Çavkanî}} 3r2u5xnpb6gt8c21eupurffdk3e1b0h 2090392 2090391 2026-09-01T16:53:16Z Kurê Acemî 105128 2090392 wikitext text/x-wiki {{Tê guhartin}} '''Ordiya Zêrîn''' an jî '''Ulusê Joçî''' ku bi xwe navê '''''Ulug Ulus''''' (tê maneya "Dewleta Mezin") li xwe kiribû, xanedanekî [[Mongol|mongolî]] di sedeya 13an de bû ku li beşa bakurê rojavayê [[Împeratoriya Mongolî]] hatibû damezrandin. Piştî dabeşbûna împeratoriyê di sala 1259an de, ew bû xanedaneke ku di warê kiryarî de serbixwe bû. Împaratoriya Mongolan di sala 1206an de, piştî ku [[Cengîz Xan]] eşîrên mongolan yekîtî kir, hatiye damezrandin. Ew di demekê de bû yek ji împaratoriyên herî mezin ya dîrokê. Piştî mirina Cengîz Xan, axa împeratoriyê di nav çend beşan de hate parvekirin. [[Berke Xan]] ku neviyê Cengîz Xan bû, li ser Dewleta Ordiya Zêrîn hikum kir. Ew di navbera salên 1257 û 1266an de xan bû. Berke Xan di dîrokê de bi giringiya xwe di warê siyasî û dînî hatiye naskirin. Ew dînê [[Îslam|îslamê]] qebûl kir û bû yek ji yekên serokên mongol ên misilman. == Çavkanî == {{Çavkanî}} pwe9opy7x9hfhkqn7x3qf4erc2lf1kq 2090393 2090392 2026-09-01T16:53:42Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2090393 wikitext text/x-wiki {{Tê guhartin}} '''Ordiya Zêrîn''' an jî '''Ulusê Joçî''' ku bi xwe navê '''''Ulug Ulus''''' (tê maneya "Dewleta Mezin") li xwe kiribû, xanedanekî [[Mongol|mongolî]] di sedeya 13an de bû ku li beşa bakurê rojavayê [[Împeratoriya Mongolî]] hatibû damezrandin.<ref>{{cite book |title=The Cambridge History of Russia |publisher=Cambridge University Press |year=2006 |page=130 |isbn=978-0-521-81227-6 |volume=1: From Early Rus' to 1689 |editor-last=Perrie |editor-first=Maureen |url=https://books.google.com/books?id=E8HhcQAACAAJ&pg=PA130}}</ref> Piştî dabeşbûna împeratoriyê di sala 1259an de, ew bû xanedaneke ku di warê kiryarî de serbixwe bû. Împaratoriya Mongolan di sala 1206an de, piştî ku [[Cengîz Xan]] eşîrên mongolan yekîtî kir, hatiye damezrandin. Ew di demekê de bû yek ji împaratoriyên herî mezin ya dîrokê. Piştî mirina Cengîz Xan, axa împeratoriyê di nav çend beşan de hate parvekirin. [[Berke Xan]] ku neviyê Cengîz Xan bû, li ser Dewleta Ordiya Zêrîn hikum kir. Ew di navbera salên 1257 û 1266an de xan bû. Berke Xan di dîrokê de bi giringiya xwe di warê siyasî û dînî hatiye naskirin. Ew dînê [[Îslam|îslamê]] qebûl kir û bû yek ji yekên serokên mongol ên misilman. == Çavkanî == {{Çavkanî}} tfjp8ee9ujnln4k8s7iw0zkbg4uig2c 2090394 2090393 2026-09-01T16:53:55Z Kurê Acemî 105128 [[w:WP:HotCat|HC]]: Zêdekirina [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] 2090394 wikitext text/x-wiki {{Tê guhartin}} '''Ordiya Zêrîn''' an jî '''Ulusê Joçî''' ku bi xwe navê '''''Ulug Ulus''''' (tê maneya "Dewleta Mezin") li xwe kiribû, xanedanekî [[Mongol|mongolî]] di sedeya 13an de bû ku li beşa bakurê rojavayê [[Împeratoriya Mongolî]] hatibû damezrandin.<ref>{{cite book |title=The Cambridge History of Russia |publisher=Cambridge University Press |year=2006 |page=130 |isbn=978-0-521-81227-6 |volume=1: From Early Rus' to 1689 |editor-last=Perrie |editor-first=Maureen |url=https://books.google.com/books?id=E8HhcQAACAAJ&pg=PA130}}</ref> Piştî dabeşbûna împeratoriyê di sala 1259an de, ew bû xanedaneke ku di warê kiryarî de serbixwe bû. Împaratoriya Mongolan di sala 1206an de, piştî ku [[Cengîz Xan]] eşîrên mongolan yekîtî kir, hatiye damezrandin. Ew di demekê de bû yek ji împaratoriyên herî mezin ya dîrokê. Piştî mirina Cengîz Xan, axa împeratoriyê di nav çend beşan de hate parvekirin. [[Berke Xan]] ku neviyê Cengîz Xan bû, li ser Dewleta Ordiya Zêrîn hikum kir. Ew di navbera salên 1257 û 1266an de xan bû. Berke Xan di dîrokê de bi giringiya xwe di warê siyasî û dînî hatiye naskirin. Ew dînê [[Îslam|îslamê]] qebûl kir û bû yek ji yekên serokên mongol ên misilman. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] n9p6pqfc4wreo1lzswgxb6en99r3vac 2090395 2090394 2026-09-01T16:54:16Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2090395 wikitext text/x-wiki {{Tê guhartin}}{{Agahîdank welat2/wîkîdane}} '''Ordiya Zêrîn''' an jî '''Ulusê Joçî''' ku bi xwe navê '''''Ulug Ulus''''' (tê maneya "Dewleta Mezin") li xwe kiribû, xanedanekî [[Mongol|mongolî]] di sedeya 13an de bû ku li beşa bakurê rojavayê [[Împeratoriya Mongolî]] hatibû damezrandin.<ref>{{cite book |title=The Cambridge History of Russia |publisher=Cambridge University Press |year=2006 |page=130 |isbn=978-0-521-81227-6 |volume=1: From Early Rus' to 1689 |editor-last=Perrie |editor-first=Maureen |url=https://books.google.com/books?id=E8HhcQAACAAJ&pg=PA130}}</ref> Piştî dabeşbûna împeratoriyê di sala 1259an de, ew bû xanedaneke ku di warê kiryarî de serbixwe bû. Împaratoriya Mongolan di sala 1206an de, piştî ku [[Cengîz Xan]] eşîrên mongolan yekîtî kir, hatiye damezrandin. Ew di demekê de bû yek ji împaratoriyên herî mezin ya dîrokê. Piştî mirina Cengîz Xan, axa împeratoriyê di nav çend beşan de hate parvekirin. [[Berke Xan]] ku neviyê Cengîz Xan bû, li ser Dewleta Ordiya Zêrîn hikum kir. Ew di navbera salên 1257 û 1266an de xan bû. Berke Xan di dîrokê de bi giringiya xwe di warê siyasî û dînî hatiye naskirin. Ew dînê [[Îslam|îslamê]] qebûl kir û bû yek ji yekên serokên mongol ên misilman. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] l6w6brbvmm7n55trpjji8kem9prfftm 2090396 2090395 2026-09-01T16:55:05Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2090396 wikitext text/x-wiki {{Tê guhartin}}{{Agahîdank welat2/wîkîdane}} '''Ordiya Zêrîn''' an jî '''Ulusê Joçî''' ku bi xwe navê '''''Ulug Ulus''''' (tê maneya "Dewleta Mezin") li xwe kiribû, xanedanekî [[Mongol|mongolî]] di sedeya 13an de bû ku li beşa bakurê rojavayê [[Împeratoriya Mongolî]] de hatiye damezrandin.<ref>{{cite book |title=The Cambridge History of Russia |publisher=Cambridge University Press |year=2006 |page=130 |isbn=978-0-521-81227-6 |volume=1: From Early Rus' to 1689 |editor-last=Perrie |editor-first=Maureen |url=https://books.google.com/books?id=E8HhcQAACAAJ&pg=PA130}}</ref> Piştî dabeşbûna împeratoriyê di sala 1259an de, ew bû xanedaneke ku di warê kiryarî de serbixwe bû. Împaratoriya Mongolan di sala 1206an de, piştî ku [[Cengîz Xan]] eşîrên mongolan yekîtî kir, hatiye damezrandin. Ew di demekê de bû yek ji împaratoriyên herî mezin ya dîrokê. Piştî mirina Cengîz Xan, axa împeratoriyê di nav çend beşan de hate parvekirin. [[Berke Xan]] ku neviyê Cengîz Xan bû, li ser Dewleta Ordiya Zêrîn hikum kir. Ew di navbera salên 1257 û 1266an de xan bû. Berke Xan di dîrokê de bi giringiya xwe di warê siyasî û dînî hatiye naskirin. Ew dînê [[Îslam|îslamê]] qebûl kir û bû yek ji yekên serokên mongol ên misilman. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] b7e7cb8xlpyfxsey5kf1pu21vm3xvfc 2090397 2090396 2026-09-01T16:55:37Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2090397 wikitext text/x-wiki {{Tê guhartin}}{{Agahîdank welat2/wîkîdane}} '''Ordiya Zêrîn''' an jî '''Ulusê Joçî''' ku bi xwe navê '''''Ulug Ulus''''' (tê maneya "Dewleta Mezin") li xwe kiribû, xanedanekî [[Mongol|mongolî]] di sedeya 13an de bû ku li beşa bakurê rojavayê [[Împeratoriya Mongolî]] de hatiye damezrandin.<ref>{{cite book |title=The Cambridge History of Russia |publisher=Cambridge University Press |year=2006 |page=130 |isbn=978-0-521-81227-6 |volume=1: From Early Rus' to 1689 |editor-last=Perrie |editor-first=Maureen |url=https://books.google.com/books?id=E8HhcQAACAAJ&pg=PA130}}</ref> Piştî dabeşbûna împeratoriyê di sala 1259an de, ew bû xanedaneke ku di warê kiryarî de serbixwe bû. Împeratoriya Mongolan di sala 1206an de piştî ku [[Cengîz Xan]] eşîrên mongolan bi yek kir, hatiye damezrandin. Ew di demekê de bû yek ji împaratoriyên herî mezin ya dîrokê. Piştî mirina Cengîz Xan, axa împeratoriyê di nav çend beşan de hate parvekirin. [[Berke Xan]] ku neviyê Cengîz Xan bû, li ser Dewleta Ordiya Zêrîn hikum kir. Ew di navbera salên 1257 û 1266an de xan bû. Berke Xan di dîrokê de bi giringiya xwe di warê siyasî û dînî hatiye naskirin. Ew dînê [[Îslam|îslamê]] qebûl kir û bû yek ji yekên serokên mongol ên misilman. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] dtmukyhc7e6u8gw1wdqesmt3kp786t9 2090398 2090397 2026-09-01T16:56:08Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2090398 wikitext text/x-wiki {{Tê guhartin}}{{Agahîdank welat2/wîkîdane}} '''Ordiya Zêrîn''' an jî '''Ulusê Joçî''' ku bi xwe navê '''''Ulug Ulus''''' (tê maneya "Dewleta Mezin") li xwe kiribû, xanedanekî [[Mongol|mongolî]] di sedeya 13an de bû ku li beşa bakurê rojavayê [[Împeratoriya Mongolî]] de hatiye damezrandin.<ref>{{cite book |title=The Cambridge History of Russia |publisher=Cambridge University Press |year=2006 |page=130 |isbn=978-0-521-81227-6 |volume=1: From Early Rus' to 1689 |editor-last=Perrie |editor-first=Maureen |url=https://books.google.com/books?id=E8HhcQAACAAJ&pg=PA130}}</ref> Piştî dabeşbûna împeratoriyê di sala 1259an de, ew bû xanedaneke ku di warê kiryarî de serbixwe bû. Împeratoriya Mongolan di sala 1206an de piştî ku [[Cengîz Xan]] eşîrên mongolan bi yek kir, hatiye damezrandin. Ew di demekê de bû yek ji împaratoriyên herî mezin ya dîrokê. Piştî mirina Cengîz Xan, axa împeratoriyê di nav çend beşan de hate parvekirin. [[Berke Xan]] ku neviyê Cengîz Xan bû, li ser axa Dewleta Ordiya Zêrîn hikum kir. Ew di navbera salên 1257 û 1266an de xan bû. Berke Xan di dîrokê de bi giringiya xwe di warê siyasî û dînî hatiye naskirin. Ew dînê [[Îslam|îslamê]] qebûl kir û bû yek ji yekên serokên mongol ên misilman. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] 8d3ulggzxls0er5vn7v4otpc5trt2ha 2090399 2090398 2026-09-01T16:56:27Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2090399 wikitext text/x-wiki {{Tê guhartin}}{{Agahîdank welat2/wîkîdane}} '''Ordiya Zêrîn''' an jî '''Ulusê Joçî''' ku bi xwe navê '''''Ulug Ulus''''' (tê maneya "Dewleta Mezin") li xwe kiribû, xanedanekî [[Mongol|mongolî]] di sedeya 13an de bû ku li beşa bakurê rojavayê [[Împeratoriya Mongolî]] de hatiye damezrandin.<ref>{{cite book |title=The Cambridge History of Russia |publisher=Cambridge University Press |year=2006 |page=130 |isbn=978-0-521-81227-6 |volume=1: From Early Rus' to 1689 |editor-last=Perrie |editor-first=Maureen |url=https://books.google.com/books?id=E8HhcQAACAAJ&pg=PA130}}</ref> Piştî dabeşbûna împeratoriyê di sala 1259an de, ew bû xanedaneke ku di warê kiryarî de serbixwe bû. Împeratoriya Mongolan di sala 1206an de piştî ku [[Cengîz Xan]] eşîrên mongolan bi yek kir, hatiye damezrandin. Ew di demekê de bû yek ji împaratoriyên herî mezin ya dîrokê. Piştî mirina Cengîz Xan, axa împeratoriyê di nav çend beşan de hate parvekirin. [[Berke Xan]] ku neviyê Cengîz Xan bû, li ser axa Dewleta Ordiya Zêrîn hikum kir. Ew di navbera salên 1257 û 1266an de bûye xan. Berke Xan di dîrokê de bi giringiya xwe di warê siyasî û dînî hatiye naskirin. Ew dînê [[Îslam|îslamê]] qebûl kir û bû yek ji yekên serokên mongol ên misilman. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] 1lrph53ye9fts9t6eucycvvg06bfmoe 2090400 2090399 2026-09-01T16:57:08Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2090400 wikitext text/x-wiki {{Tê guhartin}}{{Agahîdank welat2/wîkîdane}} '''Ordiya Zêrîn''' an jî '''Ulusê Joçî''' ku bi xwe navê '''''Ulug Ulus''''' (tê maneya "Dewleta Mezin") li xwe kiribû, xanedanekî [[Mongol|mongolî]] di sedeya 13an de bû ku li beşa bakurê rojavayê [[Împeratoriya Mongolî]] de hatiye damezrandin.<ref>{{cite book |title=The Cambridge History of Russia |publisher=Cambridge University Press |year=2006 |page=130 |isbn=978-0-521-81227-6 |volume=1: From Early Rus' to 1689 |editor-last=Perrie |editor-first=Maureen |url=https://books.google.com/books?id=E8HhcQAACAAJ&pg=PA130}}</ref> Piştî dabeşbûna împeratoriyê di sala 1259an de, ew bû xanedaneke ku di warê kiryarî de serbixwe bû. Împeratoriya Mongolan di sala 1206an de piştî ku [[Cengîz Xan]] eşîrên mongolan bi yek kir, hatiye damezrandin. Ew di demekê de bû yek ji împaratoriyên herî mezin ya dîrokê. Piştî mirina Cengîz Xan, axa împeratoriyê di nav çend beşan de hate parvekirin. [[Berke Xan]] ku neviyê Cengîz Xan bû, li ser axa Dewleta Ordiya Zêrîn hikum kir. Ew di navbera salên 1257 û 1266an de bûye xan. Berke Xan di dîrokê de ji bo giringiya wî di warên siyasî û dînî de hatiye naskirin. Ew dînê [[Îslam|îslamê]] qebûl kir û bû yek ji yekên serokên mongol ên misilman. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] 42rb1ovsqa20fbdnhpzeb10zbam5je2 2090401 2090400 2026-09-01T16:57:20Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2090401 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank welat2/wîkîdane}} '''Ordiya Zêrîn''' an jî '''Ulusê Joçî''' ku bi xwe navê '''''Ulug Ulus''''' (tê maneya "Dewleta Mezin") li xwe kiribû, xanedanekî [[Mongol|mongolî]] di sedeya 13an de bû ku li beşa bakurê rojavayê [[Împeratoriya Mongolî]] de hatiye damezrandin.<ref>{{cite book |title=The Cambridge History of Russia |publisher=Cambridge University Press |year=2006 |page=130 |isbn=978-0-521-81227-6 |volume=1: From Early Rus' to 1689 |editor-last=Perrie |editor-first=Maureen |url=https://books.google.com/books?id=E8HhcQAACAAJ&pg=PA130}}</ref> Piştî dabeşbûna împeratoriyê di sala 1259an de, ew bû xanedaneke ku di warê kiryarî de serbixwe bû. Împeratoriya Mongolan di sala 1206an de piştî ku [[Cengîz Xan]] eşîrên mongolan bi yek kir, hatiye damezrandin. Ew di demekê de bû yek ji împaratoriyên herî mezin ya dîrokê. Piştî mirina Cengîz Xan, axa împeratoriyê di nav çend beşan de hate parvekirin. [[Berke Xan]] ku neviyê Cengîz Xan bû, li ser axa Dewleta Ordiya Zêrîn hikum kir. Ew di navbera salên 1257 û 1266an de bûye xan. Berke Xan di dîrokê de ji bo giringiya wî di warên siyasî û dînî de hatiye naskirin. Ew dînê [[Îslam|îslamê]] qebûl kir û bû yek ji yekên serokên mongol ên misilman. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] 1kped31d7nub02eqi823srikuxb5yfl 2090402 2090401 2026-09-01T16:58:01Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2090402 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank welat2/wîkîdane}} '''Ordiya Zêrîn''' an jî '''Ulusê Joçî''' ku bi xwe navê '''''Ulug Ulus''''' (tê maneya "Dewleta Mezin") li xwe kiribû, xanedanekî [[Mongol|mongolî]] di navbeya sedeyên 13 û 16an de bû ku li beşa bakurê rojavayê [[Împeratoriya Mongolî]] de hatiye damezrandin.<ref>{{cite book |title=The Cambridge History of Russia |publisher=Cambridge University Press |year=2006 |page=130 |isbn=978-0-521-81227-6 |volume=1: From Early Rus' to 1689 |editor-last=Perrie |editor-first=Maureen |url=https://books.google.com/books?id=E8HhcQAACAAJ&pg=PA130}}</ref> Piştî dabeşbûna împeratoriyê di sala 1259an de, ew bû xanedaneke ku di warê kiryarî de serbixwe bû. Împeratoriya Mongolan di sala 1206an de piştî ku [[Cengîz Xan]] eşîrên mongolan bi yek kir, hatiye damezrandin. Ew di demekê de bû yek ji împaratoriyên herî mezin ya dîrokê. Piştî mirina Cengîz Xan, axa împeratoriyê di nav çend beşan de hate parvekirin. [[Berke Xan]] ku neviyê Cengîz Xan bû, li ser axa Dewleta Ordiya Zêrîn hikum kir. Ew di navbera salên 1257 û 1266an de bûye xan. Berke Xan di dîrokê de ji bo giringiya wî di warên siyasî û dînî de hatiye naskirin. Ew dînê [[Îslam|îslamê]] qebûl kir û bû yek ji yekên serokên mongol ên misilman. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] 1osfzjgbq5vsofqzis6c2az748dklhn 2090403 2090402 2026-09-01T16:58:16Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2090403 wikitext text/x-wiki {{Tê guhartin}}{{Agahîdank welat2/wîkîdane}} '''Ordiya Zêrîn''' an jî '''Ulusê Joçî''' ku bi xwe navê '''''Ulug Ulus''''' (tê maneya "Dewleta Mezin") li xwe kiribû, xanedanekî [[Mongol|mongolî]] di navbeya sedeyên 13 û 16an de bû ku li beşa bakurê rojavayê [[Împeratoriya Mongolî]] de hatiye damezrandin.<ref>{{cite book |title=The Cambridge History of Russia |publisher=Cambridge University Press |year=2006 |page=130 |isbn=978-0-521-81227-6 |volume=1: From Early Rus' to 1689 |editor-last=Perrie |editor-first=Maureen |url=https://books.google.com/books?id=E8HhcQAACAAJ&pg=PA130}}</ref> Piştî dabeşbûna împeratoriyê di sala 1259an de, ew bû xanedaneke ku di warê kiryarî de serbixwe bû. Împeratoriya Mongolan di sala 1206an de piştî ku [[Cengîz Xan]] eşîrên mongolan bi yek kir, hatiye damezrandin. Ew di demekê de bû yek ji împaratoriyên herî mezin ya dîrokê. Piştî mirina Cengîz Xan, axa împeratoriyê di nav çend beşan de hate parvekirin. [[Berke Xan]] ku neviyê Cengîz Xan bû, li ser axa Dewleta Ordiya Zêrîn hikum kir. Ew di navbera salên 1257 û 1266an de bûye xan. Berke Xan di dîrokê de ji bo giringiya wî di warên siyasî û dînî de hatiye naskirin. Ew dînê [[Îslam|îslamê]] qebûl kir û bû yek ji yekên serokên mongol ên misilman. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] alh2ljhyu83jctkxekmvws3xagn51ul 2090404 2090403 2026-09-01T16:59:35Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2090404 wikitext text/x-wiki {{Tê guhartin}}{{Agahîdank welat2/wîkîdane}} '''Ordiya Zêrîn''' an jî '''Ulusê Joçî''' ku bi xwe navê '''''Ulug Ulus''''' (tê maneya "Dewleta Mezin") li xwe kiribû, xanedanekî [[Mongol|mongolî]] di navbeya sedeyên 13 û 16an de bû ku li beşa bakurê rojavayê [[Împeratoriya Mongolî]] de hatiye damezrandin.<ref>{{cite book |title=The Cambridge History of Russia |publisher=Cambridge University Press |year=2006 |page=130 |isbn=978-0-521-81227-6 |volume=1: From Early Rus' to 1689 |editor-last=Perrie |editor-first=Maureen |url=https://books.google.com/books?id=E8HhcQAACAAJ&pg=PA130}}</ref> Piştî dabeşbûna împeratoriyê di sala 1259an de, ew bû xanedaneke ku di warê kiryarî de serbixwe bû. Împeratoriya Mongolan di sala 1206an de piştî ku [[Cengîz Xan]] eşîrên mongolan bi yek kir, hatiye damezrandin. Ew di demekê de bû yek ji împaratoriyên herî mezin ya dîrokê. Piştî mirina Cengîz Xan, axa împeratoriyê di nav çend beşan de hate parvekirin. [[Berke Xan]] ku neviyê Cengîz Xan bû, li ser axa Dewleta Ordiya Zêrîn hikum kir. Ew di navbera salên 1257 û 1266an de bûye xan. Berke Xan di dîrokê de ji bo giringiya wî di warên siyasî û dînî de hatiye naskirin. Ew dînê [[Îslam|îslamê]] qebûl kir û bû yek ji yekên serokên mongol ên misilman. Di destpêka sedeya 16an de, dewlet hêdî hêdî hilweşî. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] a6gkmm7343a7o5elk0qwvksbw497sml 2090405 2090404 2026-09-01T16:59:45Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2090405 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank welat2/wîkîdane}} '''Ordiya Zêrîn''' an jî '''Ulusê Joçî''' ku bi xwe navê '''''Ulug Ulus''''' (tê maneya "Dewleta Mezin") li xwe kiribû, xanedanekî [[Mongol|mongolî]] di navbeya sedeyên 13 û 16an de bû ku li beşa bakurê rojavayê [[Împeratoriya Mongolî]] de hatiye damezrandin.<ref>{{cite book |title=The Cambridge History of Russia |publisher=Cambridge University Press |year=2006 |page=130 |isbn=978-0-521-81227-6 |volume=1: From Early Rus' to 1689 |editor-last=Perrie |editor-first=Maureen |url=https://books.google.com/books?id=E8HhcQAACAAJ&pg=PA130}}</ref> Piştî dabeşbûna împeratoriyê di sala 1259an de, ew bû xanedaneke ku di warê kiryarî de serbixwe bû. Împeratoriya Mongolan di sala 1206an de piştî ku [[Cengîz Xan]] eşîrên mongolan bi yek kir, hatiye damezrandin. Ew di demekê de bû yek ji împaratoriyên herî mezin ya dîrokê. Piştî mirina Cengîz Xan, axa împeratoriyê di nav çend beşan de hate parvekirin. [[Berke Xan]] ku neviyê Cengîz Xan bû, li ser axa Dewleta Ordiya Zêrîn hikum kir. Ew di navbera salên 1257 û 1266an de bûye xan. Berke Xan di dîrokê de ji bo giringiya wî di warên siyasî û dînî de hatiye naskirin. Ew dînê [[Îslam|îslamê]] qebûl kir û bû yek ji yekên serokên mongol ên misilman. Di destpêka sedeya 16an de, dewlet hêdî hêdî hilweşî. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] 9tpqgdmhputzytf118zhwvdinqz7vjz 1 329650 2090306 2090305 2026-09-01T13:32:11Z Kurê Acemî 105128 2090306 wikitext text/x-wiki == Nav û pêşarojê wê gotarê == Merheba @[[Bikarhêner:Rewiye tine|Rewiye tine]], te sernavê gotarê bi tirkî çêkir, inglîzî: [[:en:Golden Horde]]; almanî: [[:de:Goldene Horde]]; heqê ku tu nav tercimeya kurdî jî bikî, heval. Ez pir şah bûme lê ku kesekî gotar di derbarê wê mijarê jî li vir çêdike, lê em qewet bin ku gotar mîna li ser wîkîpediyayên din bi çavkanî, agahîdank, sernavê qaling û di rewşeke baş û kalîte were nivîsandin. Tu wê gotarê hîn berfireh dikî? Gelek rêz! [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 11:28, 1 îlon 2026 (UTC) iim7rdm9zk82pjme6y9fltjs4996paq 2090307 2090306 2026-09-01T13:32:35Z Kurê Acemî 105128 2090307 wikitext text/x-wiki == Nav û pêşarojê wê gotarê == Merheba @[[Bikarhêner:Rewiye tine|Rewiye tine]], te sernavê gotarê bi tirkî çêkir, inglîzî: [[:en:Golden Horde]]; almanî: [[:de:Goldene Horde]]; heqê ku tu nav tercimeya kurdî jî bikî, heval. Ez pir şah bûme lê ku kesekî gotar di derbarê wê mijarê jî li vir çêdike, lê em qîmet bidin ku gotar mîna li ser wîkîpediyayên din bi çavkanî, agahîdank, sernavê qaling û di rewşeke baş û kalîte were nivîsandin. Tu wê gotarê hîn berfireh dikî? Gelek rêz! [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 11:28, 1 îlon 2026 (UTC) rtmz2ijwpmdi89ttsbjab8i1v6kldro 2090308 2090307 2026-09-01T13:34:22Z Kurê Acemî 105128 /* Nav û pêşarojê wê gotarê */ 2090308 wikitext text/x-wiki == Nav û pêşarojê wê gotarê == Merheba @[[Bikarhêner:Rewiye tine|Rewiye tine]], te sernavê gotarê bi tirkî çêkir, inglîzî: [[:en:Golden Horde]]; almanî: [[:de:Goldene Horde]]; heqê ku tu sernav tercimeya kurdî jî bikî, heval. Ez pir şah bûme lê ku kesekî gotar di derbarê wê mijarê jî li vir çêdike, lê em qîmet bidin ku gotar mîna li ser wîkîpediyayên din bi çavkanî, agahîdank, sernavê qaling û di rewşeke baş û kalîte were nivîsandin. Tu wê gotarê hîn berfireh dikî? Gelek rêz! [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 11:28, 1 îlon 2026 (UTC) cghg92je4y6w6eac8nn5pp3295j49b9 2090309 2090308 2026-09-01T13:34:51Z Kurê Acemî 105128 /* Nav û pêşarojê wê gotarê */ 2090309 wikitext text/x-wiki == Nav û pêşarojê wê gotarê == Merheba @[[Bikarhêner:Rewiye tine|Rewiye tine]], te sernavê gotarê bi tirkî çêkir, inglîzî: [[:en:Golden Horde]]; almanî: [[:de:Goldene Horde]]; heqê ku tu sernav tercimeya kurdî jî bikî, heval. Ez pir şah bûme le ku kesekî gotar di derbarê wê mijarê jî li vir çêdike, lê em qîmet bidin ku gotar mîna li ser wîkîpediyayên din bi çavkanî, agahîdank, sernavê qaling û di rewşeke baş û kalîte were nivîsandin. Tu wê gotarê hîn berfireh dikî? Gelek rêz! [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 11:28, 1 îlon 2026 (UTC) mq8pnh6margbqdguoodxliqip70ch1s 2090382 2090309 2026-09-01T16:37:05Z Rewiye tine 40516 /* Nav û pêşarojê wê gotarê */ Bersiv 2090382 wikitext text/x-wiki == Nav û pêşarojê wê gotarê == Merheba @[[Bikarhêner:Rewiye tine|Rewiye tine]], te sernavê gotarê bi tirkî çêkir, inglîzî: [[:en:Golden Horde]]; almanî: [[:de:Goldene Horde]]; heqê ku tu sernav tercimeya kurdî jî bikî, heval. Ez pir şah bûme le ku kesekî gotar di derbarê wê mijarê jî li vir çêdike, lê em qîmet bidin ku gotar mîna li ser wîkîpediyayên din bi çavkanî, agahîdank, sernavê qaling û di rewşeke baş û kalîte were nivîsandin. Tu wê gotarê hîn berfireh dikî? Gelek rêz! [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 11:28, 1 îlon 2026 (UTC) :https://ku.wikipedia.org/wiki/%C3%8Emperatoriya_Mongol%C3%AE li vir, wisa hatîye nivîsîn. Li gor wî min çêkir. [[Bikarhêner:Rewiye tine|Rewiye tine]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Rewiye tine|gotûbêj]]) 16:37, 1 îlon 2026 (UTC) 8jysnyex2p4vu9p9cumgcumgte86tdi 2090383 2090382 2026-09-01T16:38:03Z Rewiye tine 40516 /* Nav û pêşarojê wê gotarê */ Bersiv 2090383 wikitext text/x-wiki == Nav û pêşarojê wê gotarê == Merheba @[[Bikarhêner:Rewiye tine|Rewiye tine]], te sernavê gotarê bi tirkî çêkir, inglîzî: [[:en:Golden Horde]]; almanî: [[:de:Goldene Horde]]; heqê ku tu sernav tercimeya kurdî jî bikî, heval. Ez pir şah bûme le ku kesekî gotar di derbarê wê mijarê jî li vir çêdike, lê em qîmet bidin ku gotar mîna li ser wîkîpediyayên din bi çavkanî, agahîdank, sernavê qaling û di rewşeke baş û kalîte were nivîsandin. Tu wê gotarê hîn berfireh dikî? Gelek rêz! [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 11:28, 1 îlon 2026 (UTC) :https://ku.wikipedia.org/wiki/%C3%8Emperatoriya_Mongol%C3%AE li vir, wisa hatîye nivîsîn. Li gor wî min çêkir. [[Bikarhêner:Rewiye tine|Rewiye tine]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Rewiye tine|gotûbêj]]) 16:37, 1 îlon 2026 (UTC) :Min hezkir agahîyek kurt bidim. [[Bikarhêner:Rewiye tine|Rewiye tine]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Rewiye tine|gotûbêj]]) 16:38, 1 îlon 2026 (UTC) frzqy94czr9gz6qzb5601pkt7p6i738 2090384 2090383 2026-09-01T16:43:38Z Kurê Acemî 105128 /* Nav û pêşarojê wê gotarê */ Bersiv 2090384 wikitext text/x-wiki == Nav û pêşarojê wê gotarê == Merheba @[[Bikarhêner:Rewiye tine|Rewiye tine]], te sernavê gotarê bi tirkî çêkir, inglîzî: [[:en:Golden Horde]]; almanî: [[:de:Goldene Horde]]; heqê ku tu sernav tercimeya kurdî jî bikî, heval. Ez pir şah bûme le ku kesekî gotar di derbarê wê mijarê jî li vir çêdike, lê em qîmet bidin ku gotar mîna li ser wîkîpediyayên din bi çavkanî, agahîdank, sernavê qaling û di rewşeke baş û kalîte were nivîsandin. Tu wê gotarê hîn berfireh dikî? Gelek rêz! [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 11:28, 1 îlon 2026 (UTC) :https://ku.wikipedia.org/wiki/%C3%8Emperatoriya_Mongol%C3%AE li vir, wisa hatîye nivîsîn. Li gor wî min çêkir. [[Bikarhêner:Rewiye tine|Rewiye tine]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Rewiye tine|gotûbêj]]) 16:37, 1 îlon 2026 (UTC) :Min hezkir agahîyek kurt bidim. [[Bikarhêner:Rewiye tine|Rewiye tine]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Rewiye tine|gotûbêj]]) 16:38, 1 îlon 2026 (UTC) ::Dibînim, wê wextê keseke berê ve wê nivîsiyê xelet kir. Loma em diqat bikin jî li ser wan tiştan. Ezê tercimeya rast bigerim û hinek gotar biguherînim, sewa ku rewşeke standard a wîkîpediyayê bigihijê. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 16:43, 1 îlon 2026 (UTC) 1tg0r8ak9wxqk0mfhcbji33mm714a4w 2090389 2090384 2026-09-01T16:46:35Z Kurê Acemî 105128 Kurê Acemîî/ê navê [[Gotûbêj:Dewleta Altinorda]] weke [[Gotûbêj:Dewleta Ordiya Zêrîn]] guhart 2090384 wikitext text/x-wiki == Nav û pêşarojê wê gotarê == Merheba @[[Bikarhêner:Rewiye tine|Rewiye tine]], te sernavê gotarê bi tirkî çêkir, inglîzî: [[:en:Golden Horde]]; almanî: [[:de:Goldene Horde]]; heqê ku tu sernav tercimeya kurdî jî bikî, heval. Ez pir şah bûme le ku kesekî gotar di derbarê wê mijarê jî li vir çêdike, lê em qîmet bidin ku gotar mîna li ser wîkîpediyayên din bi çavkanî, agahîdank, sernavê qaling û di rewşeke baş û kalîte were nivîsandin. Tu wê gotarê hîn berfireh dikî? Gelek rêz! [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 11:28, 1 îlon 2026 (UTC) :https://ku.wikipedia.org/wiki/%C3%8Emperatoriya_Mongol%C3%AE li vir, wisa hatîye nivîsîn. Li gor wî min çêkir. [[Bikarhêner:Rewiye tine|Rewiye tine]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Rewiye tine|gotûbêj]]) 16:37, 1 îlon 2026 (UTC) :Min hezkir agahîyek kurt bidim. [[Bikarhêner:Rewiye tine|Rewiye tine]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Rewiye tine|gotûbêj]]) 16:38, 1 îlon 2026 (UTC) ::Dibînim, wê wextê keseke berê ve wê nivîsiyê xelet kir. Loma em diqat bikin jî li ser wan tiştan. Ezê tercimeya rast bigerim û hinek gotar biguherînim, sewa ku rewşeke standard a wîkîpediyayê bigihijê. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 16:43, 1 îlon 2026 (UTC) 1tg0r8ak9wxqk0mfhcbji33mm714a4w 2090407 2090389 2026-09-01T17:04:02Z Kurê Acemî 105128 2090407 wikitext text/x-wiki == Nav û pêşarojê wê gotarê == Merheba @[[Bikarhêner:Rewiye tine|Rewiye tine]], te sernavê gotarê bi tirkî çêkir, inglîzî: [[:en:Golden Horde]]; almanî: [[:de:Goldene Horde]]; heqê ku tu sernav tercimeya kurdî jî bikî, heval. Ez pir şah bûme le ku kesekî gotar di derbarê wê mijarê jî li vir çêdike, lê em qîmet bidin ku gotar mîna li ser wîkîpediyayên din bi çavkanî, agahîdank, sernavê qaling û di rewşeke baş û kalîte were nivîsandin. Tu wê gotarê hîn berfireh dikî? Gelek rêz! [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 11:28, 1 îlon 2026 (UTC) :https://ku.wikipedia.org/wiki/%C3%8Emperatoriya_Mongol%C3%AE li vir, wisa hatîye nivîsîn. Li gor wî min çêkir. [[Bikarhêner:Rewiye tine|Rewiye tine]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Rewiye tine|gotûbêj]]) 16:37, 1 îlon 2026 (UTC) :Min hezkir agahîyek kurt bidim. [[Bikarhêner:Rewiye tine|Rewiye tine]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Rewiye tine|gotûbêj]]) 16:38, 1 îlon 2026 (UTC) ::Dibînim, wê wextê keseke berê ve wê nivîsiyê xelet kir. Loma em diqat bikin jî li ser wan tiştan. Ezê tercimeya rast bigerim û hinek jo wê gotarê biguherînim, sewa ku rewşeke standard a wîkîpediyayê bigihijê. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 16:43, 1 îlon 2026 (UTC) 00q3v3j9utz4m531halfzizuytai8x1 2090408 2090407 2026-09-01T17:04:18Z Kurê Acemî 105128 /* Nav û pêşarojê wê gotarê */ 2090408 wikitext text/x-wiki == Nav û pêşarojê wê gotarê == Merheba @[[Bikarhêner:Rewiye tine|Rewiye tine]], te sernavê gotarê bi tirkî çêkir, inglîzî: [[:en:Golden Horde]]; almanî: [[:de:Goldene Horde]]; heqê ku tu sernav tercimeya kurdî jî bikî, heval. Ez pir şah bûme le ku kesekî gotar di derbarê wê mijarê jî li vir çêdike, lê em qîmet bidin ku gotar mîna li ser wîkîpediyayên din bi çavkanî, agahîdank, sernavê qaling û di rewşeke baş û kalîte were nivîsandin. Tu wê gotarê hîn berfireh dikî? Gelek rêz! [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 11:28, 1 îlon 2026 (UTC) :https://ku.wikipedia.org/wiki/%C3%8Emperatoriya_Mongol%C3%AE li vir, wisa hatîye nivîsîn. Li gor wî min çêkir. [[Bikarhêner:Rewiye tine|Rewiye tine]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Rewiye tine|gotûbêj]]) 16:37, 1 îlon 2026 (UTC) :Min hezkir agahîyek kurt bidim. [[Bikarhêner:Rewiye tine|Rewiye tine]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Rewiye tine|gotûbêj]]) 16:38, 1 îlon 2026 (UTC) ::Dibînim, wê wextê keseke berê ve wê nivîsiyê xelet kir. Loma em diqat bikin jî li ser wan tiştan. Ezê tercimeya rast bigerim û hinek ji wê gotarê biguherînim, sewa ku rewşeke standard a wîkîpediyayê bigihijê. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 16:43, 1 îlon 2026 (UTC) lmysjxi3immohykmzxorhti9azejvss 2090409 2090408 2026-09-01T17:08:50Z Kurê Acemî 105128 /* Nav û pêşarojê wê gotarê */ Bersiv 2090409 wikitext text/x-wiki == Nav û pêşarojê wê gotarê == Merheba @[[Bikarhêner:Rewiye tine|Rewiye tine]], te sernavê gotarê bi tirkî çêkir, inglîzî: [[:en:Golden Horde]]; almanî: [[:de:Goldene Horde]]; heqê ku tu sernav tercimeya kurdî jî bikî, heval. Ez pir şah bûme le ku kesekî gotar di derbarê wê mijarê jî li vir çêdike, lê em qîmet bidin ku gotar mîna li ser wîkîpediyayên din bi çavkanî, agahîdank, sernavê qaling û di rewşeke baş û kalîte were nivîsandin. Tu wê gotarê hîn berfireh dikî? Gelek rêz! [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 11:28, 1 îlon 2026 (UTC) :https://ku.wikipedia.org/wiki/%C3%8Emperatoriya_Mongol%C3%AE li vir, wisa hatîye nivîsîn. Li gor wî min çêkir. [[Bikarhêner:Rewiye tine|Rewiye tine]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Rewiye tine|gotûbêj]]) 16:37, 1 îlon 2026 (UTC) :Min hezkir agahîyek kurt bidim. [[Bikarhêner:Rewiye tine|Rewiye tine]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Rewiye tine|gotûbêj]]) 16:38, 1 îlon 2026 (UTC) ::Dibînim, wê wextê keseke berê ve wê nivîsiyê xelet kir. Loma em diqat bikin jî li ser wan tiştan. Ezê tercimeya rast bigerim û hinek ji wê gotarê biguherînim, sewa ku rewşeke standard a wîkîpediyayê bigihijê. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 16:43, 1 îlon 2026 (UTC) ::Riya te ava ji bo eserên te yên pêşerojê. Eger ku pirsên te hebin tu her tim dikarî li ser gotûbêja min an jî yên bikarhênerên din pirs bikî. Her kes ku li vir çalak e ji bo wîkîpediyaya kurdî giring e. ::Dem baş. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 17:08, 1 îlon 2026 (UTC) oq0s4fdf6r3hl4mtbjttkfh3n8n8ico 14 329651 2090314 2026-09-01T14:16:23Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2090314 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2090315 2090314 2026-09-01T14:20:34Z Avestaboy 34898 /* */ 2090315 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Pirtûkên zarokan li gorî dehsalan]] c9za8gorh8i9e4ywugm7t9qsvcki1jt 2090321 2090315 2026-09-01T14:29:47Z Avestaboy 34898 /* */ 2090321 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Pirtûkên zarokan li gorî dehsalan]] [[Kategorî:Pirtûkên 1880î]] 68fpuns621un3kve9ao851p9mu6k2uk 2090322 2090321 2026-09-01T14:30:23Z Avestaboy 34898 /* */ 2090322 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Pirtûkên zarokan li gorî dehsalan]] [[Kategorî:Pirtûkên 1880î|zarok]] 24h4v76py2zjwxfmpoq7ucfec027hy4 2090325 2090322 2026-09-01T14:30:45Z Avestaboy 34898 /* */ 2090325 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Pirtûkên zarokan li gorî dehsalan]] [[Kategorî:Pirtûkên 1880î| zarok]] rhrtzraew586alq5yv2il7hbwovtjyo 2090326 2090325 2026-09-01T14:31:55Z Avestaboy 34898 /* */ 2090326 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Pirtûkên zarokan li gorî dehsalan]] [[Kategorî:Pirtûkên 1880î|zarokan]] 54lq7r7yeodr22ouat4y0brv2ww2aag 2090329 2090326 2026-09-01T14:34:06Z Avestaboy 34898 /* */ 2090329 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Pirtûkên zarokan li gorî dehsalan]] [[Kategorî:Pirtûkên 1880î|zarok]] 24h4v76py2zjwxfmpoq7ucfec027hy4 2090330 2090329 2026-09-01T14:35:37Z Avestaboy 34898 /* */ 2090330 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Pirtûkên zarokan li gorî dehsalan]] [[Kategorî:Pirtûkên 1880î|zarok]] [[Kategorî:Wêjeya zarokan a sedsala 19an]] mh4825ime8lx9xn59hos1x6k4soy701 14 329652 2090316 2026-09-01T14:21:01Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2090316 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2090317 2090316 2026-09-01T14:22:18Z Avestaboy 34898 /* */ 2090317 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Pirtûkên zarokan]] pqkne3jbqil969evyjd31d1sz6lu5fx 2090318 2090317 2026-09-01T14:22:40Z Avestaboy 34898 /* */ 2090318 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Pirtûkên zarokan|;]] 7qzznhwj9zg10hwx5d8g1po4afwpfg3 2090319 2090318 2026-09-01T14:24:29Z Avestaboy 34898 /* */ 2090319 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Pirtûkên zarokan|;]] [[Kategorî:Pirtûk li gorî dehsalan]] rtg1n5zilptlcdxlqemoawa7r9z0spv 2090320 2090319 2026-09-01T14:25:05Z Avestaboy 34898 /* */ 2090320 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Pirtûkên zarokan|;]] [[Kategorî:Pirtûk li gorî dehsalan| ]] 2oq3r6a5c6f4fv5psbatyq39gx6vsas 14 329653 2090323 2026-09-01T14:30:35Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2090323 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2090327 2090323 2026-09-01T14:32:45Z Avestaboy 34898 /* */ 2090327 wikitext text/x-wiki {{Otokat}} k9w34ebspiolaytmq1bieg2sr28hxep 14 329654 2090331 2026-09-01T14:36:01Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2090331 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2090332 2090331 2026-09-01T14:37:15Z Avestaboy 34898 /* */ 2090332 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Wêjeya zarokan]] 3whq1rcbpvimtpqu4asubm3qx7un761 2090333 2090332 2026-09-01T14:38:29Z Avestaboy 34898 /* */ 2090333 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Wêjeya sedsala 19an]][[Kategorî:Wêjeya zarokan]] lyby41i3k5tikr72dhwrk2ccyiugc1l 2090334 2090333 2026-09-01T14:39:09Z Avestaboy 34898 /* */ 2090334 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Wêjeya sedsala 19an|Zarok]] [[Kategorî:Wêjeya zarokan]] oox251mpe640lqyn21d6aoa5usdkxez 14 329655 2090343 2026-09-01T14:50:24Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2090343 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2090345 2090343 2026-09-01T14:52:08Z Avestaboy 34898 /* */ 2090345 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Pirtûkên zarokan li gorî salan]] 9an5gthxpbhhv61ceqyxczev5q1sada 2090349 2090345 2026-09-01T14:53:48Z Avestaboy 34898 /* */ 2090349 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Pirtûkên zarokan li gorî salan]] [[Kategorî:Pirtûkên 1943an]] 4ppohgz92ab7sonr71ct57cbelbi07e 2090355 2090349 2026-09-01T14:56:36Z Avestaboy 34898 /* */ 2090355 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Pirtûkên zarokan li gorî salan]] [[Kategorî:Pirtûkên 1943an| zarok]] mvs93hxc4fpr2qwi4qt7fz6pbkvh0pm 2090356 2090355 2026-09-01T14:57:17Z Avestaboy 34898 /* */ 2090356 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Pirtûkên zarokan li gorî salan]] [[Kategorî:Pirtûkên 1943an|zarok]] nwjwyt19wtk6r6ibu8v2d3erap21w5v 2090366 2090356 2026-09-01T15:03:50Z Avestaboy 34898 /* */ 2090366 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Pirtûkên zarokan ên 1940î]] [[Kategorî:Pirtûkên zarokan li gorî salan]] [[Kategorî:Pirtûkên 1943an|zarok]] ft0ftkc9qvvx9rccd1bl3iign5gozw7 14 329656 2090351 2026-09-01T14:54:25Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2090351 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2090358 2090351 2026-09-01T14:57:52Z Avestaboy 34898 /* */ 2090358 wikitext text/x-wiki {{Otokat}} k9w34ebspiolaytmq1bieg2sr28hxep 14 329657 2090361 2026-09-01T14:58:52Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2090361 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2090362 2090361 2026-09-01T15:00:07Z Avestaboy 34898 /* */ 2090362 wikitext text/x-wiki {{Otokat}} k9w34ebspiolaytmq1bieg2sr28hxep 14 329658 2090367 2026-09-01T15:04:45Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2090367 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2090368 2090367 2026-09-01T15:07:01Z Avestaboy 34898 /* */ 2090368 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Pirtûkên 1940î]] h46yjddox33rijaxjyaa8hiei1hwrvp 2090369 2090368 2026-09-01T15:07:56Z Avestaboy 34898 /* */ 2090369 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Pirtûkên 1940î|Zarok]] 6pv2118levrscvxdxq5uzejy7ysbw1b 2090370 2090369 2026-09-01T15:09:39Z Avestaboy 34898 /* */ 2090370 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Pirtûkên zarokan li gorî dehsalan]] [[Kategorî:Pirtûkên 1940î|Zarok]] n59x90cl2gtmqdrfadkcj2kqept6cgk 2090371 2090370 2026-09-01T15:11:14Z Avestaboy 34898 /* */ 2090371 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Pirtûkên zarokan li gorî dehsalan]] [[Kategorî:Pirtûkên 1940î|Zarok]] [[Kategorî:Wêjeya zarokan a sedsala 20an]] i4f367cusug6l0r2wypjq7lavewvyre 14 329659 2090372 2026-09-01T15:11:34Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2090372 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2090373 2090372 2026-09-01T15:13:02Z Avestaboy 34898 /* */ 2090373 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Wêjeya sedsala 20an|Zarok]] [[Kategorî:Wêjeya zarokan]] ro0nr5jnlckfbtjsmswz8ozehd4b12y 14 329660 2090375 2026-09-01T15:17:05Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2090375 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2090376 2090375 2026-09-01T15:18:45Z Avestaboy 34898 /* */ 2090376 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Pirtûkên 1830î]] ebc3wvwl9mtpdt8570khsk8l79fkt07 2090377 2090376 2026-09-01T15:19:56Z Avestaboy 34898 /* */ 2090377 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Pirtûkên zarokan li gorî dehsalan]] [[Kategorî:Pirtûkên 1830î]] s71bvoptwb1mf1gtt5j1lfwpzueibci 2090378 2090377 2026-09-01T15:20:29Z Avestaboy 34898 /* */ 2090378 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Pirtûkên zarokan li gorî dehsalan]] [[Kategorî:Pirtûkên 1830î]] [[Kategorî:Wêjeya zarokan a sedsala 19an]] iq6c5qttq2ksqv3bm8hssjyqi71hthp 14 329661 2090380 2026-09-01T15:30:47Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2090380 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2090381 2090380 2026-09-01T15:36:14Z Avestaboy 34898 /* */ 2090381 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Hunermendên şerî yên honakî di wêjeyê de]] 1go4xot38i4x0hnej44z2cx6nm7mv5d 0 329662 2090388 2026-09-01T16:46:35Z Kurê Acemî 105128 Kurê Acemîî/ê navê [[Dewleta Altinorda]] weke [[Dewleta Ordiya Zêrîn]] guhart 2090388 wikitext text/x-wiki #BERALÎKIRIN [[Dewleta Ordiya Zêrîn]] nl7ltxeyxa0eqojkt1mqqiyrr7w4ku7 1 329663 2090390 2026-09-01T16:46:35Z Kurê Acemî 105128 Kurê Acemîî/ê navê [[Gotûbêj:Dewleta Altinorda]] weke [[Gotûbêj:Dewleta Ordiya Zêrîn]] guhart 2090390 wikitext text/x-wiki #BERALÎKIRIN [[Gotûbêj:Dewleta Ordiya Zêrîn]] ei8yb4k5opqpzk1w69f29lro0x6cdu6 0 329664 2090456 2026-09-02T04:51:04Z Kurê Acemî 105128 Rûpel bi "{{Xebat}}" hat çêkirin 2090456 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} 5pyls4libz67dy65ymzxmp1kqy6xerf 2090458 2090456 2026-09-02T04:56:04Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2090458 wikitext text/x-wiki Cebîr binebeşê [[Matematîk|matematîkê]] ye ku bi sîstemên abstrakt re ku wekî [[Pêhateya cebîrî|pêkhateyên cebîrî]] têne naskirin û bi pêvajokirina îfadeyên di nav wan sîsteman de mijûl dibe. Ew giştîkirina [[Arîtmetîk|arîtmetîkê]] ye ku [[Guherbar (matematîk)|guherbar]] û [[operasyonên cebîrî]], ji bilî operasyonên asayî yên arîtmetîkê yên wekî [[komkirin]] û [[Zêdekirin|zêdekirinê]] dide zanin. 29dyv8pu3ajcod32032olkm4jwry9cd 2090459 2090458 2026-09-02T04:56:13Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2090459 wikitext text/x-wiki Cebîr binebeşê [[Matematîk|matematîkê]] ye ku bi sîstemên abstrakt re ku wekî [[Pêhateya cebîrî|pêkhateyên cebîrî]] têne naskirin û bi pêvajokirina îfadeyên di nav wan sîsteman de mijûl dibe. Ew giştîkirina [[Arîtmetîk|arîtmetîkê]] ye ku [[Guherbar (matematîk)|guherbar]] û [[operasyonên cebîrî]], ji bilî operasyonên asayî yên arîtmetîkê yên wekî [[komkirin]] û [[Zêdekirin|zêdekirinê]], dide zanin. ok85mdppj9hd1zh16wz1hzx1yq05ue8 2090468 2090459 2026-09-02T05:14:22Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2090468 wikitext text/x-wiki Cebîr binebeşê [[Matematîk|matematîkê]] ye ku bi sîstemên abstrakt re ku wekî [[Pêhateya cebîrî|pêkhateyên cebîrî]] têne naskirin û bi pêvajokirina îfadeyên di nav wan sîsteman de mijûl dibe. Ew giştîkirina [[Arîtmetîk|arîtmetîkê]] ye ku [[Guherbar (matematîk)|guherbar]] û [[operasyonên cebîrî]], ji bilî operasyonên asayî yên arîtmetîkê yên wekî [[komkirin]] û [[Zêdekirin|zêdekirinê]], dide zanin. Di axaftina rojane de, cebîr bi gelemperî wekî hesabkirina bi elementên nenas ji [[Wekhevî|wekheviyan]] de (mesela <math>x + 1 = 2</math>) têye pênasekirin; ew elementên nenas bi rêya herfan têne nîşandan. Matematîknasê yewnanî yê ji Îskenderiyeyê, [[Dîofantos]] ku divê di navbera salên 100ê {{Bz}} û 350ê {{Pz}} de jiya kir, di kevneşopiya Rojava de wekî damezrînerê cebîrê tê hesibandin. Esera wî ya bi navê ''[[Arîtmetîka]]'' ku ji sêzdeh kitêban pêk tê, esera herî kevn e ku heta roja me (bi awayekî qismî) maye û tê de metoda cebîrî (ango hesabkirina bi herfan) tê bikaranîn. 49xj74xpwnoxxaknlkqhzv2pcu329l0 2090469 2090468 2026-09-02T05:16:08Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2090469 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Cebîr binebeşê [[Matematîk|matematîkê]] ye ku bi sîstemên abstrakt re ku wekî [[Pêhateya cebîrî|pêkhateyên cebîrî]] têne naskirin û bi pêvajokirina îfadeyên di nav wan sîsteman de mijûl dibe. Ew giştîkirina [[Arîtmetîk|arîtmetîkê]] ye ku [[Guherbar (matematîk)|guherbar]] û [[operasyonên cebîrî]], ji bilî operasyonên asayî yên arîtmetîkê yên wekî [[komkirin]] û [[Zêdekirin|zêdekirinê]], dide zanin. Di axaftina rojane de, cebîr bi gelemperî wekî hesabkirina bi elementên nenas ji [[Wekhevî|wekheviyan]] de (mesela <math>x + 1 = 2</math>) têye pênasekirin; ew elementên nenas bi rêya herfan têne nîşandan. Matematîknasê yewnanî yê ji Îskenderiyeyê, [[Dîofantos]] ku divê di navbera salên 100ê {{Bz}} û 350ê {{Pz}} de jiya kir, di kevneşopiya Rojava de wekî damezrînerê cebîrê tê hesibandin. Esera wî ya bi navê ''[[Arîtmetîka]]'' ku ji sêzdeh kitêban pêk tê, esera herî kevn e ku heta roja me (bi awayekî qismî) maye û tê de metoda cebîrî (ango hesabkirina bi herfan) tê bikaranîn. 6ecxc4gbz1kt5ppza4rcuzbgita1p9w 2090470 2090469 2026-09-02T05:16:38Z Kurê Acemî 105128 [[w:WP:HotCat|HC]]: Zêdekirina [[Kategorî:Matematîk]] 2090470 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Cebîr binebeşê [[Matematîk|matematîkê]] ye ku bi sîstemên abstrakt re ku wekî [[Pêhateya cebîrî|pêkhateyên cebîrî]] têne naskirin û bi pêvajokirina îfadeyên di nav wan sîsteman de mijûl dibe. Ew giştîkirina [[Arîtmetîk|arîtmetîkê]] ye ku [[Guherbar (matematîk)|guherbar]] û [[operasyonên cebîrî]], ji bilî operasyonên asayî yên arîtmetîkê yên wekî [[komkirin]] û [[Zêdekirin|zêdekirinê]], dide zanin. Di axaftina rojane de, cebîr bi gelemperî wekî hesabkirina bi elementên nenas ji [[Wekhevî|wekheviyan]] de (mesela <math>x + 1 = 2</math>) têye pênasekirin; ew elementên nenas bi rêya herfan têne nîşandan. Matematîknasê yewnanî yê ji Îskenderiyeyê, [[Dîofantos]] ku divê di navbera salên 100ê {{Bz}} û 350ê {{Pz}} de jiya kir, di kevneşopiya Rojava de wekî damezrînerê cebîrê tê hesibandin. Esera wî ya bi navê ''[[Arîtmetîka]]'' ku ji sêzdeh kitêban pêk tê, esera herî kevn e ku heta roja me (bi awayekî qismî) maye û tê de metoda cebîrî (ango hesabkirina bi herfan) tê bikaranîn. [[Kategorî:Matematîk]] jv19g1hf82wcj1ql2wjag6d87ya35z5 2090471 2090470 2026-09-02T05:16:50Z Kurê Acemî 105128 [[w:WP:HotCat|HC]]: Zêdekirina [[Kategorî:Konseptên matematîkê]] 2090471 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Cebîr binebeşê [[Matematîk|matematîkê]] ye ku bi sîstemên abstrakt re ku wekî [[Pêhateya cebîrî|pêkhateyên cebîrî]] têne naskirin û bi pêvajokirina îfadeyên di nav wan sîsteman de mijûl dibe. Ew giştîkirina [[Arîtmetîk|arîtmetîkê]] ye ku [[Guherbar (matematîk)|guherbar]] û [[operasyonên cebîrî]], ji bilî operasyonên asayî yên arîtmetîkê yên wekî [[komkirin]] û [[Zêdekirin|zêdekirinê]], dide zanin. Di axaftina rojane de, cebîr bi gelemperî wekî hesabkirina bi elementên nenas ji [[Wekhevî|wekheviyan]] de (mesela <math>x + 1 = 2</math>) têye pênasekirin; ew elementên nenas bi rêya herfan têne nîşandan. Matematîknasê yewnanî yê ji Îskenderiyeyê, [[Dîofantos]] ku divê di navbera salên 100ê {{Bz}} û 350ê {{Pz}} de jiya kir, di kevneşopiya Rojava de wekî damezrînerê cebîrê tê hesibandin. Esera wî ya bi navê ''[[Arîtmetîka]]'' ku ji sêzdeh kitêban pêk tê, esera herî kevn e ku heta roja me (bi awayekî qismî) maye û tê de metoda cebîrî (ango hesabkirina bi herfan) tê bikaranîn. [[Kategorî:Matematîk]] [[Kategorî:Konseptên matematîkê]] q7bnr3ehmp9yh6rsa497zaop9oeoznn 2090472 2090471 2026-09-02T05:17:01Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2090472 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Cebîr binebeşê [[Matematîk|matematîkê]] ye ku bi sîstemên abstrakt re ku wekî [[Pêhateya cebîrî|pêkhateyên cebîrî]] têne naskirin û bi pêvajokirina îfadeyên di nav wan sîsteman de mijûl dibe. Ew giştîkirina [[Arîtmetîk|arîtmetîkê]] ye ku [[Guherbar (matematîk)|guherbar]] û [[operasyonên cebîrî]], ji bilî operasyonên asayî yên arîtmetîkê yên wekî [[komkirin]] û [[Zêdekirin|zêdekirinê]], dide zanin. Di axaftina rojane de, cebîr bi gelemperî wekî hesabkirina bi elementên nenas ji [[Wekhevî|wekheviyan]] de (mesela <math>x + 1 = 2</math>) têye pênasekirin; ew elementên nenas bi rêya herfan têne nîşandan. Matematîknasê yewnanî yê ji Îskenderiyeyê, [[Dîofantos]] ku divê di navbera salên 100ê {{Bz}} û 350ê {{Pz}} de jiya kir, di kevneşopiya Rojava de wekî damezrînerê cebîrê tê hesibandin. Esera wî ya bi navê ''[[Arîtmetîka]]'' ku ji sêzdeh kitêban pêk tê, esera herî kevn e ku heta roja me (bi awayekî qismî) maye û tê de metoda cebîrî (ango hesabkirina bi herfan) tê bikaranîn. == Tarîx == [[Kategorî:Matematîk]] [[Kategorî:Konseptên matematîkê]] n9b6vzavcfdp13b1fd4rrfhiu4lg6aj 2090473 2090472 2026-09-02T05:17:57Z Kurê Acemî 105128 2090473 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Cebîr binebeşê [[Matematîk|matematîkê]] ye ku bi sîstemên abstrakt re ku wekî [[Pêhateya cebîrî|pêkhateyên cebîrî]] têne naskirin û bi pêvajokirina îfadeyên di nav wan sîsteman de mijûl dibe. Ew giştîkirina [[Arîtmetîk|arîtmetîkê]] ye ku [[Guherbar (matematîk)|guherbar]] û [[operasyonên cebîrî]], ji bilî operasyonên asayî yên arîtmetîkê yên wekî [[komkirin]] û [[Zêdekirin|zêdekirinê]], dide zanin. Di axaftina rojane de, cebîr bi gelemperî wekî hesabkirina bi elementên nenas ji [[Wekhevî|wekheviyan]] de (mesela <math>x + 1 = 2</math>) têye pênasekirin; ew elementên nenas bi rêya herfan têne nîşandan. Matematîknasê yewnanî yê ji Îskenderiyeyê, [[Dîofantos]] ku divê di navbera salên 100ê {{Bz}} û 350ê {{Pz}} de jiya kir, di kevneşopiya Rojava de wekî damezrînerê cebîrê tê hesibandin. Esera wî ya bi navê ''[[Arîtmetîka]]'' ku ji sêzdeh kitêban pêk tê, esera herî kevn e ku heta roja me (bi awayekî qismî) maye û tê de metoda cebîrî (ango hesabkirina bi herfan) tê bikaranîn. == Tarîx == [[Wêne:2064 aryabhata-crp.jpg|thumb|150px]] [[Kategorî:Matematîk]] [[Kategorî:Konseptên matematîkê]] afd7qk5adhuqjlgj5ngo89cqtk5h0xs 2090474 2090473 2026-09-02T05:20:49Z Kurê Acemî 105128 /* Tarîx */ 2090474 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Cebîr binebeşê [[Matematîk|matematîkê]] ye ku bi sîstemên abstrakt re ku wekî [[Pêhateya cebîrî|pêkhateyên cebîrî]] têne naskirin û bi pêvajokirina îfadeyên di nav wan sîsteman de mijûl dibe. Ew giştîkirina [[Arîtmetîk|arîtmetîkê]] ye ku [[Guherbar (matematîk)|guherbar]] û [[operasyonên cebîrî]], ji bilî operasyonên asayî yên arîtmetîkê yên wekî [[komkirin]] û [[Zêdekirin|zêdekirinê]], dide zanin. Di axaftina rojane de, cebîr bi gelemperî wekî hesabkirina bi elementên nenas ji [[Wekhevî|wekheviyan]] de (mesela <math>x + 1 = 2</math>) têye pênasekirin; ew elementên nenas bi rêya herfan têne nîşandan. Matematîknasê yewnanî yê ji Îskenderiyeyê, [[Dîofantos]] ku divê di navbera salên 100ê {{Bz}} û 350ê {{Pz}} de jiya kir, di kevneşopiya Rojava de wekî damezrînerê cebîrê tê hesibandin. Esera wî ya bi navê ''[[Arîtmetîka]]'' ku ji sêzdeh kitêban pêk tê, esera herî kevn e ku heta roja me (bi awayekî qismî) maye û tê de metoda cebîrî (ango hesabkirina bi herfan) tê bikaranîn. == Tarîx == [[Wêne:2064 aryabhata-crp.jpg|thumb|150px|[[Aryabhata|Aryabhata I]] (476 – nêzîkî 550), matematîknasekî hindî ku hejmara [[Sifir (hejmar)|sifir]] bikar aniye û li Hindistanê ji ber hesabên wî yên astronomîkî tê rêzgirtin. Peykerekî modern li Navenda Zanîngeha Astronomî û Astrofizîkê li [[Pune]].]] [[Kategorî:Matematîk]] [[Kategorî:Konseptên matematîkê]] 14s39p5cbcclywlkg8maqxdk7nvvutp 2090475 2090474 2026-09-02T05:22:58Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2090475 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Cebîr (ji ) binebeşê [[Matematîk|matematîkê]] ye ku bi sîstemên abstrakt re ku wekî [[Pêhateya cebîrî|pêkhateyên cebîrî]] têne naskirin û bi pêvajokirina îfadeyên di nav wan sîsteman de mijûl dibe. Ew giştîkirina [[Arîtmetîk|arîtmetîkê]] ye ku [[Guherbar (matematîk)|guherbar]] û [[operasyonên cebîrî]], ji bilî operasyonên asayî yên arîtmetîkê yên wekî [[komkirin]] û [[Zêdekirin|zêdekirinê]], dide zanin. Di axaftina rojane de, cebîr bi gelemperî wekî hesabkirina bi elementên nenas ji [[Wekhevî|wekheviyan]] de (mesela <math>x + 1 = 2</math>) têye pênasekirin; ew elementên nenas bi rêya herfan têne nîşandan. Matematîknasê yewnanî yê ji Îskenderiyeyê, [[Dîofantos]] ku divê di navbera salên 100ê {{Bz}} û 350ê {{Pz}} de jiya kir, di kevneşopiya Rojava de wekî damezrînerê cebîrê tê hesibandin. Esera wî ya bi navê ''[[Arîtmetîka]]'' ku ji sêzdeh kitêban pêk tê, esera herî kevn e ku heta roja me (bi awayekî qismî) maye û tê de metoda cebîrî (ango hesabkirina bi herfan) tê bikaranîn. == Tarîx == [[Wêne:2064 aryabhata-crp.jpg|thumb|150px|[[Aryabhata|Aryabhata I]] (476 – nêzîkî 550), matematîknasekî hindî ku hejmara [[Sifir (hejmar)|sifir]] bikar aniye û li Hindistanê ji ber hesabên wî yên astronomîkî tê rêzgirtin. Peykerekî modern li Navenda Zanîngeha Astronomî û Astrofizîkê li [[Pune]].]] [[Kategorî:Matematîk]] [[Kategorî:Konseptên matematîkê]] 4zn96175ite6rtboycaygmb09vik38s 2090476 2090475 2026-09-02T05:23:34Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2090476 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Cebîr (ji [[Zimanê erebî|erebiyê]]: ) binebeşê [[Matematîk|matematîkê]] ye ku bi sîstemên abstrakt re ku wekî [[Pêhateya cebîrî|pêkhateyên cebîrî]] têne naskirin û bi pêvajokirina îfadeyên di nav wan sîsteman de mijûl dibe. Ew giştîkirina [[Arîtmetîk|arîtmetîkê]] ye ku [[Guherbar (matematîk)|guherbar]] û [[operasyonên cebîrî]], ji bilî operasyonên asayî yên arîtmetîkê yên wekî [[komkirin]] û [[Zêdekirin|zêdekirinê]], dide zanin. Di axaftina rojane de, cebîr bi gelemperî wekî hesabkirina bi elementên nenas ji [[Wekhevî|wekheviyan]] de (mesela <math>x + 1 = 2</math>) têye pênasekirin; ew elementên nenas bi rêya herfan têne nîşandan. Matematîknasê yewnanî yê ji Îskenderiyeyê, [[Dîofantos]] ku divê di navbera salên 100ê {{Bz}} û 350ê {{Pz}} de jiya kir, di kevneşopiya Rojava de wekî damezrînerê cebîrê tê hesibandin. Esera wî ya bi navê ''[[Arîtmetîka]]'' ku ji sêzdeh kitêban pêk tê, esera herî kevn e ku heta roja me (bi awayekî qismî) maye û tê de metoda cebîrî (ango hesabkirina bi herfan) tê bikaranîn. == Tarîx == [[Wêne:2064 aryabhata-crp.jpg|thumb|150px|[[Aryabhata|Aryabhata I]] (476 – nêzîkî 550), matematîknasekî hindî ku hejmara [[Sifir (hejmar)|sifir]] bikar aniye û li Hindistanê ji ber hesabên wî yên astronomîkî tê rêzgirtin. Peykerekî modern li Navenda Zanîngeha Astronomî û Astrofizîkê li [[Pune]].]] [[Kategorî:Matematîk]] [[Kategorî:Konseptên matematîkê]] hvhhvuyj01yn9whhuvajk68nigi6v8i 2090477 2090476 2026-09-02T05:24:33Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2090477 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Cebîr (ji [[Zimanê erebî|erebiyê]]: الجبر, binebeşê [[Matematîk|matematîkê]] ye ku bi sîstemên abstrakt re ku wekî [[Pêhateya cebîrî|pêkhateyên cebîrî]] têne naskirin û bi pêvajokirina îfadeyên di nav wan sîsteman de mijûl dibe. Ew giştîkirina [[Arîtmetîk|arîtmetîkê]] ye ku [[Guherbar (matematîk)|guherbar]] û [[operasyonên cebîrî]], ji bilî operasyonên asayî yên arîtmetîkê yên wekî [[komkirin]] û [[Zêdekirin|zêdekirinê]], dide zanin. Di axaftina rojane de, cebîr bi gelemperî wekî hesabkirina bi elementên nenas ji [[Wekhevî|wekheviyan]] de (mesela <math>x + 1 = 2</math>) têye pênasekirin; ew elementên nenas bi rêya herfan têne nîşandan. Matematîknasê yewnanî yê ji Îskenderiyeyê, [[Dîofantos]] ku divê di navbera salên 100ê {{Bz}} û 350ê {{Pz}} de jiya kir, di kevneşopiya Rojava de wekî damezrînerê cebîrê tê hesibandin. Esera wî ya bi navê ''[[Arîtmetîka]]'' ku ji sêzdeh kitêban pêk tê, esera herî kevn e ku heta roja me (bi awayekî qismî) maye û tê de metoda cebîrî (ango hesabkirina bi herfan) tê bikaranîn. == Tarîx == [[Wêne:2064 aryabhata-crp.jpg|thumb|150px|[[Aryabhata|Aryabhata I]] (476 – nêzîkî 550), matematîknasekî hindî ku hejmara [[Sifir (hejmar)|sifir]] bikar aniye û li Hindistanê ji ber hesabên wî yên astronomîkî tê rêzgirtin. Peykerekî modern li Navenda Zanîngeha Astronomî û Astrofizîkê li [[Pune]].]] [[Kategorî:Matematîk]] [[Kategorî:Konseptên matematîkê]] mwtq7hzeyu16wkozzs8k8s0h7ggeshp 2090478 2090477 2026-09-02T05:24:45Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2090478 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Cebîr (ji [[Zimanê erebî|erebî]]: الجبر, binebeşê [[Matematîk|matematîkê]] ye ku bi sîstemên abstrakt re ku wekî [[Pêhateya cebîrî|pêkhateyên cebîrî]] têne naskirin û bi pêvajokirina îfadeyên di nav wan sîsteman de mijûl dibe. Ew giştîkirina [[Arîtmetîk|arîtmetîkê]] ye ku [[Guherbar (matematîk)|guherbar]] û [[operasyonên cebîrî]], ji bilî operasyonên asayî yên arîtmetîkê yên wekî [[komkirin]] û [[Zêdekirin|zêdekirinê]], dide zanin. Di axaftina rojane de, cebîr bi gelemperî wekî hesabkirina bi elementên nenas ji [[Wekhevî|wekheviyan]] de (mesela <math>x + 1 = 2</math>) têye pênasekirin; ew elementên nenas bi rêya herfan têne nîşandan. Matematîknasê yewnanî yê ji Îskenderiyeyê, [[Dîofantos]] ku divê di navbera salên 100ê {{Bz}} û 350ê {{Pz}} de jiya kir, di kevneşopiya Rojava de wekî damezrînerê cebîrê tê hesibandin. Esera wî ya bi navê ''[[Arîtmetîka]]'' ku ji sêzdeh kitêban pêk tê, esera herî kevn e ku heta roja me (bi awayekî qismî) maye û tê de metoda cebîrî (ango hesabkirina bi herfan) tê bikaranîn. == Tarîx == [[Wêne:2064 aryabhata-crp.jpg|thumb|150px|[[Aryabhata|Aryabhata I]] (476 – nêzîkî 550), matematîknasekî hindî ku hejmara [[Sifir (hejmar)|sifir]] bikar aniye û li Hindistanê ji ber hesabên wî yên astronomîkî tê rêzgirtin. Peykerekî modern li Navenda Zanîngeha Astronomî û Astrofizîkê li [[Pune]].]] [[Kategorî:Matematîk]] [[Kategorî:Konseptên matematîkê]] 5i8m3la79zid3srnll1a9zrpmlno9t5 2090479 2090478 2026-09-02T05:25:41Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2090479 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Cebîr (ji [[Zimanê erebî|erebî]]: الجبر, ''al-ǧabr'' “Bi hevkirina perçeyên xirab“) binebeşê [[Matematîk|matematîkê]] ye ku bi sîstemên abstrakt re ku wekî [[Pêhateya cebîrî|pêkhateyên cebîrî]] têne naskirin û bi pêvajokirina îfadeyên di nav wan sîsteman de mijûl dibe. Ew giştîkirina [[Arîtmetîk|arîtmetîkê]] ye ku [[Guherbar (matematîk)|guherbar]] û [[operasyonên cebîrî]], ji bilî operasyonên asayî yên arîtmetîkê yên wekî [[komkirin]] û [[Zêdekirin|zêdekirinê]], dide zanin. Di axaftina rojane de, cebîr bi gelemperî wekî hesabkirina bi elementên nenas ji [[Wekhevî|wekheviyan]] de (mesela <math>x + 1 = 2</math>) têye pênasekirin; ew elementên nenas bi rêya herfan têne nîşandan. Matematîknasê yewnanî yê ji Îskenderiyeyê, [[Dîofantos]] ku divê di navbera salên 100ê {{Bz}} û 350ê {{Pz}} de jiya kir, di kevneşopiya Rojava de wekî damezrînerê cebîrê tê hesibandin. Esera wî ya bi navê ''[[Arîtmetîka]]'' ku ji sêzdeh kitêban pêk tê, esera herî kevn e ku heta roja me (bi awayekî qismî) maye û tê de metoda cebîrî (ango hesabkirina bi herfan) tê bikaranîn. == Tarîx == [[Wêne:2064 aryabhata-crp.jpg|thumb|150px|[[Aryabhata|Aryabhata I]] (476 – nêzîkî 550), matematîknasekî hindî ku hejmara [[Sifir (hejmar)|sifir]] bikar aniye û li Hindistanê ji ber hesabên wî yên astronomîkî tê rêzgirtin. Peykerekî modern li Navenda Zanîngeha Astronomî û Astrofizîkê li [[Pune]].]] [[Kategorî:Matematîk]] [[Kategorî:Konseptên matematîkê]] 5bbqm1n0755aa1zf6g4fhhuy7svrdcb 2090480 2090479 2026-09-02T05:31:16Z Kurê Acemî 105128 2090480 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Cebîr (ji [[Zimanê erebî|erebî]]: الجبر, ''al-ǧabr'' “Bi hevkirina perçeyên xirab“) binebeşê [[Matematîk|matematîkê]] ye ku bi sîstemên abstrakt re ku wekî [[Pêhateya cebîrî|pêkhateyên cebîrî]] têne naskirin û bi pêvajokirina îfadeyên di nav wan sîsteman de mijûl dibe. Ew giştîkirina [[Arîtmetîk|arîtmetîkê]] ye ku [[Guherbar (matematîk)|guherbar]] û [[operasyonên cebîrî]], ji bilî operasyonên asayî yên arîtmetîkê yên wekî [[komkirin]] û [[Zêdekirin|zêdekirinê]], dide zanin. Di axaftina rojane de, cebîr bi gelemperî wekî hesabkirina bi elementên nenas ji [[Wekhevî|wekheviyan]] de (mesela <math>x + 1 = 2</math>) têye pênasekirin; ew elementên nenas bi rêya herfan têne nîşandan. Matematîknasê yewnanî yê ji Îskenderiyeyê, [[Dîofantos]] ku divê di navbera salên 100ê {{Bz}} û 350ê {{Pz}} de jiya kir, di kevneşopiya Rojava de wekî damezrînerê cebîrê tê hesibandin. Esera wî ya bi navê ''[[Arîtmetîka]]'' ku ji sêzdeh kitêban pêk tê, esera herî kevn e ku heta roja me (bi awayekî qismî) maye û tê de metoda cebîrî (ango hesabkirina bi herfan) tê bikaranîn. Di [[serdema kevnare]] de, metodên cebîrî cara ewil ji bo çareserkirina pirsgirêkên taybet ên di warên wekî [[Geometrî|geometriyê]] de hatin lêkolînkirin. Ew rewş di sedsala 9an de bi [[Xwarezmî|Mihemed kurê Mûsayê Xwarezmî]] re guherî; wî cebîr wekî dîsîplîneke matematîkî ya serbixwe û ji geometriyê ferq, bi awayekî sîstematîk saz kiriye. Matematîknasên destpêkê heta sedeyên 16 û 17an de, wexta ku sîstemeke sembolîk a hûrgilî û hişk hate pêşxistin, hevkêşe û çareseriyên wan bi karanîna kelîme û kurtenivîsan rave dikirin. Di nîvê sedeya 19an de, çarçoveya cebîriyê ji [[teoriya hevkêşeyan]] wêdetir berfireh bû û cureyên cihêreng ên operasyon û pêkhateyên cebîrî li xwe girtiye. Cebîr bi gelek şaxên matematîkê re, wekî geometrî, [[topolojî]], [[Bîrdoza jimare|teoriya hejmaran]], [[kalkulus]] û herwiha bi warên din ên lêkolînê yên wekî [[mentiq]] û [[Zanist|zanistên ezmûnî]] re têkildar e. == Tarîx == [[Wêne:2064 aryabhata-crp.jpg|thumb|150px|[[Aryabhata|Aryabhata I]] (476 – nêzîkî 550), matematîknasekî hindî ku hejmara [[Sifir (hejmar)|sifir]] bikar aniye û li Hindistanê ji ber hesabên wî yên astronomîkî tê rêzgirtin. Peykerekî modern li Navenda Zanîngeha Astronomî û Astrofizîkê li [[Pune]].]] [[Kategorî:Matematîk]] [[Kategorî:Konseptên matematîkê]] rluh8gls7x5knrq42p00jk43eq6pkk2 2090481 2090480 2026-09-02T05:32:48Z Kurê Acemî 105128 /* Tarîx */ 2090481 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Cebîr (ji [[Zimanê erebî|erebî]]: الجبر, ''al-ǧabr'' “Bi hevkirina perçeyên xirab“) binebeşê [[Matematîk|matematîkê]] ye ku bi sîstemên abstrakt re ku wekî [[Pêhateya cebîrî|pêkhateyên cebîrî]] têne naskirin û bi pêvajokirina îfadeyên di nav wan sîsteman de mijûl dibe. Ew giştîkirina [[Arîtmetîk|arîtmetîkê]] ye ku [[Guherbar (matematîk)|guherbar]] û [[operasyonên cebîrî]], ji bilî operasyonên asayî yên arîtmetîkê yên wekî [[komkirin]] û [[Zêdekirin|zêdekirinê]], dide zanin. Di axaftina rojane de, cebîr bi gelemperî wekî hesabkirina bi elementên nenas ji [[Wekhevî|wekheviyan]] de (mesela <math>x + 1 = 2</math>) têye pênasekirin; ew elementên nenas bi rêya herfan têne nîşandan. Matematîknasê yewnanî yê ji Îskenderiyeyê, [[Dîofantos]] ku divê di navbera salên 100ê {{Bz}} û 350ê {{Pz}} de jiya kir, di kevneşopiya Rojava de wekî damezrînerê cebîrê tê hesibandin. Esera wî ya bi navê ''[[Arîtmetîka]]'' ku ji sêzdeh kitêban pêk tê, esera herî kevn e ku heta roja me (bi awayekî qismî) maye û tê de metoda cebîrî (ango hesabkirina bi herfan) tê bikaranîn. Di [[serdema kevnare]] de, metodên cebîrî cara ewil ji bo çareserkirina pirsgirêkên taybet ên di warên wekî [[Geometrî|geometriyê]] de hatin lêkolînkirin. Ew rewş di sedsala 9an de bi [[Xwarezmî|Mihemed kurê Mûsayê Xwarezmî]] re guherî; wî cebîr wekî dîsîplîneke matematîkî ya serbixwe û ji geometriyê ferq, bi awayekî sîstematîk saz kiriye. Matematîknasên destpêkê heta sedeyên 16 û 17an de, wexta ku sîstemeke sembolîk a hûrgilî û hişk hate pêşxistin, hevkêşe û çareseriyên wan bi karanîna kelîme û kurtenivîsan rave dikirin. Di nîvê sedeya 19an de, çarçoveya cebîriyê ji [[teoriya hevkêşeyan]] wêdetir berfireh bû û cureyên cihêreng ên operasyon û pêkhateyên cebîrî li xwe girtiye. Cebîr bi gelek şaxên matematîkê re, wekî geometrî, [[topolojî]], [[Bîrdoza jimare|teoriya hejmaran]], [[kalkulus]] û herwiha bi warên din ên lêkolînê yên wekî [[mentiq]] û [[Zanist|zanistên ezmûnî]] re têkildar e. == Tarîx == [[Wêne:2064 aryabhata-crp.jpg|thumb|150px|[[Aryabhata|Aryabhata I]] (476 – nêzîkî 550), matematîknasekî hindî ku hejmara [[Sifir (hejmar)|sifir]] bikar aniye û li Hindistanê ji ber hesabên wî yên astronomîkî tê rêzgirtin. Peykerekî modern li Navenda Zanîngeha Astronomî û Astrofizîkê li [[Pune]].]] === Tarîxa kelîmeyê === [[Kategorî:Matematîk]] [[Kategorî:Konseptên matematîkê]] 8fw4q1kv3sq8wg0ibxh6ei95arvx1eu 2090482 2090481 2026-09-02T05:38:43Z Kurê Acemî 105128 /* Tarîxa kelîmeyê */ 2090482 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Cebîr (ji [[Zimanê erebî|erebî]]: الجبر, ''al-ǧabr'' “Bi hevkirina perçeyên xirab“) binebeşê [[Matematîk|matematîkê]] ye ku bi sîstemên abstrakt re ku wekî [[Pêhateya cebîrî|pêkhateyên cebîrî]] têne naskirin û bi pêvajokirina îfadeyên di nav wan sîsteman de mijûl dibe. Ew giştîkirina [[Arîtmetîk|arîtmetîkê]] ye ku [[Guherbar (matematîk)|guherbar]] û [[operasyonên cebîrî]], ji bilî operasyonên asayî yên arîtmetîkê yên wekî [[komkirin]] û [[Zêdekirin|zêdekirinê]], dide zanin. Di axaftina rojane de, cebîr bi gelemperî wekî hesabkirina bi elementên nenas ji [[Wekhevî|wekheviyan]] de (mesela <math>x + 1 = 2</math>) têye pênasekirin; ew elementên nenas bi rêya herfan têne nîşandan. Matematîknasê yewnanî yê ji Îskenderiyeyê, [[Dîofantos]] ku divê di navbera salên 100ê {{Bz}} û 350ê {{Pz}} de jiya kir, di kevneşopiya Rojava de wekî damezrînerê cebîrê tê hesibandin. Esera wî ya bi navê ''[[Arîtmetîka]]'' ku ji sêzdeh kitêban pêk tê, esera herî kevn e ku heta roja me (bi awayekî qismî) maye û tê de metoda cebîrî (ango hesabkirina bi herfan) tê bikaranîn. Di [[serdema kevnare]] de, metodên cebîrî cara ewil ji bo çareserkirina pirsgirêkên taybet ên di warên wekî [[Geometrî|geometriyê]] de hatin lêkolînkirin. Ew rewş di sedsala 9an de bi [[Xwarezmî|Mihemed kurê Mûsayê Xwarezmî]] re guherî; wî cebîr wekî dîsîplîneke matematîkî ya serbixwe û ji geometriyê ferq, bi awayekî sîstematîk saz kiriye. Matematîknasên destpêkê heta sedeyên 16 û 17an de, wexta ku sîstemeke sembolîk a hûrgilî û hişk hate pêşxistin, hevkêşe û çareseriyên wan bi karanîna kelîme û kurtenivîsan rave dikirin. Di nîvê sedeya 19an de, çarçoveya cebîriyê ji [[teoriya hevkêşeyan]] wêdetir berfireh bû û cureyên cihêreng ên operasyon û pêkhateyên cebîrî li xwe girtiye. Cebîr bi gelek şaxên matematîkê re, wekî geometrî, [[topolojî]], [[Bîrdoza jimare|teoriya hejmaran]], [[kalkulus]] û herwiha bi warên din ên lêkolînê yên wekî [[mentiq]] û [[Zanist|zanistên ezmûnî]] re têkildar e. == Tarîx == [[Wêne:2064 aryabhata-crp.jpg|thumb|150px|[[Aryabhata|Aryabhata I]] (476 – nêzîkî 550), matematîknasekî hindî ku hejmara [[Sifir (hejmar)|sifir]] bikar aniye û li Hindistanê ji ber hesabên wî yên astronomîkî tê rêzgirtin. Peykerekî modern li Navenda Zanîngeha Astronomî û Astrofizîkê li [[Pune]].]] === Tarîxa kelîmeyê === Kelîmeya ''cebîr'' ji sernavê kitêba matematîkê ya bi navê [[Pirtûka puxteyê li ser hesaba cebîr û beramberiyê|''al-Kitāb al-muḫtaṣar fī ḥisāb al-ǧabr wa-ʾl-muqābala'']] ku derdora sala 825an {{Pz}} hatiye nivîsîn, tê; ew kitêb ji aliyê matematîknas û zanyarê faris [[Xwarezmî]] ve hatiye nivîsandin, yê ku di sedsala 9an de li [[Bexda|Bexdayê]] çalak bû. Di sala 1145an de, yekê wergera [[Zimanê latînî|latînî]] bi navê ''Liber algebrae et almucabola'', ji aliyê Robertê Chesterî ve hate hazirkirik; wê eserê tesîreke kûr li ser pêşveçûna matematîkê di wexta [[Ronesans|Ronesansê]] de kir. Mesela [[Gerolamo Cardano]] di esera wî ya bi navê ''[[Ars magna]]'' de, bi awayekî eşkere behsa Xwarezmî dike wekî dahênerê wê "hunerê" ku di wê kitêbê de hatiye şirovekirin. [[Kategorî:Matematîk]] [[Kategorî:Konseptên matematîkê]] j3ypx1bnntbrxfe4t12cvxfxibkhgw3 2090483 2090482 2026-09-02T05:45:02Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2090483 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{multiple image|perrow=1 / 1|total_width=350|image1=Polynomial2.svg|alt1=Polynomial equation: 2x^2 + 4x - 6 = 0|link1=Polynomial equation|caption1=[[Cebîriya seretayî]] lêkolînê li ser wan nirxan dike ku wan hevkêşeyên bi rêya operasyonên arîmetîkî hatine avakirin, çareser dikin.|image2=Ring of integers2.svg|alt2=Signature of the ring of integers|link2=Ring of integers|caption2=[[Cebîriya abstrakt]] [[Pêkhateya cebîrî|pêkhateyên cebîrî]] lêkolîn dike, wekî ringê tamhejmaran ku ji koma [[Tamhejmar|tamhejmaran]] pêk tê.}} Cebîr (ji [[Zimanê erebî|erebî]]: الجبر, ''al-ǧabr'' “Bi hevkirina perçeyên xirab“) binebeşê [[Matematîk|matematîkê]] ye ku bi sîstemên abstrakt re ku wekî [[Pêhateya cebîrî|pêkhateyên cebîrî]] têne naskirin û bi pêvajokirina îfadeyên di nav wan sîsteman de mijûl dibe. Ew giştîkirina [[Arîtmetîk|arîtmetîkê]] ye ku [[Guherbar (matematîk)|guherbar]] û [[operasyonên cebîrî]], ji bilî operasyonên asayî yên arîtmetîkê yên wekî [[komkirin]] û [[Zêdekirin|zêdekirinê]], dide zanin. Di axaftina rojane de, cebîr bi gelemperî wekî hesabkirina bi elementên nenas ji [[Wekhevî|wekheviyan]] de (mesela <math>x + 1 = 2</math>) têye pênasekirin; ew elementên nenas bi rêya herfan têne nîşandan. Matematîknasê yewnanî yê ji Îskenderiyeyê, [[Dîofantos]] ku divê di navbera salên 100ê {{Bz}} û 350ê {{Pz}} de jiya kir, di kevneşopiya Rojava de wekî damezrînerê cebîrê tê hesibandin. Esera wî ya bi navê ''[[Arîtmetîka]]'' ku ji sêzdeh kitêban pêk tê, esera herî kevn e ku heta roja me (bi awayekî qismî) maye û tê de metoda cebîrî (ango hesabkirina bi herfan) tê bikaranîn. Di [[serdema kevnare]] de, metodên cebîrî cara ewil ji bo çareserkirina pirsgirêkên taybet ên di warên wekî [[Geometrî|geometriyê]] de hatin lêkolînkirin. Ew rewş di sedsala 9an de bi [[Xwarezmî|Mihemed kurê Mûsayê Xwarezmî]] re guherî; wî cebîr wekî dîsîplîneke matematîkî ya serbixwe û ji geometriyê ferq, bi awayekî sîstematîk saz kiriye. Matematîknasên destpêkê heta sedeyên 16 û 17an de, wexta ku sîstemeke sembolîk a hûrgilî û hişk hate pêşxistin, hevkêşe û çareseriyên wan bi karanîna kelîme û kurtenivîsan rave dikirin. Di nîvê sedeya 19an de, çarçoveya cebîriyê ji [[teoriya hevkêşeyan]] wêdetir berfireh bû û cureyên cihêreng ên operasyon û pêkhateyên cebîrî li xwe girtiye. Cebîr bi gelek şaxên matematîkê re, wekî geometrî, [[topolojî]], [[Bîrdoza jimare|teoriya hejmaran]], [[kalkulus]] û herwiha bi warên din ên lêkolînê yên wekî [[mentiq]] û [[Zanist|zanistên ezmûnî]] re têkildar e. == Tarîx == [[Wêne:2064 aryabhata-crp.jpg|thumb|150px|[[Aryabhata|Aryabhata I]] (476 – nêzîkî 550), matematîknasekî hindî ku hejmara [[Sifir (hejmar)|sifir]] bikar aniye û li Hindistanê ji ber hesabên wî yên astronomîkî tê rêzgirtin. Peykerekî modern li Navenda Zanîngeha Astronomî û Astrofizîkê li [[Pune]].]] === Tarîxa kelîmeyê === Kelîmeya ''cebîr'' ji sernavê kitêba matematîkê ya bi navê [[Pirtûka puxteyê li ser hesaba cebîr û beramberiyê|''al-Kitāb al-muḫtaṣar fī ḥisāb al-ǧabr wa-ʾl-muqābala'']] ku derdora sala 825an {{Pz}} hatiye nivîsîn, tê; ew kitêb ji aliyê matematîknas û zanyarê faris [[Xwarezmî]] ve hatiye nivîsandin, yê ku di sedsala 9an de li [[Bexda|Bexdayê]] çalak bû. Di sala 1145an de, yekê wergera [[Zimanê latînî|latînî]] bi navê ''Liber algebrae et almucabola'', ji aliyê Robertê Chesterî ve hate hazirkirik; wê eserê tesîreke kûr li ser pêşveçûna matematîkê di wexta [[Ronesans|Ronesansê]] de kir. Mesela [[Gerolamo Cardano]] di esera wî ya bi navê ''[[Ars magna]]'' de, bi awayekî eşkere behsa Xwarezmî dike wekî dahênerê wê "hunerê" ku di wê kitêbê de hatiye şirovekirin. [[Kategorî:Matematîk]] [[Kategorî:Konseptên matematîkê]] 0py1imqc1ee93lk1sbq57d2ie2y7q0v 2090484 2090483 2026-09-02T05:48:54Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2090484 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{multiple image|perrow=1 / 1|total_width=350|image1=Polynomial2.svg|alt1=Polynomial equation: 2x^2 + 4x - 6 = 0|link1=Polynomial equation|caption1=[[Cebîriya seretayî]] lêkolînê li ser wan nirxan dike ku wan hevkêşeyên bi rêya operasyonên arîmetîkî hatine avakirin, çareser dikin.|image2=Ring of integers2.svg|alt2=Signature of the ring of integers|link2=Ring of integers|caption2=[[Cebîriya abstrakt]] [[Pêkhateya cebîrî|pêkhateyên cebîrî]] lêkolîn dike, wekî ringê tamhejmaran ku ji koma [[Tamhejmar|tamhejmaran]] pêk tê.}} '''Cebîr''' (ji [[Zimanê erebî|erebî]]: الجبر, ''al-ǧabr'' “Bi hevkirina perçeyên xirab“) binebeşê [[Matematîk|matematîkê]] ye ku bi sîstemên abstrakt re ku wekî [[Pêhateya cebîrî|pêkhateyên cebîrî]] têne naskirin û bi pêvajokirina îfadeyên di nav wan sîsteman de mijûl dibe. Ew giştîkirina [[Arîtmetîk|arîtmetîkê]] ye ku [[Guherbar (matematîk)|guherbar]] û [[operasyonên cebîrî]], ji bilî operasyonên asayî yên arîtmetîkê yên wekî [[komkirin]] û [[Zêdekirin|zêdekirinê]], dide zanin. Di axaftina rojane de, cebîr bi gelemperî wekî hesabkirina bi elementên nenas ji [[Wekhevî|wekheviyan]] de (mesela <math>x + 1 = 2</math>) têye pênasekirin; ew elementên nenas bi rêya herfan têne nîşandan. Matematîknasê yewnanî yê ji Îskenderiyeyê, [[Dîofantos]] ku divê di navbera salên 100ê {{Bz}} û 350ê {{Pz}} de jiya kir, di kevneşopiya Rojava de wekî damezrînerê cebîrê tê hesibandin. Esera wî ya bi navê ''[[Arîtmetîka]]'' ku ji sêzdeh kitêban pêk tê, esera herî kevn e ku heta roja me (bi awayekî qismî) maye û tê de metoda cebîrî (ango hesabkirina bi herfan) tê bikaranîn. Di [[serdema kevnare]] de, metodên cebîrî cara ewil ji bo çareserkirina pirsgirêkên taybet ên di warên wekî [[Geometrî|geometriyê]] de hatin lêkolînkirin. Ew rewş di sedsala 9an de bi [[Xwarezmî|Mihemed kurê Mûsayê Xwarezmî]] re guherî; wî cebîr wekî dîsîplîneke matematîkî ya serbixwe û ji geometriyê ferq, bi awayekî sîstematîk saz kiriye. Matematîknasên destpêkê heta sedeyên 16 û 17an de, wexta ku sîstemeke sembolîk a hûrgilî û hişk hate pêşxistin, hevkêşe û çareseriyên wan bi karanîna kelîme û kurtenivîsan rave dikirin. Di nîvê sedeya 19an de, çarçoveya cebîriyê ji [[teoriya hevkêşeyan]] wêdetir berfireh bû û cureyên cihêreng ên operasyon û pêkhateyên cebîrî li xwe girtiye. Cebîr bi gelek şaxên matematîkê re, wekî geometrî, [[topolojî]], [[Bîrdoza jimare|teoriya hejmaran]], [[kalkulus]] û herwiha bi warên din ên lêkolînê yên wekî [[mentiq]] û [[Zanist|zanistên ezmûnî]] re têkildar e. == Tarîx == [[Wêne:2064 aryabhata-crp.jpg|thumb|150px|[[Aryabhata|Aryabhata I]] (476 – nêzîkî 550), matematîknasekî hindî ku hejmara [[Sifir (hejmar)|sifir]] bikar aniye û li Hindistanê ji ber hesabên wî yên astronomîkî tê rêzgirtin. Peykerekî modern li Navenda Zanîngeha Astronomî û Astrofizîkê li [[Pune]].]] === Tarîxa kelîmeyê === Kelîmeya ''cebîr'' ji sernavê kitêba matematîkê ya bi navê [[Pirtûka puxteyê li ser hesaba cebîr û beramberiyê|''al-Kitāb al-muḫtaṣar fī ḥisāb al-ǧabr wa-ʾl-muqābala'']] ku derdora sala 825an {{Pz}} hatiye nivîsîn, tê; ew kitêb ji aliyê matematîknas û zanyarê faris [[Xwarezmî]] ve hatiye nivîsandin, yê ku di sedsala 9an de li [[Bexda|Bexdayê]] çalak bû. Di sala 1145an de, yekê wergera [[Zimanê latînî|latînî]] bi navê ''Liber algebrae et almucabola'', ji aliyê Robertê Chesterî ve hate hazirkirik; wê eserê tesîreke kûr li ser pêşveçûna matematîkê di wexta [[Ronesans|Ronesansê]] de kir. Mesela [[Gerolamo Cardano]] di esera wî ya bi navê ''[[Ars magna]]'' de, bi awayekî eşkere behsa Xwarezmî dike wekî dahênerê wê "hunerê" ku di wê kitêbê de hatiye şirovekirin. [[Kategorî:Matematîk]] [[Kategorî:Konseptên matematîkê]] nlvmb15gbpqo18d4xj2st3ti6zdkub0 2090531 2090484 2026-09-02T10:11:38Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2090531 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{multiple image|perrow=1 / 1|total_width=350|image1=Polynomial2.svg|alt1=Polynomial equation: 2x^2 + 4x - 6 = 0|link1=Polynomial equation|caption1=[[Cebîriya seretayî]] lêkolînê li ser wan nirxan dike ku wan hevkêşeyên bi rêya operasyonên arîmetîkî hatine avakirin, çareser dikin.|image2=Ring of integers2.svg|alt2=Signature of the ring of integers|link2=Ring of integers|caption2=[[Cebîriya abstrakt]] [[Pêkhateya cebîrî|pêkhateyên cebîrî]] lêkolîn dike, wekî ringê tamhejmaran ku ji koma [[Tamhejmar|tamhejmaran]] pêk tê.}} '''Cebîr''' (ji [[Zimanê erebî|erebî]]: الجبر, ''al-ǧabr'' “hevkirina perçeyên xirab“) binebeşê [[Matematîk|matematîkê]] ye ku bi sîstemên abstrakt re ku wekî [[Pêhateya cebîrî|pêkhateyên cebîrî]] têne naskirin û bi pêvajokirina îfadeyên di nav wan sîsteman de mijûl dibe. Ew giştîkirina [[Arîtmetîk|arîtmetîkê]] ye ku [[Guherbar (matematîk)|guherbar]] û [[operasyonên cebîrî]], ji bilî operasyonên asayî yên arîtmetîkê yên wekî [[komkirin]] û [[Zêdekirin|zêdekirinê]], dide zanin. Di axaftina rojane de, cebîr bi gelemperî wekî hesabkirina bi elementên nenas ji [[Wekhevî|wekheviyan]] de (mesela <math>x + 1 = 2</math>) têye pênasekirin; ew elementên nenas bi rêya herfan têne nîşandan. Matematîknasê yewnanî yê ji Îskenderiyeyê, [[Dîofantos]] ku divê di navbera salên 100ê {{Bz}} û 350ê {{Pz}} de jiya kir, di kevneşopiya Rojava de wekî damezrînerê cebîrê tê hesibandin. Esera wî ya bi navê ''[[Arîtmetîka]]'' ku ji sêzdeh kitêban pêk tê, esera herî kevn e ku heta roja me (bi awayekî qismî) maye û tê de metoda cebîrî (ango hesabkirina bi herfan) tê bikaranîn. Di [[serdema kevnare]] de, metodên cebîrî cara ewil ji bo çareserkirina pirsgirêkên taybet ên di warên wekî [[Geometrî|geometriyê]] de hatin lêkolînkirin. Ew rewş di sedsala 9an de bi [[Xwarezmî|Mihemed kurê Mûsayê Xwarezmî]] re guherî; wî cebîr wekî dîsîplîneke matematîkî ya serbixwe û ji geometriyê ferq, bi awayekî sîstematîk saz kiriye. Matematîknasên destpêkê heta sedeyên 16 û 17an de, wexta ku sîstemeke sembolîk a hûrgilî û hişk hate pêşxistin, hevkêşe û çareseriyên wan bi karanîna kelîme û kurtenivîsan rave dikirin. Di nîvê sedeya 19an de, çarçoveya cebîriyê ji [[teoriya hevkêşeyan]] wêdetir berfireh bû û cureyên cihêreng ên operasyon û pêkhateyên cebîrî li xwe girtiye. Cebîr bi gelek şaxên matematîkê re, wekî geometrî, [[topolojî]], [[Bîrdoza jimare|teoriya hejmaran]], [[kalkulus]] û herwiha bi warên din ên lêkolînê yên wekî [[mentiq]] û [[Zanist|zanistên ezmûnî]] re têkildar e. == Tarîx == [[Wêne:2064 aryabhata-crp.jpg|thumb|150px|[[Aryabhata|Aryabhata I]] (476 – nêzîkî 550), matematîknasekî hindî ku hejmara [[Sifir (hejmar)|sifir]] bikar aniye û li Hindistanê ji ber hesabên wî yên astronomîkî tê rêzgirtin. Peykerekî modern li Navenda Zanîngeha Astronomî û Astrofizîkê li [[Pune]].]] === Tarîxa kelîmeyê === Kelîmeya ''cebîr'' ji sernavê kitêba matematîkê ya bi navê [[Pirtûka puxteyê li ser hesaba cebîr û beramberiyê|''al-Kitāb al-muḫtaṣar fī ḥisāb al-ǧabr wa-ʾl-muqābala'']] ku derdora sala 825an {{Pz}} hatiye nivîsîn, tê; ew kitêb ji aliyê matematîknas û zanyarê faris [[Xwarezmî]] ve hatiye nivîsandin, yê ku di sedsala 9an de li [[Bexda|Bexdayê]] çalak bû. Di sala 1145an de, yekê wergera [[Zimanê latînî|latînî]] bi navê ''Liber algebrae et almucabola'', ji aliyê Robertê Chesterî ve hate hazirkirik; wê eserê tesîreke kûr li ser pêşveçûna matematîkê di wexta [[Ronesans|Ronesansê]] de kir. Mesela [[Gerolamo Cardano]] di esera wî ya bi navê ''[[Ars magna]]'' de, bi awayekî eşkere behsa Xwarezmî dike wekî dahênerê wê "hunerê" ku di wê kitêbê de hatiye şirovekirin. [[Kategorî:Matematîk]] [[Kategorî:Konseptên matematîkê]] m29v9ydvb8qcmja0g5kw7k2zuu0gvwf 14 329665 2090488 2026-09-02T07:00:37Z Avestaboy 34898 Avestaboyî/ê navê [[Kategorî:Rexnegirên wêjeyê yên jin ên kanadayî]] weke [[Kategorî:Rexnegirên wêjeyî yên kanadayî yên jin]] guhart 2090488 wikitext text/x-wiki {{beralîkirina kategoriyê|Kategorî:Rexnegirên wêjeyî yên kanadayî yên jin}} r1kpbbn0qzwegpiw9vibd8cc38wsm0k 2090491 2090488 2026-09-02T07:02:03Z Avestaboy 34898 /* */ 2090491 wikitext text/x-wiki {{Jêbirin}} q6okcom5eaqpulya2xokbp4fckff492 15 329666 2090490 2026-09-02T07:00:37Z Avestaboy 34898 Avestaboyî/ê navê [[Gotûbêja kategoriyê:Rexnegirên wêjeyê yên jin ên kanadayî]] weke [[Gotûbêja kategoriyê:Rexnegirên wêjeyî yên kanadayî yên jin]] guhart 2090490 wikitext text/x-wiki #BERALÎKIRIN [[Gotûbêja kategoriyê:Rexnegirên wêjeyî yên kanadayî yên jin]] chx63kt5zknskcki08pz8pt5ofqiwrq 14 329667 2090496 2026-09-02T07:06:38Z Avestaboy 34898 Avestaboyî/ê navê [[Kategorî:Rexnegirên wêjeyî yên kanadayî yên jin]] weke [[Kategorî:Rexnegirên wêjeyê yên kanadayî yên jin]] guhart 2090496 wikitext text/x-wiki {{beralîkirina kategoriyê|Kategorî:Rexnegirên wêjeyê yên kanadayî yên jin}} 8mbfgauaw35503seyzqp1yz70gwzezc 2090499 2090496 2026-09-02T07:07:05Z Avestaboy 34898 /* */ 2090499 wikitext text/x-wiki {{Jêbirin}} q6okcom5eaqpulya2xokbp4fckff492 15 329668 2090498 2026-09-02T07:06:38Z Avestaboy 34898 Avestaboyî/ê navê [[Gotûbêja kategoriyê:Rexnegirên wêjeyî yên kanadayî yên jin]] weke [[Gotûbêja kategoriyê:Rexnegirên wêjeyê yên kanadayî yên jin]] guhart 2090498 wikitext text/x-wiki #BERALÎKIRIN [[Gotûbêja kategoriyê:Rexnegirên wêjeyê yên kanadayî yên jin]] rm23kgim0n4tv3zwdh929diyoturqis 14 329669 2090503 2026-09-02T07:09:59Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2090503 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2090504 2090503 2026-09-02T07:11:45Z Avestaboy 34898 /* */ 2090504 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} mvsqylo4l8vhbb7zyjpch482g6kym6h 2090505 2090504 2026-09-02T07:13:36Z Avestaboy 34898 /* */ 2090505 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Rexnegirên wêjeyê li gorî neteweyan|kanadayî]] 5uslcd141irah83oe5q5wb0sj4d6epp 0 329670 2090512 2026-09-02T08:17:42Z Andre Engels 5 Andre Engelsî/ê navê [[Glauk Konjufca]] weke [[Vjosa Osmani]] guhart 2090512 wikitext text/x-wiki #BERALÎKIRIN [[Vjosa Osmani]] e2fesuwsa3316t42g3cr7p2davjrw01 0 329671 2090525 2026-09-02T09:57:46Z Kurdistanov 175167 Rûpel bi "'''Şîrak''' (ermenî: Շիրակ, bilêvkirina ermenî: [ʃiˈɾɑk]) parêzgeheke [[Ermenistan|Ermenistanê]] ye. Ew li bakurrojavayê vî welatî ye û ji rojhilat ve bi parêzgeha [[Lorî (parêzgeh)|Loriyê]], ji başûr û başûrrojhilat ve bi parêzgeha [[Aragatson (parêzgeh)|Aragatsotnê]], ji rojava ve bi [[Bakurê Kurdistanê|Kurdistan]] û ji bakur ve bi [[Gurcistan|Gurcistanê]] re sînor dike. Paytext û bajarê herî mezin ê parêzgehê Gyumrî..." hat çêkirin 2090525 wikitext text/x-wiki '''Şîrak''' (ermenî: Շիրակ, bilêvkirina ermenî: [ʃiˈɾɑk]) parêzgeheke [[Ermenistan|Ermenistanê]] ye. Ew li bakurrojavayê vî welatî ye û ji rojhilat ve bi parêzgeha [[Lorî (parêzgeh)|Loriyê]], ji başûr û başûrrojhilat ve bi parêzgeha [[Aragatson (parêzgeh)|Aragatsotnê]], ji rojava ve bi [[Bakurê Kurdistanê|Kurdistan]] û ji bakur ve bi [[Gurcistan|Gurcistanê]] re sînor dike. Paytext û bajarê herî mezin ê parêzgehê [[Gyumrî|Gîmrî]] ye, ku duyemîn bajarê herî mezin ê Ermenistanê ye. Erdnîgariya Şîrakê ji nîv-çolistanê heta deverên çiyayî û çîmenên bilind ên alpin diguhere. Li başûrê parêzgehê, deştên bilind hêdî-hêdî vedibin û digihîjin deverên çiyayî. Li başûrê parêzgehê, deştên bilind hêdî hêdî digihîjin deverên çiyayî. Di biharê de van deveran rengê kesk û geş digirin, lê di havînê de rengên wan ber bi qehweyîya sor ve diguhere. [[Balafirxaneya Navneteweyî ya Gyumrî Şîrak|Balafirgeha Navneteweyî ya Şîrakê li Gîmrî]] ye û xizmeta parêzgehê dike. [[en:Shirak Province]] [[Kategorî:Parêzgehên Ermenistanê]] quupzyhhpw46f6rgoca652k6joqzldk 2090526 2090525 2026-09-02T10:08:45Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2090526 wikitext text/x-wiki '''Şîrak''' (ermenî: Շիրակ, bilêvkirina ermenî: [ʃiˈɾɑk]) parêzgeheke [[Ermenistan|Ermenistanê]] ye. Ew li bakurrojavayê vî welatî ye û ji rojhilat ve bi parêzgeha [[Lorî (parêzgeh)|Loriyê]], ji başûr û başûrrojhilat ve bi parêzgeha [[Aragatson (parêzgeh)|Aragatsotnê]], ji rojava ve bi [[Bakurê Kurdistanê|Kurdistan]] û ji bakur ve bi [[Gurcistan|Gurcistanê]] re sînor dike. Paytext û bajarê herî mezin ê parêzgehê [[Gyumrî|Gîmrî]] ye, ku duyemîn bajarê herî mezin ê Ermenistanê ye. Erdnîgariya Şîrakê ji nîv-çolistanê heta deverên çiyayî û çîmenên bilind ên alpin diguhere. Li başûrê parêzgehê, deştên bilind hêdî-hêdî vedibin û digihîjin deverên çiyayî. Li başûrê parêzgehê, deştên bilind hêdî hêdî digihîjin deverên çiyayî. Di biharê de van deveran rengê kesk û geş digirin, lê di havînê de rengên wan ber bi qehweyîya sor ve diguhere. [[Balafirxaneya Navneteweyî ya Gyumrî Şîrak|Balafirgeha Navneteweyî ya Şîrakê li Gîmrî]] ye û xizmeta parêzgehê dike. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[en:Shirak Province]] [[Kategorî:Parêzgehên Ermenistanê]] 4c9fb93t9u1t4mk38jwm446qx6g93dl 2090527 2090526 2026-09-02T10:09:12Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2090527 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Şîrak''' (ermenî: Շիրակ, bilêvkirina ermenî: [ʃiˈɾɑk]) parêzgeheke [[Ermenistan|Ermenistanê]] ye. Ew li bakurrojavayê vî welatî ye û ji rojhilat ve bi parêzgeha [[Lorî (parêzgeh)|Loriyê]], ji başûr û başûrrojhilat ve bi parêzgeha [[Aragatson (parêzgeh)|Aragatsotnê]], ji rojava ve bi [[Bakurê Kurdistanê|Kurdistan]] û ji bakur ve bi [[Gurcistan|Gurcistanê]] re sînor dike. Paytext û bajarê herî mezin ê parêzgehê [[Gyumrî|Gîmrî]] ye, ku duyemîn bajarê herî mezin ê Ermenistanê ye. Erdnîgariya Şîrakê ji nîv-çolistanê heta deverên çiyayî û çîmenên bilind ên alpin diguhere. Li başûrê parêzgehê, deştên bilind hêdî-hêdî vedibin û digihîjin deverên çiyayî. Li başûrê parêzgehê, deştên bilind hêdî hêdî digihîjin deverên çiyayî. Di biharê de van deveran rengê kesk û geş digirin, lê di havînê de rengên wan ber bi qehweyîya sor ve diguhere. [[Balafirxaneya Navneteweyî ya Gyumrî Şîrak|Balafirgeha Navneteweyî ya Şîrakê li Gîmrî]] ye û xizmeta parêzgehê dike. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[en:Shirak Province]] [[Kategorî:Parêzgehên Ermenistanê]] 81aopkckjgo8xzkewz7qpd3tajmkblc 2090528 2090527 2026-09-02T10:09:36Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2090528 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Şîrak''' (ermenî: Շիրակ, bilêvkirina ermenî: [ʃiˈɾɑk]) parêzgeheke [[Ermenistan|Ermenistanê]] ye. Ew li bakurrojavayê vî welatî ye û ji rojhilat ve bi parêzgeha [[Lorî (parêzgeh)|Loriyê]], ji başûr û başûrrojhilat ve bi parêzgeha [[Aragatson (parêzgeh)|Aragatsotnê]], ji rojava ve bi [[Bakurê Kurdistanê|Kurdistan]] û ji bakur ve bi [[Gurcistan|Gurcistanê]] re sinor dike. Paytext û bajarê herî mezin ê parêzgehê [[Gyumrî|Gîmrî]] ye, ku duyemîn bajarê herî mezin ê Ermenistanê ye. Erdnîgariya Şîrakê ji nîv-çolistanê heta deverên çiyayî û çîmenên bilind ên alpin diguhere. Li başûrê parêzgehê, deştên bilind hêdî-hêdî vedibin û digihîjin deverên çiyayî. Li başûrê parêzgehê, deştên bilind hêdî hêdî digihîjin deverên çiyayî. Di biharê de van deveran rengê kesk û geş digirin, lê di havînê de rengên wan ber bi qehweyîya sor ve diguhere. [[Balafirxaneya Navneteweyî ya Gyumrî Şîrak|Balafirgeha Navneteweyî ya Şîrakê li Gîmrî]] ye û xizmeta parêzgehê dike. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[en:Shirak Province]] [[Kategorî:Parêzgehên Ermenistanê]] nfzwlyjo98521cbisl3zwr6oicrkh4a 2090529 2090528 2026-09-02T10:09:58Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2090529 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Şîrak''' ([[Zimanê ermenî|ermenî]]: Շիրակ, bilêvkirina ermenî: [ʃiˈɾɑk]) parêzgeheke [[Ermenistan|Ermenistanê]] ye. Ew li bakurrojavayê vî welatî ye û ji rojhilat ve bi parêzgeha [[Lorî (parêzgeh)|Loriyê]], ji başûr û başûrrojhilat ve bi parêzgeha [[Aragatson (parêzgeh)|Aragatsotnê]], ji rojava ve bi [[Bakurê Kurdistanê|Kurdistan]] û ji bakur ve bi [[Gurcistan|Gurcistanê]] re sinor dike. Paytext û bajarê herî mezin ê parêzgehê [[Gyumrî|Gîmrî]] ye, ku duyemîn bajarê herî mezin ê Ermenistanê ye. Erdnîgariya Şîrakê ji nîv-çolistanê heta deverên çiyayî û çîmenên bilind ên alpin diguhere. Li başûrê parêzgehê, deştên bilind hêdî-hêdî vedibin û digihîjin deverên çiyayî. Li başûrê parêzgehê, deştên bilind hêdî hêdî digihîjin deverên çiyayî. Di biharê de van deveran rengê kesk û geş digirin, lê di havînê de rengên wan ber bi qehweyîya sor ve diguhere. [[Balafirxaneya Navneteweyî ya Gyumrî Şîrak|Balafirgeha Navneteweyî ya Şîrakê li Gîmrî]] ye û xizmeta parêzgehê dike. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[en:Shirak Province]] [[Kategorî:Parêzgehên Ermenistanê]] hg8qu06q74zmj9mhiyhz8adh6zk2osc 0 329672 2090532 2026-09-02T10:56:45Z Kurdistanov 175167 Rûpel bi "'''Lorî''' (ermenî: Լոռի, bilêvkirina ermenî: [lɔˈri]) parêzgeheke [[Ermenistan|Ermenistanê]] ye. Ew li bakurê vî welatî ye û bi [[Gurcistan|Gurcistanê]] re hevsînor e. [[Vanadzor]] paytext û bajarê herî mezin ê parêzgehê ye. Bajarên din ên girîng [[Stepanavan]], [[Alaverdî|Alaverî]] û [[Spîtak]] in. Di parêzgehê de keşîşxaneyên Haghpat û Sanahin, ku di nav Mîrata Cîhanê ya UNESCOyê de ne, û keşîşxaneya Akhtalayê, ku h..." hat çêkirin 2090532 wikitext text/x-wiki '''Lorî''' (ermenî: Լոռի, bilêvkirina ermenî: [lɔˈri]) parêzgeheke [[Ermenistan|Ermenistanê]] ye. Ew li bakurê vî welatî ye û bi [[Gurcistan|Gurcistanê]] re hevsînor e. [[Vanadzor]] paytext û bajarê herî mezin ê parêzgehê ye. Bajarên din ên girîng [[Stepanavan]], [[Alaverdî|Alaverî]] û [[Spîtak]] in. Di parêzgehê de keşîşxaneyên Haghpat û Sanahin, ku di nav Mîrata Cîhanê ya UNESCOyê de ne, û keşîşxaneya Akhtalayê, ku heta niha jî bi awayekî baş hatiye parastin, hene. Di erdhejê mezin ê Ermenîstanê yê sala 1988an de parêzgeh bi giranî zirar dît. [[Balafirgeha Stepanavanê]] xizmeta parêzgehê dike. [[en:Lori Province]] [[Kategorî:Parêzgehên Ermenistanê]] fis7070r2rvzc2tm15q6w03kb9b3kek 2090534 2090532 2026-09-02T11:14:10Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2090534 wikitext text/x-wiki '''Lorî''' (ermenî: Լոռի, bilêvkirina ermenî: [lɔˈri]) parêzgeheke [[Ermenistan|Ermenistanê]] ye. Ew li bakurê vî welatî ye û bi [[Gurcistan|Gurcistanê]] re hevsînor e. [[Vanadzor]] paytext û bajarê herî mezin ê parêzgehê ye. Bajarên din ên girîng [[Stepanavan]], [[Alaverdî|Alaverî]] û [[Spîtak]] in. Di parêzgehê de keşîşxaneyên Haghpat û Sanahin, ku di nav Mîrata Cîhanê ya UNESCOyê de ne, û keşîşxaneya Akhtalayê, ku heta niha jî bi awayekî baş hatiye parastin, hene. Di erdhejê mezin ê Ermenîstanê yê sala 1988an de parêzgeh bi giranî zirar dît. [[Balafirgeha Stepanavanê]] xizmeta parêzgehê dike. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[en:Lori Province]] [[Kategorî:Parêzgehên Ermenistanê]] mtaoiym1o6esh7zhfnmd7l6yvw59u3z 2090535 2090534 2026-09-02T11:14:40Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2090535 wikitext text/x-wiki '''Lorî''' ([[Zimanê ermenî|ermenî]]: Լոռի, bilêvkirina ermenî: [lɔˈri]) parêzgeheke [[Ermenistan|Ermenistanê]] ye. Ew li bakurê vî welatî ye û bi [[Gurcistan|Gurcistanê]] re hevsînor e. [[Vanadzor]] paytext û bajarê herî mezin ê parêzgehê ye. Bajarên din ên girîng [[Stepanavan]], [[Alaverdî|Alaverî]] û [[Spîtak]] in. Di parêzgehê de keşîşxaneyên Haghpat û Sanahin, ku di nav [[Kelepûra Cîhanê ya UNESCO]] de ne, û keşîşxaneya Akhtalayê, ku heta niha jî bi awayekî baş hatiye parastin, hene. Di erdhejê mezin ê Ermenîstanê yê sala 1988an de parêzgeh bi giranî zirar dît. [[Balafirgeha Stepanavanê]] xizmeta parêzgehê dike. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[en:Lori Province]] [[Kategorî:Parêzgehên Ermenistanê]] 57ov5jl67950qa6akuk0k9qlm3u403u 2090536 2090535 2026-09-02T11:15:20Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2090536 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Lorî''' ([[Zimanê ermenî|ermenî]]: Լոռի, bilêvkirina ermenî: [lɔˈri]) parêzgeheke [[Ermenistan|Ermenistanê]] ye. Ew li bakurê vî welatî ye û bi [[Gurcistan|Gurcistanê]] re hevsînor e. [[Vanadzor]] paytext û bajarê herî mezin ê parêzgehê ye. Bajarên din ên girîng [[Stepanavan]], [[Alaverdî|Alaverî]] û [[Spîtak]] in. Di parêzgehê de keşîşxaneyên Haghpat û Sanahin, ku di nav [[Kelepûra Cîhanê ya UNESCO]] de ne, û keşîşxaneya Akhtalayê, ku heta niha jî bi awayekî baş hatiye parastin, hene. Di erdhejê mezin ê Ermenîstanê yê sala 1988an de parêzgeh bi giranî zirar dît. [[Balafirgeha Stepanavanê]] xizmeta parêzgehê dike. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[en:Lori Province]] [[Kategorî:Parêzgehên Ermenistanê]] jgkv9qin3d4ep9axxfrzypvkz8cq0ud 0 329673 2090533 2026-09-02T11:10:24Z Kurdistanov 175167 Rûpel bi "'''Aragatson''' (ermenî: Արագածոտն, bilêvkirina ermenî: [ɑɾɑɡɑˈt͡sɔtən]) parêzgeheke [[Ermenistan|Ermenistanê]] ye. Ew dikeve rojavayê vî welatî. Paytext û bajarê herî mezin ê parêzgehê [[Aştarak]] e. Li gorî Komîteya Statîstîkê ya Ermenîstanê, di serjimêriya sala 2022an de nifûsa parêzgehê 128 941 kes bû.<ref>{{Cite web |url=https://www.armstat.am/en/?nid=82&id=2623 |sernav=}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} en:..." hat çêkirin 2090533 wikitext text/x-wiki '''Aragatson''' (ermenî: Արագածոտն, bilêvkirina ermenî: [ɑɾɑɡɑˈt͡sɔtən]) parêzgeheke [[Ermenistan|Ermenistanê]] ye. Ew dikeve rojavayê vî welatî. Paytext û bajarê herî mezin ê parêzgehê [[Aştarak]] e. Li gorî Komîteya Statîstîkê ya Ermenîstanê, di serjimêriya sala 2022an de nifûsa parêzgehê 128 941 kes bû.<ref>{{Cite web |url=https://www.armstat.am/en/?nid=82&id=2623 |sernav=}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[en:Aragatsotn Province]] [[Kategorî:Parêzgehên Ermenistanê]] sy30glsxrha80mzqjhrnf1fk1ljcubq 2090537 2090533 2026-09-02T11:16:16Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2090537 wikitext text/x-wiki '''Aragatson''' (ermenî: Արագածոտն, bilêvkirina ermenî: [ɑɾɑɡɑˈt͡sɔtən]) parêzgeheke [[Ermenistan|Ermenistanê]] ye. Ew dikeve rojavayê vî welatî. Paytext û bajarê herî mezin ê parêzgehê [[Aştarak]] e. Li gorî Komîteya Statîstîkê ya Ermenîstanê, di serjimêriya sala 2022an de nifûsa parêzgehê 128 941 kes bû.<ref>{{Cite web |url=https://www.armstat.am/en/?nid=82&id=2623 |sernav=Aragatson}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[en:Aragatsotn Province]] [[Kategorî:Parêzgehên Ermenistanê]] kpzgdw8i1lhq83wsfzctlz7wn8i5pys 2090538 2090537 2026-09-02T11:17:05Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2090538 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Aragatson''' ([[Zimanê ermenî|ermenî]]: Արագածոտն, bilêvkirina ermenî: [ɑɾɑɡɑˈt͡sɔtən]) parêzgeheke [[Ermenistan|Ermenistanê]] ye. Ew dikeve rojavayê vî welatî. Paytext û bajarê herî mezin ê parêzgehê [[Aştarak]] e. Li gorî Komîteya Statîstîkê ya Ermenîstanê, di serjimêriya sala 2022an de nifûsa parêzgehê 128.941 kes bû.<ref>{{Cite web |url=https://www.armstat.am/en/?nid=82&id=2623 |sernav=Aragatson}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[en:Aragatsotn Province]] [[Kategorî:Parêzgehên Ermenistanê]] olf6b35tjtr45cn5aoronh60xpgg3ec 14 329674 2090542 2026-09-02T11:28:44Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2090542 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2090544 2090542 2026-09-02T11:30:13Z Avestaboy 34898 /* */ 2090544 wikitext text/x-wiki {{Otokat}} k9w34ebspiolaytmq1bieg2sr28hxep 14 329675 2090545 2026-09-02T11:30:43Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2090545 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2090546 2090545 2026-09-02T11:31:55Z Avestaboy 34898 /* */ 2090546 wikitext text/x-wiki {{Otokat}} k9w34ebspiolaytmq1bieg2sr28hxep 14 329676 2090548 2026-09-02T11:34:30Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2090548 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2090549 2090548 2026-09-02T11:35:19Z Avestaboy 34898 /* */ 2090549 wikitext text/x-wiki {{Otokat}} k9w34ebspiolaytmq1bieg2sr28hxep 14 329677 2090550 2026-09-02T11:35:49Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2090550 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2090551 2090550 2026-09-02T11:37:19Z Avestaboy 34898 /* */ 2090551 wikitext text/x-wiki {{Otokat}} k9w34ebspiolaytmq1bieg2sr28hxep 14 329678 2090552 2026-09-02T11:37:50Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2090552 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2090554 2090552 2026-09-02T11:39:05Z Avestaboy 34898 /* */ 2090554 wikitext text/x-wiki {{Otokat}} k9w34ebspiolaytmq1bieg2sr28hxep 14 329679 2090556 2026-09-02T11:39:46Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2090556 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2090557 2090556 2026-09-02T11:41:05Z Avestaboy 34898 /* */ 2090557 wikitext text/x-wiki {{Otokat}} k9w34ebspiolaytmq1bieg2sr28hxep 14 329680 2090559 2026-09-02T11:43:14Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2090559 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2090560 2090559 2026-09-02T11:44:36Z Avestaboy 34898 /* */ 2090560 wikitext text/x-wiki {{Otokat}} k9w34ebspiolaytmq1bieg2sr28hxep 14 329681 2090561 2026-09-02T11:44:58Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2090561 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2090562 2090561 2026-09-02T11:45:46Z Avestaboy 34898 /* */ 2090562 wikitext text/x-wiki {{Otokat}} k9w34ebspiolaytmq1bieg2sr28hxep 14 329682 2090564 2026-09-02T11:58:14Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2090564 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1