Wîkîpediya kuwiki https://ku.wikipedia.org/wiki/Destp%C3%AAk MediaWiki 1.47.0-wmf.18 first-letter Medya Taybet Gotûbêj Bikarhêner Gotûbêja bikarhêner Wîkîpediya Gotûbêja Wîkîpediyayê Wêne Gotûbêja wêneyî MediaWiki Gotûbêja MediaWiki Şablon Gotûbêja şablonê Alîkarî Gotûbêja alîkariyê Kategorî Gotûbêja kategoriyê Portal Gotûbêja portalê TimedText TimedText talk Modul Gotûbêja modulê Event Event talk 0 4775 2091037 2082065 2026-09-03T05:26:25Z Kurdistanov 175167 /* Parêzgehên Ermenistanê */ 2091037 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank welat2/wîkîdane}} '''Ermenistan''' ([[ermenî]]: Հայաստան, ''Hayastan''), bi fermî '''Komara Ermenistanê''' (ermenî: Հայաստանի Հանրապետություն, ''Hayastani Hanrapetutyun''), welatek li başur-rojavaya [[Ewropa]]yî-[[Asya]]yî di navbera [[Deryaya Reş]] û ya [[Deryaya Qezwînê]] de ye. Zimanê fermî [[ermenî]] ye. Serbajarê Ermenistanê [[Rewan]] (Êrîvan) e. Ermenistan cîranê [[Tirkiye]], [[Îran]], [[Azerbaycan]] û [[Gurcistan]]ê ye. Ermenistan niha endamê zêdetirî 35 rêxistinên navneteweyî ye ku di nav van de [[Neteweyên Yekbûyî]], [[Konseya Ewropayê]], [[Asya|Banka Pêşketinê ya Asyayê]], [[Serxwebûn|Hevgirtina Dewletên Serbixwe]], Rêxistina Bazirganiya Cîhanî û Rêxistina Hevkariya Aborî ya Derya Reş. Ew yek ji endamên Hevkariya ji bo Aştiyê ya [[Rêxistina Peymana Atlantîka Bakur]], û her weha hevalbendiya leşkerî [[Rêxistina Peymana Ewlekariya Kolektîf]] (CSTO) ye. Ew di heman demê de endamekî çavdêr ê [[Civata Aborî ya Avrasyayê]], [[Frankofon]]î û [[Tevgera Ne-Peymanan]] ye. Li Ermenistanê li gor serjimêra sala 2001ê derdora 45.000 kurd dijîn.<ref>http://www.avestakurd.net/news_detail.php?id=5359 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090628010450/http://www.avestakurd.net/news_detail.php?id=5359 |date=2009-06-28 }} Heso Hurmî: Geryanek di nav Kurdên Êzîdî de li Kafkasê</ref> == Demografî == [[Wêne: Bevölkerungspyramide Armenien 2016.png|thumb|Piramîdê Nifûsa Ermenistanê]] Nifûsa Ermenistanê 2,790,974 ye (texmînkirina 2021an).<ref> {{Jêder-malper |url=https://population.un.org/wpp/ |sernav=World Population Prospects - Population Division - United Nations |malper=population.un.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-25 }}</ref> {{Gotara bingehîn|Nîjadkujiya ermeniyan}} [[Wêne: ArmenianDiaspora.png|thumb|Nexşeya belavbûna Diyaspora gelê ermenî]] Piraniya ermeniyên diyasporê bi eslê xwe Ermeniyên Kurdistanê ne. Ji ber ku di sala 1915an de, di [[Şerê Cîhanî yê Yekem]] re, hîkumdarên tirkî di demên Împeratoriya Osmanî de, Nîjadkujî di kesên bi baweriya [[Xiristiyanî]] kirin. Di ve Nîjadkujî tê texmîn kirin ku ji 300,000 hezar heya 1.5 milyon kesên ermenî hatin kuştin û 1 milyon zedetir ermenî koçber bûnê.<ref> {{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/event/Armenian-Genocide |sernav=Armenian Genocide {{!}} History, Causes, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-03-25 }}</ref> Gorî peşbîniyan îro 10 milyon heya 17 milyon ermenî di cîhanê heye.<ref> {{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/Armenian-people |sernav=Armenian (people) {{!}} Description, Culture, History, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-03-25 }}</ref> {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} === Komên etnîk === [[Wêne: Armenia ethnic map (2022 census).png|thumb|Nexşeya etnîkî za Ermenistanê]] 98,1% ji nifûsa Ermenistanê, [[ermenî]] ne, 1,2% [[kurd]] in û 0,4% [[rûs]]. Hindekariya din wekî kesên [[Ukraynî|ûkraynî]], [[alman]], [[gurcî]], [[tirk]], [[Azerî (gel)|azerî]], [[Faris (Gelê Îranê)|faris]] in.<ref> {{Jêder-nûçe |url=https://www.theguardian.com/world/2016/jul/25/worlds-largest-yazidi-temple-under-construction-in-armenia |sernav=World's largest Yazidi temple under construction in Armenia |paşnav=Sherwood |pêşnav=Harriet |paşnav2=correspondent |pêşnav2=Religion |tarîx=2016-07-25 |malper=The Guardian |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2023-03-25 }}</ref><ref> {{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/place/Armenia |sernav=Armenia {{!}} Geography, Population, Map, Religion, & History {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-03-25 }}</ref> === Dîn === Piraniya Ermenistanê bi bawerî [[Xristiyan]] in. Hindekariya [[Êzîdî]] 1,2% jî nifûsê dikin. Nezîkî 3000 hezar misilman li Ermenistanê dijîn. == Parêzgehên Ermenistanê == Ermenistan ji 11 parêzgehan pêk dihê: {| | # [[Aragatson (parêzgeh)|Aragatzotn]] # [[Parêzgeha Ararat|Ararat]] # [[Armavîr]] # [[Gêxarkûnîk (parêzgeh)|Gêxarkûnîk]] # [[Kotayk]] # [[Lorî]] # [[Şîrak (parêzgeh)|Şîrak]] # [[Sunîk (parêzgeh)|Sunîk]] # [[Tavûş (parêzgeh)|Tavûş]] # [[Vayots Dzor (parêzgeh)|Vayots Dzor]] # [[Êrîvan]] | [[Wêne:Armenia provinces english.png|250px]] | |} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Armenia}} * [http://www.armenica.org Armenica.org] * [http://www.Armenianhighland.com ArmenianHighland] * [http://kurdisharmenian.blogspot.com Kurdish Armenian blog] {{Dewletên Ewropayê}} {{Dewletên Asyayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên 1918an li Asyayê]] [[Kategorî:Avabûnên 1918an li Ewropayê]] [[Kategorî:Avabûnên 1991ê li Asyayê]] [[Kategorî:Avabûnên 1991ê li Ewropayê]] [[Kategorî:Dewletên endamê Neteweyên Yekbûyî]] [[Kategorî:Dewletên komarî]] [[Kategorî:Dewletên li Asyaya Rojava]] [[Kategorî:Dewletên xiristîyan]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1918an de hatine avakirin]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1920an de hilweşiyan]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1991ê de hatine avakirin]] [[Kategorî:Endamên Konseya Ewropayê]] [[Kategorî:Ermenistan| ]] [[Kategorî:Piştqefqasya]] [[Kategorî:Qefqasya]] [[Kategorî:Welatên di nav bejayiyê de]] ovv7mg7zx6nlc403ccnudp99n1bvevc 2091041 2091037 2026-09-03T06:25:20Z Kurdistanov 175167 /* Parêzgehên Ermenistanê */ 2091041 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank welat2/wîkîdane}} '''Ermenistan''' ([[ermenî]]: Հայաստան, ''Hayastan''), bi fermî '''Komara Ermenistanê''' (ermenî: Հայաստանի Հանրապետություն, ''Hayastani Hanrapetutyun''), welatek li başur-rojavaya [[Ewropa]]yî-[[Asya]]yî di navbera [[Deryaya Reş]] û ya [[Deryaya Qezwînê]] de ye. Zimanê fermî [[ermenî]] ye. Serbajarê Ermenistanê [[Rewan]] (Êrîvan) e. Ermenistan cîranê [[Tirkiye]], [[Îran]], [[Azerbaycan]] û [[Gurcistan]]ê ye. Ermenistan niha endamê zêdetirî 35 rêxistinên navneteweyî ye ku di nav van de [[Neteweyên Yekbûyî]], [[Konseya Ewropayê]], [[Asya|Banka Pêşketinê ya Asyayê]], [[Serxwebûn|Hevgirtina Dewletên Serbixwe]], Rêxistina Bazirganiya Cîhanî û Rêxistina Hevkariya Aborî ya Derya Reş. Ew yek ji endamên Hevkariya ji bo Aştiyê ya [[Rêxistina Peymana Atlantîka Bakur]], û her weha hevalbendiya leşkerî [[Rêxistina Peymana Ewlekariya Kolektîf]] (CSTO) ye. Ew di heman demê de endamekî çavdêr ê [[Civata Aborî ya Avrasyayê]], [[Frankofon]]î û [[Tevgera Ne-Peymanan]] ye. Li Ermenistanê li gor serjimêra sala 2001ê derdora 45.000 kurd dijîn.<ref>http://www.avestakurd.net/news_detail.php?id=5359 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090628010450/http://www.avestakurd.net/news_detail.php?id=5359 |date=2009-06-28 }} Heso Hurmî: Geryanek di nav Kurdên Êzîdî de li Kafkasê</ref> == Demografî == [[Wêne: Bevölkerungspyramide Armenien 2016.png|thumb|Piramîdê Nifûsa Ermenistanê]] Nifûsa Ermenistanê 2,790,974 ye (texmînkirina 2021an).<ref> {{Jêder-malper |url=https://population.un.org/wpp/ |sernav=World Population Prospects - Population Division - United Nations |malper=population.un.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-25 }}</ref> {{Gotara bingehîn|Nîjadkujiya ermeniyan}} [[Wêne: ArmenianDiaspora.png|thumb|Nexşeya belavbûna Diyaspora gelê ermenî]] Piraniya ermeniyên diyasporê bi eslê xwe Ermeniyên Kurdistanê ne. Ji ber ku di sala 1915an de, di [[Şerê Cîhanî yê Yekem]] re, hîkumdarên tirkî di demên Împeratoriya Osmanî de, Nîjadkujî di kesên bi baweriya [[Xiristiyanî]] kirin. Di ve Nîjadkujî tê texmîn kirin ku ji 300,000 hezar heya 1.5 milyon kesên ermenî hatin kuştin û 1 milyon zedetir ermenî koçber bûnê.<ref> {{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/event/Armenian-Genocide |sernav=Armenian Genocide {{!}} History, Causes, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-03-25 }}</ref> Gorî peşbîniyan îro 10 milyon heya 17 milyon ermenî di cîhanê heye.<ref> {{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/Armenian-people |sernav=Armenian (people) {{!}} Description, Culture, History, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-03-25 }}</ref> {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} === Komên etnîk === [[Wêne: Armenia ethnic map (2022 census).png|thumb|Nexşeya etnîkî za Ermenistanê]] 98,1% ji nifûsa Ermenistanê, [[ermenî]] ne, 1,2% [[kurd]] in û 0,4% [[rûs]]. Hindekariya din wekî kesên [[Ukraynî|ûkraynî]], [[alman]], [[gurcî]], [[tirk]], [[Azerî (gel)|azerî]], [[Faris (Gelê Îranê)|faris]] in.<ref> {{Jêder-nûçe |url=https://www.theguardian.com/world/2016/jul/25/worlds-largest-yazidi-temple-under-construction-in-armenia |sernav=World's largest Yazidi temple under construction in Armenia |paşnav=Sherwood |pêşnav=Harriet |paşnav2=correspondent |pêşnav2=Religion |tarîx=2016-07-25 |malper=The Guardian |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2023-03-25 }}</ref><ref> {{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/place/Armenia |sernav=Armenia {{!}} Geography, Population, Map, Religion, & History {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-03-25 }}</ref> === Dîn === Piraniya Ermenistanê bi bawerî [[Xristiyan]] in. Hindekariya [[Êzîdî]] 1,2% jî nifûsê dikin. Nezîkî 3000 hezar misilman li Ermenistanê dijîn. == Parêzgehên Ermenistanê == Ermenistan ji 11 parêzgehan pêk dihê: {| | # [[Aragatson (parêzgeh)|Aragatzotn]] # [[Parêzgeha Ararat|Ararat]] # [[Armavîr]] # [[Gêxarkûnîk (parêzgeh)|Gêxarkûnîk]] # [[Kotayk]] # [[Lorî]] # [[Şîrak (parêzgeh)|Şîrak]] # [[Sûnîk (parêzgeh)|Sûnîk]] # [[Tavûş (parêzgeh)|Tavûş]] # [[Vayots Dzor (parêzgeh)|Vayots Dzor]] # [[Êrîvan]] | [[Wêne:Armenia provinces english.png|250px]] | |} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Armenia}} * [http://www.armenica.org Armenica.org] * [http://www.Armenianhighland.com ArmenianHighland] * [http://kurdisharmenian.blogspot.com Kurdish Armenian blog] {{Dewletên Ewropayê}} {{Dewletên Asyayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên 1918an li Asyayê]] [[Kategorî:Avabûnên 1918an li Ewropayê]] [[Kategorî:Avabûnên 1991ê li Asyayê]] [[Kategorî:Avabûnên 1991ê li Ewropayê]] [[Kategorî:Dewletên endamê Neteweyên Yekbûyî]] [[Kategorî:Dewletên komarî]] [[Kategorî:Dewletên li Asyaya Rojava]] [[Kategorî:Dewletên xiristîyan]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1918an de hatine avakirin]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1920an de hilweşiyan]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1991ê de hatine avakirin]] [[Kategorî:Endamên Konseya Ewropayê]] [[Kategorî:Ermenistan| ]] [[Kategorî:Piştqefqasya]] [[Kategorî:Qefqasya]] [[Kategorî:Welatên di nav bejayiyê de]] d1m09uegfmakejbbxaftvu7xtfq9zn5 0 4824 2090987 2086432 2026-09-02T20:34:31Z InternetArchiveBot 45060 Add 1 book for [[Wîkîpediya:Dirûvbarîtî]] (20260902)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2090987 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî }} '''Amerîka'''{{Efn|Bi navê '''Emêrîka'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}</ref> jî tê nasîn}} yan jî '''Parzemîna Amerîkayê''' parzemîneke ku ji tevahîya [[Amerîkaya Bakur]] û [[Amerîkaya Başûr]] pêk tê. Amerîka piştî Asyayê duyem parzemîna herî mezin e û ji rûberê û ji aliyê nifûsê ve sêyem parzemîna herî mezin ê [[Cîhan|Cîhanê]] ye. Amerîka piraniya erdê li nîvkada rojavaya Cîhanê pêk tîne û di heman demê de piraniya axa "cîhana nû" li parzemîna Amerîkayê ye. Parzemîn hinek caran bi navê India Nova hatiye binavkirin. Li gel giravên girêdayî parzemînê parzemîna Amerîkayê ji %8ê rûbera giştî ya Cîhanê û ji %28,4 ê rûbera bejahiyê ya Cîhanê vedigire. Li topografyaya parzemînê [[Zincîreçiyayê Kordîlera Amerîkî]] serdest e ku ji zincîreçiyeke dirêj ê çiyayan pêk aniye û li dirêjahiya perava rojava dirêj dibe. Aliyê rohilatî yên parzemîna Amerîkayê hewzên çemên mezin ên serdest ên wekê [[Amazon]], St. Lawrence River–Great Lakes, Mississippi û La Plata cih girtine. Ji ber ku Amerîka ji bakur ber bi başûr ve 14.000 kîlomêtre dirêj dibe, avhewa û ekolojiya parzemînê pir diguhezin ku ji tundra arktîk a bakurê Kanada, [[Grînlenda]] û [[Alaska]]yê heya daristanên baranên tropîkal ên li [[Amerîkaya Navîn]] û [[Amerîkaya Başûr]] berfireh dibe. Mirovên destpêkê di navbera 20.000 û 16.000 sal berê de ji [[Asya|Asyayê]] koçê Parzemîna Amerîkayê bûne. Koça duyem ku axêverên zimanê Na-Dene bûn ji Asyayê koçê Amerîkayê bûne. Koçberiya paşê ya Înuîtê ber bi neoarktîkê ve li dora sala 3500 {{bz}} de pêk hatiye ku ev koçberî bi gelemperî ji aliyê gelên xwemaliyên Amerîkayê ve pêk hatine. Di kolonîzasyona norsî ya Amerîkaya Bakur de çend wargeh li [[Grînlenda|Grînlendayê]] û dibe ku li ser parzemînê jî hatin avakirin lêbelê ev dever carekê din dîsa hatine terikandin. Seferên spanyayî yên [[Krîstofor Kolumbus]] ji 1492 heta 1504 bûn sedema pêwendiyên mayînde yên bi hêzên ewropî (û paşê, hêzên din ên cîhana kevin) ku di dawiyê de bûye sedema danûstandina bi [[Kolombiya|Kolombiyayê]] re û serdemeke keşifkirinê, fetih û kolonyalîzmê daye destpêkirin ku bandor û encamên van yekan heya roja îro jî berdewam dike. Yekem bicih bûna ewropî ya naskirî yê li Amerîkayê ji aliyê kaşîfê skandînavî Leif Erikson ve pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/history/historic_figures/erikson_leif.shtml |sernav=BBC - History - Leif Erikson |malper=www.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2024-12-26 |ziman=en-GB}}</ref> Lêbelê kolonî tu carî mayînde nebûye û paşê jî hatiye terikandin. Hebûna [[Spanya|Spanyayê]] kolekirina hejmareke mezin ji nifûsa xwemaliyên Amerîkayê vedihewîne. Nexweşiyên ji [[Ewropa]] û [[Afrîkaya Rojava]] hatine anîn gelên xwemaliyên Amerîkayê qir kiriye û parzemîna Amerîkayê ji aliyê hêzên ewropî ve hatiye dagir kirin. Koçberiya girseyî yên ji Ewropayê, tevî hejmareke mezin ji xizmetkarên bi peyman û anîna koleyên afrîkî bi giranî cihê gelên xwemalî yên li piraniya Amerîkayê girtiye. Dekolonîzasyona Amerîkayê bi şoreşa amerîkî di salên 1770an de dest pê kiriye û bi giranî bi Şerê Spanya-Amerîkî di dawiya salên 1890an de bi dawî bûye. Niha, hema hema hemî nifûsa Amerîkayê li welatên serbixwe dijî lêbelê mîrata kolonîzasyonê û bicihbûna ji aliyê ewropiyan ve bûye sedem ku Amerîka gelek taybetmendiyên çandî yên hevpar parve bikin ku bi taybetî xiristiyanî û bikaranîna zimanên [[Ewropaya Rojava]] ku di nav de bi giranî zimanên wekê zimanê spanî, zimanê îngilîzî, zimanê portûgalî, zimanê fransî û bi rêjeyeke kêmtir jî zimanê holendî li seranserê parzemînê tê axavtin. Li seranserê parzemîna Amerîka ji milyareke zêdetir mirov dijîn ku du ji sêyan ji wan li [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]], [[Brezîl|Brezîlê]] û [[Meksîk|Meksîkê]] dijîn. Di heman demê de parzemîn malavaniya heşt megabajar ne (herêmên metropolîtanên ku nifûsa wan 10 milyonan zêdetir e) dike ku bajarên mezin ên wekê bajarê [[Meksîka Mezin]] (21,2 milyon), [[São Paulo]] (21,2 milyon), bajarê [[New York City|New York]] (19,7 milyon), [[Los Angeles]] (18,8 milyon), [[Buenos Aires]] (15,6 milyon), [[Rio de Janeiro]] (13,0 milyon), [[Bogotá]] (10,4 milyon) û Lima (10,1 milyon) li vê parzemîna Amerîkayê ye. == Etîmolojî û binavkirin == [[Wêne:Amerigo Vespucci (with turban).jpg|thumb|çep|Kaşifê îtalî Amerigo Vespucci ku parzemîna Amerîkayê navê xwe ji navê wî wergirtiye]] Navê "Amerîka" cara yekem di sala 1507an de hatiye tomar kirin. Nexşeya cîhan a ku ji aliyê Martin Waldseemüller ve hatiye çêkirin, bikaranîna herî destpêka tomarkirî ya vê têgehê bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://apnews.com/article/8ea8f3f87201426f946b400b5c78ce7f |sernav=AP Exclusive: Oldest map to use word 'America' up for sale |malper=AP News |tarîx=2017-11-07 |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en}}</ref> Nav her wiha (bi hev re bi têgeha Amerigen ve têkildar e) di Cosmographiae Introductio de ku tê dîtin, ji aliyê Matthias Ringmann ve hatiye nivîsandin û bi referansa Amerîkaya Başûr hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.loc.gov/loc/lcib/0309/maps.html |sernav=The Map That Named America (September 2003) - Library of Congress Information Bulletin |malper=www.loc.gov |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Heman têgeh di sala 1538an de ji aliyê Gerardus Mercator ve hem ji bo Amerîkaya Bakur û hem jî ji bo Amerîkaya Başûr hatiye bikaranîn. Navê "Amerîka" yê ji Americus hatiye ku guhertoya latînî ya navê pêşîn ê keşifgerê îtalî Amerigo Vespucci ye. Forma mê ya Amerîka di destpêkê de ji bo parzemîna nû yê kifşkirî hatiye bikar anîn ku ji ber vê yekê bi navên mê yên parzemînên din ên wekê Asya, Afrîka û Ewropayê re hatiye lihevkirin.<ref>{{Cite book |sernav=Toby Lester, "Putting America on the Map", Smithsonian, 40:9 (December 2009)}}</ref> Lêbelê ji salên 1950î vir ve<ref>{{Jêder-malper |url=https://archive.nytimes.com/www.nytimes.com/books/first/l/lewis-myth.html |sernav=The Myth of Continents |malper=archive.nytimes.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr bi gelemperî ji aliyê îngilîzîaxivan ve wekê parzemînên cuda têne hesibandin û bi hev re wekê parzemînên Amerîkayê, an jî bi kêmasî jî be wekê Amerîka hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/america |sernav=Definition of AMERICA |malper=www.merriam-webster.com |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Marjorie Fee and Janice MacAlpine, Oxford Guide to Canadian English Usage (2008) page 36 says "In Canada, American is used almost exclusively in reference to the United States and its citizens." Others, including The New Zealand Oxford Dictionary, The Canadian Oxford Dictionary, The Australian Oxford Dictionary and The Concise Oxford English Dictionary all specify both the Americas and the United States in their definition of "American".}}</ref><ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford companion to the English language |url=https://archive.org/details/oxfordcompaniont00mcar |paşnav=McArthur |pêşnav=Tom |weşanger=Oxford university press |tarîx=1992 |isbn=978-0-19-214183-5 |cih=Oxford}}</ref> Dema ku wekê perçeyên parzemîna Amerîkayê wekê parzemînek yekgirtî were hesibandin, form bi gelemperî wekê parzemîna Amerîkayê tê binavkirin. Lêbelê bêyî çarçoveyeke zelal, yekjimar Amerîka di îngilîzî de bi gelemperî behsa Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê dike.<ref name=":0" /> == Dîrok == === Serdema berê kolombiyan === [[Wêne:CPN WEST COURT 01.jpg|thumb|Plazaya Occidental a li Copán, Hondurasê]] Serdema berê kolombiyayî hemî dabeşkirinên serdemê di dîrok û pêşdîroka Amerîkayê de berê xuya bûna bandorên giring ên ewropî yên li ser parzemînên Amerîkayê vedigere ku ji dema niştecihbûna resen ê di serdema paleolîtîka jorîn (niştecihên xemaliyên amerîkî) heta kolonîzasyona ewropî yê di serdema destpêka nûjen de vedihewîne. Têgeha "berê kolombiyan" bi taybetî di çarçoveya şaristaniyên mezin ên xwemaliyên Amerîkayê de, wekê şaristaniyên mezoamerîkayê (Olmec, Toltec, Teotihuacano, Zapotec, Mixtec, Aztec, Maya) û şaristaniyên Andê (Inca, Moche, Chavín, Muisca, Cañari) hatiye bikar anîn. Gelek şaristaniyên berê kolombiyayî taybetmendî û nîşanên sereke ava kirine ku di nav wan de wargehên daîmî an bajarî, çandinî, avahîsaziya sivîl (mîmariya sivîl) û monumental û hiyerarşiyên civakî yên tevlihev hebûn. Hinek ji van şaristaniyan heta dema hatina pêşîn a daîmî ya ewropî (nêzîkî dawiya sedsala 15an - destpêka sedsala 16an) gelek ji zû de ve winda bibûn û tenê bi lêkolînên arkeolojîk hatine zanîn. Şaristaniyên din jî şaristaniyên hevdemê vê serdemê bûn û ji vegotinên dîrokî yên wê demê jî têne zanîn. Çend ji van şaristaniyan wek mînak şaristaniya Maya xwedî tomarên xwe yên nivîskî bûn ku nivîsandinê bikaranîne. Lêbelê, piraniya ewropiyan di wê demê van nivîsan wekê baweriyeke pagan didîtine û piraniya van belgeyan ji aliyê xiristiyanên ewropî ve hatine şewitandin. Di roja îro de tenê çend belgeyên veşartî mane ku dîroknasên nûjen bi vedîtinên çandî û bi vedîtinên zanîna kevnar ve rû bi rû dihêle.<ref>{{Cite book |sernav=Mann, Charles C. (2005). 1491: New Revelations of the Americas Before Columbus. New York: Knopf. ISBN 978-1-4000-4006-3. OCLC 56632601}}</ref> ==== Bicihbûna parzemîna Amerîkayê ==== [[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|400px|Li ser bingeha teoriya koçberiya ji Afrîkayê, nexşeya koçberiyên destpêkê yên mirovan.]] Li gorî lêkolînên serdema nûjen şêniyên pêşîn ji Asyayê koçê Amerîkayê bûne. Li gorî daneyên van lêkolînan dîroka cihên niştecîbûnên li Alaska û Yukonê herî kêm ji 20.000 salên berê niha vedigere û dîroka van niştecihan heta 40.000 sal berê niha hatiye texmînkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.pc.gc.ca/eng/docs/r/pfa-fap/sec1.aspx |sernav=Parks Canada - Unearthing the Law - Archaeology at : Unearthing the Law |malper=www.pc.gc.ca |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en |paşnav=Parks Canada Agency, Government of Canada |archive-date=2011-04-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110424103401/http://www.pc.gc.ca/eng/docs/r/pfa-fap/sec1.aspx |url-status=dead }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://yukon.taiga.net/vuntutrda/archaeol/info.htm |sernav=Archaeology - Information Sources |malper=yukon.taiga.net |roja-gihiştinê=2026-08-14 |archive-date=2008-10-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081022085345/http://yukon.taiga.net/vuntutrda/archaeol/info.htm |url-status=dead }}</ref><ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://www.bradshawfoundation.com/stephenoppenheimer/index.php |sernav=Bradshaw Foundation - Journey of Humankind |malper=Bradshaw Foundation |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Ji xeynî vê, taybetmendiyên koçberiya paleo-hindî ya ber bi Amerîkayê ve û ber bi seranserê Amerîkayê ve tevê dîrok û rêyên ku hatine bikaranîn, mijara lêkolîn û nîqaşên berdewam in.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://genographic.nationalgeographic.com/genographic/atlas.html?era=e003 |sernav=Atlas of the Human Journey - The Genographic Project |malper=genographic.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Jiyana berbelav a Amerîkayê piştî serdema bilind a qeşaya dereng, ji 16.000 sal heta 13.000 sal ên berê niha pêk hatiye.<ref name=":1" /><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bonatto |pêşnav=S. L. |paşnav2=Salzano |pêşnav2=F. M. |tarîx=1997-03-04 |sernav=A single and early migration for the peopling of the Americas supported by mitochondrial DNA sequence data |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC20009/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=94 |hejmar=5 |rr=1866–1871 |doi=10.1073/pnas.94.5.1866 |issn=0027-8424 |pmc=20009 |pmid=9050871}}</ref> [[Wêne:Palazzo Ferreria statue 4 America.jpeg|thumb|200px|çep|Dîmenek ji peykera ku li Palazzo Ferreria, li Valletta, Maltayê ye ku nûnertiya parzemîna Amerîkayê dike.]] Teoriya kevneşopî ev e ku ev koçberên pêşîn nêzîkê 40.000-17.000 sal berê niha,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Journey of Man: A Genetic Odyssey |paşnav=Wells |pêşnav=Spencer |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-691-11532-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=WAsKm-_zu5sC&q=The%20Journey%20of%20Man&pg=PA138}}</ref> di dema ku asta deryayê ku di dema qeşagirtina çarem de bi giringî daketiye, bi rêya pira bejahî ya Berîngiyaya di navbera Sîbîryaya rojhilat û Alaskaya îro de pêk hatiye.<ref name=":2" /><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.si.edu/Encyclopedia_SI//nmnh/origin.htm |sernav=Encyclopedia Smithsonian: Paleoamerican Origins |malper=www.si.edu |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Hatiye bawerkirin ku ev mirovên koçber li korîdorên bê qeşayê yên di navbera qeşeyên Laurentideyê û Kordîleranê de dirêj dibûn, keriyên megafaunayên pleîstosenên ku niha nemane, şopandine.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.physorg.com/news169474130.html |sernav=The peopling of the Americas: Genetic ancestry influences health |malper=www.physorg.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Rêyeke din a pêşniyarkirî ew e ku bi peya an jî bi bikaranîna keştiyên kevnare, ev mirov ji peravên Pasîfîkê ber bi Amerîkaya Başûr ve koç bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fladmark |pêşnav=K. R. |tarîx=1979 |sernav=Routes: Alternate Migration Corridors for Early Man in North America |url=https://www.cambridge.org/core/journals/american-antiquity/article/abs/routes-alternate-migration-corridors-for-early-man-in-north-america/AF58E7FD1F4C97A6E6566339992946C4 |kovar=American Antiquity |ziman=en |cild=44 |hejmar=1 |rr=55–69 |doi=10.2307/279189 |issn=0002-7316}}</ref> Delîlên paşîn ên ji wê demê bi bilindbûna asta deryayê ku bi sedan metreyan piştê serdema qeşaya dawî bilind bûye hatine veşartin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.realclimate.org/index.php/archives/2009/01/sea-will-rise-to-levels-of-last-ice-age/ |sernav=RealClimate: Sea will rise ‘to levels of last Ice Age’ Il mare raggiungerà “I livelli dell’ultima era glaciale” |tarîx=2009-01-26 |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en-US |paşnav=Stefan}}</ref> Her çiqas delîlên genetîkî nîşan didin ku tenê yek nifûseke damezrîner hebe jî, dibe ku her du rê jî hatibin bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ledford |pêşnav=Heidi |tarîx=2009-01-08 |sernav=Earliest Americans took two paths |url=https://www.nature.com/articles/news.2009.7 |kovar=Nature |ziman=en |doi=10.1038/news.2009.7 |issn=1476-4687}}</ref> Cûrbecûr û belavbûna mîkro-satelît a taybetî ya gelên xwemaliyên yên Amerîkaya Başûr nîşan dide ku ji kolonî kirina destpêka herêmê ve hinek nifûsên xwemalî dikarîn xwe ji mirovên ku nû hatine parzemînê îzole bikin.<ref>{{Cite web |url=http://64.40.115.138/file/lu/6/52235/NTIyMzV9K3szNTc2Nzc%3D.jpg?download=1 |sernav=Summary of knowledge on the subclades of Haplogroup Q |roja-gihiştinê=2026-08-14 |archive-date=2011-05-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110510204204/http://64.40.115.138/file/lu/6/52235/NTIyMzV9K3szNTc2Nzc%3D.jpg?download=1 |url-status=dead }}</ref> Koçberiyeke duyem piştê koçberiya yekemê Amerîkayê pêk hatiye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=First Peoples in a New World: Colonizing Ice Age America |paşnav=Meltzer |pêşnav=David J. |weşanger=University of California Press |tarîx=2009-05-27 |isbn=978-0-520-94315-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Rnc-bg2voI8C&pg=PA146}}</ref> ku axivarên zimanê na deneyê ku bi piranî di komên Amerîkaya Bakur de bi rêjeyên genetîkî yên cûda têne dîtin, bi rêjeya herî bilind a ku di nav athabaskanan de bi rêjeya ji %42 tê dîtin, ji vê pêla duyem hatine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Reich |pêşnav=David |paşnav2=Patterson |pêşnav2=Nick |paşnav3=Campbell |pêşnav3=Desmond |paşnav4=Tandon |pêşnav4=Arti |paşnav5=Mazieres |pêşnav5=Stéphane |paşnav6=Ray |pêşnav6=Nicolas |paşnav7=Parra |pêşnav7=Maria V. |paşnav8=Rojas |pêşnav8=Winston |paşnav9=Duque |pêşnav9=Constanza |paşnav10=Mesa |pêşnav10=Natalia |paşnav11=García |pêşnav11=Luis F. |paşnav12=Triana |pêşnav12=Omar |paşnav13=Blair |pêşnav13=Silvia |paşnav14=Maestre |pêşnav14=Amanda |paşnav15=Dib |pêşnav15=Juan C. |tarîx=2012 |sernav=Reconstructing Native American population history |url=https://www.nature.com/articles/nature11258 |kovar=Nature |ziman=en |cild=488 |hejmar=7411 |rr=370–374 |doi=10.1038/nature11258 |issn=1476-4687 |pmc=3615710 |pmid=22801491}}</ref> Zimannas û biyolog li ser bingeha analîza komên zimanên amerindî û belavbûna [[Sîstema ABO û komeleyên xwînê|sîstema komên xwînê ya ABO]] gihîştine encameke bi vê awayê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=First Peoples in a New World: Colonizing Ice Age America |paşnav=Meltzer |pêşnav=David J. |weşanger=University of California Press |tarîx=2009-05-27 |isbn=978-0-520-94315-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Rnc-bg2voI8C&pg=PA146}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=An Introduction to the Languages of the World |paşnav=Lyovin |pêşnav=Anatole |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997 |isbn=978-0-19-508116-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=y6Y-L4ogfhIC&q=Indigenous+languages+of+the+Americas&pg=PA309}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mithun |pêşnav=Marianne |tarîx=1990-10-01 |sernav=Studies of North American Indian Languages |url=https://www.annualreviews.org/content/journals/10.1146/annurev.an.19.100190.001521 |kovar=Annual Review of Anthropology |ziman=en |cild=19 |hejmar=Volume 19, 1990 |rr=309–330 |doi=10.1146/annurev.an.19.100190.001521 |issn=0084-6570}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.semanticscholar.org/paper/A-Siberian-Link-with-Na-Dene-Languages-Vajda/9d75c662044ff828c56c5461be58bbd4b10f46a1 |sernav=A Siberian link with Na-Dene languages |malper=www.semanticscholar.org |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Paşê gelên kevneşopiya amûrên piçûk ên Arktîkê ku hebûneke çandî ya berfireh bû ku li Nîvgirava Alaska, li dora kendava Bristolê û li peravên rojhilatê tengava Beringê nêzîkê sala 2500ê {{bz}} pêş ketiye û koçê Amerîkaya Bakur bûne.<ref>{{Cite book |sernav=Fagan, Brian M. (2005). Ancient North America: The Archaeology of a Continent (4 ed.). New York: Thames & Hudson Inc. pp. 390, p396. ISBN 0-500-28148-3.}}</ref> Kevneşopiya amûrên biçûk ên Arktîk ku çandeke paleo-eskimo bû, veguheriye du guhertoyên çandî ku di nav wan de kevneşopiya berê-dorset û kevneşopiya serxwebûna Grînlendeyê hebûn.<ref name=":3">{{Jêder-kitêb |sernav=Health Transitions in Arctic Populations |paşnav=Bjerregaard (M.D.) |pêşnav=Peter |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=2008-01-01 |isbn=978-0-8020-9109-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=uTim7CZnKGEC&pg=PA121}}</ref> Neviyên koma çandî yê berî dorsetê, çanda dorsetê, di sala 1000 {{pz}} de ji aliyê koçberên dawî yên ji xeta perava deryaya Beringê, gelê Thule (bav û kalên înuîtên îro) ve ji cih warên xwe hatine koçberkirin.<ref name=":3" /> ==== Kolonîzasyona norsiyan ==== Nêzîkê heman dema ku înuîtî koçê Grînlendayê bûne, niştecihên vîkîng di sala 982an de dest bi hatina Grînlendayê kirine û demek kurt piştê gihîştina Grînlendayê jî gihîştin Vînlendayê û li L'Anse aux Meadows, nêzîkê serê herî bakur ê Newfoundlandê, wargeheke ava kirin. Pêwendiya di navbera koloniyên norsî û Ewropayê de berdewam kiriye. James Watson Curran di derbarê vê pêwendiyê de wiha dibêje:<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Here was Vinland: The Great Lakes Region of America |paşnav=Curran |pêşnav=James Watson |weşanger=Sault Daily Star |tarîx=1939 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=eSxCAAAAIAAJ}}</ref> {{Quote|Ji sala 985an heta sala 1410an, Grînlenda bi cîhanê re di têkiliyê de bû û piştre jî bêdengiyeke çêbûye. Di sala 1492an de Vatîkanê destnîşan kiriye ku 80 sal in tu nûçeyek ji wî welatî "di dawiya cîhanê de" nehatiye wergirtin û ger ew biçe û "xirîstiyantiyê li wir sererast bike, serokatiya koloniyê ji keşîşekî diyarkirî re hatiye pêşkêş kirin" lê ew neçûye.}} === Kolonîkirina ewropî ya di asta berfireh de === [[Wêne:Landing of Columbus (2) (cropped).jpg|thumb|Tabloya daketina Kolumbus ku aliyê John Vanderlyn ve di sala 1847an de hatiye çêkirin]] Her çend berê pêwendiyeke transokyanûsî hebe jî, kolonî kirina berfireh a Amerîkayê ji aliyê ewropiyan ve bi rêwîtiya yekem a Kristof Kolumbus di sala 1492an de dest pê kiriye. Yekem wargeha Spanyayê li Amerîkayê La Isabelaya li bakurê Hîspanyolayê bû. Ev bajarok demek kurt hatiye terikandin û li cihê bajarê kevin, bajarê Santo Domingo de Guzmán di sala 1496an de hatiye avakirin ku bajarê herî kevinê Amerîkayê ye ku ji aliyê ewropiyan ve hatibû avakirin. Di heman demê de bajarê Santo Domingo gelek caran rastê êrîşên korsanên îngilîzî û fransî dihatin. Ev bingeha monarşiya Spanyayê bû ku koloniyên xwe yên nû û berfirehkirina wan li vir birêve biriye. Conquistador Lucas Vázquez de Ayllón ku kesekî spanî bû li ser Çemê Pee Dee ya li Karolînaya Başûr, bajarê San Miguel de Guadalupe ava kiriye yekem wargeha ewropî li cihê ku niha Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ye. Di nîvê yekem ê sedsala 16an de, kolonîstên spanyayî li seranserê hewza Karayîbê gelek serdegirtinan pêk anîne ku di encama van serdegirtinan de gelek kesên dîlgirtî ji [[Amerîkaya Navîn|Amerîkaya Navendî]], bakurê [[Amerîkaya Başûr]] û ji [[Florîda|Florîdayê]] anîne [[Hispania|Hispanyayê]] û wargehên din ên Spanyayê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ldhi.library.cofc.edu/exhibits/show/african_laborers_for_a_new_emp/the_spanish_and_new_world_slav |sernav=The Spanish and New World Slavery · African Laborers for a New Empire: Iberia, Slavery, and the Atlantic World · Lowcountry Digital History Initiative |malper=ldhi.library.cofc.edu |roja-gihiştinê=2026-08-15}}</ref> Fransa bi serokatiya Jacques Cartier û Giovanni da Verrazzano,<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/biography/Giovanni-da-Verrazzano |sernav=Giovanni da Verrazzano {{!}} Biography, Accomplishments, Exploration, Facts, & Route {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-08-15 |ziman=en}}</ref> bi giranî li deverên Amerîkaya Bakur sekiniye. Vedîtinên îngilîzan li Amerîkayê ji aliyê Giovanni Caboto û Sir Walter Raleigh ve hatine birêvebirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/biography/John-Cabot |sernav=John Cabot {{!}} Biography, Accomplishments, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-08-15 |ziman=en}}</ref> Holendîyên li New Netherlandê operasyonên xwe bi girava Manhattan, girava Long, geliyê Çemê Hudson û cihê ku paşê bûye New Jersey sînordar kirine. Belavbûna nexweşiyên nû yên ku ji aliyê ewropî û koleyên efrîkî ve hatine anîn bûye sedema mirina gelek ji şêniyên [[Amerîkaya Bakur]] û [[Amerîkaya Başûr]]<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Thornton |pêşnav=Russell |tarîx=1997 |sernav=Aboriginal North American Population and Rates of Decline, ca. a.d. 1500‐19001 |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/204615 |kovar=Current Anthropology |cild=38 |hejmar=2 |rr=310–315 |doi=10.1086/204615}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Crosby |pêşnav=Alfred W. |tarîx=1976 |sernav=Virgin Soil Epidemics as a Factor in the Aboriginal Depopulation in America |url=https://www.jstor.org/stable/1922166 |kovar=The William and Mary Quarterly |cild=33 |hejmar=2 |rr=289–299 |doi=10.2307/1922166 |issn=0043-5597}}</ref> û kêmbûna nifûsa giştî ya amerîkiyên xwemalî di nîvê sedsala 16an de pêk hatiye ku pir caran pir berî têkiliya bi ewropiyan pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dobyns |pêşnav=Henry F. |tarîx=1993-10-01 |sernav=Disease Transfer at Contact |url=https://www.annualreviews.org/content/journals/10.1146/annurev.an.22.100193.001421 |kovar=Annual Review of Anthropology |ziman=en |cild=22 |hejmar=Volume 22, 1993 |rr=273–291 |doi=10.1146/annurev.an.22.100193.001421 |issn=0084-6570}}</ref> Yek ji nexweşiyên herî wêrankar nexweşiya çîçekê bû ku bûye sedema mirina gelek gelên xwemaliyên Amerîkayê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/science/smallpox |sernav=Smallpox {{!}} Definition, History, Vaccine, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-08-06 |roja-gihiştinê=2026-08-15 |ziman=en}}</ref> [[Wêne:Americas independence map.PNG|thumb|Nexşeya Amerîkayê ku dîrokên serxwebûna ji hêzên ewropî nîşan dide. Reş deverên ku herêmên girêdayî ne an jî beşên welatên ku paytexta wan li derveyî Amerîkayê ye nîşan dide.]] Koçberên ewropî gelek caran beşdarê hewildanên ku ji aliyê dewletan ve ji bo damezrandina koloniyan li Amerîkayê dihatin piştgirîkirin bûne. Ji ber ku mirov ji ber zilm û zordariya dînî an jî li dû derfetên aborî direviyan koçberiya ber bi Amerîkayê ve berdewam kiriye. Bi milyonan kes bi zorê wekê kole, girtî an jî xizmetkarên bi peyman ber bi Amerîkayê ve hatine veguhestin. Dekolonîzasyona Amerîkayê bi şoreşa amerîkî û şoreşa Haîtî yê di dawiya salên 1700an de dest pê kiriye. Piştê van şoreşan di destpêka salên 1800î de gelek şerên serxwebûna [[Amerîkaya Latînî]] çêbûne. Di navbera salên 1811 û 1825an de, Paraguay, Arjentîn, Şîlî, Kolombiyaya Mezin, Wîlayetên Yekbûyî yên Amerîkaya Navendî, Meksîk, Brezîl, Perû û Bolîvyayê bi şoreşên çekdarî ji Spanya û Portûgalê serxwebûnên xwe bi dest xistine. Piştî ku [[Komara Domînîk]] ji [[Haîtî]] yê serxwebûna xwe bi dest xistiye, di sala 1861ê de ji aliyê Spanyayê ve ji nû ve hate îlheqkirin lê di sala 1865an de bi dawiya şerê vegerandina Domînîkî serxwebûna xwe ji nû ve bi dest xistiye. Beşa dawî ya tundûtûjiya dekolonîzasyonê şerê serxwebûna [[Kûba|Kûbayê]] bû ku veguheriye şerê spanî-amerîkî ku di sala 1898an de bûye sedema serxwebûna Kûbayê û bûye sedema veguhestina serweriya li ser [[Porto Rîko|Porto Rîkoyê]] ku ji Spanyayê qetiyaye û bi Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ve hatiye girêdan. Dekolonîzasyona aştiyane Louisiana ji Fransayê di sala 1803an de, Florîda ji [[Spanya|Spanyayê]] di sala 1819an de, [[Alaska]] ji [[Rûsya|Rûsyayê]] di sala 1867an de û Hindistana Rojava ji [[Danîmarka|Danîmarkayê]] di sala 1916an de ji aliyê Dewletên Yekbûyî ve hatiye kirîn. Kanada bi deklarasyona Balfour a sala 1926an û statuya Westminster a sala 1931ê dest pê kiriye û bi vegerandina destûra bingehîn a Kanadayê di 1982an de bi dawî bûye û ji [[Keyaniya Yekbûyî]] serbixwebûna xwe bidestxist xistiye. Bi heman awayî Domînyona Newfoundlandê bi deklarasyona Balfourê û statuya Westminsterê de serxwebûna xwe bi dest xistiye lê di sala 1934an de dev ji xweseriya xwe berdaye û piştre jî di sala 1949an de bi [[Kanada|Kanadayê]] re beşdarê heman konfederasyonê bûye.<ref>{{Cite web |url=https://www.heritage.nf.ca/articles/politics/commission-government.php |sernav=The Commission of Government, 1934-1949}}</ref> Koloniyên ewropî yên mayî li Karayîban piştî Şerê Cîhanê yê Duyemîn dest bi serxwebûnên aştiyane kirine. Jamaîka û Trînîdad û Tobago di sala 1962an de serbixwe bûne û Guyana û Barbados di sala 1966an de serxwebûnên xwe bi dest xistine. Di salên 1970an de, Bahama, Grenada, Domînîka, St. Lucia û St. Vincent û Grenadîn hemî ji Keyaniya Yekbûyî serbixwebûnên xwe bidest xistine û Suriname jî ji [[Holenda|Holendayê]] serbixwebûna xwe bidestxist xistiye. == Erdnîgarî == === Sinor û xalên parzemînê === [[Wêne:Map of the American continent.svg|thumb|çep|Parzemîna Amerîkayê]] Parzemîna Amerîka piraniya erdê li nîvkada rojava ya Dinyayê pêk tîne.<ref>{{Cite book |sernav=Western Hemisphere", Merriam-Webster's Geographical Dictionary (3rd ed.), Springfield, MA: Merriam-Webster, 2001, p. 1294, The part of the Earth comprising North and South America and surrounding waters; longitudes 20°W and 160°E are often considered its boundaries}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=O'Neal, Mary, ed. (2011). The Chambers Dictionary (12 ed.). London: Chambers Harrap Publishers, Ltd. p. 1780. ISBN 978-0-550-10237-9.}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldbook.com/ |sernav=World Book {{!}} Award-Winning Encyclopedias, Children's Books, and Educational Materials |malper=www.worldbook.com |roja-gihiştinê=2026-08-17}}</ref> Xala herî bakur ê Amerîkayê girava Kaffeklubbenê ye ku xala herî bakur a bejahî li ser [[Dinya (gerstêrk)|Dinyayê]] ye. Her çiqas carinan giravên [[Antarktîka|Antarktîk]] ên Thuleyên Başûr werin dîtin jî, xala herî başûr a ku nayê nîqaşkirin girava Águilayê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Earth's Landscape: An Encyclopedia of the World's Geographic Features [2 volumes] |paşnav=Quinn |pêşnav=Joyce A. |weşanger=Bloomsbury Publishing USA |tarîx=2015-02-03 |isbn=978-1-61069-446-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=HuTNEAAAQBAJ&dq=%C3%81guila+Islet&pg=PA127 |paşnav2=Woodward |pêşnav2=Susan L.}}</ref> Parzemîna Amerîkayê girava herî dirêj a bejahî ya cîhanê ye ku ji bakur ber bi başûr ve dirêj bûye. Dûrahiya di navbera her du xalên cemserî ya parzemîna Amerîkayê, Murchison Promontory li nîvgirava Boothiyaya li bakurê Kanadayê ye û [[pozikê Frowardê]] li [[Patagonya]] [[Şîlî|Şîlî yê]] ye, navbera her du xalan bi qasê 14.000 km dirêj e.<ref name=":5">{{Cite book |sernav=America". The World Book Encyclopedia. Vol. 1. World Book, Inc. 2006. p. 407. ISBN 0-7166-0106-0.}}</ref> Xala herî rojavayî ya parzemînê dawiya [[Nîvgirava Sewardê|nîvgirava Seward]] a li [[Alaska|Alaskayê]] ye û di heman demê de girava Attuyê ku li rojava dûrî peravên Alaskayê ye, wekê xala herî rojavayî ya Amerîkayê hatiye dîtin. Ponta do Seixas ku li bakurê rojhilatê [[Brezîl|Brezîlê]] ye, dawiya herî rojhilatî ya parzemînê pêk tîne. Di heman demê de Nordostrundingen ku li [[Grînlenda|Grînlendayê]] ye, xala herî rojhilatî ya parzemîna Amerîkayê ye.<ref name=":5" /> Parzemîna Amerîkayê ji aliyê bakur ve, ji bakurê Kanada dest pê dike heya digihîje başûrê Arjentînê, berdewam dike. Parzemîna bi sê beşên erdnigarî yên wekê [[Amerîkaya Bakur]], [[Amerîkaya Navîn]] û [[Amerîkaya Başûr]] hatiye dabeşkirin. === Jeolojî === Amerîkaya Başûr nêzîkî 135 milyon sal berê ji rojavayê superparzemîna [[Gondwana|Gondwanayê]] dabeş bûye û parzemîna xwe ava kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Storey |pêşnav=Bryan C. |tarîx=1995 |sernav=The role of mantle plumes in continental breakup: case histories from Gondwanaland |url=https://www.nature.com/articles/377301a0 |kovar=Nature |ziman=en |cild=377 |hejmar=6547 |rr=301–308 |doi=10.1038/377301a0 |issn=1476-4687}}</ref> Nêzîkê 15 milyon sal berê, li hevketina plaqeya Karayîb û plaqeya Pasîfîkê bûye sedema derketina rêze volkanên li ser sinor ku hejmareke giravan afirandine. Valahiya cihê arşîpela Amerîkaya Navîn bi xwelî û kevirên ku ji Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr derketine hatiye dagirtin û di heman demê de bi erdên nû yên ku ji ber volkanîzma berdewam derketiye rûyê erdê tije bûye. Sê milyon sal berê, parzemînên Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr bi rêya [[berzaxa Panamayê]] bi hev ve hatiye yekkirin ku bi vê yekê her du axên sereke yê Amerîkayê bi hev ve hatiye girêdan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://science.nasa.gov/earth/earth-observatory/ |sernav=Earth Observatory - NASA Science |tarîx=1999-04-29 |roja-gihiştinê=2026-08-17 |ziman=en-US}}</ref> === Topografî === [[Wêne:Aconcagua (aerial).jpg|thumb|çep|Dîmenek ji çiyayê Aconcaguayê, li Arjentînê ku bilindeya herî bilind ê Amerîkayê ye]] Erdnîgariya rojavayê Amerîkayê ji aliyê kordîlera amerîkî ve serdest e ku And li perava rojavayê Amerîkaya Başûr dirêj dibe û çiyayên kevirî (çiyayên Rocky yê) û rêzeçiyayên din ên kordîlera Amerîkaya Bakur li aliyê rojavayê Amerîkaya Bakur dirêj dibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.usgs.gov/home |sernav=USGS.gov {{!}} Science for a changing world |malper=www.usgs.gov |roja-gihiştinê=2026-08-17 |ziman=en}}</ref> Çiyayên Apalaçiyan ên ku 2.300 kîlometre dirêj in, ji Alabamayê heta Newfoundlandê li perava rojhilatê Amerîkaya Bakur dirêj bûne. Di heman demê de li bakurê Apalaçiyanan jî kordîlera Arktîkê li ser perava rojhilatê Kanadayê dirêj bûye. Çiyayên herî mezin ên parzemîna Amerîkayê çiyayên Andê û çiyayên Rocky ne. Sierra Nevada û rêzeçiyayên Cascade digihîjin bilindahiyên wekhev ên çiyayên Rocky yê lê bi giringî piçûktir in. Li Amerîkaya Bakur bilindahiya herî zêde yê çiyayan digihîjin 4 hezar metre yan ku li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ne û bi taybetî li eyaleta Kolorado ya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ne. Bilindeya herî bilind ên Amerîkayê li li çiyayên Andê ne û çiyayê Aconcagua ya Arjentînê ye ku xala herî bilind ê Amerîkayê ye. Li Amerîkaya Bakur Denali (Çiyayê McKinley) li eyaleta Alaska ya DYA ye ku xala herî bilind ê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ye. Li Amerîkaya Bakur di navbera rêzeçiyayên wê yên peravê de, deverên deştî yên berfireh hene. Deştên navîn bi topografiyeke nizm li piraniya parzemînê belav bûne. Mertala Kanadayê nêzîkê 5 milyon km² rûber ji Amerîkaya Bakur vegirtiye û bi gelemperî pir deşt e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://redpath-museum.mcgill.ca/Qbp/Natural%20History/nat_hist.html |sernav=Natural History of Quebec |malper=redpath-museum.mcgill.ca |roja-gihiştinê=2026-08-17}}</ref> Bi heman awayê bakurê rojhilatê Amerîkaya Başûr ji aliyê hewza Amazona deştî ve hatiye nixumandin. Çiyayên bilind ên Brezîlê li perava rojhilat pir berwar in lê di awayê erdê de hinek cûdahî nîşan didin lê li ber bi başûr ve Gran Chaco û Pampas deştên berfireh in. === Avhewa === [[Wêne:Americas Köppen Map.png|thumb|250px|Nexşeya avhewaya parzemîna Amerîkayê]] Avhewaya Amerîkayê dikere herêm bi herêm gelek guherbar be. Avhewaya daristanên baranên tropîkal ên li firehiya Amazonê, li daristanên ewrî yên amerîkî, başûrê rojhilatê Florîdayê û li Darién Gapê çêdibe. Li çiyayên kevirî û li Andê, avhewayên hişk û parzemînî têne dîtin. Pir caran bilindahiyên bilind ên van çiyayan bi berfê girtî ne. Başûrê rojhilatê Amerîkaya Bakur bi bûyerên tornado û bahozan tê naskirin ku piraniya tofanan li Tornado Alley ya Dewletên Yekbûyî û di heman demê de heman bahoz li Dixie Alley ya başûr di demsalên dawiya zivistanê û destpêka bihara Amerîkaya Bakur de çêdibin. Gelek caran beşên Karayîbê dikare rastê bandorên tund ên bahozan werin. Ev sîstemên hewayê ji ber pevçûna hewaya hişk û ji ber hewaya sar ê ji Kanadayê û hewaya şil û germ a ji Atlantîkê pêk tên. === Hîdrolojî === Bi çiyayên peravê û deştên navxweyî, li Amerîkayê çend hewzên çemên mezin hene ku av didin parzemînên welêt. Hewza çemê Mississippiyê li Amerîkaya Bakur mezintirîn hewza çemî ye ku duyem hewza herî mezin a cîhanê vedihewîne. Sîstema çemên Mississippi-Missouri av dide piraniya 31 eyaletên Dewletên Yekbûyî, piraniya deştên mezin û av dide deverên mezin ên di navbera çiyayên Rocky û Appalachianê. Mississippi-Missouri çarem sîstema çemê herî dirêj e û dehem sîstema çemê herî mezin a Cîhanê ye. Li Amerîkaya Bakur li rojhilatê Çiyayên Apalaçiyan, çemên mezin tunene lê belê rêze çem û robarên wekê çemên Hudson, Saint John û Savannah hene ku ber bi rojhilat ve diherikin û li Okyanûsa Atlantîkê bidawî dibin. Mînakek bi vê awayê bi çemên navendî yên Kanadayê re jî çêbûye ku diherikin kendava Hudsonê ku çemê herî mezin çemê Churchillê ye. Li perava rojavayê Amerîkaya Bakur, çemên sereke yên deverê çemê Koloradoyê, çemê Kolumbiyayê, çemê Yukonê, çemê Fraserê û çemê Sacramentoyê ne. Çemê Koloradoyê li deverên piraniya çiyayên kevirî yên başûr û li hinek beşên parêzgeha Basin û Range diherike. Çem bi qasê 2.330 km diherike nav kendava Kalîforniyayê ku di vê navberê de bi demê re bûyerên xwezayî yên wekê kanyona Grandê derxistiye holê û deryaya Saltonê afirandiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://pubs.usgs.gov/of/1987/ofr87-242/ |sernav=ofr87-242--Largest Rivers in the United States |malper=pubs.usgs.gov |roja-gihiştinê=2026-08-17}}</ref> Çemê Kolombiyayê çemekî mezin ê parzemîna Amerîkayê ye ku bi dirêjahiya 2.000 km li navenda rojavayê Amerîkaya Bakur dirêj bûye û çemê herî bi hêz ê li perava rojava ya Amerîkayê ye. Li bakurê rojavayê Amerîkaya Bakur çemê Yukonê li piraniya nîvgirava Alaskayê diherike û bi qasê dirêjahiya 3.190 km ji hinek beşên Yukonê û ji herêma bakurê rojava ve ber bi Pasîfîkê ve diherike. Berevajiya çemê St Lawrence ku ji golên mezin ên başûrê Kanadayê dirijîne Okyanûsa Arktîk a Kanadayê, çemê Mackenzie yê ku diherike Okyanûsa Arktîk a Kanadayê, ava wî ji golên mezin ên Arktîk ên Kanadayê diherike û ber bi Okyanûsa Atlantîkê ve diçe. Çemê Mackenzie çemê herî mezin ê Kanadayê ye ku bi qasê 1.805.200 km² rûerd drene kiriye. Hewza çemê herî mezin ê li Amerîkaya Başûr çemê Amazonê ye ku xwedî herikîna herî zêde ya hemî çemên li ser Dinyayê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.greatestplaces.org/notes/amazon.htm |sernav=Greastest Places: Notes: Amazonia |malper=www.greatestplaces.org |roja-gihiştinê=2026-08-17}}</ref> Di heman demê de duyem çavkaniya ava herî mezin a Amerîkaya Başûr çemê Paraná ye ku hewza çem bi qasî 2.582.074 km² rûerd vegirtiye. === Ekolojî === Dema ku axa sereke yê her du beşê parzemînê bi rêya berzaxa Panamayê gihîştine hev Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr nêzîkî 2,5 milyon sal berê dest bi pêşxistina cureyeke hevpar ê flora û faunayê kirine. Di destpêkê de, danûstandina biyotayê bi qasî hev bû ku cureyên Amerîkaya Bakur ber bi Amerîkaya Başûr ve koç bûne û bi heman rêjeyên jî cureyên Amerîkaya Başûr ber bi Amerîkaya Bakur ve koç bûne. Ev danûstandin wekê danûstandina mezin a amerîkî tê zanîn. Piştê nêzîkê milyonek salan, hevsengiya danûstandin xirab bûye û belavbûna giştî ya cureyên Amerîkaya Başûr li Amerîkaya Bakur ji belavbûna cureyên Amerîkaya Bakur li Amerîkaya Başûr pir kêmtir bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Webb |pêşnav=S. David |tarîx=1991 |sernav=Ecogeography and the Great American Interchange |url=https://www.cambridge.org/core/journals/paleobiology/article/abs/ecogeography-and-the-great-american-interchange/356BAFF52D26DE6274AE0BD13B65D404 |kovar=Paleobiology |ziman=en |cild=17 |hejmar=3 |rr=266–280 |doi=10.1017/S0094837300010605 |issn=0094-8373}}</ref> == Dewlet û herêm == 35 dewletên serbixwe li ser parzemîna Amerîkayê hene, herwiha [[Grînlenda|welateke xweser]] a [[Danîmarka]]yê, sê departmanên [[Fransa]]yê, sê kolektîvên Fransayê,<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.outre-mer.gouv.fr/?les-collectivites.html |sernav=Les Collectivités |roja-gihiştinê=30 tebax 2012 |weşanger=[[Ministère des Outre-Mer]] }}</ref> û yek herêmeke bê nifûs a Fransayê, heşt herêmên [[Keyaniya Yekbûyî]], sê herêmên [[Holenda]]yê, sê saziyên giştî yê Holendayê, du herêmên bênavber a [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] û yek herêmeke vala yê Dewletên Yekbûyî.<ref>{{Jêder-malper |url=http://unstats.un.org/unsd/methods/m49/m49regin.htm |sernav=Composition of macro geographical (continental) regions, geographical sub-regions, and selected economic and other groupings |tarîx=20 îlon 2011 |roja-gihiştinê=30 tebax 2012 |weşanger=United Nations Department of Economic and Social Affairs }}</ref> {| class="wikitable sortable" style="border:1px solid #aaa;" |- style="background:#ececec;" ! Dewlet an Herêm ! data-sort-type="number" | Rûerd bi têvahî<br />(km²)<ref>Unless otherwise noted, land area figures are taken from {{Jêder-malper |sal=2008 |sernav=Demographic Yearbook—Table 3: Population by sex, rate of population increase, surface area and density |url=http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/dyb2008/Table03.pdf |weşanger=United Nations Statistics Division |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 }}</ref> ! data-sort-type="number" | Nifûs ! data-sort-type="number" | Belaviya nifûsê<br />(her km²) ! Paytext |- | style="text-align:left;" | [[Anguîla]] ([[Keyaniya Yekbûyî]]) | style="text-align:right;"| {{nts|91}} | style="text-align:right;"| {{nts|13452}} | style="text-align:right;"| {{nts|164.8}} | style="text-align:left;" | [[The Valley, Anguilla|The Valley]] |- | style="text-align:left;" | [[Antîgua û Berbûda]] | style="text-align:right;"| {{nts|442}} | style="text-align:right;"| {{nts|86295}} | style="text-align:right;"| {{nts|199.1}} | style="text-align:left;" | [[St. John's, Antigua and Barbuda|St. John's]] |- | style="text-align:left;" | [[Arjentîn]] | style="text-align:right;"| {{nts|2766890}} | style="text-align:right;"| {{nts|42669500}} | style="text-align:right;"| {{nts|14.3}} | style="text-align:left;" | [[Buenos Aires]] |- | style="text-align:left;" | [[Aruba]] | style="text-align:right;"| {{nts|180}} | style="text-align:right;"| {{nts|101484}} | style="text-align:right;"| {{nts|594.4}} | style="text-align:left;" | [[Oranjestad, Aruba|Oranjestad]] |- | style="text-align:left;" | [[Bahama]] | style="text-align:right;"| {{nts|13943}} | style="text-align:right;"| {{nts|351461}} | style="text-align:right;"| {{nts|24.5}} | style="text-align:left;" | [[Nassau, Bahamas|Nassau]] |- | style="text-align:left;" | [[Bajo Nuevo Bank]] | style="text-align:right;"| {{nts|100}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | Tune |- | style="text-align:left;" | [[Barbados]] | style="text-align:right;"| {{nts|430}} | style="text-align:right;"| {{nts|285000}} | style="text-align:right;"| {{nts|595.3}} | style="text-align:left;" | [[Bridgetown]] |- | style="text-align:left;" | [[Belîze]] | style="text-align:right;"| {{nts|22966}} | style="text-align:right;"| {{nts|349728}} | style="text-align:right;"| {{nts|13.4}} | style="text-align:left;" | [[Belmopan]] |- | style="text-align:left;" | [[Bermûda]] (Keyaniya Yekbûyî) | style="text-align:right;"| {{nts|54}} | style="text-align:right;"| {{nts|64237}} | style="text-align:right;"| {{nts|1203.7}} | style="text-align:left;" | [[Hamilton, Bermuda|Hamilton]] |- | style="text-align:left;" | [[Bolîvya]] | style="text-align:right;"| {{nts|1098580}} | style="text-align:right;"| {{nts|10027254}} | style="text-align:right;"| {{nts|8.4}} | style="text-align:left;" | [[La Paz]] and [[Sucre]]<ref>[[La Paz]] paytexta desthildarî a [[Bolîvya]]yê; [[Sucre]] paytexta hiqûqî ye.<br /></ref> |- | style="text-align:left;" | [[Bonaîre]] (Holenda) | style="text-align:right;"| {{nts|294}} | style="text-align:right;"| {{nts|12093}} | style="text-align:right;"| {{nts|41.1}} | style="text-align:left;" | [[Kralendijk]] |- | style="text-align:left;" | [[Brezîl]] | style="text-align:right;"| {{nts|8514877}} | style="text-align:right;"| {{nts|203106000}} | style="text-align:right;"| {{nts|23.6}} | style="text-align:left;" | [[Brasília]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|151}} | style="text-align:right;"| {{nts|29537}} | style="text-align:right;"| {{nts|152.3}} | style="text-align:left;" | [[Road Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Kanada]] | style="text-align:right;"| {{nts|9984670}} | style="text-align:right;"| {{nts|37,411,592}} | style="text-align:right;"| {{nts|3.8}} | style="text-align:left;" | [[Ottawa]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Kaymanê]] | style="text-align:right;"| {{nts|264}} | style="text-align:right;"| {{nts|81546}} | style="text-align:right;"| {{nts|212.1}} | style="text-align:left;" | [[George Town, Cayman Islands|George Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Şîle]] | style="text-align:right;"| {{nts|756950}} | style="text-align:right;"| {{nts|17773000}} | style="text-align:right;"| {{nts|22}} | style="text-align:left;" | [[Santiago]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Clipperton]] | style="text-align:right;"| {{nts|6}}<ref name="areacia">Land area figures taken from {{Jêder-malper |sernav=The World Factbook: 2010 edition | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |weşanger=Government of the United States, Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 |roja-arşîvê=31 kanûna paşîn 2014 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140131115000/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia">These population estimates are for 2010, and are taken from {{Jêder-malper |sernav=The World Factbook: 2010 edition | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html |weşanger=Government of the United States, Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 |roja-arşîvê=4 çiriya pêşîn 2018 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181004113653/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | N/A |- | style="text-align:left;" | [[Kolombiya]] | style="text-align:right;"| {{nts|1138910}} | style="text-align:right;"| {{nts|47757000}} | style="text-align:right;"| {{nts|40}} | style="text-align:left;" | [[Bogotá]] |- | style="text-align:left;" | [[Kosta Rîka]] | style="text-align:right;"| {{nts|51100}} | style="text-align:right;"| {{nts|4667096}} | style="text-align:right;"| {{nts|89.6}} | style="text-align:left;" | [[San José, Costa Rica|San José]] |- | style="text-align:left;" | [[Kûba]] | style="text-align:right;"| {{nts|109886}} | style="text-align:right;"| {{nts|11167325}} | style="text-align:right;"| {{nts|102.0}} | style="text-align:left;" | [[Havana]] |- | style="text-align:left;" | [[Curaçao]] | style="text-align:right;"| {{nts|444}} | style="text-align:right;"| {{nts|150563}} | style="text-align:right;"| {{nts|317.1}} | style="text-align:left;" | [[Willemstad]] |- | style="text-align:left;" | [[Domînîka]] | style="text-align:right;"| {{nts|751}} | style="text-align:right;"| {{nts|71293}} | style="text-align:right;"| {{nts|89.2}} | style="text-align:left;" | [[Roseau]] |- | style="text-align:left;" | [[Komara Domînîk]] | style="text-align:right;"| {{nts|48671}} | style="text-align:right;"| {{nts|10378267}} | style="text-align:right;"| {{nts|207.3}} | style="text-align:left;" | [[Santo Domingo]] |- | style="text-align:left;" | [[Ekuador]] | style="text-align:right;"| {{nts|283560}} | style="text-align:right;"| {{nts|15819400}} | style="text-align:right;"| {{nts|53.8}} | style="text-align:left;" | [[Quito]] |- | style="text-align:left;" | [[El Salvador]] | style="text-align:right;"| {{nts|21041}} | style="text-align:right;"| {{nts|6401240}} | style="text-align:right;"| {{nts|293.0}} | style="text-align:left;" | [[San Salvador]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravèn Falkland]]<ref>Ji [[Arjentîn]]yayê îdîakirin.<br /></ref> | style="text-align:right;"| {{nts|12173}} | style="text-align:right;"| {{nts|3000}} | style="text-align:right;"| {{nts|0.26}} | style="text-align:left;" | [[Stanley, Falkland Islands|Stanley]] |- | style="text-align:left;" | [[Venezuela]] | style="text-align:right;"| {{nts|342}} | style="text-align:right;"| {{nts|2155}} | style="text-align:right;"| {{nts|2.4}} | style="text-align:left;" | Tune |- | style="text-align:left;" | [[Guyanaya Fransî]] | style="text-align:right;"| {{nts|91000}} | style="text-align:right;"| {{nts|237549}} | style="text-align:right;"| {{nts|2.7}} | style="text-align:left;" | [[Cayenne]] |- | style="text-align:left;" | [[Grînlenda]] | style="text-align:right;"| {{nts|2166086}} | style="text-align:right;"| {{nts|56483}} | style="text-align:right;"| {{nts|0.026}} | style="text-align:left;" | [[Nuuk]] |- | style="text-align:left;" | [[Grenada]] | style="text-align:right;"| {{nts|344}} | style="text-align:right;"| {{nts|103328}} | style="text-align:right;"| {{nts|302.3}} | style="text-align:left;" | [[St. George's, Grenada|St. George's]] |- | style="text-align:left;" | [[Guadeloupe]] | style="text-align:right;"| {{nts|1628}} | style="text-align:right;"| {{nts|405739}} | style="text-align:right;"| {{nts|246.7}} | style="text-align:left;" | [[Basse-Terre]] |- | style="text-align:left;" | [[Guatemala]] | style="text-align:right;"| {{nts|108889}} | style="text-align:right;"| {{nts|15806675}} | style="text-align:right;"| {{nts|128.8}} | style="text-align:left;" | [[Guatemala City]] |- | style="text-align:left;" | [[Guyana]] | style="text-align:right;"| {{nts|214999}} | style="text-align:right;"| {{nts|784894}} | style="text-align:right;"| {{nts|3.5}} | style="text-align:left;" | [[Georgetown, Guyana|Georgetown]] |- | style="text-align:left;" | [[Haîtî]] | style="text-align:right;"| {{nts|27750}} | style="text-align:right;"| {{nts|10745665}} | style="text-align:right;"| {{nts|361.5}} | style="text-align:left;" | [[Port-au-Prince]] |- | style="text-align:left;" | [[Hondûras]] | style="text-align:right;"| {{nts|112492}} | style="text-align:right;"| {{nts|8555072}} | style="text-align:right;"| {{nts|66.4}} | style="text-align:left;" | [[Tegucigalpa]] |- | style="text-align:left;" | [[Jamaîka]] | style="text-align:right;"| {{nts|10991}} | style="text-align:right;"| {{nts|2717991}} | style="text-align:right;"| {{nts|247.4}} | style="text-align:left;" | [[Kingston, Jamaica|Kingston]] |- | style="text-align:left;" | [[Martinique]] | style="text-align:right;"| {{nts|1128}} | style="text-align:right;"| {{nts|392291}} | style="text-align:right;"| {{nts|352.6}} | style="text-align:left;" | [[Fort-de-France]] |- | style="text-align:left;" | [[Meksîk]] | style="text-align:right;"| {{nts|1964375}} | style="text-align:right;"| {{nts|119713203}} | style="text-align:right;"| {{nts|57.1}} | style="text-align:left;" | [[Mexico City]] |- | style="text-align:left;" | [[Montserrat]] | style="text-align:right;"| {{nts|102}} | style="text-align:right;"| {{nts|4922}} | style="text-align:right;"| {{nts|58.8}} | style="text-align:left;" | [[Plymouth, Montserrat|Plymouth]]; [[Brades, Montserrat|Brades]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravê Massalayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|5}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | [[Lulu Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Nîkaragua]] | style="text-align:right;"| {{nts|130373}} | style="text-align:right;"| {{nts|6071045}} | style="text-align:right;"| {{nts|44.1}} | style="text-align:left;" | [[Managua]] |- | style="text-align:left;" | [[Panama]] | style="text-align:right;"| {{nts|75417}} | style="text-align:right;"| {{nts|3405813}} | style="text-align:right;"| {{nts|45.8}} | style="text-align:left;" | [[Panama City]] |- | style="text-align:left;" | [[Paraguay]] | style="text-align:right;"| {{nts|406750}} | style="text-align:right;"| {{nts|6783374}} | style="text-align:right;"| {{nts|15.6}} | style="text-align:left;" | [[Asunción]] |- | style="text-align:left;" | [[Perû]] | style="text-align:right;"| {{nts|1285220}} | style="text-align:right;"| {{nts|30814175}} | style="text-align:right;"| {{nts|22}} | style="text-align:left;" | [[Lima]] |- | style="text-align:left;" | [[Porto Rîko]] | style="text-align:right;"| {{nts|8870}} | style="text-align:right;"| {{nts|3615086}} | style="text-align:right;"| {{nts|448.9}} | style="text-align:left;" | [[San Juan, Puerto Rico|San Juan]] |- | style="text-align:left;" | [[Saba]] | style="text-align:right;"| {{nts|13}} | style="text-align:right;"| {{nts|1537}}<ref name="nethant">Population estimates are taken from the {{Jêder-malper |nivîskar=Central Bureau of Statistics Netherlands Antilles |sernav=Statistical information: Population | url=http://www.cbs.an/population/population_b2.asp |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110706074029/http://www.cbs.an/population/population_b2.asp |roja-arşîvê=6 tîrmeh 2011 |weşanger=Government of the Netherlands Antilles |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 }}</ref> | style="text-align:right;"| {{nts|118.2}} | style="text-align:left;" | [[The Bottom]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Barthélemy]] | style="text-align:right;"| {{nts|21}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|8938}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|354.7}} | style="text-align:left;" | [[Gustavia, Saint Barthélemy|Gustavia]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Kitts û Nevîs]] | style="text-align:right;"| {{nts|261}} | style="text-align:right;"| {{nts|55000}} | style="text-align:right;"| {{nts|199.2}} | style="text-align:left;" | [[Basseterre]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Lucia]] | style="text-align:right;"| {{nts|539}} | style="text-align:right;"| {{nts|180000}} | style="text-align:right;"| {{nts|319.1}} | style="text-align:left;" | [[Castries]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Martin]] | style="text-align:right;"| {{nts|54}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|36979}} | style="text-align:right;"| {{nts|552.2}} | style="text-align:left;" | [[Marigot, St. Martin|Marigot]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Pierre and Miquelon]] | style="text-align:right;"| {{nts|242}} | style="text-align:right;"| {{nts|6081}} | style="text-align:right;"| {{nts|24.8}} | style="text-align:left;" | [[Saint-Pierre, Saint Pierre and Miquelon|Saint-Pierre]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Vincent û Giravên Grenadîn]] | style="text-align:right;"| {{nts|389}} | style="text-align:right;"| {{nts|109000}} | style="text-align:right;"| {{nts|280.2}} | style="text-align:left;" | [[Kingstown]] |- | style="text-align:left;" | [[Seranilla]] | style="text-align:right;"| {{nts|100}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | N/A |- | style="text-align:left;" | [[Saint Eustatius]] | style="text-align:right;"| {{nts|21}} | style="text-align:right;"| {{nts|2739}}<ref name="nethant" /> | style="text-align:right;"| {{nts|130.4}} | style="text-align:left;" | [[Oranjestad, Sint Eustatius|Oranjestad]] |- | style="text-align:left;" | [[Sint Marteen]] | style="text-align:right;"| {{nts|34}} | style="text-align:right;"| {{nts|37429}} | style="text-align:right;"| {{nts|1176.7}} | style="text-align:left;" | [[Philipsburg, Sint Maarten|Philipsburg]] |- | style="text-align:left;" | [[Başûrê Georgiya û Başûrê Giravên Sandwich]] | style="text-align:right;"| {{nts|3093}} | style="text-align:right;"| {{nts|20}} | style="text-align:right;"| {{nts|0.01}} | style="text-align:left;" | [[King Edward Point]] |- | style="text-align:left;" | [[Sûrînam]] | style="text-align:right;"| {{nts|163270}} | style="text-align:right;"| {{nts|534189}} | style="text-align:right;"| {{nts|3}} | style="text-align:left;" | [[Paramaribo]] |- | style="text-align:left;" | [[Trînîdad û Tobago]] | style="text-align:right;"| {{nts|5130}} | style="text-align:right;"| {{nts|1328019}} | style="text-align:right;"| {{nts|261.0}} | style="text-align:left;" | [[Port of Spain]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Turks û Kaykosê]] | style="text-align:right;"| {{nts|948}} | style="text-align:right;"| {{nts|31458}} | style="text-align:right;"| {{nts|34.8}} | style="text-align:left;" | [[Cockburn Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|9629091}} | style="text-align:right;"| {{nts|320206000}} | style="text-align:right;"| {{nts|34.2}} | style="text-align:left;" | [[Washington, D.C.]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|347}} | style="text-align:right;"| {{nts|106405}} | style="text-align:right;"| {{nts|317.0}} | style="text-align:left;" | [[Charlotte Amalie, U.S. Virgin Islands|Charlotte Amalie]] |- | style="text-align:left;" | [[Ûrûguay]] | style="text-align:right;"| {{nts|176220}} | style="text-align:right;"| {{nts|3286314}} | style="text-align:right;"| {{nts|19.4}} | style="text-align:left;" | [[Montevideo]] |- | style="text-align:left;" | [[Venezuela]] | style="text-align:right;"| {{nts|916445}} | style="text-align:right;"| {{nts|30206307}} | style="text-align:right;"| {{nts|30.2}} | style="text-align:left;" | [[Karakas]] |- class="sortbottom" ! Tevahî | style="text-align:right;"| {{nts|42320985}} | style="text-align:right;"| {{nts|973186925}} | style="text-align:right;"| {{nts|21.9}} | |} == Aborî == [[Wêne:View of Empire State Building from Rockefeller Center New York City dllu (cropped).jpg|thumb|Dîmenek ji bajarê New Yorkê ku yek ji navendên giring ên darayî ya parzemîna Amerîkayê ye]] Li gorî daneyên sala 2020an di warê hinarde û derhanîn kirina [[Cîhan|Cîhanê]] de [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] duyem hinardekar (bi qasê 1,64 trilyon dolarê amerîkî) û derhanînkarê herî mezin ê (bi qasê 2,56 trilyon dolarê amerîkî) Cîhanê bû. Di heman demê de li gorî daneyên heman salê [[Meksîk]] dehemîn hinardekar û derhanînkarê herî mezin ê Cîhanê bû. Her wiha [[Kanada]] jî diwanzdehem welatê herî mezin ê hinardekar û derhanînkarê Cîhanê bû. Brezîl di warê hinardekarê de di rêza 24em de û di warê derhanînkarê de jî di rêza 28em de bû. Şîlî di warê hinardekarê di rêza 45em de bû û di warê derhanînkarê de jî di rêza 47em de bû. [[Arjentîn]] ku yek ji welatên parzemîna Amerîkayê ye di warê hinardekarê de di rêza 46em de bû û di warê derhanînkarê de di rêza 52em de bû. Li gorî daneyên sala 2020 Kolombiya jî di warê hinardekarê di rêza 54em de de bû û di warê derhanînkarê de jî di rêza 51em de bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.trademap.org/(X(1)S(wxymkd45vpinba45qduyc345))/Country_SelProduct.aspx?nvpm=1%7C%7C%7C%7C%7CTOTAL%7C%7C%7C2%7C1%7C1%7C2%7C1%7C1%7C2%7C1%7C1&AspxAutoDetectCookieSupport=1 |sernav=ITC Trade Map |malper=www.trademap.org |roja-gihiştinê=2026-08-16}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.trademap.org/tradestat/Country_SelProduct_TS.aspx?nvpm=1%7C%7C%7C%7C%7CTOTAL%7C%7C%7C2%7C1%7C1%7C1%7C2%7C1%7C2%7C1%7C1%7C1 |sernav=ITC Trade Map |malper=www.trademap.org |roja-gihiştinê=2026-08-16}}</ref> Çandiniya parzemînê pir bihêz û cûrbecûr e. Welatên wekê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, Brezîl, Kanada, Meksîk û Arjentîn di nav hilberînerên çandiniyê yên herî mezin ên cîhanê de ne. Di sala 2019an de, parzemîna Amerîkayê di hilberîna cîhanî ya soyayê de serdest bû (ku nêzîkê ji %90ê tevahiya Cîhanê, Brezîl, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, Arjentîn, Paraguay, Kanada û Bolîvya di nav 10 welatên herî hilberîner ên Cîhanê de ne. Di warê çandiniya qamîşê şekirê ku nêzîkê ji %55ê tevahiya çandiniya Cîhanê pêk aniye, [[Brezîl]], Meksîk, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û [[Guatemala]] di nav 10 welatên herî hilberîner ên Cîhanê de ne. Di warê çandiniya qehwe yê de ku nêzîkê ji %55ê çandiniya tevahiya Cîhanê pêk aniye Brezîl, [[Kolombiya]], Honduras, Perû û Guatemala di nav 10 hilberînerên herî mezin ên cîhanê de ne û di warê çandiniya genimê de ku nêzîkê ji %48ê çandiniya tevahiya Cîhanê pêk tîne Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, Brezîl, Arjantîn û Meksîk di nav 10 welatên herî hilberîner ên Cîhanê de ne. Di heman demê de parzemîna Amerîkayê nêzîkê ji %40ê porteqala Cîhanê hildiberîne ku di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de Brezîl, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Meksîk cih digire. Di warê çandiniya ananasê de nêzîkî ji %37ê hilberîna ananasê Cîhanê de welatên wekê Kosta Rîka, Brezîl, Meksîk û Kolombiya di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de ne. Di warê hilberîna lîmonê de nêzîkê ji %35ê hilberîna lîmona Cîhanê welatên wekê Meksîk, Arjentîn, Brezîl û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de ne û di warê çandiniya pembûyê de nêzîkê ji %30ê pembûya cîhanê de welatên wekê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, Brezîl, Meksîk û Arjentîn di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de ne.<ref name=":4">{{Jêder-malper |url=https://www.fao.org/faostat/en/ |sernav=FAOSTAT |malper=www.fao.org |roja-gihiştinê=2026-08-16}}</ref> [[Wêne:Aerial view of Silicon Valley.jpg|thumb|Dîmenek ji Geliyê Silîkonê ku yek ji herêmên herî girîng ê pîşesaziya parzemîna Amerîkayê ye]] Di warê ajaldariyê de parzemîna Amerîkayê hilberînerên sereke yê Cîhanê ye. Di sala 2018an de parzemînê nêzîkê ji %45ê goştê Cîhanê hilberandiye ku Dewletên Yekbûyî, Brezîl, Arjentîn, Meksîk û Kanada di nav 10 hilberînerên herî mezin ên cîhanê de ne. Di heman demê de di warê hilberîna goştê mirîşkan de jî nêzîkî ji %36ê goştê mirîşkên Cîhanê li parzemînê tê hilberandin ku Dewletên Yekbûyî, Brezîl û Meksîk di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de ne û nêzîkî ji %28ê şîrê çêlekan a Cîhanê li parzemîna Amerîkayê tê hilberandin ku Dewletên Yekbûyî û Brezîl di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de ne.<ref name=":4" /> Ji aliyê pîşesaziyê ve Banqeya Cîhanê her sal li gorî nirxa giştî ya hilberînê, welatên hilberîner ên herî zêde navnîş dike. Li gorî lîsteya sala 2019an, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê xwediyê duyem pîşesaziya herî biqîmet a (2,3 trilyon dolarê amerîkî) Cîhanê ye. Meksîk xwediyê 12em pîşesaziya herî biqîmet a cîhanê ye (217,8 milyar dolarê amerîkî), Brezîl xwediyê 13em pîşesaziya herî biqîmet a Cîhanê ye (173,6 milyar dolarê amerîkî), Kanada xwediyê 15em pîşesaziya herî biqîmet a Cîhanê ye (151,7 milyar dolarê amerîkî), Venezuela xwedî 30em pîşesaziya herî mezin ê Cîhanê ye (58,2 milyar dolarê amerîkî lê ji bo bidestxistina vê rêjeyê bi petrolê ve girêdayî ye), Arjentîn 31em pîşesaziya herî mezin ê Cîhanê ye (57,7 milyar dolarê amerîkî), Kolombiya xwedî 46em pîşesaziyê herî bi qîmetê Cihanê ye (35,4 milyar dolarê amerîkî), Perû xwedî 50yem pîşesaziyê herî mezinê Cîhanê ye (28,7 milyar dolar) û Şîlî jî xwedî 51em pîşesaziya herî mezinê (28,3 milyar dolarê amerîkî) Cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/ |sernav=World Bank Open Data |malper=World Bank Open Data |roja-gihiştinê=2026-08-16}}</ref> Di hilberîna [[neft]] de ji 30 welatên hilberînerên herî mezin ên cîhanê 8 welat li parzemîna Amerîkayê bû ku di van 8 welatan de Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê (1emê Cîhanê), Kanada (4em), Brezîl (8em), Meksîk (14em), Kolombiya (20em), [[Venezuela]] (26em), [[Ekvator|Ekvador]] (27em) û Arjentîn (28em ê Cîhanê) hebûn.<ref>{{Cite web |url=https://www.eia.gov/international/data/world/petroleum-and-other-liquids/annual-petroleum-and-other-liquids-production?pd=5&p=0000000000000000000000000000000000vg&u=0&f=A&v=mapbubble&a=-&i=none&vo=value&t=C&g=00000000000000000000000000000000000000000000000001&l=249-ruvvvvvfvtvnvv1vrvvvvfvvvvvvfvvvou20evvvvvvvvvvnvvvs0008&s=94694400000&e=1735689600000 |sernav="International - U.S. Energy Information Administration (EIA)"}}</ref> == Demografî == === Nifûs === Di sala 2021ê de nifûsa giştî ya Amerîkayê nêzîkê 1,03 milyar kes bû ku li gorî perçeyên parzemîna Amerîkayê wiha hate dabeşkirin: * Amerîkaya Bakur: 596.6 milyon (di nav de Amerîkaya Navîn û Karayîb heye) * Amerîkaya Başûr: 434.3 milyon === Navendên bajarî yên herî mezin === Sê navendên bajarî hene ku her yek ji wan li gorî sê têgehên demografîk ên sereke sernavên herêma herî mezin a nifûsê digirin:<ref>{{Cite book |sernav=David E. Bloom; David Canning; Günther Fink; Tarun Khanna; Patrick Salyer. "Urban Settlement" (PDF). Working Paper No. 2010/12. Helsinki: World Institute for Development Economics Research. Archived from the original (PDF) on June 13, 2011. Retrieved May 29, 2011.}}</ref> * Navendên bajarî Navendên bajaran deverek e ku sinorên vê deverê ji aliyê qanûnî ve hatine destnîşankirin û statuyek bajarî ya ji aliyê îdarî ve hatiye nas kirin heye ku bi gelemperî ji aliyê hinek formên rêveberiya herêmî ve hatine diyar kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nationsonline.org/oneworld/most_pop_cities_usa.htm |sernav=United States most populated cities - Nations Online Project |malper=www.nationsonline.org |roja-gihiştinê=2026-08-19}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://esa.un.org/unup/index.asp?panel=6 |sernav=World Urbanization Prospects: The 2007 Revision Population Database |malper=esa.un.org |roja-gihiştinê=2026-08-19}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://millenniumindicators.un.org/unsd/demographic/sconcerns/densurb/densurbanNotes.htm |sernav=United Nations Statistics Division - Demographic and Social Statistics |malper=millenniumindicators.un.org |roja-gihiştinê=2026-08-19 |archive-date=2011-06-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110623192351/http://millenniumindicators.un.org/unsd/demographic/sconcerns/densurb/densurbanNotes.htm |url-status=dead }}</ref> * Herêma bajarî Herêm an qadên bajarî bi nifûsê xwe ya bilindtir ku li herêma bajareke cih digirin hatiye diyar kirin. Herêm an qadên bajarî dikarin li herêma bajarekî, bajarok an jî li herêma navçeyekî werin avakirin. * Herêmên metropolî Herêmên metropolî berevajî herêmeke bajarî, herêmeke metropolîtan ne ku tenê herêmên herêma bajarî vedigire nav xwe. Ev dever di heman demê de bajarên satelîtî û erdê gundewarî yê navberê jî dikare vegire ku ji aliyê civakî-aborî ve bi navenda bajaran ve girêdayî ye ku bi gelemperî bi ji ber kar bi rêya çûnûhatinê ve bi bajaran ve girêdayî ne. Li gorî van pênaseyan sê navendên nifûsê yên herî mezin ên li parzemîna Amerîkayê ev in: Bajarê Meksîko ku qada metropolîtan a herî mezin ê parzemîna Amerîkayê ye; Bajarê New Yorkê ku qada bajarî ya herî mezin ê parzemîna Amerîkayê ye û bajarê São Paulo ye ku bajarê herî mezin ê parzemîna Amerîkayê ye. Di roja îro de ev her sê bajar senifandina xwe ya alfa û bandorên xwe yên di asta bilind de diparêzin. <gallery class="center" widths="230" heights="200" caption="Qadên bajarî yên li parzemîna Amerîkayê"> Wêne:Mexico City Reforma skyline (cropped).jpg|Dîmenek ji bajarê Meksîkoyê ku mezintirîn herêma metropolîtan a parzemîna Amerîkayê ye. Li gorî daneyên sala 2017an nifûsa bajarê 22.300.000 kes bû. Wêne:CENU, São Paulo, Brasil (cropped).jpg|Dîmenên ji bajarê São Pauloyê ku bajarê herî mezin ê parzemîna Amerîkayê ye. Li gorî daneyên sala 2016an bi nifûsa bajêr 12.038.175 kes bû. Wêne:Luchtfoto van Lower Manhattan.jpg|Dîmenek ji bajarê New Yorkê ku herêma bajarî ya herî mezin ê parzemîna Amerîkayê. Li gorî daneyên sala 2010an nifûsa deverê 18.351.295 kes bû. </gallery> === Etnolojî === Nifûsa parzemîna Amerîkayê ji neviyên çar komên nîjadî yên mezin û tevlîheviyên wan pêk hatiye. * Gelên xwemaliyên yên Amerîkayê ji komên wekê amerîndî û înuît-yupîk-unangan pêk hatiye. * Komên nîjadî yên ku bi eslê xwe Ewropî ne, bi piranî spanî, îngilîzî, îrlendî, portûgalî, almanî, îtalî, fransî û holendî ne ku di dîrokên cihêreng de koçê parzemîna Amerîkayê bûne. * Komên nîjadî yên ku bi eslê xwe afrîkî ne, bi piranî ji rojavayê Afrîkayê koçê parzemînê bûne * Asyayî, kesên ku bi eslê xwe ji rojhilatê Asyayê, başûrê rojhilatê Asyayê û ji başûrê Asyayê ne di dem û dîrokên cihêreng de koçê welatên cihêreng ên parzemînê bûne. * Mestîzoyî (gelê metî yên li Kanadayê) komeke tevlê hev e ku zarokên kesên bi eslên tevlihev ên ewropî û amerîndî ne. * Zambosî (bi spanî) an kafuzosî (bi portûgalî), komeke etnîkî ye ku zarokên kesên ku bi eslê afrîkî û gelên xwemaliyên yên tevlîhev in. Piraniya nifûsa ku li Amerîkaya Latînî dijî û navên xwe ji çandên xwe yên serdest digire ku kokên xwe ji Ewropaya Latînî werdigirin (di nav de du zimanên serdest, spanî û portûgalî, her du jî zimanên romanî ne), bi taybetî neteweyên îberî yên Portûgalê û Spanyayê (ji ber vê yekê têgîna îbero-amerîkî wekê hevwate tê bikar anîn) ne. Amerîkaya Latînî bi gelemperî bi Anglo-Amerîkayê re hatiye berawirdkirin ku tê de zimanê îngilîzî, zimanekî germanî ye, berbelav e ku Kanada (ji xeynî Kanadaya fransîafon ku koka wan li Ewropaya Latîn [Fransa] ye - li Quebec û Acadia binêre) û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê vedihewîne. Her du welat jî li Amerîkaya Bakur cih digirin ku çandên wan bi giranî ji bi eslê xwe ji brîtanî ne û ji kokên din ên germanî hatine. === Dîn === Baweriyên herî berbelav ên li parzemîna Amerîkayê ev in:<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.pewresearch.org/religion/2011/12/19/global-christianity-exec/ |sernav=Global Christianity |malper=Pew Research Center |tarîx=2011-12-19 |roja-gihiştinê=2026-08-19 |ziman=en-US |paşnav= |pêşnav=}}</ref> * Xiristiyanî (ji sedî 86) ** Katolîsîzma romayî: Ji %69ê nifûsa Amerîkaya Latînî girêdayê vê mezhebê ne (ji %61ê Brezîlê ku nifûsa wê ya katolîk a romayî ya bi qasê 134 milyon e ku ji hemî neteweyên parzemînê mezintir e) ku bi qasê ji %24ê nifûsa Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û bi qasê ji %39ê nifûsa Kanadayê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.pewresearch.org/religion/2014/11/13/religion-in-latin-america/ |sernav=Religion in Latin America |malper=Pew Research Center |tarîx=2014-11-13 |roja-gihiştinê=2026-08-19 |ziman=en-US |paşnav=Wormald |pêşnav=Benjamin}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://g1.globo.com/mundo/noticia/2013/03/america-latina-abriga-40-dos-catolicos-do-mundo.html |sernav=América Latina abriga 40% dos católicos do mundo |malper=Mundo |tarîx=2013-03-13 |roja-gihiştinê=2026-08-19 |ziman=pt-br |paşnav=Presse |pêşnav=France}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/united-states/ |sernav=United States - The World Factbook |malper=www.cia.gov |roja-gihiştinê=2026-08-19 |ziman=en |archive-date=2025-03-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250316043011/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/united-states/ |url-status=dead }}</ref><ref name=":6">{{Jêder-malper |url=https://www150.statcan.gc.ca/n1/daily-quotidien/130508/dq130508b-eng.htm?HPA |sernav=The Daily — 2011 National Household Survey: Immigration, place of birth, citizenship, ethnic origin, visible minorities, language and religion |malper=www150.statcan.gc.ca |roja-gihiştinê=2026-08-19 |ziman=en |paşnav=Government of Canada, Statistics Canada}}</ref> ** Protestanîzm: Bi piranî kesên girêdayê vê mezhebê li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ne ku nîvê nifûsê protestan e. Di heman demê de li Kanadayê kesên ku baweriya bi vê mezhebê anîne hinekî ji çaryeka nifûsê zêdetir e û li Grînlendayê jî kesên girêdayê vê mezhebê hene. Mirovên Amerîkaya Latînî bi piranî katolîk in ku kontîngentek zêde yê tevgerên evanjelîk û pentekostal heye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.abc.net.au/worldtoday/archive/default.htm |sernav=The World Today Archive - ABC listen |malper=www.abc.net.au |roja-gihiştinê=2026-08-19 |ziman=en-AU}}</ref> ** Ortodoksiya rojhilat: Bi piranî li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê (1%) nr û li Kanadayê jî têne dîtin. Ev koma xiristiyan ji gelek komên din ên xiristiyan ên li Kanadayê zûtir zêde dibib û niha bi qasê ji 3% ji nifûsa Kanadayê baweriya xwe bi vê mezhebê tînin.<ref name=":6" /> ** Xiristiyanên bê mezheb û xiristiyanên din jî li welatên parzemîna Amerîkayê têne dîtin (nêzîkî 1.000 mezheb û mezhebên cûda yên xiristiyanî yên ku li parzemîna Amerîkayê hene). * Bêbawerî: Nêzîkê ji sedê 12 ji tevahiya (tevê ateîst û agnostîkan û her weha kesên ku hinek awayên giyaniyan dipejirînin lê xwe wekî endamên tu dînên rêxistinkirî nabînin) kesên bêbawerin. * Îslam: Bi hev re, misilman nêzîkê ji sedê 1ê nifûsa Amerîkaya Bakur û ji sedê 0,3ê ji hemî amerîkayên latînî pêk tînin. Ji sedê 3ê kanadayiyan û ji sedê 0,6ê nifûsa Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê baweriya bi baweriya îslamê tînin. Arjentîn xwedî nifûsa misilmanên herî zêde yê li Amerîkaya Latînî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://2001-2009.state.gov/g/drl/rls/irf/2006/71446.htm |sernav=Argentina |malper=2001-2009.state.gov |roja-gihiştinê=2026-08-19 |ziman=en |paşnav=Department Of State. The Office of Electronic Information |pêşnav=Bureau of Public Affairs}}</ref> * Cihûtî: baweriyeke ku ji %2 Amerîkaya Bakur baweriya xwe bi vê dînê tînin. Bi qasê ji %2,5ê nifûsa Dewletên Yekbûyî û bi qasê ji %1,2ê ji nifûsa Kanadayê û her wiha ji bi qasê ji %0,23ê amerîkayiyên latînî girêdayê baweriya cihûtiyê ye. Arjentîn bi 200.000 endaman xwedî nifûsa herî mezin a cihûyên li Amerîkaya Latînî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.jcpa.org/cjc/cjc-robinson-06.htm |sernav=Canadian Jewry Today: Portrait of a Community in the Process of Change - Ira Robinson |malper=www.jcpa.org |roja-gihiştinê=2026-08-19 |archive-date=2009-09-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090917083053/http://www.jcpa.org/cjc/cjc-robinson-06.htm |url-status=dead }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ujc.org/page.html?ArticleID=26170 |sernav=First Planeload of Jews Fleeing Argentina Arrives in Israel |malper=www.ujc.org |roja-gihiştinê=2026-08-19 |ziman=en |archive-date=2008-02-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080201175808/http://www.ujc.org/page.html?ArticleID=26170 |url-status=dead }}</ref> Di nav baweriyên din ên parzemînê budîzm; hindûîzm; sikîzm; baweriya bahaî; cûrbecûr din ên xwemalî ku gelek ji wan dikarin wekê anîmîst werin dabeş kirin; dîn ên serdema nûjen û gelek dîn ên afrîkî û dîn ên ku bi koka xwe ji afrîkî ne têne dîtin. Baweriyên sînkretîk jî dikare li seranserê Amerîkayê were dîtin. === Ziman === [[Wêne:Languages of the American Continent.png|thumb|Nexşeya zimanên ku li Amerîkayê têne axavtin]] Li Amerîkayê gelek ziman têne axavtin ku hinek ji van zimanan bi koka xwe ewropî ne û hinek zimanên din jî ji aliyê gelên xwemalî ve têne axavtin an jî mîna zimanên kreol tevlîheviyek ji gelek zimanan pêk tên.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.latinobarometro.org/latNewsShow.jsp |sernav=Latinobarómetro Database |malper=www.latinobarometro.org |roja-gihiştinê=2026-08-19 |ziman=en}}</ref> Zimanê zikmakiyê herî berbelav li parzemîna Amerîkayê zimanê spanî ye ku piştre zimanê îngilîzî û zimanê portûgalî tên. Her çend neteweya herî qelebalix a Amerîkaya Latînî, Brezîl, bi zimanê portûgalî biaxive jî, zimanê serdest ê Amerîkaya Latîn spanî ye. Li Amerîkaya Latîn jî, herêmên piçûk ên bi fransî, holendî û îngilîzîaxêv hene ku bi taybetî ev ziman li Guyanaya Fransî, Sûrînam û Belîze û Guyana têne axavtin. Zimanên xwemaliyên li Amerîkaya Latînî ji zimanên Anglo-Amerîkayê zêdetir berbelav in ku nahuatl, quechua, aymara û guaraní wekê zimanên herî berbelav têne hesibandin. Gelek zimanên din ên xwemalî li seranserê Anglo-Amerîka û Amerîkaya Latînî bi frekanseke kêmtir têne axaftin. Zimanên Creole ji xeynê kreole ya haîtîyî li hinek deverên Amerîkaya Latînî jî têne axaftin. Zimanê serdest ê anglo-amerîkî zimanê îngilîzî ye. Zimanê fransî li Kanadayê jî fermî ye ku li wir zimeneke serdest ê li Quebecê ye û ligel zimanê îngilîzî zimanekî fermî yê li New Brunswickê ye. Di heman denê de zimanê înglîzî zimanekî girîng ê li Louisianayê ye û zimanê îngîlîzî li hinek deverên New Hampshire, Maine û li Vermontê ji welatiyan ve tê axavtin. Zimanê spanî li başûrê rojavayê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ku beşek ji cîgirê şahzadetiya Spanyaya Nû pêk dihat, hebûna xwe ya berdewam, berdewam kiriye, bi taybetî li Kalîforniya û New Mexiko ku cûrbecûr zimanê spanî yê ku ji sedsala 17an vir ve tê axaftin li wir maye. Di demên dawî de ji ber koçberiya zêde ji Amerîkaya Latînî ev ziman li deverên din ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê bi berfirehî hatiye axavtin. Bi gelemperî ji ber cudahîyên zimanî yên ji Amerîkaya Latînî, cudahîyên erdnîgarî ji Anglo-Amerîkayê û cudahiyên çandî û dîrokî yên her du herêman ku neteweyên wekê guyana, sûrînam û belîzê ne di nav Anglo-Amerîkayê de ne û ne jî Amerîkaya Latînî de ne. Zimanê îngilîzî zimanê sereke yê Guyana û Belîzê ye û zimanê holendî jî zimanê sereke yê Sûrînamê ye. Bi gelemperî astên bilind ên koçberiyê cûrbecûriyeke mezin a zimanî aniye Anglo-Amerîkayê ku ji zêdetirî 300 zimanan ku tenê li Dewletên Yekbûyî têne axaftin lê piraniya zimanan tenê li enklavên piçûk û ji aliyê komên koçber ên piçûk ve têne axavtin. Piraniya zimanên nexwemalî, heta astên cuda, ji welatê cuda pêş ketine lê bi gelemperî hê jî ji hev fêm dikin. Lêbelê hinek ji wan bi hev re bûne yek ku ev jî bûye sedema zimanên ji tevahiyeke nû yê ku wekê papiamento tê zanîn ku tevlîheviyeke ji zimanê portûgalî, spanyayî, holendî pêk hatiye (ku nûnertiya kolonyalîstên têkildar dikin), arawak-a ya xwemalî ku zimanên afrîkî yên cûrbecûr e û di demên dawî de jî zimanê îngilîzî ye. Zimanê hevpar ê portuñolî tevlîheviyeke zimanên portûgalî û spanî ye ku li herêmên sinor ên Brezîlê û li welatên cîran ên spanî tê axavtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lipski |pêşnav=John M. |tarîx=2006 |paşnavê-edîtor=Face |pêşnavê-edîtor=Timothy L. |paşnavê-edîtor2=Klee |pêşnavê-edîtor2=Carol A. |sernav=Too Close for Comfort? The Genesis of "Portuñol/Portunhol" |url=http://www.lingref.com/cpp/hls/8/abstract1251.html |kovar=Selected Proceedings of the 8th Hispanic Linguistics Symposium |cih=Somerville, MA |weşanger=Cascadilla Proceedings Project |rr=1–22 |isbn=978-1-57473-408-9}}</ref> Bi taybetî zimanê riverense portuñol ji aliyê nêzîkê 100.000 kesan ve li herêmên sinor ên Brezîlê û Ûrûguayê tê axavtin. Ji ber koçberiyê gelek civak hene ku zimanên din ji her deverên cîhanê, bi taybetî li Dewletên Yekbûyî, Brezîl, Arjentîn, Kanada, Şîlî, Kosta Rîka û li Ûrûgûayê têne axavtin, cihê giring ên koçberan e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://docs.google.com/viewer?a=v&q=cache:xMNl1h24Z5oJ:www.eclac.org/publicaciones/xml/6/20606/lcg2230e_cap8.pdf+conosur+argentina+chile+y+uruguay+recibieron+inmigrantes+europeos&gl=cl&pid=bl&srcid=ADGEESgPKhHPhWvASrcdlpdyAdXFt6Kh7N5j-HbzcmA8nSVHcnjm1oaGPUs1LqWeMWLJngvABPlFZm0Ho4ZnZzcuFldFPqnh_0NzjP8w6yt5n1Z5M1ff9y4bVv9pITvkAKRfF-VQFl0W |sernav=Etnicidad y ciudadanía en América Latina |malper=docs.google.com |roja-gihiştinê=2026-08-19}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://umng.edu.co/ |sernav=Universidad Militar Nueva Granada {{!}} UMNG - Sitio Oficial |malper=umng.edu.co |roja-gihiştinê=2026-08-19 |ziman=es}}</ref> == Nîşe == {{Notelist}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|America}} {{Parzemîn}} {{Welatên Amerîkayê}} {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Amerîka| ]] [[Kategorî:Cîhan]] [[Kategorî:Parzemîn]] [[Kategorî:Superparzemîn]] sb9fgpfsac2g3yyibxecgi9mmqrlbfm 0 11017 2090974 2090555 2026-09-02T17:46:04Z Penaber49 39672 2090974 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdanka giştî}} '''Antarktîka'''<ref>{{Îzolî, 2007|r=1138|jêgirtin=Antarktîka}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ferhenga Erdnîgarîyê (Coğrafya)|Ferhenga Erdnîgarîyê]]|paşnav=Önen|pêşnav=Abdurrahman |weşanger=Stembol: Doz|sal=2008|rûpel=36}}</ref> yan jî '''Antarktîk'''{{Çavk}} ({{Bi-la|Antarctica}}) yek ji [[parzemîn]]ên cîhanê ye ku parzemîna herî başûr ê dinyayê û parzemîna herî kêm nifûs a cîhanê ye. Parzemîn bi tevahî li başûrê çembera Antarktîkayê ye û ji aliyê [[Okyanûsa Başûr]] (ku wekê Okyanûsa Antarktîkayê jî tê zanîn) ve hatiye dorpêçkirin ku [[Cemsera Başûr]] a erdnîgarî vedihewîne. Di heman demê de Antarktîka pêncem parzemîna herî mezin ê cîhanê ye ku bi qasê ji %40 ji [[Ewropa|Ewropayê]] mezintir e û rûbera parzemînê bi qasê 14.200.000 km² rûerd (an rûqeşa) vegirtiye. Piraniya Antarktîkayê bi qata qeşayê ya Antarktîkayê ve hatiye nixumandin ku qalindahiya navînî ya qeşayê bi qasê 1,9 km ye. Antarktîka bi navînî parzemîna herî sar, herî hişke û parzemîna herî bi ba û bahoz ê cîhanê ye û parzemîn ji asta deryayê xwedî bilindahiyeke navînî ye. Antarktîka bi piranî ji çoleke cemserî pêk hatiye ku barîna salane li peravê zêdetirî 200 mm ye û berf û barana li hundirê parzemînê gelek kêm e. Qeşayên parzemîn di warê ava şîrîn de gelek dewlemend e ku nêzîkê ji %70ê rezervên ava şirîn ên cîhanê li Antarktîkayê cemedgirtî ye. Hatiye payîn ger ku qeşaya Antarktîkayê bihele, dê asta deryayê ya [[Cîhan|cîhanê]] bi qasê 60 mêtreyan bilind bibe. Her wiha Antarktîka xwediyê rekora germahiya herî nizm a pîvandî yê li ser rûyê [[Dinya (gerstêrk)|Erdê]] ye ku nizmahiya germahiya bi qasê −89.2 °C hatiye pîvandin. Germahiya herêmên peravê di havînê de dikare bi qasê 10 °C bilind bibe. Cureyên xwemaliyên ajalan kêzik, nematod, pengûen, fok û tardigrad in. Li cihên ku nebat lê hene, bi piranî bi awayê liken an kevzê ye. Refên qeşayê yên Antarktîkayê dibe ku cara yekem di sala 1820an de, di dema sefereke rûsî de ku ji aliyê Fabian Gottlieb von Bellingshausen û Mikhail Lazarev ve hatibû birêvebirin, hatine dîtin. Di dehsalên piştê seferên wan, di seferên fransî, amerîkî û brîtanî de li parzemînê lêkolînên zêdetir hatine kirin. Yekem derketina piştrastkirî ya Antarktîkayê ji aliyê tîmeke norwêcî ve di sala 1895an de pêk hatiye. Di destpêka sedsala 20an de, çend seferên navxwe yên parzemînê çêbûne. Lêkolînerên brîtanî Douglas Mawson, Edgeworth David û Alistair Mackay yekem kes bûn ku di sala 1909an de gihîştine [[Cemsera Başûr]] a manyetîkî û cemsera başûr a erdnîgarî jî yekem car di sala 1911an de lêkolînerê norwêcî Roald Amundsen gihiştiye cemserê. Ji aliyê îdarî ve Antarktîka ji aliyê nêzîkê 30 welatan ve tê birêvebirin ku hemî jî endamên sîstema peymana Antarktîkayê ya sala 1959an in. Li gorî şertên peymanê, çalakiyên leşkerî, kolandinên kanên madenê, teqînên nukleerî û avêtina bermayiyên nukleerî li Antarktîkayê qedexe ne. Geştiyarî, masîgirtin û lêkolîn çalakiyên sereke yên mirovan li Antarktîkayê û li derdora Antarktîkayê hene. Di mehên havînê de nêzîkê 5.000 kes li stasyonên lêkolînê dimînin û ev hejmar di mehên zivistanê de dadikeve 1.000 kesan. Her çiqas parzemîn dûr be jî, çalakiyên mirovan bi rêya qirêjî, guherîna avhewayê û bi rêya tenikbûna [[tebeqeya ozonê]] bandoreke neyînî li ser Antarktîkayê dihêle. Helîna qata qeşayê ya [[Antarktîkaya Rojava]] ya ku potansiyeleke nearam e, di pêşbîniyên bilindbûna [[asta deryayê]] yên di asta sedsalê de bûye sedema nezelaliyeke herî mezin û heman helîn bandorê li ser serûbinkirina gera [[Okyanûsa Başûr]] jî dike ku di dawiyê de dikare bibe sedema bandorên girîng li ser avhewaya [[Nîvkada Başûr]] û hilberîna Okyanûsa Başûr. == Etîmolojî == [[Wêne:1657 map Polus Antarcticus.jpg|thumb|Nexşeya cemserî ya herî başûrê Dinyayê]] Navê ku ji parzemînê hatiye dayîn ji peyva antarktîka hatiye ku ji peyva fransî ya navîn ''antartique'' an ''antarctique'' ('li hemberî Arktîkê') û piştre ji peyva latînî ''antarcticus'' ('li hemberî bakur') hatiye. Navê Antarktîkus ji peyvên yewnanî ἀντι- ('dij-') û ἀρκτικός (arktikos, 'ya hirçê [Ursa Major], bakur') hatiye.<ref name=":0">{{Cite book |sernav=Lettinck 2021, p. 158.}}</ref> Fîlozofê yewnanî Arîstoteles li dora 350 {{bz}} de di ''Meteorolojiyê'' de li ser "herêma Antarktîkê" nivîsandiye. Li gorî raporê, erdnîgarnasê yewnanî Marinusê ji Tîrusê ev nav di nexşeya xwe ya cîhanê ya sedsala duyem a {{pz}} de ku niha winda bûye, bi kar aniye. Nivîskarên romayî Gaius Julius Hyginus û Apuleius ji bo cemsera başûr navê yewnanî yê latînîkirî polus antarcticus bi kar anîne ku ji wir peyva fransî ya kevin ''pole antartike'' (nûjen ''pôle antarctique'')<ref>{{Cite book |sernav=Hyginus 1992, p. 176.}}</ref> ku di sala 1270an de hatiye piştrastkirin û ji wir jî peyva îngilîziya navîn pol antartik ku cara yekem di lêkolîneke ji aliyê nivîskarê îngilîzî Geoffrey Chaucer ve hatiye nivîsandin, hatiye wergirtin.<ref name=":0" /> Ramanên ewropî yên di derbarê hebûna Terra Australis ku parzemîneke berfirehê li başûrê dûr ê cîhanê ye ku ji bo hevsengî kirina axên bakurê [[Ewropa]], [[Asya]] û [[Afrîkaya Bakur]] pêk tîne, wekê têgeheke rewşenbîrî, ji kevnariya klasîk ve hebû. Ji ber vê yekê ''Terra Australis'' navê ku ji bo hemî girseyên bejayî yên hîpotetîk ên ku tê pêşniyar kirin ku li cihê ku niha tê zanîn Antarktîka heye, hatibû bikaranîn.<ref>{{Cite book |sernav=Mericq 1987, pp. 90–91: 'They published maps and charts based on the hypothesis that Tierra del Fuego was the beginning of that Terra Australis. The first person ever to have rights over these lands was Pedro Sancho de la Hoz, who received them through a special decree signed by Emperor Charles V on 24 January 1539.'}}</ref> Îdiaya hebûna axek wisa heta keşfkirina Awistralyayê ku ji aliyê ewropiyan ve hatiye keşfkirin, berdewam kiriye.<ref>{{Cite book |sernav=Scott, Hiatt & McIlroy 2012, pp. 2–3.}}</ref> Di destpêka sedsala 19an de keşifger Matthew Flinders guman li hebûna parzemîneke cuda yê li başûrê Awistralyayê (ku di wê demê wekê New Holland hatiye binavkirin) kiriye û ji ber vê yekê pêşniyar kiriye ku li cihê wê navê "Terra Australis" ji bo [[Awistralya|Awistralyayê]] were bikar anîn.<ref>{{Cite book |sernav=Cawley 2015, p. 130.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=McCrone & McPherson 2009, p. 75.}}</ref> Di sala 1824an de rayedarên kolonyal ên li Sîdneyê bi fermî navê parzemîna New Hollandê wekê Awistralya guhertine û peyva "Terra Australis" wekê referansek ji bo navê Antarktîkayê hiştine. Di dehsalên piştre de, erdnîgaran hevokên wekê "parzemîna Antarktîkayê" bi kar anîne. Wan li cihê vê navê li naveke helbestî geriyane û navên wekê ''Ultima'' û ''Antipodea'' pêşniyar kirine.<ref>{{Cite book |sernav=Cameron-Ash 2018, p. 20.}}</ref> Ji bo binavkirina parzemînê navê Antarktîka di salên 1890î de hatiye pejirandin û bikaranîna yekem ê vê navê ji aliyê kartografê skotlendî John George Bartholomew pêk hatiye.<ref>{{Cite web |url=https://digital.nls.uk/bartholomew/highlights/antarctica.html#:~:text=Edinburgh%20geographer%20and%20mapmaker%20John,since%20the%20first%20century%20AD. |sernav=Highlights from the Bartholomew Archive: The naming of Antarctica}}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Antarctica.svg|thumb|300px|Nexşeyek ku Antarktîkaya Rojhilat li rastê Çiyayên Transantarktîk û Antarktîkaya Rojava li çepê ye, nişan dide.]] Antarktîka ku bi awayekî asîmetrîk li dora cemsera başûr û bi piranî li başûrê çembera Antarktîkayê (ku yek ji pênc çemberên sereke yên firehiyê ye ku nexşeyên cîhanê nîşan didin) cih digire ku ji aliyê [[Okyanûsa Başûr]] ve hatiye dorpêçkirin. Di heman de çem ên avan li Antarktîkayê hene ku çemê herî dirêj ê parzemînê çemê Onyxê ye. Her wiha Antarktîka bi qasê 14,2 milyon km² rûber vedigire ku hema hema du car ji rûbera [[Awistralya|Awistralyayê]] mezintir e ku bi vê rûberê bûye pêncem parzemîna herî mezin ê cîhanê. Xeta perava Antarktîkayê bi qasê 18.000 km dirêj e ku ji sala 1983an vir ve çar celebên peravê li parzemînê hene ku perav ji %44ê peravê ji qeşayên avjenî, ji %38 ji dîwarên qeşayê pêk tê ku li ser keviran dimînin, ji %13 ji deverên qeşayî an jî qiraxa cemedên bilind pêk tê û ji %5ê ji parvên mayî jî ji kevirên vekirî pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |sernav=Antarctica - The World Factbook |malper=www.cia.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en |archive-date=2022-05-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220509192134/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: glaciological and geophysical folio |paşnav=Drewry |pêşnav=D. J. |weşanger=University of Cambridge, Scott Polar Research Institute |tarîx=1983 |isbn=978-0-901021-04-5 |cih=Cambridge}}</ref> Golên ku di binê qeşaya parzemînî de dimînin, bi piranî li geliyên hişk ên McMurdo an jî li gelek oazên cûda çêbûne.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> [[Gola Vostokê]] ku di bin stasyona Vostok a [[Rûsya|Rûsyayê]] de hatiye dîtin, mezintirîn gola binqeşayê ya cîhanê û yek ji mezintirîn golên cîhanê ye. Berê hatiye bawer kirin ku gol bi milyonan salan hatiye girtin lê di roja îro de zanyaran texmîn kirine ku ava golê her 13.000 sal carekê bi helandin û cemidandina hêdî ya qeşayê hatiye guhertin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=David |tarîx=2019-06-27 |sernav=Antarctica |url=https://academic.oup.com/book/62792 |kovar=OUP Academic |ziman=en |doi=10.1093/wentk/9780190641320.001.0001}}</ref> Di mehên havînan de qeşa li qiraxên golan dikare bihele û xendekên şil bi awayekê demkî çêdibin. Di heman demê de li Antarktîkayê hem golên ava şor û hem jî golên ava şirîn hene.<ref name=":1" /> [[Wêne:Mount Vinson from NW at Vinson Plateau by Christian Stangl (flickr).jpg|thumb|Dîmenek ji çiyayê Vînsonê ku li bakurê rojavayê Antarktîkayê ye û bilindeya herî bilind ê Antarktîkayê ye]] Antarktîka ji aliyê Çiyayên Transantarktîk ve hatiye dabeşkirin ku ji erdê Vîktoryayê heta [[Deryaya Rossê]] dirêj dibin ku ev her alî di nav xwe de Antarktîkaya Rojava û Antarktîkaya Rojhilat vedigirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: Earth's Own Ice World |paşnav=Carroll |pêşnav=Michael |weşanger=Springer |tarîx=2018-05-16 |isbn=978-3-319-74623-4 |paşnav2=Lopes |pêşnav2=Rosaly}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ji |pêşnav=Fei |paşnav2=Gao |pêşnav2=Jinyao |paşnav3=Li |pêşnav3=Fei |paşnav4=Shen |pêşnav4=Zhongyan |paşnav5=Zhang |pêşnav5=Qiao |paşnav6=Li |pêşnav6=Yongdong |tarîx=2017-10-16 |sernav=Variations of the effective elastic thickness over the Ross Sea and Transantarctic Mountains and implications for their structure and tectonics |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0040195117302937 |kovar=Tectonophysics |cild=717 |rr=127–138 |doi=10.1016/j.tecto.2017.07.011 |issn=0040-1951}}</ref> Piraniya Antarktîkayê bi tebeqeyên qeşayê ya Antarktîkayê ve hatiye nixumandin ku bi navînî 1,9 km qalindahiya qeşayan hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fretwell |pêşnav=P. |paşnav2=Pritchard |pêşnav2=H. D. |paşnav3=Vaughan |pêşnav3=D. G. |paşnav4=Bamber |pêşnav4=J. L. |paşnav5=Barrand |pêşnav5=N. E. |paşnav6=Bell |pêşnav6=R. |paşnav7=Bianchi |pêşnav7=C. |paşnav8=Bingham |pêşnav8=R. G. |paşnav9=Blankenship |pêşnav9=D. D. |paşnav10=Casassa |pêşnav10=G. |paşnav11=Catania |pêşnav11=G. |paşnav12=Callens |pêşnav12=D. |paşnav13=Conway |pêşnav13=H. |paşnav14=Cook |pêşnav14=A. J. |paşnav15=Corr |pêşnav15=H. F. J. |tarîx=2013-02-28 |sernav=Bedmap2: improved ice bed, surface and thickness datasets for Antarctica |url=https://tc.copernicus.org/articles/7/375/2013/ |kovar=The Cryosphere |ziman=English |weşanger=Copernicus GmbH |cild=7 |hejmar=1 |rr=375–393 |doi=10.5194/tc-7-375-2013 |issn=1994-0416}}</ref> Tebeqeya qeşayê ji xeynî ji xeynî çend oazanên li geliyên hişk ên McMurdo tevahiya parzemînê nixumandine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://antarcticsun.usap.gov/science/4184/ |sernav=The Antarctic Sun: News about Antarctica - The Lost Dry Valleys of the Polar Plateau |malper=antarcticsun.usap.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en |archive-date=2022-01-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220115223943/https://antarcticsun.usap.gov/science/4184/ |url-status=dead }}</ref> Çend çemên qeşayî yên Antarktîkayê ku ber bi refên qeşayî yên Antarktîkayê ve diherikin, pêvajoyeke ku wekê dînamîkên tebeqeyên qeşayê hatine pênasekirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gfdl.noaa.gov/ice-sheet-dynamics/ |sernav=Ice Sheet Dynamics – Geophysical Fluid Dynamics Laboratory |malper=www.gfdl.noaa.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31}}</ref> Antarktîkaya Rojhilat ji Coats Land, Queen Maud Land, Enderby Land, Mac. Robertson Land, Wilkes Land û Victoria Land pêk hatiye. Ji xeynî beşek piçûk, hemî deverên parzemînê di nav nîvkada rojhilat de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctic Climate Evolution |paşnav=Florindo |pêşnav=Fabio |weşanger=Elsevier |tarîx=2008-10-10 |isbn=978-0-08-093161-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yUu-x70CZEcC |paşnav2=Siegert |pêşnav2=Martin}}</ref> Li ser û dora Antarktîkayê gelek girav hene ku piraniya wan giravên volkanîk in û li gorî pîvanên jeolojîk pir ciwan in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://figshare.utas.edu.au/articles/journal_contribution/Origin_and_evolution_of_the_sub-Antarctic_islands_the_foundation/24483391 |sernav=Quilty, Patrick Gerard |malper=figshare.utas.edu.au |roja-gihiştinê=2026-08-31 |doi=10.26749/rstpp.141.1.35}}</ref> Îstîsnayên herî berbiçav giravên [[deşta Kerguelenê]] ne ku girava herî kevin li dora 40 milyon sal berê niha çêbûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Olierook |pêşnav=Hugo K. H. |paşnav2=Jourdan |pêşnav2=Fred |paşnav3=Merle |pêşnav3=Renaud E. |paşnav4=Timms |pêşnav4=Nicholas E. |paşnav5=Kusznir |pêşnav5=Nick |paşnav6=Muhling |pêşnav6=Janet R. |tarîx=2016-04-15 |sernav=Bunbury Basalt: Gondwana breakup products or earliest vestiges of the Kerguelen mantle plume? |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0012821X1630019X |kovar=Earth and Planetary Science Letters |cild=440 |rr=20–32 |doi=10.1016/j.epsl.2016.02.008 |issn=0012-821X}}</ref> Girê Vinson a li çiyayên Ellsworthê bi bilindahiya 4.892 mêtreyê bilindeya herî bilind ê Antarktîkayê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hall Ball Kiwi Mountaineers From Mount Cook To Everest |paşnav=Monteath |pêşnav=Colin |weşanger=Cloudcap |tarîx=1997 |isbn=978-0-938567-42-4 |url=https://www.worldcat.org/title/38585390 |oclc=38585390}}</ref> Çiyayê Erebusa li Girava Rossê volkana herî başûrî ya cîhanê ye û her roj nêzîkê 10 caran diteqe. Xweliya ji teqînên volkanîk 300 kîlometre dûrî kratera volkanîk hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/48987684 |sernav=Antarctica : an encyclopedia from Abbott ice shelf to zooplankton {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en}}</ref> Delîlên hejmareke mezin ji volkanan di bin qeşayê de hene ku ger asta çalakiyê bilind bibe, dibe ku ji bo tebeqeya qeşayê xetereyek çêbike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: Earth's Own Ice World |paşnav=Carroll |pêşnav=Michael |weşanger=Springer |tarîx=2018-05-16 |isbn=978-3-319-74623-4 |paşnav2=Lopes |pêşnav2=Rosaly}}</ref> Qubeya qeşayê ya bi navê Dome Argus li Antarktîkaya Rojhilat e ku bi qasê bilindahiya 4.091 metreyan bilind ew û qada qeşayê ya herî bilind ê Antarktîkayê ye. Ev gir yek ji cihên herî sar û hişk ên cîhanê ye ku germahî ya li vir heya −90 °C ê dadikeve û barîna salane jî bi qasê 1-3 sm ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica And The Arctic Circle, A Geographic Encyclopedia Of The Earth's Polar Regions |tarîx=2014-04-01 |url=http://archive.org/details/antarctica-and-the-arctic-circle-2-volumes-a-geographic-encyclopedia-of-the-earths-polar-regions}}</ref> == Dîroka jeolojîk == Ji dawiya serdema meoproterozoîkê heta serdema kretasyeyê, Antarktîka beşek ji superparzemîna [[Gondwana|Gondwanayê]] bû û parzemîn bi pêvajoya tevgerên Antarktîkaya îro ji ber ku Gondwana hêdî hêdî ji hev perçe bûye, li dora 183 milyon sal berê îro ava bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctic News Clips |weşanger=National Science Foundation |tarîx=1995 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=HcTrAAAAMAAJ&pg=PA109}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> Di demek dirêj a serdema fanerozoyîkê de Antarktîka xwedî avhewayek tropîkal ê nerm bû û ew bi daristanên berfireh nixumandî bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Klages |pêşnav=Johann P. |paşnav2=Salzmann |pêşnav2=Ulrich |paşnav3=Bickert |pêşnav3=Torsten |paşnav4=Hillenbrand |pêşnav4=Claus-Dieter |paşnav5=Gohl |pêşnav5=Karsten |paşnav6=Kuhn |pêşnav6=Gerhard |paşnav7=Bohaty |pêşnav7=Steven M. |paşnav8=Titschack |pêşnav8=Jürgen |paşnav9=Müller |pêşnav9=Juliane |paşnav10=Frederichs |pêşnav10=Thomas |paşnav11=Bauersachs |pêşnav11=Thorsten |paşnav12=Ehrmann |pêşnav12=Werner |paşnav13=van de Flierdt |pêşnav13=Tina |paşnav14=Pereira |pêşnav14=Patric Simões |paşnav15=Larter |pêşnav15=Robert D. |tarîx=2020 |sernav=Temperate rainforests near the South Pole during peak Cretaceous warmth |url=https://www.nature.com/articles/s41586-020-2148-5 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=580 |hejmar=7801 |rr=81–86 |doi=10.1038/s41586-020-2148-5 |issn=1476-4687}}</ref> === Serdema paleozoyîkê (539–252 milyon sal berê) === [[Wêne:Glossopteris sp. (fossil leaf) (Permian; Antarctica) 1 (49063572172) (cropped).jpg|thumb|300px|Ji serdema permeya Antarktîkayê pelgeke ''Glossopteris sp.'' yê]] Germbûna berdewam bûye sedem ku piraniya Gondwanayê ziwa bibe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Vegetation of Antarctica Through Geological Time |paşnav=Cantrill |pêşnav=David J. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012-11-22 |isbn=978-0-521-85598-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=sOGH4xaioRUC |paşnav2=Poole |pêşnav2=Imogen}}</ref> Di serdema triyasiyê de Antarktîka ji aliyê cûreyeke giyayên bi tov (pteridosperms) ve serdest bû ku ji cinsê Dicroidiumê bûn ku wekê daran mezin dibûn. Florayên din ên triasiyê ginkgophytes, sîkadofites, darên konîfer û sphenopsid bûn. Tetrapod (ajaleke çar ling) cara yekem di serdema triyasiya destpêkê de li Antarktîkayê hatine dîtin û fosîlên herî kevn ên naskirî di formasyona fremouw a çiyayên Transantarktîkê de hatine dîtin. Sînapsîd (ku wekê "xijendeyên mîna memikdaran" jî têne zanîn) cureyên wekê Lystrosaurus di nav de hebû û di serdema triyasiya destpêkê de zêde bûn. Nîvgirava Antarktîkayê di serdema jurasiyê de (206 heta 146 milyon sal berê) dest bi avakirina xwe kiriye. Afrîka di serdema jurasiyê li de dora 160 milyon sal berê ji Antarktîkayê dabeş bûye û piştre jî di serdema kretasiya destpêkê de nîvgirava Hindistanê (nêzîkî 125 milyon sal berê) ji heman parzemînan dabeş bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rolland |pêşnav=Yann |paşnav2=Bernet |pêşnav2=Matthias |paşnav3=van der Beek |pêşnav3=Peter |paşnav4=Gautheron |pêşnav4=Cécile |paşnav5=Duclaux |pêşnav5=Guillaume |paşnav6=Bascou |pêşnav6=Jérôme |paşnav7=Balvay |pêşnav7=Mélanie |paşnav8=Héraudet |pêşnav8=Laura |paşnav9=Sue |pêşnav9=Christian |paşnav10=Ménot |pêşnav10=René-Pierre |tarîx=2019-01-15 |sernav=Late Paleozoic Ice Age glaciers shaped East Antarctica landscape |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0012821X18306460 |kovar=Earth and Planetary Science Letters |cild=506 |rr=123–133 |doi=10.1016/j.epsl.2018.10.044 |issn=0012-821X}}</ref> Piştê kêmbûna qeşayê di nîvê duyem ê serdema permiyana destpêkê de, erd ji aliyê glossopterids (komeke nebatan a tovkirî ya nemabûyî ya bê xizmên zindî) ve serdest bû ku nebata herî berbiçav Glossopteris bû ku dareke wekê ku di axên tijî av de şîn dibe, hatiye şîrove kirin ku depoyên komirê yên berfireh çêkirine. Nebatên din ên ku di dema Permiyeyê de li Antarktîkayê hatine dîtin ''Cordaitales'', ''sphenopsids'', ''ferns'' û ''lycophytes'' in.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Vegetation of Antarctica Through Geological Time |paşnav=Cantrill |pêşnav=David J. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012-11-22 |isbn=978-0-521-85598-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=sOGH4xaioRUC |paşnav2=Poole |pêşnav2=Imogen}}</ref> Di dawiya serdema permiyeyê de avhewa li ser piraniya [[Gondwana|Gondwanayê]] hişktir û germtir bûye û ekosîstemên daristanên ''glossopteridan'' wekê beşek ji bûyera tunebûna permî-triyasî hilweşiyane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Past Antarctica: Paleoclimatology and Climate Change |paşnav=Franganillo |pêşnav=Marc Oliva i |weşanger=Elsevier Science & Technology |tarîx=2020 |isbn=978-0-12-817925-3 |paşnav2=Fernandez |pêşnav2=Jesus Ruiz}}</ref> Di serdema paleozoyîkê de ti delîl tinene ku nîşan bide ka tetrapod li Antarktîkê jiyane an na.<ref name=":2">{{Cite web |url=https://pubs.usgs.gov/of/2007/1047/ea/of2007-1047ea047.pdf |sernav=Collinson, James; William R., Hammer (2007). Migration of Triassic tetrapods to Antarctica (PDF). 10th International Symposium on Antarctic Earth Sciences.}}</ref> === Serdema mezozoîkê (252–66 milyon sal berê) === {{Multiple image | width = 150 | image1 = Opening of western Indian Ocean 150 Ma.png | image2 = Opening of South Atlantic 126 Ma.png | image3 = Opening of South Atlantic 83 Ma.png | footer = Perçebûna suoerparzemîna Gondwanayê; li dora 150 milyon sal berê (wêneya 1em), li dora 126 milyon sal berê (wêneya 2em) û li dora 83 milyon sal berê (wêneya 3em) |}} Germbûna berdewam piraniya Gondwanayê zuwa kiriye. Di serdema triyasiyê de, Antarktîka ji aliyê fernên tovkirî (pteridosperms) ve serdest bû ku beşek cinsê dicroidium bûn ku wekê daran mezin dibûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Icehouse to hothouse: floral turnover, the Permian–Triassic crisis and Triassic vegetation |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012 |rr=105–160 |isbn=978-0-521-85598-3 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Cantrill |pêşnavê-edîtor=David J. |url=https://www.cambridge.org/core/books/vegetation-of-antarctica-through-geological-time/icehouse-to-hothouse-floral-turnover-the-permiantriassic-crisis-and-triassic-vegetation/2A62935F027160A42A76FDD1199FA5C3 |paşnavê-edîtor2=Poole |pêşnavê-edîtor2=Imogen |doi=10.1017/CBO9781139024990.004}}</ref> Florayên din ên serdema triyasiyê ginkgophytes, sîkadofît, konîfer û sphenopsîdan bûn. Tetrapod cara yekem di serdema triyasiya destpêkê de li Antarktîkayê hatine dîtin û fosîlên herî kevn ên naskirî di formasyona fremouw a [[Rêzeçiyayên Transantarktîk|çiyayên Transantarktîkê]] de hatin dîtin.<ref name=":2" /> Sînapsîd (ku wekî "xijendeyên mîna memikan" jî têne zanîn) cureyên wek ''Lystrosaurus'' vedihewîne û di serdema triyasiya destpêkê de gelek zêdetir bûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Early Evolutionary History of the Synapsida |paşnav=Kammerer |pêşnav=Christian F. |weşanger=Springer London, Limited |tarîx=2013 |isbn=978-94-007-6841-3 |paşnav2=Angielczyk |pêşnav2=Kenneth D. |paşnav3=Fröbisch |pêşnav3=Jörg}}</ref> Nîvgirava Antarktîkayê di serdema jurasiyê de (206 heta 146 milyon sal berê) dest bi avakirina xwe kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Birkenmajer |pêşnav=K. |tarîx=1994 |sernav=Evolution of the Pacific margin of the northern Antarctic Peninsula: an overview |url=https://link.springer.com/10.1007/BF00210547 |kovar=Geologische Rundschau |ziman=en |cild=83 |hejmar=2 |rr=309–321 |doi=10.1007/BF00210547 |issn=0016-7835}}</ref> Afrîka di serdema jurayê de li dora 160 milyon sal berê ji Antarktîkayê dabeş bûye û piştre di derdema kretasye ya destpêkê de (dora 125 milyon sal berê) [[nîvgirava Hindistanê]] ji hev dabeş bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Gaina |pêşnav=Carmen |paşnav2=Müller |pêşnav2=R. Dietmar |paşnav3=Brown |pêşnav3=Belinda |paşnav4=Ishihara |pêşnav4=Takemi |paşnav5=Ivanov |pêşnav5=Sergey |tarîx=2007-07-01 |sernav=Breakup and early seafloor spreading between India and Antarctica |url=https://doi.org/10.1111/j.1365-246X.2007.03450.x |kovar=Geophysical Journal International |cild=170 |hejmar=1 |rr=151–169 |doi=10.1111/j.1365-246X.2007.03450.x |issn=0956-540X}}</ref> Darên ginkgo, konîfer, Bennettitale, nebatên poçikê hespan, fern û sikad di wê demê de pir bûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Vegetation of Antarctica Through Geological Time |paşnav=Cantrill |pêşnav=David J. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012-11-22 |isbn=978-0-521-85598-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=sOGH4xaioRUC |paşnav2=Poole |pêşnav2=Imogen}}</ref> Nêzîkê 80 milyon sal berê nebatên kulîlkdar bûne komên nebatan ên herî cihêreng ên li ser parzemînê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Barreda |pêşnav=Viviana D. |paşnav2=Palazzesi |pêşnav2=Luis |paşnav3=Olivero |pêşnav3=Eduardo B. |tarîx=2019 |sernav=When flowering plants ruled Antarctica: evidence from Cretaceous pollen grains |url=https://nph.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/nph.15823 |kovar=New Phytologist |ziman=en |cild=223 |hejmar=2 |rr=1023–1030 |doi=10.1111/nph.15823 |issn=0028-646X}}</ref> Her çiqas darên behîvê yên başûr (Nothofagus) ber bi dawiya kretasyeyê ve berbiçav bin jî li Antarktîkaya Rojava daristanên pelderzî di seranserê serdema kretasyeyê de (146–66 milyon sal berê) de serdest bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Crame |pêşnav=J. A. |tarîx=1989 |sernav=Origins and evolution of the Antarctic biota: an introduction |url=https://www.lyellcollection.org/doi/10.1144/GSL.SP.1989.047.01.01 |kovar=Geological Society, London, Special Publications |ziman=en |cild=47 |hejmar=1 |rr=1–8 |doi=10.1144/GSL.SP.1989.047.01.01 |issn=0305-8719}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the Antarctic |paşnav=Riffenburgh |pêşnav=Beau |weşanger=Routledge |tarîx=2006-10-25 |isbn=978-1-135-87866-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_mUPEAAAQBAJ}}</ref> Her çiqas tenê çend cinsên dînezorên Antarktîkayê (Cryolophosaurus û Glacialisaurus, ji Formasyona Hanson a serdema jurasiya destpêka çiyayên Transantarktîkê<ref>{{Cite web |url=http://www.app.pan.pl/archive/published/app52/app52-657.pdf |sernav=Anatomy of a basal sauropodomorph dinosaur from the Early Jurassic Hanson Formation of Antarctica}}</ref> û Antarctopelta, Trinisaura, Morrosaurus û Imperobator ji kretasya dereng a nîvgirava Antarktîkayê) hatine vegotin, Ammonît li deryayên li derdora Antarktîkayê pir belav bûn û dînezor jî hebûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Coria |pêşnav=Rodolfo A. |paşnav2=Moly |pêşnav2=Juan J. |paşnav3=Reguero |pêşnav3=Marcelo |paşnav4=Santillana |pêşnav4=Sergio |paşnav5=Marenssi |pêşnav5=Sergio |tarîx=2013-04-01 |sernav=A new ornithopod (Dinosauria; Ornithischia) from Antarctica |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0195667112001784 |kovar=Cretaceous Research |cild=41 |rr=186–193 |doi=10.1016/j.cretres.2012.12.004 |issn=0195-6671}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rozadilla |pêşnav=Sebastián |paşnav2=Agnolin |pêşnav2=Federico L. |paşnav3=Novas |pêşnav3=Fernando E. |paşnav4=Aranciaga Rolando |pêşnav4=Alexis M. |paşnav5=Motta |pêşnav5=Matías J. |paşnav6=Lirio |pêşnav6=Juan M. |paşnav7=Isasi |pêşnav7=Marcelo P. |tarîx=2016-01-01 |sernav=A new ornithopod (Dinosauria, Ornithischia) from the Upper Cretaceous of Antarctica and its palaeobiogeographical implications |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0195667115300677 |kovar=Cretaceous Research |cild=57 |rr=311–324 |doi=10.1016/j.cretres.2015.09.009 |issn=0195-6671}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ely |pêşnav=Ricardo C. |paşnav2=Case |pêşnav2=Judd A. |tarîx=2019-09-01 |sernav=Phylogeny of a new gigantic paravian (Theropoda; Coelurosauria; Maniraptora) from the Upper Cretaceous of James Ross Island, Antarctica |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0195667118300120 |kovar=Cretaceous Research |cild=101 |rr=1–16 |doi=10.1016/j.cretres.2019.04.003 |issn=0195-6671}}</ref> === Serdema senozoyîkê (66–10 milyon sal berê) === [[Wêne:Eocene-Paleocene-circumpolar.svg|thumb|Pêkhatina herika çerxa derdorî ya Antarktîkayê ji perçebûna dawî ya pira bejahî ya Antarktîkayê]] Di destpêka serdema paleojenê de girêdana pira bejahî ya pira Antarktîkayê, Antartîkayê bi Amerîkaya Başûr û her wiha bi başûrê rojhilatê Awistralyayê ve berdewam kiriye. Fauna ji formasyona La Mesetaya li nîvgirava Antarktîkayê ku dîroka wê vedigere serdema eosenê, pir dişibihe faunayên wekhev ên Amerîkaya Başûr ku ajalên wekê ajalên bi kîsik (marsupials), xenarthran, lîtoptern û ungulatesê bi sim û her wiha gondwanatheres û dibe ku meridiolestidans hebûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=History of Terrestrial Mammals in South America: How South American Mammalian Fauna Changed from the Mesozoic to Recent Times |paşnav=Defler |pêşnav=Thomas |weşanger=Springer |tarîx=2018-12-19 |isbn=978-3-319-98449-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-HWADwAAQBAJ}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Gelfo |pêşnav=Javier N. |paşnav2=Goin |pêşnav2=Francisco |paşnav3=Bauzá |pêşnav3=Nicolá |paşnav4=Reguero |pêşnav4=Marcelo |tarîx=2019-09-01 |sernav=The fossil record of Antarctic land mammals: commented review and hypotheses for future research |url=https://www.researchgate.net/publication/337086325_The_fossil_record_of_Antarctic_land_mammals_commented_review_and_hypotheses_for_future_research |kovar=researchgate.net |rr=274–292 |doi=10.13679/j.advps.2019.0021}}</ref> Hatiye texmînkirin ku ajalên bi kîsik di destpêka eosenê de ji Amerîkaya Başûr bi rêya Antarktîkayê belavê Awistralyayê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Eldridge |pêşnav=Mark D B |paşnav2=Beck |pêşnav2=Robin M D |paşnav3=Croft |pêşnav3=Darin A |paşnav4=Travouillon |pêşnav4=Kenny J |paşnav5=Fox |pêşnav5=Barry J |tarîx=2019-05-23 |sernav=An emerging consensus in the evolution, phylogeny, and systematics of marsupials and their fossil relatives (Metatheria) |url=https://doi.org/10.1093/jmammal/gyz018 |kovar=Journal of Mammalogy |cild=100 |hejmar=3 |rr=802–837 |doi=10.1093/jmammal/gyz018 |issn=0022-2372}}</ref> Nêzîkê 53 milyon sal berê Awistralya û Gîneya Nû ji Antarktîkayê veqetiyane û deriyê Tazmanyayê vebûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ball |pêşnav=Philip |paşnav2=Eagles |pêşnav2=Graeme |paşnav3=Ebinger |pêşnav3=Cynthia |paşnav4=McClay |pêşnav4=Ken |paşnav5=Totterdell |pêşnav5=Jennifer |tarîx=2013 |sernav=The spatial and temporal evolution of strain during the separation of Australia and Antarctica |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/ggge.20160 |kovar=Geochemistry, Geophysics, Geosystems |ziman=en |cild=14 |hejmar=8 |rr=2771–2799 |doi=10.1002/ggge.20160 |issn=1525-2027}}</ref> Modelên erdnîgariya Antarktîkayê nîşan didin ku ev herikîn û her wiha çerxa paşvegerê ya xwedî kirinê ji ber kêmbûna asta CO₂yê çêbûye û bûye sedema afirandina qeşayên piçûk û qeşayên mayînde yên cemserî.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=England |pêşnav=Matthew H. |paşnav2=Hutchinson |pêşnav2=David K. |paşnav3=Santoso |pêşnav3=Agus |paşnav4=Sijp |pêşnav4=Willem P. |tarîx=2017-08-01 |sernav=Ice–Atmosphere Feedbacks Dominate the Response of the Climate System to Drake Passage Closure |url=https://journals.ametsoc.org/view/journals/clim/30/15/jcli-d-15-0554.1.xml |kovar=Journal of Climate |cild=30 |hejmar=15 |rr=5775–5790 |doi=10.1175/JCLI-D-15-0554.1 |issn=0894-8755}}</ref> Her ku asta CO₂yê zêdetir kêm bûye, qeşayê dest bi berfirehbûneke bilez kiriye û cihê daristanên ku heta wê demê Antarktîkayê vedişartin girtiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=DeConto |pêşnav=Robert M. |paşnav2=Pollard |pêşnav2=David |tarîx=2003 |sernav=Rapid Cenozoic glaciation of Antarctica induced by declining atmospheric CO2 |url=https://www.nature.com/articles/nature01290 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=421 |hejmar=6920 |rr=245–249 |doi=10.1038/nature01290 |issn=1476-4687}}</ref> Ekosîstemên tundrayê li Antarktîkayê heta 14 û 10 milyon sal berê niha hebûna xwe berdewam kirine û piştre sarbûna zêdetir bûye sedema tunekirina van tundrayan.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ashworth |pêşnav=Allan C. |paşnav2=Erwin |pêşnav2=Terry L. |tarîx=2016 |sernav=Antarctotrechus balli sp. n. (Carabidae, Trechini): the first ground beetle from Antarctica |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5126512/ |kovar=ZooKeys |hejmar=635 |rr=109–122 |doi=10.3897/zookeys.635.10535 |issn=1313-2989 |pmc=5126512 |pmid=27917060}}</ref> === Serdema hemdem === Her çiqas jeolojiya Antarktîkayê bi piranî ji aliyê qeşaya parzemînî ve hatibe veşartin jî, parzemîn dikare bi teknîkên wekê ji hestkirina ji dûr ve, radara ku di bin erdê de derbas dibe û wêneyên satelîtê werin lêkolîn kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pour |pêşnav=Amin Beiranvand |paşnav2=Park |pêşnav2=Yongcheol |paşnav3=Park |pêşnav3=Tae-Yoon S. |paşnav4=Hong |pêşnav4=Jong Kuk |paşnav5=Hashim |pêşnav5=Mazlan |paşnav6=Woo |pêşnav6=Jusun |paşnav7=Ayoobi |pêşnav7=Iman |tarîx=2018-06-01 |sernav=Regional geology mapping using satellite-based remote sensing approach in Northern Victoria Land, Antarctica |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S187396521730107X |kovar=Polar Science |cild=16 |rr=23–46 |doi=10.1016/j.polar.2018.02.004 |issn=1873-9652}}</ref> Ji aliyê jeolojîk ve, Antarktîkaya Rojava pir dişibihe Andên Amerîkaya Başûr.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Antarctica and the southern oceans |paşnav=Stonehouse |pêşnav=B. |weşanger=J. Wiley |tarîx=2002 |isbn=978-0-471-98665-2 |cih=Chichester, West Sussex, England, Hoboken, NJ |kesên-din=Bernard Stonehouse |url=https://www.worldcat.org/title/50285217 |oclc=50285217}}</ref> Nîvgirava Antarktîkayê bi bilindbûna jeolojîk û veguherîna sedîmentên binê deryayê ku veguheriye kevirên metamorfîk, çêbûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Tectonic setting and evolution of the James Ross Basin, northern Antarctic Peninsula |paşnav=Elliot |pêşnav=David H. |weşanger=Geological Society of America |tarîx=1988-01-01 |rr=0 |isbn=978-0-8137-1169-0 |paşnavê-edîtor=Feldmann |pêşnavê-edîtor=Rodney M. |url=https://doi.org/10.1130/MEM169-p541 |paşnavê-edîtor2=Woodburne |pêşnavê-edîtor2=Michael O. |doi=10.1130/MEM169-p541}}</ref> Antarktîkaya Rojava bi yekbûna çend plakayên parzemînî çêbûye ku di encamê de hejmarek rêzeçiyayên li herêmê çêbûne ku rêzeçiyayên herî berbiçav çiyayên Ellsworthê bûn. Hebûna sîstema rift a Antarktîkaya Rojava bûye sedema volkanîzma li ser sinorê di navbera Antarktîkaya Rojava û Rojhilat de û her wiha bûye sedema çêbûna çiyayên Transantarktîkê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> Antarktîka Rojhilat ji aliyê jeolojîk ve devereke pirreng e. Avabûna Antarktîka Rojhilat di serdema arkeyî (4.000 –2.500 milyon sal berê) de dest pê kiriye û di serdema kambriyê de rawestiyaye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctic Marine Geology |paşnav=Anderson |pêşnav=J. B. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-521-13168-1}}</ref> Herêm li ser kratoneke kevirî hatiye avakirin ku bingeha mertala prekambriyê ava kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> Li ser bingehê komir û kevirên qûmê, kevirên kilsinî û şêl hene ku di serdemên devonî û jurasiyê de hatine danîn ku çiyayên Transantarktîkê çêbikin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Chapter 2 The Geology and Geomorphology of Antarctica |weşanger=Elsevier |tarîx=1987-01-01 |rr=7–42 |cild=16 |paşnavê-edîtor=Campbell |pêşnavê-edîtor=I. B. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0166248108701508 |series=Developments in Soil Science |paşnavê-edîtor2=Claridge |pêşnavê-edîtor2=G. G. C. |doi=10.1016/S0166-2481(08)70150-8}}</ref> Li deverên peravê çiyayên wekê rêzeçiyayê Shackletonê û Vîktorya Land û hinek şikestekên tektonîk çêbûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Paxman |pêşnav=Guy J. G. |paşnav2=Jamieson |pêşnav2=Stewart S. R. |paşnav3=Ferraccioli |pêşnav3=Fausto |paşnav4=Bentley |pêşnav4=Michael J. |paşnav5=Forsberg |pêşnav5=Rene |paşnav6=Ross |pêşnav6=Neil |paşnav7=Watts |pêşnav7=Anthony B. |paşnav8=Corr |pêşnav8=Hugh F. J. |paşnav9=Jordan |pêşnav9=Tom A. |tarîx=2017 |sernav=Uplift and tilting of the Shackleton Range in East Antarctica driven by glacial erosion and normal faulting |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/2016JB013841 |kovar=Journal of Geophysical Research: Solid Earth |ziman=en |cild=122 |hejmar=3 |rr=2390–2408 |doi=10.1002/2016JB013841 |issn=2169-9356}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Salvini |pêşnav=Francesco |paşnav2=Brancolini |pêşnav2=Giuliano |paşnav3=Busetti |pêşnav3=Martina |paşnav4=Storti |pêşnav4=Fabrizio |paşnav5=Mazzarini |pêşnav5=Francesco |paşnav6=Coren |pêşnav6=Franco |tarîx=1997 |sernav=Cenozoic geodynamics of the Ross Sea region, Antarctica: Crustal extension, intraplate strike-slip faulting, and tectonic inheritance |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1029/97JB01643 |kovar=Journal of Geophysical Research: Solid Earth |ziman=en |cild=102 |hejmar=B11 |rr=24669–24696 |doi=10.1029/97JB01643 |issn=2156-2202}}</ref> Komir cara yekem li Antarktîkayê li nêzîkê çiyayên Beardmoreyê ji aliyê Frank Wild ve di sefera Nimrod de di sala 1907an de hatiye tomar kirin û tê zanîn ku komirê pileya nizm li gelek deverên çiyayên Transantarktîkê heye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> Çiyayên prens Charles depoyên hesinê vedihewînin û li Deryaya Rossê jî qadên neftê û gaza xwezayî hene.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Times |pêşnav=Walter Sullivan Special to The New York |tarîx=1976-12-19 |sernav=Soviet Team Finds a ‘Mountain of Iron’ in Antarctica |url=https://www.nytimes.com/1976/12/19/archives/soviet-team-finds-a-mountain-of-iron-in-antarctica.html |roja-gihiştinê=2026-09-02 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331}}</ref> == Avhewa == [[Wêne:Fryxellsee Opt.jpg|thumb|Dîmenek ji qeşaya şîn ku gola Fryxell a li qirax ên çiyayên Transantarktîkê nixumandiye]] Antarktîka parzemîna herî sar, parzemîna herî bi bahoz û parzemîna herî hişk ê Dinyayê ye. Li nêzîkê peravên parzemînê, germahî di havînê de dikare ji 10 °C ê derbas bibe û di mehên zivistanê de heya -40 °C dadikeve. Li ser deverên bilind ên navendî, germahî di mehên havînê de dikare heya -30 °C dakeve û di mehên zivistanê de jî germahiya heman deverê heya -80 °C ê dadikeve. Germahiya hewayê ya xwezayî ya herî nizm a ku li ser Erdê hatiye tomarkirin di 21ê tîrmeha sala 1983an de li stasyona Vostok a Rûsyayê li Antarktîkayê bi qasê -89.2 °C hatiye tomarkirin. Di sala 2010an de bi rêya satelîta germahiyeke hewayê germahiya parzemînê bi qasê −94.7 °C hatiye tomar kirin lêbelê dibe ku ji ev rêje ji sermaya li ser rûyê erdê bi bandor bûye ku li bilindahiya 2 mêtre li jorê rûyê erdê nehatiye tomar kirin ku ji bo tomarên fermî yên germahiya hewayê tê xwestin. Ji ber ku piraniya Antarktîkayê ji asta deryayê ji 3.000 mêtre bilindtir e, Antarktîka ji herêma Arktîkê sartir e. Germahiya Okyanûsa Arktîkê bi rêya qeşaya deryayê ya Arktîkê ber bi parzemînê ve hatiye veguhastin û bi awayê hewaya li herêma Arktîkê nerm dibe. Antarktîka çoleke cemserî ye ku barîna parzemînê kêm e. Parzemîn salane bi navînî nêzîkê 150 mm av werdigire ku bi piranî bi awayê şilopeyê ye. Deverên navxweyî hişktir e û di tevahiya salê herî zêde bi qasê 50 mm baran werdigire lê herêmên peravê bi gelemperî ji 200 mm zêdetir baran werdigirin. Li çend deverên qeşaya şîn, ba û sublîmasyon ji berfa ku dibare zêdetir berfê radike. Li geliyên hişk, heman bandor li ser bingehek kevirî çêdibe ku dibe sedema jîngeheke bêber û hişk. === Cudahiyên herêmî === Antarktîkaya Rojhilat ji ber bilindahiya xwe ya bilind ve ji Antarktîkaya Rojava sartir e. Eniyên hewayê bi zêde derbasê deverên navendî yên parzemînê nabin ku ev jî dibe sedem ku navenda parzemînê sar û hişk bimînin û dibe sedema ku bayên deverê bi leza nerm bimînin. Barîna berfa li beşa perava Antarktîkayê barîneke pir gelemperî ye ku li wir di nav 48 demjimêran de berf dikare bi qasê 1.22 mêtreyê bibare. Li qiraxa parzemînê, bayên katabatîk ên bihêz ên ji platoya cemserî pir caran bi hêza bahozê çêdibin. Di mehên havînê de ji ber ku her roj 24 demjimêrên tîrêjên rojê li wir tên wergirtin, li Cemsera Başûr ji ekvatorê zêdetir tîrêjên rojê digihîjin rûyê erdê. === Guherîna avhewayê === [[Wêne:20201210 Antarctica ice mass variation - NASA GRACE-en.svg|thumb|Guherîna navînî ya girseya qeşaya Antarktîkê ku ji sala 2002an vir ve salane bi qasî 100 milyar ton e]] Tevê devera xwe yê îzolekirî, Antarktîka di dehsalên dawî de ji ber belavbûna gazên serayê, germ bûye û hinek ji beşên qeşayên xwe winda kiriye. Antarktîkaya Rojava ji sala 1950an heta sala 2000an di heyamên dehsalan de ji 0,1 °C zêdetir germ bûye û nîvgirava Antarktîkayê ya ku li ber çavan e ji nîvê sedsala 20an vir ve bi qasê 3 °C germ bûye. Antarktîkaya Rojhilat ku li gorî Antarktîkaya Rojava sar e û avhewaya deverê sekan (stabîl) heta salên 2000î germahî nîşan nedaye. Li dora Antarktîkayê, Okyanûsa Başûr ji her okyanûseke din zêdetir germahiya okyanûsê kişandiye û li kûrahiyên bi qasê 2.000 mêtreyan germbûneke berbiçav çêbûye. Li dora Antarktîka Rojava, okyanûs ji sala 1955an vir ve bi qasê 1 °C germ bûye. Germbûna Okyanûsa Başûr a li dora Antarktîkayê bûye sedema qelsbûn an jî hilweşîna refikên qeşayên ku li derveyî qeşayan digeriyan û hevsengiya wan pêk dianiyan. Her çiqas perê qeşayên Antarktîkaya Rojhilat ku berdewam dike ku li hundirê welêt qeşayê zêde bike jî gelek cemedên peravê giraniya xwe winda dikin û paşve dikişin ku ev jî dibe sedema windabûna giştî ya qeşayên li seranserê Antarktîkayê. Hatiye payîn ku heta sala 2100an ku windabûna qeşaya li Antarktîkayê bi qasê 11 santî metreyan bilindbûna asta deryayê ya gerdûnî zêde bike. Bi germbûna zêdetir re îhtimala bêîstîqrariyê pir zêdetir dibe û dikare bilindbûna asta deryayê ya gerdûnî ya sedsala 21ê du caran zêdetir bike. Ava heliyayî ya nû ya ji qeşayê ava binê Antarktîkayê ya şor firk dike û şaneya jêrîn a gera serûbinkirina Okyanûsa Başûr (SOOC) qels dike. Her çiqas bandorên tevahî tê payîn ku di nav çend sedsalan de çêbibin jî, li gorî hinek lêkolînan, hilweşîna tevahî ya SOOCê dikare di navbera 1.7 °C û 3 °C germbûna gerdûnî de çêbike. Ev barîna kêm ê li nîvkada başûr û barîna zêde yê li nîvkada bakur, dibe sedema kêmbûna masîgirî ya li Okyanûsa başûr û hilweşîna potansiyel a hinek ekosîstemên deryayî vedigire. Her çiqas gelek cureyên Antarktîkayê nehatibin keşifkirin jî, zêdebûna flora Antarktîkayê ya belgekirî heye û ji u bo parastina jîngeheke guncavê faunayên mezin ên wekê pengûenan zehmetî hene. Helandina erdên cemed girtî dibe ku ji bo erdên bê cemed bibe sedema gazên serayê û qirêjiya cemedgirtî ya berê ku bi helandinê re derdikeve holê. Germbûna Antarktîkayê û guhertinên têkildar di gera Okyanûsa Başûr de dikarin bandorê li şêwazên avhewayê yên li hinek deverên Afrîkayê jî bikin ku dikare bandor li barîna herêmî û guherîna germahiyê bike. Ji ber ku germahiya gerdûnî li dora 3°C zêde bûye, deverên xeternak ên wekê Hewza Wilkes û Hewza Aurora dibe ku di nav 2.000 salan de bimînin di bin avê de û dibe ku li van deveran bilindbûna asta deryayê bigihîje 6,4 metreyan. Ger germahî ji asta sala 2020an 2 °C kêmtir nebe, ihtimal heye ku qata qeşayê ya Antarktîkaya Rojava bi tevahî bihele. Hatiye payîn ku windabûna vê qata qeşayê heye bi tevahî ji holê rabe ev pêvajo bi qasê 500 û 13.000 sal berxwe bide. Ger qeşaya bilind hilweşe dibe ku asta deryayê bi qasê 3,3 mêtre bilind bibe û bi helandina qeşayên li ser çiyayan qeşayên bilind jî dibe ku asta deryayê bi qasê 4,3 metreyan bilind bike. Qata qeşaya Antarktîkaya Rojhilat ku li gorî deverên qeşayî yên din gelek aram e tenê dikare bi qasê 0,5 mête heta 0,9 mêtreyê asta deryayê bilind bike ku ev jî beşek piçûk ê ji bilind bûna 53,3 mêtreyan e ku di tevahiya helandina qata qeşayê de pêk tê. === Tenikbûna tebeqeya ozonê === [[Wêne:NASA and NOAA Announce Ozone Hole is a Double Record Breaker.png|thumb|Wêneya qula herî mezin a di tebeqeya ozonê de ku di meha îlona sala 2006an de hatiye tomarkirin]] Zanyaran ji salên 1970an vir ve li ser qata ozona di atmosfera li jor ê Antarktîkayê lêkolîn dikin. Di sala 1985an de zanyarên brîtanî li ser daneyên ku wan li stasyona lêkolîn a Halley ya li ser çemê cemeda Brunt berhev kiribûn dixebitin, wan qadeke mezin a bi rêjeya ozonê ya nizm li ser Antarktîkayê keşiv kirine. 'Qula tebeqeya ozonê' hema hema tevahiya parzemînê vedigire û di meha îlona sala 2006an de gihîştiye asta xwe ya herî mezin ku bûyera herî dirêj a mayînde ye, di sala 2020an de pêk hatiye. Ev tenikbûna tebeqeya ozonê ji ber belavbûna klorofluorokarbon û halonên di atmosferê de çêdibe ku ev made tebeqeya ozonê bi gazên din perçe dikin. Şert û mercên pir sar ên Antarktîkayê bûne sedem ku ewrên stratosferîk ên cemserî çêbibin. Ewr wekê katalîzator ji bo reaksiyonên kîmyewî tevdigerin ku di dawiyê de dibin sedema hilweşîna ozonê. Protokola Montreal a sala 1987an belavbûna madeyên ku ozonê kêm dikin sinordar kiriye. Tê pêşbînîkirin ku qula ozon an li jor ê Antarktîkayê hêdî hêdî winda bibe ku heta salên 2060î.tê payîn ku asta ozonê vegere nirxên ku herî dawî ya ku di salên 1980î de hatine tomarkirin. Di heman demê de tenikbûna ozonê dikare di stratosferê de bibe sedema sarbûna bi qasê 6 °C ê. Sarbûn girseya cemserî xurt dike û bi vî awayî rê li ber derketina hewaya sar a nêzîkê Cemsera Başûr digire ku ev jî di encamê de girseya parzemînî ya tebeqeya qeşaya Antarktîkaya Rojhilat sar dike. Herêmên li derdora Antarktîkayê, bi taybetî nîvgirava Antarktîkayê rastî germahiyên bilindtir tên ku ev yek jî helîna qeşayê bileztir dike. Ev model destnîşan dikin ku tenikbûna ozonê û bandora vorteksa cemserî ya zêde dibe ku dibe sedema zêdebûna dirêjahiya qeşaya deryayê jî pêvajoyeke ji destpêka çavdêriya di dawiya salên 1970î ve heta sala 2014an berdewam kiriye. Ev model destnîşan dikin ku kêmbûna ozonê û bandora vorteksa cemserî ya ku zêde dibe, dibe ku ji ber sedema zêdebûna dirêjahiya qeşaya deryayê jî be ku ji dema destpêkirina çavdêriyên di dawiya salên 1970î heta sala 2014an berdewam kiriye. Ji wî demê ve rûbera qeşaya deryaya Antarktîkayê bi awayekê bilez kêm bûye. == Biyocûre == Tê dîtin piraniya cureyên li Antarktîkayê cisnê cureyên ku bi milyonan salan berê li wir jiyane ne ne. Ji ber vê yekê hatiye payîn ku ev cûre ji gelek çerxên qeşayê sax mane ku cure di demên avhewaya pir sar de li deverên germtir ên îzolekirî yên wekê deverên bi germahiya jeotermal an jî deverên ku di seranserê avhewaya sar de bê qeşa mane, sax mane. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commons|Antarctica|Antarktîka}} {{Parzemîn}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Antarktîka| ]] [[Kategorî:Cîhan]] [[Kategorî:Parzemîn]] sftj4o5g5o5e4pwks2z2cy6pqlgojrf 2090975 2090974 2026-09-02T17:46:52Z Penaber49 39672 2090975 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdanka giştî}} '''Antarktîka'''<ref>{{Îzolî, 2007|r=1138|jêgirtin=Antarktîka}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ferhenga Erdnîgarîyê (Coğrafya)|Ferhenga Erdnîgarîyê]]|paşnav=Önen|pêşnav=Abdurrahman |weşanger=Stembol: Doz|sal=2008|rûpel=36}}</ref> yan jî '''Antarktîk'''{{Çavk}} ({{Bi-la|Antarctica}}) yek ji [[parzemîn]]ên cîhanê ye ku parzemîna herî başûr ê dinyayê û parzemîna herî kêm nifûs a cîhanê ye. Parzemîn bi tevahî li başûrê çembera Antarktîkayê ye û ji aliyê [[Okyanûsa Başûr]] (ku wekê Okyanûsa Antarktîkayê jî tê zanîn) ve hatiye dorpêçkirin ku [[Cemsera Başûr]] a erdnîgarî vedihewîne. Di heman demê de Antarktîka pêncem parzemîna herî mezin ê cîhanê ye ku bi qasê ji %40 ji [[Ewropa|Ewropayê]] mezintir e û rûbera parzemînê bi qasê 14.200.000 km² rûerd (an rûqeşa) vegirtiye. Piraniya Antarktîkayê bi qata qeşayê ya Antarktîkayê ve hatiye nixumandin ku qalindahiya navînî ya qeşayê bi qasê 1,9 km ye. Antarktîka bi navînî parzemîna herî sar, herî hişke û parzemîna herî bi ba û bahoz ê cîhanê ye û parzemîn ji asta deryayê xwedî bilindahiyeke navînî ye. Antarktîka bi piranî ji çoleke cemserî pêk hatiye ku barîna salane li peravê zêdetirî 200 mm ye û berf û barana li hundirê parzemînê gelek kêm e. Qeşayên parzemîn di warê ava şîrîn de gelek dewlemend e ku nêzîkê ji %70ê rezervên ava şirîn ên cîhanê li Antarktîkayê cemedgirtî ye. Hatiye payîn ger ku qeşaya Antarktîkayê bihele, dê asta deryayê ya [[Cîhan|cîhanê]] bi qasê 60 mêtreyan bilind bibe. Her wiha Antarktîka xwediyê rekora germahiya herî nizm a pîvandî yê li ser rûyê [[Dinya (gerstêrk)|Erdê]] ye ku nizmahiya germahiya bi qasê −89.2 °C hatiye pîvandin. Germahiya herêmên peravê di havînê de dikare bi qasê 10 °C bilind bibe. Cureyên xwemaliyên ajalan kêzik, nematod, pengûen, fok û tardigrad in. Li cihên ku nebat lê hene, bi piranî bi awayê liken an kevzê ye. Refên qeşayê yên Antarktîkayê dibe ku cara yekem di sala 1820an de, di dema sefereke rûsî de ku ji aliyê Fabian Gottlieb von Bellingshausen û Mikhail Lazarev ve hatibû birêvebirin, hatine dîtin. Di dehsalên piştê seferên wan, di seferên fransî, amerîkî û brîtanî de li parzemînê lêkolînên zêdetir hatine kirin. Yekem derketina piştrastkirî ya Antarktîkayê ji aliyê tîmeke norwêcî ve di sala 1895an de pêk hatiye. Di destpêka sedsala 20an de, çend seferên navxwe yên parzemînê çêbûne. Lêkolînerên brîtanî Douglas Mawson, Edgeworth David û Alistair Mackay yekem kes bûn ku di sala 1909an de gihîştine [[Cemsera Başûr]] a manyetîkî û cemsera başûr a erdnîgarî jî yekem car di sala 1911an de lêkolînerê norwêcî Roald Amundsen gihiştiye cemserê. Ji aliyê îdarî ve Antarktîka ji aliyê nêzîkê 30 welatan ve tê birêvebirin ku hemî jî endamên sîstema peymana Antarktîkayê ya sala 1959an in. Li gorî şertên peymanê, çalakiyên leşkerî, kolandinên kanên madenê, teqînên nukleerî û avêtina bermayiyên nukleerî li Antarktîkayê qedexe ne. Geştiyarî, masîgirtin û lêkolîn çalakiyên sereke yên mirovan li Antarktîkayê û li derdora Antarktîkayê hene. Di mehên havînê de nêzîkê 5.000 kes li stasyonên lêkolînê dimînin û ev hejmar di mehên zivistanê de dadikeve 1.000 kesan. Her çiqas parzemîn dûr be jî, çalakiyên mirovan bi rêya qirêjî, guherîna avhewayê û bi rêya tenikbûna [[tebeqeya ozonê]] bandoreke neyînî li ser Antarktîkayê dihêle. Helîna qata qeşayê ya [[Antarktîkaya Rojava]] ya ku potansiyeleke nearam e, di pêşbîniyên bilindbûna [[asta deryayê]] yên di asta sedsalê de bûye sedema nezelaliyeke herî mezin û heman helîn bandorê li ser serûbinkirina gera [[Okyanûsa Başûr]] jî dike ku di dawiyê de dikare bibe sedema bandorên girîng li ser avhewaya [[Nîvkada Başûr]] û hilberîna Okyanûsa Başûr. == Etîmolojî == [[Wêne:1657 map Polus Antarcticus.jpg|thumb|Nexşeya cemserî ya herî başûrê Dinyayê]] Navê ku ji parzemînê hatiye dayîn ji peyva antarktîka hatiye ku ji peyva fransî ya navîn ''antartique'' an ''antarctique'' ('li hemberî Arktîkê') û piştre ji peyva latînî ''antarcticus'' ('li hemberî bakur') hatiye. Navê Antarktîkus ji peyvên yewnanî ἀντι- ('dij-') û ἀρκτικός (arktikos, 'ya hirçê [Ursa Major], bakur') hatiye.<ref name=":0">{{Cite book |sernav=Lettinck 2021, p. 158.}}</ref> Fîlozofê yewnanî Arîstoteles li dora 350 {{bz}} de di ''Meteorolojiyê'' de li ser "herêma Antarktîkê" nivîsandiye. Li gorî raporê, erdnîgarnasê yewnanî Marinusê ji Tîrusê ev nav di nexşeya xwe ya cîhanê ya sedsala duyem a {{pz}} de ku niha winda bûye, bi kar aniye. Nivîskarên romayî Gaius Julius Hyginus û Apuleius ji bo cemsera başûr navê yewnanî yê latînîkirî polus antarcticus bi kar anîne ku ji wir peyva fransî ya kevin ''pole antartike'' (nûjen ''pôle antarctique'')<ref>{{Cite book |sernav=Hyginus 1992, p. 176.}}</ref> ku di sala 1270an de hatiye piştrastkirin û ji wir jî peyva îngilîziya navîn pol antartik ku cara yekem di lêkolîneke ji aliyê nivîskarê îngilîzî Geoffrey Chaucer ve hatiye nivîsandin, hatiye wergirtin.<ref name=":0" /> Ramanên ewropî yên di derbarê hebûna Terra Australis ku parzemîneke berfirehê li başûrê dûr ê cîhanê ye ku ji bo hevsengî kirina axên bakurê [[Ewropa]], [[Asya]] û [[Afrîkaya Bakur]] pêk tîne, wekê têgeheke rewşenbîrî, ji kevnariya klasîk ve hebû. Ji ber vê yekê ''Terra Australis'' navê ku ji bo hemî girseyên bejayî yên hîpotetîk ên ku tê pêşniyar kirin ku li cihê ku niha tê zanîn Antarktîka heye, hatibû bikaranîn.<ref>{{Cite book |sernav=Mericq 1987, pp. 90–91: 'They published maps and charts based on the hypothesis that Tierra del Fuego was the beginning of that Terra Australis. The first person ever to have rights over these lands was Pedro Sancho de la Hoz, who received them through a special decree signed by Emperor Charles V on 24 January 1539.'}}</ref> Îdiaya hebûna axek wisa heta keşfkirina Awistralyayê ku ji aliyê ewropiyan ve hatiye keşfkirin, berdewam kiriye.<ref>{{Cite book |sernav=Scott, Hiatt & McIlroy 2012, pp. 2–3.}}</ref> Di destpêka sedsala 19an de keşifger Matthew Flinders guman li hebûna parzemîneke cuda yê li başûrê Awistralyayê (ku di wê demê wekê New Holland hatiye binavkirin) kiriye û ji ber vê yekê pêşniyar kiriye ku li cihê wê navê "Terra Australis" ji bo [[Awistralya|Awistralyayê]] were bikar anîn.<ref>{{Cite book |sernav=Cawley 2015, p. 130.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=McCrone & McPherson 2009, p. 75.}}</ref> Di sala 1824an de rayedarên kolonyal ên li Sîdneyê bi fermî navê parzemîna New Hollandê wekê Awistralya guhertine û peyva "Terra Australis" wekê referansek ji bo navê Antarktîkayê hiştine. Di dehsalên piştre de, erdnîgaran hevokên wekê "parzemîna Antarktîkayê" bi kar anîne. Wan li cihê vê navê li naveke helbestî geriyane û navên wekê ''Ultima'' û ''Antipodea'' pêşniyar kirine.<ref>{{Cite book |sernav=Cameron-Ash 2018, p. 20.}}</ref> Ji bo binavkirina parzemînê navê Antarktîka di salên 1890î de hatiye pejirandin û bikaranîna yekem ê vê navê ji aliyê kartografê skotlendî John George Bartholomew pêk hatiye.<ref>{{Cite web |url=https://digital.nls.uk/bartholomew/highlights/antarctica.html#:~:text=Edinburgh%20geographer%20and%20mapmaker%20John,since%20the%20first%20century%20AD. |sernav=Highlights from the Bartholomew Archive: The naming of Antarctica}}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Antarctica.svg|thumb|300px|Nexşeyek ku Antarktîkaya Rojhilat li rastê Çiyayên Transantarktîk û Antarktîkaya Rojava li çepê ye, nişan dide.]] Antarktîka ku bi awayekî asîmetrîk li dora cemsera başûr û bi piranî li başûrê çembera Antarktîkayê (ku yek ji pênc çemberên sereke yên firehiyê ye ku nexşeyên cîhanê nîşan didin) cih digire ku ji aliyê [[Okyanûsa Başûr]] ve hatiye dorpêçkirin. Di heman de çem ên avan li Antarktîkayê hene ku çemê herî dirêj ê parzemînê çemê Onyxê ye. Her wiha Antarktîka bi qasê 14,2 milyon km² rûber vedigire ku hema hema du car ji rûbera [[Awistralya|Awistralyayê]] mezintir e ku bi vê rûberê bûye pêncem parzemîna herî mezin ê cîhanê. Xeta perava Antarktîkayê bi qasê 18.000 km dirêj e ku ji sala 1983an vir ve çar celebên peravê li parzemînê hene ku perav ji %44ê peravê ji qeşayên avjenî, ji %38 ji dîwarên qeşayê pêk tê ku li ser keviran dimînin, ji %13 ji deverên qeşayî an jî qiraxa cemedên bilind pêk tê û ji %5ê ji parvên mayî jî ji kevirên vekirî pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |sernav=Antarctica - The World Factbook |malper=www.cia.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en |archive-date=2022-05-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220509192134/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: glaciological and geophysical folio |paşnav=Drewry |pêşnav=D. J. |weşanger=University of Cambridge, Scott Polar Research Institute |tarîx=1983 |isbn=978-0-901021-04-5 |cih=Cambridge}}</ref> Golên ku di binê qeşaya parzemînî de dimînin, bi piranî li geliyên hişk ên McMurdo an jî li gelek oazên cûda çêbûne.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> [[Gola Vostokê]] ku di bin stasyona Vostok a [[Rûsya|Rûsyayê]] de hatiye dîtin, mezintirîn gola binqeşayê ya cîhanê û yek ji mezintirîn golên cîhanê ye. Berê hatiye bawer kirin ku gol bi milyonan salan hatiye girtin lê di roja îro de zanyaran texmîn kirine ku ava golê her 13.000 sal carekê bi helandin û cemidandina hêdî ya qeşayê hatiye guhertin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=David |tarîx=2019-06-27 |sernav=Antarctica |url=https://academic.oup.com/book/62792 |kovar=OUP Academic |ziman=en |doi=10.1093/wentk/9780190641320.001.0001}}</ref> Di mehên havînan de qeşa li qiraxên golan dikare bihele û xendekên şil bi awayekê demkî çêdibin. Di heman demê de li Antarktîkayê hem golên ava şor û hem jî golên ava şirîn hene.<ref name=":1" /> [[Wêne:Mount Vinson from NW at Vinson Plateau by Christian Stangl (flickr).jpg|thumb|Dîmenek ji çiyayê Vînsonê ku li bakurê rojavayê Antarktîkayê ye û bilindeya herî bilind ê Antarktîkayê ye]] Antarktîka ji aliyê Çiyayên Transantarktîk ve hatiye dabeşkirin ku ji erdê Vîktoryayê heta [[Deryaya Rossê]] dirêj dibin ku ev her alî di nav xwe de Antarktîkaya Rojava û Antarktîkaya Rojhilat vedigirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: Earth's Own Ice World |paşnav=Carroll |pêşnav=Michael |weşanger=Springer |tarîx=2018-05-16 |isbn=978-3-319-74623-4 |paşnav2=Lopes |pêşnav2=Rosaly}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ji |pêşnav=Fei |paşnav2=Gao |pêşnav2=Jinyao |paşnav3=Li |pêşnav3=Fei |paşnav4=Shen |pêşnav4=Zhongyan |paşnav5=Zhang |pêşnav5=Qiao |paşnav6=Li |pêşnav6=Yongdong |tarîx=2017-10-16 |sernav=Variations of the effective elastic thickness over the Ross Sea and Transantarctic Mountains and implications for their structure and tectonics |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0040195117302937 |kovar=Tectonophysics |cild=717 |rr=127–138 |doi=10.1016/j.tecto.2017.07.011 |issn=0040-1951}}</ref> Piraniya Antarktîkayê bi tebeqeyên qeşayê ya Antarktîkayê ve hatiye nixumandin ku bi navînî 1,9 km qalindahiya qeşayan hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fretwell |pêşnav=P. |paşnav2=Pritchard |pêşnav2=H. D. |paşnav3=Vaughan |pêşnav3=D. G. |paşnav4=Bamber |pêşnav4=J. L. |paşnav5=Barrand |pêşnav5=N. E. |paşnav6=Bell |pêşnav6=R. |paşnav7=Bianchi |pêşnav7=C. |paşnav8=Bingham |pêşnav8=R. G. |paşnav9=Blankenship |pêşnav9=D. D. |paşnav10=Casassa |pêşnav10=G. |paşnav11=Catania |pêşnav11=G. |paşnav12=Callens |pêşnav12=D. |paşnav13=Conway |pêşnav13=H. |paşnav14=Cook |pêşnav14=A. J. |paşnav15=Corr |pêşnav15=H. F. J. |tarîx=2013-02-28 |sernav=Bedmap2: improved ice bed, surface and thickness datasets for Antarctica |url=https://tc.copernicus.org/articles/7/375/2013/ |kovar=The Cryosphere |ziman=English |weşanger=Copernicus GmbH |cild=7 |hejmar=1 |rr=375–393 |doi=10.5194/tc-7-375-2013 |issn=1994-0416}}</ref> Tebeqeya qeşayê ji xeynî ji xeynî çend oazanên li geliyên hişk ên McMurdo tevahiya parzemînê nixumandine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://antarcticsun.usap.gov/science/4184/ |sernav=The Antarctic Sun: News about Antarctica - The Lost Dry Valleys of the Polar Plateau |malper=antarcticsun.usap.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en |archive-date=2022-01-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220115223943/https://antarcticsun.usap.gov/science/4184/ |url-status=dead }}</ref> Çend çemên qeşayî yên Antarktîkayê ku ber bi refên qeşayî yên Antarktîkayê ve diherikin, pêvajoyeke ku wekê dînamîkên tebeqeyên qeşayê hatine pênasekirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gfdl.noaa.gov/ice-sheet-dynamics/ |sernav=Ice Sheet Dynamics – Geophysical Fluid Dynamics Laboratory |malper=www.gfdl.noaa.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31}}</ref> Antarktîkaya Rojhilat ji Coats Land, Queen Maud Land, Enderby Land, Mac. Robertson Land, Wilkes Land û Victoria Land pêk hatiye. Ji xeynî beşek piçûk, hemî deverên parzemînê di nav nîvkada rojhilat de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctic Climate Evolution |paşnav=Florindo |pêşnav=Fabio |weşanger=Elsevier |tarîx=2008-10-10 |isbn=978-0-08-093161-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yUu-x70CZEcC |paşnav2=Siegert |pêşnav2=Martin}}</ref> Li ser û dora Antarktîkayê gelek girav hene ku piraniya wan giravên volkanîk in û li gorî pîvanên jeolojîk pir ciwan in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://figshare.utas.edu.au/articles/journal_contribution/Origin_and_evolution_of_the_sub-Antarctic_islands_the_foundation/24483391 |sernav=Quilty, Patrick Gerard |malper=figshare.utas.edu.au |roja-gihiştinê=2026-08-31 |doi=10.26749/rstpp.141.1.35}}</ref> Îstîsnayên herî berbiçav giravên [[deşta Kerguelenê]] ne ku girava herî kevin li dora 40 milyon sal berê niha çêbûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Olierook |pêşnav=Hugo K. H. |paşnav2=Jourdan |pêşnav2=Fred |paşnav3=Merle |pêşnav3=Renaud E. |paşnav4=Timms |pêşnav4=Nicholas E. |paşnav5=Kusznir |pêşnav5=Nick |paşnav6=Muhling |pêşnav6=Janet R. |tarîx=2016-04-15 |sernav=Bunbury Basalt: Gondwana breakup products or earliest vestiges of the Kerguelen mantle plume? |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0012821X1630019X |kovar=Earth and Planetary Science Letters |cild=440 |rr=20–32 |doi=10.1016/j.epsl.2016.02.008 |issn=0012-821X}}</ref> Girê Vinson a li çiyayên Ellsworthê bi bilindahiya 4.892 mêtreyê bilindeya herî bilind ê Antarktîkayê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hall Ball Kiwi Mountaineers From Mount Cook To Everest |paşnav=Monteath |pêşnav=Colin |weşanger=Cloudcap |tarîx=1997 |isbn=978-0-938567-42-4 |url=https://www.worldcat.org/title/38585390 |oclc=38585390}}</ref> Çiyayê Erebusa li Girava Rossê volkana herî başûrî ya cîhanê ye û her roj nêzîkê 10 caran diteqe. Xweliya ji teqînên volkanîk 300 kîlometre dûrî kratera volkanîk hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/48987684 |sernav=Antarctica : an encyclopedia from Abbott ice shelf to zooplankton {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en}}</ref> Delîlên hejmareke mezin ji volkanan di bin qeşayê de hene ku ger asta çalakiyê bilind bibe, dibe ku ji bo tebeqeya qeşayê xetereyek çêbike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: Earth's Own Ice World |paşnav=Carroll |pêşnav=Michael |weşanger=Springer |tarîx=2018-05-16 |isbn=978-3-319-74623-4 |paşnav2=Lopes |pêşnav2=Rosaly}}</ref> Qubeya qeşayê ya bi navê Dome Argus li Antarktîkaya Rojhilat e ku bi qasê bilindahiya 4.091 metreyan bilind ew û qada qeşayê ya herî bilind ê Antarktîkayê ye. Ev gir yek ji cihên herî sar û hişk ên cîhanê ye ku germahî ya li vir heya −90 °C ê dadikeve û barîna salane jî bi qasê 1-3 sm ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica And The Arctic Circle, A Geographic Encyclopedia Of The Earth's Polar Regions |tarîx=2014-04-01 |url=http://archive.org/details/antarctica-and-the-arctic-circle-2-volumes-a-geographic-encyclopedia-of-the-earths-polar-regions}}</ref> == Dîroka jeolojîk == Ji dawiya serdema meoproterozoîkê heta serdema kretasyeyê, Antarktîka beşek ji superparzemîna [[Gondwana|Gondwanayê]] bû û parzemîn bi pêvajoya tevgerên Antarktîkaya îro ji ber ku Gondwana hêdî hêdî ji hev perçe bûye, li dora 183 milyon sal berê îro ava bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctic News Clips |weşanger=National Science Foundation |tarîx=1995 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=HcTrAAAAMAAJ&pg=PA109}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> Di demek dirêj a serdema fanerozoyîkê de Antarktîka xwedî avhewayek tropîkal ê nerm bû û ew bi daristanên berfireh nixumandî bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Klages |pêşnav=Johann P. |paşnav2=Salzmann |pêşnav2=Ulrich |paşnav3=Bickert |pêşnav3=Torsten |paşnav4=Hillenbrand |pêşnav4=Claus-Dieter |paşnav5=Gohl |pêşnav5=Karsten |paşnav6=Kuhn |pêşnav6=Gerhard |paşnav7=Bohaty |pêşnav7=Steven M. |paşnav8=Titschack |pêşnav8=Jürgen |paşnav9=Müller |pêşnav9=Juliane |paşnav10=Frederichs |pêşnav10=Thomas |paşnav11=Bauersachs |pêşnav11=Thorsten |paşnav12=Ehrmann |pêşnav12=Werner |paşnav13=van de Flierdt |pêşnav13=Tina |paşnav14=Pereira |pêşnav14=Patric Simões |paşnav15=Larter |pêşnav15=Robert D. |tarîx=2020 |sernav=Temperate rainforests near the South Pole during peak Cretaceous warmth |url=https://www.nature.com/articles/s41586-020-2148-5 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=580 |hejmar=7801 |rr=81–86 |doi=10.1038/s41586-020-2148-5 |issn=1476-4687}}</ref> === Serdema paleozoyîkê (539–252 milyon sal berê) === [[Wêne:Glossopteris sp. (fossil leaf) (Permian; Antarctica) 1 (49063572172) (cropped).jpg|thumb|300px|Ji serdema permeya Antarktîkayê pelgeke ''Glossopteris sp.'' yê]] Germbûna berdewam bûye sedem ku piraniya Gondwanayê ziwa bibe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Vegetation of Antarctica Through Geological Time |paşnav=Cantrill |pêşnav=David J. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012-11-22 |isbn=978-0-521-85598-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=sOGH4xaioRUC |paşnav2=Poole |pêşnav2=Imogen}}</ref> Di serdema triyasiyê de Antarktîka ji aliyê cûreyeke giyayên bi tov (pteridosperms) ve serdest bû ku ji cinsê Dicroidiumê bûn ku wekê daran mezin dibûn. Florayên din ên triasiyê ginkgophytes, sîkadofites, darên konîfer û sphenopsid bûn. Tetrapod (ajaleke çar ling) cara yekem di serdema triyasiya destpêkê de li Antarktîkayê hatine dîtin û fosîlên herî kevn ên naskirî di formasyona fremouw a çiyayên Transantarktîkê de hatine dîtin. Sînapsîd (ku wekê "xijendeyên mîna memikdaran" jî têne zanîn) cureyên wekê Lystrosaurus di nav de hebû û di serdema triyasiya destpêkê de zêde bûn. Nîvgirava Antarktîkayê di serdema jurasiyê de (206 heta 146 milyon sal berê) dest bi avakirina xwe kiriye. Afrîka di serdema jurasiyê li de dora 160 milyon sal berê ji Antarktîkayê dabeş bûye û piştre jî di serdema kretasiya destpêkê de nîvgirava Hindistanê (nêzîkî 125 milyon sal berê) ji heman parzemînan dabeş bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rolland |pêşnav=Yann |paşnav2=Bernet |pêşnav2=Matthias |paşnav3=van der Beek |pêşnav3=Peter |paşnav4=Gautheron |pêşnav4=Cécile |paşnav5=Duclaux |pêşnav5=Guillaume |paşnav6=Bascou |pêşnav6=Jérôme |paşnav7=Balvay |pêşnav7=Mélanie |paşnav8=Héraudet |pêşnav8=Laura |paşnav9=Sue |pêşnav9=Christian |paşnav10=Ménot |pêşnav10=René-Pierre |tarîx=2019-01-15 |sernav=Late Paleozoic Ice Age glaciers shaped East Antarctica landscape |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0012821X18306460 |kovar=Earth and Planetary Science Letters |cild=506 |rr=123–133 |doi=10.1016/j.epsl.2018.10.044 |issn=0012-821X}}</ref> Piştê kêmbûna qeşayê di nîvê duyem ê serdema permiyana destpêkê de, erd ji aliyê glossopterids (komeke nebatan a tovkirî ya nemabûyî ya bê xizmên zindî) ve serdest bû ku nebata herî berbiçav Glossopteris bû ku dareke wekê ku di axên tijî av de şîn dibe, hatiye şîrove kirin ku depoyên komirê yên berfireh çêkirine. Nebatên din ên ku di dema Permiyeyê de li Antarktîkayê hatine dîtin ''Cordaitales'', ''sphenopsids'', ''ferns'' û ''lycophytes'' in.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Vegetation of Antarctica Through Geological Time |paşnav=Cantrill |pêşnav=David J. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012-11-22 |isbn=978-0-521-85598-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=sOGH4xaioRUC |paşnav2=Poole |pêşnav2=Imogen}}</ref> Di dawiya serdema permiyeyê de avhewa li ser piraniya [[Gondwana|Gondwanayê]] hişktir û germtir bûye û ekosîstemên daristanên ''glossopteridan'' wekê beşek ji bûyera tunebûna permî-triyasî hilweşiyane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Past Antarctica: Paleoclimatology and Climate Change |paşnav=Franganillo |pêşnav=Marc Oliva i |weşanger=Elsevier Science & Technology |tarîx=2020 |isbn=978-0-12-817925-3 |paşnav2=Fernandez |pêşnav2=Jesus Ruiz}}</ref> Di serdema paleozoyîkê de ti delîl tinene ku nîşan bide ka tetrapod li Antarktîkê jiyane an na.<ref name=":2">{{Cite web |url=https://pubs.usgs.gov/of/2007/1047/ea/of2007-1047ea047.pdf |sernav=Collinson, James; William R., Hammer (2007). Migration of Triassic tetrapods to Antarctica (PDF). 10th International Symposium on Antarctic Earth Sciences.}}</ref> === Serdema mezozoîkê (252–66 milyon sal berê) === {{Multiple image | width = 150 | image1 = Opening of western Indian Ocean 150 Ma.png | image2 = Opening of South Atlantic 126 Ma.png | image3 = Opening of South Atlantic 83 Ma.png | footer = Perçebûna suoerparzemîna Gondwanayê; li dora 150 milyon sal berê (wêneya 1em), li dora 126 milyon sal berê (wêneya 2em) û li dora 83 milyon sal berê (wêneya 3em) |}} Germbûna berdewam piraniya Gondwanayê zuwa kiriye. Di serdema triyasiyê de, Antarktîka ji aliyê fernên tovkirî (pteridosperms) ve serdest bû ku beşek cinsê dicroidium bûn ku wekê daran mezin dibûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Icehouse to hothouse: floral turnover, the Permian–Triassic crisis and Triassic vegetation |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012 |rr=105–160 |isbn=978-0-521-85598-3 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Cantrill |pêşnavê-edîtor=David J. |url=https://www.cambridge.org/core/books/vegetation-of-antarctica-through-geological-time/icehouse-to-hothouse-floral-turnover-the-permiantriassic-crisis-and-triassic-vegetation/2A62935F027160A42A76FDD1199FA5C3 |paşnavê-edîtor2=Poole |pêşnavê-edîtor2=Imogen |doi=10.1017/CBO9781139024990.004}}</ref> Florayên din ên serdema triyasiyê ginkgophytes, sîkadofît, konîfer û sphenopsîdan bûn. Tetrapod cara yekem di serdema triyasiya destpêkê de li Antarktîkayê hatine dîtin û fosîlên herî kevn ên naskirî di formasyona fremouw a [[Rêzeçiyayên Transantarktîk|çiyayên Transantarktîkê]] de hatin dîtin.<ref name=":2" /> Sînapsîd (ku wekî "xijendeyên mîna memikan" jî têne zanîn) cureyên wek ''Lystrosaurus'' vedihewîne û di serdema triyasiya destpêkê de gelek zêdetir bûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Early Evolutionary History of the Synapsida |paşnav=Kammerer |pêşnav=Christian F. |weşanger=Springer London, Limited |tarîx=2013 |isbn=978-94-007-6841-3 |paşnav2=Angielczyk |pêşnav2=Kenneth D. |paşnav3=Fröbisch |pêşnav3=Jörg}}</ref> Nîvgirava Antarktîkayê di serdema jurasiyê de (206 heta 146 milyon sal berê) dest bi avakirina xwe kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Birkenmajer |pêşnav=K. |tarîx=1994 |sernav=Evolution of the Pacific margin of the northern Antarctic Peninsula: an overview |url=https://link.springer.com/10.1007/BF00210547 |kovar=Geologische Rundschau |ziman=en |cild=83 |hejmar=2 |rr=309–321 |doi=10.1007/BF00210547 |issn=0016-7835}}</ref> Afrîka di serdema jurayê de li dora 160 milyon sal berê ji Antarktîkayê dabeş bûye û piştre di derdema kretasye ya destpêkê de (dora 125 milyon sal berê) [[nîvgirava Hindistanê]] ji hev dabeş bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Gaina |pêşnav=Carmen |paşnav2=Müller |pêşnav2=R. Dietmar |paşnav3=Brown |pêşnav3=Belinda |paşnav4=Ishihara |pêşnav4=Takemi |paşnav5=Ivanov |pêşnav5=Sergey |tarîx=2007-07-01 |sernav=Breakup and early seafloor spreading between India and Antarctica |url=https://doi.org/10.1111/j.1365-246X.2007.03450.x |kovar=Geophysical Journal International |cild=170 |hejmar=1 |rr=151–169 |doi=10.1111/j.1365-246X.2007.03450.x |issn=0956-540X}}</ref> Darên ginkgo, konîfer, Bennettitale, nebatên poçikê hespan, fern û sikad di wê demê de pir bûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Vegetation of Antarctica Through Geological Time |paşnav=Cantrill |pêşnav=David J. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012-11-22 |isbn=978-0-521-85598-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=sOGH4xaioRUC |paşnav2=Poole |pêşnav2=Imogen}}</ref> Nêzîkê 80 milyon sal berê nebatên kulîlkdar bûne komên nebatan ên herî cihêreng ên li ser parzemînê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Barreda |pêşnav=Viviana D. |paşnav2=Palazzesi |pêşnav2=Luis |paşnav3=Olivero |pêşnav3=Eduardo B. |tarîx=2019 |sernav=When flowering plants ruled Antarctica: evidence from Cretaceous pollen grains |url=https://nph.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/nph.15823 |kovar=New Phytologist |ziman=en |cild=223 |hejmar=2 |rr=1023–1030 |doi=10.1111/nph.15823 |issn=0028-646X}}</ref> Her çiqas darên behîvê yên başûr (Nothofagus) ber bi dawiya kretasyeyê ve berbiçav bin jî li Antarktîkaya Rojava daristanên pelderzî di seranserê serdema kretasyeyê de (146–66 milyon sal berê) de serdest bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Crame |pêşnav=J. A. |tarîx=1989 |sernav=Origins and evolution of the Antarctic biota: an introduction |url=https://www.lyellcollection.org/doi/10.1144/GSL.SP.1989.047.01.01 |kovar=Geological Society, London, Special Publications |ziman=en |cild=47 |hejmar=1 |rr=1–8 |doi=10.1144/GSL.SP.1989.047.01.01 |issn=0305-8719}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the Antarctic |paşnav=Riffenburgh |pêşnav=Beau |weşanger=Routledge |tarîx=2006-10-25 |isbn=978-1-135-87866-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_mUPEAAAQBAJ}}</ref> Her çiqas tenê çend cinsên dînezorên Antarktîkayê (Cryolophosaurus û Glacialisaurus, ji Formasyona Hanson a serdema jurasiya destpêka çiyayên Transantarktîkê<ref>{{Cite web |url=http://www.app.pan.pl/archive/published/app52/app52-657.pdf |sernav=Anatomy of a basal sauropodomorph dinosaur from the Early Jurassic Hanson Formation of Antarctica}}</ref> û Antarctopelta, Trinisaura, Morrosaurus û Imperobator ji kretasya dereng a nîvgirava Antarktîkayê) hatine vegotin, Ammonît li deryayên li derdora Antarktîkayê pir belav bûn û dînezor jî hebûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Coria |pêşnav=Rodolfo A. |paşnav2=Moly |pêşnav2=Juan J. |paşnav3=Reguero |pêşnav3=Marcelo |paşnav4=Santillana |pêşnav4=Sergio |paşnav5=Marenssi |pêşnav5=Sergio |tarîx=2013-04-01 |sernav=A new ornithopod (Dinosauria; Ornithischia) from Antarctica |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0195667112001784 |kovar=Cretaceous Research |cild=41 |rr=186–193 |doi=10.1016/j.cretres.2012.12.004 |issn=0195-6671}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rozadilla |pêşnav=Sebastián |paşnav2=Agnolin |pêşnav2=Federico L. |paşnav3=Novas |pêşnav3=Fernando E. |paşnav4=Aranciaga Rolando |pêşnav4=Alexis M. |paşnav5=Motta |pêşnav5=Matías J. |paşnav6=Lirio |pêşnav6=Juan M. |paşnav7=Isasi |pêşnav7=Marcelo P. |tarîx=2016-01-01 |sernav=A new ornithopod (Dinosauria, Ornithischia) from the Upper Cretaceous of Antarctica and its palaeobiogeographical implications |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0195667115300677 |kovar=Cretaceous Research |cild=57 |rr=311–324 |doi=10.1016/j.cretres.2015.09.009 |issn=0195-6671}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ely |pêşnav=Ricardo C. |paşnav2=Case |pêşnav2=Judd A. |tarîx=2019-09-01 |sernav=Phylogeny of a new gigantic paravian (Theropoda; Coelurosauria; Maniraptora) from the Upper Cretaceous of James Ross Island, Antarctica |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0195667118300120 |kovar=Cretaceous Research |cild=101 |rr=1–16 |doi=10.1016/j.cretres.2019.04.003 |issn=0195-6671}}</ref> === Serdema senozoyîkê (66–10 milyon sal berê) === [[Wêne:Eocene-Paleocene-circumpolar.svg|thumb|Pêkhatina herika çerxa derdorî ya Antarktîkayê ji perçebûna dawî ya pira bejahî ya Antarktîkayê]] Di destpêka serdema paleojenê de girêdana pira bejahî ya pira Antarktîkayê, Antartîkayê bi Amerîkaya Başûr û her wiha bi başûrê rojhilatê Awistralyayê ve berdewam kiriye. Fauna ji formasyona La Mesetaya li nîvgirava Antarktîkayê ku dîroka wê vedigere serdema eosenê, pir dişibihe faunayên wekhev ên Amerîkaya Başûr ku ajalên wekê ajalên bi kîsik (marsupials), xenarthran, lîtoptern û ungulatesê bi sim û her wiha gondwanatheres û dibe ku meridiolestidans hebûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=History of Terrestrial Mammals in South America: How South American Mammalian Fauna Changed from the Mesozoic to Recent Times |paşnav=Defler |pêşnav=Thomas |weşanger=Springer |tarîx=2018-12-19 |isbn=978-3-319-98449-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-HWADwAAQBAJ}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Gelfo |pêşnav=Javier N. |paşnav2=Goin |pêşnav2=Francisco |paşnav3=Bauzá |pêşnav3=Nicolá |paşnav4=Reguero |pêşnav4=Marcelo |tarîx=2019-09-01 |sernav=The fossil record of Antarctic land mammals: commented review and hypotheses for future research |url=https://www.researchgate.net/publication/337086325_The_fossil_record_of_Antarctic_land_mammals_commented_review_and_hypotheses_for_future_research |kovar=researchgate.net |rr=274–292 |doi=10.13679/j.advps.2019.0021}}</ref> Hatiye texmînkirin ku ajalên bi kîsik di destpêka eosenê de ji Amerîkaya Başûr bi rêya Antarktîkayê belavê Awistralyayê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Eldridge |pêşnav=Mark D B |paşnav2=Beck |pêşnav2=Robin M D |paşnav3=Croft |pêşnav3=Darin A |paşnav4=Travouillon |pêşnav4=Kenny J |paşnav5=Fox |pêşnav5=Barry J |tarîx=2019-05-23 |sernav=An emerging consensus in the evolution, phylogeny, and systematics of marsupials and their fossil relatives (Metatheria) |url=https://doi.org/10.1093/jmammal/gyz018 |kovar=Journal of Mammalogy |cild=100 |hejmar=3 |rr=802–837 |doi=10.1093/jmammal/gyz018 |issn=0022-2372}}</ref> Nêzîkê 53 milyon sal berê Awistralya û Gîneya Nû ji Antarktîkayê veqetiyane û deriyê Tazmanyayê vebûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ball |pêşnav=Philip |paşnav2=Eagles |pêşnav2=Graeme |paşnav3=Ebinger |pêşnav3=Cynthia |paşnav4=McClay |pêşnav4=Ken |paşnav5=Totterdell |pêşnav5=Jennifer |tarîx=2013 |sernav=The spatial and temporal evolution of strain during the separation of Australia and Antarctica |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/ggge.20160 |kovar=Geochemistry, Geophysics, Geosystems |ziman=en |cild=14 |hejmar=8 |rr=2771–2799 |doi=10.1002/ggge.20160 |issn=1525-2027}}</ref> Modelên erdnîgariya Antarktîkayê nîşan didin ku ev herikîn û her wiha çerxa paşvegerê ya xwedî kirinê ji ber kêmbûna asta CO₂yê çêbûye û bûye sedema afirandina qeşayên piçûk û qeşayên mayînde yên cemserî.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=England |pêşnav=Matthew H. |paşnav2=Hutchinson |pêşnav2=David K. |paşnav3=Santoso |pêşnav3=Agus |paşnav4=Sijp |pêşnav4=Willem P. |tarîx=2017-08-01 |sernav=Ice–Atmosphere Feedbacks Dominate the Response of the Climate System to Drake Passage Closure |url=https://journals.ametsoc.org/view/journals/clim/30/15/jcli-d-15-0554.1.xml |kovar=Journal of Climate |cild=30 |hejmar=15 |rr=5775–5790 |doi=10.1175/JCLI-D-15-0554.1 |issn=0894-8755}}</ref> Her ku asta CO₂yê zêdetir kêm bûye, qeşayê dest bi berfirehbûneke bilez kiriye û cihê daristanên ku heta wê demê Antarktîkayê vedişartin girtiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=DeConto |pêşnav=Robert M. |paşnav2=Pollard |pêşnav2=David |tarîx=2003 |sernav=Rapid Cenozoic glaciation of Antarctica induced by declining atmospheric CO2 |url=https://www.nature.com/articles/nature01290 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=421 |hejmar=6920 |rr=245–249 |doi=10.1038/nature01290 |issn=1476-4687}}</ref> Ekosîstemên tundrayê li Antarktîkayê heta 14 û 10 milyon sal berê niha hebûna xwe berdewam kirine û piştre sarbûna zêdetir bûye sedema tunekirina van tundrayan.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ashworth |pêşnav=Allan C. |paşnav2=Erwin |pêşnav2=Terry L. |tarîx=2016 |sernav=Antarctotrechus balli sp. n. (Carabidae, Trechini): the first ground beetle from Antarctica |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5126512/ |kovar=ZooKeys |hejmar=635 |rr=109–122 |doi=10.3897/zookeys.635.10535 |issn=1313-2989 |pmc=5126512 |pmid=27917060}}</ref> === Serdema hemdem === Her çiqas jeolojiya Antarktîkayê bi piranî ji aliyê qeşaya parzemînî ve hatibe veşartin jî, parzemîn dikare bi teknîkên wekê ji hestkirina ji dûr ve, radara ku di bin erdê de derbas dibe û wêneyên satelîtê werin lêkolîn kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pour |pêşnav=Amin Beiranvand |paşnav2=Park |pêşnav2=Yongcheol |paşnav3=Park |pêşnav3=Tae-Yoon S. |paşnav4=Hong |pêşnav4=Jong Kuk |paşnav5=Hashim |pêşnav5=Mazlan |paşnav6=Woo |pêşnav6=Jusun |paşnav7=Ayoobi |pêşnav7=Iman |tarîx=2018-06-01 |sernav=Regional geology mapping using satellite-based remote sensing approach in Northern Victoria Land, Antarctica |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S187396521730107X |kovar=Polar Science |cild=16 |rr=23–46 |doi=10.1016/j.polar.2018.02.004 |issn=1873-9652}}</ref> Ji aliyê jeolojîk ve, Antarktîkaya Rojava pir dişibihe Andên Amerîkaya Başûr.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Antarctica and the southern oceans |paşnav=Stonehouse |pêşnav=B. |weşanger=J. Wiley |tarîx=2002 |isbn=978-0-471-98665-2 |cih=Chichester, West Sussex, England, Hoboken, NJ |kesên-din=Bernard Stonehouse |url=https://www.worldcat.org/title/50285217 |oclc=50285217}}</ref> Nîvgirava Antarktîkayê bi bilindbûna jeolojîk û veguherîna sedîmentên binê deryayê ku veguheriye kevirên metamorfîk, çêbûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Tectonic setting and evolution of the James Ross Basin, northern Antarctic Peninsula |paşnav=Elliot |pêşnav=David H. |weşanger=Geological Society of America |tarîx=1988-01-01 |rr=0 |isbn=978-0-8137-1169-0 |paşnavê-edîtor=Feldmann |pêşnavê-edîtor=Rodney M. |url=https://doi.org/10.1130/MEM169-p541 |paşnavê-edîtor2=Woodburne |pêşnavê-edîtor2=Michael O. |doi=10.1130/MEM169-p541}}</ref> Antarktîkaya Rojava bi yekbûna çend plakayên parzemînî çêbûye ku di encamê de hejmarek rêzeçiyayên li herêmê çêbûne ku rêzeçiyayên herî berbiçav çiyayên Ellsworthê bûn. Hebûna sîstema rift a Antarktîkaya Rojava bûye sedema volkanîzma li ser sinorê di navbera Antarktîkaya Rojava û Rojhilat de û her wiha bûye sedema çêbûna çiyayên Transantarktîkê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> Antarktîka Rojhilat ji aliyê jeolojîk ve devereke pirreng e. Avabûna Antarktîka Rojhilat di serdema arkeyî (4.000 –2.500 milyon sal berê) de dest pê kiriye û di serdema kambriyê de rawestiyaye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctic Marine Geology |paşnav=Anderson |pêşnav=J. B. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-521-13168-1}}</ref> Herêm li ser kratoneke kevirî hatiye avakirin ku bingeha mertala prekambriyê ava kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> Li ser bingehê komir û kevirên qûmê, kevirên kilsinî û şêl hene ku di serdemên devonî û jurasiyê de hatine danîn ku çiyayên Transantarktîkê çêbikin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Chapter 2 The Geology and Geomorphology of Antarctica |weşanger=Elsevier |tarîx=1987-01-01 |rr=7–42 |cild=16 |paşnavê-edîtor=Campbell |pêşnavê-edîtor=I. B. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0166248108701508 |series=Developments in Soil Science |paşnavê-edîtor2=Claridge |pêşnavê-edîtor2=G. G. C. |doi=10.1016/S0166-2481(08)70150-8}}</ref> Li deverên peravê çiyayên wekê rêzeçiyayê Shackletonê û Vîktorya Land û hinek şikestekên tektonîk çêbûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Paxman |pêşnav=Guy J. G. |paşnav2=Jamieson |pêşnav2=Stewart S. R. |paşnav3=Ferraccioli |pêşnav3=Fausto |paşnav4=Bentley |pêşnav4=Michael J. |paşnav5=Forsberg |pêşnav5=Rene |paşnav6=Ross |pêşnav6=Neil |paşnav7=Watts |pêşnav7=Anthony B. |paşnav8=Corr |pêşnav8=Hugh F. J. |paşnav9=Jordan |pêşnav9=Tom A. |tarîx=2017 |sernav=Uplift and tilting of the Shackleton Range in East Antarctica driven by glacial erosion and normal faulting |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/2016JB013841 |kovar=Journal of Geophysical Research: Solid Earth |ziman=en |cild=122 |hejmar=3 |rr=2390–2408 |doi=10.1002/2016JB013841 |issn=2169-9356}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Salvini |pêşnav=Francesco |paşnav2=Brancolini |pêşnav2=Giuliano |paşnav3=Busetti |pêşnav3=Martina |paşnav4=Storti |pêşnav4=Fabrizio |paşnav5=Mazzarini |pêşnav5=Francesco |paşnav6=Coren |pêşnav6=Franco |tarîx=1997 |sernav=Cenozoic geodynamics of the Ross Sea region, Antarctica: Crustal extension, intraplate strike-slip faulting, and tectonic inheritance |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1029/97JB01643 |kovar=Journal of Geophysical Research: Solid Earth |ziman=en |cild=102 |hejmar=B11 |rr=24669–24696 |doi=10.1029/97JB01643 |issn=2156-2202}}</ref> Komir cara yekem li Antarktîkayê li nêzîkê çiyayên Beardmoreyê ji aliyê Frank Wild ve di sefera Nimrod de di sala 1907an de hatiye tomar kirin û tê zanîn ku komirê pileya nizm li gelek deverên çiyayên Transantarktîkê heye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> Çiyayên prens Charles depoyên hesinê vedihewînin û li Deryaya Rossê jî qadên neftê û gaza xwezayî hene.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Times |pêşnav=Walter Sullivan Special to The New York |tarîx=1976-12-19 |sernav=Soviet Team Finds a ‘Mountain of Iron’ in Antarctica |url=https://www.nytimes.com/1976/12/19/archives/soviet-team-finds-a-mountain-of-iron-in-antarctica.html |roja-gihiştinê=2026-09-02 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331}}</ref> == Avhewa == [[Wêne:Fryxellsee Opt.jpg|thumb|Dîmenek ji qeşaya şîn ku gola Fryxell a li qirax ên çiyayên Transantarktîkê nixumandiye]] Antarktîka parzemîna herî sar, parzemîna herî bi bahoz û parzemîna herî hişk ê Dinyayê ye. Li nêzîkê peravên parzemînê, germahî di havînê de dikare ji 10 °C ê derbas bibe û di mehên zivistanê de heya -40 °C dadikeve. Li ser deverên bilind ên navendî, germahî di mehên havînê de dikare heya -30 °C dakeve û di mehên zivistanê de jî germahiya heman deverê heya -80 °C ê dadikeve. Germahiya hewayê ya xwezayî ya herî nizm a ku li ser Erdê hatiye tomarkirin di 21ê tîrmeha sala 1983an de li stasyona Vostok a Rûsyayê li Antarktîkayê bi qasê -89.2 °C hatiye tomarkirin. Di sala 2010an de bi rêya satelîta germahiyeke hewayê germahiya parzemînê bi qasê −94.7 °C hatiye tomar kirin lêbelê dibe ku ji ev rêje ji sermaya li ser rûyê erdê bi bandor bûye ku li bilindahiya 2 mêtre li jorê rûyê erdê nehatiye tomar kirin ku ji bo tomarên fermî yên germahiya hewayê tê xwestin. Ji ber ku piraniya Antarktîkayê ji asta deryayê ji 3.000 mêtre bilindtir e, Antarktîka ji herêma Arktîkê sartir e. Germahiya Okyanûsa Arktîkê bi rêya qeşaya deryayê ya Arktîkê ber bi parzemînê ve hatiye veguhastin û bi awayê hewaya li herêma Arktîkê nerm dibe. Antarktîka çoleke cemserî ye ku barîna parzemînê kêm e. Parzemîn salane bi navînî nêzîkê 150 mm av werdigire ku bi piranî bi awayê şilopeyê ye. Deverên navxweyî hişktir e û di tevahiya salê herî zêde bi qasê 50 mm baran werdigire lê herêmên peravê bi gelemperî ji 200 mm zêdetir baran werdigirin. Li çend deverên qeşaya şîn, ba û sublîmasyon ji berfa ku dibare zêdetir berfê radike. Li geliyên hişk, heman bandor li ser bingehek kevirî çêdibe ku dibe sedema jîngeheke bêber û hişk. === Cudahiyên herêmî === Antarktîkaya Rojhilat ji ber bilindahiya xwe ya bilind ve ji Antarktîkaya Rojava sartir e. Eniyên hewayê bi zêde derbasê deverên navendî yên parzemînê nabin ku ev jî dibe sedem ku navenda parzemînê sar û hişk bimînin û dibe sedema ku bayên deverê bi leza nerm bimînin. Barîna berfa li beşa perava Antarktîkayê barîneke pir gelemperî ye ku li wir di nav 48 demjimêran de berf dikare bi qasê 1.22 mêtreyê bibare. Li qiraxa parzemînê, bayên katabatîk ên bihêz ên ji platoya cemserî pir caran bi hêza bahozê çêdibin. Di mehên havînê de ji ber ku her roj 24 demjimêrên tîrêjên rojê li wir tên wergirtin, li Cemsera Başûr ji ekvatorê zêdetir tîrêjên rojê digihîjin rûyê erdê. === Guherîna avhewayê === [[Wêne:20201210 Antarctica ice mass variation - NASA GRACE-en.svg|thumb|Guherîna navînî ya girseya qeşaya Antarktîkê ku ji sala 2002an vir ve salane bi qasî 100 milyar ton e]] Tevê devera xwe yê îzolekirî, Antarktîka di dehsalên dawî de ji ber belavbûna gazên serayê, germ bûye û hinek ji beşên qeşayên xwe winda kiriye. Antarktîkaya Rojava ji sala 1950an heta sala 2000an di heyamên dehsalan de ji 0,1 °C zêdetir germ bûye û nîvgirava Antarktîkayê ya ku li ber çavan e ji nîvê sedsala 20an vir ve bi qasê 3 °C germ bûye. Antarktîkaya Rojhilat ku li gorî Antarktîkaya Rojava sar e û avhewaya deverê sekan (stabîl) heta salên 2000î germahî nîşan nedaye. Li dora Antarktîkayê, Okyanûsa Başûr ji her okyanûseke din zêdetir germahiya okyanûsê kişandiye û li kûrahiyên bi qasê 2.000 mêtreyan germbûneke berbiçav çêbûye. Li dora Antarktîka Rojava, okyanûs ji sala 1955an vir ve bi qasê 1 °C germ bûye. Germbûna Okyanûsa Başûr a li dora Antarktîkayê bûye sedema qelsbûn an jî hilweşîna refikên qeşayên ku li derveyî qeşayan digeriyan û hevsengiya wan pêk dianiyan. Her çiqas perê qeşayên Antarktîkaya Rojhilat ku berdewam dike ku li hundirê welêt qeşayê zêde bike jî gelek cemedên peravê giraniya xwe winda dikin û paşve dikişin ku ev jî dibe sedema windabûna giştî ya qeşayên li seranserê Antarktîkayê. Hatiye payîn ku heta sala 2100an ku windabûna qeşaya li Antarktîkayê bi qasê 11 santî metreyan bilindbûna asta deryayê ya gerdûnî zêde bike. Bi germbûna zêdetir re îhtimala bêîstîqrariyê pir zêdetir dibe û dikare bilindbûna asta deryayê ya gerdûnî ya sedsala 21ê du caran zêdetir bike. Ava heliyayî ya nû ya ji qeşayê ava binê Antarktîkayê ya şor firk dike û şaneya jêrîn a gera serûbinkirina Okyanûsa Başûr (SOOC) qels dike. Her çiqas bandorên tevahî tê payîn ku di nav çend sedsalan de çêbibin jî, li gorî hinek lêkolînan, hilweşîna tevahî ya SOOCê dikare di navbera 1.7 °C û 3 °C germbûna gerdûnî de çêbike. Ev barîna kêm ê li nîvkada başûr û barîna zêde yê li nîvkada bakur, dibe sedema kêmbûna masîgirî ya li Okyanûsa başûr û hilweşîna potansiyel a hinek ekosîstemên deryayî vedigire. Her çiqas gelek cureyên Antarktîkayê nehatibin keşifkirin jî, zêdebûna flora Antarktîkayê ya belgekirî heye û ji u bo parastina jîngeheke guncavê faunayên mezin ên wekê pengûenan zehmetî hene. Helandina erdên cemed girtî dibe ku ji bo erdên bê cemed bibe sedema gazên serayê û qirêjiya cemedgirtî ya berê ku bi helandinê re derdikeve holê. Germbûna Antarktîkayê û guhertinên têkildar di gera Okyanûsa Başûr de dikarin bandorê li şêwazên avhewayê yên li hinek deverên Afrîkayê jî bikin ku dikare bandor li barîna herêmî û guherîna germahiyê bike. Ji ber ku germahiya gerdûnî li dora 3°C zêde bûye, deverên xeternak ên wekê Hewza Wilkes û Hewza Aurora dibe ku di nav 2.000 salan de bimînin di bin avê de û dibe ku li van deveran bilindbûna asta deryayê bigihîje 6,4 metreyan. Ger germahî ji asta sala 2020an 2 °C kêmtir nebe, ihtimal heye ku qata qeşayê ya Antarktîkaya Rojava bi tevahî bihele. Hatiye payîn ku windabûna vê qata qeşayê heye bi tevahî ji holê rabe ev pêvajo bi qasê 500 û 13.000 sal berxwe bide. Ger qeşaya bilind hilweşe dibe ku asta deryayê bi qasê 3,3 mêtre bilind bibe û bi helandina qeşayên li ser çiyayan qeşayên bilind jî dibe ku asta deryayê bi qasê 4,3 metreyan bilind bike. Qata qeşaya Antarktîkaya Rojhilat ku li gorî deverên qeşayî yên din gelek aram e tenê dikare bi qasê 0,5 mête heta 0,9 mêtreyê asta deryayê bilind bike ku ev jî beşek piçûk ê ji bilind bûna 53,3 mêtreyan e ku di tevahiya helandina qata qeşayê de pêk tê. === Tenikbûna tebeqeya ozonê === [[Wêne:NASA and NOAA Announce Ozone Hole is a Double Record Breaker.png|thumb|Wêneya qula herî mezin a di tebeqeya ozonê de ku di meha îlona sala 2006an de hatiye tomarkirin]] Zanyaran ji salên 1970an vir ve li ser qata ozona di atmosfera li jor ê Antarktîkayê lêkolîn dikin. Di sala 1985an de zanyarên brîtanî li ser daneyên ku wan li stasyona lêkolîn a Halley ya li ser çemê cemeda Brunt berhev kiribûn dixebitin, wan qadeke mezin a bi rêjeya ozonê ya nizm li ser Antarktîkayê keşiv kirine. 'Qula tebeqeya ozonê' hema hema tevahiya parzemînê vedigire û di meha îlona sala 2006an de gihîştiye asta xwe ya herî mezin ku bûyera herî dirêj a mayînde ye, di sala 2020an de pêk hatiye. Ev tenikbûna tebeqeya ozonê ji ber belavbûna klorofluorokarbon û halonên di atmosferê de çêdibe ku ev made tebeqeya ozonê bi gazên din perçe dikin. Şert û mercên pir sar ên Antarktîkayê bûne sedem ku ewrên stratosferîk ên cemserî çêbibin. Ewr wekê katalîzator ji bo reaksiyonên kîmyewî tevdigerin ku di dawiyê de dibin sedema hilweşîna ozonê. Protokola Montreal a sala 1987an belavbûna madeyên ku ozonê kêm dikin sinordar kiriye. Tê pêşbînîkirin ku qula ozon an li jor ê Antarktîkayê hêdî hêdî winda bibe ku heta salên 2060î.tê payîn ku asta ozonê vegere nirxên ku herî dawî ya ku di salên 1980î de hatine tomarkirin. Di heman demê de tenikbûna ozonê dikare di stratosferê de bibe sedema sarbûna bi qasê 6 °C ê. Sarbûn girseya cemserî xurt dike û bi vî awayî rê li ber derketina hewaya sar a nêzîkê Cemsera Başûr digire ku ev jî di encamê de girseya parzemînî ya tebeqeya qeşaya Antarktîkaya Rojhilat sar dike. Herêmên li derdora Antarktîkayê, bi taybetî nîvgirava Antarktîkayê rastî germahiyên bilindtir tên ku ev yek jî helîna qeşayê bileztir dike. Ev model destnîşan dikin ku tenikbûna ozonê û bandora vorteksa cemserî ya zêde dibe ku dibe sedema zêdebûna dirêjahiya qeşaya deryayê jî pêvajoyeke ji destpêka çavdêriya di dawiya salên 1970î ve heta sala 2014an berdewam kiriye. Ev model destnîşan dikin ku kêmbûna ozonê û bandora vorteksa cemserî ya ku zêde dibe, dibe ku ji ber sedema zêdebûna dirêjahiya qeşaya deryayê jî be ku ji dema destpêkirina çavdêriyên di dawiya salên 1970î heta sala 2014an berdewam kiriye. Ji wî demê ve rûbera qeşaya deryaya Antarktîkayê bi awayekê bilez kêm bûye. == Biyocûre == Tê dîtin piraniya cureyên li Antarktîkayê cisnê cureyên ku bi milyonan salan berê li wir jiyane ne ne. Ji ber vê yekê hatiye payîn ku ev cûre ji gelek çerxên qeşayê sax mane ku cure di demên avhewaya pir sar de li deverên germtir ên îzolekirî yên wekê deverên bi germahiya jeotermal an jî deverên ku di seranserê avhewaya sar de bê qeşa mane, sax mane. === Ajal === == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commons|Antarctica|Antarktîka}} {{Parzemîn}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Antarktîka| ]] [[Kategorî:Cîhan]] [[Kategorî:Parzemîn]] 8qbtkgs1nstpo1gk5oj8igts06e3jok 2090976 2090975 2026-09-02T18:01:23Z Penaber49 39672 /* Avhewa */ 2090976 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdanka giştî}} '''Antarktîka'''<ref>{{Îzolî, 2007|r=1138|jêgirtin=Antarktîka}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ferhenga Erdnîgarîyê (Coğrafya)|Ferhenga Erdnîgarîyê]]|paşnav=Önen|pêşnav=Abdurrahman |weşanger=Stembol: Doz|sal=2008|rûpel=36}}</ref> yan jî '''Antarktîk'''{{Çavk}} ({{Bi-la|Antarctica}}) yek ji [[parzemîn]]ên cîhanê ye ku parzemîna herî başûr ê dinyayê û parzemîna herî kêm nifûs a cîhanê ye. Parzemîn bi tevahî li başûrê çembera Antarktîkayê ye û ji aliyê [[Okyanûsa Başûr]] (ku wekê Okyanûsa Antarktîkayê jî tê zanîn) ve hatiye dorpêçkirin ku [[Cemsera Başûr]] a erdnîgarî vedihewîne. Di heman demê de Antarktîka pêncem parzemîna herî mezin ê cîhanê ye ku bi qasê ji %40 ji [[Ewropa|Ewropayê]] mezintir e û rûbera parzemînê bi qasê 14.200.000 km² rûerd (an rûqeşa) vegirtiye. Piraniya Antarktîkayê bi qata qeşayê ya Antarktîkayê ve hatiye nixumandin ku qalindahiya navînî ya qeşayê bi qasê 1,9 km ye. Antarktîka bi navînî parzemîna herî sar, herî hişke û parzemîna herî bi ba û bahoz ê cîhanê ye û parzemîn ji asta deryayê xwedî bilindahiyeke navînî ye. Antarktîka bi piranî ji çoleke cemserî pêk hatiye ku barîna salane li peravê zêdetirî 200 mm ye û berf û barana li hundirê parzemînê gelek kêm e. Qeşayên parzemîn di warê ava şîrîn de gelek dewlemend e ku nêzîkê ji %70ê rezervên ava şirîn ên cîhanê li Antarktîkayê cemedgirtî ye. Hatiye payîn ger ku qeşaya Antarktîkayê bihele, dê asta deryayê ya [[Cîhan|cîhanê]] bi qasê 60 mêtreyan bilind bibe. Her wiha Antarktîka xwediyê rekora germahiya herî nizm a pîvandî yê li ser rûyê [[Dinya (gerstêrk)|Erdê]] ye ku nizmahiya germahiya bi qasê −89.2 °C hatiye pîvandin. Germahiya herêmên peravê di havînê de dikare bi qasê 10 °C bilind bibe. Cureyên xwemaliyên ajalan kêzik, nematod, pengûen, fok û tardigrad in. Li cihên ku nebat lê hene, bi piranî bi awayê liken an kevzê ye. Refên qeşayê yên Antarktîkayê dibe ku cara yekem di sala 1820an de, di dema sefereke rûsî de ku ji aliyê Fabian Gottlieb von Bellingshausen û Mikhail Lazarev ve hatibû birêvebirin, hatine dîtin. Di dehsalên piştê seferên wan, di seferên fransî, amerîkî û brîtanî de li parzemînê lêkolînên zêdetir hatine kirin. Yekem derketina piştrastkirî ya Antarktîkayê ji aliyê tîmeke norwêcî ve di sala 1895an de pêk hatiye. Di destpêka sedsala 20an de, çend seferên navxwe yên parzemînê çêbûne. Lêkolînerên brîtanî Douglas Mawson, Edgeworth David û Alistair Mackay yekem kes bûn ku di sala 1909an de gihîştine [[Cemsera Başûr]] a manyetîkî û cemsera başûr a erdnîgarî jî yekem car di sala 1911an de lêkolînerê norwêcî Roald Amundsen gihiştiye cemserê. Ji aliyê îdarî ve Antarktîka ji aliyê nêzîkê 30 welatan ve tê birêvebirin ku hemî jî endamên sîstema peymana Antarktîkayê ya sala 1959an in. Li gorî şertên peymanê, çalakiyên leşkerî, kolandinên kanên madenê, teqînên nukleerî û avêtina bermayiyên nukleerî li Antarktîkayê qedexe ne. Geştiyarî, masîgirtin û lêkolîn çalakiyên sereke yên mirovan li Antarktîkayê û li derdora Antarktîkayê hene. Di mehên havînê de nêzîkê 5.000 kes li stasyonên lêkolînê dimînin û ev hejmar di mehên zivistanê de dadikeve 1.000 kesan. Her çiqas parzemîn dûr be jî, çalakiyên mirovan bi rêya qirêjî, guherîna avhewayê û bi rêya tenikbûna [[tebeqeya ozonê]] bandoreke neyînî li ser Antarktîkayê dihêle. Helîna qata qeşayê ya [[Antarktîkaya Rojava]] ya ku potansiyeleke nearam e, di pêşbîniyên bilindbûna [[asta deryayê]] yên di asta sedsalê de bûye sedema nezelaliyeke herî mezin û heman helîn bandorê li ser serûbinkirina gera [[Okyanûsa Başûr]] jî dike ku di dawiyê de dikare bibe sedema bandorên girîng li ser avhewaya [[Nîvkada Başûr]] û hilberîna Okyanûsa Başûr. == Etîmolojî == [[Wêne:1657 map Polus Antarcticus.jpg|thumb|Nexşeya cemserî ya herî başûrê Dinyayê]] Navê ku ji parzemînê hatiye dayîn ji peyva antarktîka hatiye ku ji peyva fransî ya navîn ''antartique'' an ''antarctique'' ('li hemberî Arktîkê') û piştre ji peyva latînî ''antarcticus'' ('li hemberî bakur') hatiye. Navê Antarktîkus ji peyvên yewnanî ἀντι- ('dij-') û ἀρκτικός (arktikos, 'ya hirçê [Ursa Major], bakur') hatiye.<ref name=":0">{{Cite book |sernav=Lettinck 2021, p. 158.}}</ref> Fîlozofê yewnanî Arîstoteles li dora 350 {{bz}} de di ''Meteorolojiyê'' de li ser "herêma Antarktîkê" nivîsandiye. Li gorî raporê, erdnîgarnasê yewnanî Marinusê ji Tîrusê ev nav di nexşeya xwe ya cîhanê ya sedsala duyem a {{pz}} de ku niha winda bûye, bi kar aniye. Nivîskarên romayî Gaius Julius Hyginus û Apuleius ji bo cemsera başûr navê yewnanî yê latînîkirî polus antarcticus bi kar anîne ku ji wir peyva fransî ya kevin ''pole antartike'' (nûjen ''pôle antarctique'')<ref>{{Cite book |sernav=Hyginus 1992, p. 176.}}</ref> ku di sala 1270an de hatiye piştrastkirin û ji wir jî peyva îngilîziya navîn pol antartik ku cara yekem di lêkolîneke ji aliyê nivîskarê îngilîzî Geoffrey Chaucer ve hatiye nivîsandin, hatiye wergirtin.<ref name=":0" /> Ramanên ewropî yên di derbarê hebûna Terra Australis ku parzemîneke berfirehê li başûrê dûr ê cîhanê ye ku ji bo hevsengî kirina axên bakurê [[Ewropa]], [[Asya]] û [[Afrîkaya Bakur]] pêk tîne, wekê têgeheke rewşenbîrî, ji kevnariya klasîk ve hebû. Ji ber vê yekê ''Terra Australis'' navê ku ji bo hemî girseyên bejayî yên hîpotetîk ên ku tê pêşniyar kirin ku li cihê ku niha tê zanîn Antarktîka heye, hatibû bikaranîn.<ref>{{Cite book |sernav=Mericq 1987, pp. 90–91: 'They published maps and charts based on the hypothesis that Tierra del Fuego was the beginning of that Terra Australis. The first person ever to have rights over these lands was Pedro Sancho de la Hoz, who received them through a special decree signed by Emperor Charles V on 24 January 1539.'}}</ref> Îdiaya hebûna axek wisa heta keşfkirina Awistralyayê ku ji aliyê ewropiyan ve hatiye keşfkirin, berdewam kiriye.<ref>{{Cite book |sernav=Scott, Hiatt & McIlroy 2012, pp. 2–3.}}</ref> Di destpêka sedsala 19an de keşifger Matthew Flinders guman li hebûna parzemîneke cuda yê li başûrê Awistralyayê (ku di wê demê wekê New Holland hatiye binavkirin) kiriye û ji ber vê yekê pêşniyar kiriye ku li cihê wê navê "Terra Australis" ji bo [[Awistralya|Awistralyayê]] were bikar anîn.<ref>{{Cite book |sernav=Cawley 2015, p. 130.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=McCrone & McPherson 2009, p. 75.}}</ref> Di sala 1824an de rayedarên kolonyal ên li Sîdneyê bi fermî navê parzemîna New Hollandê wekê Awistralya guhertine û peyva "Terra Australis" wekê referansek ji bo navê Antarktîkayê hiştine. Di dehsalên piştre de, erdnîgaran hevokên wekê "parzemîna Antarktîkayê" bi kar anîne. Wan li cihê vê navê li naveke helbestî geriyane û navên wekê ''Ultima'' û ''Antipodea'' pêşniyar kirine.<ref>{{Cite book |sernav=Cameron-Ash 2018, p. 20.}}</ref> Ji bo binavkirina parzemînê navê Antarktîka di salên 1890î de hatiye pejirandin û bikaranîna yekem ê vê navê ji aliyê kartografê skotlendî John George Bartholomew pêk hatiye.<ref>{{Cite web |url=https://digital.nls.uk/bartholomew/highlights/antarctica.html#:~:text=Edinburgh%20geographer%20and%20mapmaker%20John,since%20the%20first%20century%20AD. |sernav=Highlights from the Bartholomew Archive: The naming of Antarctica}}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Antarctica.svg|thumb|300px|Nexşeyek ku Antarktîkaya Rojhilat li rastê Çiyayên Transantarktîk û Antarktîkaya Rojava li çepê ye, nişan dide.]] Antarktîka ku bi awayekî asîmetrîk li dora cemsera başûr û bi piranî li başûrê çembera Antarktîkayê (ku yek ji pênc çemberên sereke yên firehiyê ye ku nexşeyên cîhanê nîşan didin) cih digire ku ji aliyê [[Okyanûsa Başûr]] ve hatiye dorpêçkirin. Di heman de çem ên avan li Antarktîkayê hene ku çemê herî dirêj ê parzemînê çemê Onyxê ye. Her wiha Antarktîka bi qasê 14,2 milyon km² rûber vedigire ku hema hema du car ji rûbera [[Awistralya|Awistralyayê]] mezintir e ku bi vê rûberê bûye pêncem parzemîna herî mezin ê cîhanê. Xeta perava Antarktîkayê bi qasê 18.000 km dirêj e ku ji sala 1983an vir ve çar celebên peravê li parzemînê hene ku perav ji %44ê peravê ji qeşayên avjenî, ji %38 ji dîwarên qeşayê pêk tê ku li ser keviran dimînin, ji %13 ji deverên qeşayî an jî qiraxa cemedên bilind pêk tê û ji %5ê ji parvên mayî jî ji kevirên vekirî pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |sernav=Antarctica - The World Factbook |malper=www.cia.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en |archive-date=2022-05-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220509192134/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: glaciological and geophysical folio |paşnav=Drewry |pêşnav=D. J. |weşanger=University of Cambridge, Scott Polar Research Institute |tarîx=1983 |isbn=978-0-901021-04-5 |cih=Cambridge}}</ref> Golên ku di binê qeşaya parzemînî de dimînin, bi piranî li geliyên hişk ên McMurdo an jî li gelek oazên cûda çêbûne.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> [[Gola Vostokê]] ku di bin stasyona Vostok a [[Rûsya|Rûsyayê]] de hatiye dîtin, mezintirîn gola binqeşayê ya cîhanê û yek ji mezintirîn golên cîhanê ye. Berê hatiye bawer kirin ku gol bi milyonan salan hatiye girtin lê di roja îro de zanyaran texmîn kirine ku ava golê her 13.000 sal carekê bi helandin û cemidandina hêdî ya qeşayê hatiye guhertin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=David |tarîx=2019-06-27 |sernav=Antarctica |url=https://academic.oup.com/book/62792 |kovar=OUP Academic |ziman=en |doi=10.1093/wentk/9780190641320.001.0001}}</ref> Di mehên havînan de qeşa li qiraxên golan dikare bihele û xendekên şil bi awayekê demkî çêdibin. Di heman demê de li Antarktîkayê hem golên ava şor û hem jî golên ava şirîn hene.<ref name=":1" /> [[Wêne:Mount Vinson from NW at Vinson Plateau by Christian Stangl (flickr).jpg|thumb|Dîmenek ji çiyayê Vînsonê ku li bakurê rojavayê Antarktîkayê ye û bilindeya herî bilind ê Antarktîkayê ye]] Antarktîka ji aliyê Çiyayên Transantarktîk ve hatiye dabeşkirin ku ji erdê Vîktoryayê heta [[Deryaya Rossê]] dirêj dibin ku ev her alî di nav xwe de Antarktîkaya Rojava û Antarktîkaya Rojhilat vedigirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: Earth's Own Ice World |paşnav=Carroll |pêşnav=Michael |weşanger=Springer |tarîx=2018-05-16 |isbn=978-3-319-74623-4 |paşnav2=Lopes |pêşnav2=Rosaly}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ji |pêşnav=Fei |paşnav2=Gao |pêşnav2=Jinyao |paşnav3=Li |pêşnav3=Fei |paşnav4=Shen |pêşnav4=Zhongyan |paşnav5=Zhang |pêşnav5=Qiao |paşnav6=Li |pêşnav6=Yongdong |tarîx=2017-10-16 |sernav=Variations of the effective elastic thickness over the Ross Sea and Transantarctic Mountains and implications for their structure and tectonics |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0040195117302937 |kovar=Tectonophysics |cild=717 |rr=127–138 |doi=10.1016/j.tecto.2017.07.011 |issn=0040-1951}}</ref> Piraniya Antarktîkayê bi tebeqeyên qeşayê ya Antarktîkayê ve hatiye nixumandin ku bi navînî 1,9 km qalindahiya qeşayan hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fretwell |pêşnav=P. |paşnav2=Pritchard |pêşnav2=H. D. |paşnav3=Vaughan |pêşnav3=D. G. |paşnav4=Bamber |pêşnav4=J. L. |paşnav5=Barrand |pêşnav5=N. E. |paşnav6=Bell |pêşnav6=R. |paşnav7=Bianchi |pêşnav7=C. |paşnav8=Bingham |pêşnav8=R. G. |paşnav9=Blankenship |pêşnav9=D. D. |paşnav10=Casassa |pêşnav10=G. |paşnav11=Catania |pêşnav11=G. |paşnav12=Callens |pêşnav12=D. |paşnav13=Conway |pêşnav13=H. |paşnav14=Cook |pêşnav14=A. J. |paşnav15=Corr |pêşnav15=H. F. J. |tarîx=2013-02-28 |sernav=Bedmap2: improved ice bed, surface and thickness datasets for Antarctica |url=https://tc.copernicus.org/articles/7/375/2013/ |kovar=The Cryosphere |ziman=English |weşanger=Copernicus GmbH |cild=7 |hejmar=1 |rr=375–393 |doi=10.5194/tc-7-375-2013 |issn=1994-0416}}</ref> Tebeqeya qeşayê ji xeynî ji xeynî çend oazanên li geliyên hişk ên McMurdo tevahiya parzemînê nixumandine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://antarcticsun.usap.gov/science/4184/ |sernav=The Antarctic Sun: News about Antarctica - The Lost Dry Valleys of the Polar Plateau |malper=antarcticsun.usap.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en |archive-date=2022-01-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220115223943/https://antarcticsun.usap.gov/science/4184/ |url-status=dead }}</ref> Çend çemên qeşayî yên Antarktîkayê ku ber bi refên qeşayî yên Antarktîkayê ve diherikin, pêvajoyeke ku wekê dînamîkên tebeqeyên qeşayê hatine pênasekirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gfdl.noaa.gov/ice-sheet-dynamics/ |sernav=Ice Sheet Dynamics – Geophysical Fluid Dynamics Laboratory |malper=www.gfdl.noaa.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31}}</ref> Antarktîkaya Rojhilat ji Coats Land, Queen Maud Land, Enderby Land, Mac. Robertson Land, Wilkes Land û Victoria Land pêk hatiye. Ji xeynî beşek piçûk, hemî deverên parzemînê di nav nîvkada rojhilat de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctic Climate Evolution |paşnav=Florindo |pêşnav=Fabio |weşanger=Elsevier |tarîx=2008-10-10 |isbn=978-0-08-093161-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yUu-x70CZEcC |paşnav2=Siegert |pêşnav2=Martin}}</ref> Li ser û dora Antarktîkayê gelek girav hene ku piraniya wan giravên volkanîk in û li gorî pîvanên jeolojîk pir ciwan in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://figshare.utas.edu.au/articles/journal_contribution/Origin_and_evolution_of_the_sub-Antarctic_islands_the_foundation/24483391 |sernav=Quilty, Patrick Gerard |malper=figshare.utas.edu.au |roja-gihiştinê=2026-08-31 |doi=10.26749/rstpp.141.1.35}}</ref> Îstîsnayên herî berbiçav giravên [[deşta Kerguelenê]] ne ku girava herî kevin li dora 40 milyon sal berê niha çêbûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Olierook |pêşnav=Hugo K. H. |paşnav2=Jourdan |pêşnav2=Fred |paşnav3=Merle |pêşnav3=Renaud E. |paşnav4=Timms |pêşnav4=Nicholas E. |paşnav5=Kusznir |pêşnav5=Nick |paşnav6=Muhling |pêşnav6=Janet R. |tarîx=2016-04-15 |sernav=Bunbury Basalt: Gondwana breakup products or earliest vestiges of the Kerguelen mantle plume? |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0012821X1630019X |kovar=Earth and Planetary Science Letters |cild=440 |rr=20–32 |doi=10.1016/j.epsl.2016.02.008 |issn=0012-821X}}</ref> Girê Vinson a li çiyayên Ellsworthê bi bilindahiya 4.892 mêtreyê bilindeya herî bilind ê Antarktîkayê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hall Ball Kiwi Mountaineers From Mount Cook To Everest |paşnav=Monteath |pêşnav=Colin |weşanger=Cloudcap |tarîx=1997 |isbn=978-0-938567-42-4 |url=https://www.worldcat.org/title/38585390 |oclc=38585390}}</ref> Çiyayê Erebusa li Girava Rossê volkana herî başûrî ya cîhanê ye û her roj nêzîkê 10 caran diteqe. Xweliya ji teqînên volkanîk 300 kîlometre dûrî kratera volkanîk hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/48987684 |sernav=Antarctica : an encyclopedia from Abbott ice shelf to zooplankton {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en}}</ref> Delîlên hejmareke mezin ji volkanan di bin qeşayê de hene ku ger asta çalakiyê bilind bibe, dibe ku ji bo tebeqeya qeşayê xetereyek çêbike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: Earth's Own Ice World |paşnav=Carroll |pêşnav=Michael |weşanger=Springer |tarîx=2018-05-16 |isbn=978-3-319-74623-4 |paşnav2=Lopes |pêşnav2=Rosaly}}</ref> Qubeya qeşayê ya bi navê Dome Argus li Antarktîkaya Rojhilat e ku bi qasê bilindahiya 4.091 metreyan bilind ew û qada qeşayê ya herî bilind ê Antarktîkayê ye. Ev gir yek ji cihên herî sar û hişk ên cîhanê ye ku germahî ya li vir heya −90 °C ê dadikeve û barîna salane jî bi qasê 1-3 sm ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica And The Arctic Circle, A Geographic Encyclopedia Of The Earth's Polar Regions |tarîx=2014-04-01 |url=http://archive.org/details/antarctica-and-the-arctic-circle-2-volumes-a-geographic-encyclopedia-of-the-earths-polar-regions}}</ref> == Dîroka jeolojîk == Ji dawiya serdema meoproterozoîkê heta serdema kretasyeyê, Antarktîka beşek ji superparzemîna [[Gondwana|Gondwanayê]] bû û parzemîn bi pêvajoya tevgerên Antarktîkaya îro ji ber ku Gondwana hêdî hêdî ji hev perçe bûye, li dora 183 milyon sal berê îro ava bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctic News Clips |weşanger=National Science Foundation |tarîx=1995 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=HcTrAAAAMAAJ&pg=PA109}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> Di demek dirêj a serdema fanerozoyîkê de Antarktîka xwedî avhewayek tropîkal ê nerm bû û ew bi daristanên berfireh nixumandî bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Klages |pêşnav=Johann P. |paşnav2=Salzmann |pêşnav2=Ulrich |paşnav3=Bickert |pêşnav3=Torsten |paşnav4=Hillenbrand |pêşnav4=Claus-Dieter |paşnav5=Gohl |pêşnav5=Karsten |paşnav6=Kuhn |pêşnav6=Gerhard |paşnav7=Bohaty |pêşnav7=Steven M. |paşnav8=Titschack |pêşnav8=Jürgen |paşnav9=Müller |pêşnav9=Juliane |paşnav10=Frederichs |pêşnav10=Thomas |paşnav11=Bauersachs |pêşnav11=Thorsten |paşnav12=Ehrmann |pêşnav12=Werner |paşnav13=van de Flierdt |pêşnav13=Tina |paşnav14=Pereira |pêşnav14=Patric Simões |paşnav15=Larter |pêşnav15=Robert D. |tarîx=2020 |sernav=Temperate rainforests near the South Pole during peak Cretaceous warmth |url=https://www.nature.com/articles/s41586-020-2148-5 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=580 |hejmar=7801 |rr=81–86 |doi=10.1038/s41586-020-2148-5 |issn=1476-4687}}</ref> === Serdema paleozoyîkê (539–252 milyon sal berê) === [[Wêne:Glossopteris sp. (fossil leaf) (Permian; Antarctica) 1 (49063572172) (cropped).jpg|thumb|300px|Ji serdema permeya Antarktîkayê pelgeke ''Glossopteris sp.'' yê]] Germbûna berdewam bûye sedem ku piraniya Gondwanayê ziwa bibe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Vegetation of Antarctica Through Geological Time |paşnav=Cantrill |pêşnav=David J. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012-11-22 |isbn=978-0-521-85598-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=sOGH4xaioRUC |paşnav2=Poole |pêşnav2=Imogen}}</ref> Di serdema triyasiyê de Antarktîka ji aliyê cûreyeke giyayên bi tov (pteridosperms) ve serdest bû ku ji cinsê Dicroidiumê bûn ku wekê daran mezin dibûn. Florayên din ên triasiyê ginkgophytes, sîkadofites, darên konîfer û sphenopsid bûn. Tetrapod (ajaleke çar ling) cara yekem di serdema triyasiya destpêkê de li Antarktîkayê hatine dîtin û fosîlên herî kevn ên naskirî di formasyona fremouw a çiyayên Transantarktîkê de hatine dîtin. Sînapsîd (ku wekê "xijendeyên mîna memikdaran" jî têne zanîn) cureyên wekê Lystrosaurus di nav de hebû û di serdema triyasiya destpêkê de zêde bûn. Nîvgirava Antarktîkayê di serdema jurasiyê de (206 heta 146 milyon sal berê) dest bi avakirina xwe kiriye. Afrîka di serdema jurasiyê li de dora 160 milyon sal berê ji Antarktîkayê dabeş bûye û piştre jî di serdema kretasiya destpêkê de nîvgirava Hindistanê (nêzîkî 125 milyon sal berê) ji heman parzemînan dabeş bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rolland |pêşnav=Yann |paşnav2=Bernet |pêşnav2=Matthias |paşnav3=van der Beek |pêşnav3=Peter |paşnav4=Gautheron |pêşnav4=Cécile |paşnav5=Duclaux |pêşnav5=Guillaume |paşnav6=Bascou |pêşnav6=Jérôme |paşnav7=Balvay |pêşnav7=Mélanie |paşnav8=Héraudet |pêşnav8=Laura |paşnav9=Sue |pêşnav9=Christian |paşnav10=Ménot |pêşnav10=René-Pierre |tarîx=2019-01-15 |sernav=Late Paleozoic Ice Age glaciers shaped East Antarctica landscape |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0012821X18306460 |kovar=Earth and Planetary Science Letters |cild=506 |rr=123–133 |doi=10.1016/j.epsl.2018.10.044 |issn=0012-821X}}</ref> Piştê kêmbûna qeşayê di nîvê duyem ê serdema permiyana destpêkê de, erd ji aliyê glossopterids (komeke nebatan a tovkirî ya nemabûyî ya bê xizmên zindî) ve serdest bû ku nebata herî berbiçav Glossopteris bû ku dareke wekê ku di axên tijî av de şîn dibe, hatiye şîrove kirin ku depoyên komirê yên berfireh çêkirine. Nebatên din ên ku di dema Permiyeyê de li Antarktîkayê hatine dîtin ''Cordaitales'', ''sphenopsids'', ''ferns'' û ''lycophytes'' in.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Vegetation of Antarctica Through Geological Time |paşnav=Cantrill |pêşnav=David J. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012-11-22 |isbn=978-0-521-85598-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=sOGH4xaioRUC |paşnav2=Poole |pêşnav2=Imogen}}</ref> Di dawiya serdema permiyeyê de avhewa li ser piraniya [[Gondwana|Gondwanayê]] hişktir û germtir bûye û ekosîstemên daristanên ''glossopteridan'' wekê beşek ji bûyera tunebûna permî-triyasî hilweşiyane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Past Antarctica: Paleoclimatology and Climate Change |paşnav=Franganillo |pêşnav=Marc Oliva i |weşanger=Elsevier Science & Technology |tarîx=2020 |isbn=978-0-12-817925-3 |paşnav2=Fernandez |pêşnav2=Jesus Ruiz}}</ref> Di serdema paleozoyîkê de ti delîl tinene ku nîşan bide ka tetrapod li Antarktîkê jiyane an na.<ref name=":2">{{Cite web |url=https://pubs.usgs.gov/of/2007/1047/ea/of2007-1047ea047.pdf |sernav=Collinson, James; William R., Hammer (2007). Migration of Triassic tetrapods to Antarctica (PDF). 10th International Symposium on Antarctic Earth Sciences.}}</ref> === Serdema mezozoîkê (252–66 milyon sal berê) === {{Multiple image | width = 150 | image1 = Opening of western Indian Ocean 150 Ma.png | image2 = Opening of South Atlantic 126 Ma.png | image3 = Opening of South Atlantic 83 Ma.png | footer = Perçebûna suoerparzemîna Gondwanayê; li dora 150 milyon sal berê (wêneya 1em), li dora 126 milyon sal berê (wêneya 2em) û li dora 83 milyon sal berê (wêneya 3em) |}} Germbûna berdewam piraniya Gondwanayê zuwa kiriye. Di serdema triyasiyê de, Antarktîka ji aliyê fernên tovkirî (pteridosperms) ve serdest bû ku beşek cinsê dicroidium bûn ku wekê daran mezin dibûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Icehouse to hothouse: floral turnover, the Permian–Triassic crisis and Triassic vegetation |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012 |rr=105–160 |isbn=978-0-521-85598-3 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Cantrill |pêşnavê-edîtor=David J. |url=https://www.cambridge.org/core/books/vegetation-of-antarctica-through-geological-time/icehouse-to-hothouse-floral-turnover-the-permiantriassic-crisis-and-triassic-vegetation/2A62935F027160A42A76FDD1199FA5C3 |paşnavê-edîtor2=Poole |pêşnavê-edîtor2=Imogen |doi=10.1017/CBO9781139024990.004}}</ref> Florayên din ên serdema triyasiyê ginkgophytes, sîkadofît, konîfer û sphenopsîdan bûn. Tetrapod cara yekem di serdema triyasiya destpêkê de li Antarktîkayê hatine dîtin û fosîlên herî kevn ên naskirî di formasyona fremouw a [[Rêzeçiyayên Transantarktîk|çiyayên Transantarktîkê]] de hatin dîtin.<ref name=":2" /> Sînapsîd (ku wekî "xijendeyên mîna memikan" jî têne zanîn) cureyên wek ''Lystrosaurus'' vedihewîne û di serdema triyasiya destpêkê de gelek zêdetir bûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Early Evolutionary History of the Synapsida |paşnav=Kammerer |pêşnav=Christian F. |weşanger=Springer London, Limited |tarîx=2013 |isbn=978-94-007-6841-3 |paşnav2=Angielczyk |pêşnav2=Kenneth D. |paşnav3=Fröbisch |pêşnav3=Jörg}}</ref> Nîvgirava Antarktîkayê di serdema jurasiyê de (206 heta 146 milyon sal berê) dest bi avakirina xwe kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Birkenmajer |pêşnav=K. |tarîx=1994 |sernav=Evolution of the Pacific margin of the northern Antarctic Peninsula: an overview |url=https://link.springer.com/10.1007/BF00210547 |kovar=Geologische Rundschau |ziman=en |cild=83 |hejmar=2 |rr=309–321 |doi=10.1007/BF00210547 |issn=0016-7835}}</ref> Afrîka di serdema jurayê de li dora 160 milyon sal berê ji Antarktîkayê dabeş bûye û piştre di derdema kretasye ya destpêkê de (dora 125 milyon sal berê) [[nîvgirava Hindistanê]] ji hev dabeş bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Gaina |pêşnav=Carmen |paşnav2=Müller |pêşnav2=R. Dietmar |paşnav3=Brown |pêşnav3=Belinda |paşnav4=Ishihara |pêşnav4=Takemi |paşnav5=Ivanov |pêşnav5=Sergey |tarîx=2007-07-01 |sernav=Breakup and early seafloor spreading between India and Antarctica |url=https://doi.org/10.1111/j.1365-246X.2007.03450.x |kovar=Geophysical Journal International |cild=170 |hejmar=1 |rr=151–169 |doi=10.1111/j.1365-246X.2007.03450.x |issn=0956-540X}}</ref> Darên ginkgo, konîfer, Bennettitale, nebatên poçikê hespan, fern û sikad di wê demê de pir bûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Vegetation of Antarctica Through Geological Time |paşnav=Cantrill |pêşnav=David J. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012-11-22 |isbn=978-0-521-85598-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=sOGH4xaioRUC |paşnav2=Poole |pêşnav2=Imogen}}</ref> Nêzîkê 80 milyon sal berê nebatên kulîlkdar bûne komên nebatan ên herî cihêreng ên li ser parzemînê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Barreda |pêşnav=Viviana D. |paşnav2=Palazzesi |pêşnav2=Luis |paşnav3=Olivero |pêşnav3=Eduardo B. |tarîx=2019 |sernav=When flowering plants ruled Antarctica: evidence from Cretaceous pollen grains |url=https://nph.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/nph.15823 |kovar=New Phytologist |ziman=en |cild=223 |hejmar=2 |rr=1023–1030 |doi=10.1111/nph.15823 |issn=0028-646X}}</ref> Her çiqas darên behîvê yên başûr (Nothofagus) ber bi dawiya kretasyeyê ve berbiçav bin jî li Antarktîkaya Rojava daristanên pelderzî di seranserê serdema kretasyeyê de (146–66 milyon sal berê) de serdest bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Crame |pêşnav=J. A. |tarîx=1989 |sernav=Origins and evolution of the Antarctic biota: an introduction |url=https://www.lyellcollection.org/doi/10.1144/GSL.SP.1989.047.01.01 |kovar=Geological Society, London, Special Publications |ziman=en |cild=47 |hejmar=1 |rr=1–8 |doi=10.1144/GSL.SP.1989.047.01.01 |issn=0305-8719}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the Antarctic |paşnav=Riffenburgh |pêşnav=Beau |weşanger=Routledge |tarîx=2006-10-25 |isbn=978-1-135-87866-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_mUPEAAAQBAJ}}</ref> Her çiqas tenê çend cinsên dînezorên Antarktîkayê (Cryolophosaurus û Glacialisaurus, ji Formasyona Hanson a serdema jurasiya destpêka çiyayên Transantarktîkê<ref>{{Cite web |url=http://www.app.pan.pl/archive/published/app52/app52-657.pdf |sernav=Anatomy of a basal sauropodomorph dinosaur from the Early Jurassic Hanson Formation of Antarctica}}</ref> û Antarctopelta, Trinisaura, Morrosaurus û Imperobator ji kretasya dereng a nîvgirava Antarktîkayê) hatine vegotin, Ammonît li deryayên li derdora Antarktîkayê pir belav bûn û dînezor jî hebûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Coria |pêşnav=Rodolfo A. |paşnav2=Moly |pêşnav2=Juan J. |paşnav3=Reguero |pêşnav3=Marcelo |paşnav4=Santillana |pêşnav4=Sergio |paşnav5=Marenssi |pêşnav5=Sergio |tarîx=2013-04-01 |sernav=A new ornithopod (Dinosauria; Ornithischia) from Antarctica |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0195667112001784 |kovar=Cretaceous Research |cild=41 |rr=186–193 |doi=10.1016/j.cretres.2012.12.004 |issn=0195-6671}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rozadilla |pêşnav=Sebastián |paşnav2=Agnolin |pêşnav2=Federico L. |paşnav3=Novas |pêşnav3=Fernando E. |paşnav4=Aranciaga Rolando |pêşnav4=Alexis M. |paşnav5=Motta |pêşnav5=Matías J. |paşnav6=Lirio |pêşnav6=Juan M. |paşnav7=Isasi |pêşnav7=Marcelo P. |tarîx=2016-01-01 |sernav=A new ornithopod (Dinosauria, Ornithischia) from the Upper Cretaceous of Antarctica and its palaeobiogeographical implications |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0195667115300677 |kovar=Cretaceous Research |cild=57 |rr=311–324 |doi=10.1016/j.cretres.2015.09.009 |issn=0195-6671}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ely |pêşnav=Ricardo C. |paşnav2=Case |pêşnav2=Judd A. |tarîx=2019-09-01 |sernav=Phylogeny of a new gigantic paravian (Theropoda; Coelurosauria; Maniraptora) from the Upper Cretaceous of James Ross Island, Antarctica |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0195667118300120 |kovar=Cretaceous Research |cild=101 |rr=1–16 |doi=10.1016/j.cretres.2019.04.003 |issn=0195-6671}}</ref> === Serdema senozoyîkê (66–10 milyon sal berê) === [[Wêne:Eocene-Paleocene-circumpolar.svg|thumb|Pêkhatina herika çerxa derdorî ya Antarktîkayê ji perçebûna dawî ya pira bejahî ya Antarktîkayê]] Di destpêka serdema paleojenê de girêdana pira bejahî ya pira Antarktîkayê, Antartîkayê bi Amerîkaya Başûr û her wiha bi başûrê rojhilatê Awistralyayê ve berdewam kiriye. Fauna ji formasyona La Mesetaya li nîvgirava Antarktîkayê ku dîroka wê vedigere serdema eosenê, pir dişibihe faunayên wekhev ên Amerîkaya Başûr ku ajalên wekê ajalên bi kîsik (marsupials), xenarthran, lîtoptern û ungulatesê bi sim û her wiha gondwanatheres û dibe ku meridiolestidans hebûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=History of Terrestrial Mammals in South America: How South American Mammalian Fauna Changed from the Mesozoic to Recent Times |paşnav=Defler |pêşnav=Thomas |weşanger=Springer |tarîx=2018-12-19 |isbn=978-3-319-98449-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-HWADwAAQBAJ}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Gelfo |pêşnav=Javier N. |paşnav2=Goin |pêşnav2=Francisco |paşnav3=Bauzá |pêşnav3=Nicolá |paşnav4=Reguero |pêşnav4=Marcelo |tarîx=2019-09-01 |sernav=The fossil record of Antarctic land mammals: commented review and hypotheses for future research |url=https://www.researchgate.net/publication/337086325_The_fossil_record_of_Antarctic_land_mammals_commented_review_and_hypotheses_for_future_research |kovar=researchgate.net |rr=274–292 |doi=10.13679/j.advps.2019.0021}}</ref> Hatiye texmînkirin ku ajalên bi kîsik di destpêka eosenê de ji Amerîkaya Başûr bi rêya Antarktîkayê belavê Awistralyayê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Eldridge |pêşnav=Mark D B |paşnav2=Beck |pêşnav2=Robin M D |paşnav3=Croft |pêşnav3=Darin A |paşnav4=Travouillon |pêşnav4=Kenny J |paşnav5=Fox |pêşnav5=Barry J |tarîx=2019-05-23 |sernav=An emerging consensus in the evolution, phylogeny, and systematics of marsupials and their fossil relatives (Metatheria) |url=https://doi.org/10.1093/jmammal/gyz018 |kovar=Journal of Mammalogy |cild=100 |hejmar=3 |rr=802–837 |doi=10.1093/jmammal/gyz018 |issn=0022-2372}}</ref> Nêzîkê 53 milyon sal berê Awistralya û Gîneya Nû ji Antarktîkayê veqetiyane û deriyê Tazmanyayê vebûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ball |pêşnav=Philip |paşnav2=Eagles |pêşnav2=Graeme |paşnav3=Ebinger |pêşnav3=Cynthia |paşnav4=McClay |pêşnav4=Ken |paşnav5=Totterdell |pêşnav5=Jennifer |tarîx=2013 |sernav=The spatial and temporal evolution of strain during the separation of Australia and Antarctica |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/ggge.20160 |kovar=Geochemistry, Geophysics, Geosystems |ziman=en |cild=14 |hejmar=8 |rr=2771–2799 |doi=10.1002/ggge.20160 |issn=1525-2027}}</ref> Modelên erdnîgariya Antarktîkayê nîşan didin ku ev herikîn û her wiha çerxa paşvegerê ya xwedî kirinê ji ber kêmbûna asta CO₂yê çêbûye û bûye sedema afirandina qeşayên piçûk û qeşayên mayînde yên cemserî.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=England |pêşnav=Matthew H. |paşnav2=Hutchinson |pêşnav2=David K. |paşnav3=Santoso |pêşnav3=Agus |paşnav4=Sijp |pêşnav4=Willem P. |tarîx=2017-08-01 |sernav=Ice–Atmosphere Feedbacks Dominate the Response of the Climate System to Drake Passage Closure |url=https://journals.ametsoc.org/view/journals/clim/30/15/jcli-d-15-0554.1.xml |kovar=Journal of Climate |cild=30 |hejmar=15 |rr=5775–5790 |doi=10.1175/JCLI-D-15-0554.1 |issn=0894-8755}}</ref> Her ku asta CO₂yê zêdetir kêm bûye, qeşayê dest bi berfirehbûneke bilez kiriye û cihê daristanên ku heta wê demê Antarktîkayê vedişartin girtiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=DeConto |pêşnav=Robert M. |paşnav2=Pollard |pêşnav2=David |tarîx=2003 |sernav=Rapid Cenozoic glaciation of Antarctica induced by declining atmospheric CO2 |url=https://www.nature.com/articles/nature01290 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=421 |hejmar=6920 |rr=245–249 |doi=10.1038/nature01290 |issn=1476-4687}}</ref> Ekosîstemên tundrayê li Antarktîkayê heta 14 û 10 milyon sal berê niha hebûna xwe berdewam kirine û piştre sarbûna zêdetir bûye sedema tunekirina van tundrayan.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ashworth |pêşnav=Allan C. |paşnav2=Erwin |pêşnav2=Terry L. |tarîx=2016 |sernav=Antarctotrechus balli sp. n. (Carabidae, Trechini): the first ground beetle from Antarctica |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5126512/ |kovar=ZooKeys |hejmar=635 |rr=109–122 |doi=10.3897/zookeys.635.10535 |issn=1313-2989 |pmc=5126512 |pmid=27917060}}</ref> === Serdema hemdem === Her çiqas jeolojiya Antarktîkayê bi piranî ji aliyê qeşaya parzemînî ve hatibe veşartin jî, parzemîn dikare bi teknîkên wekê ji hestkirina ji dûr ve, radara ku di bin erdê de derbas dibe û wêneyên satelîtê werin lêkolîn kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pour |pêşnav=Amin Beiranvand |paşnav2=Park |pêşnav2=Yongcheol |paşnav3=Park |pêşnav3=Tae-Yoon S. |paşnav4=Hong |pêşnav4=Jong Kuk |paşnav5=Hashim |pêşnav5=Mazlan |paşnav6=Woo |pêşnav6=Jusun |paşnav7=Ayoobi |pêşnav7=Iman |tarîx=2018-06-01 |sernav=Regional geology mapping using satellite-based remote sensing approach in Northern Victoria Land, Antarctica |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S187396521730107X |kovar=Polar Science |cild=16 |rr=23–46 |doi=10.1016/j.polar.2018.02.004 |issn=1873-9652}}</ref> Ji aliyê jeolojîk ve, Antarktîkaya Rojava pir dişibihe Andên Amerîkaya Başûr.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Antarctica and the southern oceans |paşnav=Stonehouse |pêşnav=B. |weşanger=J. Wiley |tarîx=2002 |isbn=978-0-471-98665-2 |cih=Chichester, West Sussex, England, Hoboken, NJ |kesên-din=Bernard Stonehouse |url=https://www.worldcat.org/title/50285217 |oclc=50285217}}</ref> Nîvgirava Antarktîkayê bi bilindbûna jeolojîk û veguherîna sedîmentên binê deryayê ku veguheriye kevirên metamorfîk, çêbûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Tectonic setting and evolution of the James Ross Basin, northern Antarctic Peninsula |paşnav=Elliot |pêşnav=David H. |weşanger=Geological Society of America |tarîx=1988-01-01 |rr=0 |isbn=978-0-8137-1169-0 |paşnavê-edîtor=Feldmann |pêşnavê-edîtor=Rodney M. |url=https://doi.org/10.1130/MEM169-p541 |paşnavê-edîtor2=Woodburne |pêşnavê-edîtor2=Michael O. |doi=10.1130/MEM169-p541}}</ref> Antarktîkaya Rojava bi yekbûna çend plakayên parzemînî çêbûye ku di encamê de hejmarek rêzeçiyayên li herêmê çêbûne ku rêzeçiyayên herî berbiçav çiyayên Ellsworthê bûn. Hebûna sîstema rift a Antarktîkaya Rojava bûye sedema volkanîzma li ser sinorê di navbera Antarktîkaya Rojava û Rojhilat de û her wiha bûye sedema çêbûna çiyayên Transantarktîkê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> Antarktîka Rojhilat ji aliyê jeolojîk ve devereke pirreng e. Avabûna Antarktîka Rojhilat di serdema arkeyî (4.000 –2.500 milyon sal berê) de dest pê kiriye û di serdema kambriyê de rawestiyaye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctic Marine Geology |paşnav=Anderson |pêşnav=J. B. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-521-13168-1}}</ref> Herêm li ser kratoneke kevirî hatiye avakirin ku bingeha mertala prekambriyê ava kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> Li ser bingehê komir û kevirên qûmê, kevirên kilsinî û şêl hene ku di serdemên devonî û jurasiyê de hatine danîn ku çiyayên Transantarktîkê çêbikin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Chapter 2 The Geology and Geomorphology of Antarctica |weşanger=Elsevier |tarîx=1987-01-01 |rr=7–42 |cild=16 |paşnavê-edîtor=Campbell |pêşnavê-edîtor=I. B. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0166248108701508 |series=Developments in Soil Science |paşnavê-edîtor2=Claridge |pêşnavê-edîtor2=G. G. C. |doi=10.1016/S0166-2481(08)70150-8}}</ref> Li deverên peravê çiyayên wekê rêzeçiyayê Shackletonê û Vîktorya Land û hinek şikestekên tektonîk çêbûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Paxman |pêşnav=Guy J. G. |paşnav2=Jamieson |pêşnav2=Stewart S. R. |paşnav3=Ferraccioli |pêşnav3=Fausto |paşnav4=Bentley |pêşnav4=Michael J. |paşnav5=Forsberg |pêşnav5=Rene |paşnav6=Ross |pêşnav6=Neil |paşnav7=Watts |pêşnav7=Anthony B. |paşnav8=Corr |pêşnav8=Hugh F. J. |paşnav9=Jordan |pêşnav9=Tom A. |tarîx=2017 |sernav=Uplift and tilting of the Shackleton Range in East Antarctica driven by glacial erosion and normal faulting |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/2016JB013841 |kovar=Journal of Geophysical Research: Solid Earth |ziman=en |cild=122 |hejmar=3 |rr=2390–2408 |doi=10.1002/2016JB013841 |issn=2169-9356}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Salvini |pêşnav=Francesco |paşnav2=Brancolini |pêşnav2=Giuliano |paşnav3=Busetti |pêşnav3=Martina |paşnav4=Storti |pêşnav4=Fabrizio |paşnav5=Mazzarini |pêşnav5=Francesco |paşnav6=Coren |pêşnav6=Franco |tarîx=1997 |sernav=Cenozoic geodynamics of the Ross Sea region, Antarctica: Crustal extension, intraplate strike-slip faulting, and tectonic inheritance |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1029/97JB01643 |kovar=Journal of Geophysical Research: Solid Earth |ziman=en |cild=102 |hejmar=B11 |rr=24669–24696 |doi=10.1029/97JB01643 |issn=2156-2202}}</ref> Komir cara yekem li Antarktîkayê li nêzîkê çiyayên Beardmoreyê ji aliyê Frank Wild ve di sefera Nimrod de di sala 1907an de hatiye tomar kirin û tê zanîn ku komirê pileya nizm li gelek deverên çiyayên Transantarktîkê heye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> Çiyayên prens Charles depoyên hesinê vedihewînin û li Deryaya Rossê jî qadên neftê û gaza xwezayî hene.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Times |pêşnav=Walter Sullivan Special to The New York |tarîx=1976-12-19 |sernav=Soviet Team Finds a ‘Mountain of Iron’ in Antarctica |url=https://www.nytimes.com/1976/12/19/archives/soviet-team-finds-a-mountain-of-iron-in-antarctica.html |roja-gihiştinê=2026-09-02 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331}}</ref> == Avhewa == [[Wêne:Fryxellsee Opt.jpg|thumb|Dîmenek ji qeşaya şîn ku gola Fryxell a li qirax ên çiyayên Transantarktîkê nixumandiye]] Antarktîka parzemîna herî sar, parzemîna herî bi bahoz û parzemîna herî hişk ê Dinyayê ye. Li nêzîkê peravên parzemînê, germahî di havînê de dikare ji 10 °C ê derbas bibe û di mehên zivistanê de heya -40 °C dadikeve. Li ser deverên bilind ên navendî, germahî di mehên havînê de dikare heya -30 °C dakeve û di mehên zivistanê de jî germahiya heman deverê heya -80 °C ê dadikeve. Germahiya hewayê ya xwezayî ya herî nizm a ku li ser Erdê hatiye tomarkirin di 21ê tîrmeha sala 1983an de li stasyona Vostok a Rûsyayê li Antarktîkayê bi qasê -89.2 °C hatiye tomarkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Turner |pêşnav=John |paşnav2=Anderson |pêşnav2=Phil |paşnav3=Lachlan-Cope |pêşnav3=Tom |paşnav4=Colwell |pêşnav4=Steve |paşnav5=Phillips |pêşnav5=Tony |paşnav6=Kirchgaessner |pêşnav6=Amélie |paşnav7=Marshall |pêşnav7=Gareth J. |paşnav8=King |pêşnav8=John C. |paşnav9=Bracegirdle |pêşnav9=Tom |paşnav10=Vaughan |pêşnav10=David G. |paşnav11=Lagun |pêşnav11=Victor |paşnav12=Orr |pêşnav12=Andrew |tarîx=2009 |sernav=Record low surface air temperature at Vostok station, Antarctica |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1029/2009JD012104 |kovar=Journal of Geophysical Research: Atmospheres |ziman=en |cild=114 |hejmar=D24 |doi=10.1029/2009JD012104 |issn=2156-2202}}</ref> Di sala 2010an de bi rêya satelîta germahiyeke hewayê germahiya parzemînê bi qasê −94.7 °C hatiye tomar kirin lêbelê dibe ku ji ev rêje ji sermaya li ser rûyê erdê bi bandor bûye ku li bilindahiya 2 mêtre li jorê rûyê erdê nehatiye tomar kirin ku ji bo tomarên fermî yên germahiya hewayê tê xwestin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.usatoday.com/story/weather/2013/12/10/antarctica-cold-record/3950019/ |sernav=Antarctica records unofficial coldest temperature ever |malper=USA TODAY |roja-gihiştinê=2026-09-02 |ziman=en-US |paşnav=Rice |pêşnav=Doyle}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.antarctica.gov.au/about-antarctica/weather-and-climate/weather/ |sernav=Antarctic weather – Australian Antarctic Program |malper=www.antarctica.gov.au |tarîx=2019-02-18 |roja-gihiştinê=2026-09-02 |ziman=en}}</ref> Ji ber ku piraniya Antarktîkayê ji asta deryayê ji 3.000 mêtre bilindtir e, Antarktîka ji herêma Arktîkê sartir e. Germahiya Okyanûsa Arktîkê bi rêya qeşaya deryayê ya Arktîkê ber bi parzemînê ve hatiye veguhastin û bi awayê hewaya li herêma Arktîkê nerm dibe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Climatology |paşnav=Rohli |weşanger=Jones & Bartlett Learning |tarîx=2017-06-05 |isbn=978-1-284-11998-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=umokDwAAQBAJ |paşnav2=Vega |pêşnav2=Anthony J.}}</ref> Antarktîka çoleke cemserî ye ku barîna parzemînê kêm e. Parzemîn salane bi navînî nêzîkê 150 mm av werdigire ku bi piranî bi awayê şilopeyê ye. Deverên navxweyî hişktir e û di tevahiya salê herî zêde bi qasê 50 mm baran werdigire lê herêmên peravê bi gelemperî ji 200 mm zêdetir baran werdigirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Climatology |paşnav=Rohli |weşanger=Jones & Bartlett Learning |tarîx=2017-06-05 |isbn=978-1-284-11998-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=umokDwAAQBAJ |paşnav2=Vega |pêşnav2=Anthony J.}}</ref> Li çend deverên qeşaya şîn, ba û sublîmasyon ji berfa ku dibare zêdetir berfê radike. Li geliyên hişk, heman bandor li ser bingehek kevirî çêdibe ku dibe sedema jîngeheke bêber û hişk.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fountain |pêşnav=Andrew G. |paşnav2=Nylen |pêşnav2=Thomas H. |paşnav3=Monaghan |pêşnav3=Andrew |paşnav4=Basagic |pêşnav4=Hassan J. |paşnav5=Bromwich |pêşnav5=David |tarîx=2010 |sernav=Snow in the McMurdo Dry Valleys, Antarctica |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/joc.1933 |kovar=International Journal of Climatology |ziman=en |cild=30 |hejmar=5 |rr=633–642 |doi=10.1002/joc.1933 |issn=1097-0088}}</ref> === Cudahiyên herêmî === Antarktîkaya Rojhilat ji ber bilindahiya xwe ya bilind ve ji Antarktîkaya Rojava sartir e. Eniyên hewayê bi zêde derbasê deverên navendî yên parzemînê nabin ku ev jî dibe sedem ku navenda parzemînê sar û hişk bimînin û dibe sedema ku bayên deverê bi leza nerm bimînin. Barîna berfa li beşa perava Antarktîkayê barîneke pir gelemperî ye ku li wir di nav 48 demjimêran de berf dikare bi qasê 1.22 mêtreyê bibare. Li qiraxa parzemînê, bayên katabatîk ên bihêz ên ji platoya cemserî pir caran bi hêza bahozê çêdibin. Di mehên havînê de ji ber ku her roj 24 demjimêrên tîrêjên rojê li wir tên wergirtin, li Cemsera Başûr ji ekvatorê zêdetir tîrêjên rojê digihîjin rûyê erdê. === Guherîna avhewayê === [[Wêne:20201210 Antarctica ice mass variation - NASA GRACE-en.svg|thumb|Guherîna navînî ya girseya qeşaya Antarktîkê ku ji sala 2002an vir ve salane bi qasî 100 milyar ton e]] Tevê devera xwe yê îzolekirî, Antarktîka di dehsalên dawî de ji ber belavbûna gazên serayê, germ bûye û hinek ji beşên qeşayên xwe winda kiriye. Antarktîkaya Rojava ji sala 1950an heta sala 2000an di heyamên dehsalan de ji 0,1 °C zêdetir germ bûye û nîvgirava Antarktîkayê ya ku li ber çavan e ji nîvê sedsala 20an vir ve bi qasê 3 °C germ bûye. Antarktîkaya Rojhilat ku li gorî Antarktîkaya Rojava sar e û avhewaya deverê sekan (stabîl) heta salên 2000î germahî nîşan nedaye. Li dora Antarktîkayê, Okyanûsa Başûr ji her okyanûseke din zêdetir germahiya okyanûsê kişandiye û li kûrahiyên bi qasê 2.000 mêtreyan germbûneke berbiçav çêbûye. Li dora Antarktîka Rojava, okyanûs ji sala 1955an vir ve bi qasê 1 °C germ bûye. Germbûna Okyanûsa Başûr a li dora Antarktîkayê bûye sedema qelsbûn an jî hilweşîna refikên qeşayên ku li derveyî qeşayan digeriyan û hevsengiya wan pêk dianiyan. Her çiqas perê qeşayên Antarktîkaya Rojhilat ku berdewam dike ku li hundirê welêt qeşayê zêde bike jî gelek cemedên peravê giraniya xwe winda dikin û paşve dikişin ku ev jî dibe sedema windabûna giştî ya qeşayên li seranserê Antarktîkayê. Hatiye payîn ku heta sala 2100an ku windabûna qeşaya li Antarktîkayê bi qasê 11 santî metreyan bilindbûna asta deryayê ya gerdûnî zêde bike. Bi germbûna zêdetir re îhtimala bêîstîqrariyê pir zêdetir dibe û dikare bilindbûna asta deryayê ya gerdûnî ya sedsala 21ê du caran zêdetir bike. Ava heliyayî ya nû ya ji qeşayê ava binê Antarktîkayê ya şor firk dike û şaneya jêrîn a gera serûbinkirina Okyanûsa Başûr (SOOC) qels dike. Her çiqas bandorên tevahî tê payîn ku di nav çend sedsalan de çêbibin jî, li gorî hinek lêkolînan, hilweşîna tevahî ya SOOCê dikare di navbera 1.7 °C û 3 °C germbûna gerdûnî de çêbike. Ev barîna kêm ê li nîvkada başûr û barîna zêde yê li nîvkada bakur, dibe sedema kêmbûna masîgirî ya li Okyanûsa başûr û hilweşîna potansiyel a hinek ekosîstemên deryayî vedigire. Her çiqas gelek cureyên Antarktîkayê nehatibin keşifkirin jî, zêdebûna flora Antarktîkayê ya belgekirî heye û ji u bo parastina jîngeheke guncavê faunayên mezin ên wekê pengûenan zehmetî hene. Helandina erdên cemed girtî dibe ku ji bo erdên bê cemed bibe sedema gazên serayê û qirêjiya cemedgirtî ya berê ku bi helandinê re derdikeve holê. Germbûna Antarktîkayê û guhertinên têkildar di gera Okyanûsa Başûr de dikarin bandorê li şêwazên avhewayê yên li hinek deverên Afrîkayê jî bikin ku dikare bandor li barîna herêmî û guherîna germahiyê bike. Ji ber ku germahiya gerdûnî li dora 3°C zêde bûye, deverên xeternak ên wekê Hewza Wilkes û Hewza Aurora dibe ku di nav 2.000 salan de bimînin di bin avê de û dibe ku li van deveran bilindbûna asta deryayê bigihîje 6,4 metreyan. Ger germahî ji asta sala 2020an 2 °C kêmtir nebe, ihtimal heye ku qata qeşayê ya Antarktîkaya Rojava bi tevahî bihele. Hatiye payîn ku windabûna vê qata qeşayê heye bi tevahî ji holê rabe ev pêvajo bi qasê 500 û 13.000 sal berxwe bide. Ger qeşaya bilind hilweşe dibe ku asta deryayê bi qasê 3,3 mêtre bilind bibe û bi helandina qeşayên li ser çiyayan qeşayên bilind jî dibe ku asta deryayê bi qasê 4,3 metreyan bilind bike. Qata qeşaya Antarktîkaya Rojhilat ku li gorî deverên qeşayî yên din gelek aram e tenê dikare bi qasê 0,5 mête heta 0,9 mêtreyê asta deryayê bilind bike ku ev jî beşek piçûk ê ji bilind bûna 53,3 mêtreyan e ku di tevahiya helandina qata qeşayê de pêk tê. === Tenikbûna tebeqeya ozonê === [[Wêne:NASA and NOAA Announce Ozone Hole is a Double Record Breaker.png|thumb|Wêneya qula herî mezin a di tebeqeya ozonê de ku di meha îlona sala 2006an de hatiye tomarkirin]] Zanyaran ji salên 1970an vir ve li ser qata ozona di atmosfera li jor ê Antarktîkayê lêkolîn dikin. Di sala 1985an de zanyarên brîtanî li ser daneyên ku wan li stasyona lêkolîn a Halley ya li ser çemê cemeda Brunt berhev kiribûn dixebitin, wan qadeke mezin a bi rêjeya ozonê ya nizm li ser Antarktîkayê keşiv kirine. 'Qula tebeqeya ozonê' hema hema tevahiya parzemînê vedigire û di meha îlona sala 2006an de gihîştiye asta xwe ya herî mezin ku bûyera herî dirêj a mayînde ye, di sala 2020an de pêk hatiye. Ev tenikbûna tebeqeya ozonê ji ber belavbûna klorofluorokarbon û halonên di atmosferê de çêdibe ku ev made tebeqeya ozonê bi gazên din perçe dikin. Şert û mercên pir sar ên Antarktîkayê bûne sedem ku ewrên stratosferîk ên cemserî çêbibin. Ewr wekê katalîzator ji bo reaksiyonên kîmyewî tevdigerin ku di dawiyê de dibin sedema hilweşîna ozonê. Protokola Montreal a sala 1987an belavbûna madeyên ku ozonê kêm dikin sinordar kiriye. Tê pêşbînîkirin ku qula ozon an li jor ê Antarktîkayê hêdî hêdî winda bibe ku heta salên 2060î.tê payîn ku asta ozonê vegere nirxên ku herî dawî ya ku di salên 1980î de hatine tomarkirin. Di heman demê de tenikbûna ozonê dikare di stratosferê de bibe sedema sarbûna bi qasê 6 °C ê. Sarbûn girseya cemserî xurt dike û bi vî awayî rê li ber derketina hewaya sar a nêzîkê Cemsera Başûr digire ku ev jî di encamê de girseya parzemînî ya tebeqeya qeşaya Antarktîkaya Rojhilat sar dike. Herêmên li derdora Antarktîkayê, bi taybetî nîvgirava Antarktîkayê rastî germahiyên bilindtir tên ku ev yek jî helîna qeşayê bileztir dike. Ev model destnîşan dikin ku tenikbûna ozonê û bandora vorteksa cemserî ya zêde dibe ku dibe sedema zêdebûna dirêjahiya qeşaya deryayê jî pêvajoyeke ji destpêka çavdêriya di dawiya salên 1970î ve heta sala 2014an berdewam kiriye. Ev model destnîşan dikin ku kêmbûna ozonê û bandora vorteksa cemserî ya ku zêde dibe, dibe ku ji ber sedema zêdebûna dirêjahiya qeşaya deryayê jî be ku ji dema destpêkirina çavdêriyên di dawiya salên 1970î heta sala 2014an berdewam kiriye. Ji wî demê ve rûbera qeşaya deryaya Antarktîkayê bi awayekê bilez kêm bûye. == Biyocûre == Tê dîtin piraniya cureyên li Antarktîkayê cisnê cureyên ku bi milyonan salan berê li wir jiyane ne ne. Ji ber vê yekê hatiye payîn ku ev cûre ji gelek çerxên qeşayê sax mane ku cure di demên avhewaya pir sar de li deverên germtir ên îzolekirî yên wekê deverên bi germahiya jeotermal an jî deverên ku di seranserê avhewaya sar de bê qeşa mane, sax mane. === Ajal === == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commons|Antarctica|Antarktîka}} {{Parzemîn}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Antarktîka| ]] [[Kategorî:Cîhan]] [[Kategorî:Parzemîn]] t5pnjdokhx4lo41o147xgivtiynt4tc 2090977 2090976 2026-09-02T18:04:05Z Penaber49 39672 /* Avhewa */ 2090977 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdanka giştî}} '''Antarktîka'''<ref>{{Îzolî, 2007|r=1138|jêgirtin=Antarktîka}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ferhenga Erdnîgarîyê (Coğrafya)|Ferhenga Erdnîgarîyê]]|paşnav=Önen|pêşnav=Abdurrahman |weşanger=Stembol: Doz|sal=2008|rûpel=36}}</ref> yan jî '''Antarktîk'''{{Çavk}} ({{Bi-la|Antarctica}}) yek ji [[parzemîn]]ên cîhanê ye ku parzemîna herî başûr ê dinyayê û parzemîna herî kêm nifûs a cîhanê ye. Parzemîn bi tevahî li başûrê çembera Antarktîkayê ye û ji aliyê [[Okyanûsa Başûr]] (ku wekê Okyanûsa Antarktîkayê jî tê zanîn) ve hatiye dorpêçkirin ku [[Cemsera Başûr]] a erdnîgarî vedihewîne. Di heman demê de Antarktîka pêncem parzemîna herî mezin ê cîhanê ye ku bi qasê ji %40 ji [[Ewropa|Ewropayê]] mezintir e û rûbera parzemînê bi qasê 14.200.000 km² rûerd (an rûqeşa) vegirtiye. Piraniya Antarktîkayê bi qata qeşayê ya Antarktîkayê ve hatiye nixumandin ku qalindahiya navînî ya qeşayê bi qasê 1,9 km ye. Antarktîka bi navînî parzemîna herî sar, herî hişke û parzemîna herî bi ba û bahoz ê cîhanê ye û parzemîn ji asta deryayê xwedî bilindahiyeke navînî ye. Antarktîka bi piranî ji çoleke cemserî pêk hatiye ku barîna salane li peravê zêdetirî 200 mm ye û berf û barana li hundirê parzemînê gelek kêm e. Qeşayên parzemîn di warê ava şîrîn de gelek dewlemend e ku nêzîkê ji %70ê rezervên ava şirîn ên cîhanê li Antarktîkayê cemedgirtî ye. Hatiye payîn ger ku qeşaya Antarktîkayê bihele, dê asta deryayê ya [[Cîhan|cîhanê]] bi qasê 60 mêtreyan bilind bibe. Her wiha Antarktîka xwediyê rekora germahiya herî nizm a pîvandî yê li ser rûyê [[Dinya (gerstêrk)|Erdê]] ye ku nizmahiya germahiya bi qasê −89.2 °C hatiye pîvandin. Germahiya herêmên peravê di havînê de dikare bi qasê 10 °C bilind bibe. Cureyên xwemaliyên ajalan kêzik, nematod, pengûen, fok û tardigrad in. Li cihên ku nebat lê hene, bi piranî bi awayê liken an kevzê ye. Refên qeşayê yên Antarktîkayê dibe ku cara yekem di sala 1820an de, di dema sefereke rûsî de ku ji aliyê Fabian Gottlieb von Bellingshausen û Mikhail Lazarev ve hatibû birêvebirin, hatine dîtin. Di dehsalên piştê seferên wan, di seferên fransî, amerîkî û brîtanî de li parzemînê lêkolînên zêdetir hatine kirin. Yekem derketina piştrastkirî ya Antarktîkayê ji aliyê tîmeke norwêcî ve di sala 1895an de pêk hatiye. Di destpêka sedsala 20an de, çend seferên navxwe yên parzemînê çêbûne. Lêkolînerên brîtanî Douglas Mawson, Edgeworth David û Alistair Mackay yekem kes bûn ku di sala 1909an de gihîştine [[Cemsera Başûr]] a manyetîkî û cemsera başûr a erdnîgarî jî yekem car di sala 1911an de lêkolînerê norwêcî Roald Amundsen gihiştiye cemserê. Ji aliyê îdarî ve Antarktîka ji aliyê nêzîkê 30 welatan ve tê birêvebirin ku hemî jî endamên sîstema peymana Antarktîkayê ya sala 1959an in. Li gorî şertên peymanê, çalakiyên leşkerî, kolandinên kanên madenê, teqînên nukleerî û avêtina bermayiyên nukleerî li Antarktîkayê qedexe ne. Geştiyarî, masîgirtin û lêkolîn çalakiyên sereke yên mirovan li Antarktîkayê û li derdora Antarktîkayê hene. Di mehên havînê de nêzîkê 5.000 kes li stasyonên lêkolînê dimînin û ev hejmar di mehên zivistanê de dadikeve 1.000 kesan. Her çiqas parzemîn dûr be jî, çalakiyên mirovan bi rêya qirêjî, guherîna avhewayê û bi rêya tenikbûna [[tebeqeya ozonê]] bandoreke neyînî li ser Antarktîkayê dihêle. Helîna qata qeşayê ya [[Antarktîkaya Rojava]] ya ku potansiyeleke nearam e, di pêşbîniyên bilindbûna [[asta deryayê]] yên di asta sedsalê de bûye sedema nezelaliyeke herî mezin û heman helîn bandorê li ser serûbinkirina gera [[Okyanûsa Başûr]] jî dike ku di dawiyê de dikare bibe sedema bandorên girîng li ser avhewaya [[Nîvkada Başûr]] û hilberîna Okyanûsa Başûr. == Etîmolojî == [[Wêne:1657 map Polus Antarcticus.jpg|thumb|Nexşeya cemserî ya herî başûrê Dinyayê]] Navê ku ji parzemînê hatiye dayîn ji peyva antarktîka hatiye ku ji peyva fransî ya navîn ''antartique'' an ''antarctique'' ('li hemberî Arktîkê') û piştre ji peyva latînî ''antarcticus'' ('li hemberî bakur') hatiye. Navê Antarktîkus ji peyvên yewnanî ἀντι- ('dij-') û ἀρκτικός (arktikos, 'ya hirçê [Ursa Major], bakur') hatiye.<ref name=":0">{{Cite book |sernav=Lettinck 2021, p. 158.}}</ref> Fîlozofê yewnanî Arîstoteles li dora 350 {{bz}} de di ''Meteorolojiyê'' de li ser "herêma Antarktîkê" nivîsandiye. Li gorî raporê, erdnîgarnasê yewnanî Marinusê ji Tîrusê ev nav di nexşeya xwe ya cîhanê ya sedsala duyem a {{pz}} de ku niha winda bûye, bi kar aniye. Nivîskarên romayî Gaius Julius Hyginus û Apuleius ji bo cemsera başûr navê yewnanî yê latînîkirî polus antarcticus bi kar anîne ku ji wir peyva fransî ya kevin ''pole antartike'' (nûjen ''pôle antarctique'')<ref>{{Cite book |sernav=Hyginus 1992, p. 176.}}</ref> ku di sala 1270an de hatiye piştrastkirin û ji wir jî peyva îngilîziya navîn pol antartik ku cara yekem di lêkolîneke ji aliyê nivîskarê îngilîzî Geoffrey Chaucer ve hatiye nivîsandin, hatiye wergirtin.<ref name=":0" /> Ramanên ewropî yên di derbarê hebûna Terra Australis ku parzemîneke berfirehê li başûrê dûr ê cîhanê ye ku ji bo hevsengî kirina axên bakurê [[Ewropa]], [[Asya]] û [[Afrîkaya Bakur]] pêk tîne, wekê têgeheke rewşenbîrî, ji kevnariya klasîk ve hebû. Ji ber vê yekê ''Terra Australis'' navê ku ji bo hemî girseyên bejayî yên hîpotetîk ên ku tê pêşniyar kirin ku li cihê ku niha tê zanîn Antarktîka heye, hatibû bikaranîn.<ref>{{Cite book |sernav=Mericq 1987, pp. 90–91: 'They published maps and charts based on the hypothesis that Tierra del Fuego was the beginning of that Terra Australis. The first person ever to have rights over these lands was Pedro Sancho de la Hoz, who received them through a special decree signed by Emperor Charles V on 24 January 1539.'}}</ref> Îdiaya hebûna axek wisa heta keşfkirina Awistralyayê ku ji aliyê ewropiyan ve hatiye keşfkirin, berdewam kiriye.<ref>{{Cite book |sernav=Scott, Hiatt & McIlroy 2012, pp. 2–3.}}</ref> Di destpêka sedsala 19an de keşifger Matthew Flinders guman li hebûna parzemîneke cuda yê li başûrê Awistralyayê (ku di wê demê wekê New Holland hatiye binavkirin) kiriye û ji ber vê yekê pêşniyar kiriye ku li cihê wê navê "Terra Australis" ji bo [[Awistralya|Awistralyayê]] were bikar anîn.<ref>{{Cite book |sernav=Cawley 2015, p. 130.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=McCrone & McPherson 2009, p. 75.}}</ref> Di sala 1824an de rayedarên kolonyal ên li Sîdneyê bi fermî navê parzemîna New Hollandê wekê Awistralya guhertine û peyva "Terra Australis" wekê referansek ji bo navê Antarktîkayê hiştine. Di dehsalên piştre de, erdnîgaran hevokên wekê "parzemîna Antarktîkayê" bi kar anîne. Wan li cihê vê navê li naveke helbestî geriyane û navên wekê ''Ultima'' û ''Antipodea'' pêşniyar kirine.<ref>{{Cite book |sernav=Cameron-Ash 2018, p. 20.}}</ref> Ji bo binavkirina parzemînê navê Antarktîka di salên 1890î de hatiye pejirandin û bikaranîna yekem ê vê navê ji aliyê kartografê skotlendî John George Bartholomew pêk hatiye.<ref>{{Cite web |url=https://digital.nls.uk/bartholomew/highlights/antarctica.html#:~:text=Edinburgh%20geographer%20and%20mapmaker%20John,since%20the%20first%20century%20AD. |sernav=Highlights from the Bartholomew Archive: The naming of Antarctica}}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Antarctica.svg|thumb|300px|Nexşeyek ku Antarktîkaya Rojhilat li rastê Çiyayên Transantarktîk û Antarktîkaya Rojava li çepê ye, nişan dide.]] Antarktîka ku bi awayekî asîmetrîk li dora cemsera başûr û bi piranî li başûrê çembera Antarktîkayê (ku yek ji pênc çemberên sereke yên firehiyê ye ku nexşeyên cîhanê nîşan didin) cih digire ku ji aliyê [[Okyanûsa Başûr]] ve hatiye dorpêçkirin. Di heman de çem ên avan li Antarktîkayê hene ku çemê herî dirêj ê parzemînê çemê Onyxê ye. Her wiha Antarktîka bi qasê 14,2 milyon km² rûber vedigire ku hema hema du car ji rûbera [[Awistralya|Awistralyayê]] mezintir e ku bi vê rûberê bûye pêncem parzemîna herî mezin ê cîhanê. Xeta perava Antarktîkayê bi qasê 18.000 km dirêj e ku ji sala 1983an vir ve çar celebên peravê li parzemînê hene ku perav ji %44ê peravê ji qeşayên avjenî, ji %38 ji dîwarên qeşayê pêk tê ku li ser keviran dimînin, ji %13 ji deverên qeşayî an jî qiraxa cemedên bilind pêk tê û ji %5ê ji parvên mayî jî ji kevirên vekirî pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |sernav=Antarctica - The World Factbook |malper=www.cia.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en |archive-date=2022-05-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220509192134/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: glaciological and geophysical folio |paşnav=Drewry |pêşnav=D. J. |weşanger=University of Cambridge, Scott Polar Research Institute |tarîx=1983 |isbn=978-0-901021-04-5 |cih=Cambridge}}</ref> Golên ku di binê qeşaya parzemînî de dimînin, bi piranî li geliyên hişk ên McMurdo an jî li gelek oazên cûda çêbûne.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> [[Gola Vostokê]] ku di bin stasyona Vostok a [[Rûsya|Rûsyayê]] de hatiye dîtin, mezintirîn gola binqeşayê ya cîhanê û yek ji mezintirîn golên cîhanê ye. Berê hatiye bawer kirin ku gol bi milyonan salan hatiye girtin lê di roja îro de zanyaran texmîn kirine ku ava golê her 13.000 sal carekê bi helandin û cemidandina hêdî ya qeşayê hatiye guhertin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=David |tarîx=2019-06-27 |sernav=Antarctica |url=https://academic.oup.com/book/62792 |kovar=OUP Academic |ziman=en |doi=10.1093/wentk/9780190641320.001.0001}}</ref> Di mehên havînan de qeşa li qiraxên golan dikare bihele û xendekên şil bi awayekê demkî çêdibin. Di heman demê de li Antarktîkayê hem golên ava şor û hem jî golên ava şirîn hene.<ref name=":1" /> [[Wêne:Mount Vinson from NW at Vinson Plateau by Christian Stangl (flickr).jpg|thumb|Dîmenek ji çiyayê Vînsonê ku li bakurê rojavayê Antarktîkayê ye û bilindeya herî bilind ê Antarktîkayê ye]] Antarktîka ji aliyê Çiyayên Transantarktîk ve hatiye dabeşkirin ku ji erdê Vîktoryayê heta [[Deryaya Rossê]] dirêj dibin ku ev her alî di nav xwe de Antarktîkaya Rojava û Antarktîkaya Rojhilat vedigirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: Earth's Own Ice World |paşnav=Carroll |pêşnav=Michael |weşanger=Springer |tarîx=2018-05-16 |isbn=978-3-319-74623-4 |paşnav2=Lopes |pêşnav2=Rosaly}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ji |pêşnav=Fei |paşnav2=Gao |pêşnav2=Jinyao |paşnav3=Li |pêşnav3=Fei |paşnav4=Shen |pêşnav4=Zhongyan |paşnav5=Zhang |pêşnav5=Qiao |paşnav6=Li |pêşnav6=Yongdong |tarîx=2017-10-16 |sernav=Variations of the effective elastic thickness over the Ross Sea and Transantarctic Mountains and implications for their structure and tectonics |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0040195117302937 |kovar=Tectonophysics |cild=717 |rr=127–138 |doi=10.1016/j.tecto.2017.07.011 |issn=0040-1951}}</ref> Piraniya Antarktîkayê bi tebeqeyên qeşayê ya Antarktîkayê ve hatiye nixumandin ku bi navînî 1,9 km qalindahiya qeşayan hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fretwell |pêşnav=P. |paşnav2=Pritchard |pêşnav2=H. D. |paşnav3=Vaughan |pêşnav3=D. G. |paşnav4=Bamber |pêşnav4=J. L. |paşnav5=Barrand |pêşnav5=N. E. |paşnav6=Bell |pêşnav6=R. |paşnav7=Bianchi |pêşnav7=C. |paşnav8=Bingham |pêşnav8=R. G. |paşnav9=Blankenship |pêşnav9=D. D. |paşnav10=Casassa |pêşnav10=G. |paşnav11=Catania |pêşnav11=G. |paşnav12=Callens |pêşnav12=D. |paşnav13=Conway |pêşnav13=H. |paşnav14=Cook |pêşnav14=A. J. |paşnav15=Corr |pêşnav15=H. F. J. |tarîx=2013-02-28 |sernav=Bedmap2: improved ice bed, surface and thickness datasets for Antarctica |url=https://tc.copernicus.org/articles/7/375/2013/ |kovar=The Cryosphere |ziman=English |weşanger=Copernicus GmbH |cild=7 |hejmar=1 |rr=375–393 |doi=10.5194/tc-7-375-2013 |issn=1994-0416}}</ref> Tebeqeya qeşayê ji xeynî ji xeynî çend oazanên li geliyên hişk ên McMurdo tevahiya parzemînê nixumandine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://antarcticsun.usap.gov/science/4184/ |sernav=The Antarctic Sun: News about Antarctica - The Lost Dry Valleys of the Polar Plateau |malper=antarcticsun.usap.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en |archive-date=2022-01-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220115223943/https://antarcticsun.usap.gov/science/4184/ |url-status=dead }}</ref> Çend çemên qeşayî yên Antarktîkayê ku ber bi refên qeşayî yên Antarktîkayê ve diherikin, pêvajoyeke ku wekê dînamîkên tebeqeyên qeşayê hatine pênasekirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gfdl.noaa.gov/ice-sheet-dynamics/ |sernav=Ice Sheet Dynamics – Geophysical Fluid Dynamics Laboratory |malper=www.gfdl.noaa.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31}}</ref> Antarktîkaya Rojhilat ji Coats Land, Queen Maud Land, Enderby Land, Mac. Robertson Land, Wilkes Land û Victoria Land pêk hatiye. Ji xeynî beşek piçûk, hemî deverên parzemînê di nav nîvkada rojhilat de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctic Climate Evolution |paşnav=Florindo |pêşnav=Fabio |weşanger=Elsevier |tarîx=2008-10-10 |isbn=978-0-08-093161-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yUu-x70CZEcC |paşnav2=Siegert |pêşnav2=Martin}}</ref> Li ser û dora Antarktîkayê gelek girav hene ku piraniya wan giravên volkanîk in û li gorî pîvanên jeolojîk pir ciwan in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://figshare.utas.edu.au/articles/journal_contribution/Origin_and_evolution_of_the_sub-Antarctic_islands_the_foundation/24483391 |sernav=Quilty, Patrick Gerard |malper=figshare.utas.edu.au |roja-gihiştinê=2026-08-31 |doi=10.26749/rstpp.141.1.35}}</ref> Îstîsnayên herî berbiçav giravên [[deşta Kerguelenê]] ne ku girava herî kevin li dora 40 milyon sal berê niha çêbûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Olierook |pêşnav=Hugo K. H. |paşnav2=Jourdan |pêşnav2=Fred |paşnav3=Merle |pêşnav3=Renaud E. |paşnav4=Timms |pêşnav4=Nicholas E. |paşnav5=Kusznir |pêşnav5=Nick |paşnav6=Muhling |pêşnav6=Janet R. |tarîx=2016-04-15 |sernav=Bunbury Basalt: Gondwana breakup products or earliest vestiges of the Kerguelen mantle plume? |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0012821X1630019X |kovar=Earth and Planetary Science Letters |cild=440 |rr=20–32 |doi=10.1016/j.epsl.2016.02.008 |issn=0012-821X}}</ref> Girê Vinson a li çiyayên Ellsworthê bi bilindahiya 4.892 mêtreyê bilindeya herî bilind ê Antarktîkayê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hall Ball Kiwi Mountaineers From Mount Cook To Everest |paşnav=Monteath |pêşnav=Colin |weşanger=Cloudcap |tarîx=1997 |isbn=978-0-938567-42-4 |url=https://www.worldcat.org/title/38585390 |oclc=38585390}}</ref> Çiyayê Erebusa li Girava Rossê volkana herî başûrî ya cîhanê ye û her roj nêzîkê 10 caran diteqe. Xweliya ji teqînên volkanîk 300 kîlometre dûrî kratera volkanîk hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/48987684 |sernav=Antarctica : an encyclopedia from Abbott ice shelf to zooplankton {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en}}</ref> Delîlên hejmareke mezin ji volkanan di bin qeşayê de hene ku ger asta çalakiyê bilind bibe, dibe ku ji bo tebeqeya qeşayê xetereyek çêbike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: Earth's Own Ice World |paşnav=Carroll |pêşnav=Michael |weşanger=Springer |tarîx=2018-05-16 |isbn=978-3-319-74623-4 |paşnav2=Lopes |pêşnav2=Rosaly}}</ref> Qubeya qeşayê ya bi navê Dome Argus li Antarktîkaya Rojhilat e ku bi qasê bilindahiya 4.091 metreyan bilind ew û qada qeşayê ya herî bilind ê Antarktîkayê ye. Ev gir yek ji cihên herî sar û hişk ên cîhanê ye ku germahî ya li vir heya −90 °C ê dadikeve û barîna salane jî bi qasê 1-3 sm ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica And The Arctic Circle, A Geographic Encyclopedia Of The Earth's Polar Regions |tarîx=2014-04-01 |url=http://archive.org/details/antarctica-and-the-arctic-circle-2-volumes-a-geographic-encyclopedia-of-the-earths-polar-regions}}</ref> == Dîroka jeolojîk == Ji dawiya serdema meoproterozoîkê heta serdema kretasyeyê, Antarktîka beşek ji superparzemîna [[Gondwana|Gondwanayê]] bû û parzemîn bi pêvajoya tevgerên Antarktîkaya îro ji ber ku Gondwana hêdî hêdî ji hev perçe bûye, li dora 183 milyon sal berê îro ava bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctic News Clips |weşanger=National Science Foundation |tarîx=1995 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=HcTrAAAAMAAJ&pg=PA109}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> Di demek dirêj a serdema fanerozoyîkê de Antarktîka xwedî avhewayek tropîkal ê nerm bû û ew bi daristanên berfireh nixumandî bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Klages |pêşnav=Johann P. |paşnav2=Salzmann |pêşnav2=Ulrich |paşnav3=Bickert |pêşnav3=Torsten |paşnav4=Hillenbrand |pêşnav4=Claus-Dieter |paşnav5=Gohl |pêşnav5=Karsten |paşnav6=Kuhn |pêşnav6=Gerhard |paşnav7=Bohaty |pêşnav7=Steven M. |paşnav8=Titschack |pêşnav8=Jürgen |paşnav9=Müller |pêşnav9=Juliane |paşnav10=Frederichs |pêşnav10=Thomas |paşnav11=Bauersachs |pêşnav11=Thorsten |paşnav12=Ehrmann |pêşnav12=Werner |paşnav13=van de Flierdt |pêşnav13=Tina |paşnav14=Pereira |pêşnav14=Patric Simões |paşnav15=Larter |pêşnav15=Robert D. |tarîx=2020 |sernav=Temperate rainforests near the South Pole during peak Cretaceous warmth |url=https://www.nature.com/articles/s41586-020-2148-5 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=580 |hejmar=7801 |rr=81–86 |doi=10.1038/s41586-020-2148-5 |issn=1476-4687}}</ref> === Serdema paleozoyîkê (539–252 milyon sal berê) === [[Wêne:Glossopteris sp. (fossil leaf) (Permian; Antarctica) 1 (49063572172) (cropped).jpg|thumb|300px|Ji serdema permeya Antarktîkayê pelgeke ''Glossopteris sp.'' yê]] Germbûna berdewam bûye sedem ku piraniya Gondwanayê ziwa bibe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Vegetation of Antarctica Through Geological Time |paşnav=Cantrill |pêşnav=David J. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012-11-22 |isbn=978-0-521-85598-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=sOGH4xaioRUC |paşnav2=Poole |pêşnav2=Imogen}}</ref> Di serdema triyasiyê de Antarktîka ji aliyê cûreyeke giyayên bi tov (pteridosperms) ve serdest bû ku ji cinsê Dicroidiumê bûn ku wekê daran mezin dibûn. Florayên din ên triasiyê ginkgophytes, sîkadofites, darên konîfer û sphenopsid bûn. Tetrapod (ajaleke çar ling) cara yekem di serdema triyasiya destpêkê de li Antarktîkayê hatine dîtin û fosîlên herî kevn ên naskirî di formasyona fremouw a çiyayên Transantarktîkê de hatine dîtin. Sînapsîd (ku wekê "xijendeyên mîna memikdaran" jî têne zanîn) cureyên wekê Lystrosaurus di nav de hebû û di serdema triyasiya destpêkê de zêde bûn. Nîvgirava Antarktîkayê di serdema jurasiyê de (206 heta 146 milyon sal berê) dest bi avakirina xwe kiriye. Afrîka di serdema jurasiyê li de dora 160 milyon sal berê ji Antarktîkayê dabeş bûye û piştre jî di serdema kretasiya destpêkê de nîvgirava Hindistanê (nêzîkî 125 milyon sal berê) ji heman parzemînan dabeş bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rolland |pêşnav=Yann |paşnav2=Bernet |pêşnav2=Matthias |paşnav3=van der Beek |pêşnav3=Peter |paşnav4=Gautheron |pêşnav4=Cécile |paşnav5=Duclaux |pêşnav5=Guillaume |paşnav6=Bascou |pêşnav6=Jérôme |paşnav7=Balvay |pêşnav7=Mélanie |paşnav8=Héraudet |pêşnav8=Laura |paşnav9=Sue |pêşnav9=Christian |paşnav10=Ménot |pêşnav10=René-Pierre |tarîx=2019-01-15 |sernav=Late Paleozoic Ice Age glaciers shaped East Antarctica landscape |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0012821X18306460 |kovar=Earth and Planetary Science Letters |cild=506 |rr=123–133 |doi=10.1016/j.epsl.2018.10.044 |issn=0012-821X}}</ref> Piştê kêmbûna qeşayê di nîvê duyem ê serdema permiyana destpêkê de, erd ji aliyê glossopterids (komeke nebatan a tovkirî ya nemabûyî ya bê xizmên zindî) ve serdest bû ku nebata herî berbiçav Glossopteris bû ku dareke wekê ku di axên tijî av de şîn dibe, hatiye şîrove kirin ku depoyên komirê yên berfireh çêkirine. Nebatên din ên ku di dema Permiyeyê de li Antarktîkayê hatine dîtin ''Cordaitales'', ''sphenopsids'', ''ferns'' û ''lycophytes'' in.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Vegetation of Antarctica Through Geological Time |paşnav=Cantrill |pêşnav=David J. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012-11-22 |isbn=978-0-521-85598-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=sOGH4xaioRUC |paşnav2=Poole |pêşnav2=Imogen}}</ref> Di dawiya serdema permiyeyê de avhewa li ser piraniya [[Gondwana|Gondwanayê]] hişktir û germtir bûye û ekosîstemên daristanên ''glossopteridan'' wekê beşek ji bûyera tunebûna permî-triyasî hilweşiyane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Past Antarctica: Paleoclimatology and Climate Change |paşnav=Franganillo |pêşnav=Marc Oliva i |weşanger=Elsevier Science & Technology |tarîx=2020 |isbn=978-0-12-817925-3 |paşnav2=Fernandez |pêşnav2=Jesus Ruiz}}</ref> Di serdema paleozoyîkê de ti delîl tinene ku nîşan bide ka tetrapod li Antarktîkê jiyane an na.<ref name=":2">{{Cite web |url=https://pubs.usgs.gov/of/2007/1047/ea/of2007-1047ea047.pdf |sernav=Collinson, James; William R., Hammer (2007). Migration of Triassic tetrapods to Antarctica (PDF). 10th International Symposium on Antarctic Earth Sciences.}}</ref> === Serdema mezozoîkê (252–66 milyon sal berê) === {{Multiple image | width = 150 | image1 = Opening of western Indian Ocean 150 Ma.png | image2 = Opening of South Atlantic 126 Ma.png | image3 = Opening of South Atlantic 83 Ma.png | footer = Perçebûna suoerparzemîna Gondwanayê; li dora 150 milyon sal berê (wêneya 1em), li dora 126 milyon sal berê (wêneya 2em) û li dora 83 milyon sal berê (wêneya 3em) |}} Germbûna berdewam piraniya Gondwanayê zuwa kiriye. Di serdema triyasiyê de, Antarktîka ji aliyê fernên tovkirî (pteridosperms) ve serdest bû ku beşek cinsê dicroidium bûn ku wekê daran mezin dibûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Icehouse to hothouse: floral turnover, the Permian–Triassic crisis and Triassic vegetation |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012 |rr=105–160 |isbn=978-0-521-85598-3 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Cantrill |pêşnavê-edîtor=David J. |url=https://www.cambridge.org/core/books/vegetation-of-antarctica-through-geological-time/icehouse-to-hothouse-floral-turnover-the-permiantriassic-crisis-and-triassic-vegetation/2A62935F027160A42A76FDD1199FA5C3 |paşnavê-edîtor2=Poole |pêşnavê-edîtor2=Imogen |doi=10.1017/CBO9781139024990.004}}</ref> Florayên din ên serdema triyasiyê ginkgophytes, sîkadofît, konîfer û sphenopsîdan bûn. Tetrapod cara yekem di serdema triyasiya destpêkê de li Antarktîkayê hatine dîtin û fosîlên herî kevn ên naskirî di formasyona fremouw a [[Rêzeçiyayên Transantarktîk|çiyayên Transantarktîkê]] de hatin dîtin.<ref name=":2" /> Sînapsîd (ku wekî "xijendeyên mîna memikan" jî têne zanîn) cureyên wek ''Lystrosaurus'' vedihewîne û di serdema triyasiya destpêkê de gelek zêdetir bûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Early Evolutionary History of the Synapsida |paşnav=Kammerer |pêşnav=Christian F. |weşanger=Springer London, Limited |tarîx=2013 |isbn=978-94-007-6841-3 |paşnav2=Angielczyk |pêşnav2=Kenneth D. |paşnav3=Fröbisch |pêşnav3=Jörg}}</ref> Nîvgirava Antarktîkayê di serdema jurasiyê de (206 heta 146 milyon sal berê) dest bi avakirina xwe kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Birkenmajer |pêşnav=K. |tarîx=1994 |sernav=Evolution of the Pacific margin of the northern Antarctic Peninsula: an overview |url=https://link.springer.com/10.1007/BF00210547 |kovar=Geologische Rundschau |ziman=en |cild=83 |hejmar=2 |rr=309–321 |doi=10.1007/BF00210547 |issn=0016-7835}}</ref> Afrîka di serdema jurayê de li dora 160 milyon sal berê ji Antarktîkayê dabeş bûye û piştre di derdema kretasye ya destpêkê de (dora 125 milyon sal berê) [[nîvgirava Hindistanê]] ji hev dabeş bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Gaina |pêşnav=Carmen |paşnav2=Müller |pêşnav2=R. Dietmar |paşnav3=Brown |pêşnav3=Belinda |paşnav4=Ishihara |pêşnav4=Takemi |paşnav5=Ivanov |pêşnav5=Sergey |tarîx=2007-07-01 |sernav=Breakup and early seafloor spreading between India and Antarctica |url=https://doi.org/10.1111/j.1365-246X.2007.03450.x |kovar=Geophysical Journal International |cild=170 |hejmar=1 |rr=151–169 |doi=10.1111/j.1365-246X.2007.03450.x |issn=0956-540X}}</ref> Darên ginkgo, konîfer, Bennettitale, nebatên poçikê hespan, fern û sikad di wê demê de pir bûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Vegetation of Antarctica Through Geological Time |paşnav=Cantrill |pêşnav=David J. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012-11-22 |isbn=978-0-521-85598-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=sOGH4xaioRUC |paşnav2=Poole |pêşnav2=Imogen}}</ref> Nêzîkê 80 milyon sal berê nebatên kulîlkdar bûne komên nebatan ên herî cihêreng ên li ser parzemînê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Barreda |pêşnav=Viviana D. |paşnav2=Palazzesi |pêşnav2=Luis |paşnav3=Olivero |pêşnav3=Eduardo B. |tarîx=2019 |sernav=When flowering plants ruled Antarctica: evidence from Cretaceous pollen grains |url=https://nph.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/nph.15823 |kovar=New Phytologist |ziman=en |cild=223 |hejmar=2 |rr=1023–1030 |doi=10.1111/nph.15823 |issn=0028-646X}}</ref> Her çiqas darên behîvê yên başûr (Nothofagus) ber bi dawiya kretasyeyê ve berbiçav bin jî li Antarktîkaya Rojava daristanên pelderzî di seranserê serdema kretasyeyê de (146–66 milyon sal berê) de serdest bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Crame |pêşnav=J. A. |tarîx=1989 |sernav=Origins and evolution of the Antarctic biota: an introduction |url=https://www.lyellcollection.org/doi/10.1144/GSL.SP.1989.047.01.01 |kovar=Geological Society, London, Special Publications |ziman=en |cild=47 |hejmar=1 |rr=1–8 |doi=10.1144/GSL.SP.1989.047.01.01 |issn=0305-8719}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the Antarctic |paşnav=Riffenburgh |pêşnav=Beau |weşanger=Routledge |tarîx=2006-10-25 |isbn=978-1-135-87866-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_mUPEAAAQBAJ}}</ref> Her çiqas tenê çend cinsên dînezorên Antarktîkayê (Cryolophosaurus û Glacialisaurus, ji Formasyona Hanson a serdema jurasiya destpêka çiyayên Transantarktîkê<ref>{{Cite web |url=http://www.app.pan.pl/archive/published/app52/app52-657.pdf |sernav=Anatomy of a basal sauropodomorph dinosaur from the Early Jurassic Hanson Formation of Antarctica}}</ref> û Antarctopelta, Trinisaura, Morrosaurus û Imperobator ji kretasya dereng a nîvgirava Antarktîkayê) hatine vegotin, Ammonît li deryayên li derdora Antarktîkayê pir belav bûn û dînezor jî hebûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Coria |pêşnav=Rodolfo A. |paşnav2=Moly |pêşnav2=Juan J. |paşnav3=Reguero |pêşnav3=Marcelo |paşnav4=Santillana |pêşnav4=Sergio |paşnav5=Marenssi |pêşnav5=Sergio |tarîx=2013-04-01 |sernav=A new ornithopod (Dinosauria; Ornithischia) from Antarctica |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0195667112001784 |kovar=Cretaceous Research |cild=41 |rr=186–193 |doi=10.1016/j.cretres.2012.12.004 |issn=0195-6671}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rozadilla |pêşnav=Sebastián |paşnav2=Agnolin |pêşnav2=Federico L. |paşnav3=Novas |pêşnav3=Fernando E. |paşnav4=Aranciaga Rolando |pêşnav4=Alexis M. |paşnav5=Motta |pêşnav5=Matías J. |paşnav6=Lirio |pêşnav6=Juan M. |paşnav7=Isasi |pêşnav7=Marcelo P. |tarîx=2016-01-01 |sernav=A new ornithopod (Dinosauria, Ornithischia) from the Upper Cretaceous of Antarctica and its palaeobiogeographical implications |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0195667115300677 |kovar=Cretaceous Research |cild=57 |rr=311–324 |doi=10.1016/j.cretres.2015.09.009 |issn=0195-6671}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ely |pêşnav=Ricardo C. |paşnav2=Case |pêşnav2=Judd A. |tarîx=2019-09-01 |sernav=Phylogeny of a new gigantic paravian (Theropoda; Coelurosauria; Maniraptora) from the Upper Cretaceous of James Ross Island, Antarctica |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0195667118300120 |kovar=Cretaceous Research |cild=101 |rr=1–16 |doi=10.1016/j.cretres.2019.04.003 |issn=0195-6671}}</ref> === Serdema senozoyîkê (66–10 milyon sal berê) === [[Wêne:Eocene-Paleocene-circumpolar.svg|thumb|Pêkhatina herika çerxa derdorî ya Antarktîkayê ji perçebûna dawî ya pira bejahî ya Antarktîkayê]] Di destpêka serdema paleojenê de girêdana pira bejahî ya pira Antarktîkayê, Antartîkayê bi Amerîkaya Başûr û her wiha bi başûrê rojhilatê Awistralyayê ve berdewam kiriye. Fauna ji formasyona La Mesetaya li nîvgirava Antarktîkayê ku dîroka wê vedigere serdema eosenê, pir dişibihe faunayên wekhev ên Amerîkaya Başûr ku ajalên wekê ajalên bi kîsik (marsupials), xenarthran, lîtoptern û ungulatesê bi sim û her wiha gondwanatheres û dibe ku meridiolestidans hebûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=History of Terrestrial Mammals in South America: How South American Mammalian Fauna Changed from the Mesozoic to Recent Times |paşnav=Defler |pêşnav=Thomas |weşanger=Springer |tarîx=2018-12-19 |isbn=978-3-319-98449-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-HWADwAAQBAJ}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Gelfo |pêşnav=Javier N. |paşnav2=Goin |pêşnav2=Francisco |paşnav3=Bauzá |pêşnav3=Nicolá |paşnav4=Reguero |pêşnav4=Marcelo |tarîx=2019-09-01 |sernav=The fossil record of Antarctic land mammals: commented review and hypotheses for future research |url=https://www.researchgate.net/publication/337086325_The_fossil_record_of_Antarctic_land_mammals_commented_review_and_hypotheses_for_future_research |kovar=researchgate.net |rr=274–292 |doi=10.13679/j.advps.2019.0021}}</ref> Hatiye texmînkirin ku ajalên bi kîsik di destpêka eosenê de ji Amerîkaya Başûr bi rêya Antarktîkayê belavê Awistralyayê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Eldridge |pêşnav=Mark D B |paşnav2=Beck |pêşnav2=Robin M D |paşnav3=Croft |pêşnav3=Darin A |paşnav4=Travouillon |pêşnav4=Kenny J |paşnav5=Fox |pêşnav5=Barry J |tarîx=2019-05-23 |sernav=An emerging consensus in the evolution, phylogeny, and systematics of marsupials and their fossil relatives (Metatheria) |url=https://doi.org/10.1093/jmammal/gyz018 |kovar=Journal of Mammalogy |cild=100 |hejmar=3 |rr=802–837 |doi=10.1093/jmammal/gyz018 |issn=0022-2372}}</ref> Nêzîkê 53 milyon sal berê Awistralya û Gîneya Nû ji Antarktîkayê veqetiyane û deriyê Tazmanyayê vebûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ball |pêşnav=Philip |paşnav2=Eagles |pêşnav2=Graeme |paşnav3=Ebinger |pêşnav3=Cynthia |paşnav4=McClay |pêşnav4=Ken |paşnav5=Totterdell |pêşnav5=Jennifer |tarîx=2013 |sernav=The spatial and temporal evolution of strain during the separation of Australia and Antarctica |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/ggge.20160 |kovar=Geochemistry, Geophysics, Geosystems |ziman=en |cild=14 |hejmar=8 |rr=2771–2799 |doi=10.1002/ggge.20160 |issn=1525-2027}}</ref> Modelên erdnîgariya Antarktîkayê nîşan didin ku ev herikîn û her wiha çerxa paşvegerê ya xwedî kirinê ji ber kêmbûna asta CO₂yê çêbûye û bûye sedema afirandina qeşayên piçûk û qeşayên mayînde yên cemserî.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=England |pêşnav=Matthew H. |paşnav2=Hutchinson |pêşnav2=David K. |paşnav3=Santoso |pêşnav3=Agus |paşnav4=Sijp |pêşnav4=Willem P. |tarîx=2017-08-01 |sernav=Ice–Atmosphere Feedbacks Dominate the Response of the Climate System to Drake Passage Closure |url=https://journals.ametsoc.org/view/journals/clim/30/15/jcli-d-15-0554.1.xml |kovar=Journal of Climate |cild=30 |hejmar=15 |rr=5775–5790 |doi=10.1175/JCLI-D-15-0554.1 |issn=0894-8755}}</ref> Her ku asta CO₂yê zêdetir kêm bûye, qeşayê dest bi berfirehbûneke bilez kiriye û cihê daristanên ku heta wê demê Antarktîkayê vedişartin girtiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=DeConto |pêşnav=Robert M. |paşnav2=Pollard |pêşnav2=David |tarîx=2003 |sernav=Rapid Cenozoic glaciation of Antarctica induced by declining atmospheric CO2 |url=https://www.nature.com/articles/nature01290 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=421 |hejmar=6920 |rr=245–249 |doi=10.1038/nature01290 |issn=1476-4687}}</ref> Ekosîstemên tundrayê li Antarktîkayê heta 14 û 10 milyon sal berê niha hebûna xwe berdewam kirine û piştre sarbûna zêdetir bûye sedema tunekirina van tundrayan.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ashworth |pêşnav=Allan C. |paşnav2=Erwin |pêşnav2=Terry L. |tarîx=2016 |sernav=Antarctotrechus balli sp. n. (Carabidae, Trechini): the first ground beetle from Antarctica |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5126512/ |kovar=ZooKeys |hejmar=635 |rr=109–122 |doi=10.3897/zookeys.635.10535 |issn=1313-2989 |pmc=5126512 |pmid=27917060}}</ref> === Serdema hemdem === Her çiqas jeolojiya Antarktîkayê bi piranî ji aliyê qeşaya parzemînî ve hatibe veşartin jî, parzemîn dikare bi teknîkên wekê ji hestkirina ji dûr ve, radara ku di bin erdê de derbas dibe û wêneyên satelîtê werin lêkolîn kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pour |pêşnav=Amin Beiranvand |paşnav2=Park |pêşnav2=Yongcheol |paşnav3=Park |pêşnav3=Tae-Yoon S. |paşnav4=Hong |pêşnav4=Jong Kuk |paşnav5=Hashim |pêşnav5=Mazlan |paşnav6=Woo |pêşnav6=Jusun |paşnav7=Ayoobi |pêşnav7=Iman |tarîx=2018-06-01 |sernav=Regional geology mapping using satellite-based remote sensing approach in Northern Victoria Land, Antarctica |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S187396521730107X |kovar=Polar Science |cild=16 |rr=23–46 |doi=10.1016/j.polar.2018.02.004 |issn=1873-9652}}</ref> Ji aliyê jeolojîk ve, Antarktîkaya Rojava pir dişibihe Andên Amerîkaya Başûr.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Antarctica and the southern oceans |paşnav=Stonehouse |pêşnav=B. |weşanger=J. Wiley |tarîx=2002 |isbn=978-0-471-98665-2 |cih=Chichester, West Sussex, England, Hoboken, NJ |kesên-din=Bernard Stonehouse |url=https://www.worldcat.org/title/50285217 |oclc=50285217}}</ref> Nîvgirava Antarktîkayê bi bilindbûna jeolojîk û veguherîna sedîmentên binê deryayê ku veguheriye kevirên metamorfîk, çêbûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Tectonic setting and evolution of the James Ross Basin, northern Antarctic Peninsula |paşnav=Elliot |pêşnav=David H. |weşanger=Geological Society of America |tarîx=1988-01-01 |rr=0 |isbn=978-0-8137-1169-0 |paşnavê-edîtor=Feldmann |pêşnavê-edîtor=Rodney M. |url=https://doi.org/10.1130/MEM169-p541 |paşnavê-edîtor2=Woodburne |pêşnavê-edîtor2=Michael O. |doi=10.1130/MEM169-p541}}</ref> Antarktîkaya Rojava bi yekbûna çend plakayên parzemînî çêbûye ku di encamê de hejmarek rêzeçiyayên li herêmê çêbûne ku rêzeçiyayên herî berbiçav çiyayên Ellsworthê bûn. Hebûna sîstema rift a Antarktîkaya Rojava bûye sedema volkanîzma li ser sinorê di navbera Antarktîkaya Rojava û Rojhilat de û her wiha bûye sedema çêbûna çiyayên Transantarktîkê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> Antarktîka Rojhilat ji aliyê jeolojîk ve devereke pirreng e. Avabûna Antarktîka Rojhilat di serdema arkeyî (4.000 –2.500 milyon sal berê) de dest pê kiriye û di serdema kambriyê de rawestiyaye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctic Marine Geology |paşnav=Anderson |pêşnav=J. B. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-521-13168-1}}</ref> Herêm li ser kratoneke kevirî hatiye avakirin ku bingeha mertala prekambriyê ava kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> Li ser bingehê komir û kevirên qûmê, kevirên kilsinî û şêl hene ku di serdemên devonî û jurasiyê de hatine danîn ku çiyayên Transantarktîkê çêbikin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Chapter 2 The Geology and Geomorphology of Antarctica |weşanger=Elsevier |tarîx=1987-01-01 |rr=7–42 |cild=16 |paşnavê-edîtor=Campbell |pêşnavê-edîtor=I. B. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0166248108701508 |series=Developments in Soil Science |paşnavê-edîtor2=Claridge |pêşnavê-edîtor2=G. G. C. |doi=10.1016/S0166-2481(08)70150-8}}</ref> Li deverên peravê çiyayên wekê rêzeçiyayê Shackletonê û Vîktorya Land û hinek şikestekên tektonîk çêbûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Paxman |pêşnav=Guy J. G. |paşnav2=Jamieson |pêşnav2=Stewart S. R. |paşnav3=Ferraccioli |pêşnav3=Fausto |paşnav4=Bentley |pêşnav4=Michael J. |paşnav5=Forsberg |pêşnav5=Rene |paşnav6=Ross |pêşnav6=Neil |paşnav7=Watts |pêşnav7=Anthony B. |paşnav8=Corr |pêşnav8=Hugh F. J. |paşnav9=Jordan |pêşnav9=Tom A. |tarîx=2017 |sernav=Uplift and tilting of the Shackleton Range in East Antarctica driven by glacial erosion and normal faulting |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/2016JB013841 |kovar=Journal of Geophysical Research: Solid Earth |ziman=en |cild=122 |hejmar=3 |rr=2390–2408 |doi=10.1002/2016JB013841 |issn=2169-9356}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Salvini |pêşnav=Francesco |paşnav2=Brancolini |pêşnav2=Giuliano |paşnav3=Busetti |pêşnav3=Martina |paşnav4=Storti |pêşnav4=Fabrizio |paşnav5=Mazzarini |pêşnav5=Francesco |paşnav6=Coren |pêşnav6=Franco |tarîx=1997 |sernav=Cenozoic geodynamics of the Ross Sea region, Antarctica: Crustal extension, intraplate strike-slip faulting, and tectonic inheritance |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1029/97JB01643 |kovar=Journal of Geophysical Research: Solid Earth |ziman=en |cild=102 |hejmar=B11 |rr=24669–24696 |doi=10.1029/97JB01643 |issn=2156-2202}}</ref> Komir cara yekem li Antarktîkayê li nêzîkê çiyayên Beardmoreyê ji aliyê Frank Wild ve di sefera Nimrod de di sala 1907an de hatiye tomar kirin û tê zanîn ku komirê pileya nizm li gelek deverên çiyayên Transantarktîkê heye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> Çiyayên prens Charles depoyên hesinê vedihewînin û li Deryaya Rossê jî qadên neftê û gaza xwezayî hene.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Times |pêşnav=Walter Sullivan Special to The New York |tarîx=1976-12-19 |sernav=Soviet Team Finds a ‘Mountain of Iron’ in Antarctica |url=https://www.nytimes.com/1976/12/19/archives/soviet-team-finds-a-mountain-of-iron-in-antarctica.html |roja-gihiştinê=2026-09-02 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331}}</ref> == Avhewa == [[Wêne:Fryxellsee Opt.jpg|thumb|Dîmenek ji qeşaya şîn ku gola Fryxell a li qirax ên çiyayên Transantarktîkê nixumandiye]] Antarktîka parzemîna herî sar, parzemîna herî bi bahoz û parzemîna herî hişk ê Dinyayê ye.<ref name=":3">{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20220509192134/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |sernav=Antarctica}}</ref> Li nêzîkê peravên parzemînê, germahî di havînê de dikare ji 10 °C ê derbas bibe û di mehên zivistanê de heya -40 °C dadikeve. Li ser deverên bilind ên navendî, germahî di mehên havînê de dikare heya -30 °C dakeve û di mehên zivistanê de jî germahiya heman deverê heya -80 °C ê dadikeve. Germahiya hewayê ya xwezayî ya herî nizm a ku li ser Erdê hatiye tomarkirin di 21ê tîrmeha sala 1983an de li stasyona Vostok a Rûsyayê li Antarktîkayê bi qasê -89.2 °C hatiye tomarkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Turner |pêşnav=John |paşnav2=Anderson |pêşnav2=Phil |paşnav3=Lachlan-Cope |pêşnav3=Tom |paşnav4=Colwell |pêşnav4=Steve |paşnav5=Phillips |pêşnav5=Tony |paşnav6=Kirchgaessner |pêşnav6=Amélie |paşnav7=Marshall |pêşnav7=Gareth J. |paşnav8=King |pêşnav8=John C. |paşnav9=Bracegirdle |pêşnav9=Tom |paşnav10=Vaughan |pêşnav10=David G. |paşnav11=Lagun |pêşnav11=Victor |paşnav12=Orr |pêşnav12=Andrew |tarîx=2009 |sernav=Record low surface air temperature at Vostok station, Antarctica |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1029/2009JD012104 |kovar=Journal of Geophysical Research: Atmospheres |ziman=en |cild=114 |hejmar=D24 |doi=10.1029/2009JD012104 |issn=2156-2202}}</ref> Di sala 2010an de bi rêya satelîta germahiyeke hewayê germahiya parzemînê bi qasê −94.7 °C hatiye tomar kirin lêbelê dibe ku ji ev rêje ji sermaya li ser rûyê erdê bi bandor bûye ku li bilindahiya 2 mêtre li jorê rûyê erdê nehatiye tomar kirin ku ji bo tomarên fermî yên germahiya hewayê tê xwestin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.usatoday.com/story/weather/2013/12/10/antarctica-cold-record/3950019/ |sernav=Antarctica records unofficial coldest temperature ever |malper=USA TODAY |roja-gihiştinê=2026-09-02 |ziman=en-US |paşnav=Rice |pêşnav=Doyle}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.antarctica.gov.au/about-antarctica/weather-and-climate/weather/ |sernav=Antarctic weather – Australian Antarctic Program |malper=www.antarctica.gov.au |tarîx=2019-02-18 |roja-gihiştinê=2026-09-02 |ziman=en}}</ref> Ji ber ku piraniya Antarktîkayê ji asta deryayê ji 3.000 mêtre bilindtir e, Antarktîka ji herêma Arktîkê sartir e. Germahiya Okyanûsa Arktîkê bi rêya qeşaya deryayê ya Arktîkê ber bi parzemînê ve hatiye veguhastin û bi awayê hewaya li herêma Arktîkê nerm dibe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Climatology |paşnav=Rohli |weşanger=Jones & Bartlett Learning |tarîx=2017-06-05 |isbn=978-1-284-11998-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=umokDwAAQBAJ |paşnav2=Vega |pêşnav2=Anthony J.}}</ref> Antarktîka çoleke cemserî ye ku barîna parzemînê kêm e. Parzemîn salane bi navînî nêzîkê 150 mm av werdigire ku bi piranî bi awayê şilopeyê ye. Deverên navxweyî hişktir e û di tevahiya salê herî zêde bi qasê 50 mm baran werdigire lê herêmên peravê bi gelemperî ji 200 mm zêdetir baran werdigirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Climatology |paşnav=Rohli |weşanger=Jones & Bartlett Learning |tarîx=2017-06-05 |isbn=978-1-284-11998-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=umokDwAAQBAJ |paşnav2=Vega |pêşnav2=Anthony J.}}</ref> Li çend deverên qeşaya şîn, ba û sublîmasyon ji berfa ku dibare zêdetir berfê radike. Li geliyên hişk, heman bandor li ser bingehek kevirî çêdibe ku dibe sedema jîngeheke bêber û hişk.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fountain |pêşnav=Andrew G. |paşnav2=Nylen |pêşnav2=Thomas H. |paşnav3=Monaghan |pêşnav3=Andrew |paşnav4=Basagic |pêşnav4=Hassan J. |paşnav5=Bromwich |pêşnav5=David |tarîx=2010 |sernav=Snow in the McMurdo Dry Valleys, Antarctica |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/joc.1933 |kovar=International Journal of Climatology |ziman=en |cild=30 |hejmar=5 |rr=633–642 |doi=10.1002/joc.1933 |issn=1097-0088}}</ref> === Cudahiyên herêmî === Antarktîkaya Rojhilat ji ber bilindahiya xwe ya bilind ve ji Antarktîkaya Rojava sartir e. Eniyên hewayê bi zêde derbasê deverên navendî yên parzemînê nabin ku ev jî dibe sedem ku navenda parzemînê sar û hişk bimînin û dibe sedema ku bayên deverê bi leza nerm bimînin. Barîna berfa li beşa perava Antarktîkayê barîneke pir gelemperî ye ku li wir di nav 48 demjimêran de berf dikare bi qasê 1,22 mêtreyê bibare. Li qiraxa parzemînê, bayên katabatîk ên bihêz ên ji platoya cemserî pir caran bi hêza bahozê çêdibin. Di mehên havînê de ji ber ku her roj 24 demjimêrên tîrêjên rojê li wir tên wergirtin, li Cemsera Başûr ji ekvatorê zêdetir tîrêjên rojê digihîjin rûyê erdê.<ref name=":3" /> === Guherîna avhewayê === [[Wêne:20201210 Antarctica ice mass variation - NASA GRACE-en.svg|thumb|Guherîna navînî ya girseya qeşaya Antarktîkê ku ji sala 2002an vir ve salane bi qasî 100 milyar ton e]] Tevê devera xwe yê îzolekirî, Antarktîka di dehsalên dawî de ji ber belavbûna gazên serayê, germ bûye û hinek ji beşên qeşayên xwe winda kiriye. Antarktîkaya Rojava ji sala 1950an heta sala 2000an di heyamên dehsalan de ji 0,1 °C zêdetir germ bûye û nîvgirava Antarktîkayê ya ku li ber çavan e ji nîvê sedsala 20an vir ve bi qasê 3 °C germ bûye. Antarktîkaya Rojhilat ku li gorî Antarktîkaya Rojava sar e û avhewaya deverê sekan (stabîl) heta salên 2000î germahî nîşan nedaye. Li dora Antarktîkayê, Okyanûsa Başûr ji her okyanûseke din zêdetir germahiya okyanûsê kişandiye û li kûrahiyên bi qasê 2.000 mêtreyan germbûneke berbiçav çêbûye. Li dora Antarktîka Rojava, okyanûs ji sala 1955an vir ve bi qasê 1 °C germ bûye. Germbûna Okyanûsa Başûr a li dora Antarktîkayê bûye sedema qelsbûn an jî hilweşîna refikên qeşayên ku li derveyî qeşayan digeriyan û hevsengiya wan pêk dianiyan. Her çiqas perê qeşayên Antarktîkaya Rojhilat ku berdewam dike ku li hundirê welêt qeşayê zêde bike jî gelek cemedên peravê giraniya xwe winda dikin û paşve dikişin ku ev jî dibe sedema windabûna giştî ya qeşayên li seranserê Antarktîkayê. Hatiye payîn ku heta sala 2100an ku windabûna qeşaya li Antarktîkayê bi qasê 11 santî metreyan bilindbûna asta deryayê ya gerdûnî zêde bike. Bi germbûna zêdetir re îhtimala bêîstîqrariyê pir zêdetir dibe û dikare bilindbûna asta deryayê ya gerdûnî ya sedsala 21ê du caran zêdetir bike. Ava heliyayî ya nû ya ji qeşayê ava binê Antarktîkayê ya şor firk dike û şaneya jêrîn a gera serûbinkirina Okyanûsa Başûr (SOOC) qels dike. Her çiqas bandorên tevahî tê payîn ku di nav çend sedsalan de çêbibin jî, li gorî hinek lêkolînan, hilweşîna tevahî ya SOOCê dikare di navbera 1.7 °C û 3 °C germbûna gerdûnî de çêbike. Ev barîna kêm ê li nîvkada başûr û barîna zêde yê li nîvkada bakur, dibe sedema kêmbûna masîgirî ya li Okyanûsa başûr û hilweşîna potansiyel a hinek ekosîstemên deryayî vedigire. Her çiqas gelek cureyên Antarktîkayê nehatibin keşifkirin jî, zêdebûna flora Antarktîkayê ya belgekirî heye û ji u bo parastina jîngeheke guncavê faunayên mezin ên wekê pengûenan zehmetî hene. Helandina erdên cemed girtî dibe ku ji bo erdên bê cemed bibe sedema gazên serayê û qirêjiya cemedgirtî ya berê ku bi helandinê re derdikeve holê. Germbûna Antarktîkayê û guhertinên têkildar di gera Okyanûsa Başûr de dikarin bandorê li şêwazên avhewayê yên li hinek deverên Afrîkayê jî bikin ku dikare bandor li barîna herêmî û guherîna germahiyê bike. Ji ber ku germahiya gerdûnî li dora 3°C zêde bûye, deverên xeternak ên wekê Hewza Wilkes û Hewza Aurora dibe ku di nav 2.000 salan de bimînin di bin avê de û dibe ku li van deveran bilindbûna asta deryayê bigihîje 6,4 metreyan. Ger germahî ji asta sala 2020an 2 °C kêmtir nebe, ihtimal heye ku qata qeşayê ya Antarktîkaya Rojava bi tevahî bihele. Hatiye payîn ku windabûna vê qata qeşayê heye bi tevahî ji holê rabe ev pêvajo bi qasê 500 û 13.000 sal berxwe bide. Ger qeşaya bilind hilweşe dibe ku asta deryayê bi qasê 3,3 mêtre bilind bibe û bi helandina qeşayên li ser çiyayan qeşayên bilind jî dibe ku asta deryayê bi qasê 4,3 metreyan bilind bike. Qata qeşaya Antarktîkaya Rojhilat ku li gorî deverên qeşayî yên din gelek aram e tenê dikare bi qasê 0,5 mête heta 0,9 mêtreyê asta deryayê bilind bike ku ev jî beşek piçûk ê ji bilind bûna 53,3 mêtreyan e ku di tevahiya helandina qata qeşayê de pêk tê. === Tenikbûna tebeqeya ozonê === [[Wêne:NASA and NOAA Announce Ozone Hole is a Double Record Breaker.png|thumb|Wêneya qula herî mezin a di tebeqeya ozonê de ku di meha îlona sala 2006an de hatiye tomarkirin]] Zanyaran ji salên 1970an vir ve li ser qata ozona di atmosfera li jor ê Antarktîkayê lêkolîn dikin. Di sala 1985an de zanyarên brîtanî li ser daneyên ku wan li stasyona lêkolîn a Halley ya li ser çemê cemeda Brunt berhev kiribûn dixebitin, wan qadeke mezin a bi rêjeya ozonê ya nizm li ser Antarktîkayê keşiv kirine. 'Qula tebeqeya ozonê' hema hema tevahiya parzemînê vedigire û di meha îlona sala 2006an de gihîştiye asta xwe ya herî mezin ku bûyera herî dirêj a mayînde ye, di sala 2020an de pêk hatiye. Ev tenikbûna tebeqeya ozonê ji ber belavbûna klorofluorokarbon û halonên di atmosferê de çêdibe ku ev made tebeqeya ozonê bi gazên din perçe dikin. Şert û mercên pir sar ên Antarktîkayê bûne sedem ku ewrên stratosferîk ên cemserî çêbibin. Ewr wekê katalîzator ji bo reaksiyonên kîmyewî tevdigerin ku di dawiyê de dibin sedema hilweşîna ozonê. Protokola Montreal a sala 1987an belavbûna madeyên ku ozonê kêm dikin sinordar kiriye. Tê pêşbînîkirin ku qula ozon an li jor ê Antarktîkayê hêdî hêdî winda bibe ku heta salên 2060î.tê payîn ku asta ozonê vegere nirxên ku herî dawî ya ku di salên 1980î de hatine tomarkirin. Di heman demê de tenikbûna ozonê dikare di stratosferê de bibe sedema sarbûna bi qasê 6 °C ê. Sarbûn girseya cemserî xurt dike û bi vî awayî rê li ber derketina hewaya sar a nêzîkê Cemsera Başûr digire ku ev jî di encamê de girseya parzemînî ya tebeqeya qeşaya Antarktîkaya Rojhilat sar dike. Herêmên li derdora Antarktîkayê, bi taybetî nîvgirava Antarktîkayê rastî germahiyên bilindtir tên ku ev yek jî helîna qeşayê bileztir dike. Ev model destnîşan dikin ku tenikbûna ozonê û bandora vorteksa cemserî ya zêde dibe ku dibe sedema zêdebûna dirêjahiya qeşaya deryayê jî pêvajoyeke ji destpêka çavdêriya di dawiya salên 1970î ve heta sala 2014an berdewam kiriye. Ev model destnîşan dikin ku kêmbûna ozonê û bandora vorteksa cemserî ya ku zêde dibe, dibe ku ji ber sedema zêdebûna dirêjahiya qeşaya deryayê jî be ku ji dema destpêkirina çavdêriyên di dawiya salên 1970î heta sala 2014an berdewam kiriye. Ji wî demê ve rûbera qeşaya deryaya Antarktîkayê bi awayekê bilez kêm bûye. == Biyocûre == Tê dîtin piraniya cureyên li Antarktîkayê cisnê cureyên ku bi milyonan salan berê li wir jiyane ne ne. Ji ber vê yekê hatiye payîn ku ev cûre ji gelek çerxên qeşayê sax mane ku cure di demên avhewaya pir sar de li deverên germtir ên îzolekirî yên wekê deverên bi germahiya jeotermal an jî deverên ku di seranserê avhewaya sar de bê qeşa mane, sax mane. === Ajal === == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commons|Antarctica|Antarktîka}} {{Parzemîn}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Antarktîka| ]] [[Kategorî:Cîhan]] [[Kategorî:Parzemîn]] 3j4nx99fgt6ise110iphcl5mdzmqv37 2090978 2090977 2026-09-02T18:04:35Z Penaber49 39672 /* Cudahiyên herêmî */ 2090978 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdanka giştî}} '''Antarktîka'''<ref>{{Îzolî, 2007|r=1138|jêgirtin=Antarktîka}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ferhenga Erdnîgarîyê (Coğrafya)|Ferhenga Erdnîgarîyê]]|paşnav=Önen|pêşnav=Abdurrahman |weşanger=Stembol: Doz|sal=2008|rûpel=36}}</ref> yan jî '''Antarktîk'''{{Çavk}} ({{Bi-la|Antarctica}}) yek ji [[parzemîn]]ên cîhanê ye ku parzemîna herî başûr ê dinyayê û parzemîna herî kêm nifûs a cîhanê ye. Parzemîn bi tevahî li başûrê çembera Antarktîkayê ye û ji aliyê [[Okyanûsa Başûr]] (ku wekê Okyanûsa Antarktîkayê jî tê zanîn) ve hatiye dorpêçkirin ku [[Cemsera Başûr]] a erdnîgarî vedihewîne. Di heman demê de Antarktîka pêncem parzemîna herî mezin ê cîhanê ye ku bi qasê ji %40 ji [[Ewropa|Ewropayê]] mezintir e û rûbera parzemînê bi qasê 14.200.000 km² rûerd (an rûqeşa) vegirtiye. Piraniya Antarktîkayê bi qata qeşayê ya Antarktîkayê ve hatiye nixumandin ku qalindahiya navînî ya qeşayê bi qasê 1,9 km ye. Antarktîka bi navînî parzemîna herî sar, herî hişke û parzemîna herî bi ba û bahoz ê cîhanê ye û parzemîn ji asta deryayê xwedî bilindahiyeke navînî ye. Antarktîka bi piranî ji çoleke cemserî pêk hatiye ku barîna salane li peravê zêdetirî 200 mm ye û berf û barana li hundirê parzemînê gelek kêm e. Qeşayên parzemîn di warê ava şîrîn de gelek dewlemend e ku nêzîkê ji %70ê rezervên ava şirîn ên cîhanê li Antarktîkayê cemedgirtî ye. Hatiye payîn ger ku qeşaya Antarktîkayê bihele, dê asta deryayê ya [[Cîhan|cîhanê]] bi qasê 60 mêtreyan bilind bibe. Her wiha Antarktîka xwediyê rekora germahiya herî nizm a pîvandî yê li ser rûyê [[Dinya (gerstêrk)|Erdê]] ye ku nizmahiya germahiya bi qasê −89.2 °C hatiye pîvandin. Germahiya herêmên peravê di havînê de dikare bi qasê 10 °C bilind bibe. Cureyên xwemaliyên ajalan kêzik, nematod, pengûen, fok û tardigrad in. Li cihên ku nebat lê hene, bi piranî bi awayê liken an kevzê ye. Refên qeşayê yên Antarktîkayê dibe ku cara yekem di sala 1820an de, di dema sefereke rûsî de ku ji aliyê Fabian Gottlieb von Bellingshausen û Mikhail Lazarev ve hatibû birêvebirin, hatine dîtin. Di dehsalên piştê seferên wan, di seferên fransî, amerîkî û brîtanî de li parzemînê lêkolînên zêdetir hatine kirin. Yekem derketina piştrastkirî ya Antarktîkayê ji aliyê tîmeke norwêcî ve di sala 1895an de pêk hatiye. Di destpêka sedsala 20an de, çend seferên navxwe yên parzemînê çêbûne. Lêkolînerên brîtanî Douglas Mawson, Edgeworth David û Alistair Mackay yekem kes bûn ku di sala 1909an de gihîştine [[Cemsera Başûr]] a manyetîkî û cemsera başûr a erdnîgarî jî yekem car di sala 1911an de lêkolînerê norwêcî Roald Amundsen gihiştiye cemserê. Ji aliyê îdarî ve Antarktîka ji aliyê nêzîkê 30 welatan ve tê birêvebirin ku hemî jî endamên sîstema peymana Antarktîkayê ya sala 1959an in. Li gorî şertên peymanê, çalakiyên leşkerî, kolandinên kanên madenê, teqînên nukleerî û avêtina bermayiyên nukleerî li Antarktîkayê qedexe ne. Geştiyarî, masîgirtin û lêkolîn çalakiyên sereke yên mirovan li Antarktîkayê û li derdora Antarktîkayê hene. Di mehên havînê de nêzîkê 5.000 kes li stasyonên lêkolînê dimînin û ev hejmar di mehên zivistanê de dadikeve 1.000 kesan. Her çiqas parzemîn dûr be jî, çalakiyên mirovan bi rêya qirêjî, guherîna avhewayê û bi rêya tenikbûna [[tebeqeya ozonê]] bandoreke neyînî li ser Antarktîkayê dihêle. Helîna qata qeşayê ya [[Antarktîkaya Rojava]] ya ku potansiyeleke nearam e, di pêşbîniyên bilindbûna [[asta deryayê]] yên di asta sedsalê de bûye sedema nezelaliyeke herî mezin û heman helîn bandorê li ser serûbinkirina gera [[Okyanûsa Başûr]] jî dike ku di dawiyê de dikare bibe sedema bandorên girîng li ser avhewaya [[Nîvkada Başûr]] û hilberîna Okyanûsa Başûr. == Etîmolojî == [[Wêne:1657 map Polus Antarcticus.jpg|thumb|Nexşeya cemserî ya herî başûrê Dinyayê]] Navê ku ji parzemînê hatiye dayîn ji peyva antarktîka hatiye ku ji peyva fransî ya navîn ''antartique'' an ''antarctique'' ('li hemberî Arktîkê') û piştre ji peyva latînî ''antarcticus'' ('li hemberî bakur') hatiye. Navê Antarktîkus ji peyvên yewnanî ἀντι- ('dij-') û ἀρκτικός (arktikos, 'ya hirçê [Ursa Major], bakur') hatiye.<ref name=":0">{{Cite book |sernav=Lettinck 2021, p. 158.}}</ref> Fîlozofê yewnanî Arîstoteles li dora 350 {{bz}} de di ''Meteorolojiyê'' de li ser "herêma Antarktîkê" nivîsandiye. Li gorî raporê, erdnîgarnasê yewnanî Marinusê ji Tîrusê ev nav di nexşeya xwe ya cîhanê ya sedsala duyem a {{pz}} de ku niha winda bûye, bi kar aniye. Nivîskarên romayî Gaius Julius Hyginus û Apuleius ji bo cemsera başûr navê yewnanî yê latînîkirî polus antarcticus bi kar anîne ku ji wir peyva fransî ya kevin ''pole antartike'' (nûjen ''pôle antarctique'')<ref>{{Cite book |sernav=Hyginus 1992, p. 176.}}</ref> ku di sala 1270an de hatiye piştrastkirin û ji wir jî peyva îngilîziya navîn pol antartik ku cara yekem di lêkolîneke ji aliyê nivîskarê îngilîzî Geoffrey Chaucer ve hatiye nivîsandin, hatiye wergirtin.<ref name=":0" /> Ramanên ewropî yên di derbarê hebûna Terra Australis ku parzemîneke berfirehê li başûrê dûr ê cîhanê ye ku ji bo hevsengî kirina axên bakurê [[Ewropa]], [[Asya]] û [[Afrîkaya Bakur]] pêk tîne, wekê têgeheke rewşenbîrî, ji kevnariya klasîk ve hebû. Ji ber vê yekê ''Terra Australis'' navê ku ji bo hemî girseyên bejayî yên hîpotetîk ên ku tê pêşniyar kirin ku li cihê ku niha tê zanîn Antarktîka heye, hatibû bikaranîn.<ref>{{Cite book |sernav=Mericq 1987, pp. 90–91: 'They published maps and charts based on the hypothesis that Tierra del Fuego was the beginning of that Terra Australis. The first person ever to have rights over these lands was Pedro Sancho de la Hoz, who received them through a special decree signed by Emperor Charles V on 24 January 1539.'}}</ref> Îdiaya hebûna axek wisa heta keşfkirina Awistralyayê ku ji aliyê ewropiyan ve hatiye keşfkirin, berdewam kiriye.<ref>{{Cite book |sernav=Scott, Hiatt & McIlroy 2012, pp. 2–3.}}</ref> Di destpêka sedsala 19an de keşifger Matthew Flinders guman li hebûna parzemîneke cuda yê li başûrê Awistralyayê (ku di wê demê wekê New Holland hatiye binavkirin) kiriye û ji ber vê yekê pêşniyar kiriye ku li cihê wê navê "Terra Australis" ji bo [[Awistralya|Awistralyayê]] were bikar anîn.<ref>{{Cite book |sernav=Cawley 2015, p. 130.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=McCrone & McPherson 2009, p. 75.}}</ref> Di sala 1824an de rayedarên kolonyal ên li Sîdneyê bi fermî navê parzemîna New Hollandê wekê Awistralya guhertine û peyva "Terra Australis" wekê referansek ji bo navê Antarktîkayê hiştine. Di dehsalên piştre de, erdnîgaran hevokên wekê "parzemîna Antarktîkayê" bi kar anîne. Wan li cihê vê navê li naveke helbestî geriyane û navên wekê ''Ultima'' û ''Antipodea'' pêşniyar kirine.<ref>{{Cite book |sernav=Cameron-Ash 2018, p. 20.}}</ref> Ji bo binavkirina parzemînê navê Antarktîka di salên 1890î de hatiye pejirandin û bikaranîna yekem ê vê navê ji aliyê kartografê skotlendî John George Bartholomew pêk hatiye.<ref>{{Cite web |url=https://digital.nls.uk/bartholomew/highlights/antarctica.html#:~:text=Edinburgh%20geographer%20and%20mapmaker%20John,since%20the%20first%20century%20AD. |sernav=Highlights from the Bartholomew Archive: The naming of Antarctica}}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Antarctica.svg|thumb|300px|Nexşeyek ku Antarktîkaya Rojhilat li rastê Çiyayên Transantarktîk û Antarktîkaya Rojava li çepê ye, nişan dide.]] Antarktîka ku bi awayekî asîmetrîk li dora cemsera başûr û bi piranî li başûrê çembera Antarktîkayê (ku yek ji pênc çemberên sereke yên firehiyê ye ku nexşeyên cîhanê nîşan didin) cih digire ku ji aliyê [[Okyanûsa Başûr]] ve hatiye dorpêçkirin. Di heman de çem ên avan li Antarktîkayê hene ku çemê herî dirêj ê parzemînê çemê Onyxê ye. Her wiha Antarktîka bi qasê 14,2 milyon km² rûber vedigire ku hema hema du car ji rûbera [[Awistralya|Awistralyayê]] mezintir e ku bi vê rûberê bûye pêncem parzemîna herî mezin ê cîhanê. Xeta perava Antarktîkayê bi qasê 18.000 km dirêj e ku ji sala 1983an vir ve çar celebên peravê li parzemînê hene ku perav ji %44ê peravê ji qeşayên avjenî, ji %38 ji dîwarên qeşayê pêk tê ku li ser keviran dimînin, ji %13 ji deverên qeşayî an jî qiraxa cemedên bilind pêk tê û ji %5ê ji parvên mayî jî ji kevirên vekirî pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |sernav=Antarctica - The World Factbook |malper=www.cia.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en |archive-date=2022-05-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220509192134/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: glaciological and geophysical folio |paşnav=Drewry |pêşnav=D. J. |weşanger=University of Cambridge, Scott Polar Research Institute |tarîx=1983 |isbn=978-0-901021-04-5 |cih=Cambridge}}</ref> Golên ku di binê qeşaya parzemînî de dimînin, bi piranî li geliyên hişk ên McMurdo an jî li gelek oazên cûda çêbûne.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> [[Gola Vostokê]] ku di bin stasyona Vostok a [[Rûsya|Rûsyayê]] de hatiye dîtin, mezintirîn gola binqeşayê ya cîhanê û yek ji mezintirîn golên cîhanê ye. Berê hatiye bawer kirin ku gol bi milyonan salan hatiye girtin lê di roja îro de zanyaran texmîn kirine ku ava golê her 13.000 sal carekê bi helandin û cemidandina hêdî ya qeşayê hatiye guhertin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=David |tarîx=2019-06-27 |sernav=Antarctica |url=https://academic.oup.com/book/62792 |kovar=OUP Academic |ziman=en |doi=10.1093/wentk/9780190641320.001.0001}}</ref> Di mehên havînan de qeşa li qiraxên golan dikare bihele û xendekên şil bi awayekê demkî çêdibin. Di heman demê de li Antarktîkayê hem golên ava şor û hem jî golên ava şirîn hene.<ref name=":1" /> [[Wêne:Mount Vinson from NW at Vinson Plateau by Christian Stangl (flickr).jpg|thumb|Dîmenek ji çiyayê Vînsonê ku li bakurê rojavayê Antarktîkayê ye û bilindeya herî bilind ê Antarktîkayê ye]] Antarktîka ji aliyê Çiyayên Transantarktîk ve hatiye dabeşkirin ku ji erdê Vîktoryayê heta [[Deryaya Rossê]] dirêj dibin ku ev her alî di nav xwe de Antarktîkaya Rojava û Antarktîkaya Rojhilat vedigirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: Earth's Own Ice World |paşnav=Carroll |pêşnav=Michael |weşanger=Springer |tarîx=2018-05-16 |isbn=978-3-319-74623-4 |paşnav2=Lopes |pêşnav2=Rosaly}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ji |pêşnav=Fei |paşnav2=Gao |pêşnav2=Jinyao |paşnav3=Li |pêşnav3=Fei |paşnav4=Shen |pêşnav4=Zhongyan |paşnav5=Zhang |pêşnav5=Qiao |paşnav6=Li |pêşnav6=Yongdong |tarîx=2017-10-16 |sernav=Variations of the effective elastic thickness over the Ross Sea and Transantarctic Mountains and implications for their structure and tectonics |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0040195117302937 |kovar=Tectonophysics |cild=717 |rr=127–138 |doi=10.1016/j.tecto.2017.07.011 |issn=0040-1951}}</ref> Piraniya Antarktîkayê bi tebeqeyên qeşayê ya Antarktîkayê ve hatiye nixumandin ku bi navînî 1,9 km qalindahiya qeşayan hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fretwell |pêşnav=P. |paşnav2=Pritchard |pêşnav2=H. D. |paşnav3=Vaughan |pêşnav3=D. G. |paşnav4=Bamber |pêşnav4=J. L. |paşnav5=Barrand |pêşnav5=N. E. |paşnav6=Bell |pêşnav6=R. |paşnav7=Bianchi |pêşnav7=C. |paşnav8=Bingham |pêşnav8=R. G. |paşnav9=Blankenship |pêşnav9=D. D. |paşnav10=Casassa |pêşnav10=G. |paşnav11=Catania |pêşnav11=G. |paşnav12=Callens |pêşnav12=D. |paşnav13=Conway |pêşnav13=H. |paşnav14=Cook |pêşnav14=A. J. |paşnav15=Corr |pêşnav15=H. F. J. |tarîx=2013-02-28 |sernav=Bedmap2: improved ice bed, surface and thickness datasets for Antarctica |url=https://tc.copernicus.org/articles/7/375/2013/ |kovar=The Cryosphere |ziman=English |weşanger=Copernicus GmbH |cild=7 |hejmar=1 |rr=375–393 |doi=10.5194/tc-7-375-2013 |issn=1994-0416}}</ref> Tebeqeya qeşayê ji xeynî ji xeynî çend oazanên li geliyên hişk ên McMurdo tevahiya parzemînê nixumandine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://antarcticsun.usap.gov/science/4184/ |sernav=The Antarctic Sun: News about Antarctica - The Lost Dry Valleys of the Polar Plateau |malper=antarcticsun.usap.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en |archive-date=2022-01-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220115223943/https://antarcticsun.usap.gov/science/4184/ |url-status=dead }}</ref> Çend çemên qeşayî yên Antarktîkayê ku ber bi refên qeşayî yên Antarktîkayê ve diherikin, pêvajoyeke ku wekê dînamîkên tebeqeyên qeşayê hatine pênasekirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gfdl.noaa.gov/ice-sheet-dynamics/ |sernav=Ice Sheet Dynamics – Geophysical Fluid Dynamics Laboratory |malper=www.gfdl.noaa.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31}}</ref> Antarktîkaya Rojhilat ji Coats Land, Queen Maud Land, Enderby Land, Mac. Robertson Land, Wilkes Land û Victoria Land pêk hatiye. Ji xeynî beşek piçûk, hemî deverên parzemînê di nav nîvkada rojhilat de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctic Climate Evolution |paşnav=Florindo |pêşnav=Fabio |weşanger=Elsevier |tarîx=2008-10-10 |isbn=978-0-08-093161-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yUu-x70CZEcC |paşnav2=Siegert |pêşnav2=Martin}}</ref> Li ser û dora Antarktîkayê gelek girav hene ku piraniya wan giravên volkanîk in û li gorî pîvanên jeolojîk pir ciwan in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://figshare.utas.edu.au/articles/journal_contribution/Origin_and_evolution_of_the_sub-Antarctic_islands_the_foundation/24483391 |sernav=Quilty, Patrick Gerard |malper=figshare.utas.edu.au |roja-gihiştinê=2026-08-31 |doi=10.26749/rstpp.141.1.35}}</ref> Îstîsnayên herî berbiçav giravên [[deşta Kerguelenê]] ne ku girava herî kevin li dora 40 milyon sal berê niha çêbûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Olierook |pêşnav=Hugo K. H. |paşnav2=Jourdan |pêşnav2=Fred |paşnav3=Merle |pêşnav3=Renaud E. |paşnav4=Timms |pêşnav4=Nicholas E. |paşnav5=Kusznir |pêşnav5=Nick |paşnav6=Muhling |pêşnav6=Janet R. |tarîx=2016-04-15 |sernav=Bunbury Basalt: Gondwana breakup products or earliest vestiges of the Kerguelen mantle plume? |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0012821X1630019X |kovar=Earth and Planetary Science Letters |cild=440 |rr=20–32 |doi=10.1016/j.epsl.2016.02.008 |issn=0012-821X}}</ref> Girê Vinson a li çiyayên Ellsworthê bi bilindahiya 4.892 mêtreyê bilindeya herî bilind ê Antarktîkayê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hall Ball Kiwi Mountaineers From Mount Cook To Everest |paşnav=Monteath |pêşnav=Colin |weşanger=Cloudcap |tarîx=1997 |isbn=978-0-938567-42-4 |url=https://www.worldcat.org/title/38585390 |oclc=38585390}}</ref> Çiyayê Erebusa li Girava Rossê volkana herî başûrî ya cîhanê ye û her roj nêzîkê 10 caran diteqe. Xweliya ji teqînên volkanîk 300 kîlometre dûrî kratera volkanîk hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/48987684 |sernav=Antarctica : an encyclopedia from Abbott ice shelf to zooplankton {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en}}</ref> Delîlên hejmareke mezin ji volkanan di bin qeşayê de hene ku ger asta çalakiyê bilind bibe, dibe ku ji bo tebeqeya qeşayê xetereyek çêbike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: Earth's Own Ice World |paşnav=Carroll |pêşnav=Michael |weşanger=Springer |tarîx=2018-05-16 |isbn=978-3-319-74623-4 |paşnav2=Lopes |pêşnav2=Rosaly}}</ref> Qubeya qeşayê ya bi navê Dome Argus li Antarktîkaya Rojhilat e ku bi qasê bilindahiya 4.091 metreyan bilind ew û qada qeşayê ya herî bilind ê Antarktîkayê ye. Ev gir yek ji cihên herî sar û hişk ên cîhanê ye ku germahî ya li vir heya −90 °C ê dadikeve û barîna salane jî bi qasê 1-3 sm ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica And The Arctic Circle, A Geographic Encyclopedia Of The Earth's Polar Regions |tarîx=2014-04-01 |url=http://archive.org/details/antarctica-and-the-arctic-circle-2-volumes-a-geographic-encyclopedia-of-the-earths-polar-regions}}</ref> == Dîroka jeolojîk == Ji dawiya serdema meoproterozoîkê heta serdema kretasyeyê, Antarktîka beşek ji superparzemîna [[Gondwana|Gondwanayê]] bû û parzemîn bi pêvajoya tevgerên Antarktîkaya îro ji ber ku Gondwana hêdî hêdî ji hev perçe bûye, li dora 183 milyon sal berê îro ava bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctic News Clips |weşanger=National Science Foundation |tarîx=1995 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=HcTrAAAAMAAJ&pg=PA109}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> Di demek dirêj a serdema fanerozoyîkê de Antarktîka xwedî avhewayek tropîkal ê nerm bû û ew bi daristanên berfireh nixumandî bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Klages |pêşnav=Johann P. |paşnav2=Salzmann |pêşnav2=Ulrich |paşnav3=Bickert |pêşnav3=Torsten |paşnav4=Hillenbrand |pêşnav4=Claus-Dieter |paşnav5=Gohl |pêşnav5=Karsten |paşnav6=Kuhn |pêşnav6=Gerhard |paşnav7=Bohaty |pêşnav7=Steven M. |paşnav8=Titschack |pêşnav8=Jürgen |paşnav9=Müller |pêşnav9=Juliane |paşnav10=Frederichs |pêşnav10=Thomas |paşnav11=Bauersachs |pêşnav11=Thorsten |paşnav12=Ehrmann |pêşnav12=Werner |paşnav13=van de Flierdt |pêşnav13=Tina |paşnav14=Pereira |pêşnav14=Patric Simões |paşnav15=Larter |pêşnav15=Robert D. |tarîx=2020 |sernav=Temperate rainforests near the South Pole during peak Cretaceous warmth |url=https://www.nature.com/articles/s41586-020-2148-5 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=580 |hejmar=7801 |rr=81–86 |doi=10.1038/s41586-020-2148-5 |issn=1476-4687}}</ref> === Serdema paleozoyîkê (539–252 milyon sal berê) === [[Wêne:Glossopteris sp. (fossil leaf) (Permian; Antarctica) 1 (49063572172) (cropped).jpg|thumb|300px|Ji serdema permeya Antarktîkayê pelgeke ''Glossopteris sp.'' yê]] Germbûna berdewam bûye sedem ku piraniya Gondwanayê ziwa bibe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Vegetation of Antarctica Through Geological Time |paşnav=Cantrill |pêşnav=David J. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012-11-22 |isbn=978-0-521-85598-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=sOGH4xaioRUC |paşnav2=Poole |pêşnav2=Imogen}}</ref> Di serdema triyasiyê de Antarktîka ji aliyê cûreyeke giyayên bi tov (pteridosperms) ve serdest bû ku ji cinsê Dicroidiumê bûn ku wekê daran mezin dibûn. Florayên din ên triasiyê ginkgophytes, sîkadofites, darên konîfer û sphenopsid bûn. Tetrapod (ajaleke çar ling) cara yekem di serdema triyasiya destpêkê de li Antarktîkayê hatine dîtin û fosîlên herî kevn ên naskirî di formasyona fremouw a çiyayên Transantarktîkê de hatine dîtin. Sînapsîd (ku wekê "xijendeyên mîna memikdaran" jî têne zanîn) cureyên wekê Lystrosaurus di nav de hebû û di serdema triyasiya destpêkê de zêde bûn. Nîvgirava Antarktîkayê di serdema jurasiyê de (206 heta 146 milyon sal berê) dest bi avakirina xwe kiriye. Afrîka di serdema jurasiyê li de dora 160 milyon sal berê ji Antarktîkayê dabeş bûye û piştre jî di serdema kretasiya destpêkê de nîvgirava Hindistanê (nêzîkî 125 milyon sal berê) ji heman parzemînan dabeş bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rolland |pêşnav=Yann |paşnav2=Bernet |pêşnav2=Matthias |paşnav3=van der Beek |pêşnav3=Peter |paşnav4=Gautheron |pêşnav4=Cécile |paşnav5=Duclaux |pêşnav5=Guillaume |paşnav6=Bascou |pêşnav6=Jérôme |paşnav7=Balvay |pêşnav7=Mélanie |paşnav8=Héraudet |pêşnav8=Laura |paşnav9=Sue |pêşnav9=Christian |paşnav10=Ménot |pêşnav10=René-Pierre |tarîx=2019-01-15 |sernav=Late Paleozoic Ice Age glaciers shaped East Antarctica landscape |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0012821X18306460 |kovar=Earth and Planetary Science Letters |cild=506 |rr=123–133 |doi=10.1016/j.epsl.2018.10.044 |issn=0012-821X}}</ref> Piştê kêmbûna qeşayê di nîvê duyem ê serdema permiyana destpêkê de, erd ji aliyê glossopterids (komeke nebatan a tovkirî ya nemabûyî ya bê xizmên zindî) ve serdest bû ku nebata herî berbiçav Glossopteris bû ku dareke wekê ku di axên tijî av de şîn dibe, hatiye şîrove kirin ku depoyên komirê yên berfireh çêkirine. Nebatên din ên ku di dema Permiyeyê de li Antarktîkayê hatine dîtin ''Cordaitales'', ''sphenopsids'', ''ferns'' û ''lycophytes'' in.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Vegetation of Antarctica Through Geological Time |paşnav=Cantrill |pêşnav=David J. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012-11-22 |isbn=978-0-521-85598-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=sOGH4xaioRUC |paşnav2=Poole |pêşnav2=Imogen}}</ref> Di dawiya serdema permiyeyê de avhewa li ser piraniya [[Gondwana|Gondwanayê]] hişktir û germtir bûye û ekosîstemên daristanên ''glossopteridan'' wekê beşek ji bûyera tunebûna permî-triyasî hilweşiyane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Past Antarctica: Paleoclimatology and Climate Change |paşnav=Franganillo |pêşnav=Marc Oliva i |weşanger=Elsevier Science & Technology |tarîx=2020 |isbn=978-0-12-817925-3 |paşnav2=Fernandez |pêşnav2=Jesus Ruiz}}</ref> Di serdema paleozoyîkê de ti delîl tinene ku nîşan bide ka tetrapod li Antarktîkê jiyane an na.<ref name=":2">{{Cite web |url=https://pubs.usgs.gov/of/2007/1047/ea/of2007-1047ea047.pdf |sernav=Collinson, James; William R., Hammer (2007). Migration of Triassic tetrapods to Antarctica (PDF). 10th International Symposium on Antarctic Earth Sciences.}}</ref> === Serdema mezozoîkê (252–66 milyon sal berê) === {{Multiple image | width = 150 | image1 = Opening of western Indian Ocean 150 Ma.png | image2 = Opening of South Atlantic 126 Ma.png | image3 = Opening of South Atlantic 83 Ma.png | footer = Perçebûna suoerparzemîna Gondwanayê; li dora 150 milyon sal berê (wêneya 1em), li dora 126 milyon sal berê (wêneya 2em) û li dora 83 milyon sal berê (wêneya 3em) |}} Germbûna berdewam piraniya Gondwanayê zuwa kiriye. Di serdema triyasiyê de, Antarktîka ji aliyê fernên tovkirî (pteridosperms) ve serdest bû ku beşek cinsê dicroidium bûn ku wekê daran mezin dibûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Icehouse to hothouse: floral turnover, the Permian–Triassic crisis and Triassic vegetation |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012 |rr=105–160 |isbn=978-0-521-85598-3 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Cantrill |pêşnavê-edîtor=David J. |url=https://www.cambridge.org/core/books/vegetation-of-antarctica-through-geological-time/icehouse-to-hothouse-floral-turnover-the-permiantriassic-crisis-and-triassic-vegetation/2A62935F027160A42A76FDD1199FA5C3 |paşnavê-edîtor2=Poole |pêşnavê-edîtor2=Imogen |doi=10.1017/CBO9781139024990.004}}</ref> Florayên din ên serdema triyasiyê ginkgophytes, sîkadofît, konîfer û sphenopsîdan bûn. Tetrapod cara yekem di serdema triyasiya destpêkê de li Antarktîkayê hatine dîtin û fosîlên herî kevn ên naskirî di formasyona fremouw a [[Rêzeçiyayên Transantarktîk|çiyayên Transantarktîkê]] de hatin dîtin.<ref name=":2" /> Sînapsîd (ku wekî "xijendeyên mîna memikan" jî têne zanîn) cureyên wek ''Lystrosaurus'' vedihewîne û di serdema triyasiya destpêkê de gelek zêdetir bûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Early Evolutionary History of the Synapsida |paşnav=Kammerer |pêşnav=Christian F. |weşanger=Springer London, Limited |tarîx=2013 |isbn=978-94-007-6841-3 |paşnav2=Angielczyk |pêşnav2=Kenneth D. |paşnav3=Fröbisch |pêşnav3=Jörg}}</ref> Nîvgirava Antarktîkayê di serdema jurasiyê de (206 heta 146 milyon sal berê) dest bi avakirina xwe kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Birkenmajer |pêşnav=K. |tarîx=1994 |sernav=Evolution of the Pacific margin of the northern Antarctic Peninsula: an overview |url=https://link.springer.com/10.1007/BF00210547 |kovar=Geologische Rundschau |ziman=en |cild=83 |hejmar=2 |rr=309–321 |doi=10.1007/BF00210547 |issn=0016-7835}}</ref> Afrîka di serdema jurayê de li dora 160 milyon sal berê ji Antarktîkayê dabeş bûye û piştre di derdema kretasye ya destpêkê de (dora 125 milyon sal berê) [[nîvgirava Hindistanê]] ji hev dabeş bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Gaina |pêşnav=Carmen |paşnav2=Müller |pêşnav2=R. Dietmar |paşnav3=Brown |pêşnav3=Belinda |paşnav4=Ishihara |pêşnav4=Takemi |paşnav5=Ivanov |pêşnav5=Sergey |tarîx=2007-07-01 |sernav=Breakup and early seafloor spreading between India and Antarctica |url=https://doi.org/10.1111/j.1365-246X.2007.03450.x |kovar=Geophysical Journal International |cild=170 |hejmar=1 |rr=151–169 |doi=10.1111/j.1365-246X.2007.03450.x |issn=0956-540X}}</ref> Darên ginkgo, konîfer, Bennettitale, nebatên poçikê hespan, fern û sikad di wê demê de pir bûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Vegetation of Antarctica Through Geological Time |paşnav=Cantrill |pêşnav=David J. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012-11-22 |isbn=978-0-521-85598-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=sOGH4xaioRUC |paşnav2=Poole |pêşnav2=Imogen}}</ref> Nêzîkê 80 milyon sal berê nebatên kulîlkdar bûne komên nebatan ên herî cihêreng ên li ser parzemînê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Barreda |pêşnav=Viviana D. |paşnav2=Palazzesi |pêşnav2=Luis |paşnav3=Olivero |pêşnav3=Eduardo B. |tarîx=2019 |sernav=When flowering plants ruled Antarctica: evidence from Cretaceous pollen grains |url=https://nph.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/nph.15823 |kovar=New Phytologist |ziman=en |cild=223 |hejmar=2 |rr=1023–1030 |doi=10.1111/nph.15823 |issn=0028-646X}}</ref> Her çiqas darên behîvê yên başûr (Nothofagus) ber bi dawiya kretasyeyê ve berbiçav bin jî li Antarktîkaya Rojava daristanên pelderzî di seranserê serdema kretasyeyê de (146–66 milyon sal berê) de serdest bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Crame |pêşnav=J. A. |tarîx=1989 |sernav=Origins and evolution of the Antarctic biota: an introduction |url=https://www.lyellcollection.org/doi/10.1144/GSL.SP.1989.047.01.01 |kovar=Geological Society, London, Special Publications |ziman=en |cild=47 |hejmar=1 |rr=1–8 |doi=10.1144/GSL.SP.1989.047.01.01 |issn=0305-8719}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the Antarctic |paşnav=Riffenburgh |pêşnav=Beau |weşanger=Routledge |tarîx=2006-10-25 |isbn=978-1-135-87866-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_mUPEAAAQBAJ}}</ref> Her çiqas tenê çend cinsên dînezorên Antarktîkayê (Cryolophosaurus û Glacialisaurus, ji Formasyona Hanson a serdema jurasiya destpêka çiyayên Transantarktîkê<ref>{{Cite web |url=http://www.app.pan.pl/archive/published/app52/app52-657.pdf |sernav=Anatomy of a basal sauropodomorph dinosaur from the Early Jurassic Hanson Formation of Antarctica}}</ref> û Antarctopelta, Trinisaura, Morrosaurus û Imperobator ji kretasya dereng a nîvgirava Antarktîkayê) hatine vegotin, Ammonît li deryayên li derdora Antarktîkayê pir belav bûn û dînezor jî hebûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Coria |pêşnav=Rodolfo A. |paşnav2=Moly |pêşnav2=Juan J. |paşnav3=Reguero |pêşnav3=Marcelo |paşnav4=Santillana |pêşnav4=Sergio |paşnav5=Marenssi |pêşnav5=Sergio |tarîx=2013-04-01 |sernav=A new ornithopod (Dinosauria; Ornithischia) from Antarctica |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0195667112001784 |kovar=Cretaceous Research |cild=41 |rr=186–193 |doi=10.1016/j.cretres.2012.12.004 |issn=0195-6671}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rozadilla |pêşnav=Sebastián |paşnav2=Agnolin |pêşnav2=Federico L. |paşnav3=Novas |pêşnav3=Fernando E. |paşnav4=Aranciaga Rolando |pêşnav4=Alexis M. |paşnav5=Motta |pêşnav5=Matías J. |paşnav6=Lirio |pêşnav6=Juan M. |paşnav7=Isasi |pêşnav7=Marcelo P. |tarîx=2016-01-01 |sernav=A new ornithopod (Dinosauria, Ornithischia) from the Upper Cretaceous of Antarctica and its palaeobiogeographical implications |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0195667115300677 |kovar=Cretaceous Research |cild=57 |rr=311–324 |doi=10.1016/j.cretres.2015.09.009 |issn=0195-6671}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ely |pêşnav=Ricardo C. |paşnav2=Case |pêşnav2=Judd A. |tarîx=2019-09-01 |sernav=Phylogeny of a new gigantic paravian (Theropoda; Coelurosauria; Maniraptora) from the Upper Cretaceous of James Ross Island, Antarctica |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0195667118300120 |kovar=Cretaceous Research |cild=101 |rr=1–16 |doi=10.1016/j.cretres.2019.04.003 |issn=0195-6671}}</ref> === Serdema senozoyîkê (66–10 milyon sal berê) === [[Wêne:Eocene-Paleocene-circumpolar.svg|thumb|Pêkhatina herika çerxa derdorî ya Antarktîkayê ji perçebûna dawî ya pira bejahî ya Antarktîkayê]] Di destpêka serdema paleojenê de girêdana pira bejahî ya pira Antarktîkayê, Antartîkayê bi Amerîkaya Başûr û her wiha bi başûrê rojhilatê Awistralyayê ve berdewam kiriye. Fauna ji formasyona La Mesetaya li nîvgirava Antarktîkayê ku dîroka wê vedigere serdema eosenê, pir dişibihe faunayên wekhev ên Amerîkaya Başûr ku ajalên wekê ajalên bi kîsik (marsupials), xenarthran, lîtoptern û ungulatesê bi sim û her wiha gondwanatheres û dibe ku meridiolestidans hebûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=History of Terrestrial Mammals in South America: How South American Mammalian Fauna Changed from the Mesozoic to Recent Times |paşnav=Defler |pêşnav=Thomas |weşanger=Springer |tarîx=2018-12-19 |isbn=978-3-319-98449-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-HWADwAAQBAJ}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Gelfo |pêşnav=Javier N. |paşnav2=Goin |pêşnav2=Francisco |paşnav3=Bauzá |pêşnav3=Nicolá |paşnav4=Reguero |pêşnav4=Marcelo |tarîx=2019-09-01 |sernav=The fossil record of Antarctic land mammals: commented review and hypotheses for future research |url=https://www.researchgate.net/publication/337086325_The_fossil_record_of_Antarctic_land_mammals_commented_review_and_hypotheses_for_future_research |kovar=researchgate.net |rr=274–292 |doi=10.13679/j.advps.2019.0021}}</ref> Hatiye texmînkirin ku ajalên bi kîsik di destpêka eosenê de ji Amerîkaya Başûr bi rêya Antarktîkayê belavê Awistralyayê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Eldridge |pêşnav=Mark D B |paşnav2=Beck |pêşnav2=Robin M D |paşnav3=Croft |pêşnav3=Darin A |paşnav4=Travouillon |pêşnav4=Kenny J |paşnav5=Fox |pêşnav5=Barry J |tarîx=2019-05-23 |sernav=An emerging consensus in the evolution, phylogeny, and systematics of marsupials and their fossil relatives (Metatheria) |url=https://doi.org/10.1093/jmammal/gyz018 |kovar=Journal of Mammalogy |cild=100 |hejmar=3 |rr=802–837 |doi=10.1093/jmammal/gyz018 |issn=0022-2372}}</ref> Nêzîkê 53 milyon sal berê Awistralya û Gîneya Nû ji Antarktîkayê veqetiyane û deriyê Tazmanyayê vebûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ball |pêşnav=Philip |paşnav2=Eagles |pêşnav2=Graeme |paşnav3=Ebinger |pêşnav3=Cynthia |paşnav4=McClay |pêşnav4=Ken |paşnav5=Totterdell |pêşnav5=Jennifer |tarîx=2013 |sernav=The spatial and temporal evolution of strain during the separation of Australia and Antarctica |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/ggge.20160 |kovar=Geochemistry, Geophysics, Geosystems |ziman=en |cild=14 |hejmar=8 |rr=2771–2799 |doi=10.1002/ggge.20160 |issn=1525-2027}}</ref> Modelên erdnîgariya Antarktîkayê nîşan didin ku ev herikîn û her wiha çerxa paşvegerê ya xwedî kirinê ji ber kêmbûna asta CO₂yê çêbûye û bûye sedema afirandina qeşayên piçûk û qeşayên mayînde yên cemserî.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=England |pêşnav=Matthew H. |paşnav2=Hutchinson |pêşnav2=David K. |paşnav3=Santoso |pêşnav3=Agus |paşnav4=Sijp |pêşnav4=Willem P. |tarîx=2017-08-01 |sernav=Ice–Atmosphere Feedbacks Dominate the Response of the Climate System to Drake Passage Closure |url=https://journals.ametsoc.org/view/journals/clim/30/15/jcli-d-15-0554.1.xml |kovar=Journal of Climate |cild=30 |hejmar=15 |rr=5775–5790 |doi=10.1175/JCLI-D-15-0554.1 |issn=0894-8755}}</ref> Her ku asta CO₂yê zêdetir kêm bûye, qeşayê dest bi berfirehbûneke bilez kiriye û cihê daristanên ku heta wê demê Antarktîkayê vedişartin girtiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=DeConto |pêşnav=Robert M. |paşnav2=Pollard |pêşnav2=David |tarîx=2003 |sernav=Rapid Cenozoic glaciation of Antarctica induced by declining atmospheric CO2 |url=https://www.nature.com/articles/nature01290 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=421 |hejmar=6920 |rr=245–249 |doi=10.1038/nature01290 |issn=1476-4687}}</ref> Ekosîstemên tundrayê li Antarktîkayê heta 14 û 10 milyon sal berê niha hebûna xwe berdewam kirine û piştre sarbûna zêdetir bûye sedema tunekirina van tundrayan.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ashworth |pêşnav=Allan C. |paşnav2=Erwin |pêşnav2=Terry L. |tarîx=2016 |sernav=Antarctotrechus balli sp. n. (Carabidae, Trechini): the first ground beetle from Antarctica |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5126512/ |kovar=ZooKeys |hejmar=635 |rr=109–122 |doi=10.3897/zookeys.635.10535 |issn=1313-2989 |pmc=5126512 |pmid=27917060}}</ref> === Serdema hemdem === Her çiqas jeolojiya Antarktîkayê bi piranî ji aliyê qeşaya parzemînî ve hatibe veşartin jî, parzemîn dikare bi teknîkên wekê ji hestkirina ji dûr ve, radara ku di bin erdê de derbas dibe û wêneyên satelîtê werin lêkolîn kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pour |pêşnav=Amin Beiranvand |paşnav2=Park |pêşnav2=Yongcheol |paşnav3=Park |pêşnav3=Tae-Yoon S. |paşnav4=Hong |pêşnav4=Jong Kuk |paşnav5=Hashim |pêşnav5=Mazlan |paşnav6=Woo |pêşnav6=Jusun |paşnav7=Ayoobi |pêşnav7=Iman |tarîx=2018-06-01 |sernav=Regional geology mapping using satellite-based remote sensing approach in Northern Victoria Land, Antarctica |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S187396521730107X |kovar=Polar Science |cild=16 |rr=23–46 |doi=10.1016/j.polar.2018.02.004 |issn=1873-9652}}</ref> Ji aliyê jeolojîk ve, Antarktîkaya Rojava pir dişibihe Andên Amerîkaya Başûr.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Antarctica and the southern oceans |paşnav=Stonehouse |pêşnav=B. |weşanger=J. Wiley |tarîx=2002 |isbn=978-0-471-98665-2 |cih=Chichester, West Sussex, England, Hoboken, NJ |kesên-din=Bernard Stonehouse |url=https://www.worldcat.org/title/50285217 |oclc=50285217}}</ref> Nîvgirava Antarktîkayê bi bilindbûna jeolojîk û veguherîna sedîmentên binê deryayê ku veguheriye kevirên metamorfîk, çêbûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Tectonic setting and evolution of the James Ross Basin, northern Antarctic Peninsula |paşnav=Elliot |pêşnav=David H. |weşanger=Geological Society of America |tarîx=1988-01-01 |rr=0 |isbn=978-0-8137-1169-0 |paşnavê-edîtor=Feldmann |pêşnavê-edîtor=Rodney M. |url=https://doi.org/10.1130/MEM169-p541 |paşnavê-edîtor2=Woodburne |pêşnavê-edîtor2=Michael O. |doi=10.1130/MEM169-p541}}</ref> Antarktîkaya Rojava bi yekbûna çend plakayên parzemînî çêbûye ku di encamê de hejmarek rêzeçiyayên li herêmê çêbûne ku rêzeçiyayên herî berbiçav çiyayên Ellsworthê bûn. Hebûna sîstema rift a Antarktîkaya Rojava bûye sedema volkanîzma li ser sinorê di navbera Antarktîkaya Rojava û Rojhilat de û her wiha bûye sedema çêbûna çiyayên Transantarktîkê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> Antarktîka Rojhilat ji aliyê jeolojîk ve devereke pirreng e. Avabûna Antarktîka Rojhilat di serdema arkeyî (4.000 –2.500 milyon sal berê) de dest pê kiriye û di serdema kambriyê de rawestiyaye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctic Marine Geology |paşnav=Anderson |pêşnav=J. B. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-521-13168-1}}</ref> Herêm li ser kratoneke kevirî hatiye avakirin ku bingeha mertala prekambriyê ava kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> Li ser bingehê komir û kevirên qûmê, kevirên kilsinî û şêl hene ku di serdemên devonî û jurasiyê de hatine danîn ku çiyayên Transantarktîkê çêbikin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Chapter 2 The Geology and Geomorphology of Antarctica |weşanger=Elsevier |tarîx=1987-01-01 |rr=7–42 |cild=16 |paşnavê-edîtor=Campbell |pêşnavê-edîtor=I. B. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0166248108701508 |series=Developments in Soil Science |paşnavê-edîtor2=Claridge |pêşnavê-edîtor2=G. G. C. |doi=10.1016/S0166-2481(08)70150-8}}</ref> Li deverên peravê çiyayên wekê rêzeçiyayê Shackletonê û Vîktorya Land û hinek şikestekên tektonîk çêbûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Paxman |pêşnav=Guy J. G. |paşnav2=Jamieson |pêşnav2=Stewart S. R. |paşnav3=Ferraccioli |pêşnav3=Fausto |paşnav4=Bentley |pêşnav4=Michael J. |paşnav5=Forsberg |pêşnav5=Rene |paşnav6=Ross |pêşnav6=Neil |paşnav7=Watts |pêşnav7=Anthony B. |paşnav8=Corr |pêşnav8=Hugh F. J. |paşnav9=Jordan |pêşnav9=Tom A. |tarîx=2017 |sernav=Uplift and tilting of the Shackleton Range in East Antarctica driven by glacial erosion and normal faulting |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/2016JB013841 |kovar=Journal of Geophysical Research: Solid Earth |ziman=en |cild=122 |hejmar=3 |rr=2390–2408 |doi=10.1002/2016JB013841 |issn=2169-9356}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Salvini |pêşnav=Francesco |paşnav2=Brancolini |pêşnav2=Giuliano |paşnav3=Busetti |pêşnav3=Martina |paşnav4=Storti |pêşnav4=Fabrizio |paşnav5=Mazzarini |pêşnav5=Francesco |paşnav6=Coren |pêşnav6=Franco |tarîx=1997 |sernav=Cenozoic geodynamics of the Ross Sea region, Antarctica: Crustal extension, intraplate strike-slip faulting, and tectonic inheritance |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1029/97JB01643 |kovar=Journal of Geophysical Research: Solid Earth |ziman=en |cild=102 |hejmar=B11 |rr=24669–24696 |doi=10.1029/97JB01643 |issn=2156-2202}}</ref> Komir cara yekem li Antarktîkayê li nêzîkê çiyayên Beardmoreyê ji aliyê Frank Wild ve di sefera Nimrod de di sala 1907an de hatiye tomar kirin û tê zanîn ku komirê pileya nizm li gelek deverên çiyayên Transantarktîkê heye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> Çiyayên prens Charles depoyên hesinê vedihewînin û li Deryaya Rossê jî qadên neftê û gaza xwezayî hene.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Times |pêşnav=Walter Sullivan Special to The New York |tarîx=1976-12-19 |sernav=Soviet Team Finds a ‘Mountain of Iron’ in Antarctica |url=https://www.nytimes.com/1976/12/19/archives/soviet-team-finds-a-mountain-of-iron-in-antarctica.html |roja-gihiştinê=2026-09-02 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331}}</ref> == Avhewa == [[Wêne:Fryxellsee Opt.jpg|thumb|Dîmenek ji qeşaya şîn ku gola Fryxell a li qirax ên çiyayên Transantarktîkê nixumandiye]] Antarktîka parzemîna herî sar, parzemîna herî bi bahoz û parzemîna herî hişk ê Dinyayê ye.<ref name=":3">{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20220509192134/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |sernav=Antarctica}}</ref> Li nêzîkê peravên parzemînê, germahî di havînê de dikare ji 10 °C ê derbas bibe û di mehên zivistanê de heya -40 °C dadikeve. Li ser deverên bilind ên navendî, germahî di mehên havînê de dikare heya -30 °C dakeve û di mehên zivistanê de jî germahiya heman deverê heya -80 °C ê dadikeve. Germahiya hewayê ya xwezayî ya herî nizm a ku li ser Erdê hatiye tomarkirin di 21ê tîrmeha sala 1983an de li stasyona Vostok a Rûsyayê li Antarktîkayê bi qasê -89.2 °C hatiye tomarkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Turner |pêşnav=John |paşnav2=Anderson |pêşnav2=Phil |paşnav3=Lachlan-Cope |pêşnav3=Tom |paşnav4=Colwell |pêşnav4=Steve |paşnav5=Phillips |pêşnav5=Tony |paşnav6=Kirchgaessner |pêşnav6=Amélie |paşnav7=Marshall |pêşnav7=Gareth J. |paşnav8=King |pêşnav8=John C. |paşnav9=Bracegirdle |pêşnav9=Tom |paşnav10=Vaughan |pêşnav10=David G. |paşnav11=Lagun |pêşnav11=Victor |paşnav12=Orr |pêşnav12=Andrew |tarîx=2009 |sernav=Record low surface air temperature at Vostok station, Antarctica |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1029/2009JD012104 |kovar=Journal of Geophysical Research: Atmospheres |ziman=en |cild=114 |hejmar=D24 |doi=10.1029/2009JD012104 |issn=2156-2202}}</ref> Di sala 2010an de bi rêya satelîta germahiyeke hewayê germahiya parzemînê bi qasê −94.7 °C hatiye tomar kirin lêbelê dibe ku ji ev rêje ji sermaya li ser rûyê erdê bi bandor bûye ku li bilindahiya 2 mêtre li jorê rûyê erdê nehatiye tomar kirin ku ji bo tomarên fermî yên germahiya hewayê tê xwestin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.usatoday.com/story/weather/2013/12/10/antarctica-cold-record/3950019/ |sernav=Antarctica records unofficial coldest temperature ever |malper=USA TODAY |roja-gihiştinê=2026-09-02 |ziman=en-US |paşnav=Rice |pêşnav=Doyle}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.antarctica.gov.au/about-antarctica/weather-and-climate/weather/ |sernav=Antarctic weather – Australian Antarctic Program |malper=www.antarctica.gov.au |tarîx=2019-02-18 |roja-gihiştinê=2026-09-02 |ziman=en}}</ref> Ji ber ku piraniya Antarktîkayê ji asta deryayê ji 3.000 mêtre bilindtir e, Antarktîka ji herêma Arktîkê sartir e. Germahiya Okyanûsa Arktîkê bi rêya qeşaya deryayê ya Arktîkê ber bi parzemînê ve hatiye veguhastin û bi awayê hewaya li herêma Arktîkê nerm dibe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Climatology |paşnav=Rohli |weşanger=Jones & Bartlett Learning |tarîx=2017-06-05 |isbn=978-1-284-11998-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=umokDwAAQBAJ |paşnav2=Vega |pêşnav2=Anthony J.}}</ref> Antarktîka çoleke cemserî ye ku barîna parzemînê kêm e. Parzemîn salane bi navînî nêzîkê 150 mm av werdigire ku bi piranî bi awayê şilopeyê ye. Deverên navxweyî hişktir e û di tevahiya salê herî zêde bi qasê 50 mm baran werdigire lê herêmên peravê bi gelemperî ji 200 mm zêdetir baran werdigirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Climatology |paşnav=Rohli |weşanger=Jones & Bartlett Learning |tarîx=2017-06-05 |isbn=978-1-284-11998-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=umokDwAAQBAJ |paşnav2=Vega |pêşnav2=Anthony J.}}</ref> Li çend deverên qeşaya şîn, ba û sublîmasyon ji berfa ku dibare zêdetir berfê radike. Li geliyên hişk, heman bandor li ser bingehek kevirî çêdibe ku dibe sedema jîngeheke bêber û hişk.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fountain |pêşnav=Andrew G. |paşnav2=Nylen |pêşnav2=Thomas H. |paşnav3=Monaghan |pêşnav3=Andrew |paşnav4=Basagic |pêşnav4=Hassan J. |paşnav5=Bromwich |pêşnav5=David |tarîx=2010 |sernav=Snow in the McMurdo Dry Valleys, Antarctica |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/joc.1933 |kovar=International Journal of Climatology |ziman=en |cild=30 |hejmar=5 |rr=633–642 |doi=10.1002/joc.1933 |issn=1097-0088}}</ref> === Cudahiyên herêmî === Antarktîkaya Rojhilat ji ber bilindahiya xwe ya bilind ve ji Antarktîkaya Rojava sartir e. Eniyên hewayê bi zêde derbasê deverên navendî yên parzemînê nabin ku ev jî dibe sedem ku navenda parzemînê sar û hişk bimînin û dibe sedema ku bayên deverê bi leza nerm bimînin. Barîna berfa li beşa perava Antarktîkayê barîneke pir gelemperî ye ku li wir di nav 48 demjimêran de berf dikare bi qasê 1.22 mêtreyê bibare. Li qiraxa parzemînê, bayên katabatîk ên bihêz ên ji platoya cemserî pir caran bi hêza bahozê çêdibin. Di mehên havînê de ji ber ku her roj 24 demjimêrên tîrêjên rojê li wir tên wergirtin, li Cemsera Başûr ji ekvatorê zêdetir tîrêjên rojê digihîjin rûyê erdê.<ref name=":3" /> === Guherîna avhewayê === [[Wêne:20201210 Antarctica ice mass variation - NASA GRACE-en.svg|thumb|Guherîna navînî ya girseya qeşaya Antarktîkê ku ji sala 2002an vir ve salane bi qasî 100 milyar ton e]] Tevê devera xwe yê îzolekirî, Antarktîka di dehsalên dawî de ji ber belavbûna gazên serayê, germ bûye û hinek ji beşên qeşayên xwe winda kiriye. Antarktîkaya Rojava ji sala 1950an heta sala 2000an di heyamên dehsalan de ji 0,1 °C zêdetir germ bûye û nîvgirava Antarktîkayê ya ku li ber çavan e ji nîvê sedsala 20an vir ve bi qasê 3 °C germ bûye. Antarktîkaya Rojhilat ku li gorî Antarktîkaya Rojava sar e û avhewaya deverê sekan (stabîl) heta salên 2000î germahî nîşan nedaye. Li dora Antarktîkayê, Okyanûsa Başûr ji her okyanûseke din zêdetir germahiya okyanûsê kişandiye û li kûrahiyên bi qasê 2.000 mêtreyan germbûneke berbiçav çêbûye. Li dora Antarktîka Rojava, okyanûs ji sala 1955an vir ve bi qasê 1 °C germ bûye. Germbûna Okyanûsa Başûr a li dora Antarktîkayê bûye sedema qelsbûn an jî hilweşîna refikên qeşayên ku li derveyî qeşayan digeriyan û hevsengiya wan pêk dianiyan. Her çiqas perê qeşayên Antarktîkaya Rojhilat ku berdewam dike ku li hundirê welêt qeşayê zêde bike jî gelek cemedên peravê giraniya xwe winda dikin û paşve dikişin ku ev jî dibe sedema windabûna giştî ya qeşayên li seranserê Antarktîkayê. Hatiye payîn ku heta sala 2100an ku windabûna qeşaya li Antarktîkayê bi qasê 11 santî metreyan bilindbûna asta deryayê ya gerdûnî zêde bike. Bi germbûna zêdetir re îhtimala bêîstîqrariyê pir zêdetir dibe û dikare bilindbûna asta deryayê ya gerdûnî ya sedsala 21ê du caran zêdetir bike. Ava heliyayî ya nû ya ji qeşayê ava binê Antarktîkayê ya şor firk dike û şaneya jêrîn a gera serûbinkirina Okyanûsa Başûr (SOOC) qels dike. Her çiqas bandorên tevahî tê payîn ku di nav çend sedsalan de çêbibin jî, li gorî hinek lêkolînan, hilweşîna tevahî ya SOOCê dikare di navbera 1.7 °C û 3 °C germbûna gerdûnî de çêbike. Ev barîna kêm ê li nîvkada başûr û barîna zêde yê li nîvkada bakur, dibe sedema kêmbûna masîgirî ya li Okyanûsa başûr û hilweşîna potansiyel a hinek ekosîstemên deryayî vedigire. Her çiqas gelek cureyên Antarktîkayê nehatibin keşifkirin jî, zêdebûna flora Antarktîkayê ya belgekirî heye û ji u bo parastina jîngeheke guncavê faunayên mezin ên wekê pengûenan zehmetî hene. Helandina erdên cemed girtî dibe ku ji bo erdên bê cemed bibe sedema gazên serayê û qirêjiya cemedgirtî ya berê ku bi helandinê re derdikeve holê. Germbûna Antarktîkayê û guhertinên têkildar di gera Okyanûsa Başûr de dikarin bandorê li şêwazên avhewayê yên li hinek deverên Afrîkayê jî bikin ku dikare bandor li barîna herêmî û guherîna germahiyê bike. Ji ber ku germahiya gerdûnî li dora 3°C zêde bûye, deverên xeternak ên wekê Hewza Wilkes û Hewza Aurora dibe ku di nav 2.000 salan de bimînin di bin avê de û dibe ku li van deveran bilindbûna asta deryayê bigihîje 6,4 metreyan. Ger germahî ji asta sala 2020an 2 °C kêmtir nebe, ihtimal heye ku qata qeşayê ya Antarktîkaya Rojava bi tevahî bihele. Hatiye payîn ku windabûna vê qata qeşayê heye bi tevahî ji holê rabe ev pêvajo bi qasê 500 û 13.000 sal berxwe bide. Ger qeşaya bilind hilweşe dibe ku asta deryayê bi qasê 3,3 mêtre bilind bibe û bi helandina qeşayên li ser çiyayan qeşayên bilind jî dibe ku asta deryayê bi qasê 4,3 metreyan bilind bike. Qata qeşaya Antarktîkaya Rojhilat ku li gorî deverên qeşayî yên din gelek aram e tenê dikare bi qasê 0,5 mête heta 0,9 mêtreyê asta deryayê bilind bike ku ev jî beşek piçûk ê ji bilind bûna 53,3 mêtreyan e ku di tevahiya helandina qata qeşayê de pêk tê. === Tenikbûna tebeqeya ozonê === [[Wêne:NASA and NOAA Announce Ozone Hole is a Double Record Breaker.png|thumb|Wêneya qula herî mezin a di tebeqeya ozonê de ku di meha îlona sala 2006an de hatiye tomarkirin]] Zanyaran ji salên 1970an vir ve li ser qata ozona di atmosfera li jor ê Antarktîkayê lêkolîn dikin. Di sala 1985an de zanyarên brîtanî li ser daneyên ku wan li stasyona lêkolîn a Halley ya li ser çemê cemeda Brunt berhev kiribûn dixebitin, wan qadeke mezin a bi rêjeya ozonê ya nizm li ser Antarktîkayê keşiv kirine. 'Qula tebeqeya ozonê' hema hema tevahiya parzemînê vedigire û di meha îlona sala 2006an de gihîştiye asta xwe ya herî mezin ku bûyera herî dirêj a mayînde ye, di sala 2020an de pêk hatiye. Ev tenikbûna tebeqeya ozonê ji ber belavbûna klorofluorokarbon û halonên di atmosferê de çêdibe ku ev made tebeqeya ozonê bi gazên din perçe dikin. Şert û mercên pir sar ên Antarktîkayê bûne sedem ku ewrên stratosferîk ên cemserî çêbibin. Ewr wekê katalîzator ji bo reaksiyonên kîmyewî tevdigerin ku di dawiyê de dibin sedema hilweşîna ozonê. Protokola Montreal a sala 1987an belavbûna madeyên ku ozonê kêm dikin sinordar kiriye. Tê pêşbînîkirin ku qula ozon an li jor ê Antarktîkayê hêdî hêdî winda bibe ku heta salên 2060î.tê payîn ku asta ozonê vegere nirxên ku herî dawî ya ku di salên 1980î de hatine tomarkirin. Di heman demê de tenikbûna ozonê dikare di stratosferê de bibe sedema sarbûna bi qasê 6 °C ê. Sarbûn girseya cemserî xurt dike û bi vî awayî rê li ber derketina hewaya sar a nêzîkê Cemsera Başûr digire ku ev jî di encamê de girseya parzemînî ya tebeqeya qeşaya Antarktîkaya Rojhilat sar dike. Herêmên li derdora Antarktîkayê, bi taybetî nîvgirava Antarktîkayê rastî germahiyên bilindtir tên ku ev yek jî helîna qeşayê bileztir dike. Ev model destnîşan dikin ku tenikbûna ozonê û bandora vorteksa cemserî ya zêde dibe ku dibe sedema zêdebûna dirêjahiya qeşaya deryayê jî pêvajoyeke ji destpêka çavdêriya di dawiya salên 1970î ve heta sala 2014an berdewam kiriye. Ev model destnîşan dikin ku kêmbûna ozonê û bandora vorteksa cemserî ya ku zêde dibe, dibe ku ji ber sedema zêdebûna dirêjahiya qeşaya deryayê jî be ku ji dema destpêkirina çavdêriyên di dawiya salên 1970î heta sala 2014an berdewam kiriye. Ji wî demê ve rûbera qeşaya deryaya Antarktîkayê bi awayekê bilez kêm bûye. == Biyocûre == Tê dîtin piraniya cureyên li Antarktîkayê cisnê cureyên ku bi milyonan salan berê li wir jiyane ne ne. Ji ber vê yekê hatiye payîn ku ev cûre ji gelek çerxên qeşayê sax mane ku cure di demên avhewaya pir sar de li deverên germtir ên îzolekirî yên wekê deverên bi germahiya jeotermal an jî deverên ku di seranserê avhewaya sar de bê qeşa mane, sax mane. === Ajal === == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commons|Antarctica|Antarktîka}} {{Parzemîn}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Antarktîka| ]] [[Kategorî:Cîhan]] [[Kategorî:Parzemîn]] o6d2fzd80cbwlb40bharxpq3vk8bbyp 2090979 2090978 2026-09-02T19:21:53Z Penaber49 39672 2090979 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdanka giştî}} '''Antarktîka'''<ref>{{Îzolî, 2007|r=1138|jêgirtin=Antarktîka}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ferhenga Erdnîgarîyê (Coğrafya)|Ferhenga Erdnîgarîyê]]|paşnav=Önen|pêşnav=Abdurrahman |weşanger=Stembol: Doz|sal=2008|rûpel=36}}</ref> yan jî '''Antarktîk'''{{Çavk}} ({{Bi-la|Antarctica}}) yek ji [[parzemîn]]ên cîhanê ye ku parzemîna herî başûr ê dinyayê û parzemîna herî kêm nifûs a cîhanê ye. Parzemîn bi tevahî li başûrê çembera Antarktîkayê ye û ji aliyê [[Okyanûsa Başûr]] (ku wekê Okyanûsa Antarktîkayê jî tê zanîn) ve hatiye dorpêçkirin ku [[Cemsera Başûr]] a erdnîgarî vedihewîne. Di heman demê de Antarktîka pêncem parzemîna herî mezin ê cîhanê ye ku bi qasê ji %40 ji [[Ewropa|Ewropayê]] mezintir e û rûbera parzemînê bi qasê 14.200.000 km² rûerd (an rûqeşa) vegirtiye. Piraniya Antarktîkayê bi qata qeşayê ya Antarktîkayê ve hatiye nixumandin ku qalindahiya navînî ya qeşayê bi qasê 1,9 km ye. Antarktîka bi navînî parzemîna herî sar, herî hişke û parzemîna herî bi ba û bahoz ê cîhanê ye û parzemîn ji asta deryayê xwedî bilindahiyeke navînî ye. Antarktîka bi piranî ji çoleke cemserî pêk hatiye ku barîna salane li peravê zêdetirî 200 mm ye û berf û barana li hundirê parzemînê gelek kêm e. Qeşayên parzemîn di warê ava şîrîn de gelek dewlemend e ku nêzîkê ji %70ê rezervên ava şirîn ên cîhanê li Antarktîkayê cemedgirtî ye. Hatiye payîn ger ku qeşaya Antarktîkayê bihele, dê asta deryayê ya [[Cîhan|cîhanê]] bi qasê 60 mêtreyan bilind bibe. Her wiha Antarktîka xwediyê rekora germahiya herî nizm a pîvandî yê li ser rûyê [[Dinya (gerstêrk)|Erdê]] ye ku nizmahiya germahiya bi qasê −89.2 °C hatiye pîvandin. Germahiya herêmên peravê di havînê de dikare bi qasê 10 °C bilind bibe. Cureyên xwemaliyên ajalan kêzik, nematod, pengûen, fok û tardigrad in. Li cihên ku nebat lê hene, bi piranî bi awayê liken an kevzê ye. Refên qeşayê yên Antarktîkayê dibe ku cara yekem di sala 1820an de, di dema sefereke rûsî de ku ji aliyê Fabian Gottlieb von Bellingshausen û Mikhail Lazarev ve hatibû birêvebirin, hatine dîtin. Di dehsalên piştê seferên wan, di seferên fransî, amerîkî û brîtanî de li parzemînê lêkolînên zêdetir hatine kirin. Yekem derketina piştrastkirî ya Antarktîkayê ji aliyê tîmeke norwêcî ve di sala 1895an de pêk hatiye. Di destpêka sedsala 20an de, çend seferên navxwe yên parzemînê çêbûne. Lêkolînerên brîtanî Douglas Mawson, Edgeworth David û Alistair Mackay yekem kes bûn ku di sala 1909an de gihîştine [[Cemsera Başûr]] a manyetîkî û cemsera başûr a erdnîgarî jî yekem car di sala 1911an de lêkolînerê norwêcî Roald Amundsen gihiştiye cemserê. Ji aliyê îdarî ve Antarktîka ji aliyê nêzîkê 30 welatan ve tê birêvebirin ku hemî jî endamên sîstema peymana Antarktîkayê ya sala 1959an in. Li gorî şertên peymanê, çalakiyên leşkerî, kolandinên kanên madenê, teqînên nukleerî û avêtina bermayiyên nukleerî li Antarktîkayê qedexe ne. Geştiyarî, masîgirtin û lêkolîn çalakiyên sereke yên mirovan li Antarktîkayê û li derdora Antarktîkayê hene. Di mehên havînê de nêzîkê 5.000 kes li stasyonên lêkolînê dimînin û ev hejmar di mehên zivistanê de dadikeve 1.000 kesan. Her çiqas parzemîn dûr be jî, çalakiyên mirovan bi rêya qirêjî, guherîna avhewayê û bi rêya tenikbûna [[tebeqeya ozonê]] bandoreke neyînî li ser Antarktîkayê dihêle. Helîna qata qeşayê ya [[Antarktîkaya Rojava]] ya ku potansiyeleke nearam e, di pêşbîniyên bilindbûna [[asta deryayê]] yên di asta sedsalê de bûye sedema nezelaliyeke herî mezin û heman helîn bandorê li ser serûbinkirina gera [[Okyanûsa Başûr]] jî dike ku di dawiyê de dikare bibe sedema bandorên girîng li ser avhewaya [[Nîvkada Başûr]] û hilberîna Okyanûsa Başûr. == Etîmolojî == [[Wêne:1657 map Polus Antarcticus.jpg|thumb|Nexşeya cemserî ya herî başûrê Dinyayê]] Navê ku ji parzemînê hatiye dayîn ji peyva antarktîka hatiye ku ji peyva fransî ya navîn ''antartique'' an ''antarctique'' ('li hemberî Arktîkê') û piştre ji peyva latînî ''antarcticus'' ('li hemberî bakur') hatiye. Navê Antarktîkus ji peyvên yewnanî ἀντι- ('dij-') û ἀρκτικός (arktikos, 'ya hirçê [Ursa Major], bakur') hatiye.<ref name=":0">{{Cite book |sernav=Lettinck 2021, p. 158.}}</ref> Fîlozofê yewnanî Arîstoteles li dora 350 {{bz}} de di ''Meteorolojiyê'' de li ser "herêma Antarktîkê" nivîsandiye. Li gorî raporê, erdnîgarnasê yewnanî Marinusê ji Tîrusê ev nav di nexşeya xwe ya cîhanê ya sedsala duyem a {{pz}} de ku niha winda bûye, bi kar aniye. Nivîskarên romayî Gaius Julius Hyginus û Apuleius ji bo cemsera başûr navê yewnanî yê latînîkirî polus antarcticus bi kar anîne ku ji wir peyva fransî ya kevin ''pole antartike'' (nûjen ''pôle antarctique'')<ref>{{Cite book |sernav=Hyginus 1992, p. 176.}}</ref> ku di sala 1270an de hatiye piştrastkirin û ji wir jî peyva îngilîziya navîn pol antartik ku cara yekem di lêkolîneke ji aliyê nivîskarê îngilîzî Geoffrey Chaucer ve hatiye nivîsandin, hatiye wergirtin.<ref name=":0" /> Ramanên ewropî yên di derbarê hebûna Terra Australis ku parzemîneke berfirehê li başûrê dûr ê cîhanê ye ku ji bo hevsengî kirina axên bakurê [[Ewropa]], [[Asya]] û [[Afrîkaya Bakur]] pêk tîne, wekê têgeheke rewşenbîrî, ji kevnariya klasîk ve hebû. Ji ber vê yekê ''Terra Australis'' navê ku ji bo hemî girseyên bejayî yên hîpotetîk ên ku tê pêşniyar kirin ku li cihê ku niha tê zanîn Antarktîka heye, hatibû bikaranîn.<ref>{{Cite book |sernav=Mericq 1987, pp. 90–91: 'They published maps and charts based on the hypothesis that Tierra del Fuego was the beginning of that Terra Australis. The first person ever to have rights over these lands was Pedro Sancho de la Hoz, who received them through a special decree signed by Emperor Charles V on 24 January 1539.'}}</ref> Îdiaya hebûna axek wisa heta keşfkirina Awistralyayê ku ji aliyê ewropiyan ve hatiye keşfkirin, berdewam kiriye.<ref>{{Cite book |sernav=Scott, Hiatt & McIlroy 2012, pp. 2–3.}}</ref> Di destpêka sedsala 19an de keşifger Matthew Flinders guman li hebûna parzemîneke cuda yê li başûrê Awistralyayê (ku di wê demê wekê New Holland hatiye binavkirin) kiriye û ji ber vê yekê pêşniyar kiriye ku li cihê wê navê "Terra Australis" ji bo [[Awistralya|Awistralyayê]] were bikar anîn.<ref>{{Cite book |sernav=Cawley 2015, p. 130.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=McCrone & McPherson 2009, p. 75.}}</ref> Di sala 1824an de rayedarên kolonyal ên li Sîdneyê bi fermî navê parzemîna New Hollandê wekê Awistralya guhertine û peyva "Terra Australis" wekê referansek ji bo navê Antarktîkayê hiştine. Di dehsalên piştre de, erdnîgaran hevokên wekê "parzemîna Antarktîkayê" bi kar anîne. Wan li cihê vê navê li naveke helbestî geriyane û navên wekê ''Ultima'' û ''Antipodea'' pêşniyar kirine.<ref>{{Cite book |sernav=Cameron-Ash 2018, p. 20.}}</ref> Ji bo binavkirina parzemînê navê Antarktîka di salên 1890î de hatiye pejirandin û bikaranîna yekem ê vê navê ji aliyê kartografê skotlendî John George Bartholomew pêk hatiye.<ref>{{Cite web |url=https://digital.nls.uk/bartholomew/highlights/antarctica.html#:~:text=Edinburgh%20geographer%20and%20mapmaker%20John,since%20the%20first%20century%20AD. |sernav=Highlights from the Bartholomew Archive: The naming of Antarctica}}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Antarctica.svg|thumb|300px|Nexşeyek ku Antarktîkaya Rojhilat li rastê Çiyayên Transantarktîk û Antarktîkaya Rojava li çepê ye, nişan dide.]] Antarktîka ku bi awayekî asîmetrîk li dora cemsera başûr û bi piranî li başûrê çembera Antarktîkayê (ku yek ji pênc çemberên sereke yên firehiyê ye ku nexşeyên cîhanê nîşan didin) cih digire ku ji aliyê [[Okyanûsa Başûr]] ve hatiye dorpêçkirin. Di heman de çem ên avan li Antarktîkayê hene ku çemê herî dirêj ê parzemînê çemê Onyxê ye. Her wiha Antarktîka bi qasê 14,2 milyon km² rûber vedigire ku hema hema du car ji rûbera [[Awistralya|Awistralyayê]] mezintir e ku bi vê rûberê bûye pêncem parzemîna herî mezin ê cîhanê. Xeta perava Antarktîkayê bi qasê 18.000 km dirêj e ku ji sala 1983an vir ve çar celebên peravê li parzemînê hene ku perav ji %44ê peravê ji qeşayên avjenî, ji %38 ji dîwarên qeşayê pêk tê ku li ser keviran dimînin, ji %13 ji deverên qeşayî an jî qiraxa cemedên bilind pêk tê û ji %5ê ji parvên mayî jî ji kevirên vekirî pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |sernav=Antarctica - The World Factbook |malper=www.cia.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en |archive-date=2022-05-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220509192134/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: glaciological and geophysical folio |paşnav=Drewry |pêşnav=D. J. |weşanger=University of Cambridge, Scott Polar Research Institute |tarîx=1983 |isbn=978-0-901021-04-5 |cih=Cambridge}}</ref> Golên ku di binê qeşaya parzemînî de dimînin, bi piranî li geliyên hişk ên McMurdo an jî li gelek oazên cûda çêbûne.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> [[Gola Vostokê]] ku di bin stasyona Vostok a [[Rûsya|Rûsyayê]] de hatiye dîtin, mezintirîn gola binqeşayê ya cîhanê û yek ji mezintirîn golên cîhanê ye. Berê hatiye bawer kirin ku gol bi milyonan salan hatiye girtin lê di roja îro de zanyaran texmîn kirine ku ava golê her 13.000 sal carekê bi helandin û cemidandina hêdî ya qeşayê hatiye guhertin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=David |tarîx=2019-06-27 |sernav=Antarctica |url=https://academic.oup.com/book/62792 |kovar=OUP Academic |ziman=en |doi=10.1093/wentk/9780190641320.001.0001}}</ref> Di mehên havînan de qeşa li qiraxên golan dikare bihele û xendekên şil bi awayekê demkî çêdibin. Di heman demê de li Antarktîkayê hem golên ava şor û hem jî golên ava şirîn hene.<ref name=":1" /> [[Wêne:Mount Vinson from NW at Vinson Plateau by Christian Stangl (flickr).jpg|thumb|Dîmenek ji çiyayê Vînsonê ku li bakurê rojavayê Antarktîkayê ye û bilindeya herî bilind ê Antarktîkayê ye]] Antarktîka ji aliyê Çiyayên Transantarktîk ve hatiye dabeşkirin ku ji erdê Vîktoryayê heta [[Deryaya Rossê]] dirêj dibin ku ev her alî di nav xwe de Antarktîkaya Rojava û Antarktîkaya Rojhilat vedigirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: Earth's Own Ice World |paşnav=Carroll |pêşnav=Michael |weşanger=Springer |tarîx=2018-05-16 |isbn=978-3-319-74623-4 |paşnav2=Lopes |pêşnav2=Rosaly}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ji |pêşnav=Fei |paşnav2=Gao |pêşnav2=Jinyao |paşnav3=Li |pêşnav3=Fei |paşnav4=Shen |pêşnav4=Zhongyan |paşnav5=Zhang |pêşnav5=Qiao |paşnav6=Li |pêşnav6=Yongdong |tarîx=2017-10-16 |sernav=Variations of the effective elastic thickness over the Ross Sea and Transantarctic Mountains and implications for their structure and tectonics |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0040195117302937 |kovar=Tectonophysics |cild=717 |rr=127–138 |doi=10.1016/j.tecto.2017.07.011 |issn=0040-1951}}</ref> Piraniya Antarktîkayê bi tebeqeyên qeşayê ya Antarktîkayê ve hatiye nixumandin ku bi navînî 1,9 km qalindahiya qeşayan hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fretwell |pêşnav=P. |paşnav2=Pritchard |pêşnav2=H. D. |paşnav3=Vaughan |pêşnav3=D. G. |paşnav4=Bamber |pêşnav4=J. L. |paşnav5=Barrand |pêşnav5=N. E. |paşnav6=Bell |pêşnav6=R. |paşnav7=Bianchi |pêşnav7=C. |paşnav8=Bingham |pêşnav8=R. G. |paşnav9=Blankenship |pêşnav9=D. D. |paşnav10=Casassa |pêşnav10=G. |paşnav11=Catania |pêşnav11=G. |paşnav12=Callens |pêşnav12=D. |paşnav13=Conway |pêşnav13=H. |paşnav14=Cook |pêşnav14=A. J. |paşnav15=Corr |pêşnav15=H. F. J. |tarîx=2013-02-28 |sernav=Bedmap2: improved ice bed, surface and thickness datasets for Antarctica |url=https://tc.copernicus.org/articles/7/375/2013/ |kovar=The Cryosphere |ziman=English |weşanger=Copernicus GmbH |cild=7 |hejmar=1 |rr=375–393 |doi=10.5194/tc-7-375-2013 |issn=1994-0416}}</ref> Tebeqeya qeşayê ji xeynî ji xeynî çend oazanên li geliyên hişk ên McMurdo tevahiya parzemînê nixumandine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://antarcticsun.usap.gov/science/4184/ |sernav=The Antarctic Sun: News about Antarctica - The Lost Dry Valleys of the Polar Plateau |malper=antarcticsun.usap.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en |archive-date=2022-01-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220115223943/https://antarcticsun.usap.gov/science/4184/ |url-status=dead }}</ref> Çend çemên qeşayî yên Antarktîkayê ku ber bi refên qeşayî yên Antarktîkayê ve diherikin, pêvajoyeke ku wekê dînamîkên tebeqeyên qeşayê hatine pênasekirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gfdl.noaa.gov/ice-sheet-dynamics/ |sernav=Ice Sheet Dynamics – Geophysical Fluid Dynamics Laboratory |malper=www.gfdl.noaa.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31}}</ref> Antarktîkaya Rojhilat ji Coats Land, Queen Maud Land, Enderby Land, Mac. Robertson Land, Wilkes Land û Victoria Land pêk hatiye. Ji xeynî beşek piçûk, hemî deverên parzemînê di nav nîvkada rojhilat de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctic Climate Evolution |paşnav=Florindo |pêşnav=Fabio |weşanger=Elsevier |tarîx=2008-10-10 |isbn=978-0-08-093161-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yUu-x70CZEcC |paşnav2=Siegert |pêşnav2=Martin}}</ref> Li ser û dora Antarktîkayê gelek girav hene ku piraniya wan giravên volkanîk in û li gorî pîvanên jeolojîk pir ciwan in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://figshare.utas.edu.au/articles/journal_contribution/Origin_and_evolution_of_the_sub-Antarctic_islands_the_foundation/24483391 |sernav=Quilty, Patrick Gerard |malper=figshare.utas.edu.au |roja-gihiştinê=2026-08-31 |doi=10.26749/rstpp.141.1.35}}</ref> Îstîsnayên herî berbiçav giravên [[deşta Kerguelenê]] ne ku girava herî kevin li dora 40 milyon sal berê niha çêbûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Olierook |pêşnav=Hugo K. H. |paşnav2=Jourdan |pêşnav2=Fred |paşnav3=Merle |pêşnav3=Renaud E. |paşnav4=Timms |pêşnav4=Nicholas E. |paşnav5=Kusznir |pêşnav5=Nick |paşnav6=Muhling |pêşnav6=Janet R. |tarîx=2016-04-15 |sernav=Bunbury Basalt: Gondwana breakup products or earliest vestiges of the Kerguelen mantle plume? |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0012821X1630019X |kovar=Earth and Planetary Science Letters |cild=440 |rr=20–32 |doi=10.1016/j.epsl.2016.02.008 |issn=0012-821X}}</ref> Girê Vinson a li çiyayên Ellsworthê bi bilindahiya 4.892 mêtreyê bilindeya herî bilind ê Antarktîkayê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hall Ball Kiwi Mountaineers From Mount Cook To Everest |paşnav=Monteath |pêşnav=Colin |weşanger=Cloudcap |tarîx=1997 |isbn=978-0-938567-42-4 |url=https://www.worldcat.org/title/38585390 |oclc=38585390}}</ref> Çiyayê Erebusa li Girava Rossê volkana herî başûrî ya cîhanê ye û her roj nêzîkê 10 caran diteqe. Xweliya ji teqînên volkanîk 300 kîlometre dûrî kratera volkanîk hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/48987684 |sernav=Antarctica : an encyclopedia from Abbott ice shelf to zooplankton {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en}}</ref> Delîlên hejmareke mezin ji volkanan di bin qeşayê de hene ku ger asta çalakiyê bilind bibe, dibe ku ji bo tebeqeya qeşayê xetereyek çêbike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: Earth's Own Ice World |paşnav=Carroll |pêşnav=Michael |weşanger=Springer |tarîx=2018-05-16 |isbn=978-3-319-74623-4 |paşnav2=Lopes |pêşnav2=Rosaly}}</ref> Qubeya qeşayê ya bi navê Dome Argus li Antarktîkaya Rojhilat e ku bi qasê bilindahiya 4.091 metreyan bilind ew û qada qeşayê ya herî bilind ê Antarktîkayê ye. Ev gir yek ji cihên herî sar û hişk ên cîhanê ye ku germahî ya li vir heya −90 °C ê dadikeve û barîna salane jî bi qasê 1-3 sm ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica And The Arctic Circle, A Geographic Encyclopedia Of The Earth's Polar Regions |tarîx=2014-04-01 |url=http://archive.org/details/antarctica-and-the-arctic-circle-2-volumes-a-geographic-encyclopedia-of-the-earths-polar-regions}}</ref> == Dîroka jeolojîk == Ji dawiya serdema meoproterozoîkê heta serdema kretasyeyê, Antarktîka beşek ji superparzemîna [[Gondwana|Gondwanayê]] bû û parzemîn bi pêvajoya tevgerên Antarktîkaya îro ji ber ku Gondwana hêdî hêdî ji hev perçe bûye, li dora 183 milyon sal berê îro ava bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctic News Clips |weşanger=National Science Foundation |tarîx=1995 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=HcTrAAAAMAAJ&pg=PA109}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> Di demek dirêj a serdema fanerozoyîkê de Antarktîka xwedî avhewayek tropîkal ê nerm bû û ew bi daristanên berfireh nixumandî bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Klages |pêşnav=Johann P. |paşnav2=Salzmann |pêşnav2=Ulrich |paşnav3=Bickert |pêşnav3=Torsten |paşnav4=Hillenbrand |pêşnav4=Claus-Dieter |paşnav5=Gohl |pêşnav5=Karsten |paşnav6=Kuhn |pêşnav6=Gerhard |paşnav7=Bohaty |pêşnav7=Steven M. |paşnav8=Titschack |pêşnav8=Jürgen |paşnav9=Müller |pêşnav9=Juliane |paşnav10=Frederichs |pêşnav10=Thomas |paşnav11=Bauersachs |pêşnav11=Thorsten |paşnav12=Ehrmann |pêşnav12=Werner |paşnav13=van de Flierdt |pêşnav13=Tina |paşnav14=Pereira |pêşnav14=Patric Simões |paşnav15=Larter |pêşnav15=Robert D. |tarîx=2020 |sernav=Temperate rainforests near the South Pole during peak Cretaceous warmth |url=https://www.nature.com/articles/s41586-020-2148-5 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=580 |hejmar=7801 |rr=81–86 |doi=10.1038/s41586-020-2148-5 |issn=1476-4687}}</ref> === Serdema paleozoyîkê (539–252 milyon sal berê) === [[Wêne:Glossopteris sp. (fossil leaf) (Permian; Antarctica) 1 (49063572172) (cropped).jpg|thumb|300px|Ji serdema permeya Antarktîkayê pelgeke ''Glossopteris sp.'' yê]] Germbûna berdewam bûye sedem ku piraniya Gondwanayê ziwa bibe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Vegetation of Antarctica Through Geological Time |paşnav=Cantrill |pêşnav=David J. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012-11-22 |isbn=978-0-521-85598-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=sOGH4xaioRUC |paşnav2=Poole |pêşnav2=Imogen}}</ref> Di serdema triyasiyê de Antarktîka ji aliyê cûreyeke giyayên bi tov (pteridosperms) ve serdest bû ku ji cinsê Dicroidiumê bûn ku wekê daran mezin dibûn. Florayên din ên triasiyê ginkgophytes, sîkadofites, darên konîfer û sphenopsid bûn. Tetrapod (ajaleke çar ling) cara yekem di serdema triyasiya destpêkê de li Antarktîkayê hatine dîtin û fosîlên herî kevn ên naskirî di formasyona fremouw a çiyayên Transantarktîkê de hatine dîtin. Sînapsîd (ku wekê "xijendeyên mîna memikdaran" jî têne zanîn) cureyên wekê Lystrosaurus di nav de hebû û di serdema triyasiya destpêkê de zêde bûn. Nîvgirava Antarktîkayê di serdema jurasiyê de (206 heta 146 milyon sal berê) dest bi avakirina xwe kiriye. Afrîka di serdema jurasiyê li de dora 160 milyon sal berê ji Antarktîkayê dabeş bûye û piştre jî di serdema kretasiya destpêkê de nîvgirava Hindistanê (nêzîkî 125 milyon sal berê) ji heman parzemînan dabeş bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rolland |pêşnav=Yann |paşnav2=Bernet |pêşnav2=Matthias |paşnav3=van der Beek |pêşnav3=Peter |paşnav4=Gautheron |pêşnav4=Cécile |paşnav5=Duclaux |pêşnav5=Guillaume |paşnav6=Bascou |pêşnav6=Jérôme |paşnav7=Balvay |pêşnav7=Mélanie |paşnav8=Héraudet |pêşnav8=Laura |paşnav9=Sue |pêşnav9=Christian |paşnav10=Ménot |pêşnav10=René-Pierre |tarîx=2019-01-15 |sernav=Late Paleozoic Ice Age glaciers shaped East Antarctica landscape |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0012821X18306460 |kovar=Earth and Planetary Science Letters |cild=506 |rr=123–133 |doi=10.1016/j.epsl.2018.10.044 |issn=0012-821X}}</ref> Piştê kêmbûna qeşayê di nîvê duyem ê serdema permiyana destpêkê de, erd ji aliyê glossopterids (komeke nebatan a tovkirî ya nemabûyî ya bê xizmên zindî) ve serdest bû ku nebata herî berbiçav Glossopteris bû ku dareke wekê ku di axên tijî av de şîn dibe, hatiye şîrove kirin ku depoyên komirê yên berfireh çêkirine. Nebatên din ên ku di dema Permiyeyê de li Antarktîkayê hatine dîtin ''Cordaitales'', ''sphenopsids'', ''ferns'' û ''lycophytes'' in.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Vegetation of Antarctica Through Geological Time |paşnav=Cantrill |pêşnav=David J. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012-11-22 |isbn=978-0-521-85598-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=sOGH4xaioRUC |paşnav2=Poole |pêşnav2=Imogen}}</ref> Di dawiya serdema permiyeyê de avhewa li ser piraniya [[Gondwana|Gondwanayê]] hişktir û germtir bûye û ekosîstemên daristanên ''glossopteridan'' wekê beşek ji bûyera tunebûna permî-triyasî hilweşiyane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Past Antarctica: Paleoclimatology and Climate Change |paşnav=Franganillo |pêşnav=Marc Oliva i |weşanger=Elsevier Science & Technology |tarîx=2020 |isbn=978-0-12-817925-3 |paşnav2=Fernandez |pêşnav2=Jesus Ruiz}}</ref> Di serdema paleozoyîkê de ti delîl tinene ku nîşan bide ka tetrapod li Antarktîkê jiyane an na.<ref name=":2">{{Cite web |url=https://pubs.usgs.gov/of/2007/1047/ea/of2007-1047ea047.pdf |sernav=Collinson, James; William R., Hammer (2007). Migration of Triassic tetrapods to Antarctica (PDF). 10th International Symposium on Antarctic Earth Sciences.}}</ref> === Serdema mezozoîkê (252–66 milyon sal berê) === {{Multiple image | width = 150 | image1 = Opening of western Indian Ocean 150 Ma.png | image2 = Opening of South Atlantic 126 Ma.png | image3 = Opening of South Atlantic 83 Ma.png | footer = Perçebûna suoerparzemîna Gondwanayê; li dora 150 milyon sal berê (wêneya 1em), li dora 126 milyon sal berê (wêneya 2em) û li dora 83 milyon sal berê (wêneya 3em) |}} Germbûna berdewam piraniya Gondwanayê zuwa kiriye. Di serdema triyasiyê de, Antarktîka ji aliyê fernên tovkirî (pteridosperms) ve serdest bû ku beşek cinsê dicroidium bûn ku wekê daran mezin dibûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Icehouse to hothouse: floral turnover, the Permian–Triassic crisis and Triassic vegetation |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012 |rr=105–160 |isbn=978-0-521-85598-3 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Cantrill |pêşnavê-edîtor=David J. |url=https://www.cambridge.org/core/books/vegetation-of-antarctica-through-geological-time/icehouse-to-hothouse-floral-turnover-the-permiantriassic-crisis-and-triassic-vegetation/2A62935F027160A42A76FDD1199FA5C3 |paşnavê-edîtor2=Poole |pêşnavê-edîtor2=Imogen |doi=10.1017/CBO9781139024990.004}}</ref> Florayên din ên serdema triyasiyê ginkgophytes, sîkadofît, konîfer û sphenopsîdan bûn. Tetrapod cara yekem di serdema triyasiya destpêkê de li Antarktîkayê hatine dîtin û fosîlên herî kevn ên naskirî di formasyona fremouw a [[Rêzeçiyayên Transantarktîk|çiyayên Transantarktîkê]] de hatin dîtin.<ref name=":2" /> Sînapsîd (ku wekî "xijendeyên mîna memikan" jî têne zanîn) cureyên wek ''Lystrosaurus'' vedihewîne û di serdema triyasiya destpêkê de gelek zêdetir bûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Early Evolutionary History of the Synapsida |paşnav=Kammerer |pêşnav=Christian F. |weşanger=Springer London, Limited |tarîx=2013 |isbn=978-94-007-6841-3 |paşnav2=Angielczyk |pêşnav2=Kenneth D. |paşnav3=Fröbisch |pêşnav3=Jörg}}</ref> Nîvgirava Antarktîkayê di serdema jurasiyê de (206 heta 146 milyon sal berê) dest bi avakirina xwe kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Birkenmajer |pêşnav=K. |tarîx=1994 |sernav=Evolution of the Pacific margin of the northern Antarctic Peninsula: an overview |url=https://link.springer.com/10.1007/BF00210547 |kovar=Geologische Rundschau |ziman=en |cild=83 |hejmar=2 |rr=309–321 |doi=10.1007/BF00210547 |issn=0016-7835}}</ref> Afrîka di serdema jurayê de li dora 160 milyon sal berê ji Antarktîkayê dabeş bûye û piştre di derdema kretasye ya destpêkê de (dora 125 milyon sal berê) [[nîvgirava Hindistanê]] ji hev dabeş bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Gaina |pêşnav=Carmen |paşnav2=Müller |pêşnav2=R. Dietmar |paşnav3=Brown |pêşnav3=Belinda |paşnav4=Ishihara |pêşnav4=Takemi |paşnav5=Ivanov |pêşnav5=Sergey |tarîx=2007-07-01 |sernav=Breakup and early seafloor spreading between India and Antarctica |url=https://doi.org/10.1111/j.1365-246X.2007.03450.x |kovar=Geophysical Journal International |cild=170 |hejmar=1 |rr=151–169 |doi=10.1111/j.1365-246X.2007.03450.x |issn=0956-540X}}</ref> Darên ginkgo, konîfer, Bennettitale, nebatên poçikê hespan, fern û sikad di wê demê de pir bûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Vegetation of Antarctica Through Geological Time |paşnav=Cantrill |pêşnav=David J. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012-11-22 |isbn=978-0-521-85598-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=sOGH4xaioRUC |paşnav2=Poole |pêşnav2=Imogen}}</ref> Nêzîkê 80 milyon sal berê nebatên kulîlkdar bûne komên nebatan ên herî cihêreng ên li ser parzemînê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Barreda |pêşnav=Viviana D. |paşnav2=Palazzesi |pêşnav2=Luis |paşnav3=Olivero |pêşnav3=Eduardo B. |tarîx=2019 |sernav=When flowering plants ruled Antarctica: evidence from Cretaceous pollen grains |url=https://nph.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/nph.15823 |kovar=New Phytologist |ziman=en |cild=223 |hejmar=2 |rr=1023–1030 |doi=10.1111/nph.15823 |issn=0028-646X}}</ref> Her çiqas darên behîvê yên başûr (Nothofagus) ber bi dawiya kretasyeyê ve berbiçav bin jî li Antarktîkaya Rojava daristanên pelderzî di seranserê serdema kretasyeyê de (146–66 milyon sal berê) de serdest bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Crame |pêşnav=J. A. |tarîx=1989 |sernav=Origins and evolution of the Antarctic biota: an introduction |url=https://www.lyellcollection.org/doi/10.1144/GSL.SP.1989.047.01.01 |kovar=Geological Society, London, Special Publications |ziman=en |cild=47 |hejmar=1 |rr=1–8 |doi=10.1144/GSL.SP.1989.047.01.01 |issn=0305-8719}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the Antarctic |paşnav=Riffenburgh |pêşnav=Beau |weşanger=Routledge |tarîx=2006-10-25 |isbn=978-1-135-87866-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_mUPEAAAQBAJ}}</ref> Her çiqas tenê çend cinsên dînezorên Antarktîkayê (Cryolophosaurus û Glacialisaurus, ji Formasyona Hanson a serdema jurasiya destpêka çiyayên Transantarktîkê<ref>{{Cite web |url=http://www.app.pan.pl/archive/published/app52/app52-657.pdf |sernav=Anatomy of a basal sauropodomorph dinosaur from the Early Jurassic Hanson Formation of Antarctica}}</ref> û Antarctopelta, Trinisaura, Morrosaurus û Imperobator ji kretasya dereng a nîvgirava Antarktîkayê) hatine vegotin, Ammonît li deryayên li derdora Antarktîkayê pir belav bûn û dînezor jî hebûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Coria |pêşnav=Rodolfo A. |paşnav2=Moly |pêşnav2=Juan J. |paşnav3=Reguero |pêşnav3=Marcelo |paşnav4=Santillana |pêşnav4=Sergio |paşnav5=Marenssi |pêşnav5=Sergio |tarîx=2013-04-01 |sernav=A new ornithopod (Dinosauria; Ornithischia) from Antarctica |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0195667112001784 |kovar=Cretaceous Research |cild=41 |rr=186–193 |doi=10.1016/j.cretres.2012.12.004 |issn=0195-6671}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rozadilla |pêşnav=Sebastián |paşnav2=Agnolin |pêşnav2=Federico L. |paşnav3=Novas |pêşnav3=Fernando E. |paşnav4=Aranciaga Rolando |pêşnav4=Alexis M. |paşnav5=Motta |pêşnav5=Matías J. |paşnav6=Lirio |pêşnav6=Juan M. |paşnav7=Isasi |pêşnav7=Marcelo P. |tarîx=2016-01-01 |sernav=A new ornithopod (Dinosauria, Ornithischia) from the Upper Cretaceous of Antarctica and its palaeobiogeographical implications |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0195667115300677 |kovar=Cretaceous Research |cild=57 |rr=311–324 |doi=10.1016/j.cretres.2015.09.009 |issn=0195-6671}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ely |pêşnav=Ricardo C. |paşnav2=Case |pêşnav2=Judd A. |tarîx=2019-09-01 |sernav=Phylogeny of a new gigantic paravian (Theropoda; Coelurosauria; Maniraptora) from the Upper Cretaceous of James Ross Island, Antarctica |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0195667118300120 |kovar=Cretaceous Research |cild=101 |rr=1–16 |doi=10.1016/j.cretres.2019.04.003 |issn=0195-6671}}</ref> === Serdema senozoyîkê (66–10 milyon sal berê) === [[Wêne:Eocene-Paleocene-circumpolar.svg|thumb|Pêkhatina herika çerxa derdorî ya Antarktîkayê ji perçebûna dawî ya pira bejahî ya Antarktîkayê]] Di destpêka serdema paleojenê de girêdana pira bejahî ya pira Antarktîkayê, Antartîkayê bi Amerîkaya Başûr û her wiha bi başûrê rojhilatê Awistralyayê ve berdewam kiriye. Fauna ji formasyona La Mesetaya li nîvgirava Antarktîkayê ku dîroka wê vedigere serdema eosenê, pir dişibihe faunayên wekhev ên Amerîkaya Başûr ku ajalên wekê ajalên bi kîsik (marsupials), xenarthran, lîtoptern û ungulatesê bi sim û her wiha gondwanatheres û dibe ku meridiolestidans hebûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=History of Terrestrial Mammals in South America: How South American Mammalian Fauna Changed from the Mesozoic to Recent Times |paşnav=Defler |pêşnav=Thomas |weşanger=Springer |tarîx=2018-12-19 |isbn=978-3-319-98449-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-HWADwAAQBAJ}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Gelfo |pêşnav=Javier N. |paşnav2=Goin |pêşnav2=Francisco |paşnav3=Bauzá |pêşnav3=Nicolá |paşnav4=Reguero |pêşnav4=Marcelo |tarîx=2019-09-01 |sernav=The fossil record of Antarctic land mammals: commented review and hypotheses for future research |url=https://www.researchgate.net/publication/337086325_The_fossil_record_of_Antarctic_land_mammals_commented_review_and_hypotheses_for_future_research |kovar=researchgate.net |rr=274–292 |doi=10.13679/j.advps.2019.0021}}</ref> Hatiye texmînkirin ku ajalên bi kîsik di destpêka eosenê de ji Amerîkaya Başûr bi rêya Antarktîkayê belavê Awistralyayê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Eldridge |pêşnav=Mark D B |paşnav2=Beck |pêşnav2=Robin M D |paşnav3=Croft |pêşnav3=Darin A |paşnav4=Travouillon |pêşnav4=Kenny J |paşnav5=Fox |pêşnav5=Barry J |tarîx=2019-05-23 |sernav=An emerging consensus in the evolution, phylogeny, and systematics of marsupials and their fossil relatives (Metatheria) |url=https://doi.org/10.1093/jmammal/gyz018 |kovar=Journal of Mammalogy |cild=100 |hejmar=3 |rr=802–837 |doi=10.1093/jmammal/gyz018 |issn=0022-2372}}</ref> Nêzîkê 53 milyon sal berê Awistralya û Gîneya Nû ji Antarktîkayê veqetiyane û deriyê Tazmanyayê vebûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ball |pêşnav=Philip |paşnav2=Eagles |pêşnav2=Graeme |paşnav3=Ebinger |pêşnav3=Cynthia |paşnav4=McClay |pêşnav4=Ken |paşnav5=Totterdell |pêşnav5=Jennifer |tarîx=2013 |sernav=The spatial and temporal evolution of strain during the separation of Australia and Antarctica |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/ggge.20160 |kovar=Geochemistry, Geophysics, Geosystems |ziman=en |cild=14 |hejmar=8 |rr=2771–2799 |doi=10.1002/ggge.20160 |issn=1525-2027}}</ref> Modelên erdnîgariya Antarktîkayê nîşan didin ku ev herikîn û her wiha çerxa paşvegerê ya xwedî kirinê ji ber kêmbûna asta CO₂yê çêbûye û bûye sedema afirandina qeşayên piçûk û qeşayên mayînde yên cemserî.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=England |pêşnav=Matthew H. |paşnav2=Hutchinson |pêşnav2=David K. |paşnav3=Santoso |pêşnav3=Agus |paşnav4=Sijp |pêşnav4=Willem P. |tarîx=2017-08-01 |sernav=Ice–Atmosphere Feedbacks Dominate the Response of the Climate System to Drake Passage Closure |url=https://journals.ametsoc.org/view/journals/clim/30/15/jcli-d-15-0554.1.xml |kovar=Journal of Climate |cild=30 |hejmar=15 |rr=5775–5790 |doi=10.1175/JCLI-D-15-0554.1 |issn=0894-8755}}</ref> Her ku asta CO₂yê zêdetir kêm bûye, qeşayê dest bi berfirehbûneke bilez kiriye û cihê daristanên ku heta wê demê Antarktîkayê vedişartin girtiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=DeConto |pêşnav=Robert M. |paşnav2=Pollard |pêşnav2=David |tarîx=2003 |sernav=Rapid Cenozoic glaciation of Antarctica induced by declining atmospheric CO2 |url=https://www.nature.com/articles/nature01290 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=421 |hejmar=6920 |rr=245–249 |doi=10.1038/nature01290 |issn=1476-4687}}</ref> Ekosîstemên tundrayê li Antarktîkayê heta 14 û 10 milyon sal berê niha hebûna xwe berdewam kirine û piştre sarbûna zêdetir bûye sedema tunekirina van tundrayan.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ashworth |pêşnav=Allan C. |paşnav2=Erwin |pêşnav2=Terry L. |tarîx=2016 |sernav=Antarctotrechus balli sp. n. (Carabidae, Trechini): the first ground beetle from Antarctica |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5126512/ |kovar=ZooKeys |hejmar=635 |rr=109–122 |doi=10.3897/zookeys.635.10535 |issn=1313-2989 |pmc=5126512 |pmid=27917060}}</ref> === Serdema hemdem === Her çiqas jeolojiya Antarktîkayê bi piranî ji aliyê qeşaya parzemînî ve hatibe veşartin jî, parzemîn dikare bi teknîkên wekê ji hestkirina ji dûr ve, radara ku di bin erdê de derbas dibe û wêneyên satelîtê werin lêkolîn kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pour |pêşnav=Amin Beiranvand |paşnav2=Park |pêşnav2=Yongcheol |paşnav3=Park |pêşnav3=Tae-Yoon S. |paşnav4=Hong |pêşnav4=Jong Kuk |paşnav5=Hashim |pêşnav5=Mazlan |paşnav6=Woo |pêşnav6=Jusun |paşnav7=Ayoobi |pêşnav7=Iman |tarîx=2018-06-01 |sernav=Regional geology mapping using satellite-based remote sensing approach in Northern Victoria Land, Antarctica |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S187396521730107X |kovar=Polar Science |cild=16 |rr=23–46 |doi=10.1016/j.polar.2018.02.004 |issn=1873-9652}}</ref> Ji aliyê jeolojîk ve, Antarktîkaya Rojava pir dişibihe Andên Amerîkaya Başûr.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Antarctica and the southern oceans |paşnav=Stonehouse |pêşnav=B. |weşanger=J. Wiley |tarîx=2002 |isbn=978-0-471-98665-2 |cih=Chichester, West Sussex, England, Hoboken, NJ |kesên-din=Bernard Stonehouse |url=https://www.worldcat.org/title/50285217 |oclc=50285217}}</ref> Nîvgirava Antarktîkayê bi bilindbûna jeolojîk û veguherîna sedîmentên binê deryayê ku veguheriye kevirên metamorfîk, çêbûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Tectonic setting and evolution of the James Ross Basin, northern Antarctic Peninsula |paşnav=Elliot |pêşnav=David H. |weşanger=Geological Society of America |tarîx=1988-01-01 |rr=0 |isbn=978-0-8137-1169-0 |paşnavê-edîtor=Feldmann |pêşnavê-edîtor=Rodney M. |url=https://doi.org/10.1130/MEM169-p541 |paşnavê-edîtor2=Woodburne |pêşnavê-edîtor2=Michael O. |doi=10.1130/MEM169-p541}}</ref> Antarktîkaya Rojava bi yekbûna çend plakayên parzemînî çêbûye ku di encamê de hejmarek rêzeçiyayên li herêmê çêbûne ku rêzeçiyayên herî berbiçav çiyayên Ellsworthê bûn. Hebûna sîstema rift a Antarktîkaya Rojava bûye sedema volkanîzma li ser sinorê di navbera Antarktîkaya Rojava û Rojhilat de û her wiha bûye sedema çêbûna çiyayên Transantarktîkê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> Antarktîka Rojhilat ji aliyê jeolojîk ve devereke pirreng e. Avabûna Antarktîka Rojhilat di serdema arkeyî (4.000 –2.500 milyon sal berê) de dest pê kiriye û di serdema kambriyê de rawestiyaye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctic Marine Geology |paşnav=Anderson |pêşnav=J. B. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-521-13168-1}}</ref> Herêm li ser kratoneke kevirî hatiye avakirin ku bingeha mertala prekambriyê ava kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> Li ser bingehê komir û kevirên qûmê, kevirên kilsinî û şêl hene ku di serdemên devonî û jurasiyê de hatine danîn ku çiyayên Transantarktîkê çêbikin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Chapter 2 The Geology and Geomorphology of Antarctica |weşanger=Elsevier |tarîx=1987-01-01 |rr=7–42 |cild=16 |paşnavê-edîtor=Campbell |pêşnavê-edîtor=I. B. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0166248108701508 |series=Developments in Soil Science |paşnavê-edîtor2=Claridge |pêşnavê-edîtor2=G. G. C. |doi=10.1016/S0166-2481(08)70150-8}}</ref> Li deverên peravê çiyayên wekê rêzeçiyayê Shackletonê û Vîktorya Land û hinek şikestekên tektonîk çêbûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Paxman |pêşnav=Guy J. G. |paşnav2=Jamieson |pêşnav2=Stewart S. R. |paşnav3=Ferraccioli |pêşnav3=Fausto |paşnav4=Bentley |pêşnav4=Michael J. |paşnav5=Forsberg |pêşnav5=Rene |paşnav6=Ross |pêşnav6=Neil |paşnav7=Watts |pêşnav7=Anthony B. |paşnav8=Corr |pêşnav8=Hugh F. J. |paşnav9=Jordan |pêşnav9=Tom A. |tarîx=2017 |sernav=Uplift and tilting of the Shackleton Range in East Antarctica driven by glacial erosion and normal faulting |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/2016JB013841 |kovar=Journal of Geophysical Research: Solid Earth |ziman=en |cild=122 |hejmar=3 |rr=2390–2408 |doi=10.1002/2016JB013841 |issn=2169-9356}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Salvini |pêşnav=Francesco |paşnav2=Brancolini |pêşnav2=Giuliano |paşnav3=Busetti |pêşnav3=Martina |paşnav4=Storti |pêşnav4=Fabrizio |paşnav5=Mazzarini |pêşnav5=Francesco |paşnav6=Coren |pêşnav6=Franco |tarîx=1997 |sernav=Cenozoic geodynamics of the Ross Sea region, Antarctica: Crustal extension, intraplate strike-slip faulting, and tectonic inheritance |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1029/97JB01643 |kovar=Journal of Geophysical Research: Solid Earth |ziman=en |cild=102 |hejmar=B11 |rr=24669–24696 |doi=10.1029/97JB01643 |issn=2156-2202}}</ref> Komir cara yekem li Antarktîkayê li nêzîkê çiyayên Beardmoreyê ji aliyê Frank Wild ve di sefera Nimrod de di sala 1907an de hatiye tomar kirin û tê zanîn ku komirê pileya nizm li gelek deverên çiyayên Transantarktîkê heye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> Çiyayên prens Charles depoyên hesinê vedihewînin û li Deryaya Rossê jî qadên neftê û gaza xwezayî hene.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Times |pêşnav=Walter Sullivan Special to The New York |tarîx=1976-12-19 |sernav=Soviet Team Finds a ‘Mountain of Iron’ in Antarctica |url=https://www.nytimes.com/1976/12/19/archives/soviet-team-finds-a-mountain-of-iron-in-antarctica.html |roja-gihiştinê=2026-09-02 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331}}</ref> == Avhewa == [[Wêne:Fryxellsee Opt.jpg|thumb|Dîmenek ji qeşaya şîn ku gola Fryxell a li qirax ên çiyayên Transantarktîkê nixumandiye]] Antarktîka parzemîna herî sar, parzemîna herî bi bahoz û parzemîna herî hişk ê Dinyayê ye.<ref name=":3">{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20220509192134/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |sernav=Antarctica}}</ref> Li nêzîkê peravên parzemînê, germahî di havînê de dikare ji 10 °C ê derbas bibe û di mehên zivistanê de heya -40 °C dadikeve. Li ser deverên bilind ên navendî, germahî di mehên havînê de dikare heya -30 °C dakeve û di mehên zivistanê de jî germahiya heman deverê heya -80 °C ê dadikeve. Germahiya hewayê ya xwezayî ya herî nizm a ku li ser Erdê hatiye tomarkirin di 21ê tîrmeha sala 1983an de li stasyona Vostok a Rûsyayê li Antarktîkayê bi qasê -89.2 °C hatiye tomarkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Turner |pêşnav=John |paşnav2=Anderson |pêşnav2=Phil |paşnav3=Lachlan-Cope |pêşnav3=Tom |paşnav4=Colwell |pêşnav4=Steve |paşnav5=Phillips |pêşnav5=Tony |paşnav6=Kirchgaessner |pêşnav6=Amélie |paşnav7=Marshall |pêşnav7=Gareth J. |paşnav8=King |pêşnav8=John C. |paşnav9=Bracegirdle |pêşnav9=Tom |paşnav10=Vaughan |pêşnav10=David G. |paşnav11=Lagun |pêşnav11=Victor |paşnav12=Orr |pêşnav12=Andrew |tarîx=2009 |sernav=Record low surface air temperature at Vostok station, Antarctica |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1029/2009JD012104 |kovar=Journal of Geophysical Research: Atmospheres |ziman=en |cild=114 |hejmar=D24 |doi=10.1029/2009JD012104 |issn=2156-2202}}</ref> Di sala 2010an de bi rêya satelîta germahiyeke hewayê germahiya parzemînê bi qasê −94.7 °C hatiye tomar kirin lêbelê dibe ku ji ev rêje ji sermaya li ser rûyê erdê bi bandor bûye ku li bilindahiya 2 mêtre li jorê rûyê erdê nehatiye tomar kirin ku ji bo tomarên fermî yên germahiya hewayê tê xwestin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.usatoday.com/story/weather/2013/12/10/antarctica-cold-record/3950019/ |sernav=Antarctica records unofficial coldest temperature ever |malper=USA TODAY |roja-gihiştinê=2026-09-02 |ziman=en-US |paşnav=Rice |pêşnav=Doyle}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.antarctica.gov.au/about-antarctica/weather-and-climate/weather/ |sernav=Antarctic weather – Australian Antarctic Program |malper=www.antarctica.gov.au |tarîx=2019-02-18 |roja-gihiştinê=2026-09-02 |ziman=en}}</ref> Ji ber ku piraniya Antarktîkayê ji asta deryayê ji 3.000 mêtre bilindtir e, Antarktîka ji herêma Arktîkê sartir e. Germahiya Okyanûsa Arktîkê bi rêya qeşaya deryayê ya Arktîkê ber bi parzemînê ve hatiye veguhastin û bi awayê hewaya li herêma Arktîkê nerm dibe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Climatology |paşnav=Rohli |weşanger=Jones & Bartlett Learning |tarîx=2017-06-05 |isbn=978-1-284-11998-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=umokDwAAQBAJ |paşnav2=Vega |pêşnav2=Anthony J.}}</ref> Antarktîka çoleke cemserî ye ku barîna parzemînê kêm e. Parzemîn salane bi navînî nêzîkê 150 mm av werdigire ku bi piranî bi awayê şilopeyê ye. Deverên navxweyî hişktir e û di tevahiya salê herî zêde bi qasê 50 mm baran werdigire lê herêmên peravê bi gelemperî ji 200 mm zêdetir baran werdigirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Climatology |paşnav=Rohli |weşanger=Jones & Bartlett Learning |tarîx=2017-06-05 |isbn=978-1-284-11998-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=umokDwAAQBAJ |paşnav2=Vega |pêşnav2=Anthony J.}}</ref> Li çend deverên qeşaya şîn, ba û sublîmasyon ji berfa ku dibare zêdetir berfê radike. Li geliyên hişk, heman bandor li ser bingehek kevirî çêdibe ku dibe sedema jîngeheke bêber û hişk.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fountain |pêşnav=Andrew G. |paşnav2=Nylen |pêşnav2=Thomas H. |paşnav3=Monaghan |pêşnav3=Andrew |paşnav4=Basagic |pêşnav4=Hassan J. |paşnav5=Bromwich |pêşnav5=David |tarîx=2010 |sernav=Snow in the McMurdo Dry Valleys, Antarctica |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/joc.1933 |kovar=International Journal of Climatology |ziman=en |cild=30 |hejmar=5 |rr=633–642 |doi=10.1002/joc.1933 |issn=1097-0088}}</ref> === Cudahiyên herêmî === Antarktîkaya Rojhilat ji ber bilindahiya xwe ya bilind ve ji Antarktîkaya Rojava sartir e. Eniyên hewayê bi zêde derbasê deverên navendî yên parzemînê nabin ku ev jî dibe sedem ku navenda parzemînê sar û hişk bimînin û dibe sedema ku bayên deverê bi leza nerm bimînin. Barîna berfa li beşa perava Antarktîkayê barîneke pir gelemperî ye ku li wir di nav 48 demjimêran de berf dikare bi qasê 1.22 mêtreyê bibare. Li qiraxa parzemînê, bayên katabatîk ên bihêz ên ji platoya cemserî pir caran bi hêza bahozê çêdibin. Di mehên havînê de ji ber ku her roj 24 demjimêrên tîrêjên rojê li wir tên wergirtin, li Cemsera Başûr ji ekvatorê zêdetir tîrêjên rojê digihîjin rûyê erdê.<ref name=":3" /> === Guherîna avhewayê === [[Wêne:20201210 Antarctica ice mass variation - NASA GRACE-en.svg|thumb|Guherîna navînî ya girseya qeşaya Antarktîkê ku ji sala 2002an vir ve salane bi qasî 100 milyar ton e]] Tevê devera xwe yê îzolekirî, Antarktîka di dehsalên dawî de ji ber belavbûna gazên serayê, germ bûye û hinek ji beşên qeşayên xwe winda kiriye. Antarktîkaya Rojava ji sala 1950an heta sala 2000an di heyamên dehsalan de ji 0,1 °C zêdetir germ bûye û nîvgirava Antarktîkayê ya ku li ber çavan e ji nîvê sedsala 20an vir ve bi qasê 3 °C germ bûye. Antarktîkaya Rojhilat ku li gorî Antarktîkaya Rojava sar e û avhewaya deverê sekan (stabîl) heta salên 2000î germahî nîşan nedaye. Li dora Antarktîkayê, Okyanûsa Başûr ji her okyanûseke din zêdetir germahiya okyanûsê kişandiye û li kûrahiyên bi qasê 2.000 mêtreyan germbûneke berbiçav çêbûye. Li dora Antarktîka Rojava, okyanûs ji sala 1955an vir ve bi qasê 1 °C germ bûye. Germbûna Okyanûsa Başûr a li dora Antarktîkayê bûye sedema qelsbûn an jî hilweşîna refikên qeşayên ku li derveyî qeşayan digeriyan û hevsengiya wan pêk dianiyan. Her çiqas perê qeşayên Antarktîkaya Rojhilat ku berdewam dike ku li hundirê welêt qeşayê zêde bike jî gelek cemedên peravê giraniya xwe winda dikin û paşve dikişin ku ev jî dibe sedema windabûna giştî ya qeşayên li seranserê Antarktîkayê. Hatiye payîn ku heta sala 2100an ku windabûna qeşaya li Antarktîkayê bi qasê 11 santî metreyan bilindbûna asta deryayê ya gerdûnî zêde bike. Bi germbûna zêdetir re îhtimala bêîstîqrariyê pir zêdetir dibe û dikare bilindbûna asta deryayê ya gerdûnî ya sedsala 21ê du caran zêdetir bike. Ava heliyayî ya nû ya ji qeşayê ava binê Antarktîkayê ya şor firk dike û şaneya jêrîn a gera serûbinkirina Okyanûsa Başûr (SOOC) qels dike. Her çiqas bandorên tevahî tê payîn ku di nav çend sedsalan de çêbibin jî, li gorî hinek lêkolînan, hilweşîna tevahî ya SOOCê dikare di navbera 1.7 °C û 3 °C germbûna gerdûnî de çêbike. Ev barîna kêm ê li nîvkada başûr û barîna zêde yê li nîvkada bakur, dibe sedema kêmbûna masîgirî ya li Okyanûsa başûr û hilweşîna potansiyel a hinek ekosîstemên deryayî vedigire. Her çiqas gelek cureyên Antarktîkayê nehatibin keşifkirin jî, zêdebûna flora Antarktîkayê ya belgekirî heye û ji u bo parastina jîngeheke guncavê faunayên mezin ên wekê pengûenan zehmetî hene. Helandina erdên cemed girtî dibe ku ji bo erdên bê cemed bibe sedema gazên serayê û qirêjiya cemedgirtî ya berê ku bi helandinê re derdikeve holê. Germbûna Antarktîkayê û guhertinên têkildar di gera Okyanûsa Başûr de dikarin bandorê li şêwazên avhewayê yên li hinek deverên Afrîkayê jî bikin ku dikare bandor li barîna herêmî û guherîna germahiyê bike. Ji ber ku germahiya gerdûnî li dora 3°C zêde bûye, deverên xeternak ên wekê Hewza Wilkes û Hewza Aurora dibe ku di nav 2.000 salan de bimînin di bin avê de û dibe ku li van deveran bilindbûna asta deryayê bigihîje 6,4 metreyan. Ger germahî ji asta sala 2020an 2 °C kêmtir nebe, ihtimal heye ku qata qeşayê ya Antarktîkaya Rojava bi tevahî bihele. Hatiye payîn ku windabûna vê qata qeşayê heye bi tevahî ji holê rabe ev pêvajo bi qasê 500 û 13.000 sal berxwe bide. Ger qeşaya bilind hilweşe dibe ku asta deryayê bi qasê 3,3 mêtre bilind bibe û bi helandina qeşayên li ser çiyayan qeşayên bilind jî dibe ku asta deryayê bi qasê 4,3 metreyan bilind bike. Qata qeşaya Antarktîkaya Rojhilat ku li gorî deverên qeşayî yên din gelek aram e tenê dikare bi qasê 0,5 mête heta 0,9 mêtreyê asta deryayê bilind bike ku ev jî beşek piçûk ê ji bilind bûna 53,3 mêtreyan e ku di tevahiya helandina qata qeşayê de pêk tê. === Tenikbûna tebeqeya ozonê === [[Wêne:NASA and NOAA Announce Ozone Hole is a Double Record Breaker.png|thumb|Wêneya qula herî mezin a di tebeqeya ozonê de ku di meha îlona sala 2006an de hatiye tomarkirin]] Zanyaran ji salên 1970an vir ve li ser qata ozona di atmosfera li jor ê Antarktîkayê lêkolîn dikin. Di sala 1985an de zanyarên brîtanî li ser daneyên ku wan li stasyona lêkolîn a Halley ya li ser çemê cemeda Brunt berhev kiribûn dixebitin, wan qadeke mezin a bi rêjeya ozonê ya nizm li ser Antarktîkayê keşiv kirine. 'Qula tebeqeya ozonê' hema hema tevahiya parzemînê vedigire û di meha îlona sala 2006an de gihîştiye asta xwe ya herî mezin ku bûyera herî dirêj a mayînde ye, di sala 2020an de pêk hatiye. Ev tenikbûna tebeqeya ozonê ji ber belavbûna klorofluorokarbon û halonên di atmosferê de çêdibe ku ev made tebeqeya ozonê bi gazên din perçe dikin. Şert û mercên pir sar ên Antarktîkayê bûne sedem ku ewrên stratosferîk ên cemserî çêbibin. Ewr wekê katalîzator ji bo reaksiyonên kîmyewî tevdigerin ku di dawiyê de dibin sedema hilweşîna ozonê. Protokola Montreal a sala 1987an belavbûna madeyên ku ozonê kêm dikin sinordar kiriye. Tê pêşbînîkirin ku qula ozon an li jor ê Antarktîkayê hêdî hêdî winda bibe ku heta salên 2060î.tê payîn ku asta ozonê vegere nirxên ku herî dawî ya ku di salên 1980î de hatine tomarkirin. Di heman demê de tenikbûna ozonê dikare di stratosferê de bibe sedema sarbûna bi qasê 6 °C ê. Sarbûn girseya cemserî xurt dike û bi vî awayî rê li ber derketina hewaya sar a nêzîkê Cemsera Başûr digire ku ev jî di encamê de girseya parzemînî ya tebeqeya qeşaya Antarktîkaya Rojhilat sar dike. Herêmên li derdora Antarktîkayê, bi taybetî nîvgirava Antarktîkayê rastî germahiyên bilindtir tên ku ev yek jî helîna qeşayê bileztir dike. Ev model destnîşan dikin ku tenikbûna ozonê û bandora vorteksa cemserî ya zêde dibe ku dibe sedema zêdebûna dirêjahiya qeşaya deryayê jî pêvajoyeke ji destpêka çavdêriya di dawiya salên 1970î ve heta sala 2014an berdewam kiriye. Ev model destnîşan dikin ku kêmbûna ozonê û bandora vorteksa cemserî ya ku zêde dibe, dibe ku ji ber sedema zêdebûna dirêjahiya qeşaya deryayê jî be ku ji dema destpêkirina çavdêriyên di dawiya salên 1970î heta sala 2014an berdewam kiriye. Ji wî demê ve rûbera qeşaya deryaya Antarktîkayê bi awayekê bilez kêm bûye. == Biyocûre == Tê dîtin piraniya cureyên li Antarktîkayê cisnê cureyên ku bi milyonan salan berê li wir jiyane ne ne. Ji ber vê yekê hatiye payîn ku ev cûre ji gelek çerxên qeşayê sax mane ku cure di demên avhewaya pir sar de li deverên germtir ên îzolekirî yên wekê deverên bi germahiya jeotermal an jî deverên ku di seranserê avhewaya sar de bê qeşa mane, sax mane. === Ajal === Kermêşa bêfirîn Belgica antarctica, ajala herî mezin e ku bi tevahî ajaleke bejayî ya li Antarktîkayê ye ku digihîje mezinahiya 6 mm. Krîla Antarktîkayê ku di komên mezin de kom dibe, cureya bingehîn a ekosîstema Okyanûsa Başûr e û organîzmayeke xwarina girîng ê ajalên wekê balîna, fok, fokên pilingî, fokên bi mû, masiyên qeşayê û gelek cureyên çûkên wekê pengûen û albatrosê ye. Hinek cureyên ajalên deryayî hene û rasterast an nerasterast bi fîtoplanktonê ve girêdayî ne. Jiyana deryayî ya Antarktîkayê pengûen, balînayên şîn, orka, masiyên mezin û fokên bi mû vedihewîne. Foka Antarktîkayê di sedsalên 18 û 19an de ji ber çermê wan ji aliyê nêçîrvanên fokên ku ji Dewletên Yekbûyî û Keyaniya Yekbûyî hatine bi awayekê zêde hatine girtin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commons|Antarctica|Antarktîka}} {{Parzemîn}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Antarktîka| ]] [[Kategorî:Cîhan]] [[Kategorî:Parzemîn]] bvww9v5o94lnc5yd3h1xx6s6meilw3w 2090980 2090979 2026-09-02T19:23:32Z Penaber49 39672 2090980 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdanka giştî}} '''Antarktîka'''<ref>{{Îzolî, 2007|r=1138|jêgirtin=Antarktîka}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ferhenga Erdnîgarîyê (Coğrafya)|Ferhenga Erdnîgarîyê]]|paşnav=Önen|pêşnav=Abdurrahman |weşanger=Stembol: Doz|sal=2008|rûpel=36}}</ref> yan jî '''Antarktîk'''{{Çavk}} ({{Bi-la|Antarctica}}) yek ji [[parzemîn]]ên cîhanê ye ku parzemîna herî başûr ê dinyayê û parzemîna herî kêm nifûs a cîhanê ye. Parzemîn bi tevahî li başûrê çembera Antarktîkayê ye û ji aliyê [[Okyanûsa Başûr]] (ku wekê Okyanûsa Antarktîkayê jî tê zanîn) ve hatiye dorpêçkirin ku [[Cemsera Başûr]] a erdnîgarî vedihewîne. Di heman demê de Antarktîka pêncem parzemîna herî mezin ê cîhanê ye ku bi qasê ji %40 ji [[Ewropa|Ewropayê]] mezintir e û rûbera parzemînê bi qasê 14.200.000 km² rûerd (an rûqeşa) vegirtiye. Piraniya Antarktîkayê bi qata qeşayê ya Antarktîkayê ve hatiye nixumandin ku qalindahiya navînî ya qeşayê bi qasê 1,9 km ye. Antarktîka bi navînî parzemîna herî sar, herî hişke û parzemîna herî bi ba û bahoz ê cîhanê ye û parzemîn ji asta deryayê xwedî bilindahiyeke navînî ye. Antarktîka bi piranî ji çoleke cemserî pêk hatiye ku barîna salane li peravê zêdetirî 200 mm ye û berf û barana li hundirê parzemînê gelek kêm e. Qeşayên parzemîn di warê ava şîrîn de gelek dewlemend e ku nêzîkê ji %70ê rezervên ava şirîn ên cîhanê li Antarktîkayê cemedgirtî ye. Hatiye payîn ger ku qeşaya Antarktîkayê bihele, dê asta deryayê ya [[Cîhan|cîhanê]] bi qasê 60 mêtreyan bilind bibe. Her wiha Antarktîka xwediyê rekora germahiya herî nizm a pîvandî yê li ser rûyê [[Dinya (gerstêrk)|Erdê]] ye ku nizmahiya germahiya bi qasê −89.2 °C hatiye pîvandin. Germahiya herêmên peravê di havînê de dikare bi qasê 10 °C bilind bibe. Cureyên xwemaliyên ajalan kêzik, nematod, pengûen, fok û tardigrad in. Li cihên ku nebat lê hene, bi piranî bi awayê liken an kevzê ye. Refên qeşayê yên Antarktîkayê dibe ku cara yekem di sala 1820an de, di dema sefereke rûsî de ku ji aliyê Fabian Gottlieb von Bellingshausen û Mikhail Lazarev ve hatibû birêvebirin, hatine dîtin. Di dehsalên piştê seferên wan, di seferên fransî, amerîkî û brîtanî de li parzemînê lêkolînên zêdetir hatine kirin. Yekem derketina piştrastkirî ya Antarktîkayê ji aliyê tîmeke norwêcî ve di sala 1895an de pêk hatiye. Di destpêka sedsala 20an de, çend seferên navxwe yên parzemînê çêbûne. Lêkolînerên brîtanî Douglas Mawson, Edgeworth David û Alistair Mackay yekem kes bûn ku di sala 1909an de gihîştine [[Cemsera Başûr]] a manyetîkî û cemsera başûr a erdnîgarî jî yekem car di sala 1911an de lêkolînerê norwêcî Roald Amundsen gihiştiye cemserê. Ji aliyê îdarî ve Antarktîka ji aliyê nêzîkê 30 welatan ve tê birêvebirin ku hemî jî endamên sîstema peymana Antarktîkayê ya sala 1959an in. Li gorî şertên peymanê, çalakiyên leşkerî, kolandinên kanên madenê, teqînên nukleerî û avêtina bermayiyên nukleerî li Antarktîkayê qedexe ne. Geştiyarî, masîgirtin û lêkolîn çalakiyên sereke yên mirovan li Antarktîkayê û li derdora Antarktîkayê hene. Di mehên havînê de nêzîkê 5.000 kes li stasyonên lêkolînê dimînin û ev hejmar di mehên zivistanê de dadikeve 1.000 kesan. Her çiqas parzemîn dûr be jî, çalakiyên mirovan bi rêya qirêjî, guherîna avhewayê û bi rêya tenikbûna [[tebeqeya ozonê]] bandoreke neyînî li ser Antarktîkayê dihêle. Helîna qata qeşayê ya [[Antarktîkaya Rojava]] ya ku potansiyeleke nearam e, di pêşbîniyên bilindbûna [[asta deryayê]] yên di asta sedsalê de bûye sedema nezelaliyeke herî mezin û heman helîn bandorê li ser serûbinkirina gera [[Okyanûsa Başûr]] jî dike ku di dawiyê de dikare bibe sedema bandorên girîng li ser avhewaya [[Nîvkada Başûr]] û hilberîna Okyanûsa Başûr. == Etîmolojî == [[Wêne:1657 map Polus Antarcticus.jpg|thumb|Nexşeya cemserî ya herî başûrê Dinyayê]] Navê ku ji parzemînê hatiye dayîn ji peyva antarktîka hatiye ku ji peyva fransî ya navîn ''antartique'' an ''antarctique'' ('li hemberî Arktîkê') û piştre ji peyva latînî ''antarcticus'' ('li hemberî bakur') hatiye. Navê Antarktîkus ji peyvên yewnanî ἀντι- ('dij-') û ἀρκτικός (arktikos, 'ya hirçê [Ursa Major], bakur') hatiye.<ref name=":0">{{Cite book |sernav=Lettinck 2021, p. 158.}}</ref> Fîlozofê yewnanî Arîstoteles li dora 350 {{bz}} de di ''Meteorolojiyê'' de li ser "herêma Antarktîkê" nivîsandiye. Li gorî raporê, erdnîgarnasê yewnanî Marinusê ji Tîrusê ev nav di nexşeya xwe ya cîhanê ya sedsala duyem a {{pz}} de ku niha winda bûye, bi kar aniye. Nivîskarên romayî Gaius Julius Hyginus û Apuleius ji bo cemsera başûr navê yewnanî yê latînîkirî polus antarcticus bi kar anîne ku ji wir peyva fransî ya kevin ''pole antartike'' (nûjen ''pôle antarctique'')<ref>{{Cite book |sernav=Hyginus 1992, p. 176.}}</ref> ku di sala 1270an de hatiye piştrastkirin û ji wir jî peyva îngilîziya navîn pol antartik ku cara yekem di lêkolîneke ji aliyê nivîskarê îngilîzî Geoffrey Chaucer ve hatiye nivîsandin, hatiye wergirtin.<ref name=":0" /> Ramanên ewropî yên di derbarê hebûna Terra Australis ku parzemîneke berfirehê li başûrê dûr ê cîhanê ye ku ji bo hevsengî kirina axên bakurê [[Ewropa]], [[Asya]] û [[Afrîkaya Bakur]] pêk tîne, wekê têgeheke rewşenbîrî, ji kevnariya klasîk ve hebû. Ji ber vê yekê ''Terra Australis'' navê ku ji bo hemî girseyên bejayî yên hîpotetîk ên ku tê pêşniyar kirin ku li cihê ku niha tê zanîn Antarktîka heye, hatibû bikaranîn.<ref>{{Cite book |sernav=Mericq 1987, pp. 90–91: 'They published maps and charts based on the hypothesis that Tierra del Fuego was the beginning of that Terra Australis. The first person ever to have rights over these lands was Pedro Sancho de la Hoz, who received them through a special decree signed by Emperor Charles V on 24 January 1539.'}}</ref> Îdiaya hebûna axek wisa heta keşfkirina Awistralyayê ku ji aliyê ewropiyan ve hatiye keşfkirin, berdewam kiriye.<ref>{{Cite book |sernav=Scott, Hiatt & McIlroy 2012, pp. 2–3.}}</ref> Di destpêka sedsala 19an de keşifger Matthew Flinders guman li hebûna parzemîneke cuda yê li başûrê Awistralyayê (ku di wê demê wekê New Holland hatiye binavkirin) kiriye û ji ber vê yekê pêşniyar kiriye ku li cihê wê navê "Terra Australis" ji bo [[Awistralya|Awistralyayê]] were bikar anîn.<ref>{{Cite book |sernav=Cawley 2015, p. 130.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=McCrone & McPherson 2009, p. 75.}}</ref> Di sala 1824an de rayedarên kolonyal ên li Sîdneyê bi fermî navê parzemîna New Hollandê wekê Awistralya guhertine û peyva "Terra Australis" wekê referansek ji bo navê Antarktîkayê hiştine. Di dehsalên piştre de, erdnîgaran hevokên wekê "parzemîna Antarktîkayê" bi kar anîne. Wan li cihê vê navê li naveke helbestî geriyane û navên wekê ''Ultima'' û ''Antipodea'' pêşniyar kirine.<ref>{{Cite book |sernav=Cameron-Ash 2018, p. 20.}}</ref> Ji bo binavkirina parzemînê navê Antarktîka di salên 1890î de hatiye pejirandin û bikaranîna yekem ê vê navê ji aliyê kartografê skotlendî John George Bartholomew pêk hatiye.<ref>{{Cite web |url=https://digital.nls.uk/bartholomew/highlights/antarctica.html#:~:text=Edinburgh%20geographer%20and%20mapmaker%20John,since%20the%20first%20century%20AD. |sernav=Highlights from the Bartholomew Archive: The naming of Antarctica}}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Antarctica.svg|thumb|300px|Nexşeyek ku Antarktîkaya Rojhilat li rastê Çiyayên Transantarktîk û Antarktîkaya Rojava li çepê ye, nişan dide.]] Antarktîka ku bi awayekî asîmetrîk li dora cemsera başûr û bi piranî li başûrê çembera Antarktîkayê (ku yek ji pênc çemberên sereke yên firehiyê ye ku nexşeyên cîhanê nîşan didin) cih digire ku ji aliyê [[Okyanûsa Başûr]] ve hatiye dorpêçkirin. Di heman de çem ên avan li Antarktîkayê hene ku çemê herî dirêj ê parzemînê çemê Onyxê ye. Her wiha Antarktîka bi qasê 14,2 milyon km² rûber vedigire ku hema hema du car ji rûbera [[Awistralya|Awistralyayê]] mezintir e ku bi vê rûberê bûye pêncem parzemîna herî mezin ê cîhanê. Xeta perava Antarktîkayê bi qasê 18.000 km dirêj e ku ji sala 1983an vir ve çar celebên peravê li parzemînê hene ku perav ji %44ê peravê ji qeşayên avjenî, ji %38 ji dîwarên qeşayê pêk tê ku li ser keviran dimînin, ji %13 ji deverên qeşayî an jî qiraxa cemedên bilind pêk tê û ji %5ê ji parvên mayî jî ji kevirên vekirî pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |sernav=Antarctica - The World Factbook |malper=www.cia.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en |archive-date=2022-05-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220509192134/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: glaciological and geophysical folio |paşnav=Drewry |pêşnav=D. J. |weşanger=University of Cambridge, Scott Polar Research Institute |tarîx=1983 |isbn=978-0-901021-04-5 |cih=Cambridge}}</ref> Golên ku di binê qeşaya parzemînî de dimînin, bi piranî li geliyên hişk ên McMurdo an jî li gelek oazên cûda çêbûne.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> [[Gola Vostokê]] ku di bin stasyona Vostok a [[Rûsya|Rûsyayê]] de hatiye dîtin, mezintirîn gola binqeşayê ya cîhanê û yek ji mezintirîn golên cîhanê ye. Berê hatiye bawer kirin ku gol bi milyonan salan hatiye girtin lê di roja îro de zanyaran texmîn kirine ku ava golê her 13.000 sal carekê bi helandin û cemidandina hêdî ya qeşayê hatiye guhertin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=David |tarîx=2019-06-27 |sernav=Antarctica |url=https://academic.oup.com/book/62792 |kovar=OUP Academic |ziman=en |doi=10.1093/wentk/9780190641320.001.0001}}</ref> Di mehên havînan de qeşa li qiraxên golan dikare bihele û xendekên şil bi awayekê demkî çêdibin. Di heman demê de li Antarktîkayê hem golên ava şor û hem jî golên ava şirîn hene.<ref name=":1" /> [[Wêne:Mount Vinson from NW at Vinson Plateau by Christian Stangl (flickr).jpg|thumb|Dîmenek ji çiyayê Vînsonê ku li bakurê rojavayê Antarktîkayê ye û bilindeya herî bilind ê Antarktîkayê ye]] Antarktîka ji aliyê Çiyayên Transantarktîk ve hatiye dabeşkirin ku ji erdê Vîktoryayê heta [[Deryaya Rossê]] dirêj dibin ku ev her alî di nav xwe de Antarktîkaya Rojava û Antarktîkaya Rojhilat vedigirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: Earth's Own Ice World |paşnav=Carroll |pêşnav=Michael |weşanger=Springer |tarîx=2018-05-16 |isbn=978-3-319-74623-4 |paşnav2=Lopes |pêşnav2=Rosaly}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ji |pêşnav=Fei |paşnav2=Gao |pêşnav2=Jinyao |paşnav3=Li |pêşnav3=Fei |paşnav4=Shen |pêşnav4=Zhongyan |paşnav5=Zhang |pêşnav5=Qiao |paşnav6=Li |pêşnav6=Yongdong |tarîx=2017-10-16 |sernav=Variations of the effective elastic thickness over the Ross Sea and Transantarctic Mountains and implications for their structure and tectonics |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0040195117302937 |kovar=Tectonophysics |cild=717 |rr=127–138 |doi=10.1016/j.tecto.2017.07.011 |issn=0040-1951}}</ref> Piraniya Antarktîkayê bi tebeqeyên qeşayê ya Antarktîkayê ve hatiye nixumandin ku bi navînî 1,9 km qalindahiya qeşayan hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fretwell |pêşnav=P. |paşnav2=Pritchard |pêşnav2=H. D. |paşnav3=Vaughan |pêşnav3=D. G. |paşnav4=Bamber |pêşnav4=J. L. |paşnav5=Barrand |pêşnav5=N. E. |paşnav6=Bell |pêşnav6=R. |paşnav7=Bianchi |pêşnav7=C. |paşnav8=Bingham |pêşnav8=R. G. |paşnav9=Blankenship |pêşnav9=D. D. |paşnav10=Casassa |pêşnav10=G. |paşnav11=Catania |pêşnav11=G. |paşnav12=Callens |pêşnav12=D. |paşnav13=Conway |pêşnav13=H. |paşnav14=Cook |pêşnav14=A. J. |paşnav15=Corr |pêşnav15=H. F. J. |tarîx=2013-02-28 |sernav=Bedmap2: improved ice bed, surface and thickness datasets for Antarctica |url=https://tc.copernicus.org/articles/7/375/2013/ |kovar=The Cryosphere |ziman=English |weşanger=Copernicus GmbH |cild=7 |hejmar=1 |rr=375–393 |doi=10.5194/tc-7-375-2013 |issn=1994-0416}}</ref> Tebeqeya qeşayê ji xeynî ji xeynî çend oazanên li geliyên hişk ên McMurdo tevahiya parzemînê nixumandine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://antarcticsun.usap.gov/science/4184/ |sernav=The Antarctic Sun: News about Antarctica - The Lost Dry Valleys of the Polar Plateau |malper=antarcticsun.usap.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en |archive-date=2022-01-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220115223943/https://antarcticsun.usap.gov/science/4184/ |url-status=dead }}</ref> Çend çemên qeşayî yên Antarktîkayê ku ber bi refên qeşayî yên Antarktîkayê ve diherikin, pêvajoyeke ku wekê dînamîkên tebeqeyên qeşayê hatine pênasekirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gfdl.noaa.gov/ice-sheet-dynamics/ |sernav=Ice Sheet Dynamics – Geophysical Fluid Dynamics Laboratory |malper=www.gfdl.noaa.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31}}</ref> Antarktîkaya Rojhilat ji Coats Land, Queen Maud Land, Enderby Land, Mac. Robertson Land, Wilkes Land û Victoria Land pêk hatiye. Ji xeynî beşek piçûk, hemî deverên parzemînê di nav nîvkada rojhilat de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctic Climate Evolution |paşnav=Florindo |pêşnav=Fabio |weşanger=Elsevier |tarîx=2008-10-10 |isbn=978-0-08-093161-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yUu-x70CZEcC |paşnav2=Siegert |pêşnav2=Martin}}</ref> Li ser û dora Antarktîkayê gelek girav hene ku piraniya wan giravên volkanîk in û li gorî pîvanên jeolojîk pir ciwan in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://figshare.utas.edu.au/articles/journal_contribution/Origin_and_evolution_of_the_sub-Antarctic_islands_the_foundation/24483391 |sernav=Quilty, Patrick Gerard |malper=figshare.utas.edu.au |roja-gihiştinê=2026-08-31 |doi=10.26749/rstpp.141.1.35}}</ref> Îstîsnayên herî berbiçav giravên [[deşta Kerguelenê]] ne ku girava herî kevin li dora 40 milyon sal berê niha çêbûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Olierook |pêşnav=Hugo K. H. |paşnav2=Jourdan |pêşnav2=Fred |paşnav3=Merle |pêşnav3=Renaud E. |paşnav4=Timms |pêşnav4=Nicholas E. |paşnav5=Kusznir |pêşnav5=Nick |paşnav6=Muhling |pêşnav6=Janet R. |tarîx=2016-04-15 |sernav=Bunbury Basalt: Gondwana breakup products or earliest vestiges of the Kerguelen mantle plume? |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0012821X1630019X |kovar=Earth and Planetary Science Letters |cild=440 |rr=20–32 |doi=10.1016/j.epsl.2016.02.008 |issn=0012-821X}}</ref> Girê Vinson a li çiyayên Ellsworthê bi bilindahiya 4.892 mêtreyê bilindeya herî bilind ê Antarktîkayê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hall Ball Kiwi Mountaineers From Mount Cook To Everest |paşnav=Monteath |pêşnav=Colin |weşanger=Cloudcap |tarîx=1997 |isbn=978-0-938567-42-4 |url=https://www.worldcat.org/title/38585390 |oclc=38585390}}</ref> Çiyayê Erebusa li Girava Rossê volkana herî başûrî ya cîhanê ye û her roj nêzîkê 10 caran diteqe. Xweliya ji teqînên volkanîk 300 kîlometre dûrî kratera volkanîk hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/48987684 |sernav=Antarctica : an encyclopedia from Abbott ice shelf to zooplankton {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en}}</ref> Delîlên hejmareke mezin ji volkanan di bin qeşayê de hene ku ger asta çalakiyê bilind bibe, dibe ku ji bo tebeqeya qeşayê xetereyek çêbike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: Earth's Own Ice World |paşnav=Carroll |pêşnav=Michael |weşanger=Springer |tarîx=2018-05-16 |isbn=978-3-319-74623-4 |paşnav2=Lopes |pêşnav2=Rosaly}}</ref> Qubeya qeşayê ya bi navê Dome Argus li Antarktîkaya Rojhilat e ku bi qasê bilindahiya 4.091 metreyan bilind ew û qada qeşayê ya herî bilind ê Antarktîkayê ye. Ev gir yek ji cihên herî sar û hişk ên cîhanê ye ku germahî ya li vir heya −90 °C ê dadikeve û barîna salane jî bi qasê 1-3 sm ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica And The Arctic Circle, A Geographic Encyclopedia Of The Earth's Polar Regions |tarîx=2014-04-01 |url=http://archive.org/details/antarctica-and-the-arctic-circle-2-volumes-a-geographic-encyclopedia-of-the-earths-polar-regions}}</ref> == Dîroka jeolojîk == Ji dawiya serdema meoproterozoîkê heta serdema kretasyeyê, Antarktîka beşek ji superparzemîna [[Gondwana|Gondwanayê]] bû û parzemîn bi pêvajoya tevgerên Antarktîkaya îro ji ber ku Gondwana hêdî hêdî ji hev perçe bûye, li dora 183 milyon sal berê îro ava bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctic News Clips |weşanger=National Science Foundation |tarîx=1995 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=HcTrAAAAMAAJ&pg=PA109}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> Di demek dirêj a serdema fanerozoyîkê de Antarktîka xwedî avhewayek tropîkal ê nerm bû û ew bi daristanên berfireh nixumandî bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Klages |pêşnav=Johann P. |paşnav2=Salzmann |pêşnav2=Ulrich |paşnav3=Bickert |pêşnav3=Torsten |paşnav4=Hillenbrand |pêşnav4=Claus-Dieter |paşnav5=Gohl |pêşnav5=Karsten |paşnav6=Kuhn |pêşnav6=Gerhard |paşnav7=Bohaty |pêşnav7=Steven M. |paşnav8=Titschack |pêşnav8=Jürgen |paşnav9=Müller |pêşnav9=Juliane |paşnav10=Frederichs |pêşnav10=Thomas |paşnav11=Bauersachs |pêşnav11=Thorsten |paşnav12=Ehrmann |pêşnav12=Werner |paşnav13=van de Flierdt |pêşnav13=Tina |paşnav14=Pereira |pêşnav14=Patric Simões |paşnav15=Larter |pêşnav15=Robert D. |tarîx=2020 |sernav=Temperate rainforests near the South Pole during peak Cretaceous warmth |url=https://www.nature.com/articles/s41586-020-2148-5 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=580 |hejmar=7801 |rr=81–86 |doi=10.1038/s41586-020-2148-5 |issn=1476-4687}}</ref> === Serdema paleozoyîkê (539–252 milyon sal berê) === [[Wêne:Glossopteris sp. (fossil leaf) (Permian; Antarctica) 1 (49063572172) (cropped).jpg|thumb|300px|Ji serdema permeya Antarktîkayê pelgeke ''Glossopteris sp.'' yê]] Germbûna berdewam bûye sedem ku piraniya Gondwanayê ziwa bibe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Vegetation of Antarctica Through Geological Time |paşnav=Cantrill |pêşnav=David J. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012-11-22 |isbn=978-0-521-85598-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=sOGH4xaioRUC |paşnav2=Poole |pêşnav2=Imogen}}</ref> Di serdema triyasiyê de Antarktîka ji aliyê cûreyeke giyayên bi tov (pteridosperms) ve serdest bû ku ji cinsê Dicroidiumê bûn ku wekê daran mezin dibûn. Florayên din ên triasiyê ginkgophytes, sîkadofites, darên konîfer û sphenopsid bûn. Tetrapod (ajaleke çar ling) cara yekem di serdema triyasiya destpêkê de li Antarktîkayê hatine dîtin û fosîlên herî kevn ên naskirî di formasyona fremouw a çiyayên Transantarktîkê de hatine dîtin. Sînapsîd (ku wekê "xijendeyên mîna memikdaran" jî têne zanîn) cureyên wekê Lystrosaurus di nav de hebû û di serdema triyasiya destpêkê de zêde bûn. Nîvgirava Antarktîkayê di serdema jurasiyê de (206 heta 146 milyon sal berê) dest bi avakirina xwe kiriye. Afrîka di serdema jurasiyê li de dora 160 milyon sal berê ji Antarktîkayê dabeş bûye û piştre jî di serdema kretasiya destpêkê de nîvgirava Hindistanê (nêzîkî 125 milyon sal berê) ji heman parzemînan dabeş bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rolland |pêşnav=Yann |paşnav2=Bernet |pêşnav2=Matthias |paşnav3=van der Beek |pêşnav3=Peter |paşnav4=Gautheron |pêşnav4=Cécile |paşnav5=Duclaux |pêşnav5=Guillaume |paşnav6=Bascou |pêşnav6=Jérôme |paşnav7=Balvay |pêşnav7=Mélanie |paşnav8=Héraudet |pêşnav8=Laura |paşnav9=Sue |pêşnav9=Christian |paşnav10=Ménot |pêşnav10=René-Pierre |tarîx=2019-01-15 |sernav=Late Paleozoic Ice Age glaciers shaped East Antarctica landscape |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0012821X18306460 |kovar=Earth and Planetary Science Letters |cild=506 |rr=123–133 |doi=10.1016/j.epsl.2018.10.044 |issn=0012-821X}}</ref> Piştê kêmbûna qeşayê di nîvê duyem ê serdema permiyana destpêkê de, erd ji aliyê glossopterids (komeke nebatan a tovkirî ya nemabûyî ya bê xizmên zindî) ve serdest bû ku nebata herî berbiçav Glossopteris bû ku dareke wekê ku di axên tijî av de şîn dibe, hatiye şîrove kirin ku depoyên komirê yên berfireh çêkirine. Nebatên din ên ku di dema Permiyeyê de li Antarktîkayê hatine dîtin ''Cordaitales'', ''sphenopsids'', ''ferns'' û ''lycophytes'' in.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Vegetation of Antarctica Through Geological Time |paşnav=Cantrill |pêşnav=David J. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012-11-22 |isbn=978-0-521-85598-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=sOGH4xaioRUC |paşnav2=Poole |pêşnav2=Imogen}}</ref> Di dawiya serdema permiyeyê de avhewa li ser piraniya [[Gondwana|Gondwanayê]] hişktir û germtir bûye û ekosîstemên daristanên ''glossopteridan'' wekê beşek ji bûyera tunebûna permî-triyasî hilweşiyane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Past Antarctica: Paleoclimatology and Climate Change |paşnav=Franganillo |pêşnav=Marc Oliva i |weşanger=Elsevier Science & Technology |tarîx=2020 |isbn=978-0-12-817925-3 |paşnav2=Fernandez |pêşnav2=Jesus Ruiz}}</ref> Di serdema paleozoyîkê de ti delîl tinene ku nîşan bide ka tetrapod li Antarktîkê jiyane an na.<ref name=":2">{{Cite web |url=https://pubs.usgs.gov/of/2007/1047/ea/of2007-1047ea047.pdf |sernav=Collinson, James; William R., Hammer (2007). Migration of Triassic tetrapods to Antarctica (PDF). 10th International Symposium on Antarctic Earth Sciences.}}</ref> === Serdema mezozoîkê (252–66 milyon sal berê) === {{Multiple image | width = 150 | image1 = Opening of western Indian Ocean 150 Ma.png | image2 = Opening of South Atlantic 126 Ma.png | image3 = Opening of South Atlantic 83 Ma.png | footer = Perçebûna suoerparzemîna Gondwanayê; li dora 150 milyon sal berê (wêneya 1em), li dora 126 milyon sal berê (wêneya 2em) û li dora 83 milyon sal berê (wêneya 3em) |}} Germbûna berdewam piraniya Gondwanayê zuwa kiriye. Di serdema triyasiyê de, Antarktîka ji aliyê fernên tovkirî (pteridosperms) ve serdest bû ku beşek cinsê dicroidium bûn ku wekê daran mezin dibûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Icehouse to hothouse: floral turnover, the Permian–Triassic crisis and Triassic vegetation |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012 |rr=105–160 |isbn=978-0-521-85598-3 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Cantrill |pêşnavê-edîtor=David J. |url=https://www.cambridge.org/core/books/vegetation-of-antarctica-through-geological-time/icehouse-to-hothouse-floral-turnover-the-permiantriassic-crisis-and-triassic-vegetation/2A62935F027160A42A76FDD1199FA5C3 |paşnavê-edîtor2=Poole |pêşnavê-edîtor2=Imogen |doi=10.1017/CBO9781139024990.004}}</ref> Florayên din ên serdema triyasiyê ginkgophytes, sîkadofît, konîfer û sphenopsîdan bûn. Tetrapod cara yekem di serdema triyasiya destpêkê de li Antarktîkayê hatine dîtin û fosîlên herî kevn ên naskirî di formasyona fremouw a [[Rêzeçiyayên Transantarktîk|çiyayên Transantarktîkê]] de hatin dîtin.<ref name=":2" /> Sînapsîd (ku wekî "xijendeyên mîna memikan" jî têne zanîn) cureyên wek ''Lystrosaurus'' vedihewîne û di serdema triyasiya destpêkê de gelek zêdetir bûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Early Evolutionary History of the Synapsida |paşnav=Kammerer |pêşnav=Christian F. |weşanger=Springer London, Limited |tarîx=2013 |isbn=978-94-007-6841-3 |paşnav2=Angielczyk |pêşnav2=Kenneth D. |paşnav3=Fröbisch |pêşnav3=Jörg}}</ref> Nîvgirava Antarktîkayê di serdema jurasiyê de (206 heta 146 milyon sal berê) dest bi avakirina xwe kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Birkenmajer |pêşnav=K. |tarîx=1994 |sernav=Evolution of the Pacific margin of the northern Antarctic Peninsula: an overview |url=https://link.springer.com/10.1007/BF00210547 |kovar=Geologische Rundschau |ziman=en |cild=83 |hejmar=2 |rr=309–321 |doi=10.1007/BF00210547 |issn=0016-7835}}</ref> Afrîka di serdema jurayê de li dora 160 milyon sal berê ji Antarktîkayê dabeş bûye û piştre di derdema kretasye ya destpêkê de (dora 125 milyon sal berê) [[nîvgirava Hindistanê]] ji hev dabeş bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Gaina |pêşnav=Carmen |paşnav2=Müller |pêşnav2=R. Dietmar |paşnav3=Brown |pêşnav3=Belinda |paşnav4=Ishihara |pêşnav4=Takemi |paşnav5=Ivanov |pêşnav5=Sergey |tarîx=2007-07-01 |sernav=Breakup and early seafloor spreading between India and Antarctica |url=https://doi.org/10.1111/j.1365-246X.2007.03450.x |kovar=Geophysical Journal International |cild=170 |hejmar=1 |rr=151–169 |doi=10.1111/j.1365-246X.2007.03450.x |issn=0956-540X}}</ref> Darên ginkgo, konîfer, Bennettitale, nebatên poçikê hespan, fern û sikad di wê demê de pir bûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Vegetation of Antarctica Through Geological Time |paşnav=Cantrill |pêşnav=David J. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012-11-22 |isbn=978-0-521-85598-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=sOGH4xaioRUC |paşnav2=Poole |pêşnav2=Imogen}}</ref> Nêzîkê 80 milyon sal berê nebatên kulîlkdar bûne komên nebatan ên herî cihêreng ên li ser parzemînê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Barreda |pêşnav=Viviana D. |paşnav2=Palazzesi |pêşnav2=Luis |paşnav3=Olivero |pêşnav3=Eduardo B. |tarîx=2019 |sernav=When flowering plants ruled Antarctica: evidence from Cretaceous pollen grains |url=https://nph.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/nph.15823 |kovar=New Phytologist |ziman=en |cild=223 |hejmar=2 |rr=1023–1030 |doi=10.1111/nph.15823 |issn=0028-646X}}</ref> Her çiqas darên behîvê yên başûr (Nothofagus) ber bi dawiya kretasyeyê ve berbiçav bin jî li Antarktîkaya Rojava daristanên pelderzî di seranserê serdema kretasyeyê de (146–66 milyon sal berê) de serdest bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Crame |pêşnav=J. A. |tarîx=1989 |sernav=Origins and evolution of the Antarctic biota: an introduction |url=https://www.lyellcollection.org/doi/10.1144/GSL.SP.1989.047.01.01 |kovar=Geological Society, London, Special Publications |ziman=en |cild=47 |hejmar=1 |rr=1–8 |doi=10.1144/GSL.SP.1989.047.01.01 |issn=0305-8719}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the Antarctic |paşnav=Riffenburgh |pêşnav=Beau |weşanger=Routledge |tarîx=2006-10-25 |isbn=978-1-135-87866-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_mUPEAAAQBAJ}}</ref> Her çiqas tenê çend cinsên dînezorên Antarktîkayê (Cryolophosaurus û Glacialisaurus, ji Formasyona Hanson a serdema jurasiya destpêka çiyayên Transantarktîkê<ref>{{Cite web |url=http://www.app.pan.pl/archive/published/app52/app52-657.pdf |sernav=Anatomy of a basal sauropodomorph dinosaur from the Early Jurassic Hanson Formation of Antarctica}}</ref> û Antarctopelta, Trinisaura, Morrosaurus û Imperobator ji kretasya dereng a nîvgirava Antarktîkayê) hatine vegotin, Ammonît li deryayên li derdora Antarktîkayê pir belav bûn û dînezor jî hebûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Coria |pêşnav=Rodolfo A. |paşnav2=Moly |pêşnav2=Juan J. |paşnav3=Reguero |pêşnav3=Marcelo |paşnav4=Santillana |pêşnav4=Sergio |paşnav5=Marenssi |pêşnav5=Sergio |tarîx=2013-04-01 |sernav=A new ornithopod (Dinosauria; Ornithischia) from Antarctica |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0195667112001784 |kovar=Cretaceous Research |cild=41 |rr=186–193 |doi=10.1016/j.cretres.2012.12.004 |issn=0195-6671}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rozadilla |pêşnav=Sebastián |paşnav2=Agnolin |pêşnav2=Federico L. |paşnav3=Novas |pêşnav3=Fernando E. |paşnav4=Aranciaga Rolando |pêşnav4=Alexis M. |paşnav5=Motta |pêşnav5=Matías J. |paşnav6=Lirio |pêşnav6=Juan M. |paşnav7=Isasi |pêşnav7=Marcelo P. |tarîx=2016-01-01 |sernav=A new ornithopod (Dinosauria, Ornithischia) from the Upper Cretaceous of Antarctica and its palaeobiogeographical implications |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0195667115300677 |kovar=Cretaceous Research |cild=57 |rr=311–324 |doi=10.1016/j.cretres.2015.09.009 |issn=0195-6671}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ely |pêşnav=Ricardo C. |paşnav2=Case |pêşnav2=Judd A. |tarîx=2019-09-01 |sernav=Phylogeny of a new gigantic paravian (Theropoda; Coelurosauria; Maniraptora) from the Upper Cretaceous of James Ross Island, Antarctica |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0195667118300120 |kovar=Cretaceous Research |cild=101 |rr=1–16 |doi=10.1016/j.cretres.2019.04.003 |issn=0195-6671}}</ref> === Serdema senozoyîkê (66–10 milyon sal berê) === [[Wêne:Eocene-Paleocene-circumpolar.svg|thumb|Pêkhatina herika çerxa derdorî ya Antarktîkayê ji perçebûna dawî ya pira bejahî ya Antarktîkayê]] Di destpêka serdema paleojenê de girêdana pira bejahî ya pira Antarktîkayê, Antartîkayê bi Amerîkaya Başûr û her wiha bi başûrê rojhilatê Awistralyayê ve berdewam kiriye. Fauna ji formasyona La Mesetaya li nîvgirava Antarktîkayê ku dîroka wê vedigere serdema eosenê, pir dişibihe faunayên wekhev ên Amerîkaya Başûr ku ajalên wekê ajalên bi kîsik (marsupials), xenarthran, lîtoptern û ungulatesê bi sim û her wiha gondwanatheres û dibe ku meridiolestidans hebûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=History of Terrestrial Mammals in South America: How South American Mammalian Fauna Changed from the Mesozoic to Recent Times |paşnav=Defler |pêşnav=Thomas |weşanger=Springer |tarîx=2018-12-19 |isbn=978-3-319-98449-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-HWADwAAQBAJ}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Gelfo |pêşnav=Javier N. |paşnav2=Goin |pêşnav2=Francisco |paşnav3=Bauzá |pêşnav3=Nicolá |paşnav4=Reguero |pêşnav4=Marcelo |tarîx=2019-09-01 |sernav=The fossil record of Antarctic land mammals: commented review and hypotheses for future research |url=https://www.researchgate.net/publication/337086325_The_fossil_record_of_Antarctic_land_mammals_commented_review_and_hypotheses_for_future_research |kovar=researchgate.net |rr=274–292 |doi=10.13679/j.advps.2019.0021}}</ref> Hatiye texmînkirin ku ajalên bi kîsik di destpêka eosenê de ji Amerîkaya Başûr bi rêya Antarktîkayê belavê Awistralyayê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Eldridge |pêşnav=Mark D B |paşnav2=Beck |pêşnav2=Robin M D |paşnav3=Croft |pêşnav3=Darin A |paşnav4=Travouillon |pêşnav4=Kenny J |paşnav5=Fox |pêşnav5=Barry J |tarîx=2019-05-23 |sernav=An emerging consensus in the evolution, phylogeny, and systematics of marsupials and their fossil relatives (Metatheria) |url=https://doi.org/10.1093/jmammal/gyz018 |kovar=Journal of Mammalogy |cild=100 |hejmar=3 |rr=802–837 |doi=10.1093/jmammal/gyz018 |issn=0022-2372}}</ref> Nêzîkê 53 milyon sal berê Awistralya û Gîneya Nû ji Antarktîkayê veqetiyane û deriyê Tazmanyayê vebûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ball |pêşnav=Philip |paşnav2=Eagles |pêşnav2=Graeme |paşnav3=Ebinger |pêşnav3=Cynthia |paşnav4=McClay |pêşnav4=Ken |paşnav5=Totterdell |pêşnav5=Jennifer |tarîx=2013 |sernav=The spatial and temporal evolution of strain during the separation of Australia and Antarctica |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/ggge.20160 |kovar=Geochemistry, Geophysics, Geosystems |ziman=en |cild=14 |hejmar=8 |rr=2771–2799 |doi=10.1002/ggge.20160 |issn=1525-2027}}</ref> Modelên erdnîgariya Antarktîkayê nîşan didin ku ev herikîn û her wiha çerxa paşvegerê ya xwedî kirinê ji ber kêmbûna asta CO₂yê çêbûye û bûye sedema afirandina qeşayên piçûk û qeşayên mayînde yên cemserî.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=England |pêşnav=Matthew H. |paşnav2=Hutchinson |pêşnav2=David K. |paşnav3=Santoso |pêşnav3=Agus |paşnav4=Sijp |pêşnav4=Willem P. |tarîx=2017-08-01 |sernav=Ice–Atmosphere Feedbacks Dominate the Response of the Climate System to Drake Passage Closure |url=https://journals.ametsoc.org/view/journals/clim/30/15/jcli-d-15-0554.1.xml |kovar=Journal of Climate |cild=30 |hejmar=15 |rr=5775–5790 |doi=10.1175/JCLI-D-15-0554.1 |issn=0894-8755}}</ref> Her ku asta CO₂yê zêdetir kêm bûye, qeşayê dest bi berfirehbûneke bilez kiriye û cihê daristanên ku heta wê demê Antarktîkayê vedişartin girtiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=DeConto |pêşnav=Robert M. |paşnav2=Pollard |pêşnav2=David |tarîx=2003 |sernav=Rapid Cenozoic glaciation of Antarctica induced by declining atmospheric CO2 |url=https://www.nature.com/articles/nature01290 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=421 |hejmar=6920 |rr=245–249 |doi=10.1038/nature01290 |issn=1476-4687}}</ref> Ekosîstemên tundrayê li Antarktîkayê heta 14 û 10 milyon sal berê niha hebûna xwe berdewam kirine û piştre sarbûna zêdetir bûye sedema tunekirina van tundrayan.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ashworth |pêşnav=Allan C. |paşnav2=Erwin |pêşnav2=Terry L. |tarîx=2016 |sernav=Antarctotrechus balli sp. n. (Carabidae, Trechini): the first ground beetle from Antarctica |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5126512/ |kovar=ZooKeys |hejmar=635 |rr=109–122 |doi=10.3897/zookeys.635.10535 |issn=1313-2989 |pmc=5126512 |pmid=27917060}}</ref> === Serdema hemdem === Her çiqas jeolojiya Antarktîkayê bi piranî ji aliyê qeşaya parzemînî ve hatibe veşartin jî, parzemîn dikare bi teknîkên wekê ji hestkirina ji dûr ve, radara ku di bin erdê de derbas dibe û wêneyên satelîtê werin lêkolîn kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pour |pêşnav=Amin Beiranvand |paşnav2=Park |pêşnav2=Yongcheol |paşnav3=Park |pêşnav3=Tae-Yoon S. |paşnav4=Hong |pêşnav4=Jong Kuk |paşnav5=Hashim |pêşnav5=Mazlan |paşnav6=Woo |pêşnav6=Jusun |paşnav7=Ayoobi |pêşnav7=Iman |tarîx=2018-06-01 |sernav=Regional geology mapping using satellite-based remote sensing approach in Northern Victoria Land, Antarctica |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S187396521730107X |kovar=Polar Science |cild=16 |rr=23–46 |doi=10.1016/j.polar.2018.02.004 |issn=1873-9652}}</ref> Ji aliyê jeolojîk ve, Antarktîkaya Rojava pir dişibihe Andên Amerîkaya Başûr.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Antarctica and the southern oceans |paşnav=Stonehouse |pêşnav=B. |weşanger=J. Wiley |tarîx=2002 |isbn=978-0-471-98665-2 |cih=Chichester, West Sussex, England, Hoboken, NJ |kesên-din=Bernard Stonehouse |url=https://www.worldcat.org/title/50285217 |oclc=50285217}}</ref> Nîvgirava Antarktîkayê bi bilindbûna jeolojîk û veguherîna sedîmentên binê deryayê ku veguheriye kevirên metamorfîk, çêbûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Tectonic setting and evolution of the James Ross Basin, northern Antarctic Peninsula |paşnav=Elliot |pêşnav=David H. |weşanger=Geological Society of America |tarîx=1988-01-01 |rr=0 |isbn=978-0-8137-1169-0 |paşnavê-edîtor=Feldmann |pêşnavê-edîtor=Rodney M. |url=https://doi.org/10.1130/MEM169-p541 |paşnavê-edîtor2=Woodburne |pêşnavê-edîtor2=Michael O. |doi=10.1130/MEM169-p541}}</ref> Antarktîkaya Rojava bi yekbûna çend plakayên parzemînî çêbûye ku di encamê de hejmarek rêzeçiyayên li herêmê çêbûne ku rêzeçiyayên herî berbiçav çiyayên Ellsworthê bûn. Hebûna sîstema rift a Antarktîkaya Rojava bûye sedema volkanîzma li ser sinorê di navbera Antarktîkaya Rojava û Rojhilat de û her wiha bûye sedema çêbûna çiyayên Transantarktîkê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> Antarktîka Rojhilat ji aliyê jeolojîk ve devereke pirreng e. Avabûna Antarktîka Rojhilat di serdema arkeyî (4.000 –2.500 milyon sal berê) de dest pê kiriye û di serdema kambriyê de rawestiyaye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctic Marine Geology |paşnav=Anderson |pêşnav=J. B. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-521-13168-1}}</ref> Herêm li ser kratoneke kevirî hatiye avakirin ku bingeha mertala prekambriyê ava kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> Li ser bingehê komir û kevirên qûmê, kevirên kilsinî û şêl hene ku di serdemên devonî û jurasiyê de hatine danîn ku çiyayên Transantarktîkê çêbikin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Chapter 2 The Geology and Geomorphology of Antarctica |weşanger=Elsevier |tarîx=1987-01-01 |rr=7–42 |cild=16 |paşnavê-edîtor=Campbell |pêşnavê-edîtor=I. B. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0166248108701508 |series=Developments in Soil Science |paşnavê-edîtor2=Claridge |pêşnavê-edîtor2=G. G. C. |doi=10.1016/S0166-2481(08)70150-8}}</ref> Li deverên peravê çiyayên wekê rêzeçiyayê Shackletonê û Vîktorya Land û hinek şikestekên tektonîk çêbûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Paxman |pêşnav=Guy J. G. |paşnav2=Jamieson |pêşnav2=Stewart S. R. |paşnav3=Ferraccioli |pêşnav3=Fausto |paşnav4=Bentley |pêşnav4=Michael J. |paşnav5=Forsberg |pêşnav5=Rene |paşnav6=Ross |pêşnav6=Neil |paşnav7=Watts |pêşnav7=Anthony B. |paşnav8=Corr |pêşnav8=Hugh F. J. |paşnav9=Jordan |pêşnav9=Tom A. |tarîx=2017 |sernav=Uplift and tilting of the Shackleton Range in East Antarctica driven by glacial erosion and normal faulting |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/2016JB013841 |kovar=Journal of Geophysical Research: Solid Earth |ziman=en |cild=122 |hejmar=3 |rr=2390–2408 |doi=10.1002/2016JB013841 |issn=2169-9356}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Salvini |pêşnav=Francesco |paşnav2=Brancolini |pêşnav2=Giuliano |paşnav3=Busetti |pêşnav3=Martina |paşnav4=Storti |pêşnav4=Fabrizio |paşnav5=Mazzarini |pêşnav5=Francesco |paşnav6=Coren |pêşnav6=Franco |tarîx=1997 |sernav=Cenozoic geodynamics of the Ross Sea region, Antarctica: Crustal extension, intraplate strike-slip faulting, and tectonic inheritance |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1029/97JB01643 |kovar=Journal of Geophysical Research: Solid Earth |ziman=en |cild=102 |hejmar=B11 |rr=24669–24696 |doi=10.1029/97JB01643 |issn=2156-2202}}</ref> Komir cara yekem li Antarktîkayê li nêzîkê çiyayên Beardmoreyê ji aliyê Frank Wild ve di sefera Nimrod de di sala 1907an de hatiye tomar kirin û tê zanîn ku komirê pileya nizm li gelek deverên çiyayên Transantarktîkê heye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> Çiyayên prens Charles depoyên hesinê vedihewînin û li Deryaya Rossê jî qadên neftê û gaza xwezayî hene.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Times |pêşnav=Walter Sullivan Special to The New York |tarîx=1976-12-19 |sernav=Soviet Team Finds a ‘Mountain of Iron’ in Antarctica |url=https://www.nytimes.com/1976/12/19/archives/soviet-team-finds-a-mountain-of-iron-in-antarctica.html |roja-gihiştinê=2026-09-02 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331}}</ref> == Avhewa == [[Wêne:Fryxellsee Opt.jpg|thumb|Dîmenek ji qeşaya şîn ku gola Fryxell a li qirax ên çiyayên Transantarktîkê nixumandiye]] Antarktîka parzemîna herî sar, parzemîna herî bi bahoz û parzemîna herî hişk ê Dinyayê ye.<ref name=":3">{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20220509192134/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |sernav=Antarctica}}</ref> Li nêzîkê peravên parzemînê, germahî di havînê de dikare ji 10 °C ê derbas bibe û di mehên zivistanê de heya -40 °C dadikeve. Li ser deverên bilind ên navendî, germahî di mehên havînê de dikare heya -30 °C dakeve û di mehên zivistanê de jî germahiya heman deverê heya -80 °C ê dadikeve. Germahiya hewayê ya xwezayî ya herî nizm a ku li ser Erdê hatiye tomarkirin di 21ê tîrmeha sala 1983an de li stasyona Vostok a Rûsyayê li Antarktîkayê bi qasê -89.2 °C hatiye tomarkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Turner |pêşnav=John |paşnav2=Anderson |pêşnav2=Phil |paşnav3=Lachlan-Cope |pêşnav3=Tom |paşnav4=Colwell |pêşnav4=Steve |paşnav5=Phillips |pêşnav5=Tony |paşnav6=Kirchgaessner |pêşnav6=Amélie |paşnav7=Marshall |pêşnav7=Gareth J. |paşnav8=King |pêşnav8=John C. |paşnav9=Bracegirdle |pêşnav9=Tom |paşnav10=Vaughan |pêşnav10=David G. |paşnav11=Lagun |pêşnav11=Victor |paşnav12=Orr |pêşnav12=Andrew |tarîx=2009 |sernav=Record low surface air temperature at Vostok station, Antarctica |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1029/2009JD012104 |kovar=Journal of Geophysical Research: Atmospheres |ziman=en |cild=114 |hejmar=D24 |doi=10.1029/2009JD012104 |issn=2156-2202}}</ref> Di sala 2010an de bi rêya satelîta germahiyeke hewayê germahiya parzemînê bi qasê −94.7 °C hatiye tomar kirin lêbelê dibe ku ji ev rêje ji sermaya li ser rûyê erdê bi bandor bûye ku li bilindahiya 2 mêtre li jorê rûyê erdê nehatiye tomar kirin ku ji bo tomarên fermî yên germahiya hewayê tê xwestin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.usatoday.com/story/weather/2013/12/10/antarctica-cold-record/3950019/ |sernav=Antarctica records unofficial coldest temperature ever |malper=USA TODAY |roja-gihiştinê=2026-09-02 |ziman=en-US |paşnav=Rice |pêşnav=Doyle}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.antarctica.gov.au/about-antarctica/weather-and-climate/weather/ |sernav=Antarctic weather – Australian Antarctic Program |malper=www.antarctica.gov.au |tarîx=2019-02-18 |roja-gihiştinê=2026-09-02 |ziman=en}}</ref> Ji ber ku piraniya Antarktîkayê ji asta deryayê ji 3.000 mêtre bilindtir e, Antarktîka ji herêma Arktîkê sartir e. Germahiya Okyanûsa Arktîkê bi rêya qeşaya deryayê ya Arktîkê ber bi parzemînê ve hatiye veguhastin û bi awayê hewaya li herêma Arktîkê nerm dibe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Climatology |paşnav=Rohli |weşanger=Jones & Bartlett Learning |tarîx=2017-06-05 |isbn=978-1-284-11998-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=umokDwAAQBAJ |paşnav2=Vega |pêşnav2=Anthony J.}}</ref> Antarktîka çoleke cemserî ye ku barîna parzemînê kêm e. Parzemîn salane bi navînî nêzîkê 150 mm av werdigire ku bi piranî bi awayê şilopeyê ye. Deverên navxweyî hişktir e û di tevahiya salê herî zêde bi qasê 50 mm baran werdigire lê herêmên peravê bi gelemperî ji 200 mm zêdetir baran werdigirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Climatology |paşnav=Rohli |weşanger=Jones & Bartlett Learning |tarîx=2017-06-05 |isbn=978-1-284-11998-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=umokDwAAQBAJ |paşnav2=Vega |pêşnav2=Anthony J.}}</ref> Li çend deverên qeşaya şîn, ba û sublîmasyon ji berfa ku dibare zêdetir berfê radike. Li geliyên hişk, heman bandor li ser bingehek kevirî çêdibe ku dibe sedema jîngeheke bêber û hişk.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fountain |pêşnav=Andrew G. |paşnav2=Nylen |pêşnav2=Thomas H. |paşnav3=Monaghan |pêşnav3=Andrew |paşnav4=Basagic |pêşnav4=Hassan J. |paşnav5=Bromwich |pêşnav5=David |tarîx=2010 |sernav=Snow in the McMurdo Dry Valleys, Antarctica |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/joc.1933 |kovar=International Journal of Climatology |ziman=en |cild=30 |hejmar=5 |rr=633–642 |doi=10.1002/joc.1933 |issn=1097-0088}}</ref> === Cudahiyên herêmî === Antarktîkaya Rojhilat ji ber bilindahiya xwe ya bilind ve ji Antarktîkaya Rojava sartir e. Eniyên hewayê bi zêde derbasê deverên navendî yên parzemînê nabin ku ev jî dibe sedem ku navenda parzemînê sar û hişk bimînin û dibe sedema ku bayên deverê bi leza nerm bimînin. Barîna berfa li beşa perava Antarktîkayê barîneke pir gelemperî ye ku li wir di nav 48 demjimêran de berf dikare bi qasê 1.22 mêtreyê bibare. Li qiraxa parzemînê, bayên katabatîk ên bihêz ên ji platoya cemserî pir caran bi hêza bahozê çêdibin. Di mehên havînê de ji ber ku her roj 24 demjimêrên tîrêjên rojê li wir tên wergirtin, li Cemsera Başûr ji ekvatorê zêdetir tîrêjên rojê digihîjin rûyê erdê.<ref name=":3" /> === Guherîna avhewayê === [[Wêne:20201210 Antarctica ice mass variation - NASA GRACE-en.svg|thumb|Guherîna navînî ya girseya qeşaya Antarktîkê ku ji sala 2002an vir ve salane bi qasî 100 milyar ton e]] Tevê devera xwe yê îzolekirî, Antarktîka di dehsalên dawî de ji ber belavbûna gazên serayê, germ bûye û hinek ji beşên qeşayên xwe winda kiriye. Antarktîkaya Rojava ji sala 1950an heta sala 2000an di heyamên dehsalan de ji 0,1 °C zêdetir germ bûye û nîvgirava Antarktîkayê ya ku li ber çavan e ji nîvê sedsala 20an vir ve bi qasê 3 °C germ bûye. Antarktîkaya Rojhilat ku li gorî Antarktîkaya Rojava sar e û avhewaya deverê sekan (stabîl) heta salên 2000î germahî nîşan nedaye. Li dora Antarktîkayê, Okyanûsa Başûr ji her okyanûseke din zêdetir germahiya okyanûsê kişandiye û li kûrahiyên bi qasê 2.000 mêtreyan germbûneke berbiçav çêbûye. Li dora Antarktîka Rojava, okyanûs ji sala 1955an vir ve bi qasê 1 °C germ bûye. Germbûna Okyanûsa Başûr a li dora Antarktîkayê bûye sedema qelsbûn an jî hilweşîna refikên qeşayên ku li derveyî qeşayan digeriyan û hevsengiya wan pêk dianiyan. Her çiqas perê qeşayên Antarktîkaya Rojhilat ku berdewam dike ku li hundirê welêt qeşayê zêde bike jî gelek cemedên peravê giraniya xwe winda dikin û paşve dikişin ku ev jî dibe sedema windabûna giştî ya qeşayên li seranserê Antarktîkayê. Hatiye payîn ku heta sala 2100an ku windabûna qeşaya li Antarktîkayê bi qasê 11 santî metreyan bilindbûna asta deryayê ya gerdûnî zêde bike. Bi germbûna zêdetir re îhtimala bêîstîqrariyê pir zêdetir dibe û dikare bilindbûna asta deryayê ya gerdûnî ya sedsala 21ê du caran zêdetir bike. Ava heliyayî ya nû ya ji qeşayê ava binê Antarktîkayê ya şor firk dike û şaneya jêrîn a gera serûbinkirina Okyanûsa Başûr (SOOC) qels dike. Her çiqas bandorên tevahî tê payîn ku di nav çend sedsalan de çêbibin jî, li gorî hinek lêkolînan, hilweşîna tevahî ya SOOCê dikare di navbera 1.7 °C û 3 °C germbûna gerdûnî de çêbike. Ev barîna kêm ê li nîvkada başûr û barîna zêde yê li nîvkada bakur, dibe sedema kêmbûna masîgirî ya li Okyanûsa başûr û hilweşîna potansiyel a hinek ekosîstemên deryayî vedigire. Her çiqas gelek cureyên Antarktîkayê nehatibin keşifkirin jî, zêdebûna flora Antarktîkayê ya belgekirî heye û ji u bo parastina jîngeheke guncavê faunayên mezin ên wekê pengûenan zehmetî hene. Helandina erdên cemed girtî dibe ku ji bo erdên bê cemed bibe sedema gazên serayê û qirêjiya cemedgirtî ya berê ku bi helandinê re derdikeve holê. Germbûna Antarktîkayê û guhertinên têkildar di gera Okyanûsa Başûr de dikarin bandorê li şêwazên avhewayê yên li hinek deverên Afrîkayê jî bikin ku dikare bandor li barîna herêmî û guherîna germahiyê bike. Ji ber ku germahiya gerdûnî li dora 3°C zêde bûye, deverên xeternak ên wekê Hewza Wilkes û Hewza Aurora dibe ku di nav 2.000 salan de bimînin di bin avê de û dibe ku li van deveran bilindbûna asta deryayê bigihîje 6,4 metreyan. Ger germahî ji asta sala 2020an 2 °C kêmtir nebe, ihtimal heye ku qata qeşayê ya Antarktîkaya Rojava bi tevahî bihele. Hatiye payîn ku windabûna vê qata qeşayê heye bi tevahî ji holê rabe ev pêvajo bi qasê 500 û 13.000 sal berxwe bide. Ger qeşaya bilind hilweşe dibe ku asta deryayê bi qasê 3,3 mêtre bilind bibe û bi helandina qeşayên li ser çiyayan qeşayên bilind jî dibe ku asta deryayê bi qasê 4,3 metreyan bilind bike. Qata qeşaya Antarktîkaya Rojhilat ku li gorî deverên qeşayî yên din gelek aram e tenê dikare bi qasê 0,5 mête heta 0,9 mêtreyê asta deryayê bilind bike ku ev jî beşek piçûk ê ji bilind bûna 53,3 mêtreyan e ku di tevahiya helandina qata qeşayê de pêk tê. === Tenikbûna tebeqeya ozonê === [[Wêne:NASA and NOAA Announce Ozone Hole is a Double Record Breaker.png|thumb|Wêneya qula herî mezin a di tebeqeya ozonê de ku di meha îlona sala 2006an de hatiye tomarkirin]] Zanyaran ji salên 1970an vir ve li ser qata ozona di atmosfera li jor ê Antarktîkayê lêkolîn dikin. Di sala 1985an de zanyarên brîtanî li ser daneyên ku wan li stasyona lêkolîn a Halley ya li ser çemê cemeda Brunt berhev kiribûn dixebitin, wan qadeke mezin a bi rêjeya ozonê ya nizm li ser Antarktîkayê keşiv kirine. 'Qula tebeqeya ozonê' hema hema tevahiya parzemînê vedigire û di meha îlona sala 2006an de gihîştiye asta xwe ya herî mezin ku bûyera herî dirêj a mayînde ye, di sala 2020an de pêk hatiye. Ev tenikbûna tebeqeya ozonê ji ber belavbûna klorofluorokarbon û halonên di atmosferê de çêdibe ku ev made tebeqeya ozonê bi gazên din perçe dikin. Şert û mercên pir sar ên Antarktîkayê bûne sedem ku ewrên stratosferîk ên cemserî çêbibin. Ewr wekê katalîzator ji bo reaksiyonên kîmyewî tevdigerin ku di dawiyê de dibin sedema hilweşîna ozonê. Protokola Montreal a sala 1987an belavbûna madeyên ku ozonê kêm dikin sinordar kiriye. Tê pêşbînîkirin ku qula ozon an li jor ê Antarktîkayê hêdî hêdî winda bibe ku heta salên 2060î.tê payîn ku asta ozonê vegere nirxên ku herî dawî ya ku di salên 1980î de hatine tomarkirin. Di heman demê de tenikbûna ozonê dikare di stratosferê de bibe sedema sarbûna bi qasê 6 °C ê. Sarbûn girseya cemserî xurt dike û bi vî awayî rê li ber derketina hewaya sar a nêzîkê Cemsera Başûr digire ku ev jî di encamê de girseya parzemînî ya tebeqeya qeşaya Antarktîkaya Rojhilat sar dike. Herêmên li derdora Antarktîkayê, bi taybetî nîvgirava Antarktîkayê rastî germahiyên bilindtir tên ku ev yek jî helîna qeşayê bileztir dike. Ev model destnîşan dikin ku tenikbûna ozonê û bandora vorteksa cemserî ya zêde dibe ku dibe sedema zêdebûna dirêjahiya qeşaya deryayê jî pêvajoyeke ji destpêka çavdêriya di dawiya salên 1970î ve heta sala 2014an berdewam kiriye. Ev model destnîşan dikin ku kêmbûna ozonê û bandora vorteksa cemserî ya ku zêde dibe, dibe ku ji ber sedema zêdebûna dirêjahiya qeşaya deryayê jî be ku ji dema destpêkirina çavdêriyên di dawiya salên 1970î heta sala 2014an berdewam kiriye. Ji wî demê ve rûbera qeşaya deryaya Antarktîkayê bi awayekê bilez kêm bûye. == Biyocûre == Tê dîtin piraniya cureyên li Antarktîkayê cisnê cureyên ku bi milyonan salan berê li wir jiyane ne ne. Ji ber vê yekê hatiye payîn ku ev cûre ji gelek çerxên qeşayê sax mane ku cure di demên avhewaya pir sar de li deverên germtir ên îzolekirî yên wekê deverên bi germahiya jeotermal an jî deverên ku di seranserê avhewaya sar de bê qeşa mane, sax mane. === Ajal === Kermêşa bêfirîn Belgica antarctica, ajala herî mezin e ku bi tevahî ajaleke bejayî ya li Antarktîkayê ye ku digihîje mezinahiya 6 mm. Krîla Antarktîkayê ku di komên mezin de kom dibe, cureya bingehîn a ekosîstema Okyanûsa Başûr e û organîzmayeke xwarina girîng ê ajalên wekê balîna, fok, fokên pilingî, fokên bi mû, masiyên qeşayê û gelek cureyên çûkên wekê pengûen û albatrosê ye. Hinek cureyên ajalên deryayî hene û rasterast an nerasterast bi fîtoplanktonê ve girêdayî ne. Jiyana deryayî ya Antarktîkayê pengûen, balînayên şîn, orka, masiyên mezin û fokên bi mû vedihewîne. Foka Antarktîkayê di sedsalên 18 û 19an de ji ber çermê wan ji aliyê nêçîrvanên fokên ku ji Dewletên Yekbûyî û Keyaniya Yekbûyî hatine bi awayekê zêde hatine girtin. Fokên pilingî di ekosîstema Antarktîkayê de nêçîrvanên herî baş in û ji bo lêgerîna xwarinê li seranserê Okyanûsa Başûr digerin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commons|Antarctica|Antarktîka}} {{Parzemîn}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Antarktîka| ]] [[Kategorî:Cîhan]] [[Kategorî:Parzemîn]] 1vuhiplaqr2npqgbg5tqoysmg9i3pb0 2090981 2090980 2026-09-02T19:26:25Z Penaber49 39672 2090981 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdanka giştî}} '''Antarktîka'''<ref>{{Îzolî, 2007|r=1138|jêgirtin=Antarktîka}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ferhenga Erdnîgarîyê (Coğrafya)|Ferhenga Erdnîgarîyê]]|paşnav=Önen|pêşnav=Abdurrahman |weşanger=Stembol: Doz|sal=2008|rûpel=36}}</ref> yan jî '''Antarktîk'''{{Çavk}} ({{Bi-la|Antarctica}}) yek ji [[parzemîn]]ên cîhanê ye ku parzemîna herî başûr ê dinyayê û parzemîna herî kêm nifûs a cîhanê ye. Parzemîn bi tevahî li başûrê çembera Antarktîkayê ye û ji aliyê [[Okyanûsa Başûr]] (ku wekê Okyanûsa Antarktîkayê jî tê zanîn) ve hatiye dorpêçkirin ku [[Cemsera Başûr]] a erdnîgarî vedihewîne. Di heman demê de Antarktîka pêncem parzemîna herî mezin ê cîhanê ye ku bi qasê ji %40 ji [[Ewropa|Ewropayê]] mezintir e û rûbera parzemînê bi qasê 14.200.000 km² rûerd (an rûqeşa) vegirtiye. Piraniya Antarktîkayê bi qata qeşayê ya Antarktîkayê ve hatiye nixumandin ku qalindahiya navînî ya qeşayê bi qasê 1,9 km ye. Antarktîka bi navînî parzemîna herî sar, herî hişke û parzemîna herî bi ba û bahoz ê cîhanê ye û parzemîn ji asta deryayê xwedî bilindahiyeke navînî ye. Antarktîka bi piranî ji çoleke cemserî pêk hatiye ku barîna salane li peravê zêdetirî 200 mm ye û berf û barana li hundirê parzemînê gelek kêm e. Qeşayên parzemîn di warê ava şîrîn de gelek dewlemend e ku nêzîkê ji %70ê rezervên ava şirîn ên cîhanê li Antarktîkayê cemedgirtî ye. Hatiye payîn ger ku qeşaya Antarktîkayê bihele, dê asta deryayê ya [[Cîhan|cîhanê]] bi qasê 60 mêtreyan bilind bibe. Her wiha Antarktîka xwediyê rekora germahiya herî nizm a pîvandî yê li ser rûyê [[Dinya (gerstêrk)|Erdê]] ye ku nizmahiya germahiya bi qasê −89.2 °C hatiye pîvandin. Germahiya herêmên peravê di havînê de dikare bi qasê 10 °C bilind bibe. Cureyên xwemaliyên ajalan kêzik, nematod, pengûen, fok û tardigrad in. Li cihên ku nebat lê hene, bi piranî bi awayê liken an kevzê ye. Refên qeşayê yên Antarktîkayê dibe ku cara yekem di sala 1820an de, di dema sefereke rûsî de ku ji aliyê Fabian Gottlieb von Bellingshausen û Mikhail Lazarev ve hatibû birêvebirin, hatine dîtin. Di dehsalên piştê seferên wan, di seferên fransî, amerîkî û brîtanî de li parzemînê lêkolînên zêdetir hatine kirin. Yekem derketina piştrastkirî ya Antarktîkayê ji aliyê tîmeke norwêcî ve di sala 1895an de pêk hatiye. Di destpêka sedsala 20an de, çend seferên navxwe yên parzemînê çêbûne. Lêkolînerên brîtanî Douglas Mawson, Edgeworth David û Alistair Mackay yekem kes bûn ku di sala 1909an de gihîştine [[Cemsera Başûr]] a manyetîkî û cemsera başûr a erdnîgarî jî yekem car di sala 1911an de lêkolînerê norwêcî Roald Amundsen gihiştiye cemserê. Ji aliyê îdarî ve Antarktîka ji aliyê nêzîkê 30 welatan ve tê birêvebirin ku hemî jî endamên sîstema peymana Antarktîkayê ya sala 1959an in. Li gorî şertên peymanê, çalakiyên leşkerî, kolandinên kanên madenê, teqînên nukleerî û avêtina bermayiyên nukleerî li Antarktîkayê qedexe ne. Geştiyarî, masîgirtin û lêkolîn çalakiyên sereke yên mirovan li Antarktîkayê û li derdora Antarktîkayê hene. Di mehên havînê de nêzîkê 5.000 kes li stasyonên lêkolînê dimînin û ev hejmar di mehên zivistanê de dadikeve 1.000 kesan. Her çiqas parzemîn dûr be jî, çalakiyên mirovan bi rêya qirêjî, guherîna avhewayê û bi rêya tenikbûna [[tebeqeya ozonê]] bandoreke neyînî li ser Antarktîkayê dihêle. Helîna qata qeşayê ya [[Antarktîkaya Rojava]] ya ku potansiyeleke nearam e, di pêşbîniyên bilindbûna [[asta deryayê]] yên di asta sedsalê de bûye sedema nezelaliyeke herî mezin û heman helîn bandorê li ser serûbinkirina gera [[Okyanûsa Başûr]] jî dike ku di dawiyê de dikare bibe sedema bandorên girîng li ser avhewaya [[Nîvkada Başûr]] û hilberîna Okyanûsa Başûr. == Etîmolojî == [[Wêne:1657 map Polus Antarcticus.jpg|thumb|Nexşeya cemserî ya herî başûrê Dinyayê]] Navê ku ji parzemînê hatiye dayîn ji peyva antarktîka hatiye ku ji peyva fransî ya navîn ''antartique'' an ''antarctique'' ('li hemberî Arktîkê') û piştre ji peyva latînî ''antarcticus'' ('li hemberî bakur') hatiye. Navê Antarktîkus ji peyvên yewnanî ἀντι- ('dij-') û ἀρκτικός (arktikos, 'ya hirçê [Ursa Major], bakur') hatiye.<ref name=":0">{{Cite book |sernav=Lettinck 2021, p. 158.}}</ref> Fîlozofê yewnanî Arîstoteles li dora 350 {{bz}} de di ''Meteorolojiyê'' de li ser "herêma Antarktîkê" nivîsandiye. Li gorî raporê, erdnîgarnasê yewnanî Marinusê ji Tîrusê ev nav di nexşeya xwe ya cîhanê ya sedsala duyem a {{pz}} de ku niha winda bûye, bi kar aniye. Nivîskarên romayî Gaius Julius Hyginus û Apuleius ji bo cemsera başûr navê yewnanî yê latînîkirî polus antarcticus bi kar anîne ku ji wir peyva fransî ya kevin ''pole antartike'' (nûjen ''pôle antarctique'')<ref>{{Cite book |sernav=Hyginus 1992, p. 176.}}</ref> ku di sala 1270an de hatiye piştrastkirin û ji wir jî peyva îngilîziya navîn pol antartik ku cara yekem di lêkolîneke ji aliyê nivîskarê îngilîzî Geoffrey Chaucer ve hatiye nivîsandin, hatiye wergirtin.<ref name=":0" /> Ramanên ewropî yên di derbarê hebûna Terra Australis ku parzemîneke berfirehê li başûrê dûr ê cîhanê ye ku ji bo hevsengî kirina axên bakurê [[Ewropa]], [[Asya]] û [[Afrîkaya Bakur]] pêk tîne, wekê têgeheke rewşenbîrî, ji kevnariya klasîk ve hebû. Ji ber vê yekê ''Terra Australis'' navê ku ji bo hemî girseyên bejayî yên hîpotetîk ên ku tê pêşniyar kirin ku li cihê ku niha tê zanîn Antarktîka heye, hatibû bikaranîn.<ref>{{Cite book |sernav=Mericq 1987, pp. 90–91: 'They published maps and charts based on the hypothesis that Tierra del Fuego was the beginning of that Terra Australis. The first person ever to have rights over these lands was Pedro Sancho de la Hoz, who received them through a special decree signed by Emperor Charles V on 24 January 1539.'}}</ref> Îdiaya hebûna axek wisa heta keşfkirina Awistralyayê ku ji aliyê ewropiyan ve hatiye keşfkirin, berdewam kiriye.<ref>{{Cite book |sernav=Scott, Hiatt & McIlroy 2012, pp. 2–3.}}</ref> Di destpêka sedsala 19an de keşifger Matthew Flinders guman li hebûna parzemîneke cuda yê li başûrê Awistralyayê (ku di wê demê wekê New Holland hatiye binavkirin) kiriye û ji ber vê yekê pêşniyar kiriye ku li cihê wê navê "Terra Australis" ji bo [[Awistralya|Awistralyayê]] were bikar anîn.<ref>{{Cite book |sernav=Cawley 2015, p. 130.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=McCrone & McPherson 2009, p. 75.}}</ref> Di sala 1824an de rayedarên kolonyal ên li Sîdneyê bi fermî navê parzemîna New Hollandê wekê Awistralya guhertine û peyva "Terra Australis" wekê referansek ji bo navê Antarktîkayê hiştine. Di dehsalên piştre de, erdnîgaran hevokên wekê "parzemîna Antarktîkayê" bi kar anîne. Wan li cihê vê navê li naveke helbestî geriyane û navên wekê ''Ultima'' û ''Antipodea'' pêşniyar kirine.<ref>{{Cite book |sernav=Cameron-Ash 2018, p. 20.}}</ref> Ji bo binavkirina parzemînê navê Antarktîka di salên 1890î de hatiye pejirandin û bikaranîna yekem ê vê navê ji aliyê kartografê skotlendî John George Bartholomew pêk hatiye.<ref>{{Cite web |url=https://digital.nls.uk/bartholomew/highlights/antarctica.html#:~:text=Edinburgh%20geographer%20and%20mapmaker%20John,since%20the%20first%20century%20AD. |sernav=Highlights from the Bartholomew Archive: The naming of Antarctica}}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Antarctica.svg|thumb|300px|Nexşeyek ku Antarktîkaya Rojhilat li rastê Çiyayên Transantarktîk û Antarktîkaya Rojava li çepê ye, nişan dide.]] Antarktîka ku bi awayekî asîmetrîk li dora cemsera başûr û bi piranî li başûrê çembera Antarktîkayê (ku yek ji pênc çemberên sereke yên firehiyê ye ku nexşeyên cîhanê nîşan didin) cih digire ku ji aliyê [[Okyanûsa Başûr]] ve hatiye dorpêçkirin. Di heman de çem ên avan li Antarktîkayê hene ku çemê herî dirêj ê parzemînê çemê Onyxê ye. Her wiha Antarktîka bi qasê 14,2 milyon km² rûber vedigire ku hema hema du car ji rûbera [[Awistralya|Awistralyayê]] mezintir e ku bi vê rûberê bûye pêncem parzemîna herî mezin ê cîhanê. Xeta perava Antarktîkayê bi qasê 18.000 km dirêj e ku ji sala 1983an vir ve çar celebên peravê li parzemînê hene ku perav ji %44ê peravê ji qeşayên avjenî, ji %38 ji dîwarên qeşayê pêk tê ku li ser keviran dimînin, ji %13 ji deverên qeşayî an jî qiraxa cemedên bilind pêk tê û ji %5ê ji parvên mayî jî ji kevirên vekirî pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |sernav=Antarctica - The World Factbook |malper=www.cia.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en |archive-date=2022-05-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220509192134/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: glaciological and geophysical folio |paşnav=Drewry |pêşnav=D. J. |weşanger=University of Cambridge, Scott Polar Research Institute |tarîx=1983 |isbn=978-0-901021-04-5 |cih=Cambridge}}</ref> Golên ku di binê qeşaya parzemînî de dimînin, bi piranî li geliyên hişk ên McMurdo an jî li gelek oazên cûda çêbûne.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> [[Gola Vostokê]] ku di bin stasyona Vostok a [[Rûsya|Rûsyayê]] de hatiye dîtin, mezintirîn gola binqeşayê ya cîhanê û yek ji mezintirîn golên cîhanê ye. Berê hatiye bawer kirin ku gol bi milyonan salan hatiye girtin lê di roja îro de zanyaran texmîn kirine ku ava golê her 13.000 sal carekê bi helandin û cemidandina hêdî ya qeşayê hatiye guhertin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=David |tarîx=2019-06-27 |sernav=Antarctica |url=https://academic.oup.com/book/62792 |kovar=OUP Academic |ziman=en |doi=10.1093/wentk/9780190641320.001.0001}}</ref> Di mehên havînan de qeşa li qiraxên golan dikare bihele û xendekên şil bi awayekê demkî çêdibin. Di heman demê de li Antarktîkayê hem golên ava şor û hem jî golên ava şirîn hene.<ref name=":1" /> [[Wêne:Mount Vinson from NW at Vinson Plateau by Christian Stangl (flickr).jpg|thumb|Dîmenek ji çiyayê Vînsonê ku li bakurê rojavayê Antarktîkayê ye û bilindeya herî bilind ê Antarktîkayê ye]] Antarktîka ji aliyê Çiyayên Transantarktîk ve hatiye dabeşkirin ku ji erdê Vîktoryayê heta [[Deryaya Rossê]] dirêj dibin ku ev her alî di nav xwe de Antarktîkaya Rojava û Antarktîkaya Rojhilat vedigirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: Earth's Own Ice World |paşnav=Carroll |pêşnav=Michael |weşanger=Springer |tarîx=2018-05-16 |isbn=978-3-319-74623-4 |paşnav2=Lopes |pêşnav2=Rosaly}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ji |pêşnav=Fei |paşnav2=Gao |pêşnav2=Jinyao |paşnav3=Li |pêşnav3=Fei |paşnav4=Shen |pêşnav4=Zhongyan |paşnav5=Zhang |pêşnav5=Qiao |paşnav6=Li |pêşnav6=Yongdong |tarîx=2017-10-16 |sernav=Variations of the effective elastic thickness over the Ross Sea and Transantarctic Mountains and implications for their structure and tectonics |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0040195117302937 |kovar=Tectonophysics |cild=717 |rr=127–138 |doi=10.1016/j.tecto.2017.07.011 |issn=0040-1951}}</ref> Piraniya Antarktîkayê bi tebeqeyên qeşayê ya Antarktîkayê ve hatiye nixumandin ku bi navînî 1,9 km qalindahiya qeşayan hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fretwell |pêşnav=P. |paşnav2=Pritchard |pêşnav2=H. D. |paşnav3=Vaughan |pêşnav3=D. G. |paşnav4=Bamber |pêşnav4=J. L. |paşnav5=Barrand |pêşnav5=N. E. |paşnav6=Bell |pêşnav6=R. |paşnav7=Bianchi |pêşnav7=C. |paşnav8=Bingham |pêşnav8=R. G. |paşnav9=Blankenship |pêşnav9=D. D. |paşnav10=Casassa |pêşnav10=G. |paşnav11=Catania |pêşnav11=G. |paşnav12=Callens |pêşnav12=D. |paşnav13=Conway |pêşnav13=H. |paşnav14=Cook |pêşnav14=A. J. |paşnav15=Corr |pêşnav15=H. F. J. |tarîx=2013-02-28 |sernav=Bedmap2: improved ice bed, surface and thickness datasets for Antarctica |url=https://tc.copernicus.org/articles/7/375/2013/ |kovar=The Cryosphere |ziman=English |weşanger=Copernicus GmbH |cild=7 |hejmar=1 |rr=375–393 |doi=10.5194/tc-7-375-2013 |issn=1994-0416}}</ref> Tebeqeya qeşayê ji xeynî ji xeynî çend oazanên li geliyên hişk ên McMurdo tevahiya parzemînê nixumandine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://antarcticsun.usap.gov/science/4184/ |sernav=The Antarctic Sun: News about Antarctica - The Lost Dry Valleys of the Polar Plateau |malper=antarcticsun.usap.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en |archive-date=2022-01-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220115223943/https://antarcticsun.usap.gov/science/4184/ |url-status=dead }}</ref> Çend çemên qeşayî yên Antarktîkayê ku ber bi refên qeşayî yên Antarktîkayê ve diherikin, pêvajoyeke ku wekê dînamîkên tebeqeyên qeşayê hatine pênasekirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gfdl.noaa.gov/ice-sheet-dynamics/ |sernav=Ice Sheet Dynamics – Geophysical Fluid Dynamics Laboratory |malper=www.gfdl.noaa.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31}}</ref> Antarktîkaya Rojhilat ji Coats Land, Queen Maud Land, Enderby Land, Mac. Robertson Land, Wilkes Land û Victoria Land pêk hatiye. Ji xeynî beşek piçûk, hemî deverên parzemînê di nav nîvkada rojhilat de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctic Climate Evolution |paşnav=Florindo |pêşnav=Fabio |weşanger=Elsevier |tarîx=2008-10-10 |isbn=978-0-08-093161-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yUu-x70CZEcC |paşnav2=Siegert |pêşnav2=Martin}}</ref> Li ser û dora Antarktîkayê gelek girav hene ku piraniya wan giravên volkanîk in û li gorî pîvanên jeolojîk pir ciwan in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://figshare.utas.edu.au/articles/journal_contribution/Origin_and_evolution_of_the_sub-Antarctic_islands_the_foundation/24483391 |sernav=Quilty, Patrick Gerard |malper=figshare.utas.edu.au |roja-gihiştinê=2026-08-31 |doi=10.26749/rstpp.141.1.35}}</ref> Îstîsnayên herî berbiçav giravên [[deşta Kerguelenê]] ne ku girava herî kevin li dora 40 milyon sal berê niha çêbûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Olierook |pêşnav=Hugo K. H. |paşnav2=Jourdan |pêşnav2=Fred |paşnav3=Merle |pêşnav3=Renaud E. |paşnav4=Timms |pêşnav4=Nicholas E. |paşnav5=Kusznir |pêşnav5=Nick |paşnav6=Muhling |pêşnav6=Janet R. |tarîx=2016-04-15 |sernav=Bunbury Basalt: Gondwana breakup products or earliest vestiges of the Kerguelen mantle plume? |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0012821X1630019X |kovar=Earth and Planetary Science Letters |cild=440 |rr=20–32 |doi=10.1016/j.epsl.2016.02.008 |issn=0012-821X}}</ref> Girê Vinson a li çiyayên Ellsworthê bi bilindahiya 4.892 mêtreyê bilindeya herî bilind ê Antarktîkayê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hall Ball Kiwi Mountaineers From Mount Cook To Everest |paşnav=Monteath |pêşnav=Colin |weşanger=Cloudcap |tarîx=1997 |isbn=978-0-938567-42-4 |url=https://www.worldcat.org/title/38585390 |oclc=38585390}}</ref> Çiyayê Erebusa li Girava Rossê volkana herî başûrî ya cîhanê ye û her roj nêzîkê 10 caran diteqe. Xweliya ji teqînên volkanîk 300 kîlometre dûrî kratera volkanîk hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/48987684 |sernav=Antarctica : an encyclopedia from Abbott ice shelf to zooplankton {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en}}</ref> Delîlên hejmareke mezin ji volkanan di bin qeşayê de hene ku ger asta çalakiyê bilind bibe, dibe ku ji bo tebeqeya qeşayê xetereyek çêbike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: Earth's Own Ice World |paşnav=Carroll |pêşnav=Michael |weşanger=Springer |tarîx=2018-05-16 |isbn=978-3-319-74623-4 |paşnav2=Lopes |pêşnav2=Rosaly}}</ref> Qubeya qeşayê ya bi navê Dome Argus li Antarktîkaya Rojhilat e ku bi qasê bilindahiya 4.091 metreyan bilind ew û qada qeşayê ya herî bilind ê Antarktîkayê ye. Ev gir yek ji cihên herî sar û hişk ên cîhanê ye ku germahî ya li vir heya −90 °C ê dadikeve û barîna salane jî bi qasê 1-3 sm ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica And The Arctic Circle, A Geographic Encyclopedia Of The Earth's Polar Regions |tarîx=2014-04-01 |url=http://archive.org/details/antarctica-and-the-arctic-circle-2-volumes-a-geographic-encyclopedia-of-the-earths-polar-regions}}</ref> == Dîroka jeolojîk == Ji dawiya serdema meoproterozoîkê heta serdema kretasyeyê, Antarktîka beşek ji superparzemîna [[Gondwana|Gondwanayê]] bû û parzemîn bi pêvajoya tevgerên Antarktîkaya îro ji ber ku Gondwana hêdî hêdî ji hev perçe bûye, li dora 183 milyon sal berê îro ava bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctic News Clips |weşanger=National Science Foundation |tarîx=1995 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=HcTrAAAAMAAJ&pg=PA109}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> Di demek dirêj a serdema fanerozoyîkê de Antarktîka xwedî avhewayek tropîkal ê nerm bû û ew bi daristanên berfireh nixumandî bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Klages |pêşnav=Johann P. |paşnav2=Salzmann |pêşnav2=Ulrich |paşnav3=Bickert |pêşnav3=Torsten |paşnav4=Hillenbrand |pêşnav4=Claus-Dieter |paşnav5=Gohl |pêşnav5=Karsten |paşnav6=Kuhn |pêşnav6=Gerhard |paşnav7=Bohaty |pêşnav7=Steven M. |paşnav8=Titschack |pêşnav8=Jürgen |paşnav9=Müller |pêşnav9=Juliane |paşnav10=Frederichs |pêşnav10=Thomas |paşnav11=Bauersachs |pêşnav11=Thorsten |paşnav12=Ehrmann |pêşnav12=Werner |paşnav13=van de Flierdt |pêşnav13=Tina |paşnav14=Pereira |pêşnav14=Patric Simões |paşnav15=Larter |pêşnav15=Robert D. |tarîx=2020 |sernav=Temperate rainforests near the South Pole during peak Cretaceous warmth |url=https://www.nature.com/articles/s41586-020-2148-5 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=580 |hejmar=7801 |rr=81–86 |doi=10.1038/s41586-020-2148-5 |issn=1476-4687}}</ref> === Serdema paleozoyîkê (539–252 milyon sal berê) === [[Wêne:Glossopteris sp. (fossil leaf) (Permian; Antarctica) 1 (49063572172) (cropped).jpg|thumb|300px|Ji serdema permeya Antarktîkayê pelgeke ''Glossopteris sp.'' yê]] Germbûna berdewam bûye sedem ku piraniya Gondwanayê ziwa bibe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Vegetation of Antarctica Through Geological Time |paşnav=Cantrill |pêşnav=David J. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012-11-22 |isbn=978-0-521-85598-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=sOGH4xaioRUC |paşnav2=Poole |pêşnav2=Imogen}}</ref> Di serdema triyasiyê de Antarktîka ji aliyê cûreyeke giyayên bi tov (pteridosperms) ve serdest bû ku ji cinsê Dicroidiumê bûn ku wekê daran mezin dibûn. Florayên din ên triasiyê ginkgophytes, sîkadofites, darên konîfer û sphenopsid bûn. Tetrapod (ajaleke çar ling) cara yekem di serdema triyasiya destpêkê de li Antarktîkayê hatine dîtin û fosîlên herî kevn ên naskirî di formasyona fremouw a çiyayên Transantarktîkê de hatine dîtin. Sînapsîd (ku wekê "xijendeyên mîna memikdaran" jî têne zanîn) cureyên wekê Lystrosaurus di nav de hebû û di serdema triyasiya destpêkê de zêde bûn. Nîvgirava Antarktîkayê di serdema jurasiyê de (206 heta 146 milyon sal berê) dest bi avakirina xwe kiriye. Afrîka di serdema jurasiyê li de dora 160 milyon sal berê ji Antarktîkayê dabeş bûye û piştre jî di serdema kretasiya destpêkê de nîvgirava Hindistanê (nêzîkî 125 milyon sal berê) ji heman parzemînan dabeş bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rolland |pêşnav=Yann |paşnav2=Bernet |pêşnav2=Matthias |paşnav3=van der Beek |pêşnav3=Peter |paşnav4=Gautheron |pêşnav4=Cécile |paşnav5=Duclaux |pêşnav5=Guillaume |paşnav6=Bascou |pêşnav6=Jérôme |paşnav7=Balvay |pêşnav7=Mélanie |paşnav8=Héraudet |pêşnav8=Laura |paşnav9=Sue |pêşnav9=Christian |paşnav10=Ménot |pêşnav10=René-Pierre |tarîx=2019-01-15 |sernav=Late Paleozoic Ice Age glaciers shaped East Antarctica landscape |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0012821X18306460 |kovar=Earth and Planetary Science Letters |cild=506 |rr=123–133 |doi=10.1016/j.epsl.2018.10.044 |issn=0012-821X}}</ref> Piştê kêmbûna qeşayê di nîvê duyem ê serdema permiyana destpêkê de, erd ji aliyê glossopterids (komeke nebatan a tovkirî ya nemabûyî ya bê xizmên zindî) ve serdest bû ku nebata herî berbiçav Glossopteris bû ku dareke wekê ku di axên tijî av de şîn dibe, hatiye şîrove kirin ku depoyên komirê yên berfireh çêkirine. Nebatên din ên ku di dema Permiyeyê de li Antarktîkayê hatine dîtin ''Cordaitales'', ''sphenopsids'', ''ferns'' û ''lycophytes'' in.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Vegetation of Antarctica Through Geological Time |paşnav=Cantrill |pêşnav=David J. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012-11-22 |isbn=978-0-521-85598-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=sOGH4xaioRUC |paşnav2=Poole |pêşnav2=Imogen}}</ref> Di dawiya serdema permiyeyê de avhewa li ser piraniya [[Gondwana|Gondwanayê]] hişktir û germtir bûye û ekosîstemên daristanên ''glossopteridan'' wekê beşek ji bûyera tunebûna permî-triyasî hilweşiyane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Past Antarctica: Paleoclimatology and Climate Change |paşnav=Franganillo |pêşnav=Marc Oliva i |weşanger=Elsevier Science & Technology |tarîx=2020 |isbn=978-0-12-817925-3 |paşnav2=Fernandez |pêşnav2=Jesus Ruiz}}</ref> Di serdema paleozoyîkê de ti delîl tinene ku nîşan bide ka tetrapod li Antarktîkê jiyane an na.<ref name=":2">{{Cite web |url=https://pubs.usgs.gov/of/2007/1047/ea/of2007-1047ea047.pdf |sernav=Collinson, James; William R., Hammer (2007). Migration of Triassic tetrapods to Antarctica (PDF). 10th International Symposium on Antarctic Earth Sciences.}}</ref> === Serdema mezozoîkê (252–66 milyon sal berê) === {{Multiple image | width = 150 | image1 = Opening of western Indian Ocean 150 Ma.png | image2 = Opening of South Atlantic 126 Ma.png | image3 = Opening of South Atlantic 83 Ma.png | footer = Perçebûna suoerparzemîna Gondwanayê; li dora 150 milyon sal berê (wêneya 1em), li dora 126 milyon sal berê (wêneya 2em) û li dora 83 milyon sal berê (wêneya 3em) |}} Germbûna berdewam piraniya Gondwanayê zuwa kiriye. Di serdema triyasiyê de, Antarktîka ji aliyê fernên tovkirî (pteridosperms) ve serdest bû ku beşek cinsê dicroidium bûn ku wekê daran mezin dibûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Icehouse to hothouse: floral turnover, the Permian–Triassic crisis and Triassic vegetation |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012 |rr=105–160 |isbn=978-0-521-85598-3 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Cantrill |pêşnavê-edîtor=David J. |url=https://www.cambridge.org/core/books/vegetation-of-antarctica-through-geological-time/icehouse-to-hothouse-floral-turnover-the-permiantriassic-crisis-and-triassic-vegetation/2A62935F027160A42A76FDD1199FA5C3 |paşnavê-edîtor2=Poole |pêşnavê-edîtor2=Imogen |doi=10.1017/CBO9781139024990.004}}</ref> Florayên din ên serdema triyasiyê ginkgophytes, sîkadofît, konîfer û sphenopsîdan bûn. Tetrapod cara yekem di serdema triyasiya destpêkê de li Antarktîkayê hatine dîtin û fosîlên herî kevn ên naskirî di formasyona fremouw a [[Rêzeçiyayên Transantarktîk|çiyayên Transantarktîkê]] de hatin dîtin.<ref name=":2" /> Sînapsîd (ku wekî "xijendeyên mîna memikan" jî têne zanîn) cureyên wek ''Lystrosaurus'' vedihewîne û di serdema triyasiya destpêkê de gelek zêdetir bûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Early Evolutionary History of the Synapsida |paşnav=Kammerer |pêşnav=Christian F. |weşanger=Springer London, Limited |tarîx=2013 |isbn=978-94-007-6841-3 |paşnav2=Angielczyk |pêşnav2=Kenneth D. |paşnav3=Fröbisch |pêşnav3=Jörg}}</ref> Nîvgirava Antarktîkayê di serdema jurasiyê de (206 heta 146 milyon sal berê) dest bi avakirina xwe kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Birkenmajer |pêşnav=K. |tarîx=1994 |sernav=Evolution of the Pacific margin of the northern Antarctic Peninsula: an overview |url=https://link.springer.com/10.1007/BF00210547 |kovar=Geologische Rundschau |ziman=en |cild=83 |hejmar=2 |rr=309–321 |doi=10.1007/BF00210547 |issn=0016-7835}}</ref> Afrîka di serdema jurayê de li dora 160 milyon sal berê ji Antarktîkayê dabeş bûye û piştre di derdema kretasye ya destpêkê de (dora 125 milyon sal berê) [[nîvgirava Hindistanê]] ji hev dabeş bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Gaina |pêşnav=Carmen |paşnav2=Müller |pêşnav2=R. Dietmar |paşnav3=Brown |pêşnav3=Belinda |paşnav4=Ishihara |pêşnav4=Takemi |paşnav5=Ivanov |pêşnav5=Sergey |tarîx=2007-07-01 |sernav=Breakup and early seafloor spreading between India and Antarctica |url=https://doi.org/10.1111/j.1365-246X.2007.03450.x |kovar=Geophysical Journal International |cild=170 |hejmar=1 |rr=151–169 |doi=10.1111/j.1365-246X.2007.03450.x |issn=0956-540X}}</ref> Darên ginkgo, konîfer, Bennettitale, nebatên poçikê hespan, fern û sikad di wê demê de pir bûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Vegetation of Antarctica Through Geological Time |paşnav=Cantrill |pêşnav=David J. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012-11-22 |isbn=978-0-521-85598-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=sOGH4xaioRUC |paşnav2=Poole |pêşnav2=Imogen}}</ref> Nêzîkê 80 milyon sal berê nebatên kulîlkdar bûne komên nebatan ên herî cihêreng ên li ser parzemînê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Barreda |pêşnav=Viviana D. |paşnav2=Palazzesi |pêşnav2=Luis |paşnav3=Olivero |pêşnav3=Eduardo B. |tarîx=2019 |sernav=When flowering plants ruled Antarctica: evidence from Cretaceous pollen grains |url=https://nph.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/nph.15823 |kovar=New Phytologist |ziman=en |cild=223 |hejmar=2 |rr=1023–1030 |doi=10.1111/nph.15823 |issn=0028-646X}}</ref> Her çiqas darên behîvê yên başûr (Nothofagus) ber bi dawiya kretasyeyê ve berbiçav bin jî li Antarktîkaya Rojava daristanên pelderzî di seranserê serdema kretasyeyê de (146–66 milyon sal berê) de serdest bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Crame |pêşnav=J. A. |tarîx=1989 |sernav=Origins and evolution of the Antarctic biota: an introduction |url=https://www.lyellcollection.org/doi/10.1144/GSL.SP.1989.047.01.01 |kovar=Geological Society, London, Special Publications |ziman=en |cild=47 |hejmar=1 |rr=1–8 |doi=10.1144/GSL.SP.1989.047.01.01 |issn=0305-8719}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the Antarctic |paşnav=Riffenburgh |pêşnav=Beau |weşanger=Routledge |tarîx=2006-10-25 |isbn=978-1-135-87866-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_mUPEAAAQBAJ}}</ref> Her çiqas tenê çend cinsên dînezorên Antarktîkayê (Cryolophosaurus û Glacialisaurus, ji Formasyona Hanson a serdema jurasiya destpêka çiyayên Transantarktîkê<ref>{{Cite web |url=http://www.app.pan.pl/archive/published/app52/app52-657.pdf |sernav=Anatomy of a basal sauropodomorph dinosaur from the Early Jurassic Hanson Formation of Antarctica}}</ref> û Antarctopelta, Trinisaura, Morrosaurus û Imperobator ji kretasya dereng a nîvgirava Antarktîkayê) hatine vegotin, Ammonît li deryayên li derdora Antarktîkayê pir belav bûn û dînezor jî hebûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Coria |pêşnav=Rodolfo A. |paşnav2=Moly |pêşnav2=Juan J. |paşnav3=Reguero |pêşnav3=Marcelo |paşnav4=Santillana |pêşnav4=Sergio |paşnav5=Marenssi |pêşnav5=Sergio |tarîx=2013-04-01 |sernav=A new ornithopod (Dinosauria; Ornithischia) from Antarctica |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0195667112001784 |kovar=Cretaceous Research |cild=41 |rr=186–193 |doi=10.1016/j.cretres.2012.12.004 |issn=0195-6671}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rozadilla |pêşnav=Sebastián |paşnav2=Agnolin |pêşnav2=Federico L. |paşnav3=Novas |pêşnav3=Fernando E. |paşnav4=Aranciaga Rolando |pêşnav4=Alexis M. |paşnav5=Motta |pêşnav5=Matías J. |paşnav6=Lirio |pêşnav6=Juan M. |paşnav7=Isasi |pêşnav7=Marcelo P. |tarîx=2016-01-01 |sernav=A new ornithopod (Dinosauria, Ornithischia) from the Upper Cretaceous of Antarctica and its palaeobiogeographical implications |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0195667115300677 |kovar=Cretaceous Research |cild=57 |rr=311–324 |doi=10.1016/j.cretres.2015.09.009 |issn=0195-6671}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ely |pêşnav=Ricardo C. |paşnav2=Case |pêşnav2=Judd A. |tarîx=2019-09-01 |sernav=Phylogeny of a new gigantic paravian (Theropoda; Coelurosauria; Maniraptora) from the Upper Cretaceous of James Ross Island, Antarctica |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0195667118300120 |kovar=Cretaceous Research |cild=101 |rr=1–16 |doi=10.1016/j.cretres.2019.04.003 |issn=0195-6671}}</ref> === Serdema senozoyîkê (66–10 milyon sal berê) === [[Wêne:Eocene-Paleocene-circumpolar.svg|thumb|Pêkhatina herika çerxa derdorî ya Antarktîkayê ji perçebûna dawî ya pira bejahî ya Antarktîkayê]] Di destpêka serdema paleojenê de girêdana pira bejahî ya pira Antarktîkayê, Antartîkayê bi Amerîkaya Başûr û her wiha bi başûrê rojhilatê Awistralyayê ve berdewam kiriye. Fauna ji formasyona La Mesetaya li nîvgirava Antarktîkayê ku dîroka wê vedigere serdema eosenê, pir dişibihe faunayên wekhev ên Amerîkaya Başûr ku ajalên wekê ajalên bi kîsik (marsupials), xenarthran, lîtoptern û ungulatesê bi sim û her wiha gondwanatheres û dibe ku meridiolestidans hebûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=History of Terrestrial Mammals in South America: How South American Mammalian Fauna Changed from the Mesozoic to Recent Times |paşnav=Defler |pêşnav=Thomas |weşanger=Springer |tarîx=2018-12-19 |isbn=978-3-319-98449-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-HWADwAAQBAJ}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Gelfo |pêşnav=Javier N. |paşnav2=Goin |pêşnav2=Francisco |paşnav3=Bauzá |pêşnav3=Nicolá |paşnav4=Reguero |pêşnav4=Marcelo |tarîx=2019-09-01 |sernav=The fossil record of Antarctic land mammals: commented review and hypotheses for future research |url=https://www.researchgate.net/publication/337086325_The_fossil_record_of_Antarctic_land_mammals_commented_review_and_hypotheses_for_future_research |kovar=researchgate.net |rr=274–292 |doi=10.13679/j.advps.2019.0021}}</ref> Hatiye texmînkirin ku ajalên bi kîsik di destpêka eosenê de ji Amerîkaya Başûr bi rêya Antarktîkayê belavê Awistralyayê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Eldridge |pêşnav=Mark D B |paşnav2=Beck |pêşnav2=Robin M D |paşnav3=Croft |pêşnav3=Darin A |paşnav4=Travouillon |pêşnav4=Kenny J |paşnav5=Fox |pêşnav5=Barry J |tarîx=2019-05-23 |sernav=An emerging consensus in the evolution, phylogeny, and systematics of marsupials and their fossil relatives (Metatheria) |url=https://doi.org/10.1093/jmammal/gyz018 |kovar=Journal of Mammalogy |cild=100 |hejmar=3 |rr=802–837 |doi=10.1093/jmammal/gyz018 |issn=0022-2372}}</ref> Nêzîkê 53 milyon sal berê Awistralya û Gîneya Nû ji Antarktîkayê veqetiyane û deriyê Tazmanyayê vebûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ball |pêşnav=Philip |paşnav2=Eagles |pêşnav2=Graeme |paşnav3=Ebinger |pêşnav3=Cynthia |paşnav4=McClay |pêşnav4=Ken |paşnav5=Totterdell |pêşnav5=Jennifer |tarîx=2013 |sernav=The spatial and temporal evolution of strain during the separation of Australia and Antarctica |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/ggge.20160 |kovar=Geochemistry, Geophysics, Geosystems |ziman=en |cild=14 |hejmar=8 |rr=2771–2799 |doi=10.1002/ggge.20160 |issn=1525-2027}}</ref> Modelên erdnîgariya Antarktîkayê nîşan didin ku ev herikîn û her wiha çerxa paşvegerê ya xwedî kirinê ji ber kêmbûna asta CO₂yê çêbûye û bûye sedema afirandina qeşayên piçûk û qeşayên mayînde yên cemserî.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=England |pêşnav=Matthew H. |paşnav2=Hutchinson |pêşnav2=David K. |paşnav3=Santoso |pêşnav3=Agus |paşnav4=Sijp |pêşnav4=Willem P. |tarîx=2017-08-01 |sernav=Ice–Atmosphere Feedbacks Dominate the Response of the Climate System to Drake Passage Closure |url=https://journals.ametsoc.org/view/journals/clim/30/15/jcli-d-15-0554.1.xml |kovar=Journal of Climate |cild=30 |hejmar=15 |rr=5775–5790 |doi=10.1175/JCLI-D-15-0554.1 |issn=0894-8755}}</ref> Her ku asta CO₂yê zêdetir kêm bûye, qeşayê dest bi berfirehbûneke bilez kiriye û cihê daristanên ku heta wê demê Antarktîkayê vedişartin girtiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=DeConto |pêşnav=Robert M. |paşnav2=Pollard |pêşnav2=David |tarîx=2003 |sernav=Rapid Cenozoic glaciation of Antarctica induced by declining atmospheric CO2 |url=https://www.nature.com/articles/nature01290 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=421 |hejmar=6920 |rr=245–249 |doi=10.1038/nature01290 |issn=1476-4687}}</ref> Ekosîstemên tundrayê li Antarktîkayê heta 14 û 10 milyon sal berê niha hebûna xwe berdewam kirine û piştre sarbûna zêdetir bûye sedema tunekirina van tundrayan.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ashworth |pêşnav=Allan C. |paşnav2=Erwin |pêşnav2=Terry L. |tarîx=2016 |sernav=Antarctotrechus balli sp. n. (Carabidae, Trechini): the first ground beetle from Antarctica |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5126512/ |kovar=ZooKeys |hejmar=635 |rr=109–122 |doi=10.3897/zookeys.635.10535 |issn=1313-2989 |pmc=5126512 |pmid=27917060}}</ref> === Serdema hemdem === Her çiqas jeolojiya Antarktîkayê bi piranî ji aliyê qeşaya parzemînî ve hatibe veşartin jî, parzemîn dikare bi teknîkên wekê ji hestkirina ji dûr ve, radara ku di bin erdê de derbas dibe û wêneyên satelîtê werin lêkolîn kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pour |pêşnav=Amin Beiranvand |paşnav2=Park |pêşnav2=Yongcheol |paşnav3=Park |pêşnav3=Tae-Yoon S. |paşnav4=Hong |pêşnav4=Jong Kuk |paşnav5=Hashim |pêşnav5=Mazlan |paşnav6=Woo |pêşnav6=Jusun |paşnav7=Ayoobi |pêşnav7=Iman |tarîx=2018-06-01 |sernav=Regional geology mapping using satellite-based remote sensing approach in Northern Victoria Land, Antarctica |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S187396521730107X |kovar=Polar Science |cild=16 |rr=23–46 |doi=10.1016/j.polar.2018.02.004 |issn=1873-9652}}</ref> Ji aliyê jeolojîk ve, Antarktîkaya Rojava pir dişibihe Andên Amerîkaya Başûr.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Antarctica and the southern oceans |paşnav=Stonehouse |pêşnav=B. |weşanger=J. Wiley |tarîx=2002 |isbn=978-0-471-98665-2 |cih=Chichester, West Sussex, England, Hoboken, NJ |kesên-din=Bernard Stonehouse |url=https://www.worldcat.org/title/50285217 |oclc=50285217}}</ref> Nîvgirava Antarktîkayê bi bilindbûna jeolojîk û veguherîna sedîmentên binê deryayê ku veguheriye kevirên metamorfîk, çêbûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Tectonic setting and evolution of the James Ross Basin, northern Antarctic Peninsula |paşnav=Elliot |pêşnav=David H. |weşanger=Geological Society of America |tarîx=1988-01-01 |rr=0 |isbn=978-0-8137-1169-0 |paşnavê-edîtor=Feldmann |pêşnavê-edîtor=Rodney M. |url=https://doi.org/10.1130/MEM169-p541 |paşnavê-edîtor2=Woodburne |pêşnavê-edîtor2=Michael O. |doi=10.1130/MEM169-p541}}</ref> Antarktîkaya Rojava bi yekbûna çend plakayên parzemînî çêbûye ku di encamê de hejmarek rêzeçiyayên li herêmê çêbûne ku rêzeçiyayên herî berbiçav çiyayên Ellsworthê bûn. Hebûna sîstema rift a Antarktîkaya Rojava bûye sedema volkanîzma li ser sinorê di navbera Antarktîkaya Rojava û Rojhilat de û her wiha bûye sedema çêbûna çiyayên Transantarktîkê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> Antarktîka Rojhilat ji aliyê jeolojîk ve devereke pirreng e. Avabûna Antarktîka Rojhilat di serdema arkeyî (4.000 –2.500 milyon sal berê) de dest pê kiriye û di serdema kambriyê de rawestiyaye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctic Marine Geology |paşnav=Anderson |pêşnav=J. B. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-521-13168-1}}</ref> Herêm li ser kratoneke kevirî hatiye avakirin ku bingeha mertala prekambriyê ava kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> Li ser bingehê komir û kevirên qûmê, kevirên kilsinî û şêl hene ku di serdemên devonî û jurasiyê de hatine danîn ku çiyayên Transantarktîkê çêbikin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Chapter 2 The Geology and Geomorphology of Antarctica |weşanger=Elsevier |tarîx=1987-01-01 |rr=7–42 |cild=16 |paşnavê-edîtor=Campbell |pêşnavê-edîtor=I. B. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0166248108701508 |series=Developments in Soil Science |paşnavê-edîtor2=Claridge |pêşnavê-edîtor2=G. G. C. |doi=10.1016/S0166-2481(08)70150-8}}</ref> Li deverên peravê çiyayên wekê rêzeçiyayê Shackletonê û Vîktorya Land û hinek şikestekên tektonîk çêbûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Paxman |pêşnav=Guy J. G. |paşnav2=Jamieson |pêşnav2=Stewart S. R. |paşnav3=Ferraccioli |pêşnav3=Fausto |paşnav4=Bentley |pêşnav4=Michael J. |paşnav5=Forsberg |pêşnav5=Rene |paşnav6=Ross |pêşnav6=Neil |paşnav7=Watts |pêşnav7=Anthony B. |paşnav8=Corr |pêşnav8=Hugh F. J. |paşnav9=Jordan |pêşnav9=Tom A. |tarîx=2017 |sernav=Uplift and tilting of the Shackleton Range in East Antarctica driven by glacial erosion and normal faulting |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/2016JB013841 |kovar=Journal of Geophysical Research: Solid Earth |ziman=en |cild=122 |hejmar=3 |rr=2390–2408 |doi=10.1002/2016JB013841 |issn=2169-9356}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Salvini |pêşnav=Francesco |paşnav2=Brancolini |pêşnav2=Giuliano |paşnav3=Busetti |pêşnav3=Martina |paşnav4=Storti |pêşnav4=Fabrizio |paşnav5=Mazzarini |pêşnav5=Francesco |paşnav6=Coren |pêşnav6=Franco |tarîx=1997 |sernav=Cenozoic geodynamics of the Ross Sea region, Antarctica: Crustal extension, intraplate strike-slip faulting, and tectonic inheritance |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1029/97JB01643 |kovar=Journal of Geophysical Research: Solid Earth |ziman=en |cild=102 |hejmar=B11 |rr=24669–24696 |doi=10.1029/97JB01643 |issn=2156-2202}}</ref> Komir cara yekem li Antarktîkayê li nêzîkê çiyayên Beardmoreyê ji aliyê Frank Wild ve di sefera Nimrod de di sala 1907an de hatiye tomar kirin û tê zanîn ku komirê pileya nizm li gelek deverên çiyayên Transantarktîkê heye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> Çiyayên prens Charles depoyên hesinê vedihewînin û li Deryaya Rossê jî qadên neftê û gaza xwezayî hene.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Times |pêşnav=Walter Sullivan Special to The New York |tarîx=1976-12-19 |sernav=Soviet Team Finds a ‘Mountain of Iron’ in Antarctica |url=https://www.nytimes.com/1976/12/19/archives/soviet-team-finds-a-mountain-of-iron-in-antarctica.html |roja-gihiştinê=2026-09-02 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331}}</ref> == Avhewa == [[Wêne:Fryxellsee Opt.jpg|thumb|Dîmenek ji qeşaya şîn ku gola Fryxell a li qirax ên çiyayên Transantarktîkê nixumandiye]] Antarktîka parzemîna herî sar, parzemîna herî bi bahoz û parzemîna herî hişk ê Dinyayê ye.<ref name=":3">{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20220509192134/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |sernav=Antarctica}}</ref> Li nêzîkê peravên parzemînê, germahî di havînê de dikare ji 10 °C ê derbas bibe û di mehên zivistanê de heya -40 °C dadikeve. Li ser deverên bilind ên navendî, germahî di mehên havînê de dikare heya -30 °C dakeve û di mehên zivistanê de jî germahiya heman deverê heya -80 °C ê dadikeve. Germahiya hewayê ya xwezayî ya herî nizm a ku li ser Erdê hatiye tomarkirin di 21ê tîrmeha sala 1983an de li stasyona Vostok a Rûsyayê li Antarktîkayê bi qasê -89.2 °C hatiye tomarkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Turner |pêşnav=John |paşnav2=Anderson |pêşnav2=Phil |paşnav3=Lachlan-Cope |pêşnav3=Tom |paşnav4=Colwell |pêşnav4=Steve |paşnav5=Phillips |pêşnav5=Tony |paşnav6=Kirchgaessner |pêşnav6=Amélie |paşnav7=Marshall |pêşnav7=Gareth J. |paşnav8=King |pêşnav8=John C. |paşnav9=Bracegirdle |pêşnav9=Tom |paşnav10=Vaughan |pêşnav10=David G. |paşnav11=Lagun |pêşnav11=Victor |paşnav12=Orr |pêşnav12=Andrew |tarîx=2009 |sernav=Record low surface air temperature at Vostok station, Antarctica |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1029/2009JD012104 |kovar=Journal of Geophysical Research: Atmospheres |ziman=en |cild=114 |hejmar=D24 |doi=10.1029/2009JD012104 |issn=2156-2202}}</ref> Di sala 2010an de bi rêya satelîta germahiyeke hewayê germahiya parzemînê bi qasê −94.7 °C hatiye tomar kirin lêbelê dibe ku ji ev rêje ji sermaya li ser rûyê erdê bi bandor bûye ku li bilindahiya 2 mêtre li jorê rûyê erdê nehatiye tomar kirin ku ji bo tomarên fermî yên germahiya hewayê tê xwestin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.usatoday.com/story/weather/2013/12/10/antarctica-cold-record/3950019/ |sernav=Antarctica records unofficial coldest temperature ever |malper=USA TODAY |roja-gihiştinê=2026-09-02 |ziman=en-US |paşnav=Rice |pêşnav=Doyle}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.antarctica.gov.au/about-antarctica/weather-and-climate/weather/ |sernav=Antarctic weather – Australian Antarctic Program |malper=www.antarctica.gov.au |tarîx=2019-02-18 |roja-gihiştinê=2026-09-02 |ziman=en}}</ref> Ji ber ku piraniya Antarktîkayê ji asta deryayê ji 3.000 mêtre bilindtir e, Antarktîka ji herêma Arktîkê sartir e. Germahiya Okyanûsa Arktîkê bi rêya qeşaya deryayê ya Arktîkê ber bi parzemînê ve hatiye veguhastin û bi awayê hewaya li herêma Arktîkê nerm dibe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Climatology |paşnav=Rohli |weşanger=Jones & Bartlett Learning |tarîx=2017-06-05 |isbn=978-1-284-11998-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=umokDwAAQBAJ |paşnav2=Vega |pêşnav2=Anthony J.}}</ref> Antarktîka çoleke cemserî ye ku barîna parzemînê kêm e. Parzemîn salane bi navînî nêzîkê 150 mm av werdigire ku bi piranî bi awayê şilopeyê ye. Deverên navxweyî hişktir e û di tevahiya salê herî zêde bi qasê 50 mm baran werdigire lê herêmên peravê bi gelemperî ji 200 mm zêdetir baran werdigirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Climatology |paşnav=Rohli |weşanger=Jones & Bartlett Learning |tarîx=2017-06-05 |isbn=978-1-284-11998-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=umokDwAAQBAJ |paşnav2=Vega |pêşnav2=Anthony J.}}</ref> Li çend deverên qeşaya şîn, ba û sublîmasyon ji berfa ku dibare zêdetir berfê radike. Li geliyên hişk, heman bandor li ser bingehek kevirî çêdibe ku dibe sedema jîngeheke bêber û hişk.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fountain |pêşnav=Andrew G. |paşnav2=Nylen |pêşnav2=Thomas H. |paşnav3=Monaghan |pêşnav3=Andrew |paşnav4=Basagic |pêşnav4=Hassan J. |paşnav5=Bromwich |pêşnav5=David |tarîx=2010 |sernav=Snow in the McMurdo Dry Valleys, Antarctica |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/joc.1933 |kovar=International Journal of Climatology |ziman=en |cild=30 |hejmar=5 |rr=633–642 |doi=10.1002/joc.1933 |issn=1097-0088}}</ref> === Cudahiyên herêmî === Antarktîkaya Rojhilat ji ber bilindahiya xwe ya bilind ve ji Antarktîkaya Rojava sartir e. Eniyên hewayê bi zêde derbasê deverên navendî yên parzemînê nabin ku ev jî dibe sedem ku navenda parzemînê sar û hişk bimînin û dibe sedema ku bayên deverê bi leza nerm bimînin. Barîna berfa li beşa perava Antarktîkayê barîneke pir gelemperî ye ku li wir di nav 48 demjimêran de berf dikare bi qasê 1.22 mêtreyê bibare. Li qiraxa parzemînê, bayên katabatîk ên bihêz ên ji platoya cemserî pir caran bi hêza bahozê çêdibin. Di mehên havînê de ji ber ku her roj 24 demjimêrên tîrêjên rojê li wir tên wergirtin, li Cemsera Başûr ji ekvatorê zêdetir tîrêjên rojê digihîjin rûyê erdê.<ref name=":3" /> === Guherîna avhewayê === [[Wêne:20201210 Antarctica ice mass variation - NASA GRACE-en.svg|thumb|Guherîna navînî ya girseya qeşaya Antarktîkê ku ji sala 2002an vir ve salane bi qasî 100 milyar ton e]] Tevê devera xwe yê îzolekirî, Antarktîka di dehsalên dawî de ji ber belavbûna gazên serayê, germ bûye û hinek ji beşên qeşayên xwe winda kiriye. Antarktîkaya Rojava ji sala 1950an heta sala 2000an di heyamên dehsalan de ji 0,1 °C zêdetir germ bûye û nîvgirava Antarktîkayê ya ku li ber çavan e ji nîvê sedsala 20an vir ve bi qasê 3 °C germ bûye. Antarktîkaya Rojhilat ku li gorî Antarktîkaya Rojava sar e û avhewaya deverê sekan (stabîl) heta salên 2000î germahî nîşan nedaye. Li dora Antarktîkayê, Okyanûsa Başûr ji her okyanûseke din zêdetir germahiya okyanûsê kişandiye û li kûrahiyên bi qasê 2.000 mêtreyan germbûneke berbiçav çêbûye. Li dora Antarktîka Rojava, okyanûs ji sala 1955an vir ve bi qasê 1 °C germ bûye. Germbûna Okyanûsa Başûr a li dora Antarktîkayê bûye sedema qelsbûn an jî hilweşîna refikên qeşayên ku li derveyî qeşayan digeriyan û hevsengiya wan pêk dianiyan. Her çiqas perê qeşayên Antarktîkaya Rojhilat ku berdewam dike ku li hundirê welêt qeşayê zêde bike jî gelek cemedên peravê giraniya xwe winda dikin û paşve dikişin ku ev jî dibe sedema windabûna giştî ya qeşayên li seranserê Antarktîkayê. Hatiye payîn ku heta sala 2100an ku windabûna qeşaya li Antarktîkayê bi qasê 11 santî metreyan bilindbûna asta deryayê ya gerdûnî zêde bike. Bi germbûna zêdetir re îhtimala bêîstîqrariyê pir zêdetir dibe û dikare bilindbûna asta deryayê ya gerdûnî ya sedsala 21ê du caran zêdetir bike. Ava heliyayî ya nû ya ji qeşayê ava binê Antarktîkayê ya şor firk dike û şaneya jêrîn a gera serûbinkirina Okyanûsa Başûr (SOOC) qels dike. Her çiqas bandorên tevahî tê payîn ku di nav çend sedsalan de çêbibin jî, li gorî hinek lêkolînan, hilweşîna tevahî ya SOOCê dikare di navbera 1.7 °C û 3 °C germbûna gerdûnî de çêbike. Ev barîna kêm ê li nîvkada başûr û barîna zêde yê li nîvkada bakur, dibe sedema kêmbûna masîgirî ya li Okyanûsa başûr û hilweşîna potansiyel a hinek ekosîstemên deryayî vedigire. Her çiqas gelek cureyên Antarktîkayê nehatibin keşifkirin jî, zêdebûna flora Antarktîkayê ya belgekirî heye û ji u bo parastina jîngeheke guncavê faunayên mezin ên wekê pengûenan zehmetî hene. Helandina erdên cemed girtî dibe ku ji bo erdên bê cemed bibe sedema gazên serayê û qirêjiya cemedgirtî ya berê ku bi helandinê re derdikeve holê. Germbûna Antarktîkayê û guhertinên têkildar di gera Okyanûsa Başûr de dikarin bandorê li şêwazên avhewayê yên li hinek deverên Afrîkayê jî bikin ku dikare bandor li barîna herêmî û guherîna germahiyê bike. Ji ber ku germahiya gerdûnî li dora 3°C zêde bûye, deverên xeternak ên wekê Hewza Wilkes û Hewza Aurora dibe ku di nav 2.000 salan de bimînin di bin avê de û dibe ku li van deveran bilindbûna asta deryayê bigihîje 6,4 metreyan. Ger germahî ji asta sala 2020an 2 °C kêmtir nebe, ihtimal heye ku qata qeşayê ya Antarktîkaya Rojava bi tevahî bihele. Hatiye payîn ku windabûna vê qata qeşayê heye bi tevahî ji holê rabe ev pêvajo bi qasê 500 û 13.000 sal berxwe bide. Ger qeşaya bilind hilweşe dibe ku asta deryayê bi qasê 3,3 mêtre bilind bibe û bi helandina qeşayên li ser çiyayan qeşayên bilind jî dibe ku asta deryayê bi qasê 4,3 metreyan bilind bike. Qata qeşaya Antarktîkaya Rojhilat ku li gorî deverên qeşayî yên din gelek aram e tenê dikare bi qasê 0,5 mête heta 0,9 mêtreyê asta deryayê bilind bike ku ev jî beşek piçûk ê ji bilind bûna 53,3 mêtreyan e ku di tevahiya helandina qata qeşayê de pêk tê. === Tenikbûna tebeqeya ozonê === [[Wêne:NASA and NOAA Announce Ozone Hole is a Double Record Breaker.png|thumb|Wêneya qula herî mezin a di tebeqeya ozonê de ku di meha îlona sala 2006an de hatiye tomarkirin]] Zanyaran ji salên 1970an vir ve li ser qata ozona di atmosfera li jor ê Antarktîkayê lêkolîn dikin. Di sala 1985an de zanyarên brîtanî li ser daneyên ku wan li stasyona lêkolîn a Halley ya li ser çemê cemeda Brunt berhev kiribûn dixebitin, wan qadeke mezin a bi rêjeya ozonê ya nizm li ser Antarktîkayê keşiv kirine. 'Qula tebeqeya ozonê' hema hema tevahiya parzemînê vedigire û di meha îlona sala 2006an de gihîştiye asta xwe ya herî mezin ku bûyera herî dirêj a mayînde ye, di sala 2020an de pêk hatiye. Ev tenikbûna tebeqeya ozonê ji ber belavbûna klorofluorokarbon û halonên di atmosferê de çêdibe ku ev made tebeqeya ozonê bi gazên din perçe dikin. Şert û mercên pir sar ên Antarktîkayê bûne sedem ku ewrên stratosferîk ên cemserî çêbibin. Ewr wekê katalîzator ji bo reaksiyonên kîmyewî tevdigerin ku di dawiyê de dibin sedema hilweşîna ozonê. Protokola Montreal a sala 1987an belavbûna madeyên ku ozonê kêm dikin sinordar kiriye. Tê pêşbînîkirin ku qula ozon an li jor ê Antarktîkayê hêdî hêdî winda bibe ku heta salên 2060î.tê payîn ku asta ozonê vegere nirxên ku herî dawî ya ku di salên 1980î de hatine tomarkirin. Di heman demê de tenikbûna ozonê dikare di stratosferê de bibe sedema sarbûna bi qasê 6 °C ê. Sarbûn girseya cemserî xurt dike û bi vî awayî rê li ber derketina hewaya sar a nêzîkê Cemsera Başûr digire ku ev jî di encamê de girseya parzemînî ya tebeqeya qeşaya Antarktîkaya Rojhilat sar dike. Herêmên li derdora Antarktîkayê, bi taybetî nîvgirava Antarktîkayê rastî germahiyên bilindtir tên ku ev yek jî helîna qeşayê bileztir dike. Ev model destnîşan dikin ku tenikbûna ozonê û bandora vorteksa cemserî ya zêde dibe ku dibe sedema zêdebûna dirêjahiya qeşaya deryayê jî pêvajoyeke ji destpêka çavdêriya di dawiya salên 1970î ve heta sala 2014an berdewam kiriye. Ev model destnîşan dikin ku kêmbûna ozonê û bandora vorteksa cemserî ya ku zêde dibe, dibe ku ji ber sedema zêdebûna dirêjahiya qeşaya deryayê jî be ku ji dema destpêkirina çavdêriyên di dawiya salên 1970î heta sala 2014an berdewam kiriye. Ji wî demê ve rûbera qeşaya deryaya Antarktîkayê bi awayekê bilez kêm bûye. == Biyocûre == Tê dîtin piraniya cureyên li Antarktîkayê cisnê cureyên ku bi milyonan salan berê li wir jiyane ne ne. Ji ber vê yekê hatiye payîn ku ev cûre ji gelek çerxên qeşayê sax mane ku cure di demên avhewaya pir sar de li deverên germtir ên îzolekirî yên wekê deverên bi germahiya jeotermal an jî deverên ku di seranserê avhewaya sar de bê qeşa mane, sax mane. === Ajal === Kermêşa bêfirîn Belgica antarctica, ajala herî mezin e ku bi tevahî ajaleke bejayî ya li Antarktîkayê ye ku digihîje mezinahiya 6 mm. Krîla Antarktîkayê ku di komên mezin de kom dibe, cureya bingehîn a ekosîstema Okyanûsa Başûr e û organîzmayeke xwarina girîng ê ajalên wekê balîna, fok, fokên pilingî, fokên bi mû, masiyên qeşayê û gelek cureyên çûkên wekê pengûen û albatrosê ye. Hinek cureyên ajalên deryayî hene û rasterast an nerasterast bi fîtoplanktonê ve girêdayî ne. Jiyana deryayî ya Antarktîkayê pengûen, balînayên şîn, orka, masiyên mezin û fokên bi mû vedihewîne. Foka Antarktîkayê di sedsalên 18 û 19an de ji ber çermê wan ji aliyê nêçîrvanên fokên ku ji Dewletên Yekbûyî û Keyaniya Yekbûyî hatine bi awayekê zêde hatine girtin. Fokên pilingî di ekosîstema Antarktîkayê de nêçîrvanên herî baş in û ji bo lêgerîna xwarinê li seranserê Okyanûsa Başûr digerin. Nêzîkê 40 cureyên çûkan hene ku li Antarktîkayê an jî nêzî Antarktîkayê dîjîn ku di nav wan de cureyên petrelan, penguenan, kormoran û kevok hene. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commons|Antarctica|Antarktîka}} {{Parzemîn}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Antarktîka| ]] [[Kategorî:Cîhan]] [[Kategorî:Parzemîn]] qcugnz5bszprivqq5juhh4o2ozpwifm 2090982 2090981 2026-09-02T19:32:44Z Penaber49 39672 2090982 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdanka giştî}} '''Antarktîka'''<ref>{{Îzolî, 2007|r=1138|jêgirtin=Antarktîka}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ferhenga Erdnîgarîyê (Coğrafya)|Ferhenga Erdnîgarîyê]]|paşnav=Önen|pêşnav=Abdurrahman |weşanger=Stembol: Doz|sal=2008|rûpel=36}}</ref> yan jî '''Antarktîk'''{{Çavk}} ({{Bi-la|Antarctica}}) yek ji [[parzemîn]]ên cîhanê ye ku parzemîna herî başûr ê dinyayê û parzemîna herî kêm nifûs a cîhanê ye. Parzemîn bi tevahî li başûrê çembera Antarktîkayê ye û ji aliyê [[Okyanûsa Başûr]] (ku wekê Okyanûsa Antarktîkayê jî tê zanîn) ve hatiye dorpêçkirin ku [[Cemsera Başûr]] a erdnîgarî vedihewîne. Di heman demê de Antarktîka pêncem parzemîna herî mezin ê cîhanê ye ku bi qasê ji %40 ji [[Ewropa|Ewropayê]] mezintir e û rûbera parzemînê bi qasê 14.200.000 km² rûerd (an rûqeşa) vegirtiye. Piraniya Antarktîkayê bi qata qeşayê ya Antarktîkayê ve hatiye nixumandin ku qalindahiya navînî ya qeşayê bi qasê 1,9 km ye. Antarktîka bi navînî parzemîna herî sar, herî hişke û parzemîna herî bi ba û bahoz ê cîhanê ye û parzemîn ji asta deryayê xwedî bilindahiyeke navînî ye. Antarktîka bi piranî ji çoleke cemserî pêk hatiye ku barîna salane li peravê zêdetirî 200 mm ye û berf û barana li hundirê parzemînê gelek kêm e. Qeşayên parzemîn di warê ava şîrîn de gelek dewlemend e ku nêzîkê ji %70ê rezervên ava şirîn ên cîhanê li Antarktîkayê cemedgirtî ye. Hatiye payîn ger ku qeşaya Antarktîkayê bihele, dê asta deryayê ya [[Cîhan|cîhanê]] bi qasê 60 mêtreyan bilind bibe. Her wiha Antarktîka xwediyê rekora germahiya herî nizm a pîvandî yê li ser rûyê [[Dinya (gerstêrk)|Erdê]] ye ku nizmahiya germahiya bi qasê −89.2 °C hatiye pîvandin. Germahiya herêmên peravê di havînê de dikare bi qasê 10 °C bilind bibe. Cureyên xwemaliyên ajalan kêzik, nematod, pengûen, fok û tardigrad in. Li cihên ku nebat lê hene, bi piranî bi awayê liken an kevzê ye. Refên qeşayê yên Antarktîkayê dibe ku cara yekem di sala 1820an de, di dema sefereke rûsî de ku ji aliyê Fabian Gottlieb von Bellingshausen û Mikhail Lazarev ve hatibû birêvebirin, hatine dîtin. Di dehsalên piştê seferên wan, di seferên fransî, amerîkî û brîtanî de li parzemînê lêkolînên zêdetir hatine kirin. Yekem derketina piştrastkirî ya Antarktîkayê ji aliyê tîmeke norwêcî ve di sala 1895an de pêk hatiye. Di destpêka sedsala 20an de, çend seferên navxwe yên parzemînê çêbûne. Lêkolînerên brîtanî Douglas Mawson, Edgeworth David û Alistair Mackay yekem kes bûn ku di sala 1909an de gihîştine [[Cemsera Başûr]] a manyetîkî û cemsera başûr a erdnîgarî jî yekem car di sala 1911an de lêkolînerê norwêcî Roald Amundsen gihiştiye cemserê. Ji aliyê îdarî ve Antarktîka ji aliyê nêzîkê 30 welatan ve tê birêvebirin ku hemî jî endamên sîstema peymana Antarktîkayê ya sala 1959an in. Li gorî şertên peymanê, çalakiyên leşkerî, kolandinên kanên madenê, teqînên nukleerî û avêtina bermayiyên nukleerî li Antarktîkayê qedexe ne. Geştiyarî, masîgirtin û lêkolîn çalakiyên sereke yên mirovan li Antarktîkayê û li derdora Antarktîkayê hene. Di mehên havînê de nêzîkê 5.000 kes li stasyonên lêkolînê dimînin û ev hejmar di mehên zivistanê de dadikeve 1.000 kesan. Her çiqas parzemîn dûr be jî, çalakiyên mirovan bi rêya qirêjî, guherîna avhewayê û bi rêya tenikbûna [[tebeqeya ozonê]] bandoreke neyînî li ser Antarktîkayê dihêle. Helîna qata qeşayê ya [[Antarktîkaya Rojava]] ya ku potansiyeleke nearam e, di pêşbîniyên bilindbûna [[asta deryayê]] yên di asta sedsalê de bûye sedema nezelaliyeke herî mezin û heman helîn bandorê li ser serûbinkirina gera [[Okyanûsa Başûr]] jî dike ku di dawiyê de dikare bibe sedema bandorên girîng li ser avhewaya [[Nîvkada Başûr]] û hilberîna Okyanûsa Başûr. == Etîmolojî == [[Wêne:1657 map Polus Antarcticus.jpg|thumb|Nexşeya cemserî ya herî başûrê Dinyayê]] Navê ku ji parzemînê hatiye dayîn ji peyva antarktîka hatiye ku ji peyva fransî ya navîn ''antartique'' an ''antarctique'' ('li hemberî Arktîkê') û piştre ji peyva latînî ''antarcticus'' ('li hemberî bakur') hatiye. Navê Antarktîkus ji peyvên yewnanî ἀντι- ('dij-') û ἀρκτικός (arktikos, 'ya hirçê [Ursa Major], bakur') hatiye.<ref name=":0">{{Cite book |sernav=Lettinck 2021, p. 158.}}</ref> Fîlozofê yewnanî Arîstoteles li dora 350 {{bz}} de di ''Meteorolojiyê'' de li ser "herêma Antarktîkê" nivîsandiye. Li gorî raporê, erdnîgarnasê yewnanî Marinusê ji Tîrusê ev nav di nexşeya xwe ya cîhanê ya sedsala duyem a {{pz}} de ku niha winda bûye, bi kar aniye. Nivîskarên romayî Gaius Julius Hyginus û Apuleius ji bo cemsera başûr navê yewnanî yê latînîkirî polus antarcticus bi kar anîne ku ji wir peyva fransî ya kevin ''pole antartike'' (nûjen ''pôle antarctique'')<ref>{{Cite book |sernav=Hyginus 1992, p. 176.}}</ref> ku di sala 1270an de hatiye piştrastkirin û ji wir jî peyva îngilîziya navîn pol antartik ku cara yekem di lêkolîneke ji aliyê nivîskarê îngilîzî Geoffrey Chaucer ve hatiye nivîsandin, hatiye wergirtin.<ref name=":0" /> Ramanên ewropî yên di derbarê hebûna Terra Australis ku parzemîneke berfirehê li başûrê dûr ê cîhanê ye ku ji bo hevsengî kirina axên bakurê [[Ewropa]], [[Asya]] û [[Afrîkaya Bakur]] pêk tîne, wekê têgeheke rewşenbîrî, ji kevnariya klasîk ve hebû. Ji ber vê yekê ''Terra Australis'' navê ku ji bo hemî girseyên bejayî yên hîpotetîk ên ku tê pêşniyar kirin ku li cihê ku niha tê zanîn Antarktîka heye, hatibû bikaranîn.<ref>{{Cite book |sernav=Mericq 1987, pp. 90–91: 'They published maps and charts based on the hypothesis that Tierra del Fuego was the beginning of that Terra Australis. The first person ever to have rights over these lands was Pedro Sancho de la Hoz, who received them through a special decree signed by Emperor Charles V on 24 January 1539.'}}</ref> Îdiaya hebûna axek wisa heta keşfkirina Awistralyayê ku ji aliyê ewropiyan ve hatiye keşfkirin, berdewam kiriye.<ref>{{Cite book |sernav=Scott, Hiatt & McIlroy 2012, pp. 2–3.}}</ref> Di destpêka sedsala 19an de keşifger Matthew Flinders guman li hebûna parzemîneke cuda yê li başûrê Awistralyayê (ku di wê demê wekê New Holland hatiye binavkirin) kiriye û ji ber vê yekê pêşniyar kiriye ku li cihê wê navê "Terra Australis" ji bo [[Awistralya|Awistralyayê]] were bikar anîn.<ref>{{Cite book |sernav=Cawley 2015, p. 130.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=McCrone & McPherson 2009, p. 75.}}</ref> Di sala 1824an de rayedarên kolonyal ên li Sîdneyê bi fermî navê parzemîna New Hollandê wekê Awistralya guhertine û peyva "Terra Australis" wekê referansek ji bo navê Antarktîkayê hiştine. Di dehsalên piştre de, erdnîgaran hevokên wekê "parzemîna Antarktîkayê" bi kar anîne. Wan li cihê vê navê li naveke helbestî geriyane û navên wekê ''Ultima'' û ''Antipodea'' pêşniyar kirine.<ref>{{Cite book |sernav=Cameron-Ash 2018, p. 20.}}</ref> Ji bo binavkirina parzemînê navê Antarktîka di salên 1890î de hatiye pejirandin û bikaranîna yekem ê vê navê ji aliyê kartografê skotlendî John George Bartholomew pêk hatiye.<ref>{{Cite web |url=https://digital.nls.uk/bartholomew/highlights/antarctica.html#:~:text=Edinburgh%20geographer%20and%20mapmaker%20John,since%20the%20first%20century%20AD. |sernav=Highlights from the Bartholomew Archive: The naming of Antarctica}}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Antarctica.svg|thumb|300px|Nexşeyek ku Antarktîkaya Rojhilat li rastê Çiyayên Transantarktîk û Antarktîkaya Rojava li çepê ye, nişan dide.]] Antarktîka ku bi awayekî asîmetrîk li dora cemsera başûr û bi piranî li başûrê çembera Antarktîkayê (ku yek ji pênc çemberên sereke yên firehiyê ye ku nexşeyên cîhanê nîşan didin) cih digire ku ji aliyê [[Okyanûsa Başûr]] ve hatiye dorpêçkirin. Di heman de çem ên avan li Antarktîkayê hene ku çemê herî dirêj ê parzemînê çemê Onyxê ye. Her wiha Antarktîka bi qasê 14,2 milyon km² rûber vedigire ku hema hema du car ji rûbera [[Awistralya|Awistralyayê]] mezintir e ku bi vê rûberê bûye pêncem parzemîna herî mezin ê cîhanê. Xeta perava Antarktîkayê bi qasê 18.000 km dirêj e ku ji sala 1983an vir ve çar celebên peravê li parzemînê hene ku perav ji %44ê peravê ji qeşayên avjenî, ji %38 ji dîwarên qeşayê pêk tê ku li ser keviran dimînin, ji %13 ji deverên qeşayî an jî qiraxa cemedên bilind pêk tê û ji %5ê ji parvên mayî jî ji kevirên vekirî pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |sernav=Antarctica - The World Factbook |malper=www.cia.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en |archive-date=2022-05-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220509192134/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: glaciological and geophysical folio |paşnav=Drewry |pêşnav=D. J. |weşanger=University of Cambridge, Scott Polar Research Institute |tarîx=1983 |isbn=978-0-901021-04-5 |cih=Cambridge}}</ref> Golên ku di binê qeşaya parzemînî de dimînin, bi piranî li geliyên hişk ên McMurdo an jî li gelek oazên cûda çêbûne.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> [[Gola Vostokê]] ku di bin stasyona Vostok a [[Rûsya|Rûsyayê]] de hatiye dîtin, mezintirîn gola binqeşayê ya cîhanê û yek ji mezintirîn golên cîhanê ye. Berê hatiye bawer kirin ku gol bi milyonan salan hatiye girtin lê di roja îro de zanyaran texmîn kirine ku ava golê her 13.000 sal carekê bi helandin û cemidandina hêdî ya qeşayê hatiye guhertin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=David |tarîx=2019-06-27 |sernav=Antarctica |url=https://academic.oup.com/book/62792 |kovar=OUP Academic |ziman=en |doi=10.1093/wentk/9780190641320.001.0001}}</ref> Di mehên havînan de qeşa li qiraxên golan dikare bihele û xendekên şil bi awayekê demkî çêdibin. Di heman demê de li Antarktîkayê hem golên ava şor û hem jî golên ava şirîn hene.<ref name=":1" /> [[Wêne:Mount Vinson from NW at Vinson Plateau by Christian Stangl (flickr).jpg|thumb|Dîmenek ji çiyayê Vînsonê ku li bakurê rojavayê Antarktîkayê ye û bilindeya herî bilind ê Antarktîkayê ye]] Antarktîka ji aliyê Çiyayên Transantarktîk ve hatiye dabeşkirin ku ji erdê Vîktoryayê heta [[Deryaya Rossê]] dirêj dibin ku ev her alî di nav xwe de Antarktîkaya Rojava û Antarktîkaya Rojhilat vedigirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: Earth's Own Ice World |paşnav=Carroll |pêşnav=Michael |weşanger=Springer |tarîx=2018-05-16 |isbn=978-3-319-74623-4 |paşnav2=Lopes |pêşnav2=Rosaly}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ji |pêşnav=Fei |paşnav2=Gao |pêşnav2=Jinyao |paşnav3=Li |pêşnav3=Fei |paşnav4=Shen |pêşnav4=Zhongyan |paşnav5=Zhang |pêşnav5=Qiao |paşnav6=Li |pêşnav6=Yongdong |tarîx=2017-10-16 |sernav=Variations of the effective elastic thickness over the Ross Sea and Transantarctic Mountains and implications for their structure and tectonics |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0040195117302937 |kovar=Tectonophysics |cild=717 |rr=127–138 |doi=10.1016/j.tecto.2017.07.011 |issn=0040-1951}}</ref> Piraniya Antarktîkayê bi tebeqeyên qeşayê ya Antarktîkayê ve hatiye nixumandin ku bi navînî 1,9 km qalindahiya qeşayan hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fretwell |pêşnav=P. |paşnav2=Pritchard |pêşnav2=H. D. |paşnav3=Vaughan |pêşnav3=D. G. |paşnav4=Bamber |pêşnav4=J. L. |paşnav5=Barrand |pêşnav5=N. E. |paşnav6=Bell |pêşnav6=R. |paşnav7=Bianchi |pêşnav7=C. |paşnav8=Bingham |pêşnav8=R. G. |paşnav9=Blankenship |pêşnav9=D. D. |paşnav10=Casassa |pêşnav10=G. |paşnav11=Catania |pêşnav11=G. |paşnav12=Callens |pêşnav12=D. |paşnav13=Conway |pêşnav13=H. |paşnav14=Cook |pêşnav14=A. J. |paşnav15=Corr |pêşnav15=H. F. J. |tarîx=2013-02-28 |sernav=Bedmap2: improved ice bed, surface and thickness datasets for Antarctica |url=https://tc.copernicus.org/articles/7/375/2013/ |kovar=The Cryosphere |ziman=English |weşanger=Copernicus GmbH |cild=7 |hejmar=1 |rr=375–393 |doi=10.5194/tc-7-375-2013 |issn=1994-0416}}</ref> Tebeqeya qeşayê ji xeynî ji xeynî çend oazanên li geliyên hişk ên McMurdo tevahiya parzemînê nixumandine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://antarcticsun.usap.gov/science/4184/ |sernav=The Antarctic Sun: News about Antarctica - The Lost Dry Valleys of the Polar Plateau |malper=antarcticsun.usap.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en |archive-date=2022-01-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220115223943/https://antarcticsun.usap.gov/science/4184/ |url-status=dead }}</ref> Çend çemên qeşayî yên Antarktîkayê ku ber bi refên qeşayî yên Antarktîkayê ve diherikin, pêvajoyeke ku wekê dînamîkên tebeqeyên qeşayê hatine pênasekirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gfdl.noaa.gov/ice-sheet-dynamics/ |sernav=Ice Sheet Dynamics – Geophysical Fluid Dynamics Laboratory |malper=www.gfdl.noaa.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31}}</ref> Antarktîkaya Rojhilat ji Coats Land, Queen Maud Land, Enderby Land, Mac. Robertson Land, Wilkes Land û Victoria Land pêk hatiye. Ji xeynî beşek piçûk, hemî deverên parzemînê di nav nîvkada rojhilat de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctic Climate Evolution |paşnav=Florindo |pêşnav=Fabio |weşanger=Elsevier |tarîx=2008-10-10 |isbn=978-0-08-093161-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yUu-x70CZEcC |paşnav2=Siegert |pêşnav2=Martin}}</ref> Li ser û dora Antarktîkayê gelek girav hene ku piraniya wan giravên volkanîk in û li gorî pîvanên jeolojîk pir ciwan in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://figshare.utas.edu.au/articles/journal_contribution/Origin_and_evolution_of_the_sub-Antarctic_islands_the_foundation/24483391 |sernav=Quilty, Patrick Gerard |malper=figshare.utas.edu.au |roja-gihiştinê=2026-08-31 |doi=10.26749/rstpp.141.1.35}}</ref> Îstîsnayên herî berbiçav giravên [[deşta Kerguelenê]] ne ku girava herî kevin li dora 40 milyon sal berê niha çêbûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Olierook |pêşnav=Hugo K. H. |paşnav2=Jourdan |pêşnav2=Fred |paşnav3=Merle |pêşnav3=Renaud E. |paşnav4=Timms |pêşnav4=Nicholas E. |paşnav5=Kusznir |pêşnav5=Nick |paşnav6=Muhling |pêşnav6=Janet R. |tarîx=2016-04-15 |sernav=Bunbury Basalt: Gondwana breakup products or earliest vestiges of the Kerguelen mantle plume? |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0012821X1630019X |kovar=Earth and Planetary Science Letters |cild=440 |rr=20–32 |doi=10.1016/j.epsl.2016.02.008 |issn=0012-821X}}</ref> Girê Vinson a li çiyayên Ellsworthê bi bilindahiya 4.892 mêtreyê bilindeya herî bilind ê Antarktîkayê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hall Ball Kiwi Mountaineers From Mount Cook To Everest |paşnav=Monteath |pêşnav=Colin |weşanger=Cloudcap |tarîx=1997 |isbn=978-0-938567-42-4 |url=https://www.worldcat.org/title/38585390 |oclc=38585390}}</ref> Çiyayê Erebusa li Girava Rossê volkana herî başûrî ya cîhanê ye û her roj nêzîkê 10 caran diteqe. Xweliya ji teqînên volkanîk 300 kîlometre dûrî kratera volkanîk hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/48987684 |sernav=Antarctica : an encyclopedia from Abbott ice shelf to zooplankton {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en}}</ref> Delîlên hejmareke mezin ji volkanan di bin qeşayê de hene ku ger asta çalakiyê bilind bibe, dibe ku ji bo tebeqeya qeşayê xetereyek çêbike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: Earth's Own Ice World |paşnav=Carroll |pêşnav=Michael |weşanger=Springer |tarîx=2018-05-16 |isbn=978-3-319-74623-4 |paşnav2=Lopes |pêşnav2=Rosaly}}</ref> Qubeya qeşayê ya bi navê Dome Argus li Antarktîkaya Rojhilat e ku bi qasê bilindahiya 4.091 metreyan bilind ew û qada qeşayê ya herî bilind ê Antarktîkayê ye. Ev gir yek ji cihên herî sar û hişk ên cîhanê ye ku germahî ya li vir heya −90 °C ê dadikeve û barîna salane jî bi qasê 1-3 sm ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica And The Arctic Circle, A Geographic Encyclopedia Of The Earth's Polar Regions |tarîx=2014-04-01 |url=http://archive.org/details/antarctica-and-the-arctic-circle-2-volumes-a-geographic-encyclopedia-of-the-earths-polar-regions}}</ref> == Dîroka jeolojîk == Ji dawiya serdema meoproterozoîkê heta serdema kretasyeyê, Antarktîka beşek ji superparzemîna [[Gondwana|Gondwanayê]] bû û parzemîn bi pêvajoya tevgerên Antarktîkaya îro ji ber ku Gondwana hêdî hêdî ji hev perçe bûye, li dora 183 milyon sal berê îro ava bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctic News Clips |weşanger=National Science Foundation |tarîx=1995 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=HcTrAAAAMAAJ&pg=PA109}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> Di demek dirêj a serdema fanerozoyîkê de Antarktîka xwedî avhewayek tropîkal ê nerm bû û ew bi daristanên berfireh nixumandî bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Klages |pêşnav=Johann P. |paşnav2=Salzmann |pêşnav2=Ulrich |paşnav3=Bickert |pêşnav3=Torsten |paşnav4=Hillenbrand |pêşnav4=Claus-Dieter |paşnav5=Gohl |pêşnav5=Karsten |paşnav6=Kuhn |pêşnav6=Gerhard |paşnav7=Bohaty |pêşnav7=Steven M. |paşnav8=Titschack |pêşnav8=Jürgen |paşnav9=Müller |pêşnav9=Juliane |paşnav10=Frederichs |pêşnav10=Thomas |paşnav11=Bauersachs |pêşnav11=Thorsten |paşnav12=Ehrmann |pêşnav12=Werner |paşnav13=van de Flierdt |pêşnav13=Tina |paşnav14=Pereira |pêşnav14=Patric Simões |paşnav15=Larter |pêşnav15=Robert D. |tarîx=2020 |sernav=Temperate rainforests near the South Pole during peak Cretaceous warmth |url=https://www.nature.com/articles/s41586-020-2148-5 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=580 |hejmar=7801 |rr=81–86 |doi=10.1038/s41586-020-2148-5 |issn=1476-4687}}</ref> === Serdema paleozoyîkê (539–252 milyon sal berê) === [[Wêne:Glossopteris sp. (fossil leaf) (Permian; Antarctica) 1 (49063572172) (cropped).jpg|thumb|300px|Ji serdema permeya Antarktîkayê pelgeke ''Glossopteris sp.'' yê]] Germbûna berdewam bûye sedem ku piraniya Gondwanayê ziwa bibe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Vegetation of Antarctica Through Geological Time |paşnav=Cantrill |pêşnav=David J. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012-11-22 |isbn=978-0-521-85598-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=sOGH4xaioRUC |paşnav2=Poole |pêşnav2=Imogen}}</ref> Di serdema triyasiyê de Antarktîka ji aliyê cûreyeke giyayên bi tov (pteridosperms) ve serdest bû ku ji cinsê Dicroidiumê bûn ku wekê daran mezin dibûn. Florayên din ên triasiyê ginkgophytes, sîkadofites, darên konîfer û sphenopsid bûn. Tetrapod (ajaleke çar ling) cara yekem di serdema triyasiya destpêkê de li Antarktîkayê hatine dîtin û fosîlên herî kevn ên naskirî di formasyona fremouw a çiyayên Transantarktîkê de hatine dîtin. Sînapsîd (ku wekê "xijendeyên mîna memikdaran" jî têne zanîn) cureyên wekê Lystrosaurus di nav de hebû û di serdema triyasiya destpêkê de zêde bûn. Nîvgirava Antarktîkayê di serdema jurasiyê de (206 heta 146 milyon sal berê) dest bi avakirina xwe kiriye. Afrîka di serdema jurasiyê li de dora 160 milyon sal berê ji Antarktîkayê dabeş bûye û piştre jî di serdema kretasiya destpêkê de nîvgirava Hindistanê (nêzîkî 125 milyon sal berê) ji heman parzemînan dabeş bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rolland |pêşnav=Yann |paşnav2=Bernet |pêşnav2=Matthias |paşnav3=van der Beek |pêşnav3=Peter |paşnav4=Gautheron |pêşnav4=Cécile |paşnav5=Duclaux |pêşnav5=Guillaume |paşnav6=Bascou |pêşnav6=Jérôme |paşnav7=Balvay |pêşnav7=Mélanie |paşnav8=Héraudet |pêşnav8=Laura |paşnav9=Sue |pêşnav9=Christian |paşnav10=Ménot |pêşnav10=René-Pierre |tarîx=2019-01-15 |sernav=Late Paleozoic Ice Age glaciers shaped East Antarctica landscape |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0012821X18306460 |kovar=Earth and Planetary Science Letters |cild=506 |rr=123–133 |doi=10.1016/j.epsl.2018.10.044 |issn=0012-821X}}</ref> Piştê kêmbûna qeşayê di nîvê duyem ê serdema permiyana destpêkê de, erd ji aliyê glossopterids (komeke nebatan a tovkirî ya nemabûyî ya bê xizmên zindî) ve serdest bû ku nebata herî berbiçav Glossopteris bû ku dareke wekê ku di axên tijî av de şîn dibe, hatiye şîrove kirin ku depoyên komirê yên berfireh çêkirine. Nebatên din ên ku di dema Permiyeyê de li Antarktîkayê hatine dîtin ''Cordaitales'', ''sphenopsids'', ''ferns'' û ''lycophytes'' in.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Vegetation of Antarctica Through Geological Time |paşnav=Cantrill |pêşnav=David J. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012-11-22 |isbn=978-0-521-85598-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=sOGH4xaioRUC |paşnav2=Poole |pêşnav2=Imogen}}</ref> Di dawiya serdema permiyeyê de avhewa li ser piraniya [[Gondwana|Gondwanayê]] hişktir û germtir bûye û ekosîstemên daristanên ''glossopteridan'' wekê beşek ji bûyera tunebûna permî-triyasî hilweşiyane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Past Antarctica: Paleoclimatology and Climate Change |paşnav=Franganillo |pêşnav=Marc Oliva i |weşanger=Elsevier Science & Technology |tarîx=2020 |isbn=978-0-12-817925-3 |paşnav2=Fernandez |pêşnav2=Jesus Ruiz}}</ref> Di serdema paleozoyîkê de ti delîl tinene ku nîşan bide ka tetrapod li Antarktîkê jiyane an na.<ref name=":2">{{Cite web |url=https://pubs.usgs.gov/of/2007/1047/ea/of2007-1047ea047.pdf |sernav=Collinson, James; William R., Hammer (2007). Migration of Triassic tetrapods to Antarctica (PDF). 10th International Symposium on Antarctic Earth Sciences.}}</ref> === Serdema mezozoîkê (252–66 milyon sal berê) === {{Multiple image | width = 150 | image1 = Opening of western Indian Ocean 150 Ma.png | image2 = Opening of South Atlantic 126 Ma.png | image3 = Opening of South Atlantic 83 Ma.png | footer = Perçebûna suoerparzemîna Gondwanayê; li dora 150 milyon sal berê (wêneya 1em), li dora 126 milyon sal berê (wêneya 2em) û li dora 83 milyon sal berê (wêneya 3em) |}} Germbûna berdewam piraniya Gondwanayê zuwa kiriye. Di serdema triyasiyê de, Antarktîka ji aliyê fernên tovkirî (pteridosperms) ve serdest bû ku beşek cinsê dicroidium bûn ku wekê daran mezin dibûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Icehouse to hothouse: floral turnover, the Permian–Triassic crisis and Triassic vegetation |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012 |rr=105–160 |isbn=978-0-521-85598-3 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Cantrill |pêşnavê-edîtor=David J. |url=https://www.cambridge.org/core/books/vegetation-of-antarctica-through-geological-time/icehouse-to-hothouse-floral-turnover-the-permiantriassic-crisis-and-triassic-vegetation/2A62935F027160A42A76FDD1199FA5C3 |paşnavê-edîtor2=Poole |pêşnavê-edîtor2=Imogen |doi=10.1017/CBO9781139024990.004}}</ref> Florayên din ên serdema triyasiyê ginkgophytes, sîkadofît, konîfer û sphenopsîdan bûn. Tetrapod cara yekem di serdema triyasiya destpêkê de li Antarktîkayê hatine dîtin û fosîlên herî kevn ên naskirî di formasyona fremouw a [[Rêzeçiyayên Transantarktîk|çiyayên Transantarktîkê]] de hatin dîtin.<ref name=":2" /> Sînapsîd (ku wekî "xijendeyên mîna memikan" jî têne zanîn) cureyên wek ''Lystrosaurus'' vedihewîne û di serdema triyasiya destpêkê de gelek zêdetir bûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Early Evolutionary History of the Synapsida |paşnav=Kammerer |pêşnav=Christian F. |weşanger=Springer London, Limited |tarîx=2013 |isbn=978-94-007-6841-3 |paşnav2=Angielczyk |pêşnav2=Kenneth D. |paşnav3=Fröbisch |pêşnav3=Jörg}}</ref> Nîvgirava Antarktîkayê di serdema jurasiyê de (206 heta 146 milyon sal berê) dest bi avakirina xwe kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Birkenmajer |pêşnav=K. |tarîx=1994 |sernav=Evolution of the Pacific margin of the northern Antarctic Peninsula: an overview |url=https://link.springer.com/10.1007/BF00210547 |kovar=Geologische Rundschau |ziman=en |cild=83 |hejmar=2 |rr=309–321 |doi=10.1007/BF00210547 |issn=0016-7835}}</ref> Afrîka di serdema jurayê de li dora 160 milyon sal berê ji Antarktîkayê dabeş bûye û piştre di derdema kretasye ya destpêkê de (dora 125 milyon sal berê) [[nîvgirava Hindistanê]] ji hev dabeş bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Gaina |pêşnav=Carmen |paşnav2=Müller |pêşnav2=R. Dietmar |paşnav3=Brown |pêşnav3=Belinda |paşnav4=Ishihara |pêşnav4=Takemi |paşnav5=Ivanov |pêşnav5=Sergey |tarîx=2007-07-01 |sernav=Breakup and early seafloor spreading between India and Antarctica |url=https://doi.org/10.1111/j.1365-246X.2007.03450.x |kovar=Geophysical Journal International |cild=170 |hejmar=1 |rr=151–169 |doi=10.1111/j.1365-246X.2007.03450.x |issn=0956-540X}}</ref> Darên ginkgo, konîfer, Bennettitale, nebatên poçikê hespan, fern û sikad di wê demê de pir bûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Vegetation of Antarctica Through Geological Time |paşnav=Cantrill |pêşnav=David J. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012-11-22 |isbn=978-0-521-85598-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=sOGH4xaioRUC |paşnav2=Poole |pêşnav2=Imogen}}</ref> Nêzîkê 80 milyon sal berê nebatên kulîlkdar bûne komên nebatan ên herî cihêreng ên li ser parzemînê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Barreda |pêşnav=Viviana D. |paşnav2=Palazzesi |pêşnav2=Luis |paşnav3=Olivero |pêşnav3=Eduardo B. |tarîx=2019 |sernav=When flowering plants ruled Antarctica: evidence from Cretaceous pollen grains |url=https://nph.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/nph.15823 |kovar=New Phytologist |ziman=en |cild=223 |hejmar=2 |rr=1023–1030 |doi=10.1111/nph.15823 |issn=0028-646X}}</ref> Her çiqas darên behîvê yên başûr (Nothofagus) ber bi dawiya kretasyeyê ve berbiçav bin jî li Antarktîkaya Rojava daristanên pelderzî di seranserê serdema kretasyeyê de (146–66 milyon sal berê) de serdest bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Crame |pêşnav=J. A. |tarîx=1989 |sernav=Origins and evolution of the Antarctic biota: an introduction |url=https://www.lyellcollection.org/doi/10.1144/GSL.SP.1989.047.01.01 |kovar=Geological Society, London, Special Publications |ziman=en |cild=47 |hejmar=1 |rr=1–8 |doi=10.1144/GSL.SP.1989.047.01.01 |issn=0305-8719}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the Antarctic |paşnav=Riffenburgh |pêşnav=Beau |weşanger=Routledge |tarîx=2006-10-25 |isbn=978-1-135-87866-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_mUPEAAAQBAJ}}</ref> Her çiqas tenê çend cinsên dînezorên Antarktîkayê (Cryolophosaurus û Glacialisaurus, ji Formasyona Hanson a serdema jurasiya destpêka çiyayên Transantarktîkê<ref>{{Cite web |url=http://www.app.pan.pl/archive/published/app52/app52-657.pdf |sernav=Anatomy of a basal sauropodomorph dinosaur from the Early Jurassic Hanson Formation of Antarctica}}</ref> û Antarctopelta, Trinisaura, Morrosaurus û Imperobator ji kretasya dereng a nîvgirava Antarktîkayê) hatine vegotin, Ammonît li deryayên li derdora Antarktîkayê pir belav bûn û dînezor jî hebûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Coria |pêşnav=Rodolfo A. |paşnav2=Moly |pêşnav2=Juan J. |paşnav3=Reguero |pêşnav3=Marcelo |paşnav4=Santillana |pêşnav4=Sergio |paşnav5=Marenssi |pêşnav5=Sergio |tarîx=2013-04-01 |sernav=A new ornithopod (Dinosauria; Ornithischia) from Antarctica |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0195667112001784 |kovar=Cretaceous Research |cild=41 |rr=186–193 |doi=10.1016/j.cretres.2012.12.004 |issn=0195-6671}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rozadilla |pêşnav=Sebastián |paşnav2=Agnolin |pêşnav2=Federico L. |paşnav3=Novas |pêşnav3=Fernando E. |paşnav4=Aranciaga Rolando |pêşnav4=Alexis M. |paşnav5=Motta |pêşnav5=Matías J. |paşnav6=Lirio |pêşnav6=Juan M. |paşnav7=Isasi |pêşnav7=Marcelo P. |tarîx=2016-01-01 |sernav=A new ornithopod (Dinosauria, Ornithischia) from the Upper Cretaceous of Antarctica and its palaeobiogeographical implications |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0195667115300677 |kovar=Cretaceous Research |cild=57 |rr=311–324 |doi=10.1016/j.cretres.2015.09.009 |issn=0195-6671}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ely |pêşnav=Ricardo C. |paşnav2=Case |pêşnav2=Judd A. |tarîx=2019-09-01 |sernav=Phylogeny of a new gigantic paravian (Theropoda; Coelurosauria; Maniraptora) from the Upper Cretaceous of James Ross Island, Antarctica |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0195667118300120 |kovar=Cretaceous Research |cild=101 |rr=1–16 |doi=10.1016/j.cretres.2019.04.003 |issn=0195-6671}}</ref> === Serdema senozoyîkê (66–10 milyon sal berê) === [[Wêne:Eocene-Paleocene-circumpolar.svg|thumb|Pêkhatina herika çerxa derdorî ya Antarktîkayê ji perçebûna dawî ya pira bejahî ya Antarktîkayê]] Di destpêka serdema paleojenê de girêdana pira bejahî ya pira Antarktîkayê, Antartîkayê bi Amerîkaya Başûr û her wiha bi başûrê rojhilatê Awistralyayê ve berdewam kiriye. Fauna ji formasyona La Mesetaya li nîvgirava Antarktîkayê ku dîroka wê vedigere serdema eosenê, pir dişibihe faunayên wekhev ên Amerîkaya Başûr ku ajalên wekê ajalên bi kîsik (marsupials), xenarthran, lîtoptern û ungulatesê bi sim û her wiha gondwanatheres û dibe ku meridiolestidans hebûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=History of Terrestrial Mammals in South America: How South American Mammalian Fauna Changed from the Mesozoic to Recent Times |paşnav=Defler |pêşnav=Thomas |weşanger=Springer |tarîx=2018-12-19 |isbn=978-3-319-98449-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-HWADwAAQBAJ}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Gelfo |pêşnav=Javier N. |paşnav2=Goin |pêşnav2=Francisco |paşnav3=Bauzá |pêşnav3=Nicolá |paşnav4=Reguero |pêşnav4=Marcelo |tarîx=2019-09-01 |sernav=The fossil record of Antarctic land mammals: commented review and hypotheses for future research |url=https://www.researchgate.net/publication/337086325_The_fossil_record_of_Antarctic_land_mammals_commented_review_and_hypotheses_for_future_research |kovar=researchgate.net |rr=274–292 |doi=10.13679/j.advps.2019.0021}}</ref> Hatiye texmînkirin ku ajalên bi kîsik di destpêka eosenê de ji Amerîkaya Başûr bi rêya Antarktîkayê belavê Awistralyayê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Eldridge |pêşnav=Mark D B |paşnav2=Beck |pêşnav2=Robin M D |paşnav3=Croft |pêşnav3=Darin A |paşnav4=Travouillon |pêşnav4=Kenny J |paşnav5=Fox |pêşnav5=Barry J |tarîx=2019-05-23 |sernav=An emerging consensus in the evolution, phylogeny, and systematics of marsupials and their fossil relatives (Metatheria) |url=https://doi.org/10.1093/jmammal/gyz018 |kovar=Journal of Mammalogy |cild=100 |hejmar=3 |rr=802–837 |doi=10.1093/jmammal/gyz018 |issn=0022-2372}}</ref> Nêzîkê 53 milyon sal berê Awistralya û Gîneya Nû ji Antarktîkayê veqetiyane û deriyê Tazmanyayê vebûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ball |pêşnav=Philip |paşnav2=Eagles |pêşnav2=Graeme |paşnav3=Ebinger |pêşnav3=Cynthia |paşnav4=McClay |pêşnav4=Ken |paşnav5=Totterdell |pêşnav5=Jennifer |tarîx=2013 |sernav=The spatial and temporal evolution of strain during the separation of Australia and Antarctica |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/ggge.20160 |kovar=Geochemistry, Geophysics, Geosystems |ziman=en |cild=14 |hejmar=8 |rr=2771–2799 |doi=10.1002/ggge.20160 |issn=1525-2027}}</ref> Modelên erdnîgariya Antarktîkayê nîşan didin ku ev herikîn û her wiha çerxa paşvegerê ya xwedî kirinê ji ber kêmbûna asta CO₂yê çêbûye û bûye sedema afirandina qeşayên piçûk û qeşayên mayînde yên cemserî.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=England |pêşnav=Matthew H. |paşnav2=Hutchinson |pêşnav2=David K. |paşnav3=Santoso |pêşnav3=Agus |paşnav4=Sijp |pêşnav4=Willem P. |tarîx=2017-08-01 |sernav=Ice–Atmosphere Feedbacks Dominate the Response of the Climate System to Drake Passage Closure |url=https://journals.ametsoc.org/view/journals/clim/30/15/jcli-d-15-0554.1.xml |kovar=Journal of Climate |cild=30 |hejmar=15 |rr=5775–5790 |doi=10.1175/JCLI-D-15-0554.1 |issn=0894-8755}}</ref> Her ku asta CO₂yê zêdetir kêm bûye, qeşayê dest bi berfirehbûneke bilez kiriye û cihê daristanên ku heta wê demê Antarktîkayê vedişartin girtiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=DeConto |pêşnav=Robert M. |paşnav2=Pollard |pêşnav2=David |tarîx=2003 |sernav=Rapid Cenozoic glaciation of Antarctica induced by declining atmospheric CO2 |url=https://www.nature.com/articles/nature01290 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=421 |hejmar=6920 |rr=245–249 |doi=10.1038/nature01290 |issn=1476-4687}}</ref> Ekosîstemên tundrayê li Antarktîkayê heta 14 û 10 milyon sal berê niha hebûna xwe berdewam kirine û piştre sarbûna zêdetir bûye sedema tunekirina van tundrayan.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ashworth |pêşnav=Allan C. |paşnav2=Erwin |pêşnav2=Terry L. |tarîx=2016 |sernav=Antarctotrechus balli sp. n. (Carabidae, Trechini): the first ground beetle from Antarctica |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5126512/ |kovar=ZooKeys |hejmar=635 |rr=109–122 |doi=10.3897/zookeys.635.10535 |issn=1313-2989 |pmc=5126512 |pmid=27917060}}</ref> === Serdema hemdem === Her çiqas jeolojiya Antarktîkayê bi piranî ji aliyê qeşaya parzemînî ve hatibe veşartin jî, parzemîn dikare bi teknîkên wekê ji hestkirina ji dûr ve, radara ku di bin erdê de derbas dibe û wêneyên satelîtê werin lêkolîn kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pour |pêşnav=Amin Beiranvand |paşnav2=Park |pêşnav2=Yongcheol |paşnav3=Park |pêşnav3=Tae-Yoon S. |paşnav4=Hong |pêşnav4=Jong Kuk |paşnav5=Hashim |pêşnav5=Mazlan |paşnav6=Woo |pêşnav6=Jusun |paşnav7=Ayoobi |pêşnav7=Iman |tarîx=2018-06-01 |sernav=Regional geology mapping using satellite-based remote sensing approach in Northern Victoria Land, Antarctica |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S187396521730107X |kovar=Polar Science |cild=16 |rr=23–46 |doi=10.1016/j.polar.2018.02.004 |issn=1873-9652}}</ref> Ji aliyê jeolojîk ve, Antarktîkaya Rojava pir dişibihe Andên Amerîkaya Başûr.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Antarctica and the southern oceans |paşnav=Stonehouse |pêşnav=B. |weşanger=J. Wiley |tarîx=2002 |isbn=978-0-471-98665-2 |cih=Chichester, West Sussex, England, Hoboken, NJ |kesên-din=Bernard Stonehouse |url=https://www.worldcat.org/title/50285217 |oclc=50285217}}</ref> Nîvgirava Antarktîkayê bi bilindbûna jeolojîk û veguherîna sedîmentên binê deryayê ku veguheriye kevirên metamorfîk, çêbûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Tectonic setting and evolution of the James Ross Basin, northern Antarctic Peninsula |paşnav=Elliot |pêşnav=David H. |weşanger=Geological Society of America |tarîx=1988-01-01 |rr=0 |isbn=978-0-8137-1169-0 |paşnavê-edîtor=Feldmann |pêşnavê-edîtor=Rodney M. |url=https://doi.org/10.1130/MEM169-p541 |paşnavê-edîtor2=Woodburne |pêşnavê-edîtor2=Michael O. |doi=10.1130/MEM169-p541}}</ref> Antarktîkaya Rojava bi yekbûna çend plakayên parzemînî çêbûye ku di encamê de hejmarek rêzeçiyayên li herêmê çêbûne ku rêzeçiyayên herî berbiçav çiyayên Ellsworthê bûn. Hebûna sîstema rift a Antarktîkaya Rojava bûye sedema volkanîzma li ser sinorê di navbera Antarktîkaya Rojava û Rojhilat de û her wiha bûye sedema çêbûna çiyayên Transantarktîkê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> Antarktîka Rojhilat ji aliyê jeolojîk ve devereke pirreng e. Avabûna Antarktîka Rojhilat di serdema arkeyî (4.000 –2.500 milyon sal berê) de dest pê kiriye û di serdema kambriyê de rawestiyaye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctic Marine Geology |paşnav=Anderson |pêşnav=J. B. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-521-13168-1}}</ref> Herêm li ser kratoneke kevirî hatiye avakirin ku bingeha mertala prekambriyê ava kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> Li ser bingehê komir û kevirên qûmê, kevirên kilsinî û şêl hene ku di serdemên devonî û jurasiyê de hatine danîn ku çiyayên Transantarktîkê çêbikin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Chapter 2 The Geology and Geomorphology of Antarctica |weşanger=Elsevier |tarîx=1987-01-01 |rr=7–42 |cild=16 |paşnavê-edîtor=Campbell |pêşnavê-edîtor=I. B. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0166248108701508 |series=Developments in Soil Science |paşnavê-edîtor2=Claridge |pêşnavê-edîtor2=G. G. C. |doi=10.1016/S0166-2481(08)70150-8}}</ref> Li deverên peravê çiyayên wekê rêzeçiyayê Shackletonê û Vîktorya Land û hinek şikestekên tektonîk çêbûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Paxman |pêşnav=Guy J. G. |paşnav2=Jamieson |pêşnav2=Stewart S. R. |paşnav3=Ferraccioli |pêşnav3=Fausto |paşnav4=Bentley |pêşnav4=Michael J. |paşnav5=Forsberg |pêşnav5=Rene |paşnav6=Ross |pêşnav6=Neil |paşnav7=Watts |pêşnav7=Anthony B. |paşnav8=Corr |pêşnav8=Hugh F. J. |paşnav9=Jordan |pêşnav9=Tom A. |tarîx=2017 |sernav=Uplift and tilting of the Shackleton Range in East Antarctica driven by glacial erosion and normal faulting |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/2016JB013841 |kovar=Journal of Geophysical Research: Solid Earth |ziman=en |cild=122 |hejmar=3 |rr=2390–2408 |doi=10.1002/2016JB013841 |issn=2169-9356}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Salvini |pêşnav=Francesco |paşnav2=Brancolini |pêşnav2=Giuliano |paşnav3=Busetti |pêşnav3=Martina |paşnav4=Storti |pêşnav4=Fabrizio |paşnav5=Mazzarini |pêşnav5=Francesco |paşnav6=Coren |pêşnav6=Franco |tarîx=1997 |sernav=Cenozoic geodynamics of the Ross Sea region, Antarctica: Crustal extension, intraplate strike-slip faulting, and tectonic inheritance |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1029/97JB01643 |kovar=Journal of Geophysical Research: Solid Earth |ziman=en |cild=102 |hejmar=B11 |rr=24669–24696 |doi=10.1029/97JB01643 |issn=2156-2202}}</ref> Komir cara yekem li Antarktîkayê li nêzîkê çiyayên Beardmoreyê ji aliyê Frank Wild ve di sefera Nimrod de di sala 1907an de hatiye tomar kirin û tê zanîn ku komirê pileya nizm li gelek deverên çiyayên Transantarktîkê heye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> Çiyayên prens Charles depoyên hesinê vedihewînin û li Deryaya Rossê jî qadên neftê û gaza xwezayî hene.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Times |pêşnav=Walter Sullivan Special to The New York |tarîx=1976-12-19 |sernav=Soviet Team Finds a ‘Mountain of Iron’ in Antarctica |url=https://www.nytimes.com/1976/12/19/archives/soviet-team-finds-a-mountain-of-iron-in-antarctica.html |roja-gihiştinê=2026-09-02 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331}}</ref> == Avhewa == [[Wêne:Fryxellsee Opt.jpg|thumb|Dîmenek ji qeşaya şîn ku gola Fryxell a li qirax ên çiyayên Transantarktîkê nixumandiye]] Antarktîka parzemîna herî sar, parzemîna herî bi bahoz û parzemîna herî hişk ê Dinyayê ye.<ref name=":3">{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20220509192134/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |sernav=Antarctica}}</ref> Li nêzîkê peravên parzemînê, germahî di havînê de dikare ji 10 °C ê derbas bibe û di mehên zivistanê de heya -40 °C dadikeve. Li ser deverên bilind ên navendî, germahî di mehên havînê de dikare heya -30 °C dakeve û di mehên zivistanê de jî germahiya heman deverê heya -80 °C ê dadikeve. Germahiya hewayê ya xwezayî ya herî nizm a ku li ser Erdê hatiye tomarkirin di 21ê tîrmeha sala 1983an de li stasyona Vostok a Rûsyayê li Antarktîkayê bi qasê -89.2 °C hatiye tomarkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Turner |pêşnav=John |paşnav2=Anderson |pêşnav2=Phil |paşnav3=Lachlan-Cope |pêşnav3=Tom |paşnav4=Colwell |pêşnav4=Steve |paşnav5=Phillips |pêşnav5=Tony |paşnav6=Kirchgaessner |pêşnav6=Amélie |paşnav7=Marshall |pêşnav7=Gareth J. |paşnav8=King |pêşnav8=John C. |paşnav9=Bracegirdle |pêşnav9=Tom |paşnav10=Vaughan |pêşnav10=David G. |paşnav11=Lagun |pêşnav11=Victor |paşnav12=Orr |pêşnav12=Andrew |tarîx=2009 |sernav=Record low surface air temperature at Vostok station, Antarctica |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1029/2009JD012104 |kovar=Journal of Geophysical Research: Atmospheres |ziman=en |cild=114 |hejmar=D24 |doi=10.1029/2009JD012104 |issn=2156-2202}}</ref> Di sala 2010an de bi rêya satelîta germahiyeke hewayê germahiya parzemînê bi qasê −94.7 °C hatiye tomar kirin lêbelê dibe ku ji ev rêje ji sermaya li ser rûyê erdê bi bandor bûye ku li bilindahiya 2 mêtre li jorê rûyê erdê nehatiye tomar kirin ku ji bo tomarên fermî yên germahiya hewayê tê xwestin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.usatoday.com/story/weather/2013/12/10/antarctica-cold-record/3950019/ |sernav=Antarctica records unofficial coldest temperature ever |malper=USA TODAY |roja-gihiştinê=2026-09-02 |ziman=en-US |paşnav=Rice |pêşnav=Doyle}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.antarctica.gov.au/about-antarctica/weather-and-climate/weather/ |sernav=Antarctic weather – Australian Antarctic Program |malper=www.antarctica.gov.au |tarîx=2019-02-18 |roja-gihiştinê=2026-09-02 |ziman=en}}</ref> Ji ber ku piraniya Antarktîkayê ji asta deryayê ji 3.000 mêtre bilindtir e, Antarktîka ji herêma Arktîkê sartir e. Germahiya Okyanûsa Arktîkê bi rêya qeşaya deryayê ya Arktîkê ber bi parzemînê ve hatiye veguhastin û bi awayê hewaya li herêma Arktîkê nerm dibe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Climatology |paşnav=Rohli |weşanger=Jones & Bartlett Learning |tarîx=2017-06-05 |isbn=978-1-284-11998-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=umokDwAAQBAJ |paşnav2=Vega |pêşnav2=Anthony J.}}</ref> Antarktîka çoleke cemserî ye ku barîna parzemînê kêm e. Parzemîn salane bi navînî nêzîkê 150 mm av werdigire ku bi piranî bi awayê şilopeyê ye. Deverên navxweyî hişktir e û di tevahiya salê herî zêde bi qasê 50 mm baran werdigire lê herêmên peravê bi gelemperî ji 200 mm zêdetir baran werdigirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Climatology |paşnav=Rohli |weşanger=Jones & Bartlett Learning |tarîx=2017-06-05 |isbn=978-1-284-11998-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=umokDwAAQBAJ |paşnav2=Vega |pêşnav2=Anthony J.}}</ref> Li çend deverên qeşaya şîn, ba û sublîmasyon ji berfa ku dibare zêdetir berfê radike. Li geliyên hişk, heman bandor li ser bingehek kevirî çêdibe ku dibe sedema jîngeheke bêber û hişk.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fountain |pêşnav=Andrew G. |paşnav2=Nylen |pêşnav2=Thomas H. |paşnav3=Monaghan |pêşnav3=Andrew |paşnav4=Basagic |pêşnav4=Hassan J. |paşnav5=Bromwich |pêşnav5=David |tarîx=2010 |sernav=Snow in the McMurdo Dry Valleys, Antarctica |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/joc.1933 |kovar=International Journal of Climatology |ziman=en |cild=30 |hejmar=5 |rr=633–642 |doi=10.1002/joc.1933 |issn=1097-0088}}</ref> === Cudahiyên herêmî === Antarktîkaya Rojhilat ji ber bilindahiya xwe ya bilind ve ji Antarktîkaya Rojava sartir e. Eniyên hewayê bi zêde derbasê deverên navendî yên parzemînê nabin ku ev jî dibe sedem ku navenda parzemînê sar û hişk bimînin û dibe sedema ku bayên deverê bi leza nerm bimînin. Barîna berfa li beşa perava Antarktîkayê barîneke pir gelemperî ye ku li wir di nav 48 demjimêran de berf dikare bi qasê 1.22 mêtreyê bibare. Li qiraxa parzemînê, bayên katabatîk ên bihêz ên ji platoya cemserî pir caran bi hêza bahozê çêdibin. Di mehên havînê de ji ber ku her roj 24 demjimêrên tîrêjên rojê li wir tên wergirtin, li Cemsera Başûr ji ekvatorê zêdetir tîrêjên rojê digihîjin rûyê erdê.<ref name=":3" /> === Guherîna avhewayê === [[Wêne:20201210 Antarctica ice mass variation - NASA GRACE-en.svg|thumb|Guherîna navînî ya girseya qeşaya Antarktîkê ku ji sala 2002an vir ve salane bi qasî 100 milyar ton e]] Tevê devera xwe yê îzolekirî, Antarktîka di dehsalên dawî de ji ber belavbûna gazên serayê, germ bûye û hinek ji beşên qeşayên xwe winda kiriye. Antarktîkaya Rojava ji sala 1950an heta sala 2000an di heyamên dehsalan de ji 0,1 °C zêdetir germ bûye û nîvgirava Antarktîkayê ya ku li ber çavan e ji nîvê sedsala 20an vir ve bi qasê 3 °C germ bûye. Antarktîkaya Rojhilat ku li gorî Antarktîkaya Rojava sar e û avhewaya deverê sekan (stabîl) heta salên 2000î germahî nîşan nedaye. Li dora Antarktîkayê, Okyanûsa Başûr ji her okyanûseke din zêdetir germahiya okyanûsê kişandiye û li kûrahiyên bi qasê 2.000 mêtreyan germbûneke berbiçav çêbûye. Li dora Antarktîka Rojava, okyanûs ji sala 1955an vir ve bi qasê 1 °C germ bûye. Germbûna Okyanûsa Başûr a li dora Antarktîkayê bûye sedema qelsbûn an jî hilweşîna refikên qeşayên ku li derveyî qeşayan digeriyan û hevsengiya wan pêk dianiyan. Her çiqas perê qeşayên Antarktîkaya Rojhilat ku berdewam dike ku li hundirê welêt qeşayê zêde bike jî gelek cemedên peravê giraniya xwe winda dikin û paşve dikişin ku ev jî dibe sedema windabûna giştî ya qeşayên li seranserê Antarktîkayê. Hatiye payîn ku heta sala 2100an ku windabûna qeşaya li Antarktîkayê bi qasê 11 santî metreyan bilindbûna asta deryayê ya gerdûnî zêde bike. Bi germbûna zêdetir re îhtimala bêîstîqrariyê pir zêdetir dibe û dikare bilindbûna asta deryayê ya gerdûnî ya sedsala 21ê du caran zêdetir bike. Ava heliyayî ya nû ya ji qeşayê ava binê Antarktîkayê ya şor firk dike û şaneya jêrîn a gera serûbinkirina Okyanûsa Başûr (SOOC) qels dike. Her çiqas bandorên tevahî tê payîn ku di nav çend sedsalan de çêbibin jî, li gorî hinek lêkolînan, hilweşîna tevahî ya SOOCê dikare di navbera 1.7 °C û 3 °C germbûna gerdûnî de çêbike. Ev barîna kêm ê li nîvkada başûr û barîna zêde yê li nîvkada bakur, dibe sedema kêmbûna masîgirî ya li Okyanûsa başûr û hilweşîna potansiyel a hinek ekosîstemên deryayî vedigire. Her çiqas gelek cureyên Antarktîkayê nehatibin keşifkirin jî, zêdebûna flora Antarktîkayê ya belgekirî heye û ji u bo parastina jîngeheke guncavê faunayên mezin ên wekê pengûenan zehmetî hene. Helandina erdên cemed girtî dibe ku ji bo erdên bê cemed bibe sedema gazên serayê û qirêjiya cemedgirtî ya berê ku bi helandinê re derdikeve holê. Germbûna Antarktîkayê û guhertinên têkildar di gera Okyanûsa Başûr de dikarin bandorê li şêwazên avhewayê yên li hinek deverên Afrîkayê jî bikin ku dikare bandor li barîna herêmî û guherîna germahiyê bike. Ji ber ku germahiya gerdûnî li dora 3°C zêde bûye, deverên xeternak ên wekê Hewza Wilkes û Hewza Aurora dibe ku di nav 2.000 salan de bimînin di bin avê de û dibe ku li van deveran bilindbûna asta deryayê bigihîje 6,4 metreyan. Ger germahî ji asta sala 2020an 2 °C kêmtir nebe, ihtimal heye ku qata qeşayê ya Antarktîkaya Rojava bi tevahî bihele. Hatiye payîn ku windabûna vê qata qeşayê heye bi tevahî ji holê rabe ev pêvajo bi qasê 500 û 13.000 sal berxwe bide. Ger qeşaya bilind hilweşe dibe ku asta deryayê bi qasê 3,3 mêtre bilind bibe û bi helandina qeşayên li ser çiyayan qeşayên bilind jî dibe ku asta deryayê bi qasê 4,3 metreyan bilind bike. Qata qeşaya Antarktîkaya Rojhilat ku li gorî deverên qeşayî yên din gelek aram e tenê dikare bi qasê 0,5 mête heta 0,9 mêtreyê asta deryayê bilind bike ku ev jî beşek piçûk ê ji bilind bûna 53,3 mêtreyan e ku di tevahiya helandina qata qeşayê de pêk tê. === Tenikbûna tebeqeya ozonê === [[Wêne:NASA and NOAA Announce Ozone Hole is a Double Record Breaker.png|thumb|Wêneya qula herî mezin a di tebeqeya ozonê de ku di meha îlona sala 2006an de hatiye tomarkirin]] Zanyaran ji salên 1970an vir ve li ser qata ozona di atmosfera li jor ê Antarktîkayê lêkolîn dikin. Di sala 1985an de zanyarên brîtanî li ser daneyên ku wan li stasyona lêkolîn a Halley ya li ser çemê cemeda Brunt berhev kiribûn dixebitin, wan qadeke mezin a bi rêjeya ozonê ya nizm li ser Antarktîkayê keşiv kirine. 'Qula tebeqeya ozonê' hema hema tevahiya parzemînê vedigire û di meha îlona sala 2006an de gihîştiye asta xwe ya herî mezin ku bûyera herî dirêj a mayînde ye, di sala 2020an de pêk hatiye. Ev tenikbûna tebeqeya ozonê ji ber belavbûna klorofluorokarbon û halonên di atmosferê de çêdibe ku ev made tebeqeya ozonê bi gazên din perçe dikin. Şert û mercên pir sar ên Antarktîkayê bûne sedem ku ewrên stratosferîk ên cemserî çêbibin. Ewr wekê katalîzator ji bo reaksiyonên kîmyewî tevdigerin ku di dawiyê de dibin sedema hilweşîna ozonê. Protokola Montreal a sala 1987an belavbûna madeyên ku ozonê kêm dikin sinordar kiriye. Tê pêşbînîkirin ku qula ozon an li jor ê Antarktîkayê hêdî hêdî winda bibe ku heta salên 2060î.tê payîn ku asta ozonê vegere nirxên ku herî dawî ya ku di salên 1980î de hatine tomarkirin. Di heman demê de tenikbûna ozonê dikare di stratosferê de bibe sedema sarbûna bi qasê 6 °C ê. Sarbûn girseya cemserî xurt dike û bi vî awayî rê li ber derketina hewaya sar a nêzîkê Cemsera Başûr digire ku ev jî di encamê de girseya parzemînî ya tebeqeya qeşaya Antarktîkaya Rojhilat sar dike. Herêmên li derdora Antarktîkayê, bi taybetî nîvgirava Antarktîkayê rastî germahiyên bilindtir tên ku ev yek jî helîna qeşayê bileztir dike. Ev model destnîşan dikin ku tenikbûna ozonê û bandora vorteksa cemserî ya zêde dibe ku dibe sedema zêdebûna dirêjahiya qeşaya deryayê jî pêvajoyeke ji destpêka çavdêriya di dawiya salên 1970î ve heta sala 2014an berdewam kiriye. Ev model destnîşan dikin ku kêmbûna ozonê û bandora vorteksa cemserî ya ku zêde dibe, dibe ku ji ber sedema zêdebûna dirêjahiya qeşaya deryayê jî be ku ji dema destpêkirina çavdêriyên di dawiya salên 1970î heta sala 2014an berdewam kiriye. Ji wî demê ve rûbera qeşaya deryaya Antarktîkayê bi awayekê bilez kêm bûye. == Biyocûre == Tê dîtin piraniya cureyên li Antarktîkayê cisnê cureyên ku bi milyonan salan berê li wir jiyane ne ne. Ji ber vê yekê hatiye payîn ku ev cûre ji gelek çerxên qeşayê sax mane ku cure di demên avhewaya pir sar de li deverên germtir ên îzolekirî yên wekê deverên bi germahiya jeotermal an jî deverên ku di seranserê avhewaya sar de bê qeşa mane, sax mane. === Ajal === Kermêşa bêfirîn Belgica antarctica, ajala herî mezin e ku bi tevahî ajaleke bejayî ya li Antarktîkayê ye ku digihîje mezinahiya 6 mm. Krîla Antarktîkayê ku di komên mezin de kom dibe, cureya bingehîn a ekosîstema Okyanûsa Başûr e û organîzmayeke xwarina girîng ê ajalên wekê balîna, fok, fokên pilingî, fokên bi mû, masiyên qeşayê û gelek cureyên çûkên wekê pengûen û albatrosê ye. Hinek cureyên ajalên deryayî hene û rasterast an nerasterast bi fîtoplanktonê ve girêdayî ne. Jiyana deryayî ya Antarktîkayê pengûen, balînayên şîn, orka, masiyên mezin û fokên bi mû vedihewîne. Foka Antarktîkayê di sedsalên 18 û 19an de ji ber çermê wan ji aliyê nêçîrvanên fokên ku ji Dewletên Yekbûyî û Keyaniya Yekbûyî hatine bi awayekê zêde hatine girtin. Fokên pilingî di ekosîstema Antarktîkayê de nêçîrvanên herî baş in û ji bo lêgerîna xwarinê li seranserê Okyanûsa Başûr digerin. Nêzîkê 40 cureyên çûkan hene ku li Antarktîkayê an jî nêzî Antarktîkayê dîjîn ku di nav wan de cureyên petrelan, penguenan, kormoran û kevok hene. Çend cureyên çûkan ên din serdana okyanûsa li dora Antarktîkê dikin ku di nav wan de hinek ji wan ku bi gelemperî li Arktîkê dijîn hene. Pengûena împerator tekane pengûen e ku di zivistanê de li Antarktîkayê cucikê xwe dertînin; ew û pengûena Adelie ji hemî pengûen ên din dûrtir li başûr cûcik ên xwe dertînin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commons|Antarctica|Antarktîka}} {{Parzemîn}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Antarktîka| ]] [[Kategorî:Cîhan]] [[Kategorî:Parzemîn]] thusb1nj7v3zdc85v0i0v2evd8n5hkl 2090983 2090982 2026-09-02T19:40:15Z Penaber49 39672 /* Guherîna avhewayê */ 2090983 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdanka giştî}} '''Antarktîka'''<ref>{{Îzolî, 2007|r=1138|jêgirtin=Antarktîka}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ferhenga Erdnîgarîyê (Coğrafya)|Ferhenga Erdnîgarîyê]]|paşnav=Önen|pêşnav=Abdurrahman |weşanger=Stembol: Doz|sal=2008|rûpel=36}}</ref> yan jî '''Antarktîk'''{{Çavk}} ({{Bi-la|Antarctica}}) yek ji [[parzemîn]]ên cîhanê ye ku parzemîna herî başûr ê dinyayê û parzemîna herî kêm nifûs a cîhanê ye. Parzemîn bi tevahî li başûrê çembera Antarktîkayê ye û ji aliyê [[Okyanûsa Başûr]] (ku wekê Okyanûsa Antarktîkayê jî tê zanîn) ve hatiye dorpêçkirin ku [[Cemsera Başûr]] a erdnîgarî vedihewîne. Di heman demê de Antarktîka pêncem parzemîna herî mezin ê cîhanê ye ku bi qasê ji %40 ji [[Ewropa|Ewropayê]] mezintir e û rûbera parzemînê bi qasê 14.200.000 km² rûerd (an rûqeşa) vegirtiye. Piraniya Antarktîkayê bi qata qeşayê ya Antarktîkayê ve hatiye nixumandin ku qalindahiya navînî ya qeşayê bi qasê 1,9 km ye. Antarktîka bi navînî parzemîna herî sar, herî hişke û parzemîna herî bi ba û bahoz ê cîhanê ye û parzemîn ji asta deryayê xwedî bilindahiyeke navînî ye. Antarktîka bi piranî ji çoleke cemserî pêk hatiye ku barîna salane li peravê zêdetirî 200 mm ye û berf û barana li hundirê parzemînê gelek kêm e. Qeşayên parzemîn di warê ava şîrîn de gelek dewlemend e ku nêzîkê ji %70ê rezervên ava şirîn ên cîhanê li Antarktîkayê cemedgirtî ye. Hatiye payîn ger ku qeşaya Antarktîkayê bihele, dê asta deryayê ya [[Cîhan|cîhanê]] bi qasê 60 mêtreyan bilind bibe. Her wiha Antarktîka xwediyê rekora germahiya herî nizm a pîvandî yê li ser rûyê [[Dinya (gerstêrk)|Erdê]] ye ku nizmahiya germahiya bi qasê −89.2 °C hatiye pîvandin. Germahiya herêmên peravê di havînê de dikare bi qasê 10 °C bilind bibe. Cureyên xwemaliyên ajalan kêzik, nematod, pengûen, fok û tardigrad in. Li cihên ku nebat lê hene, bi piranî bi awayê liken an kevzê ye. Refên qeşayê yên Antarktîkayê dibe ku cara yekem di sala 1820an de, di dema sefereke rûsî de ku ji aliyê Fabian Gottlieb von Bellingshausen û Mikhail Lazarev ve hatibû birêvebirin, hatine dîtin. Di dehsalên piştê seferên wan, di seferên fransî, amerîkî û brîtanî de li parzemînê lêkolînên zêdetir hatine kirin. Yekem derketina piştrastkirî ya Antarktîkayê ji aliyê tîmeke norwêcî ve di sala 1895an de pêk hatiye. Di destpêka sedsala 20an de, çend seferên navxwe yên parzemînê çêbûne. Lêkolînerên brîtanî Douglas Mawson, Edgeworth David û Alistair Mackay yekem kes bûn ku di sala 1909an de gihîştine [[Cemsera Başûr]] a manyetîkî û cemsera başûr a erdnîgarî jî yekem car di sala 1911an de lêkolînerê norwêcî Roald Amundsen gihiştiye cemserê. Ji aliyê îdarî ve Antarktîka ji aliyê nêzîkê 30 welatan ve tê birêvebirin ku hemî jî endamên sîstema peymana Antarktîkayê ya sala 1959an in. Li gorî şertên peymanê, çalakiyên leşkerî, kolandinên kanên madenê, teqînên nukleerî û avêtina bermayiyên nukleerî li Antarktîkayê qedexe ne. Geştiyarî, masîgirtin û lêkolîn çalakiyên sereke yên mirovan li Antarktîkayê û li derdora Antarktîkayê hene. Di mehên havînê de nêzîkê 5.000 kes li stasyonên lêkolînê dimînin û ev hejmar di mehên zivistanê de dadikeve 1.000 kesan. Her çiqas parzemîn dûr be jî, çalakiyên mirovan bi rêya qirêjî, guherîna avhewayê û bi rêya tenikbûna [[tebeqeya ozonê]] bandoreke neyînî li ser Antarktîkayê dihêle. Helîna qata qeşayê ya [[Antarktîkaya Rojava]] ya ku potansiyeleke nearam e, di pêşbîniyên bilindbûna [[asta deryayê]] yên di asta sedsalê de bûye sedema nezelaliyeke herî mezin û heman helîn bandorê li ser serûbinkirina gera [[Okyanûsa Başûr]] jî dike ku di dawiyê de dikare bibe sedema bandorên girîng li ser avhewaya [[Nîvkada Başûr]] û hilberîna Okyanûsa Başûr. == Etîmolojî == [[Wêne:1657 map Polus Antarcticus.jpg|thumb|Nexşeya cemserî ya herî başûrê Dinyayê]] Navê ku ji parzemînê hatiye dayîn ji peyva antarktîka hatiye ku ji peyva fransî ya navîn ''antartique'' an ''antarctique'' ('li hemberî Arktîkê') û piştre ji peyva latînî ''antarcticus'' ('li hemberî bakur') hatiye. Navê Antarktîkus ji peyvên yewnanî ἀντι- ('dij-') û ἀρκτικός (arktikos, 'ya hirçê [Ursa Major], bakur') hatiye.<ref name=":0">{{Cite book |sernav=Lettinck 2021, p. 158.}}</ref> Fîlozofê yewnanî Arîstoteles li dora 350 {{bz}} de di ''Meteorolojiyê'' de li ser "herêma Antarktîkê" nivîsandiye. Li gorî raporê, erdnîgarnasê yewnanî Marinusê ji Tîrusê ev nav di nexşeya xwe ya cîhanê ya sedsala duyem a {{pz}} de ku niha winda bûye, bi kar aniye. Nivîskarên romayî Gaius Julius Hyginus û Apuleius ji bo cemsera başûr navê yewnanî yê latînîkirî polus antarcticus bi kar anîne ku ji wir peyva fransî ya kevin ''pole antartike'' (nûjen ''pôle antarctique'')<ref>{{Cite book |sernav=Hyginus 1992, p. 176.}}</ref> ku di sala 1270an de hatiye piştrastkirin û ji wir jî peyva îngilîziya navîn pol antartik ku cara yekem di lêkolîneke ji aliyê nivîskarê îngilîzî Geoffrey Chaucer ve hatiye nivîsandin, hatiye wergirtin.<ref name=":0" /> Ramanên ewropî yên di derbarê hebûna Terra Australis ku parzemîneke berfirehê li başûrê dûr ê cîhanê ye ku ji bo hevsengî kirina axên bakurê [[Ewropa]], [[Asya]] û [[Afrîkaya Bakur]] pêk tîne, wekê têgeheke rewşenbîrî, ji kevnariya klasîk ve hebû. Ji ber vê yekê ''Terra Australis'' navê ku ji bo hemî girseyên bejayî yên hîpotetîk ên ku tê pêşniyar kirin ku li cihê ku niha tê zanîn Antarktîka heye, hatibû bikaranîn.<ref>{{Cite book |sernav=Mericq 1987, pp. 90–91: 'They published maps and charts based on the hypothesis that Tierra del Fuego was the beginning of that Terra Australis. The first person ever to have rights over these lands was Pedro Sancho de la Hoz, who received them through a special decree signed by Emperor Charles V on 24 January 1539.'}}</ref> Îdiaya hebûna axek wisa heta keşfkirina Awistralyayê ku ji aliyê ewropiyan ve hatiye keşfkirin, berdewam kiriye.<ref>{{Cite book |sernav=Scott, Hiatt & McIlroy 2012, pp. 2–3.}}</ref> Di destpêka sedsala 19an de keşifger Matthew Flinders guman li hebûna parzemîneke cuda yê li başûrê Awistralyayê (ku di wê demê wekê New Holland hatiye binavkirin) kiriye û ji ber vê yekê pêşniyar kiriye ku li cihê wê navê "Terra Australis" ji bo [[Awistralya|Awistralyayê]] were bikar anîn.<ref>{{Cite book |sernav=Cawley 2015, p. 130.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=McCrone & McPherson 2009, p. 75.}}</ref> Di sala 1824an de rayedarên kolonyal ên li Sîdneyê bi fermî navê parzemîna New Hollandê wekê Awistralya guhertine û peyva "Terra Australis" wekê referansek ji bo navê Antarktîkayê hiştine. Di dehsalên piştre de, erdnîgaran hevokên wekê "parzemîna Antarktîkayê" bi kar anîne. Wan li cihê vê navê li naveke helbestî geriyane û navên wekê ''Ultima'' û ''Antipodea'' pêşniyar kirine.<ref>{{Cite book |sernav=Cameron-Ash 2018, p. 20.}}</ref> Ji bo binavkirina parzemînê navê Antarktîka di salên 1890î de hatiye pejirandin û bikaranîna yekem ê vê navê ji aliyê kartografê skotlendî John George Bartholomew pêk hatiye.<ref>{{Cite web |url=https://digital.nls.uk/bartholomew/highlights/antarctica.html#:~:text=Edinburgh%20geographer%20and%20mapmaker%20John,since%20the%20first%20century%20AD. |sernav=Highlights from the Bartholomew Archive: The naming of Antarctica}}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Antarctica.svg|thumb|300px|Nexşeyek ku Antarktîkaya Rojhilat li rastê Çiyayên Transantarktîk û Antarktîkaya Rojava li çepê ye, nişan dide.]] Antarktîka ku bi awayekî asîmetrîk li dora cemsera başûr û bi piranî li başûrê çembera Antarktîkayê (ku yek ji pênc çemberên sereke yên firehiyê ye ku nexşeyên cîhanê nîşan didin) cih digire ku ji aliyê [[Okyanûsa Başûr]] ve hatiye dorpêçkirin. Di heman de çem ên avan li Antarktîkayê hene ku çemê herî dirêj ê parzemînê çemê Onyxê ye. Her wiha Antarktîka bi qasê 14,2 milyon km² rûber vedigire ku hema hema du car ji rûbera [[Awistralya|Awistralyayê]] mezintir e ku bi vê rûberê bûye pêncem parzemîna herî mezin ê cîhanê. Xeta perava Antarktîkayê bi qasê 18.000 km dirêj e ku ji sala 1983an vir ve çar celebên peravê li parzemînê hene ku perav ji %44ê peravê ji qeşayên avjenî, ji %38 ji dîwarên qeşayê pêk tê ku li ser keviran dimînin, ji %13 ji deverên qeşayî an jî qiraxa cemedên bilind pêk tê û ji %5ê ji parvên mayî jî ji kevirên vekirî pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |sernav=Antarctica - The World Factbook |malper=www.cia.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en |archive-date=2022-05-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220509192134/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: glaciological and geophysical folio |paşnav=Drewry |pêşnav=D. J. |weşanger=University of Cambridge, Scott Polar Research Institute |tarîx=1983 |isbn=978-0-901021-04-5 |cih=Cambridge}}</ref> Golên ku di binê qeşaya parzemînî de dimînin, bi piranî li geliyên hişk ên McMurdo an jî li gelek oazên cûda çêbûne.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> [[Gola Vostokê]] ku di bin stasyona Vostok a [[Rûsya|Rûsyayê]] de hatiye dîtin, mezintirîn gola binqeşayê ya cîhanê û yek ji mezintirîn golên cîhanê ye. Berê hatiye bawer kirin ku gol bi milyonan salan hatiye girtin lê di roja îro de zanyaran texmîn kirine ku ava golê her 13.000 sal carekê bi helandin û cemidandina hêdî ya qeşayê hatiye guhertin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=David |tarîx=2019-06-27 |sernav=Antarctica |url=https://academic.oup.com/book/62792 |kovar=OUP Academic |ziman=en |doi=10.1093/wentk/9780190641320.001.0001}}</ref> Di mehên havînan de qeşa li qiraxên golan dikare bihele û xendekên şil bi awayekê demkî çêdibin. Di heman demê de li Antarktîkayê hem golên ava şor û hem jî golên ava şirîn hene.<ref name=":1" /> [[Wêne:Mount Vinson from NW at Vinson Plateau by Christian Stangl (flickr).jpg|thumb|Dîmenek ji çiyayê Vînsonê ku li bakurê rojavayê Antarktîkayê ye û bilindeya herî bilind ê Antarktîkayê ye]] Antarktîka ji aliyê Çiyayên Transantarktîk ve hatiye dabeşkirin ku ji erdê Vîktoryayê heta [[Deryaya Rossê]] dirêj dibin ku ev her alî di nav xwe de Antarktîkaya Rojava û Antarktîkaya Rojhilat vedigirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: Earth's Own Ice World |paşnav=Carroll |pêşnav=Michael |weşanger=Springer |tarîx=2018-05-16 |isbn=978-3-319-74623-4 |paşnav2=Lopes |pêşnav2=Rosaly}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ji |pêşnav=Fei |paşnav2=Gao |pêşnav2=Jinyao |paşnav3=Li |pêşnav3=Fei |paşnav4=Shen |pêşnav4=Zhongyan |paşnav5=Zhang |pêşnav5=Qiao |paşnav6=Li |pêşnav6=Yongdong |tarîx=2017-10-16 |sernav=Variations of the effective elastic thickness over the Ross Sea and Transantarctic Mountains and implications for their structure and tectonics |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0040195117302937 |kovar=Tectonophysics |cild=717 |rr=127–138 |doi=10.1016/j.tecto.2017.07.011 |issn=0040-1951}}</ref> Piraniya Antarktîkayê bi tebeqeyên qeşayê ya Antarktîkayê ve hatiye nixumandin ku bi navînî 1,9 km qalindahiya qeşayan hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fretwell |pêşnav=P. |paşnav2=Pritchard |pêşnav2=H. D. |paşnav3=Vaughan |pêşnav3=D. G. |paşnav4=Bamber |pêşnav4=J. L. |paşnav5=Barrand |pêşnav5=N. E. |paşnav6=Bell |pêşnav6=R. |paşnav7=Bianchi |pêşnav7=C. |paşnav8=Bingham |pêşnav8=R. G. |paşnav9=Blankenship |pêşnav9=D. D. |paşnav10=Casassa |pêşnav10=G. |paşnav11=Catania |pêşnav11=G. |paşnav12=Callens |pêşnav12=D. |paşnav13=Conway |pêşnav13=H. |paşnav14=Cook |pêşnav14=A. J. |paşnav15=Corr |pêşnav15=H. F. J. |tarîx=2013-02-28 |sernav=Bedmap2: improved ice bed, surface and thickness datasets for Antarctica |url=https://tc.copernicus.org/articles/7/375/2013/ |kovar=The Cryosphere |ziman=English |weşanger=Copernicus GmbH |cild=7 |hejmar=1 |rr=375–393 |doi=10.5194/tc-7-375-2013 |issn=1994-0416}}</ref> Tebeqeya qeşayê ji xeynî ji xeynî çend oazanên li geliyên hişk ên McMurdo tevahiya parzemînê nixumandine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://antarcticsun.usap.gov/science/4184/ |sernav=The Antarctic Sun: News about Antarctica - The Lost Dry Valleys of the Polar Plateau |malper=antarcticsun.usap.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en |archive-date=2022-01-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220115223943/https://antarcticsun.usap.gov/science/4184/ |url-status=dead }}</ref> Çend çemên qeşayî yên Antarktîkayê ku ber bi refên qeşayî yên Antarktîkayê ve diherikin, pêvajoyeke ku wekê dînamîkên tebeqeyên qeşayê hatine pênasekirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gfdl.noaa.gov/ice-sheet-dynamics/ |sernav=Ice Sheet Dynamics – Geophysical Fluid Dynamics Laboratory |malper=www.gfdl.noaa.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31}}</ref> Antarktîkaya Rojhilat ji Coats Land, Queen Maud Land, Enderby Land, Mac. Robertson Land, Wilkes Land û Victoria Land pêk hatiye. Ji xeynî beşek piçûk, hemî deverên parzemînê di nav nîvkada rojhilat de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctic Climate Evolution |paşnav=Florindo |pêşnav=Fabio |weşanger=Elsevier |tarîx=2008-10-10 |isbn=978-0-08-093161-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yUu-x70CZEcC |paşnav2=Siegert |pêşnav2=Martin}}</ref> Li ser û dora Antarktîkayê gelek girav hene ku piraniya wan giravên volkanîk in û li gorî pîvanên jeolojîk pir ciwan in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://figshare.utas.edu.au/articles/journal_contribution/Origin_and_evolution_of_the_sub-Antarctic_islands_the_foundation/24483391 |sernav=Quilty, Patrick Gerard |malper=figshare.utas.edu.au |roja-gihiştinê=2026-08-31 |doi=10.26749/rstpp.141.1.35}}</ref> Îstîsnayên herî berbiçav giravên [[deşta Kerguelenê]] ne ku girava herî kevin li dora 40 milyon sal berê niha çêbûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Olierook |pêşnav=Hugo K. H. |paşnav2=Jourdan |pêşnav2=Fred |paşnav3=Merle |pêşnav3=Renaud E. |paşnav4=Timms |pêşnav4=Nicholas E. |paşnav5=Kusznir |pêşnav5=Nick |paşnav6=Muhling |pêşnav6=Janet R. |tarîx=2016-04-15 |sernav=Bunbury Basalt: Gondwana breakup products or earliest vestiges of the Kerguelen mantle plume? |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0012821X1630019X |kovar=Earth and Planetary Science Letters |cild=440 |rr=20–32 |doi=10.1016/j.epsl.2016.02.008 |issn=0012-821X}}</ref> Girê Vinson a li çiyayên Ellsworthê bi bilindahiya 4.892 mêtreyê bilindeya herî bilind ê Antarktîkayê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hall Ball Kiwi Mountaineers From Mount Cook To Everest |paşnav=Monteath |pêşnav=Colin |weşanger=Cloudcap |tarîx=1997 |isbn=978-0-938567-42-4 |url=https://www.worldcat.org/title/38585390 |oclc=38585390}}</ref> Çiyayê Erebusa li Girava Rossê volkana herî başûrî ya cîhanê ye û her roj nêzîkê 10 caran diteqe. Xweliya ji teqînên volkanîk 300 kîlometre dûrî kratera volkanîk hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/48987684 |sernav=Antarctica : an encyclopedia from Abbott ice shelf to zooplankton {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en}}</ref> Delîlên hejmareke mezin ji volkanan di bin qeşayê de hene ku ger asta çalakiyê bilind bibe, dibe ku ji bo tebeqeya qeşayê xetereyek çêbike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: Earth's Own Ice World |paşnav=Carroll |pêşnav=Michael |weşanger=Springer |tarîx=2018-05-16 |isbn=978-3-319-74623-4 |paşnav2=Lopes |pêşnav2=Rosaly}}</ref> Qubeya qeşayê ya bi navê Dome Argus li Antarktîkaya Rojhilat e ku bi qasê bilindahiya 4.091 metreyan bilind ew û qada qeşayê ya herî bilind ê Antarktîkayê ye. Ev gir yek ji cihên herî sar û hişk ên cîhanê ye ku germahî ya li vir heya −90 °C ê dadikeve û barîna salane jî bi qasê 1-3 sm ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica And The Arctic Circle, A Geographic Encyclopedia Of The Earth's Polar Regions |tarîx=2014-04-01 |url=http://archive.org/details/antarctica-and-the-arctic-circle-2-volumes-a-geographic-encyclopedia-of-the-earths-polar-regions}}</ref> == Dîroka jeolojîk == Ji dawiya serdema meoproterozoîkê heta serdema kretasyeyê, Antarktîka beşek ji superparzemîna [[Gondwana|Gondwanayê]] bû û parzemîn bi pêvajoya tevgerên Antarktîkaya îro ji ber ku Gondwana hêdî hêdî ji hev perçe bûye, li dora 183 milyon sal berê îro ava bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctic News Clips |weşanger=National Science Foundation |tarîx=1995 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=HcTrAAAAMAAJ&pg=PA109}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> Di demek dirêj a serdema fanerozoyîkê de Antarktîka xwedî avhewayek tropîkal ê nerm bû û ew bi daristanên berfireh nixumandî bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Klages |pêşnav=Johann P. |paşnav2=Salzmann |pêşnav2=Ulrich |paşnav3=Bickert |pêşnav3=Torsten |paşnav4=Hillenbrand |pêşnav4=Claus-Dieter |paşnav5=Gohl |pêşnav5=Karsten |paşnav6=Kuhn |pêşnav6=Gerhard |paşnav7=Bohaty |pêşnav7=Steven M. |paşnav8=Titschack |pêşnav8=Jürgen |paşnav9=Müller |pêşnav9=Juliane |paşnav10=Frederichs |pêşnav10=Thomas |paşnav11=Bauersachs |pêşnav11=Thorsten |paşnav12=Ehrmann |pêşnav12=Werner |paşnav13=van de Flierdt |pêşnav13=Tina |paşnav14=Pereira |pêşnav14=Patric Simões |paşnav15=Larter |pêşnav15=Robert D. |tarîx=2020 |sernav=Temperate rainforests near the South Pole during peak Cretaceous warmth |url=https://www.nature.com/articles/s41586-020-2148-5 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=580 |hejmar=7801 |rr=81–86 |doi=10.1038/s41586-020-2148-5 |issn=1476-4687}}</ref> === Serdema paleozoyîkê (539–252 milyon sal berê) === [[Wêne:Glossopteris sp. (fossil leaf) (Permian; Antarctica) 1 (49063572172) (cropped).jpg|thumb|300px|Ji serdema permeya Antarktîkayê pelgeke ''Glossopteris sp.'' yê]] Germbûna berdewam bûye sedem ku piraniya Gondwanayê ziwa bibe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Vegetation of Antarctica Through Geological Time |paşnav=Cantrill |pêşnav=David J. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012-11-22 |isbn=978-0-521-85598-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=sOGH4xaioRUC |paşnav2=Poole |pêşnav2=Imogen}}</ref> Di serdema triyasiyê de Antarktîka ji aliyê cûreyeke giyayên bi tov (pteridosperms) ve serdest bû ku ji cinsê Dicroidiumê bûn ku wekê daran mezin dibûn. Florayên din ên triasiyê ginkgophytes, sîkadofites, darên konîfer û sphenopsid bûn. Tetrapod (ajaleke çar ling) cara yekem di serdema triyasiya destpêkê de li Antarktîkayê hatine dîtin û fosîlên herî kevn ên naskirî di formasyona fremouw a çiyayên Transantarktîkê de hatine dîtin. Sînapsîd (ku wekê "xijendeyên mîna memikdaran" jî têne zanîn) cureyên wekê Lystrosaurus di nav de hebû û di serdema triyasiya destpêkê de zêde bûn. Nîvgirava Antarktîkayê di serdema jurasiyê de (206 heta 146 milyon sal berê) dest bi avakirina xwe kiriye. Afrîka di serdema jurasiyê li de dora 160 milyon sal berê ji Antarktîkayê dabeş bûye û piştre jî di serdema kretasiya destpêkê de nîvgirava Hindistanê (nêzîkî 125 milyon sal berê) ji heman parzemînan dabeş bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rolland |pêşnav=Yann |paşnav2=Bernet |pêşnav2=Matthias |paşnav3=van der Beek |pêşnav3=Peter |paşnav4=Gautheron |pêşnav4=Cécile |paşnav5=Duclaux |pêşnav5=Guillaume |paşnav6=Bascou |pêşnav6=Jérôme |paşnav7=Balvay |pêşnav7=Mélanie |paşnav8=Héraudet |pêşnav8=Laura |paşnav9=Sue |pêşnav9=Christian |paşnav10=Ménot |pêşnav10=René-Pierre |tarîx=2019-01-15 |sernav=Late Paleozoic Ice Age glaciers shaped East Antarctica landscape |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0012821X18306460 |kovar=Earth and Planetary Science Letters |cild=506 |rr=123–133 |doi=10.1016/j.epsl.2018.10.044 |issn=0012-821X}}</ref> Piştê kêmbûna qeşayê di nîvê duyem ê serdema permiyana destpêkê de, erd ji aliyê glossopterids (komeke nebatan a tovkirî ya nemabûyî ya bê xizmên zindî) ve serdest bû ku nebata herî berbiçav Glossopteris bû ku dareke wekê ku di axên tijî av de şîn dibe, hatiye şîrove kirin ku depoyên komirê yên berfireh çêkirine. Nebatên din ên ku di dema Permiyeyê de li Antarktîkayê hatine dîtin ''Cordaitales'', ''sphenopsids'', ''ferns'' û ''lycophytes'' in.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Vegetation of Antarctica Through Geological Time |paşnav=Cantrill |pêşnav=David J. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012-11-22 |isbn=978-0-521-85598-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=sOGH4xaioRUC |paşnav2=Poole |pêşnav2=Imogen}}</ref> Di dawiya serdema permiyeyê de avhewa li ser piraniya [[Gondwana|Gondwanayê]] hişktir û germtir bûye û ekosîstemên daristanên ''glossopteridan'' wekê beşek ji bûyera tunebûna permî-triyasî hilweşiyane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Past Antarctica: Paleoclimatology and Climate Change |paşnav=Franganillo |pêşnav=Marc Oliva i |weşanger=Elsevier Science & Technology |tarîx=2020 |isbn=978-0-12-817925-3 |paşnav2=Fernandez |pêşnav2=Jesus Ruiz}}</ref> Di serdema paleozoyîkê de ti delîl tinene ku nîşan bide ka tetrapod li Antarktîkê jiyane an na.<ref name=":2">{{Cite web |url=https://pubs.usgs.gov/of/2007/1047/ea/of2007-1047ea047.pdf |sernav=Collinson, James; William R., Hammer (2007). Migration of Triassic tetrapods to Antarctica (PDF). 10th International Symposium on Antarctic Earth Sciences.}}</ref> === Serdema mezozoîkê (252–66 milyon sal berê) === {{Multiple image | width = 150 | image1 = Opening of western Indian Ocean 150 Ma.png | image2 = Opening of South Atlantic 126 Ma.png | image3 = Opening of South Atlantic 83 Ma.png | footer = Perçebûna suoerparzemîna Gondwanayê; li dora 150 milyon sal berê (wêneya 1em), li dora 126 milyon sal berê (wêneya 2em) û li dora 83 milyon sal berê (wêneya 3em) |}} Germbûna berdewam piraniya Gondwanayê zuwa kiriye. Di serdema triyasiyê de, Antarktîka ji aliyê fernên tovkirî (pteridosperms) ve serdest bû ku beşek cinsê dicroidium bûn ku wekê daran mezin dibûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Icehouse to hothouse: floral turnover, the Permian–Triassic crisis and Triassic vegetation |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012 |rr=105–160 |isbn=978-0-521-85598-3 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Cantrill |pêşnavê-edîtor=David J. |url=https://www.cambridge.org/core/books/vegetation-of-antarctica-through-geological-time/icehouse-to-hothouse-floral-turnover-the-permiantriassic-crisis-and-triassic-vegetation/2A62935F027160A42A76FDD1199FA5C3 |paşnavê-edîtor2=Poole |pêşnavê-edîtor2=Imogen |doi=10.1017/CBO9781139024990.004}}</ref> Florayên din ên serdema triyasiyê ginkgophytes, sîkadofît, konîfer û sphenopsîdan bûn. Tetrapod cara yekem di serdema triyasiya destpêkê de li Antarktîkayê hatine dîtin û fosîlên herî kevn ên naskirî di formasyona fremouw a [[Rêzeçiyayên Transantarktîk|çiyayên Transantarktîkê]] de hatin dîtin.<ref name=":2" /> Sînapsîd (ku wekî "xijendeyên mîna memikan" jî têne zanîn) cureyên wek ''Lystrosaurus'' vedihewîne û di serdema triyasiya destpêkê de gelek zêdetir bûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Early Evolutionary History of the Synapsida |paşnav=Kammerer |pêşnav=Christian F. |weşanger=Springer London, Limited |tarîx=2013 |isbn=978-94-007-6841-3 |paşnav2=Angielczyk |pêşnav2=Kenneth D. |paşnav3=Fröbisch |pêşnav3=Jörg}}</ref> Nîvgirava Antarktîkayê di serdema jurasiyê de (206 heta 146 milyon sal berê) dest bi avakirina xwe kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Birkenmajer |pêşnav=K. |tarîx=1994 |sernav=Evolution of the Pacific margin of the northern Antarctic Peninsula: an overview |url=https://link.springer.com/10.1007/BF00210547 |kovar=Geologische Rundschau |ziman=en |cild=83 |hejmar=2 |rr=309–321 |doi=10.1007/BF00210547 |issn=0016-7835}}</ref> Afrîka di serdema jurayê de li dora 160 milyon sal berê ji Antarktîkayê dabeş bûye û piştre di derdema kretasye ya destpêkê de (dora 125 milyon sal berê) [[nîvgirava Hindistanê]] ji hev dabeş bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Gaina |pêşnav=Carmen |paşnav2=Müller |pêşnav2=R. Dietmar |paşnav3=Brown |pêşnav3=Belinda |paşnav4=Ishihara |pêşnav4=Takemi |paşnav5=Ivanov |pêşnav5=Sergey |tarîx=2007-07-01 |sernav=Breakup and early seafloor spreading between India and Antarctica |url=https://doi.org/10.1111/j.1365-246X.2007.03450.x |kovar=Geophysical Journal International |cild=170 |hejmar=1 |rr=151–169 |doi=10.1111/j.1365-246X.2007.03450.x |issn=0956-540X}}</ref> Darên ginkgo, konîfer, Bennettitale, nebatên poçikê hespan, fern û sikad di wê demê de pir bûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Vegetation of Antarctica Through Geological Time |paşnav=Cantrill |pêşnav=David J. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012-11-22 |isbn=978-0-521-85598-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=sOGH4xaioRUC |paşnav2=Poole |pêşnav2=Imogen}}</ref> Nêzîkê 80 milyon sal berê nebatên kulîlkdar bûne komên nebatan ên herî cihêreng ên li ser parzemînê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Barreda |pêşnav=Viviana D. |paşnav2=Palazzesi |pêşnav2=Luis |paşnav3=Olivero |pêşnav3=Eduardo B. |tarîx=2019 |sernav=When flowering plants ruled Antarctica: evidence from Cretaceous pollen grains |url=https://nph.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/nph.15823 |kovar=New Phytologist |ziman=en |cild=223 |hejmar=2 |rr=1023–1030 |doi=10.1111/nph.15823 |issn=0028-646X}}</ref> Her çiqas darên behîvê yên başûr (Nothofagus) ber bi dawiya kretasyeyê ve berbiçav bin jî li Antarktîkaya Rojava daristanên pelderzî di seranserê serdema kretasyeyê de (146–66 milyon sal berê) de serdest bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Crame |pêşnav=J. A. |tarîx=1989 |sernav=Origins and evolution of the Antarctic biota: an introduction |url=https://www.lyellcollection.org/doi/10.1144/GSL.SP.1989.047.01.01 |kovar=Geological Society, London, Special Publications |ziman=en |cild=47 |hejmar=1 |rr=1–8 |doi=10.1144/GSL.SP.1989.047.01.01 |issn=0305-8719}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the Antarctic |paşnav=Riffenburgh |pêşnav=Beau |weşanger=Routledge |tarîx=2006-10-25 |isbn=978-1-135-87866-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_mUPEAAAQBAJ}}</ref> Her çiqas tenê çend cinsên dînezorên Antarktîkayê (Cryolophosaurus û Glacialisaurus, ji Formasyona Hanson a serdema jurasiya destpêka çiyayên Transantarktîkê<ref>{{Cite web |url=http://www.app.pan.pl/archive/published/app52/app52-657.pdf |sernav=Anatomy of a basal sauropodomorph dinosaur from the Early Jurassic Hanson Formation of Antarctica}}</ref> û Antarctopelta, Trinisaura, Morrosaurus û Imperobator ji kretasya dereng a nîvgirava Antarktîkayê) hatine vegotin, Ammonît li deryayên li derdora Antarktîkayê pir belav bûn û dînezor jî hebûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Coria |pêşnav=Rodolfo A. |paşnav2=Moly |pêşnav2=Juan J. |paşnav3=Reguero |pêşnav3=Marcelo |paşnav4=Santillana |pêşnav4=Sergio |paşnav5=Marenssi |pêşnav5=Sergio |tarîx=2013-04-01 |sernav=A new ornithopod (Dinosauria; Ornithischia) from Antarctica |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0195667112001784 |kovar=Cretaceous Research |cild=41 |rr=186–193 |doi=10.1016/j.cretres.2012.12.004 |issn=0195-6671}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rozadilla |pêşnav=Sebastián |paşnav2=Agnolin |pêşnav2=Federico L. |paşnav3=Novas |pêşnav3=Fernando E. |paşnav4=Aranciaga Rolando |pêşnav4=Alexis M. |paşnav5=Motta |pêşnav5=Matías J. |paşnav6=Lirio |pêşnav6=Juan M. |paşnav7=Isasi |pêşnav7=Marcelo P. |tarîx=2016-01-01 |sernav=A new ornithopod (Dinosauria, Ornithischia) from the Upper Cretaceous of Antarctica and its palaeobiogeographical implications |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0195667115300677 |kovar=Cretaceous Research |cild=57 |rr=311–324 |doi=10.1016/j.cretres.2015.09.009 |issn=0195-6671}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ely |pêşnav=Ricardo C. |paşnav2=Case |pêşnav2=Judd A. |tarîx=2019-09-01 |sernav=Phylogeny of a new gigantic paravian (Theropoda; Coelurosauria; Maniraptora) from the Upper Cretaceous of James Ross Island, Antarctica |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0195667118300120 |kovar=Cretaceous Research |cild=101 |rr=1–16 |doi=10.1016/j.cretres.2019.04.003 |issn=0195-6671}}</ref> === Serdema senozoyîkê (66–10 milyon sal berê) === [[Wêne:Eocene-Paleocene-circumpolar.svg|thumb|Pêkhatina herika çerxa derdorî ya Antarktîkayê ji perçebûna dawî ya pira bejahî ya Antarktîkayê]] Di destpêka serdema paleojenê de girêdana pira bejahî ya pira Antarktîkayê, Antartîkayê bi Amerîkaya Başûr û her wiha bi başûrê rojhilatê Awistralyayê ve berdewam kiriye. Fauna ji formasyona La Mesetaya li nîvgirava Antarktîkayê ku dîroka wê vedigere serdema eosenê, pir dişibihe faunayên wekhev ên Amerîkaya Başûr ku ajalên wekê ajalên bi kîsik (marsupials), xenarthran, lîtoptern û ungulatesê bi sim û her wiha gondwanatheres û dibe ku meridiolestidans hebûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=History of Terrestrial Mammals in South America: How South American Mammalian Fauna Changed from the Mesozoic to Recent Times |paşnav=Defler |pêşnav=Thomas |weşanger=Springer |tarîx=2018-12-19 |isbn=978-3-319-98449-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-HWADwAAQBAJ}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Gelfo |pêşnav=Javier N. |paşnav2=Goin |pêşnav2=Francisco |paşnav3=Bauzá |pêşnav3=Nicolá |paşnav4=Reguero |pêşnav4=Marcelo |tarîx=2019-09-01 |sernav=The fossil record of Antarctic land mammals: commented review and hypotheses for future research |url=https://www.researchgate.net/publication/337086325_The_fossil_record_of_Antarctic_land_mammals_commented_review_and_hypotheses_for_future_research |kovar=researchgate.net |rr=274–292 |doi=10.13679/j.advps.2019.0021}}</ref> Hatiye texmînkirin ku ajalên bi kîsik di destpêka eosenê de ji Amerîkaya Başûr bi rêya Antarktîkayê belavê Awistralyayê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Eldridge |pêşnav=Mark D B |paşnav2=Beck |pêşnav2=Robin M D |paşnav3=Croft |pêşnav3=Darin A |paşnav4=Travouillon |pêşnav4=Kenny J |paşnav5=Fox |pêşnav5=Barry J |tarîx=2019-05-23 |sernav=An emerging consensus in the evolution, phylogeny, and systematics of marsupials and their fossil relatives (Metatheria) |url=https://doi.org/10.1093/jmammal/gyz018 |kovar=Journal of Mammalogy |cild=100 |hejmar=3 |rr=802–837 |doi=10.1093/jmammal/gyz018 |issn=0022-2372}}</ref> Nêzîkê 53 milyon sal berê Awistralya û Gîneya Nû ji Antarktîkayê veqetiyane û deriyê Tazmanyayê vebûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ball |pêşnav=Philip |paşnav2=Eagles |pêşnav2=Graeme |paşnav3=Ebinger |pêşnav3=Cynthia |paşnav4=McClay |pêşnav4=Ken |paşnav5=Totterdell |pêşnav5=Jennifer |tarîx=2013 |sernav=The spatial and temporal evolution of strain during the separation of Australia and Antarctica |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/ggge.20160 |kovar=Geochemistry, Geophysics, Geosystems |ziman=en |cild=14 |hejmar=8 |rr=2771–2799 |doi=10.1002/ggge.20160 |issn=1525-2027}}</ref> Modelên erdnîgariya Antarktîkayê nîşan didin ku ev herikîn û her wiha çerxa paşvegerê ya xwedî kirinê ji ber kêmbûna asta CO₂yê çêbûye û bûye sedema afirandina qeşayên piçûk û qeşayên mayînde yên cemserî.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=England |pêşnav=Matthew H. |paşnav2=Hutchinson |pêşnav2=David K. |paşnav3=Santoso |pêşnav3=Agus |paşnav4=Sijp |pêşnav4=Willem P. |tarîx=2017-08-01 |sernav=Ice–Atmosphere Feedbacks Dominate the Response of the Climate System to Drake Passage Closure |url=https://journals.ametsoc.org/view/journals/clim/30/15/jcli-d-15-0554.1.xml |kovar=Journal of Climate |cild=30 |hejmar=15 |rr=5775–5790 |doi=10.1175/JCLI-D-15-0554.1 |issn=0894-8755}}</ref> Her ku asta CO₂yê zêdetir kêm bûye, qeşayê dest bi berfirehbûneke bilez kiriye û cihê daristanên ku heta wê demê Antarktîkayê vedişartin girtiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=DeConto |pêşnav=Robert M. |paşnav2=Pollard |pêşnav2=David |tarîx=2003 |sernav=Rapid Cenozoic glaciation of Antarctica induced by declining atmospheric CO2 |url=https://www.nature.com/articles/nature01290 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=421 |hejmar=6920 |rr=245–249 |doi=10.1038/nature01290 |issn=1476-4687}}</ref> Ekosîstemên tundrayê li Antarktîkayê heta 14 û 10 milyon sal berê niha hebûna xwe berdewam kirine û piştre sarbûna zêdetir bûye sedema tunekirina van tundrayan.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ashworth |pêşnav=Allan C. |paşnav2=Erwin |pêşnav2=Terry L. |tarîx=2016 |sernav=Antarctotrechus balli sp. n. (Carabidae, Trechini): the first ground beetle from Antarctica |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5126512/ |kovar=ZooKeys |hejmar=635 |rr=109–122 |doi=10.3897/zookeys.635.10535 |issn=1313-2989 |pmc=5126512 |pmid=27917060}}</ref> === Serdema hemdem === Her çiqas jeolojiya Antarktîkayê bi piranî ji aliyê qeşaya parzemînî ve hatibe veşartin jî, parzemîn dikare bi teknîkên wekê ji hestkirina ji dûr ve, radara ku di bin erdê de derbas dibe û wêneyên satelîtê werin lêkolîn kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pour |pêşnav=Amin Beiranvand |paşnav2=Park |pêşnav2=Yongcheol |paşnav3=Park |pêşnav3=Tae-Yoon S. |paşnav4=Hong |pêşnav4=Jong Kuk |paşnav5=Hashim |pêşnav5=Mazlan |paşnav6=Woo |pêşnav6=Jusun |paşnav7=Ayoobi |pêşnav7=Iman |tarîx=2018-06-01 |sernav=Regional geology mapping using satellite-based remote sensing approach in Northern Victoria Land, Antarctica |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S187396521730107X |kovar=Polar Science |cild=16 |rr=23–46 |doi=10.1016/j.polar.2018.02.004 |issn=1873-9652}}</ref> Ji aliyê jeolojîk ve, Antarktîkaya Rojava pir dişibihe Andên Amerîkaya Başûr.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Antarctica and the southern oceans |paşnav=Stonehouse |pêşnav=B. |weşanger=J. Wiley |tarîx=2002 |isbn=978-0-471-98665-2 |cih=Chichester, West Sussex, England, Hoboken, NJ |kesên-din=Bernard Stonehouse |url=https://www.worldcat.org/title/50285217 |oclc=50285217}}</ref> Nîvgirava Antarktîkayê bi bilindbûna jeolojîk û veguherîna sedîmentên binê deryayê ku veguheriye kevirên metamorfîk, çêbûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Tectonic setting and evolution of the James Ross Basin, northern Antarctic Peninsula |paşnav=Elliot |pêşnav=David H. |weşanger=Geological Society of America |tarîx=1988-01-01 |rr=0 |isbn=978-0-8137-1169-0 |paşnavê-edîtor=Feldmann |pêşnavê-edîtor=Rodney M. |url=https://doi.org/10.1130/MEM169-p541 |paşnavê-edîtor2=Woodburne |pêşnavê-edîtor2=Michael O. |doi=10.1130/MEM169-p541}}</ref> Antarktîkaya Rojava bi yekbûna çend plakayên parzemînî çêbûye ku di encamê de hejmarek rêzeçiyayên li herêmê çêbûne ku rêzeçiyayên herî berbiçav çiyayên Ellsworthê bûn. Hebûna sîstema rift a Antarktîkaya Rojava bûye sedema volkanîzma li ser sinorê di navbera Antarktîkaya Rojava û Rojhilat de û her wiha bûye sedema çêbûna çiyayên Transantarktîkê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> Antarktîka Rojhilat ji aliyê jeolojîk ve devereke pirreng e. Avabûna Antarktîka Rojhilat di serdema arkeyî (4.000 –2.500 milyon sal berê) de dest pê kiriye û di serdema kambriyê de rawestiyaye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctic Marine Geology |paşnav=Anderson |pêşnav=J. B. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-521-13168-1}}</ref> Herêm li ser kratoneke kevirî hatiye avakirin ku bingeha mertala prekambriyê ava kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> Li ser bingehê komir û kevirên qûmê, kevirên kilsinî û şêl hene ku di serdemên devonî û jurasiyê de hatine danîn ku çiyayên Transantarktîkê çêbikin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Chapter 2 The Geology and Geomorphology of Antarctica |weşanger=Elsevier |tarîx=1987-01-01 |rr=7–42 |cild=16 |paşnavê-edîtor=Campbell |pêşnavê-edîtor=I. B. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0166248108701508 |series=Developments in Soil Science |paşnavê-edîtor2=Claridge |pêşnavê-edîtor2=G. G. C. |doi=10.1016/S0166-2481(08)70150-8}}</ref> Li deverên peravê çiyayên wekê rêzeçiyayê Shackletonê û Vîktorya Land û hinek şikestekên tektonîk çêbûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Paxman |pêşnav=Guy J. G. |paşnav2=Jamieson |pêşnav2=Stewart S. R. |paşnav3=Ferraccioli |pêşnav3=Fausto |paşnav4=Bentley |pêşnav4=Michael J. |paşnav5=Forsberg |pêşnav5=Rene |paşnav6=Ross |pêşnav6=Neil |paşnav7=Watts |pêşnav7=Anthony B. |paşnav8=Corr |pêşnav8=Hugh F. J. |paşnav9=Jordan |pêşnav9=Tom A. |tarîx=2017 |sernav=Uplift and tilting of the Shackleton Range in East Antarctica driven by glacial erosion and normal faulting |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/2016JB013841 |kovar=Journal of Geophysical Research: Solid Earth |ziman=en |cild=122 |hejmar=3 |rr=2390–2408 |doi=10.1002/2016JB013841 |issn=2169-9356}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Salvini |pêşnav=Francesco |paşnav2=Brancolini |pêşnav2=Giuliano |paşnav3=Busetti |pêşnav3=Martina |paşnav4=Storti |pêşnav4=Fabrizio |paşnav5=Mazzarini |pêşnav5=Francesco |paşnav6=Coren |pêşnav6=Franco |tarîx=1997 |sernav=Cenozoic geodynamics of the Ross Sea region, Antarctica: Crustal extension, intraplate strike-slip faulting, and tectonic inheritance |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1029/97JB01643 |kovar=Journal of Geophysical Research: Solid Earth |ziman=en |cild=102 |hejmar=B11 |rr=24669–24696 |doi=10.1029/97JB01643 |issn=2156-2202}}</ref> Komir cara yekem li Antarktîkayê li nêzîkê çiyayên Beardmoreyê ji aliyê Frank Wild ve di sefera Nimrod de di sala 1907an de hatiye tomar kirin û tê zanîn ku komirê pileya nizm li gelek deverên çiyayên Transantarktîkê heye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> Çiyayên prens Charles depoyên hesinê vedihewînin û li Deryaya Rossê jî qadên neftê û gaza xwezayî hene.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Times |pêşnav=Walter Sullivan Special to The New York |tarîx=1976-12-19 |sernav=Soviet Team Finds a ‘Mountain of Iron’ in Antarctica |url=https://www.nytimes.com/1976/12/19/archives/soviet-team-finds-a-mountain-of-iron-in-antarctica.html |roja-gihiştinê=2026-09-02 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331}}</ref> == Avhewa == [[Wêne:Fryxellsee Opt.jpg|thumb|Dîmenek ji qeşaya şîn ku gola Fryxell a li qirax ên çiyayên Transantarktîkê nixumandiye]] Antarktîka parzemîna herî sar, parzemîna herî bi bahoz û parzemîna herî hişk ê Dinyayê ye.<ref name=":3">{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20220509192134/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |sernav=Antarctica}}</ref> Li nêzîkê peravên parzemînê, germahî di havînê de dikare ji 10 °C ê derbas bibe û di mehên zivistanê de heya -40 °C dadikeve. Li ser deverên bilind ên navendî, germahî di mehên havînê de dikare heya -30 °C dakeve û di mehên zivistanê de jî germahiya heman deverê heya -80 °C ê dadikeve. Germahiya hewayê ya xwezayî ya herî nizm a ku li ser Erdê hatiye tomarkirin di 21ê tîrmeha sala 1983an de li stasyona Vostok a Rûsyayê li Antarktîkayê bi qasê -89.2 °C hatiye tomarkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Turner |pêşnav=John |paşnav2=Anderson |pêşnav2=Phil |paşnav3=Lachlan-Cope |pêşnav3=Tom |paşnav4=Colwell |pêşnav4=Steve |paşnav5=Phillips |pêşnav5=Tony |paşnav6=Kirchgaessner |pêşnav6=Amélie |paşnav7=Marshall |pêşnav7=Gareth J. |paşnav8=King |pêşnav8=John C. |paşnav9=Bracegirdle |pêşnav9=Tom |paşnav10=Vaughan |pêşnav10=David G. |paşnav11=Lagun |pêşnav11=Victor |paşnav12=Orr |pêşnav12=Andrew |tarîx=2009 |sernav=Record low surface air temperature at Vostok station, Antarctica |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1029/2009JD012104 |kovar=Journal of Geophysical Research: Atmospheres |ziman=en |cild=114 |hejmar=D24 |doi=10.1029/2009JD012104 |issn=2156-2202}}</ref> Di sala 2010an de bi rêya satelîta germahiyeke hewayê germahiya parzemînê bi qasê −94.7 °C hatiye tomar kirin lêbelê dibe ku ji ev rêje ji sermaya li ser rûyê erdê bi bandor bûye ku li bilindahiya 2 mêtre li jorê rûyê erdê nehatiye tomar kirin ku ji bo tomarên fermî yên germahiya hewayê tê xwestin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.usatoday.com/story/weather/2013/12/10/antarctica-cold-record/3950019/ |sernav=Antarctica records unofficial coldest temperature ever |malper=USA TODAY |roja-gihiştinê=2026-09-02 |ziman=en-US |paşnav=Rice |pêşnav=Doyle}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.antarctica.gov.au/about-antarctica/weather-and-climate/weather/ |sernav=Antarctic weather – Australian Antarctic Program |malper=www.antarctica.gov.au |tarîx=2019-02-18 |roja-gihiştinê=2026-09-02 |ziman=en}}</ref> Ji ber ku piraniya Antarktîkayê ji asta deryayê ji 3.000 mêtre bilindtir e, Antarktîka ji herêma Arktîkê sartir e. Germahiya Okyanûsa Arktîkê bi rêya qeşaya deryayê ya Arktîkê ber bi parzemînê ve hatiye veguhastin û bi awayê hewaya li herêma Arktîkê nerm dibe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Climatology |paşnav=Rohli |weşanger=Jones & Bartlett Learning |tarîx=2017-06-05 |isbn=978-1-284-11998-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=umokDwAAQBAJ |paşnav2=Vega |pêşnav2=Anthony J.}}</ref> Antarktîka çoleke cemserî ye ku barîna parzemînê kêm e. Parzemîn salane bi navînî nêzîkê 150 mm av werdigire ku bi piranî bi awayê şilopeyê ye. Deverên navxweyî hişktir e û di tevahiya salê herî zêde bi qasê 50 mm baran werdigire lê herêmên peravê bi gelemperî ji 200 mm zêdetir baran werdigirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Climatology |paşnav=Rohli |weşanger=Jones & Bartlett Learning |tarîx=2017-06-05 |isbn=978-1-284-11998-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=umokDwAAQBAJ |paşnav2=Vega |pêşnav2=Anthony J.}}</ref> Li çend deverên qeşaya şîn, ba û sublîmasyon ji berfa ku dibare zêdetir berfê radike. Li geliyên hişk, heman bandor li ser bingehek kevirî çêdibe ku dibe sedema jîngeheke bêber û hişk.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fountain |pêşnav=Andrew G. |paşnav2=Nylen |pêşnav2=Thomas H. |paşnav3=Monaghan |pêşnav3=Andrew |paşnav4=Basagic |pêşnav4=Hassan J. |paşnav5=Bromwich |pêşnav5=David |tarîx=2010 |sernav=Snow in the McMurdo Dry Valleys, Antarctica |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/joc.1933 |kovar=International Journal of Climatology |ziman=en |cild=30 |hejmar=5 |rr=633–642 |doi=10.1002/joc.1933 |issn=1097-0088}}</ref> === Cudahiyên herêmî === Antarktîkaya Rojhilat ji ber bilindahiya xwe ya bilind ve ji Antarktîkaya Rojava sartir e. Eniyên hewayê bi zêde derbasê deverên navendî yên parzemînê nabin ku ev jî dibe sedem ku navenda parzemînê sar û hişk bimînin û dibe sedema ku bayên deverê bi leza nerm bimînin. Barîna berfa li beşa perava Antarktîkayê barîneke pir gelemperî ye ku li wir di nav 48 demjimêran de berf dikare bi qasê 1.22 mêtreyê bibare. Li qiraxa parzemînê, bayên katabatîk ên bihêz ên ji platoya cemserî pir caran bi hêza bahozê çêdibin. Di mehên havînê de ji ber ku her roj 24 demjimêrên tîrêjên rojê li wir tên wergirtin, li Cemsera Başûr ji ekvatorê zêdetir tîrêjên rojê digihîjin rûyê erdê.<ref name=":3" /> === Guherîna avhewayê === [[Wêne:20201210 Antarctica ice mass variation - NASA GRACE-en.svg|thumb|Guherîna navînî ya girseya qeşaya Antarktîkê ku ji sala 2002an vir ve salane bi qasî 100 milyar ton e]] Tevê devera xwe yê îzolekirî, Antarktîka di dehsalên dawî de ji ber belavbûna gazên serayê, germ bûye û hinek ji beşên qeşayên xwe winda kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singh |pêşnav=Hansi A. |paşnav2=Polvani |pêşnav2=Lorenzo M. |tarîx=2020-10-08 |sernav=Low Antarctic continental climate sensitivity due to high ice sheet orography |url=https://www.nature.com/articles/s41612-020-00143-w |kovar=npj Climate and Atmospheric Science |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=3 |hejmar=1 |rr=39 |doi=10.1038/s41612-020-00143-w |issn=2397-3722}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Casado |pêşnav=Mathieu |paşnav2=Hébert |pêşnav2=Raphaël |paşnav3=Faranda |pêşnav3=Davide |paşnav4=Landais |pêşnav4=Amaelle |tarîx=2023 |sernav=The quandary of detecting the signature of climate change in Antarctica |url=https://www.nature.com/articles/s41558-023-01791-5 |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=13 |hejmar=10 |rr=1082–1088 |doi=10.1038/s41558-023-01791-5 |issn=1758-6798}}</ref> Antarktîkaya Rojava ji sala 1950an heta sala 2000an di heyamên dehsalan de ji 0,1 °C zêdetir germ bûye û nîvgirava Antarktîkayê ya ku li ber çavan e ji nîvê sedsala 20an vir ve bi qasê 3 °C germ bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://discoveringantarctica.org.uk/climate-change/impacts-of-climate-change/ |sernav=Impacts of climate change |malper=Discovering Antarctica |roja-gihiştinê=2026-09-02 |ziman=en-GB}}</ref> Antarktîkaya Rojhilat ku li gorî Antarktîkaya Rojava sar e û avhewaya deverê sekan (stabîl) heta salên 2000î germahî nîşan nedaye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Clem |pêşnav=Kyle R. |paşnav2=Fogt |pêşnav2=Ryan L. |paşnav3=Turner |pêşnav3=John |paşnav4=Lintner |pêşnav4=Benjamin R. |paşnav5=Marshall |pêşnav5=Gareth J. |paşnav6=Miller |pêşnav6=James R. |paşnav7=Renwick |pêşnav7=James A. |tarîx=2020 |sernav=Record warming at the South Pole during the past three decades |url=https://www.nature.com/articles/s41558-020-0815-z |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=10 |hejmar=8 |rr=762–770 |doi=10.1038/s41558-020-0815-z |issn=1758-6798}}</ref> Li dora Antarktîkayê, Okyanûsa Başûr ji her okyanûseke din zêdetir germahiya okyanûsê kişandiye û li kûrahiyên bi qasê 2.000 mêtreyan germbûneke berbiçav çêbûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bourgeois |pêşnav=Timothée |paşnav2=Goris |pêşnav2=Nadine |paşnav3=Schwinger |pêşnav3=Jörg |paşnav4=Tjiputra |pêşnav4=Jerry F. |tarîx=2022-01-17 |sernav=Stratification constrains future heat and carbon uptake in the Southern Ocean between 30°S and 55°S |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8764023/ |kovar=Nature Communications |cild=13 |hejmar=1 |rr=340 |doi=10.1038/s41467-022-27979-5 |issn=2041-1723 |pmc=8764023 |pmid=35039511}}</ref> Li dora Antarktîka Rojava, okyanûs ji sala 1955an vir ve bi qasê 1 °C germ bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://discoveringantarctica.org.uk/climate-change/impacts-of-climate-change/ |sernav=Impacts of climate change |malper=Discovering Antarctica |roja-gihiştinê=2026-09-02 |ziman=en-GB}}</ref> Germbûna Okyanûsa Başûr a li dora Antarktîkayê bûye sedema qelsbûn an jî hilweşîna refikên qeşayên ku li derveyî qeşayan digeriyan û hevsengiya wan pêk dianiyan. Her çiqas perê qeşayên Antarktîkaya Rojhilat ku berdewam dike ku li hundirê welêt qeşayê zêde bike jî gelek cemedên peravê giraniya xwe winda dikin û paşve dikişin ku ev jî dibe sedema windabûna giştî ya qeşayên li seranserê Antarktîkayê. Hatiye payîn ku heta sala 2100an ku windabûna qeşaya li Antarktîkayê bi qasê 11 santî metreyan bilindbûna asta deryayê ya gerdûnî zêde bike. Bi germbûna zêdetir re îhtimala bêîstîqrariyê pir zêdetir dibe û dikare bilindbûna asta deryayê ya gerdûnî ya sedsala 21ê du caran zêdetir bike. Ava heliyayî ya nû ya ji qeşayê ava binê Antarktîkayê ya şor firk dike û şaneya jêrîn a gera serûbinkirina Okyanûsa Başûr (SOOC) qels dike. Her çiqas bandorên tevahî tê payîn ku di nav çend sedsalan de çêbibin jî, li gorî hinek lêkolînan, hilweşîna tevahî ya SOOCê dikare di navbera 1.7 °C û 3 °C germbûna gerdûnî de çêbike. Ev barîna kêm ê li nîvkada başûr û barîna zêde yê li nîvkada bakur, dibe sedema kêmbûna masîgirî ya li Okyanûsa başûr û hilweşîna potansiyel a hinek ekosîstemên deryayî vedigire. Her çiqas gelek cureyên Antarktîkayê nehatibin keşifkirin jî, zêdebûna flora Antarktîkayê ya belgekirî heye û ji u bo parastina jîngeheke guncavê faunayên mezin ên wekê pengûenan zehmetî hene. Helandina erdên cemed girtî dibe ku ji bo erdên bê cemed bibe sedema gazên serayê û qirêjiya cemedgirtî ya berê ku bi helandinê re derdikeve holê. Germbûna Antarktîkayê û guhertinên têkildar di gera Okyanûsa Başûr de dikarin bandorê li şêwazên avhewayê yên li hinek deverên Afrîkayê jî bikin ku dikare bandor li barîna herêmî û guherîna germahiyê bike. Ji ber ku germahiya gerdûnî li dora 3°C zêde bûye, deverên xeternak ên wekê Hewza Wilkes û Hewza Aurora dibe ku di nav 2.000 salan de bimînin di bin avê de û dibe ku li van deveran bilindbûna asta deryayê bigihîje 6,4 metreyan. Ger germahî ji asta sala 2020an 2 °C kêmtir nebe, ihtimal heye ku qata qeşayê ya Antarktîkaya Rojava bi tevahî bihele. Hatiye payîn ku windabûna vê qata qeşayê heye bi tevahî ji holê rabe ev pêvajo bi qasê 500 û 13.000 sal berxwe bide. Ger qeşaya bilind hilweşe dibe ku asta deryayê bi qasê 3,3 mêtre bilind bibe û bi helandina qeşayên li ser çiyayan qeşayên bilind jî dibe ku asta deryayê bi qasê 4,3 metreyan bilind bike. Qata qeşaya Antarktîkaya Rojhilat ku li gorî deverên qeşayî yên din gelek aram e tenê dikare bi qasê 0,5 mête heta 0,9 mêtreyê asta deryayê bilind bike ku ev jî beşek piçûk ê ji bilind bûna 53,3 mêtreyan e ku di tevahiya helandina qata qeşayê de pêk tê. === Tenikbûna tebeqeya ozonê === [[Wêne:NASA and NOAA Announce Ozone Hole is a Double Record Breaker.png|thumb|Wêneya qula herî mezin a di tebeqeya ozonê de ku di meha îlona sala 2006an de hatiye tomarkirin]] Zanyaran ji salên 1970an vir ve li ser qata ozona di atmosfera li jor ê Antarktîkayê lêkolîn dikin. Di sala 1985an de zanyarên brîtanî li ser daneyên ku wan li stasyona lêkolîn a Halley ya li ser çemê cemeda Brunt berhev kiribûn dixebitin, wan qadeke mezin a bi rêjeya ozonê ya nizm li ser Antarktîkayê keşiv kirine. 'Qula tebeqeya ozonê' hema hema tevahiya parzemînê vedigire û di meha îlona sala 2006an de gihîştiye asta xwe ya herî mezin ku bûyera herî dirêj a mayînde ye, di sala 2020an de pêk hatiye. Ev tenikbûna tebeqeya ozonê ji ber belavbûna klorofluorokarbon û halonên di atmosferê de çêdibe ku ev made tebeqeya ozonê bi gazên din perçe dikin. Şert û mercên pir sar ên Antarktîkayê bûne sedem ku ewrên stratosferîk ên cemserî çêbibin. Ewr wekê katalîzator ji bo reaksiyonên kîmyewî tevdigerin ku di dawiyê de dibin sedema hilweşîna ozonê. Protokola Montreal a sala 1987an belavbûna madeyên ku ozonê kêm dikin sinordar kiriye. Tê pêşbînîkirin ku qula ozon an li jor ê Antarktîkayê hêdî hêdî winda bibe ku heta salên 2060î.tê payîn ku asta ozonê vegere nirxên ku herî dawî ya ku di salên 1980î de hatine tomarkirin. Di heman demê de tenikbûna ozonê dikare di stratosferê de bibe sedema sarbûna bi qasê 6 °C ê. Sarbûn girseya cemserî xurt dike û bi vî awayî rê li ber derketina hewaya sar a nêzîkê Cemsera Başûr digire ku ev jî di encamê de girseya parzemînî ya tebeqeya qeşaya Antarktîkaya Rojhilat sar dike. Herêmên li derdora Antarktîkayê, bi taybetî nîvgirava Antarktîkayê rastî germahiyên bilindtir tên ku ev yek jî helîna qeşayê bileztir dike. Ev model destnîşan dikin ku tenikbûna ozonê û bandora vorteksa cemserî ya zêde dibe ku dibe sedema zêdebûna dirêjahiya qeşaya deryayê jî pêvajoyeke ji destpêka çavdêriya di dawiya salên 1970î ve heta sala 2014an berdewam kiriye. Ev model destnîşan dikin ku kêmbûna ozonê û bandora vorteksa cemserî ya ku zêde dibe, dibe ku ji ber sedema zêdebûna dirêjahiya qeşaya deryayê jî be ku ji dema destpêkirina çavdêriyên di dawiya salên 1970î heta sala 2014an berdewam kiriye. Ji wî demê ve rûbera qeşaya deryaya Antarktîkayê bi awayekê bilez kêm bûye. == Biyocûre == Tê dîtin piraniya cureyên li Antarktîkayê cisnê cureyên ku bi milyonan salan berê li wir jiyane ne ne. Ji ber vê yekê hatiye payîn ku ev cûre ji gelek çerxên qeşayê sax mane ku cure di demên avhewaya pir sar de li deverên germtir ên îzolekirî yên wekê deverên bi germahiya jeotermal an jî deverên ku di seranserê avhewaya sar de bê qeşa mane, sax mane. === Ajal === Kermêşa bêfirîn Belgica antarctica, ajala herî mezin e ku bi tevahî ajaleke bejayî ya li Antarktîkayê ye ku digihîje mezinahiya 6 mm. Krîla Antarktîkayê ku di komên mezin de kom dibe, cureya bingehîn a ekosîstema Okyanûsa Başûr e û organîzmayeke xwarina girîng ê ajalên wekê balîna, fok, fokên pilingî, fokên bi mû, masiyên qeşayê û gelek cureyên çûkên wekê pengûen û albatrosê ye. Hinek cureyên ajalên deryayî hene û rasterast an nerasterast bi fîtoplanktonê ve girêdayî ne. Jiyana deryayî ya Antarktîkayê pengûen, balînayên şîn, orka, masiyên mezin û fokên bi mû vedihewîne. Foka Antarktîkayê di sedsalên 18 û 19an de ji ber çermê wan ji aliyê nêçîrvanên fokên ku ji Dewletên Yekbûyî û Keyaniya Yekbûyî hatine bi awayekê zêde hatine girtin. Fokên pilingî di ekosîstema Antarktîkayê de nêçîrvanên herî baş in û ji bo lêgerîna xwarinê li seranserê Okyanûsa Başûr digerin. Nêzîkê 40 cureyên çûkan hene ku li Antarktîkayê an jî nêzî Antarktîkayê dîjîn ku di nav wan de cureyên petrelan, penguenan, kormoran û kevok hene. Çend cureyên çûkan ên din serdana okyanûsa li dora Antarktîkê dikin ku di nav wan de hinek ji wan ku bi gelemperî li Arktîkê dijîn hene. Pengûena împerator tekane pengûen e ku di zivistanê de li Antarktîkayê cucikê xwe dertînin; ew û pengûena Adelie ji hemî pengûen ên din dûrtir li başûr cûcik ên xwe dertînin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commons|Antarctica|Antarktîka}} {{Parzemîn}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Antarktîka| ]] [[Kategorî:Cîhan]] [[Kategorî:Parzemîn]] 5zwf9lnhjbn5typniurb19lf89hop5i 2090996 2090983 2026-09-02T21:03:00Z InternetArchiveBot 45060 Add 2 books for [[Wîkîpediya:Dirûvbarîtî]] (20260902)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2090996 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdanka giştî}} '''Antarktîka'''<ref>{{Îzolî, 2007|r=1138|jêgirtin=Antarktîka}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ferhenga Erdnîgarîyê (Coğrafya)|Ferhenga Erdnîgarîyê]]|paşnav=Önen|pêşnav=Abdurrahman |weşanger=Stembol: Doz|sal=2008|rûpel=36}}</ref> yan jî '''Antarktîk'''{{Çavk}} ({{Bi-la|Antarctica}}) yek ji [[parzemîn]]ên cîhanê ye ku parzemîna herî başûr ê dinyayê û parzemîna herî kêm nifûs a cîhanê ye. Parzemîn bi tevahî li başûrê çembera Antarktîkayê ye û ji aliyê [[Okyanûsa Başûr]] (ku wekê Okyanûsa Antarktîkayê jî tê zanîn) ve hatiye dorpêçkirin ku [[Cemsera Başûr]] a erdnîgarî vedihewîne. Di heman demê de Antarktîka pêncem parzemîna herî mezin ê cîhanê ye ku bi qasê ji %40 ji [[Ewropa|Ewropayê]] mezintir e û rûbera parzemînê bi qasê 14.200.000 km² rûerd (an rûqeşa) vegirtiye. Piraniya Antarktîkayê bi qata qeşayê ya Antarktîkayê ve hatiye nixumandin ku qalindahiya navînî ya qeşayê bi qasê 1,9 km ye. Antarktîka bi navînî parzemîna herî sar, herî hişke û parzemîna herî bi ba û bahoz ê cîhanê ye û parzemîn ji asta deryayê xwedî bilindahiyeke navînî ye. Antarktîka bi piranî ji çoleke cemserî pêk hatiye ku barîna salane li peravê zêdetirî 200 mm ye û berf û barana li hundirê parzemînê gelek kêm e. Qeşayên parzemîn di warê ava şîrîn de gelek dewlemend e ku nêzîkê ji %70ê rezervên ava şirîn ên cîhanê li Antarktîkayê cemedgirtî ye. Hatiye payîn ger ku qeşaya Antarktîkayê bihele, dê asta deryayê ya [[Cîhan|cîhanê]] bi qasê 60 mêtreyan bilind bibe. Her wiha Antarktîka xwediyê rekora germahiya herî nizm a pîvandî yê li ser rûyê [[Dinya (gerstêrk)|Erdê]] ye ku nizmahiya germahiya bi qasê −89.2 °C hatiye pîvandin. Germahiya herêmên peravê di havînê de dikare bi qasê 10 °C bilind bibe. Cureyên xwemaliyên ajalan kêzik, nematod, pengûen, fok û tardigrad in. Li cihên ku nebat lê hene, bi piranî bi awayê liken an kevzê ye. Refên qeşayê yên Antarktîkayê dibe ku cara yekem di sala 1820an de, di dema sefereke rûsî de ku ji aliyê Fabian Gottlieb von Bellingshausen û Mikhail Lazarev ve hatibû birêvebirin, hatine dîtin. Di dehsalên piştê seferên wan, di seferên fransî, amerîkî û brîtanî de li parzemînê lêkolînên zêdetir hatine kirin. Yekem derketina piştrastkirî ya Antarktîkayê ji aliyê tîmeke norwêcî ve di sala 1895an de pêk hatiye. Di destpêka sedsala 20an de, çend seferên navxwe yên parzemînê çêbûne. Lêkolînerên brîtanî Douglas Mawson, Edgeworth David û Alistair Mackay yekem kes bûn ku di sala 1909an de gihîştine [[Cemsera Başûr]] a manyetîkî û cemsera başûr a erdnîgarî jî yekem car di sala 1911an de lêkolînerê norwêcî Roald Amundsen gihiştiye cemserê. Ji aliyê îdarî ve Antarktîka ji aliyê nêzîkê 30 welatan ve tê birêvebirin ku hemî jî endamên sîstema peymana Antarktîkayê ya sala 1959an in. Li gorî şertên peymanê, çalakiyên leşkerî, kolandinên kanên madenê, teqînên nukleerî û avêtina bermayiyên nukleerî li Antarktîkayê qedexe ne. Geştiyarî, masîgirtin û lêkolîn çalakiyên sereke yên mirovan li Antarktîkayê û li derdora Antarktîkayê hene. Di mehên havînê de nêzîkê 5.000 kes li stasyonên lêkolînê dimînin û ev hejmar di mehên zivistanê de dadikeve 1.000 kesan. Her çiqas parzemîn dûr be jî, çalakiyên mirovan bi rêya qirêjî, guherîna avhewayê û bi rêya tenikbûna [[tebeqeya ozonê]] bandoreke neyînî li ser Antarktîkayê dihêle. Helîna qata qeşayê ya [[Antarktîkaya Rojava]] ya ku potansiyeleke nearam e, di pêşbîniyên bilindbûna [[asta deryayê]] yên di asta sedsalê de bûye sedema nezelaliyeke herî mezin û heman helîn bandorê li ser serûbinkirina gera [[Okyanûsa Başûr]] jî dike ku di dawiyê de dikare bibe sedema bandorên girîng li ser avhewaya [[Nîvkada Başûr]] û hilberîna Okyanûsa Başûr. == Etîmolojî == [[Wêne:1657 map Polus Antarcticus.jpg|thumb|Nexşeya cemserî ya herî başûrê Dinyayê]] Navê ku ji parzemînê hatiye dayîn ji peyva antarktîka hatiye ku ji peyva fransî ya navîn ''antartique'' an ''antarctique'' ('li hemberî Arktîkê') û piştre ji peyva latînî ''antarcticus'' ('li hemberî bakur') hatiye. Navê Antarktîkus ji peyvên yewnanî ἀντι- ('dij-') û ἀρκτικός (arktikos, 'ya hirçê [Ursa Major], bakur') hatiye.<ref name=":0">{{Cite book |sernav=Lettinck 2021, p. 158.}}</ref> Fîlozofê yewnanî Arîstoteles li dora 350 {{bz}} de di ''Meteorolojiyê'' de li ser "herêma Antarktîkê" nivîsandiye. Li gorî raporê, erdnîgarnasê yewnanî Marinusê ji Tîrusê ev nav di nexşeya xwe ya cîhanê ya sedsala duyem a {{pz}} de ku niha winda bûye, bi kar aniye. Nivîskarên romayî Gaius Julius Hyginus û Apuleius ji bo cemsera başûr navê yewnanî yê latînîkirî polus antarcticus bi kar anîne ku ji wir peyva fransî ya kevin ''pole antartike'' (nûjen ''pôle antarctique'')<ref>{{Cite book |sernav=Hyginus 1992, p. 176.}}</ref> ku di sala 1270an de hatiye piştrastkirin û ji wir jî peyva îngilîziya navîn pol antartik ku cara yekem di lêkolîneke ji aliyê nivîskarê îngilîzî Geoffrey Chaucer ve hatiye nivîsandin, hatiye wergirtin.<ref name=":0" /> Ramanên ewropî yên di derbarê hebûna Terra Australis ku parzemîneke berfirehê li başûrê dûr ê cîhanê ye ku ji bo hevsengî kirina axên bakurê [[Ewropa]], [[Asya]] û [[Afrîkaya Bakur]] pêk tîne, wekê têgeheke rewşenbîrî, ji kevnariya klasîk ve hebû. Ji ber vê yekê ''Terra Australis'' navê ku ji bo hemî girseyên bejayî yên hîpotetîk ên ku tê pêşniyar kirin ku li cihê ku niha tê zanîn Antarktîka heye, hatibû bikaranîn.<ref>{{Cite book |sernav=Mericq 1987, pp. 90–91: 'They published maps and charts based on the hypothesis that Tierra del Fuego was the beginning of that Terra Australis. The first person ever to have rights over these lands was Pedro Sancho de la Hoz, who received them through a special decree signed by Emperor Charles V on 24 January 1539.'}}</ref> Îdiaya hebûna axek wisa heta keşfkirina Awistralyayê ku ji aliyê ewropiyan ve hatiye keşfkirin, berdewam kiriye.<ref>{{Cite book |sernav=Scott, Hiatt & McIlroy 2012, pp. 2–3.}}</ref> Di destpêka sedsala 19an de keşifger Matthew Flinders guman li hebûna parzemîneke cuda yê li başûrê Awistralyayê (ku di wê demê wekê New Holland hatiye binavkirin) kiriye û ji ber vê yekê pêşniyar kiriye ku li cihê wê navê "Terra Australis" ji bo [[Awistralya|Awistralyayê]] were bikar anîn.<ref>{{Cite book |sernav=Cawley 2015, p. 130.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=McCrone & McPherson 2009, p. 75.}}</ref> Di sala 1824an de rayedarên kolonyal ên li Sîdneyê bi fermî navê parzemîna New Hollandê wekê Awistralya guhertine û peyva "Terra Australis" wekê referansek ji bo navê Antarktîkayê hiştine. Di dehsalên piştre de, erdnîgaran hevokên wekê "parzemîna Antarktîkayê" bi kar anîne. Wan li cihê vê navê li naveke helbestî geriyane û navên wekê ''Ultima'' û ''Antipodea'' pêşniyar kirine.<ref>{{Cite book |sernav=Cameron-Ash 2018, p. 20.}}</ref> Ji bo binavkirina parzemînê navê Antarktîka di salên 1890î de hatiye pejirandin û bikaranîna yekem ê vê navê ji aliyê kartografê skotlendî John George Bartholomew pêk hatiye.<ref>{{Cite web |url=https://digital.nls.uk/bartholomew/highlights/antarctica.html#:~:text=Edinburgh%20geographer%20and%20mapmaker%20John,since%20the%20first%20century%20AD. |sernav=Highlights from the Bartholomew Archive: The naming of Antarctica}}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Antarctica.svg|thumb|300px|Nexşeyek ku Antarktîkaya Rojhilat li rastê Çiyayên Transantarktîk û Antarktîkaya Rojava li çepê ye, nişan dide.]] Antarktîka ku bi awayekî asîmetrîk li dora cemsera başûr û bi piranî li başûrê çembera Antarktîkayê (ku yek ji pênc çemberên sereke yên firehiyê ye ku nexşeyên cîhanê nîşan didin) cih digire ku ji aliyê [[Okyanûsa Başûr]] ve hatiye dorpêçkirin. Di heman de çem ên avan li Antarktîkayê hene ku çemê herî dirêj ê parzemînê çemê Onyxê ye. Her wiha Antarktîka bi qasê 14,2 milyon km² rûber vedigire ku hema hema du car ji rûbera [[Awistralya|Awistralyayê]] mezintir e ku bi vê rûberê bûye pêncem parzemîna herî mezin ê cîhanê. Xeta perava Antarktîkayê bi qasê 18.000 km dirêj e ku ji sala 1983an vir ve çar celebên peravê li parzemînê hene ku perav ji %44ê peravê ji qeşayên avjenî, ji %38 ji dîwarên qeşayê pêk tê ku li ser keviran dimînin, ji %13 ji deverên qeşayî an jî qiraxa cemedên bilind pêk tê û ji %5ê ji parvên mayî jî ji kevirên vekirî pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |sernav=Antarctica - The World Factbook |malper=www.cia.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en |archive-date=2022-05-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220509192134/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: glaciological and geophysical folio |paşnav=Drewry |pêşnav=D. J. |weşanger=University of Cambridge, Scott Polar Research Institute |tarîx=1983 |isbn=978-0-901021-04-5 |cih=Cambridge}}</ref> Golên ku di binê qeşaya parzemînî de dimînin, bi piranî li geliyên hişk ên McMurdo an jî li gelek oazên cûda çêbûne.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> [[Gola Vostokê]] ku di bin stasyona Vostok a [[Rûsya|Rûsyayê]] de hatiye dîtin, mezintirîn gola binqeşayê ya cîhanê û yek ji mezintirîn golên cîhanê ye. Berê hatiye bawer kirin ku gol bi milyonan salan hatiye girtin lê di roja îro de zanyaran texmîn kirine ku ava golê her 13.000 sal carekê bi helandin û cemidandina hêdî ya qeşayê hatiye guhertin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=David |tarîx=2019-06-27 |sernav=Antarctica |url=https://academic.oup.com/book/62792 |kovar=OUP Academic |ziman=en |doi=10.1093/wentk/9780190641320.001.0001}}</ref> Di mehên havînan de qeşa li qiraxên golan dikare bihele û xendekên şil bi awayekê demkî çêdibin. Di heman demê de li Antarktîkayê hem golên ava şor û hem jî golên ava şirîn hene.<ref name=":1" /> [[Wêne:Mount Vinson from NW at Vinson Plateau by Christian Stangl (flickr).jpg|thumb|Dîmenek ji çiyayê Vînsonê ku li bakurê rojavayê Antarktîkayê ye û bilindeya herî bilind ê Antarktîkayê ye]] Antarktîka ji aliyê Çiyayên Transantarktîk ve hatiye dabeşkirin ku ji erdê Vîktoryayê heta [[Deryaya Rossê]] dirêj dibin ku ev her alî di nav xwe de Antarktîkaya Rojava û Antarktîkaya Rojhilat vedigirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: Earth's Own Ice World |url=https://archive.org/details/antarcticaearths0000carr |paşnav=Carroll |pêşnav=Michael |weşanger=Springer |tarîx=2018-05-16 |isbn=978-3-319-74623-4 |paşnav2=Lopes |pêşnav2=Rosaly}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ji |pêşnav=Fei |paşnav2=Gao |pêşnav2=Jinyao |paşnav3=Li |pêşnav3=Fei |paşnav4=Shen |pêşnav4=Zhongyan |paşnav5=Zhang |pêşnav5=Qiao |paşnav6=Li |pêşnav6=Yongdong |tarîx=2017-10-16 |sernav=Variations of the effective elastic thickness over the Ross Sea and Transantarctic Mountains and implications for their structure and tectonics |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0040195117302937 |kovar=Tectonophysics |cild=717 |rr=127–138 |doi=10.1016/j.tecto.2017.07.011 |issn=0040-1951}}</ref> Piraniya Antarktîkayê bi tebeqeyên qeşayê ya Antarktîkayê ve hatiye nixumandin ku bi navînî 1,9 km qalindahiya qeşayan hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fretwell |pêşnav=P. |paşnav2=Pritchard |pêşnav2=H. D. |paşnav3=Vaughan |pêşnav3=D. G. |paşnav4=Bamber |pêşnav4=J. L. |paşnav5=Barrand |pêşnav5=N. E. |paşnav6=Bell |pêşnav6=R. |paşnav7=Bianchi |pêşnav7=C. |paşnav8=Bingham |pêşnav8=R. G. |paşnav9=Blankenship |pêşnav9=D. D. |paşnav10=Casassa |pêşnav10=G. |paşnav11=Catania |pêşnav11=G. |paşnav12=Callens |pêşnav12=D. |paşnav13=Conway |pêşnav13=H. |paşnav14=Cook |pêşnav14=A. J. |paşnav15=Corr |pêşnav15=H. F. J. |tarîx=2013-02-28 |sernav=Bedmap2: improved ice bed, surface and thickness datasets for Antarctica |url=https://tc.copernicus.org/articles/7/375/2013/ |kovar=The Cryosphere |ziman=English |weşanger=Copernicus GmbH |cild=7 |hejmar=1 |rr=375–393 |doi=10.5194/tc-7-375-2013 |issn=1994-0416}}</ref> Tebeqeya qeşayê ji xeynî ji xeynî çend oazanên li geliyên hişk ên McMurdo tevahiya parzemînê nixumandine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://antarcticsun.usap.gov/science/4184/ |sernav=The Antarctic Sun: News about Antarctica - The Lost Dry Valleys of the Polar Plateau |malper=antarcticsun.usap.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en |archive-date=2022-01-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220115223943/https://antarcticsun.usap.gov/science/4184/ |url-status=dead }}</ref> Çend çemên qeşayî yên Antarktîkayê ku ber bi refên qeşayî yên Antarktîkayê ve diherikin, pêvajoyeke ku wekê dînamîkên tebeqeyên qeşayê hatine pênasekirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gfdl.noaa.gov/ice-sheet-dynamics/ |sernav=Ice Sheet Dynamics – Geophysical Fluid Dynamics Laboratory |malper=www.gfdl.noaa.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31}}</ref> Antarktîkaya Rojhilat ji Coats Land, Queen Maud Land, Enderby Land, Mac. Robertson Land, Wilkes Land û Victoria Land pêk hatiye. Ji xeynî beşek piçûk, hemî deverên parzemînê di nav nîvkada rojhilat de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctic Climate Evolution |paşnav=Florindo |pêşnav=Fabio |weşanger=Elsevier |tarîx=2008-10-10 |isbn=978-0-08-093161-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yUu-x70CZEcC |paşnav2=Siegert |pêşnav2=Martin}}</ref> Li ser û dora Antarktîkayê gelek girav hene ku piraniya wan giravên volkanîk in û li gorî pîvanên jeolojîk pir ciwan in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://figshare.utas.edu.au/articles/journal_contribution/Origin_and_evolution_of_the_sub-Antarctic_islands_the_foundation/24483391 |sernav=Quilty, Patrick Gerard |malper=figshare.utas.edu.au |roja-gihiştinê=2026-08-31 |doi=10.26749/rstpp.141.1.35}}</ref> Îstîsnayên herî berbiçav giravên [[deşta Kerguelenê]] ne ku girava herî kevin li dora 40 milyon sal berê niha çêbûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Olierook |pêşnav=Hugo K. H. |paşnav2=Jourdan |pêşnav2=Fred |paşnav3=Merle |pêşnav3=Renaud E. |paşnav4=Timms |pêşnav4=Nicholas E. |paşnav5=Kusznir |pêşnav5=Nick |paşnav6=Muhling |pêşnav6=Janet R. |tarîx=2016-04-15 |sernav=Bunbury Basalt: Gondwana breakup products or earliest vestiges of the Kerguelen mantle plume? |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0012821X1630019X |kovar=Earth and Planetary Science Letters |cild=440 |rr=20–32 |doi=10.1016/j.epsl.2016.02.008 |issn=0012-821X}}</ref> Girê Vinson a li çiyayên Ellsworthê bi bilindahiya 4.892 mêtreyê bilindeya herî bilind ê Antarktîkayê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hall Ball Kiwi Mountaineers From Mount Cook To Everest |paşnav=Monteath |pêşnav=Colin |weşanger=Cloudcap |tarîx=1997 |isbn=978-0-938567-42-4 |url=https://www.worldcat.org/title/38585390 |oclc=38585390}}</ref> Çiyayê Erebusa li Girava Rossê volkana herî başûrî ya cîhanê ye û her roj nêzîkê 10 caran diteqe. Xweliya ji teqînên volkanîk 300 kîlometre dûrî kratera volkanîk hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/48987684 |sernav=Antarctica : an encyclopedia from Abbott ice shelf to zooplankton {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en}}</ref> Delîlên hejmareke mezin ji volkanan di bin qeşayê de hene ku ger asta çalakiyê bilind bibe, dibe ku ji bo tebeqeya qeşayê xetereyek çêbike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: Earth's Own Ice World |url=https://archive.org/details/antarcticaearths0000carr |paşnav=Carroll |pêşnav=Michael |weşanger=Springer |tarîx=2018-05-16 |isbn=978-3-319-74623-4 |paşnav2=Lopes |pêşnav2=Rosaly}}</ref> Qubeya qeşayê ya bi navê Dome Argus li Antarktîkaya Rojhilat e ku bi qasê bilindahiya 4.091 metreyan bilind ew û qada qeşayê ya herî bilind ê Antarktîkayê ye. Ev gir yek ji cihên herî sar û hişk ên cîhanê ye ku germahî ya li vir heya −90 °C ê dadikeve û barîna salane jî bi qasê 1-3 sm ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica And The Arctic Circle, A Geographic Encyclopedia Of The Earth's Polar Regions |tarîx=2014-04-01 |url=http://archive.org/details/antarctica-and-the-arctic-circle-2-volumes-a-geographic-encyclopedia-of-the-earths-polar-regions}}</ref> == Dîroka jeolojîk == Ji dawiya serdema meoproterozoîkê heta serdema kretasyeyê, Antarktîka beşek ji superparzemîna [[Gondwana|Gondwanayê]] bû û parzemîn bi pêvajoya tevgerên Antarktîkaya îro ji ber ku Gondwana hêdî hêdî ji hev perçe bûye, li dora 183 milyon sal berê îro ava bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctic News Clips |weşanger=National Science Foundation |tarîx=1995 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=HcTrAAAAMAAJ&pg=PA109}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> Di demek dirêj a serdema fanerozoyîkê de Antarktîka xwedî avhewayek tropîkal ê nerm bû û ew bi daristanên berfireh nixumandî bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Klages |pêşnav=Johann P. |paşnav2=Salzmann |pêşnav2=Ulrich |paşnav3=Bickert |pêşnav3=Torsten |paşnav4=Hillenbrand |pêşnav4=Claus-Dieter |paşnav5=Gohl |pêşnav5=Karsten |paşnav6=Kuhn |pêşnav6=Gerhard |paşnav7=Bohaty |pêşnav7=Steven M. |paşnav8=Titschack |pêşnav8=Jürgen |paşnav9=Müller |pêşnav9=Juliane |paşnav10=Frederichs |pêşnav10=Thomas |paşnav11=Bauersachs |pêşnav11=Thorsten |paşnav12=Ehrmann |pêşnav12=Werner |paşnav13=van de Flierdt |pêşnav13=Tina |paşnav14=Pereira |pêşnav14=Patric Simões |paşnav15=Larter |pêşnav15=Robert D. |tarîx=2020 |sernav=Temperate rainforests near the South Pole during peak Cretaceous warmth |url=https://www.nature.com/articles/s41586-020-2148-5 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=580 |hejmar=7801 |rr=81–86 |doi=10.1038/s41586-020-2148-5 |issn=1476-4687}}</ref> === Serdema paleozoyîkê (539–252 milyon sal berê) === [[Wêne:Glossopteris sp. (fossil leaf) (Permian; Antarctica) 1 (49063572172) (cropped).jpg|thumb|300px|Ji serdema permeya Antarktîkayê pelgeke ''Glossopteris sp.'' yê]] Germbûna berdewam bûye sedem ku piraniya Gondwanayê ziwa bibe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Vegetation of Antarctica Through Geological Time |paşnav=Cantrill |pêşnav=David J. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012-11-22 |isbn=978-0-521-85598-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=sOGH4xaioRUC |paşnav2=Poole |pêşnav2=Imogen}}</ref> Di serdema triyasiyê de Antarktîka ji aliyê cûreyeke giyayên bi tov (pteridosperms) ve serdest bû ku ji cinsê Dicroidiumê bûn ku wekê daran mezin dibûn. Florayên din ên triasiyê ginkgophytes, sîkadofites, darên konîfer û sphenopsid bûn. Tetrapod (ajaleke çar ling) cara yekem di serdema triyasiya destpêkê de li Antarktîkayê hatine dîtin û fosîlên herî kevn ên naskirî di formasyona fremouw a çiyayên Transantarktîkê de hatine dîtin. Sînapsîd (ku wekê "xijendeyên mîna memikdaran" jî têne zanîn) cureyên wekê Lystrosaurus di nav de hebû û di serdema triyasiya destpêkê de zêde bûn. Nîvgirava Antarktîkayê di serdema jurasiyê de (206 heta 146 milyon sal berê) dest bi avakirina xwe kiriye. Afrîka di serdema jurasiyê li de dora 160 milyon sal berê ji Antarktîkayê dabeş bûye û piştre jî di serdema kretasiya destpêkê de nîvgirava Hindistanê (nêzîkî 125 milyon sal berê) ji heman parzemînan dabeş bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rolland |pêşnav=Yann |paşnav2=Bernet |pêşnav2=Matthias |paşnav3=van der Beek |pêşnav3=Peter |paşnav4=Gautheron |pêşnav4=Cécile |paşnav5=Duclaux |pêşnav5=Guillaume |paşnav6=Bascou |pêşnav6=Jérôme |paşnav7=Balvay |pêşnav7=Mélanie |paşnav8=Héraudet |pêşnav8=Laura |paşnav9=Sue |pêşnav9=Christian |paşnav10=Ménot |pêşnav10=René-Pierre |tarîx=2019-01-15 |sernav=Late Paleozoic Ice Age glaciers shaped East Antarctica landscape |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0012821X18306460 |kovar=Earth and Planetary Science Letters |cild=506 |rr=123–133 |doi=10.1016/j.epsl.2018.10.044 |issn=0012-821X}}</ref> Piştê kêmbûna qeşayê di nîvê duyem ê serdema permiyana destpêkê de, erd ji aliyê glossopterids (komeke nebatan a tovkirî ya nemabûyî ya bê xizmên zindî) ve serdest bû ku nebata herî berbiçav Glossopteris bû ku dareke wekê ku di axên tijî av de şîn dibe, hatiye şîrove kirin ku depoyên komirê yên berfireh çêkirine. Nebatên din ên ku di dema Permiyeyê de li Antarktîkayê hatine dîtin ''Cordaitales'', ''sphenopsids'', ''ferns'' û ''lycophytes'' in.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Vegetation of Antarctica Through Geological Time |paşnav=Cantrill |pêşnav=David J. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012-11-22 |isbn=978-0-521-85598-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=sOGH4xaioRUC |paşnav2=Poole |pêşnav2=Imogen}}</ref> Di dawiya serdema permiyeyê de avhewa li ser piraniya [[Gondwana|Gondwanayê]] hişktir û germtir bûye û ekosîstemên daristanên ''glossopteridan'' wekê beşek ji bûyera tunebûna permî-triyasî hilweşiyane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Past Antarctica: Paleoclimatology and Climate Change |paşnav=Franganillo |pêşnav=Marc Oliva i |weşanger=Elsevier Science & Technology |tarîx=2020 |isbn=978-0-12-817925-3 |paşnav2=Fernandez |pêşnav2=Jesus Ruiz}}</ref> Di serdema paleozoyîkê de ti delîl tinene ku nîşan bide ka tetrapod li Antarktîkê jiyane an na.<ref name=":2">{{Cite web |url=https://pubs.usgs.gov/of/2007/1047/ea/of2007-1047ea047.pdf |sernav=Collinson, James; William R., Hammer (2007). Migration of Triassic tetrapods to Antarctica (PDF). 10th International Symposium on Antarctic Earth Sciences.}}</ref> === Serdema mezozoîkê (252–66 milyon sal berê) === {{Multiple image | width = 150 | image1 = Opening of western Indian Ocean 150 Ma.png | image2 = Opening of South Atlantic 126 Ma.png | image3 = Opening of South Atlantic 83 Ma.png | footer = Perçebûna suoerparzemîna Gondwanayê; li dora 150 milyon sal berê (wêneya 1em), li dora 126 milyon sal berê (wêneya 2em) û li dora 83 milyon sal berê (wêneya 3em) |}} Germbûna berdewam piraniya Gondwanayê zuwa kiriye. Di serdema triyasiyê de, Antarktîka ji aliyê fernên tovkirî (pteridosperms) ve serdest bû ku beşek cinsê dicroidium bûn ku wekê daran mezin dibûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Icehouse to hothouse: floral turnover, the Permian–Triassic crisis and Triassic vegetation |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012 |rr=105–160 |isbn=978-0-521-85598-3 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Cantrill |pêşnavê-edîtor=David J. |url=https://www.cambridge.org/core/books/vegetation-of-antarctica-through-geological-time/icehouse-to-hothouse-floral-turnover-the-permiantriassic-crisis-and-triassic-vegetation/2A62935F027160A42A76FDD1199FA5C3 |paşnavê-edîtor2=Poole |pêşnavê-edîtor2=Imogen |doi=10.1017/CBO9781139024990.004}}</ref> Florayên din ên serdema triyasiyê ginkgophytes, sîkadofît, konîfer û sphenopsîdan bûn. Tetrapod cara yekem di serdema triyasiya destpêkê de li Antarktîkayê hatine dîtin û fosîlên herî kevn ên naskirî di formasyona fremouw a [[Rêzeçiyayên Transantarktîk|çiyayên Transantarktîkê]] de hatin dîtin.<ref name=":2" /> Sînapsîd (ku wekî "xijendeyên mîna memikan" jî têne zanîn) cureyên wek ''Lystrosaurus'' vedihewîne û di serdema triyasiya destpêkê de gelek zêdetir bûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Early Evolutionary History of the Synapsida |paşnav=Kammerer |pêşnav=Christian F. |weşanger=Springer London, Limited |tarîx=2013 |isbn=978-94-007-6841-3 |paşnav2=Angielczyk |pêşnav2=Kenneth D. |paşnav3=Fröbisch |pêşnav3=Jörg}}</ref> Nîvgirava Antarktîkayê di serdema jurasiyê de (206 heta 146 milyon sal berê) dest bi avakirina xwe kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Birkenmajer |pêşnav=K. |tarîx=1994 |sernav=Evolution of the Pacific margin of the northern Antarctic Peninsula: an overview |url=https://link.springer.com/10.1007/BF00210547 |kovar=Geologische Rundschau |ziman=en |cild=83 |hejmar=2 |rr=309–321 |doi=10.1007/BF00210547 |issn=0016-7835}}</ref> Afrîka di serdema jurayê de li dora 160 milyon sal berê ji Antarktîkayê dabeş bûye û piştre di derdema kretasye ya destpêkê de (dora 125 milyon sal berê) [[nîvgirava Hindistanê]] ji hev dabeş bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Gaina |pêşnav=Carmen |paşnav2=Müller |pêşnav2=R. Dietmar |paşnav3=Brown |pêşnav3=Belinda |paşnav4=Ishihara |pêşnav4=Takemi |paşnav5=Ivanov |pêşnav5=Sergey |tarîx=2007-07-01 |sernav=Breakup and early seafloor spreading between India and Antarctica |url=https://doi.org/10.1111/j.1365-246X.2007.03450.x |kovar=Geophysical Journal International |cild=170 |hejmar=1 |rr=151–169 |doi=10.1111/j.1365-246X.2007.03450.x |issn=0956-540X}}</ref> Darên ginkgo, konîfer, Bennettitale, nebatên poçikê hespan, fern û sikad di wê demê de pir bûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Vegetation of Antarctica Through Geological Time |paşnav=Cantrill |pêşnav=David J. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012-11-22 |isbn=978-0-521-85598-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=sOGH4xaioRUC |paşnav2=Poole |pêşnav2=Imogen}}</ref> Nêzîkê 80 milyon sal berê nebatên kulîlkdar bûne komên nebatan ên herî cihêreng ên li ser parzemînê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Barreda |pêşnav=Viviana D. |paşnav2=Palazzesi |pêşnav2=Luis |paşnav3=Olivero |pêşnav3=Eduardo B. |tarîx=2019 |sernav=When flowering plants ruled Antarctica: evidence from Cretaceous pollen grains |url=https://nph.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/nph.15823 |kovar=New Phytologist |ziman=en |cild=223 |hejmar=2 |rr=1023–1030 |doi=10.1111/nph.15823 |issn=0028-646X}}</ref> Her çiqas darên behîvê yên başûr (Nothofagus) ber bi dawiya kretasyeyê ve berbiçav bin jî li Antarktîkaya Rojava daristanên pelderzî di seranserê serdema kretasyeyê de (146–66 milyon sal berê) de serdest bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Crame |pêşnav=J. A. |tarîx=1989 |sernav=Origins and evolution of the Antarctic biota: an introduction |url=https://www.lyellcollection.org/doi/10.1144/GSL.SP.1989.047.01.01 |kovar=Geological Society, London, Special Publications |ziman=en |cild=47 |hejmar=1 |rr=1–8 |doi=10.1144/GSL.SP.1989.047.01.01 |issn=0305-8719}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the Antarctic |paşnav=Riffenburgh |pêşnav=Beau |weşanger=Routledge |tarîx=2006-10-25 |isbn=978-1-135-87866-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_mUPEAAAQBAJ}}</ref> Her çiqas tenê çend cinsên dînezorên Antarktîkayê (Cryolophosaurus û Glacialisaurus, ji Formasyona Hanson a serdema jurasiya destpêka çiyayên Transantarktîkê<ref>{{Cite web |url=http://www.app.pan.pl/archive/published/app52/app52-657.pdf |sernav=Anatomy of a basal sauropodomorph dinosaur from the Early Jurassic Hanson Formation of Antarctica}}</ref> û Antarctopelta, Trinisaura, Morrosaurus û Imperobator ji kretasya dereng a nîvgirava Antarktîkayê) hatine vegotin, Ammonît li deryayên li derdora Antarktîkayê pir belav bûn û dînezor jî hebûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Coria |pêşnav=Rodolfo A. |paşnav2=Moly |pêşnav2=Juan J. |paşnav3=Reguero |pêşnav3=Marcelo |paşnav4=Santillana |pêşnav4=Sergio |paşnav5=Marenssi |pêşnav5=Sergio |tarîx=2013-04-01 |sernav=A new ornithopod (Dinosauria; Ornithischia) from Antarctica |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0195667112001784 |kovar=Cretaceous Research |cild=41 |rr=186–193 |doi=10.1016/j.cretres.2012.12.004 |issn=0195-6671}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rozadilla |pêşnav=Sebastián |paşnav2=Agnolin |pêşnav2=Federico L. |paşnav3=Novas |pêşnav3=Fernando E. |paşnav4=Aranciaga Rolando |pêşnav4=Alexis M. |paşnav5=Motta |pêşnav5=Matías J. |paşnav6=Lirio |pêşnav6=Juan M. |paşnav7=Isasi |pêşnav7=Marcelo P. |tarîx=2016-01-01 |sernav=A new ornithopod (Dinosauria, Ornithischia) from the Upper Cretaceous of Antarctica and its palaeobiogeographical implications |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0195667115300677 |kovar=Cretaceous Research |cild=57 |rr=311–324 |doi=10.1016/j.cretres.2015.09.009 |issn=0195-6671}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ely |pêşnav=Ricardo C. |paşnav2=Case |pêşnav2=Judd A. |tarîx=2019-09-01 |sernav=Phylogeny of a new gigantic paravian (Theropoda; Coelurosauria; Maniraptora) from the Upper Cretaceous of James Ross Island, Antarctica |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0195667118300120 |kovar=Cretaceous Research |cild=101 |rr=1–16 |doi=10.1016/j.cretres.2019.04.003 |issn=0195-6671}}</ref> === Serdema senozoyîkê (66–10 milyon sal berê) === [[Wêne:Eocene-Paleocene-circumpolar.svg|thumb|Pêkhatina herika çerxa derdorî ya Antarktîkayê ji perçebûna dawî ya pira bejahî ya Antarktîkayê]] Di destpêka serdema paleojenê de girêdana pira bejahî ya pira Antarktîkayê, Antartîkayê bi Amerîkaya Başûr û her wiha bi başûrê rojhilatê Awistralyayê ve berdewam kiriye. Fauna ji formasyona La Mesetaya li nîvgirava Antarktîkayê ku dîroka wê vedigere serdema eosenê, pir dişibihe faunayên wekhev ên Amerîkaya Başûr ku ajalên wekê ajalên bi kîsik (marsupials), xenarthran, lîtoptern û ungulatesê bi sim û her wiha gondwanatheres û dibe ku meridiolestidans hebûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=History of Terrestrial Mammals in South America: How South American Mammalian Fauna Changed from the Mesozoic to Recent Times |paşnav=Defler |pêşnav=Thomas |weşanger=Springer |tarîx=2018-12-19 |isbn=978-3-319-98449-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-HWADwAAQBAJ}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Gelfo |pêşnav=Javier N. |paşnav2=Goin |pêşnav2=Francisco |paşnav3=Bauzá |pêşnav3=Nicolá |paşnav4=Reguero |pêşnav4=Marcelo |tarîx=2019-09-01 |sernav=The fossil record of Antarctic land mammals: commented review and hypotheses for future research |url=https://www.researchgate.net/publication/337086325_The_fossil_record_of_Antarctic_land_mammals_commented_review_and_hypotheses_for_future_research |kovar=researchgate.net |rr=274–292 |doi=10.13679/j.advps.2019.0021}}</ref> Hatiye texmînkirin ku ajalên bi kîsik di destpêka eosenê de ji Amerîkaya Başûr bi rêya Antarktîkayê belavê Awistralyayê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Eldridge |pêşnav=Mark D B |paşnav2=Beck |pêşnav2=Robin M D |paşnav3=Croft |pêşnav3=Darin A |paşnav4=Travouillon |pêşnav4=Kenny J |paşnav5=Fox |pêşnav5=Barry J |tarîx=2019-05-23 |sernav=An emerging consensus in the evolution, phylogeny, and systematics of marsupials and their fossil relatives (Metatheria) |url=https://doi.org/10.1093/jmammal/gyz018 |kovar=Journal of Mammalogy |cild=100 |hejmar=3 |rr=802–837 |doi=10.1093/jmammal/gyz018 |issn=0022-2372}}</ref> Nêzîkê 53 milyon sal berê Awistralya û Gîneya Nû ji Antarktîkayê veqetiyane û deriyê Tazmanyayê vebûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ball |pêşnav=Philip |paşnav2=Eagles |pêşnav2=Graeme |paşnav3=Ebinger |pêşnav3=Cynthia |paşnav4=McClay |pêşnav4=Ken |paşnav5=Totterdell |pêşnav5=Jennifer |tarîx=2013 |sernav=The spatial and temporal evolution of strain during the separation of Australia and Antarctica |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/ggge.20160 |kovar=Geochemistry, Geophysics, Geosystems |ziman=en |cild=14 |hejmar=8 |rr=2771–2799 |doi=10.1002/ggge.20160 |issn=1525-2027}}</ref> Modelên erdnîgariya Antarktîkayê nîşan didin ku ev herikîn û her wiha çerxa paşvegerê ya xwedî kirinê ji ber kêmbûna asta CO₂yê çêbûye û bûye sedema afirandina qeşayên piçûk û qeşayên mayînde yên cemserî.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=England |pêşnav=Matthew H. |paşnav2=Hutchinson |pêşnav2=David K. |paşnav3=Santoso |pêşnav3=Agus |paşnav4=Sijp |pêşnav4=Willem P. |tarîx=2017-08-01 |sernav=Ice–Atmosphere Feedbacks Dominate the Response of the Climate System to Drake Passage Closure |url=https://journals.ametsoc.org/view/journals/clim/30/15/jcli-d-15-0554.1.xml |kovar=Journal of Climate |cild=30 |hejmar=15 |rr=5775–5790 |doi=10.1175/JCLI-D-15-0554.1 |issn=0894-8755}}</ref> Her ku asta CO₂yê zêdetir kêm bûye, qeşayê dest bi berfirehbûneke bilez kiriye û cihê daristanên ku heta wê demê Antarktîkayê vedişartin girtiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=DeConto |pêşnav=Robert M. |paşnav2=Pollard |pêşnav2=David |tarîx=2003 |sernav=Rapid Cenozoic glaciation of Antarctica induced by declining atmospheric CO2 |url=https://www.nature.com/articles/nature01290 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=421 |hejmar=6920 |rr=245–249 |doi=10.1038/nature01290 |issn=1476-4687}}</ref> Ekosîstemên tundrayê li Antarktîkayê heta 14 û 10 milyon sal berê niha hebûna xwe berdewam kirine û piştre sarbûna zêdetir bûye sedema tunekirina van tundrayan.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ashworth |pêşnav=Allan C. |paşnav2=Erwin |pêşnav2=Terry L. |tarîx=2016 |sernav=Antarctotrechus balli sp. n. (Carabidae, Trechini): the first ground beetle from Antarctica |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5126512/ |kovar=ZooKeys |hejmar=635 |rr=109–122 |doi=10.3897/zookeys.635.10535 |issn=1313-2989 |pmc=5126512 |pmid=27917060}}</ref> === Serdema hemdem === Her çiqas jeolojiya Antarktîkayê bi piranî ji aliyê qeşaya parzemînî ve hatibe veşartin jî, parzemîn dikare bi teknîkên wekê ji hestkirina ji dûr ve, radara ku di bin erdê de derbas dibe û wêneyên satelîtê werin lêkolîn kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pour |pêşnav=Amin Beiranvand |paşnav2=Park |pêşnav2=Yongcheol |paşnav3=Park |pêşnav3=Tae-Yoon S. |paşnav4=Hong |pêşnav4=Jong Kuk |paşnav5=Hashim |pêşnav5=Mazlan |paşnav6=Woo |pêşnav6=Jusun |paşnav7=Ayoobi |pêşnav7=Iman |tarîx=2018-06-01 |sernav=Regional geology mapping using satellite-based remote sensing approach in Northern Victoria Land, Antarctica |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S187396521730107X |kovar=Polar Science |cild=16 |rr=23–46 |doi=10.1016/j.polar.2018.02.004 |issn=1873-9652}}</ref> Ji aliyê jeolojîk ve, Antarktîkaya Rojava pir dişibihe Andên Amerîkaya Başûr.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Antarctica and the southern oceans |paşnav=Stonehouse |pêşnav=B. |weşanger=J. Wiley |tarîx=2002 |isbn=978-0-471-98665-2 |cih=Chichester, West Sussex, England, Hoboken, NJ |kesên-din=Bernard Stonehouse |url=https://www.worldcat.org/title/50285217 |oclc=50285217}}</ref> Nîvgirava Antarktîkayê bi bilindbûna jeolojîk û veguherîna sedîmentên binê deryayê ku veguheriye kevirên metamorfîk, çêbûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Tectonic setting and evolution of the James Ross Basin, northern Antarctic Peninsula |paşnav=Elliot |pêşnav=David H. |weşanger=Geological Society of America |tarîx=1988-01-01 |rr=0 |isbn=978-0-8137-1169-0 |paşnavê-edîtor=Feldmann |pêşnavê-edîtor=Rodney M. |url=https://doi.org/10.1130/MEM169-p541 |paşnavê-edîtor2=Woodburne |pêşnavê-edîtor2=Michael O. |doi=10.1130/MEM169-p541}}</ref> Antarktîkaya Rojava bi yekbûna çend plakayên parzemînî çêbûye ku di encamê de hejmarek rêzeçiyayên li herêmê çêbûne ku rêzeçiyayên herî berbiçav çiyayên Ellsworthê bûn. Hebûna sîstema rift a Antarktîkaya Rojava bûye sedema volkanîzma li ser sinorê di navbera Antarktîkaya Rojava û Rojhilat de û her wiha bûye sedema çêbûna çiyayên Transantarktîkê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> Antarktîka Rojhilat ji aliyê jeolojîk ve devereke pirreng e. Avabûna Antarktîka Rojhilat di serdema arkeyî (4.000 –2.500 milyon sal berê) de dest pê kiriye û di serdema kambriyê de rawestiyaye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctic Marine Geology |paşnav=Anderson |pêşnav=J. B. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-521-13168-1}}</ref> Herêm li ser kratoneke kevirî hatiye avakirin ku bingeha mertala prekambriyê ava kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> Li ser bingehê komir û kevirên qûmê, kevirên kilsinî û şêl hene ku di serdemên devonî û jurasiyê de hatine danîn ku çiyayên Transantarktîkê çêbikin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Chapter 2 The Geology and Geomorphology of Antarctica |weşanger=Elsevier |tarîx=1987-01-01 |rr=7–42 |cild=16 |paşnavê-edîtor=Campbell |pêşnavê-edîtor=I. B. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0166248108701508 |series=Developments in Soil Science |paşnavê-edîtor2=Claridge |pêşnavê-edîtor2=G. G. C. |doi=10.1016/S0166-2481(08)70150-8}}</ref> Li deverên peravê çiyayên wekê rêzeçiyayê Shackletonê û Vîktorya Land û hinek şikestekên tektonîk çêbûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Paxman |pêşnav=Guy J. G. |paşnav2=Jamieson |pêşnav2=Stewart S. R. |paşnav3=Ferraccioli |pêşnav3=Fausto |paşnav4=Bentley |pêşnav4=Michael J. |paşnav5=Forsberg |pêşnav5=Rene |paşnav6=Ross |pêşnav6=Neil |paşnav7=Watts |pêşnav7=Anthony B. |paşnav8=Corr |pêşnav8=Hugh F. J. |paşnav9=Jordan |pêşnav9=Tom A. |tarîx=2017 |sernav=Uplift and tilting of the Shackleton Range in East Antarctica driven by glacial erosion and normal faulting |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/2016JB013841 |kovar=Journal of Geophysical Research: Solid Earth |ziman=en |cild=122 |hejmar=3 |rr=2390–2408 |doi=10.1002/2016JB013841 |issn=2169-9356}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Salvini |pêşnav=Francesco |paşnav2=Brancolini |pêşnav2=Giuliano |paşnav3=Busetti |pêşnav3=Martina |paşnav4=Storti |pêşnav4=Fabrizio |paşnav5=Mazzarini |pêşnav5=Francesco |paşnav6=Coren |pêşnav6=Franco |tarîx=1997 |sernav=Cenozoic geodynamics of the Ross Sea region, Antarctica: Crustal extension, intraplate strike-slip faulting, and tectonic inheritance |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1029/97JB01643 |kovar=Journal of Geophysical Research: Solid Earth |ziman=en |cild=102 |hejmar=B11 |rr=24669–24696 |doi=10.1029/97JB01643 |issn=2156-2202}}</ref> Komir cara yekem li Antarktîkayê li nêzîkê çiyayên Beardmoreyê ji aliyê Frank Wild ve di sefera Nimrod de di sala 1907an de hatiye tomar kirin û tê zanîn ku komirê pileya nizm li gelek deverên çiyayên Transantarktîkê heye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> Çiyayên prens Charles depoyên hesinê vedihewînin û li Deryaya Rossê jî qadên neftê û gaza xwezayî hene.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Times |pêşnav=Walter Sullivan Special to The New York |tarîx=1976-12-19 |sernav=Soviet Team Finds a ‘Mountain of Iron’ in Antarctica |url=https://www.nytimes.com/1976/12/19/archives/soviet-team-finds-a-mountain-of-iron-in-antarctica.html |roja-gihiştinê=2026-09-02 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331}}</ref> == Avhewa == [[Wêne:Fryxellsee Opt.jpg|thumb|Dîmenek ji qeşaya şîn ku gola Fryxell a li qirax ên çiyayên Transantarktîkê nixumandiye]] Antarktîka parzemîna herî sar, parzemîna herî bi bahoz û parzemîna herî hişk ê Dinyayê ye.<ref name=":3">{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20220509192134/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |sernav=Antarctica}}</ref> Li nêzîkê peravên parzemînê, germahî di havînê de dikare ji 10 °C ê derbas bibe û di mehên zivistanê de heya -40 °C dadikeve. Li ser deverên bilind ên navendî, germahî di mehên havînê de dikare heya -30 °C dakeve û di mehên zivistanê de jî germahiya heman deverê heya -80 °C ê dadikeve. Germahiya hewayê ya xwezayî ya herî nizm a ku li ser Erdê hatiye tomarkirin di 21ê tîrmeha sala 1983an de li stasyona Vostok a Rûsyayê li Antarktîkayê bi qasê -89.2 °C hatiye tomarkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Turner |pêşnav=John |paşnav2=Anderson |pêşnav2=Phil |paşnav3=Lachlan-Cope |pêşnav3=Tom |paşnav4=Colwell |pêşnav4=Steve |paşnav5=Phillips |pêşnav5=Tony |paşnav6=Kirchgaessner |pêşnav6=Amélie |paşnav7=Marshall |pêşnav7=Gareth J. |paşnav8=King |pêşnav8=John C. |paşnav9=Bracegirdle |pêşnav9=Tom |paşnav10=Vaughan |pêşnav10=David G. |paşnav11=Lagun |pêşnav11=Victor |paşnav12=Orr |pêşnav12=Andrew |tarîx=2009 |sernav=Record low surface air temperature at Vostok station, Antarctica |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1029/2009JD012104 |kovar=Journal of Geophysical Research: Atmospheres |ziman=en |cild=114 |hejmar=D24 |doi=10.1029/2009JD012104 |issn=2156-2202}}</ref> Di sala 2010an de bi rêya satelîta germahiyeke hewayê germahiya parzemînê bi qasê −94.7 °C hatiye tomar kirin lêbelê dibe ku ji ev rêje ji sermaya li ser rûyê erdê bi bandor bûye ku li bilindahiya 2 mêtre li jorê rûyê erdê nehatiye tomar kirin ku ji bo tomarên fermî yên germahiya hewayê tê xwestin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.usatoday.com/story/weather/2013/12/10/antarctica-cold-record/3950019/ |sernav=Antarctica records unofficial coldest temperature ever |malper=USA TODAY |roja-gihiştinê=2026-09-02 |ziman=en-US |paşnav=Rice |pêşnav=Doyle}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.antarctica.gov.au/about-antarctica/weather-and-climate/weather/ |sernav=Antarctic weather – Australian Antarctic Program |malper=www.antarctica.gov.au |tarîx=2019-02-18 |roja-gihiştinê=2026-09-02 |ziman=en}}</ref> Ji ber ku piraniya Antarktîkayê ji asta deryayê ji 3.000 mêtre bilindtir e, Antarktîka ji herêma Arktîkê sartir e. Germahiya Okyanûsa Arktîkê bi rêya qeşaya deryayê ya Arktîkê ber bi parzemînê ve hatiye veguhastin û bi awayê hewaya li herêma Arktîkê nerm dibe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Climatology |paşnav=Rohli |weşanger=Jones & Bartlett Learning |tarîx=2017-06-05 |isbn=978-1-284-11998-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=umokDwAAQBAJ |paşnav2=Vega |pêşnav2=Anthony J.}}</ref> Antarktîka çoleke cemserî ye ku barîna parzemînê kêm e. Parzemîn salane bi navînî nêzîkê 150 mm av werdigire ku bi piranî bi awayê şilopeyê ye. Deverên navxweyî hişktir e û di tevahiya salê herî zêde bi qasê 50 mm baran werdigire lê herêmên peravê bi gelemperî ji 200 mm zêdetir baran werdigirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Climatology |paşnav=Rohli |weşanger=Jones & Bartlett Learning |tarîx=2017-06-05 |isbn=978-1-284-11998-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=umokDwAAQBAJ |paşnav2=Vega |pêşnav2=Anthony J.}}</ref> Li çend deverên qeşaya şîn, ba û sublîmasyon ji berfa ku dibare zêdetir berfê radike. Li geliyên hişk, heman bandor li ser bingehek kevirî çêdibe ku dibe sedema jîngeheke bêber û hişk.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fountain |pêşnav=Andrew G. |paşnav2=Nylen |pêşnav2=Thomas H. |paşnav3=Monaghan |pêşnav3=Andrew |paşnav4=Basagic |pêşnav4=Hassan J. |paşnav5=Bromwich |pêşnav5=David |tarîx=2010 |sernav=Snow in the McMurdo Dry Valleys, Antarctica |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/joc.1933 |kovar=International Journal of Climatology |ziman=en |cild=30 |hejmar=5 |rr=633–642 |doi=10.1002/joc.1933 |issn=1097-0088}}</ref> === Cudahiyên herêmî === Antarktîkaya Rojhilat ji ber bilindahiya xwe ya bilind ve ji Antarktîkaya Rojava sartir e. Eniyên hewayê bi zêde derbasê deverên navendî yên parzemînê nabin ku ev jî dibe sedem ku navenda parzemînê sar û hişk bimînin û dibe sedema ku bayên deverê bi leza nerm bimînin. Barîna berfa li beşa perava Antarktîkayê barîneke pir gelemperî ye ku li wir di nav 48 demjimêran de berf dikare bi qasê 1.22 mêtreyê bibare. Li qiraxa parzemînê, bayên katabatîk ên bihêz ên ji platoya cemserî pir caran bi hêza bahozê çêdibin. Di mehên havînê de ji ber ku her roj 24 demjimêrên tîrêjên rojê li wir tên wergirtin, li Cemsera Başûr ji ekvatorê zêdetir tîrêjên rojê digihîjin rûyê erdê.<ref name=":3" /> === Guherîna avhewayê === [[Wêne:20201210 Antarctica ice mass variation - NASA GRACE-en.svg|thumb|Guherîna navînî ya girseya qeşaya Antarktîkê ku ji sala 2002an vir ve salane bi qasî 100 milyar ton e]] Tevê devera xwe yê îzolekirî, Antarktîka di dehsalên dawî de ji ber belavbûna gazên serayê, germ bûye û hinek ji beşên qeşayên xwe winda kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singh |pêşnav=Hansi A. |paşnav2=Polvani |pêşnav2=Lorenzo M. |tarîx=2020-10-08 |sernav=Low Antarctic continental climate sensitivity due to high ice sheet orography |url=https://www.nature.com/articles/s41612-020-00143-w |kovar=npj Climate and Atmospheric Science |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=3 |hejmar=1 |rr=39 |doi=10.1038/s41612-020-00143-w |issn=2397-3722}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Casado |pêşnav=Mathieu |paşnav2=Hébert |pêşnav2=Raphaël |paşnav3=Faranda |pêşnav3=Davide |paşnav4=Landais |pêşnav4=Amaelle |tarîx=2023 |sernav=The quandary of detecting the signature of climate change in Antarctica |url=https://www.nature.com/articles/s41558-023-01791-5 |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=13 |hejmar=10 |rr=1082–1088 |doi=10.1038/s41558-023-01791-5 |issn=1758-6798}}</ref> Antarktîkaya Rojava ji sala 1950an heta sala 2000an di heyamên dehsalan de ji 0,1 °C zêdetir germ bûye û nîvgirava Antarktîkayê ya ku li ber çavan e ji nîvê sedsala 20an vir ve bi qasê 3 °C germ bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://discoveringantarctica.org.uk/climate-change/impacts-of-climate-change/ |sernav=Impacts of climate change |malper=Discovering Antarctica |roja-gihiştinê=2026-09-02 |ziman=en-GB}}</ref> Antarktîkaya Rojhilat ku li gorî Antarktîkaya Rojava sar e û avhewaya deverê sekan (stabîl) heta salên 2000î germahî nîşan nedaye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Clem |pêşnav=Kyle R. |paşnav2=Fogt |pêşnav2=Ryan L. |paşnav3=Turner |pêşnav3=John |paşnav4=Lintner |pêşnav4=Benjamin R. |paşnav5=Marshall |pêşnav5=Gareth J. |paşnav6=Miller |pêşnav6=James R. |paşnav7=Renwick |pêşnav7=James A. |tarîx=2020 |sernav=Record warming at the South Pole during the past three decades |url=https://www.nature.com/articles/s41558-020-0815-z |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=10 |hejmar=8 |rr=762–770 |doi=10.1038/s41558-020-0815-z |issn=1758-6798}}</ref> Li dora Antarktîkayê, Okyanûsa Başûr ji her okyanûseke din zêdetir germahiya okyanûsê kişandiye û li kûrahiyên bi qasê 2.000 mêtreyan germbûneke berbiçav çêbûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bourgeois |pêşnav=Timothée |paşnav2=Goris |pêşnav2=Nadine |paşnav3=Schwinger |pêşnav3=Jörg |paşnav4=Tjiputra |pêşnav4=Jerry F. |tarîx=2022-01-17 |sernav=Stratification constrains future heat and carbon uptake in the Southern Ocean between 30°S and 55°S |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8764023/ |kovar=Nature Communications |cild=13 |hejmar=1 |rr=340 |doi=10.1038/s41467-022-27979-5 |issn=2041-1723 |pmc=8764023 |pmid=35039511}}</ref> Li dora Antarktîka Rojava, okyanûs ji sala 1955an vir ve bi qasê 1 °C germ bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://discoveringantarctica.org.uk/climate-change/impacts-of-climate-change/ |sernav=Impacts of climate change |malper=Discovering Antarctica |roja-gihiştinê=2026-09-02 |ziman=en-GB}}</ref> Germbûna Okyanûsa Başûr a li dora Antarktîkayê bûye sedema qelsbûn an jî hilweşîna refikên qeşayên ku li derveyî qeşayan digeriyan û hevsengiya wan pêk dianiyan. Her çiqas perê qeşayên Antarktîkaya Rojhilat ku berdewam dike ku li hundirê welêt qeşayê zêde bike jî gelek cemedên peravê giraniya xwe winda dikin û paşve dikişin ku ev jî dibe sedema windabûna giştî ya qeşayên li seranserê Antarktîkayê. Hatiye payîn ku heta sala 2100an ku windabûna qeşaya li Antarktîkayê bi qasê 11 santî metreyan bilindbûna asta deryayê ya gerdûnî zêde bike. Bi germbûna zêdetir re îhtimala bêîstîqrariyê pir zêdetir dibe û dikare bilindbûna asta deryayê ya gerdûnî ya sedsala 21ê du caran zêdetir bike. Ava heliyayî ya nû ya ji qeşayê ava binê Antarktîkayê ya şor firk dike û şaneya jêrîn a gera serûbinkirina Okyanûsa Başûr (SOOC) qels dike. Her çiqas bandorên tevahî tê payîn ku di nav çend sedsalan de çêbibin jî, li gorî hinek lêkolînan, hilweşîna tevahî ya SOOCê dikare di navbera 1.7 °C û 3 °C germbûna gerdûnî de çêbike. Ev barîna kêm ê li nîvkada başûr û barîna zêde yê li nîvkada bakur, dibe sedema kêmbûna masîgirî ya li Okyanûsa başûr û hilweşîna potansiyel a hinek ekosîstemên deryayî vedigire. Her çiqas gelek cureyên Antarktîkayê nehatibin keşifkirin jî, zêdebûna flora Antarktîkayê ya belgekirî heye û ji u bo parastina jîngeheke guncavê faunayên mezin ên wekê pengûenan zehmetî hene. Helandina erdên cemed girtî dibe ku ji bo erdên bê cemed bibe sedema gazên serayê û qirêjiya cemedgirtî ya berê ku bi helandinê re derdikeve holê. Germbûna Antarktîkayê û guhertinên têkildar di gera Okyanûsa Başûr de dikarin bandorê li şêwazên avhewayê yên li hinek deverên Afrîkayê jî bikin ku dikare bandor li barîna herêmî û guherîna germahiyê bike. Ji ber ku germahiya gerdûnî li dora 3°C zêde bûye, deverên xeternak ên wekê Hewza Wilkes û Hewza Aurora dibe ku di nav 2.000 salan de bimînin di bin avê de û dibe ku li van deveran bilindbûna asta deryayê bigihîje 6,4 metreyan. Ger germahî ji asta sala 2020an 2 °C kêmtir nebe, ihtimal heye ku qata qeşayê ya Antarktîkaya Rojava bi tevahî bihele. Hatiye payîn ku windabûna vê qata qeşayê heye bi tevahî ji holê rabe ev pêvajo bi qasê 500 û 13.000 sal berxwe bide. Ger qeşaya bilind hilweşe dibe ku asta deryayê bi qasê 3,3 mêtre bilind bibe û bi helandina qeşayên li ser çiyayan qeşayên bilind jî dibe ku asta deryayê bi qasê 4,3 metreyan bilind bike. Qata qeşaya Antarktîkaya Rojhilat ku li gorî deverên qeşayî yên din gelek aram e tenê dikare bi qasê 0,5 mête heta 0,9 mêtreyê asta deryayê bilind bike ku ev jî beşek piçûk ê ji bilind bûna 53,3 mêtreyan e ku di tevahiya helandina qata qeşayê de pêk tê. === Tenikbûna tebeqeya ozonê === [[Wêne:NASA and NOAA Announce Ozone Hole is a Double Record Breaker.png|thumb|Wêneya qula herî mezin a di tebeqeya ozonê de ku di meha îlona sala 2006an de hatiye tomarkirin]] Zanyaran ji salên 1970an vir ve li ser qata ozona di atmosfera li jor ê Antarktîkayê lêkolîn dikin. Di sala 1985an de zanyarên brîtanî li ser daneyên ku wan li stasyona lêkolîn a Halley ya li ser çemê cemeda Brunt berhev kiribûn dixebitin, wan qadeke mezin a bi rêjeya ozonê ya nizm li ser Antarktîkayê keşiv kirine. 'Qula tebeqeya ozonê' hema hema tevahiya parzemînê vedigire û di meha îlona sala 2006an de gihîştiye asta xwe ya herî mezin ku bûyera herî dirêj a mayînde ye, di sala 2020an de pêk hatiye. Ev tenikbûna tebeqeya ozonê ji ber belavbûna klorofluorokarbon û halonên di atmosferê de çêdibe ku ev made tebeqeya ozonê bi gazên din perçe dikin. Şert û mercên pir sar ên Antarktîkayê bûne sedem ku ewrên stratosferîk ên cemserî çêbibin. Ewr wekê katalîzator ji bo reaksiyonên kîmyewî tevdigerin ku di dawiyê de dibin sedema hilweşîna ozonê. Protokola Montreal a sala 1987an belavbûna madeyên ku ozonê kêm dikin sinordar kiriye. Tê pêşbînîkirin ku qula ozon an li jor ê Antarktîkayê hêdî hêdî winda bibe ku heta salên 2060î.tê payîn ku asta ozonê vegere nirxên ku herî dawî ya ku di salên 1980î de hatine tomarkirin. Di heman demê de tenikbûna ozonê dikare di stratosferê de bibe sedema sarbûna bi qasê 6 °C ê. Sarbûn girseya cemserî xurt dike û bi vî awayî rê li ber derketina hewaya sar a nêzîkê Cemsera Başûr digire ku ev jî di encamê de girseya parzemînî ya tebeqeya qeşaya Antarktîkaya Rojhilat sar dike. Herêmên li derdora Antarktîkayê, bi taybetî nîvgirava Antarktîkayê rastî germahiyên bilindtir tên ku ev yek jî helîna qeşayê bileztir dike. Ev model destnîşan dikin ku tenikbûna ozonê û bandora vorteksa cemserî ya zêde dibe ku dibe sedema zêdebûna dirêjahiya qeşaya deryayê jî pêvajoyeke ji destpêka çavdêriya di dawiya salên 1970î ve heta sala 2014an berdewam kiriye. Ev model destnîşan dikin ku kêmbûna ozonê û bandora vorteksa cemserî ya ku zêde dibe, dibe ku ji ber sedema zêdebûna dirêjahiya qeşaya deryayê jî be ku ji dema destpêkirina çavdêriyên di dawiya salên 1970î heta sala 2014an berdewam kiriye. Ji wî demê ve rûbera qeşaya deryaya Antarktîkayê bi awayekê bilez kêm bûye. == Biyocûre == Tê dîtin piraniya cureyên li Antarktîkayê cisnê cureyên ku bi milyonan salan berê li wir jiyane ne ne. Ji ber vê yekê hatiye payîn ku ev cûre ji gelek çerxên qeşayê sax mane ku cure di demên avhewaya pir sar de li deverên germtir ên îzolekirî yên wekê deverên bi germahiya jeotermal an jî deverên ku di seranserê avhewaya sar de bê qeşa mane, sax mane. === Ajal === Kermêşa bêfirîn Belgica antarctica, ajala herî mezin e ku bi tevahî ajaleke bejayî ya li Antarktîkayê ye ku digihîje mezinahiya 6 mm. Krîla Antarktîkayê ku di komên mezin de kom dibe, cureya bingehîn a ekosîstema Okyanûsa Başûr e û organîzmayeke xwarina girîng ê ajalên wekê balîna, fok, fokên pilingî, fokên bi mû, masiyên qeşayê û gelek cureyên çûkên wekê pengûen û albatrosê ye. Hinek cureyên ajalên deryayî hene û rasterast an nerasterast bi fîtoplanktonê ve girêdayî ne. Jiyana deryayî ya Antarktîkayê pengûen, balînayên şîn, orka, masiyên mezin û fokên bi mû vedihewîne. Foka Antarktîkayê di sedsalên 18 û 19an de ji ber çermê wan ji aliyê nêçîrvanên fokên ku ji Dewletên Yekbûyî û Keyaniya Yekbûyî hatine bi awayekê zêde hatine girtin. Fokên pilingî di ekosîstema Antarktîkayê de nêçîrvanên herî baş in û ji bo lêgerîna xwarinê li seranserê Okyanûsa Başûr digerin. Nêzîkê 40 cureyên çûkan hene ku li Antarktîkayê an jî nêzî Antarktîkayê dîjîn ku di nav wan de cureyên petrelan, penguenan, kormoran û kevok hene. Çend cureyên çûkan ên din serdana okyanûsa li dora Antarktîkê dikin ku di nav wan de hinek ji wan ku bi gelemperî li Arktîkê dijîn hene. Pengûena împerator tekane pengûen e ku di zivistanê de li Antarktîkayê cucikê xwe dertînin; ew û pengûena Adelie ji hemî pengûen ên din dûrtir li başûr cûcik ên xwe dertînin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commons|Antarctica|Antarktîka}} {{Parzemîn}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Antarktîka| ]] [[Kategorî:Cîhan]] [[Kategorî:Parzemîn]] inhq8s2vj5ls57lvtknf93svhr8ciu6 2091002 2090996 2026-09-03T04:02:35Z Penaber49 39672 /* Guherîna avhewayê */ 2091002 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdanka giştî}} '''Antarktîka'''<ref>{{Îzolî, 2007|r=1138|jêgirtin=Antarktîka}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ferhenga Erdnîgarîyê (Coğrafya)|Ferhenga Erdnîgarîyê]]|paşnav=Önen|pêşnav=Abdurrahman |weşanger=Stembol: Doz|sal=2008|rûpel=36}}</ref> yan jî '''Antarktîk'''{{Çavk}} ({{Bi-la|Antarctica}}) yek ji [[parzemîn]]ên cîhanê ye ku parzemîna herî başûr ê dinyayê û parzemîna herî kêm nifûs a cîhanê ye. Parzemîn bi tevahî li başûrê çembera Antarktîkayê ye û ji aliyê [[Okyanûsa Başûr]] (ku wekê Okyanûsa Antarktîkayê jî tê zanîn) ve hatiye dorpêçkirin ku [[Cemsera Başûr]] a erdnîgarî vedihewîne. Di heman demê de Antarktîka pêncem parzemîna herî mezin ê cîhanê ye ku bi qasê ji %40 ji [[Ewropa|Ewropayê]] mezintir e û rûbera parzemînê bi qasê 14.200.000 km² rûerd (an rûqeşa) vegirtiye. Piraniya Antarktîkayê bi qata qeşayê ya Antarktîkayê ve hatiye nixumandin ku qalindahiya navînî ya qeşayê bi qasê 1,9 km ye. Antarktîka bi navînî parzemîna herî sar, herî hişke û parzemîna herî bi ba û bahoz ê cîhanê ye û parzemîn ji asta deryayê xwedî bilindahiyeke navînî ye. Antarktîka bi piranî ji çoleke cemserî pêk hatiye ku barîna salane li peravê zêdetirî 200 mm ye û berf û barana li hundirê parzemînê gelek kêm e. Qeşayên parzemîn di warê ava şîrîn de gelek dewlemend e ku nêzîkê ji %70ê rezervên ava şirîn ên cîhanê li Antarktîkayê cemedgirtî ye. Hatiye payîn ger ku qeşaya Antarktîkayê bihele, dê asta deryayê ya [[Cîhan|cîhanê]] bi qasê 60 mêtreyan bilind bibe. Her wiha Antarktîka xwediyê rekora germahiya herî nizm a pîvandî yê li ser rûyê [[Dinya (gerstêrk)|Erdê]] ye ku nizmahiya germahiya bi qasê −89.2 °C hatiye pîvandin. Germahiya herêmên peravê di havînê de dikare bi qasê 10 °C bilind bibe. Cureyên xwemaliyên ajalan kêzik, nematod, pengûen, fok û tardigrad in. Li cihên ku nebat lê hene, bi piranî bi awayê liken an kevzê ye. Refên qeşayê yên Antarktîkayê dibe ku cara yekem di sala 1820an de, di dema sefereke rûsî de ku ji aliyê Fabian Gottlieb von Bellingshausen û Mikhail Lazarev ve hatibû birêvebirin, hatine dîtin. Di dehsalên piştê seferên wan, di seferên fransî, amerîkî û brîtanî de li parzemînê lêkolînên zêdetir hatine kirin. Yekem derketina piştrastkirî ya Antarktîkayê ji aliyê tîmeke norwêcî ve di sala 1895an de pêk hatiye. Di destpêka sedsala 20an de, çend seferên navxwe yên parzemînê çêbûne. Lêkolînerên brîtanî Douglas Mawson, Edgeworth David û Alistair Mackay yekem kes bûn ku di sala 1909an de gihîştine [[Cemsera Başûr]] a manyetîkî û cemsera başûr a erdnîgarî jî yekem car di sala 1911an de lêkolînerê norwêcî Roald Amundsen gihiştiye cemserê. Ji aliyê îdarî ve Antarktîka ji aliyê nêzîkê 30 welatan ve tê birêvebirin ku hemî jî endamên sîstema peymana Antarktîkayê ya sala 1959an in. Li gorî şertên peymanê, çalakiyên leşkerî, kolandinên kanên madenê, teqînên nukleerî û avêtina bermayiyên nukleerî li Antarktîkayê qedexe ne. Geştiyarî, masîgirtin û lêkolîn çalakiyên sereke yên mirovan li Antarktîkayê û li derdora Antarktîkayê hene. Di mehên havînê de nêzîkê 5.000 kes li stasyonên lêkolînê dimînin û ev hejmar di mehên zivistanê de dadikeve 1.000 kesan. Her çiqas parzemîn dûr be jî, çalakiyên mirovan bi rêya qirêjî, guherîna avhewayê û bi rêya tenikbûna [[tebeqeya ozonê]] bandoreke neyînî li ser Antarktîkayê dihêle. Helîna qata qeşayê ya [[Antarktîkaya Rojava]] ya ku potansiyeleke nearam e, di pêşbîniyên bilindbûna [[asta deryayê]] yên di asta sedsalê de bûye sedema nezelaliyeke herî mezin û heman helîn bandorê li ser serûbinkirina gera [[Okyanûsa Başûr]] jî dike ku di dawiyê de dikare bibe sedema bandorên girîng li ser avhewaya [[Nîvkada Başûr]] û hilberîna Okyanûsa Başûr. == Etîmolojî == [[Wêne:1657 map Polus Antarcticus.jpg|thumb|Nexşeya cemserî ya herî başûrê Dinyayê]] Navê ku ji parzemînê hatiye dayîn ji peyva antarktîka hatiye ku ji peyva fransî ya navîn ''antartique'' an ''antarctique'' ('li hemberî Arktîkê') û piştre ji peyva latînî ''antarcticus'' ('li hemberî bakur') hatiye. Navê Antarktîkus ji peyvên yewnanî ἀντι- ('dij-') û ἀρκτικός (arktikos, 'ya hirçê [Ursa Major], bakur') hatiye.<ref name=":0">{{Cite book |sernav=Lettinck 2021, p. 158.}}</ref> Fîlozofê yewnanî Arîstoteles li dora 350 {{bz}} de di ''Meteorolojiyê'' de li ser "herêma Antarktîkê" nivîsandiye. Li gorî raporê, erdnîgarnasê yewnanî Marinusê ji Tîrusê ev nav di nexşeya xwe ya cîhanê ya sedsala duyem a {{pz}} de ku niha winda bûye, bi kar aniye. Nivîskarên romayî Gaius Julius Hyginus û Apuleius ji bo cemsera başûr navê yewnanî yê latînîkirî polus antarcticus bi kar anîne ku ji wir peyva fransî ya kevin ''pole antartike'' (nûjen ''pôle antarctique'')<ref>{{Cite book |sernav=Hyginus 1992, p. 176.}}</ref> ku di sala 1270an de hatiye piştrastkirin û ji wir jî peyva îngilîziya navîn pol antartik ku cara yekem di lêkolîneke ji aliyê nivîskarê îngilîzî Geoffrey Chaucer ve hatiye nivîsandin, hatiye wergirtin.<ref name=":0" /> Ramanên ewropî yên di derbarê hebûna Terra Australis ku parzemîneke berfirehê li başûrê dûr ê cîhanê ye ku ji bo hevsengî kirina axên bakurê [[Ewropa]], [[Asya]] û [[Afrîkaya Bakur]] pêk tîne, wekê têgeheke rewşenbîrî, ji kevnariya klasîk ve hebû. Ji ber vê yekê ''Terra Australis'' navê ku ji bo hemî girseyên bejayî yên hîpotetîk ên ku tê pêşniyar kirin ku li cihê ku niha tê zanîn Antarktîka heye, hatibû bikaranîn.<ref>{{Cite book |sernav=Mericq 1987, pp. 90–91: 'They published maps and charts based on the hypothesis that Tierra del Fuego was the beginning of that Terra Australis. The first person ever to have rights over these lands was Pedro Sancho de la Hoz, who received them through a special decree signed by Emperor Charles V on 24 January 1539.'}}</ref> Îdiaya hebûna axek wisa heta keşfkirina Awistralyayê ku ji aliyê ewropiyan ve hatiye keşfkirin, berdewam kiriye.<ref>{{Cite book |sernav=Scott, Hiatt & McIlroy 2012, pp. 2–3.}}</ref> Di destpêka sedsala 19an de keşifger Matthew Flinders guman li hebûna parzemîneke cuda yê li başûrê Awistralyayê (ku di wê demê wekê New Holland hatiye binavkirin) kiriye û ji ber vê yekê pêşniyar kiriye ku li cihê wê navê "Terra Australis" ji bo [[Awistralya|Awistralyayê]] were bikar anîn.<ref>{{Cite book |sernav=Cawley 2015, p. 130.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=McCrone & McPherson 2009, p. 75.}}</ref> Di sala 1824an de rayedarên kolonyal ên li Sîdneyê bi fermî navê parzemîna New Hollandê wekê Awistralya guhertine û peyva "Terra Australis" wekê referansek ji bo navê Antarktîkayê hiştine. Di dehsalên piştre de, erdnîgaran hevokên wekê "parzemîna Antarktîkayê" bi kar anîne. Wan li cihê vê navê li naveke helbestî geriyane û navên wekê ''Ultima'' û ''Antipodea'' pêşniyar kirine.<ref>{{Cite book |sernav=Cameron-Ash 2018, p. 20.}}</ref> Ji bo binavkirina parzemînê navê Antarktîka di salên 1890î de hatiye pejirandin û bikaranîna yekem ê vê navê ji aliyê kartografê skotlendî John George Bartholomew pêk hatiye.<ref>{{Cite web |url=https://digital.nls.uk/bartholomew/highlights/antarctica.html#:~:text=Edinburgh%20geographer%20and%20mapmaker%20John,since%20the%20first%20century%20AD. |sernav=Highlights from the Bartholomew Archive: The naming of Antarctica}}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Antarctica.svg|thumb|300px|Nexşeyek ku Antarktîkaya Rojhilat li rastê Çiyayên Transantarktîk û Antarktîkaya Rojava li çepê ye, nişan dide.]] Antarktîka ku bi awayekî asîmetrîk li dora cemsera başûr û bi piranî li başûrê çembera Antarktîkayê (ku yek ji pênc çemberên sereke yên firehiyê ye ku nexşeyên cîhanê nîşan didin) cih digire ku ji aliyê [[Okyanûsa Başûr]] ve hatiye dorpêçkirin. Di heman de çem ên avan li Antarktîkayê hene ku çemê herî dirêj ê parzemînê çemê Onyxê ye. Her wiha Antarktîka bi qasê 14,2 milyon km² rûber vedigire ku hema hema du car ji rûbera [[Awistralya|Awistralyayê]] mezintir e ku bi vê rûberê bûye pêncem parzemîna herî mezin ê cîhanê. Xeta perava Antarktîkayê bi qasê 18.000 km dirêj e ku ji sala 1983an vir ve çar celebên peravê li parzemînê hene ku perav ji %44ê peravê ji qeşayên avjenî, ji %38 ji dîwarên qeşayê pêk tê ku li ser keviran dimînin, ji %13 ji deverên qeşayî an jî qiraxa cemedên bilind pêk tê û ji %5ê ji parvên mayî jî ji kevirên vekirî pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |sernav=Antarctica - The World Factbook |malper=www.cia.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en |archive-date=2022-05-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220509192134/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: glaciological and geophysical folio |paşnav=Drewry |pêşnav=D. J. |weşanger=University of Cambridge, Scott Polar Research Institute |tarîx=1983 |isbn=978-0-901021-04-5 |cih=Cambridge}}</ref> Golên ku di binê qeşaya parzemînî de dimînin, bi piranî li geliyên hişk ên McMurdo an jî li gelek oazên cûda çêbûne.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> [[Gola Vostokê]] ku di bin stasyona Vostok a [[Rûsya|Rûsyayê]] de hatiye dîtin, mezintirîn gola binqeşayê ya cîhanê û yek ji mezintirîn golên cîhanê ye. Berê hatiye bawer kirin ku gol bi milyonan salan hatiye girtin lê di roja îro de zanyaran texmîn kirine ku ava golê her 13.000 sal carekê bi helandin û cemidandina hêdî ya qeşayê hatiye guhertin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=David |tarîx=2019-06-27 |sernav=Antarctica |url=https://academic.oup.com/book/62792 |kovar=OUP Academic |ziman=en |doi=10.1093/wentk/9780190641320.001.0001}}</ref> Di mehên havînan de qeşa li qiraxên golan dikare bihele û xendekên şil bi awayekê demkî çêdibin. Di heman demê de li Antarktîkayê hem golên ava şor û hem jî golên ava şirîn hene.<ref name=":1" /> [[Wêne:Mount Vinson from NW at Vinson Plateau by Christian Stangl (flickr).jpg|thumb|Dîmenek ji çiyayê Vînsonê ku li bakurê rojavayê Antarktîkayê ye û bilindeya herî bilind ê Antarktîkayê ye]] Antarktîka ji aliyê Çiyayên Transantarktîk ve hatiye dabeşkirin ku ji erdê Vîktoryayê heta [[Deryaya Rossê]] dirêj dibin ku ev her alî di nav xwe de Antarktîkaya Rojava û Antarktîkaya Rojhilat vedigirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: Earth's Own Ice World |url=https://archive.org/details/antarcticaearths0000carr |paşnav=Carroll |pêşnav=Michael |weşanger=Springer |tarîx=2018-05-16 |isbn=978-3-319-74623-4 |paşnav2=Lopes |pêşnav2=Rosaly}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ji |pêşnav=Fei |paşnav2=Gao |pêşnav2=Jinyao |paşnav3=Li |pêşnav3=Fei |paşnav4=Shen |pêşnav4=Zhongyan |paşnav5=Zhang |pêşnav5=Qiao |paşnav6=Li |pêşnav6=Yongdong |tarîx=2017-10-16 |sernav=Variations of the effective elastic thickness over the Ross Sea and Transantarctic Mountains and implications for their structure and tectonics |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0040195117302937 |kovar=Tectonophysics |cild=717 |rr=127–138 |doi=10.1016/j.tecto.2017.07.011 |issn=0040-1951}}</ref> Piraniya Antarktîkayê bi tebeqeyên qeşayê ya Antarktîkayê ve hatiye nixumandin ku bi navînî 1,9 km qalindahiya qeşayan hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fretwell |pêşnav=P. |paşnav2=Pritchard |pêşnav2=H. D. |paşnav3=Vaughan |pêşnav3=D. G. |paşnav4=Bamber |pêşnav4=J. L. |paşnav5=Barrand |pêşnav5=N. E. |paşnav6=Bell |pêşnav6=R. |paşnav7=Bianchi |pêşnav7=C. |paşnav8=Bingham |pêşnav8=R. G. |paşnav9=Blankenship |pêşnav9=D. D. |paşnav10=Casassa |pêşnav10=G. |paşnav11=Catania |pêşnav11=G. |paşnav12=Callens |pêşnav12=D. |paşnav13=Conway |pêşnav13=H. |paşnav14=Cook |pêşnav14=A. J. |paşnav15=Corr |pêşnav15=H. F. J. |tarîx=2013-02-28 |sernav=Bedmap2: improved ice bed, surface and thickness datasets for Antarctica |url=https://tc.copernicus.org/articles/7/375/2013/ |kovar=The Cryosphere |ziman=English |weşanger=Copernicus GmbH |cild=7 |hejmar=1 |rr=375–393 |doi=10.5194/tc-7-375-2013 |issn=1994-0416}}</ref> Tebeqeya qeşayê ji xeynî ji xeynî çend oazanên li geliyên hişk ên McMurdo tevahiya parzemînê nixumandine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://antarcticsun.usap.gov/science/4184/ |sernav=The Antarctic Sun: News about Antarctica - The Lost Dry Valleys of the Polar Plateau |malper=antarcticsun.usap.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en |archive-date=2022-01-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220115223943/https://antarcticsun.usap.gov/science/4184/ |url-status=dead }}</ref> Çend çemên qeşayî yên Antarktîkayê ku ber bi refên qeşayî yên Antarktîkayê ve diherikin, pêvajoyeke ku wekê dînamîkên tebeqeyên qeşayê hatine pênasekirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gfdl.noaa.gov/ice-sheet-dynamics/ |sernav=Ice Sheet Dynamics – Geophysical Fluid Dynamics Laboratory |malper=www.gfdl.noaa.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31}}</ref> Antarktîkaya Rojhilat ji Coats Land, Queen Maud Land, Enderby Land, Mac. Robertson Land, Wilkes Land û Victoria Land pêk hatiye. Ji xeynî beşek piçûk, hemî deverên parzemînê di nav nîvkada rojhilat de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctic Climate Evolution |paşnav=Florindo |pêşnav=Fabio |weşanger=Elsevier |tarîx=2008-10-10 |isbn=978-0-08-093161-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yUu-x70CZEcC |paşnav2=Siegert |pêşnav2=Martin}}</ref> Li ser û dora Antarktîkayê gelek girav hene ku piraniya wan giravên volkanîk in û li gorî pîvanên jeolojîk pir ciwan in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://figshare.utas.edu.au/articles/journal_contribution/Origin_and_evolution_of_the_sub-Antarctic_islands_the_foundation/24483391 |sernav=Quilty, Patrick Gerard |malper=figshare.utas.edu.au |roja-gihiştinê=2026-08-31 |doi=10.26749/rstpp.141.1.35}}</ref> Îstîsnayên herî berbiçav giravên [[deşta Kerguelenê]] ne ku girava herî kevin li dora 40 milyon sal berê niha çêbûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Olierook |pêşnav=Hugo K. H. |paşnav2=Jourdan |pêşnav2=Fred |paşnav3=Merle |pêşnav3=Renaud E. |paşnav4=Timms |pêşnav4=Nicholas E. |paşnav5=Kusznir |pêşnav5=Nick |paşnav6=Muhling |pêşnav6=Janet R. |tarîx=2016-04-15 |sernav=Bunbury Basalt: Gondwana breakup products or earliest vestiges of the Kerguelen mantle plume? |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0012821X1630019X |kovar=Earth and Planetary Science Letters |cild=440 |rr=20–32 |doi=10.1016/j.epsl.2016.02.008 |issn=0012-821X}}</ref> Girê Vinson a li çiyayên Ellsworthê bi bilindahiya 4.892 mêtreyê bilindeya herî bilind ê Antarktîkayê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hall Ball Kiwi Mountaineers From Mount Cook To Everest |paşnav=Monteath |pêşnav=Colin |weşanger=Cloudcap |tarîx=1997 |isbn=978-0-938567-42-4 |url=https://www.worldcat.org/title/38585390 |oclc=38585390}}</ref> Çiyayê Erebusa li Girava Rossê volkana herî başûrî ya cîhanê ye û her roj nêzîkê 10 caran diteqe. Xweliya ji teqînên volkanîk 300 kîlometre dûrî kratera volkanîk hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/48987684 |sernav=Antarctica : an encyclopedia from Abbott ice shelf to zooplankton {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en}}</ref> Delîlên hejmareke mezin ji volkanan di bin qeşayê de hene ku ger asta çalakiyê bilind bibe, dibe ku ji bo tebeqeya qeşayê xetereyek çêbike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: Earth's Own Ice World |url=https://archive.org/details/antarcticaearths0000carr |paşnav=Carroll |pêşnav=Michael |weşanger=Springer |tarîx=2018-05-16 |isbn=978-3-319-74623-4 |paşnav2=Lopes |pêşnav2=Rosaly}}</ref> Qubeya qeşayê ya bi navê Dome Argus li Antarktîkaya Rojhilat e ku bi qasê bilindahiya 4.091 metreyan bilind ew û qada qeşayê ya herî bilind ê Antarktîkayê ye. Ev gir yek ji cihên herî sar û hişk ên cîhanê ye ku germahî ya li vir heya −90 °C ê dadikeve û barîna salane jî bi qasê 1-3 sm ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica And The Arctic Circle, A Geographic Encyclopedia Of The Earth's Polar Regions |tarîx=2014-04-01 |url=http://archive.org/details/antarctica-and-the-arctic-circle-2-volumes-a-geographic-encyclopedia-of-the-earths-polar-regions}}</ref> == Dîroka jeolojîk == Ji dawiya serdema meoproterozoîkê heta serdema kretasyeyê, Antarktîka beşek ji superparzemîna [[Gondwana|Gondwanayê]] bû û parzemîn bi pêvajoya tevgerên Antarktîkaya îro ji ber ku Gondwana hêdî hêdî ji hev perçe bûye, li dora 183 milyon sal berê îro ava bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctic News Clips |weşanger=National Science Foundation |tarîx=1995 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=HcTrAAAAMAAJ&pg=PA109}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> Di demek dirêj a serdema fanerozoyîkê de Antarktîka xwedî avhewayek tropîkal ê nerm bû û ew bi daristanên berfireh nixumandî bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Klages |pêşnav=Johann P. |paşnav2=Salzmann |pêşnav2=Ulrich |paşnav3=Bickert |pêşnav3=Torsten |paşnav4=Hillenbrand |pêşnav4=Claus-Dieter |paşnav5=Gohl |pêşnav5=Karsten |paşnav6=Kuhn |pêşnav6=Gerhard |paşnav7=Bohaty |pêşnav7=Steven M. |paşnav8=Titschack |pêşnav8=Jürgen |paşnav9=Müller |pêşnav9=Juliane |paşnav10=Frederichs |pêşnav10=Thomas |paşnav11=Bauersachs |pêşnav11=Thorsten |paşnav12=Ehrmann |pêşnav12=Werner |paşnav13=van de Flierdt |pêşnav13=Tina |paşnav14=Pereira |pêşnav14=Patric Simões |paşnav15=Larter |pêşnav15=Robert D. |tarîx=2020 |sernav=Temperate rainforests near the South Pole during peak Cretaceous warmth |url=https://www.nature.com/articles/s41586-020-2148-5 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=580 |hejmar=7801 |rr=81–86 |doi=10.1038/s41586-020-2148-5 |issn=1476-4687}}</ref> === Serdema paleozoyîkê (539–252 milyon sal berê) === [[Wêne:Glossopteris sp. (fossil leaf) (Permian; Antarctica) 1 (49063572172) (cropped).jpg|thumb|300px|Ji serdema permeya Antarktîkayê pelgeke ''Glossopteris sp.'' yê]] Germbûna berdewam bûye sedem ku piraniya Gondwanayê ziwa bibe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Vegetation of Antarctica Through Geological Time |paşnav=Cantrill |pêşnav=David J. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012-11-22 |isbn=978-0-521-85598-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=sOGH4xaioRUC |paşnav2=Poole |pêşnav2=Imogen}}</ref> Di serdema triyasiyê de Antarktîka ji aliyê cûreyeke giyayên bi tov (pteridosperms) ve serdest bû ku ji cinsê Dicroidiumê bûn ku wekê daran mezin dibûn. Florayên din ên triasiyê ginkgophytes, sîkadofites, darên konîfer û sphenopsid bûn. Tetrapod (ajaleke çar ling) cara yekem di serdema triyasiya destpêkê de li Antarktîkayê hatine dîtin û fosîlên herî kevn ên naskirî di formasyona fremouw a çiyayên Transantarktîkê de hatine dîtin. Sînapsîd (ku wekê "xijendeyên mîna memikdaran" jî têne zanîn) cureyên wekê Lystrosaurus di nav de hebû û di serdema triyasiya destpêkê de zêde bûn. Nîvgirava Antarktîkayê di serdema jurasiyê de (206 heta 146 milyon sal berê) dest bi avakirina xwe kiriye. Afrîka di serdema jurasiyê li de dora 160 milyon sal berê ji Antarktîkayê dabeş bûye û piştre jî di serdema kretasiya destpêkê de nîvgirava Hindistanê (nêzîkî 125 milyon sal berê) ji heman parzemînan dabeş bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rolland |pêşnav=Yann |paşnav2=Bernet |pêşnav2=Matthias |paşnav3=van der Beek |pêşnav3=Peter |paşnav4=Gautheron |pêşnav4=Cécile |paşnav5=Duclaux |pêşnav5=Guillaume |paşnav6=Bascou |pêşnav6=Jérôme |paşnav7=Balvay |pêşnav7=Mélanie |paşnav8=Héraudet |pêşnav8=Laura |paşnav9=Sue |pêşnav9=Christian |paşnav10=Ménot |pêşnav10=René-Pierre |tarîx=2019-01-15 |sernav=Late Paleozoic Ice Age glaciers shaped East Antarctica landscape |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0012821X18306460 |kovar=Earth and Planetary Science Letters |cild=506 |rr=123–133 |doi=10.1016/j.epsl.2018.10.044 |issn=0012-821X}}</ref> Piştê kêmbûna qeşayê di nîvê duyem ê serdema permiyana destpêkê de, erd ji aliyê glossopterids (komeke nebatan a tovkirî ya nemabûyî ya bê xizmên zindî) ve serdest bû ku nebata herî berbiçav Glossopteris bû ku dareke wekê ku di axên tijî av de şîn dibe, hatiye şîrove kirin ku depoyên komirê yên berfireh çêkirine. Nebatên din ên ku di dema Permiyeyê de li Antarktîkayê hatine dîtin ''Cordaitales'', ''sphenopsids'', ''ferns'' û ''lycophytes'' in.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Vegetation of Antarctica Through Geological Time |paşnav=Cantrill |pêşnav=David J. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012-11-22 |isbn=978-0-521-85598-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=sOGH4xaioRUC |paşnav2=Poole |pêşnav2=Imogen}}</ref> Di dawiya serdema permiyeyê de avhewa li ser piraniya [[Gondwana|Gondwanayê]] hişktir û germtir bûye û ekosîstemên daristanên ''glossopteridan'' wekê beşek ji bûyera tunebûna permî-triyasî hilweşiyane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Past Antarctica: Paleoclimatology and Climate Change |paşnav=Franganillo |pêşnav=Marc Oliva i |weşanger=Elsevier Science & Technology |tarîx=2020 |isbn=978-0-12-817925-3 |paşnav2=Fernandez |pêşnav2=Jesus Ruiz}}</ref> Di serdema paleozoyîkê de ti delîl tinene ku nîşan bide ka tetrapod li Antarktîkê jiyane an na.<ref name=":2">{{Cite web |url=https://pubs.usgs.gov/of/2007/1047/ea/of2007-1047ea047.pdf |sernav=Collinson, James; William R., Hammer (2007). Migration of Triassic tetrapods to Antarctica (PDF). 10th International Symposium on Antarctic Earth Sciences.}}</ref> === Serdema mezozoîkê (252–66 milyon sal berê) === {{Multiple image | width = 150 | image1 = Opening of western Indian Ocean 150 Ma.png | image2 = Opening of South Atlantic 126 Ma.png | image3 = Opening of South Atlantic 83 Ma.png | footer = Perçebûna suoerparzemîna Gondwanayê; li dora 150 milyon sal berê (wêneya 1em), li dora 126 milyon sal berê (wêneya 2em) û li dora 83 milyon sal berê (wêneya 3em) |}} Germbûna berdewam piraniya Gondwanayê zuwa kiriye. Di serdema triyasiyê de, Antarktîka ji aliyê fernên tovkirî (pteridosperms) ve serdest bû ku beşek cinsê dicroidium bûn ku wekê daran mezin dibûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Icehouse to hothouse: floral turnover, the Permian–Triassic crisis and Triassic vegetation |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012 |rr=105–160 |isbn=978-0-521-85598-3 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Cantrill |pêşnavê-edîtor=David J. |url=https://www.cambridge.org/core/books/vegetation-of-antarctica-through-geological-time/icehouse-to-hothouse-floral-turnover-the-permiantriassic-crisis-and-triassic-vegetation/2A62935F027160A42A76FDD1199FA5C3 |paşnavê-edîtor2=Poole |pêşnavê-edîtor2=Imogen |doi=10.1017/CBO9781139024990.004}}</ref> Florayên din ên serdema triyasiyê ginkgophytes, sîkadofît, konîfer û sphenopsîdan bûn. Tetrapod cara yekem di serdema triyasiya destpêkê de li Antarktîkayê hatine dîtin û fosîlên herî kevn ên naskirî di formasyona fremouw a [[Rêzeçiyayên Transantarktîk|çiyayên Transantarktîkê]] de hatin dîtin.<ref name=":2" /> Sînapsîd (ku wekî "xijendeyên mîna memikan" jî têne zanîn) cureyên wek ''Lystrosaurus'' vedihewîne û di serdema triyasiya destpêkê de gelek zêdetir bûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Early Evolutionary History of the Synapsida |paşnav=Kammerer |pêşnav=Christian F. |weşanger=Springer London, Limited |tarîx=2013 |isbn=978-94-007-6841-3 |paşnav2=Angielczyk |pêşnav2=Kenneth D. |paşnav3=Fröbisch |pêşnav3=Jörg}}</ref> Nîvgirava Antarktîkayê di serdema jurasiyê de (206 heta 146 milyon sal berê) dest bi avakirina xwe kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Birkenmajer |pêşnav=K. |tarîx=1994 |sernav=Evolution of the Pacific margin of the northern Antarctic Peninsula: an overview |url=https://link.springer.com/10.1007/BF00210547 |kovar=Geologische Rundschau |ziman=en |cild=83 |hejmar=2 |rr=309–321 |doi=10.1007/BF00210547 |issn=0016-7835}}</ref> Afrîka di serdema jurayê de li dora 160 milyon sal berê ji Antarktîkayê dabeş bûye û piştre di derdema kretasye ya destpêkê de (dora 125 milyon sal berê) [[nîvgirava Hindistanê]] ji hev dabeş bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Gaina |pêşnav=Carmen |paşnav2=Müller |pêşnav2=R. Dietmar |paşnav3=Brown |pêşnav3=Belinda |paşnav4=Ishihara |pêşnav4=Takemi |paşnav5=Ivanov |pêşnav5=Sergey |tarîx=2007-07-01 |sernav=Breakup and early seafloor spreading between India and Antarctica |url=https://doi.org/10.1111/j.1365-246X.2007.03450.x |kovar=Geophysical Journal International |cild=170 |hejmar=1 |rr=151–169 |doi=10.1111/j.1365-246X.2007.03450.x |issn=0956-540X}}</ref> Darên ginkgo, konîfer, Bennettitale, nebatên poçikê hespan, fern û sikad di wê demê de pir bûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Vegetation of Antarctica Through Geological Time |paşnav=Cantrill |pêşnav=David J. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012-11-22 |isbn=978-0-521-85598-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=sOGH4xaioRUC |paşnav2=Poole |pêşnav2=Imogen}}</ref> Nêzîkê 80 milyon sal berê nebatên kulîlkdar bûne komên nebatan ên herî cihêreng ên li ser parzemînê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Barreda |pêşnav=Viviana D. |paşnav2=Palazzesi |pêşnav2=Luis |paşnav3=Olivero |pêşnav3=Eduardo B. |tarîx=2019 |sernav=When flowering plants ruled Antarctica: evidence from Cretaceous pollen grains |url=https://nph.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/nph.15823 |kovar=New Phytologist |ziman=en |cild=223 |hejmar=2 |rr=1023–1030 |doi=10.1111/nph.15823 |issn=0028-646X}}</ref> Her çiqas darên behîvê yên başûr (Nothofagus) ber bi dawiya kretasyeyê ve berbiçav bin jî li Antarktîkaya Rojava daristanên pelderzî di seranserê serdema kretasyeyê de (146–66 milyon sal berê) de serdest bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Crame |pêşnav=J. A. |tarîx=1989 |sernav=Origins and evolution of the Antarctic biota: an introduction |url=https://www.lyellcollection.org/doi/10.1144/GSL.SP.1989.047.01.01 |kovar=Geological Society, London, Special Publications |ziman=en |cild=47 |hejmar=1 |rr=1–8 |doi=10.1144/GSL.SP.1989.047.01.01 |issn=0305-8719}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the Antarctic |paşnav=Riffenburgh |pêşnav=Beau |weşanger=Routledge |tarîx=2006-10-25 |isbn=978-1-135-87866-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_mUPEAAAQBAJ}}</ref> Her çiqas tenê çend cinsên dînezorên Antarktîkayê (Cryolophosaurus û Glacialisaurus, ji Formasyona Hanson a serdema jurasiya destpêka çiyayên Transantarktîkê<ref>{{Cite web |url=http://www.app.pan.pl/archive/published/app52/app52-657.pdf |sernav=Anatomy of a basal sauropodomorph dinosaur from the Early Jurassic Hanson Formation of Antarctica}}</ref> û Antarctopelta, Trinisaura, Morrosaurus û Imperobator ji kretasya dereng a nîvgirava Antarktîkayê) hatine vegotin, Ammonît li deryayên li derdora Antarktîkayê pir belav bûn û dînezor jî hebûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Coria |pêşnav=Rodolfo A. |paşnav2=Moly |pêşnav2=Juan J. |paşnav3=Reguero |pêşnav3=Marcelo |paşnav4=Santillana |pêşnav4=Sergio |paşnav5=Marenssi |pêşnav5=Sergio |tarîx=2013-04-01 |sernav=A new ornithopod (Dinosauria; Ornithischia) from Antarctica |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0195667112001784 |kovar=Cretaceous Research |cild=41 |rr=186–193 |doi=10.1016/j.cretres.2012.12.004 |issn=0195-6671}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rozadilla |pêşnav=Sebastián |paşnav2=Agnolin |pêşnav2=Federico L. |paşnav3=Novas |pêşnav3=Fernando E. |paşnav4=Aranciaga Rolando |pêşnav4=Alexis M. |paşnav5=Motta |pêşnav5=Matías J. |paşnav6=Lirio |pêşnav6=Juan M. |paşnav7=Isasi |pêşnav7=Marcelo P. |tarîx=2016-01-01 |sernav=A new ornithopod (Dinosauria, Ornithischia) from the Upper Cretaceous of Antarctica and its palaeobiogeographical implications |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0195667115300677 |kovar=Cretaceous Research |cild=57 |rr=311–324 |doi=10.1016/j.cretres.2015.09.009 |issn=0195-6671}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ely |pêşnav=Ricardo C. |paşnav2=Case |pêşnav2=Judd A. |tarîx=2019-09-01 |sernav=Phylogeny of a new gigantic paravian (Theropoda; Coelurosauria; Maniraptora) from the Upper Cretaceous of James Ross Island, Antarctica |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0195667118300120 |kovar=Cretaceous Research |cild=101 |rr=1–16 |doi=10.1016/j.cretres.2019.04.003 |issn=0195-6671}}</ref> === Serdema senozoyîkê (66–10 milyon sal berê) === [[Wêne:Eocene-Paleocene-circumpolar.svg|thumb|Pêkhatina herika çerxa derdorî ya Antarktîkayê ji perçebûna dawî ya pira bejahî ya Antarktîkayê]] Di destpêka serdema paleojenê de girêdana pira bejahî ya pira Antarktîkayê, Antartîkayê bi Amerîkaya Başûr û her wiha bi başûrê rojhilatê Awistralyayê ve berdewam kiriye. Fauna ji formasyona La Mesetaya li nîvgirava Antarktîkayê ku dîroka wê vedigere serdema eosenê, pir dişibihe faunayên wekhev ên Amerîkaya Başûr ku ajalên wekê ajalên bi kîsik (marsupials), xenarthran, lîtoptern û ungulatesê bi sim û her wiha gondwanatheres û dibe ku meridiolestidans hebûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=History of Terrestrial Mammals in South America: How South American Mammalian Fauna Changed from the Mesozoic to Recent Times |paşnav=Defler |pêşnav=Thomas |weşanger=Springer |tarîx=2018-12-19 |isbn=978-3-319-98449-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-HWADwAAQBAJ}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Gelfo |pêşnav=Javier N. |paşnav2=Goin |pêşnav2=Francisco |paşnav3=Bauzá |pêşnav3=Nicolá |paşnav4=Reguero |pêşnav4=Marcelo |tarîx=2019-09-01 |sernav=The fossil record of Antarctic land mammals: commented review and hypotheses for future research |url=https://www.researchgate.net/publication/337086325_The_fossil_record_of_Antarctic_land_mammals_commented_review_and_hypotheses_for_future_research |kovar=researchgate.net |rr=274–292 |doi=10.13679/j.advps.2019.0021}}</ref> Hatiye texmînkirin ku ajalên bi kîsik di destpêka eosenê de ji Amerîkaya Başûr bi rêya Antarktîkayê belavê Awistralyayê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Eldridge |pêşnav=Mark D B |paşnav2=Beck |pêşnav2=Robin M D |paşnav3=Croft |pêşnav3=Darin A |paşnav4=Travouillon |pêşnav4=Kenny J |paşnav5=Fox |pêşnav5=Barry J |tarîx=2019-05-23 |sernav=An emerging consensus in the evolution, phylogeny, and systematics of marsupials and their fossil relatives (Metatheria) |url=https://doi.org/10.1093/jmammal/gyz018 |kovar=Journal of Mammalogy |cild=100 |hejmar=3 |rr=802–837 |doi=10.1093/jmammal/gyz018 |issn=0022-2372}}</ref> Nêzîkê 53 milyon sal berê Awistralya û Gîneya Nû ji Antarktîkayê veqetiyane û deriyê Tazmanyayê vebûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ball |pêşnav=Philip |paşnav2=Eagles |pêşnav2=Graeme |paşnav3=Ebinger |pêşnav3=Cynthia |paşnav4=McClay |pêşnav4=Ken |paşnav5=Totterdell |pêşnav5=Jennifer |tarîx=2013 |sernav=The spatial and temporal evolution of strain during the separation of Australia and Antarctica |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/ggge.20160 |kovar=Geochemistry, Geophysics, Geosystems |ziman=en |cild=14 |hejmar=8 |rr=2771–2799 |doi=10.1002/ggge.20160 |issn=1525-2027}}</ref> Modelên erdnîgariya Antarktîkayê nîşan didin ku ev herikîn û her wiha çerxa paşvegerê ya xwedî kirinê ji ber kêmbûna asta CO₂yê çêbûye û bûye sedema afirandina qeşayên piçûk û qeşayên mayînde yên cemserî.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=England |pêşnav=Matthew H. |paşnav2=Hutchinson |pêşnav2=David K. |paşnav3=Santoso |pêşnav3=Agus |paşnav4=Sijp |pêşnav4=Willem P. |tarîx=2017-08-01 |sernav=Ice–Atmosphere Feedbacks Dominate the Response of the Climate System to Drake Passage Closure |url=https://journals.ametsoc.org/view/journals/clim/30/15/jcli-d-15-0554.1.xml |kovar=Journal of Climate |cild=30 |hejmar=15 |rr=5775–5790 |doi=10.1175/JCLI-D-15-0554.1 |issn=0894-8755}}</ref> Her ku asta CO₂yê zêdetir kêm bûye, qeşayê dest bi berfirehbûneke bilez kiriye û cihê daristanên ku heta wê demê Antarktîkayê vedişartin girtiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=DeConto |pêşnav=Robert M. |paşnav2=Pollard |pêşnav2=David |tarîx=2003 |sernav=Rapid Cenozoic glaciation of Antarctica induced by declining atmospheric CO2 |url=https://www.nature.com/articles/nature01290 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=421 |hejmar=6920 |rr=245–249 |doi=10.1038/nature01290 |issn=1476-4687}}</ref> Ekosîstemên tundrayê li Antarktîkayê heta 14 û 10 milyon sal berê niha hebûna xwe berdewam kirine û piştre sarbûna zêdetir bûye sedema tunekirina van tundrayan.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ashworth |pêşnav=Allan C. |paşnav2=Erwin |pêşnav2=Terry L. |tarîx=2016 |sernav=Antarctotrechus balli sp. n. (Carabidae, Trechini): the first ground beetle from Antarctica |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5126512/ |kovar=ZooKeys |hejmar=635 |rr=109–122 |doi=10.3897/zookeys.635.10535 |issn=1313-2989 |pmc=5126512 |pmid=27917060}}</ref> === Serdema hemdem === Her çiqas jeolojiya Antarktîkayê bi piranî ji aliyê qeşaya parzemînî ve hatibe veşartin jî, parzemîn dikare bi teknîkên wekê ji hestkirina ji dûr ve, radara ku di bin erdê de derbas dibe û wêneyên satelîtê werin lêkolîn kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pour |pêşnav=Amin Beiranvand |paşnav2=Park |pêşnav2=Yongcheol |paşnav3=Park |pêşnav3=Tae-Yoon S. |paşnav4=Hong |pêşnav4=Jong Kuk |paşnav5=Hashim |pêşnav5=Mazlan |paşnav6=Woo |pêşnav6=Jusun |paşnav7=Ayoobi |pêşnav7=Iman |tarîx=2018-06-01 |sernav=Regional geology mapping using satellite-based remote sensing approach in Northern Victoria Land, Antarctica |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S187396521730107X |kovar=Polar Science |cild=16 |rr=23–46 |doi=10.1016/j.polar.2018.02.004 |issn=1873-9652}}</ref> Ji aliyê jeolojîk ve, Antarktîkaya Rojava pir dişibihe Andên Amerîkaya Başûr.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Antarctica and the southern oceans |paşnav=Stonehouse |pêşnav=B. |weşanger=J. Wiley |tarîx=2002 |isbn=978-0-471-98665-2 |cih=Chichester, West Sussex, England, Hoboken, NJ |kesên-din=Bernard Stonehouse |url=https://www.worldcat.org/title/50285217 |oclc=50285217}}</ref> Nîvgirava Antarktîkayê bi bilindbûna jeolojîk û veguherîna sedîmentên binê deryayê ku veguheriye kevirên metamorfîk, çêbûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Tectonic setting and evolution of the James Ross Basin, northern Antarctic Peninsula |paşnav=Elliot |pêşnav=David H. |weşanger=Geological Society of America |tarîx=1988-01-01 |rr=0 |isbn=978-0-8137-1169-0 |paşnavê-edîtor=Feldmann |pêşnavê-edîtor=Rodney M. |url=https://doi.org/10.1130/MEM169-p541 |paşnavê-edîtor2=Woodburne |pêşnavê-edîtor2=Michael O. |doi=10.1130/MEM169-p541}}</ref> Antarktîkaya Rojava bi yekbûna çend plakayên parzemînî çêbûye ku di encamê de hejmarek rêzeçiyayên li herêmê çêbûne ku rêzeçiyayên herî berbiçav çiyayên Ellsworthê bûn. Hebûna sîstema rift a Antarktîkaya Rojava bûye sedema volkanîzma li ser sinorê di navbera Antarktîkaya Rojava û Rojhilat de û her wiha bûye sedema çêbûna çiyayên Transantarktîkê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> Antarktîka Rojhilat ji aliyê jeolojîk ve devereke pirreng e. Avabûna Antarktîka Rojhilat di serdema arkeyî (4.000 –2.500 milyon sal berê) de dest pê kiriye û di serdema kambriyê de rawestiyaye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctic Marine Geology |paşnav=Anderson |pêşnav=J. B. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-521-13168-1}}</ref> Herêm li ser kratoneke kevirî hatiye avakirin ku bingeha mertala prekambriyê ava kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> Li ser bingehê komir û kevirên qûmê, kevirên kilsinî û şêl hene ku di serdemên devonî û jurasiyê de hatine danîn ku çiyayên Transantarktîkê çêbikin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Chapter 2 The Geology and Geomorphology of Antarctica |weşanger=Elsevier |tarîx=1987-01-01 |rr=7–42 |cild=16 |paşnavê-edîtor=Campbell |pêşnavê-edîtor=I. B. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0166248108701508 |series=Developments in Soil Science |paşnavê-edîtor2=Claridge |pêşnavê-edîtor2=G. G. C. |doi=10.1016/S0166-2481(08)70150-8}}</ref> Li deverên peravê çiyayên wekê rêzeçiyayê Shackletonê û Vîktorya Land û hinek şikestekên tektonîk çêbûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Paxman |pêşnav=Guy J. G. |paşnav2=Jamieson |pêşnav2=Stewart S. R. |paşnav3=Ferraccioli |pêşnav3=Fausto |paşnav4=Bentley |pêşnav4=Michael J. |paşnav5=Forsberg |pêşnav5=Rene |paşnav6=Ross |pêşnav6=Neil |paşnav7=Watts |pêşnav7=Anthony B. |paşnav8=Corr |pêşnav8=Hugh F. J. |paşnav9=Jordan |pêşnav9=Tom A. |tarîx=2017 |sernav=Uplift and tilting of the Shackleton Range in East Antarctica driven by glacial erosion and normal faulting |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/2016JB013841 |kovar=Journal of Geophysical Research: Solid Earth |ziman=en |cild=122 |hejmar=3 |rr=2390–2408 |doi=10.1002/2016JB013841 |issn=2169-9356}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Salvini |pêşnav=Francesco |paşnav2=Brancolini |pêşnav2=Giuliano |paşnav3=Busetti |pêşnav3=Martina |paşnav4=Storti |pêşnav4=Fabrizio |paşnav5=Mazzarini |pêşnav5=Francesco |paşnav6=Coren |pêşnav6=Franco |tarîx=1997 |sernav=Cenozoic geodynamics of the Ross Sea region, Antarctica: Crustal extension, intraplate strike-slip faulting, and tectonic inheritance |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1029/97JB01643 |kovar=Journal of Geophysical Research: Solid Earth |ziman=en |cild=102 |hejmar=B11 |rr=24669–24696 |doi=10.1029/97JB01643 |issn=2156-2202}}</ref> Komir cara yekem li Antarktîkayê li nêzîkê çiyayên Beardmoreyê ji aliyê Frank Wild ve di sefera Nimrod de di sala 1907an de hatiye tomar kirin û tê zanîn ku komirê pileya nizm li gelek deverên çiyayên Transantarktîkê heye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> Çiyayên prens Charles depoyên hesinê vedihewînin û li Deryaya Rossê jî qadên neftê û gaza xwezayî hene.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Times |pêşnav=Walter Sullivan Special to The New York |tarîx=1976-12-19 |sernav=Soviet Team Finds a ‘Mountain of Iron’ in Antarctica |url=https://www.nytimes.com/1976/12/19/archives/soviet-team-finds-a-mountain-of-iron-in-antarctica.html |roja-gihiştinê=2026-09-02 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331}}</ref> == Avhewa == [[Wêne:Fryxellsee Opt.jpg|thumb|Dîmenek ji qeşaya şîn ku gola Fryxell a li qirax ên çiyayên Transantarktîkê nixumandiye]] Antarktîka parzemîna herî sar, parzemîna herî bi bahoz û parzemîna herî hişk ê Dinyayê ye.<ref name=":3">{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20220509192134/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |sernav=Antarctica}}</ref> Li nêzîkê peravên parzemînê, germahî di havînê de dikare ji 10 °C ê derbas bibe û di mehên zivistanê de heya -40 °C dadikeve. Li ser deverên bilind ên navendî, germahî di mehên havînê de dikare heya -30 °C dakeve û di mehên zivistanê de jî germahiya heman deverê heya -80 °C ê dadikeve. Germahiya hewayê ya xwezayî ya herî nizm a ku li ser Erdê hatiye tomarkirin di 21ê tîrmeha sala 1983an de li stasyona Vostok a Rûsyayê li Antarktîkayê bi qasê -89.2 °C hatiye tomarkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Turner |pêşnav=John |paşnav2=Anderson |pêşnav2=Phil |paşnav3=Lachlan-Cope |pêşnav3=Tom |paşnav4=Colwell |pêşnav4=Steve |paşnav5=Phillips |pêşnav5=Tony |paşnav6=Kirchgaessner |pêşnav6=Amélie |paşnav7=Marshall |pêşnav7=Gareth J. |paşnav8=King |pêşnav8=John C. |paşnav9=Bracegirdle |pêşnav9=Tom |paşnav10=Vaughan |pêşnav10=David G. |paşnav11=Lagun |pêşnav11=Victor |paşnav12=Orr |pêşnav12=Andrew |tarîx=2009 |sernav=Record low surface air temperature at Vostok station, Antarctica |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1029/2009JD012104 |kovar=Journal of Geophysical Research: Atmospheres |ziman=en |cild=114 |hejmar=D24 |doi=10.1029/2009JD012104 |issn=2156-2202}}</ref> Di sala 2010an de bi rêya satelîta germahiyeke hewayê germahiya parzemînê bi qasê −94.7 °C hatiye tomar kirin lêbelê dibe ku ji ev rêje ji sermaya li ser rûyê erdê bi bandor bûye ku li bilindahiya 2 mêtre li jorê rûyê erdê nehatiye tomar kirin ku ji bo tomarên fermî yên germahiya hewayê tê xwestin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.usatoday.com/story/weather/2013/12/10/antarctica-cold-record/3950019/ |sernav=Antarctica records unofficial coldest temperature ever |malper=USA TODAY |roja-gihiştinê=2026-09-02 |ziman=en-US |paşnav=Rice |pêşnav=Doyle}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.antarctica.gov.au/about-antarctica/weather-and-climate/weather/ |sernav=Antarctic weather – Australian Antarctic Program |malper=www.antarctica.gov.au |tarîx=2019-02-18 |roja-gihiştinê=2026-09-02 |ziman=en}}</ref> Ji ber ku piraniya Antarktîkayê ji asta deryayê ji 3.000 mêtre bilindtir e, Antarktîka ji herêma Arktîkê sartir e. Germahiya Okyanûsa Arktîkê bi rêya qeşaya deryayê ya Arktîkê ber bi parzemînê ve hatiye veguhastin û bi awayê hewaya li herêma Arktîkê nerm dibe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Climatology |paşnav=Rohli |weşanger=Jones & Bartlett Learning |tarîx=2017-06-05 |isbn=978-1-284-11998-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=umokDwAAQBAJ |paşnav2=Vega |pêşnav2=Anthony J.}}</ref> Antarktîka çoleke cemserî ye ku barîna parzemînê kêm e. Parzemîn salane bi navînî nêzîkê 150 mm av werdigire ku bi piranî bi awayê şilopeyê ye. Deverên navxweyî hişktir e û di tevahiya salê herî zêde bi qasê 50 mm baran werdigire lê herêmên peravê bi gelemperî ji 200 mm zêdetir baran werdigirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Climatology |paşnav=Rohli |weşanger=Jones & Bartlett Learning |tarîx=2017-06-05 |isbn=978-1-284-11998-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=umokDwAAQBAJ |paşnav2=Vega |pêşnav2=Anthony J.}}</ref> Li çend deverên qeşaya şîn, ba û sublîmasyon ji berfa ku dibare zêdetir berfê radike. Li geliyên hişk, heman bandor li ser bingehek kevirî çêdibe ku dibe sedema jîngeheke bêber û hişk.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fountain |pêşnav=Andrew G. |paşnav2=Nylen |pêşnav2=Thomas H. |paşnav3=Monaghan |pêşnav3=Andrew |paşnav4=Basagic |pêşnav4=Hassan J. |paşnav5=Bromwich |pêşnav5=David |tarîx=2010 |sernav=Snow in the McMurdo Dry Valleys, Antarctica |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/joc.1933 |kovar=International Journal of Climatology |ziman=en |cild=30 |hejmar=5 |rr=633–642 |doi=10.1002/joc.1933 |issn=1097-0088}}</ref> === Cudahiyên herêmî === Antarktîkaya Rojhilat ji ber bilindahiya xwe ya bilind ve ji Antarktîkaya Rojava sartir e. Eniyên hewayê bi zêde derbasê deverên navendî yên parzemînê nabin ku ev jî dibe sedem ku navenda parzemînê sar û hişk bimînin û dibe sedema ku bayên deverê bi leza nerm bimînin. Barîna berfa li beşa perava Antarktîkayê barîneke pir gelemperî ye ku li wir di nav 48 demjimêran de berf dikare bi qasê 1.22 mêtreyê bibare. Li qiraxa parzemînê, bayên katabatîk ên bihêz ên ji platoya cemserî pir caran bi hêza bahozê çêdibin. Di mehên havînê de ji ber ku her roj 24 demjimêrên tîrêjên rojê li wir tên wergirtin, li Cemsera Başûr ji ekvatorê zêdetir tîrêjên rojê digihîjin rûyê erdê.<ref name=":3" /> === Guherîna avhewayê === [[Wêne:20201210 Antarctica ice mass variation - NASA GRACE-en.svg|thumb|Guherîna navînî ya girseya qeşaya Antarktîkê ku ji sala 2002an vir ve salane bi qasî 100 milyar ton e]] Tevê devera xwe yê îzolekirî, Antarktîka di dehsalên dawî de ji ber belavbûna gazên serayê, germ bûye û hinek ji beşên qeşayên xwe winda kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singh |pêşnav=Hansi A. |paşnav2=Polvani |pêşnav2=Lorenzo M. |tarîx=2020-10-08 |sernav=Low Antarctic continental climate sensitivity due to high ice sheet orography |url=https://www.nature.com/articles/s41612-020-00143-w |kovar=npj Climate and Atmospheric Science |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=3 |hejmar=1 |rr=39 |doi=10.1038/s41612-020-00143-w |issn=2397-3722}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Casado |pêşnav=Mathieu |paşnav2=Hébert |pêşnav2=Raphaël |paşnav3=Faranda |pêşnav3=Davide |paşnav4=Landais |pêşnav4=Amaelle |tarîx=2023 |sernav=The quandary of detecting the signature of climate change in Antarctica |url=https://www.nature.com/articles/s41558-023-01791-5 |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=13 |hejmar=10 |rr=1082–1088 |doi=10.1038/s41558-023-01791-5 |issn=1758-6798}}</ref> Antarktîkaya Rojava ji sala 1950an heta sala 2000an di heyamên dehsalan de ji 0,1 °C zêdetir germ bûye û nîvgirava Antarktîkayê ya ku li ber çavan e ji nîvê sedsala 20an vir ve bi qasê 3 °C germ bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://discoveringantarctica.org.uk/climate-change/impacts-of-climate-change/ |sernav=Impacts of climate change |malper=Discovering Antarctica |roja-gihiştinê=2026-09-02 |ziman=en-GB}}</ref> Antarktîkaya Rojhilat ku li gorî Antarktîkaya Rojava sar e û avhewaya deverê sekan (stabîl) heta salên 2000î germahî nîşan nedaye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Clem |pêşnav=Kyle R. |paşnav2=Fogt |pêşnav2=Ryan L. |paşnav3=Turner |pêşnav3=John |paşnav4=Lintner |pêşnav4=Benjamin R. |paşnav5=Marshall |pêşnav5=Gareth J. |paşnav6=Miller |pêşnav6=James R. |paşnav7=Renwick |pêşnav7=James A. |tarîx=2020 |sernav=Record warming at the South Pole during the past three decades |url=https://www.nature.com/articles/s41558-020-0815-z |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=10 |hejmar=8 |rr=762–770 |doi=10.1038/s41558-020-0815-z |issn=1758-6798}}</ref> Li dora Antarktîkayê, Okyanûsa Başûr ji her okyanûseke din zêdetir germahiya okyanûsê kişandiye û li kûrahiyên bi qasê 2.000 mêtreyan germbûneke berbiçav çêbûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bourgeois |pêşnav=Timothée |paşnav2=Goris |pêşnav2=Nadine |paşnav3=Schwinger |pêşnav3=Jörg |paşnav4=Tjiputra |pêşnav4=Jerry F. |tarîx=2022-01-17 |sernav=Stratification constrains future heat and carbon uptake in the Southern Ocean between 30°S and 55°S |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8764023/ |kovar=Nature Communications |cild=13 |hejmar=1 |rr=340 |doi=10.1038/s41467-022-27979-5 |issn=2041-1723 |pmc=8764023 |pmid=35039511}}</ref> Li dora Antarktîka Rojava, okyanûs ji sala 1955an vir ve bi qasê 1 °C germ bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://discoveringantarctica.org.uk/climate-change/impacts-of-climate-change/ |sernav=Impacts of climate change |malper=Discovering Antarctica |roja-gihiştinê=2026-09-02 |ziman=en-GB}}</ref> Germbûna [[Okyanûsa Başûr]] a li dora Antarktîkayê bûye sedema qelsbûn an jî hilweşîna refikên qeşayên ku li derveyî qeşayan digeriyan û hevsengiya wan pêk dianiyan. Her çiqas perê qeşayên Antarktîkaya Rojhilat ku berdewam dike ku li hundirê welêt qeşayê zêde bike jî gelek cemedên peravê giraniya xwe winda dikin û paşve dikişin ku ev jî dibe sedema windabûna giştî ya qeşayên li seranserê Antarktîkayê.<ref name=":4">{{Cite web |url=https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/downloads/report/IPCC_AR6_WGI_Chapter09.pdf |sernav=Chapter 9: Ocean, Cryosphere and Sea Level Change}}</ref> Hatiye payîn ku heta sala 2100an ku windabûna qeşaya li Antarktîkayê bi qasê 11 santî metreyan bilindbûna asta deryayê ya gerdûnî zêde bike.<ref name=":4" /> Bi germbûna zêdetir re îhtimala bêîstîqrariyê pir zêdetir dibe û dikare bilindbûna asta deryayê ya gerdûnî ya sedsala 21ê du caran zêdetir bike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bamber |pêşnav=Jonathan L. |paşnav2=Oppenheimer |pêşnav2=Michael |paşnav3=Kopp |pêşnav3=Robert E. |paşnav4=Aspinall |pêşnav4=Willy P. |paşnav5=Cooke |pêşnav5=Roger M. |tarîx=2019-06-04 |sernav=Ice sheet contributions to future sea-level rise from structured expert judgment |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6561295/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=116 |hejmar=23 |rr=11195–11200 |doi=10.1073/pnas.1817205116 |issn=1091-6490 |pmc=6561295 |pmid=31110015}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Horton |pêşnav=Benjamin P. |paşnav2=Khan |pêşnav2=Nicole S. |paşnav3=Cahill |pêşnav3=Niamh |paşnav4=Lee |pêşnav4=Janice S. H. |paşnav5=Shaw |pêşnav5=Timothy A. |paşnav6=Garner |pêşnav6=Andra J. |paşnav7=Kemp |pêşnav7=Andrew C. |paşnav8=Engelhart |pêşnav8=Simon E. |paşnav9=Rahmstorf |pêşnav9=Stefan |tarîx=2020-05-08 |sernav=Estimating global mean sea-level rise and its uncertainties by 2100 and 2300 from an expert survey |url=https://www.nature.com/articles/s41612-020-0121-5 |kovar=npj Climate and Atmospheric Science |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=3 |hejmar=1 |rr=18 |doi=10.1038/s41612-020-0121-5 |issn=2397-3722}}</ref> Ava heliyayî ya nû ya ji qeşayê ava binê Antarktîkayê ya şor firk dike û şaneya jêrîn a gera serûbinkirina Okyanûsa Başûr (SOOC) qels dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Silvano |pêşnav=Alessandro |paşnav2=Rintoul |pêşnav2=Stephen Rich |paşnav3=Peña-Molino |pêşnav3=Beatriz |paşnav4=Hobbs |pêşnav4=William Richard |paşnav5=van Wijk |pêşnav5=Esmee |paşnav6=Aoki |pêşnav6=Shigeru |paşnav7=Tamura |pêşnav7=Takeshi |paşnav8=Williams |pêşnav8=Guy Darvall |tarîx=2018 |sernav=Freshening by glacial meltwater enhances melting of ice shelves and reduces formation of Antarctic Bottom Water |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5906079/ |kovar=Science Advances |cild=4 |hejmar=4 |rr=eaap9467 |doi=10.1126/sciadv.aap9467 |issn=2375-2548 |pmc=5906079 |pmid=29675467}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pan |pêşnav=Xianliang L. |paşnav2=Li |pêşnav2=Bofeng F. |paşnav3=Watanabe |pêşnav3=Yutaka W. |tarîx=2022-01-10 |sernav=Intense ocean freshening from melting glacier around the Antarctica during early twenty-first century |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8748732/ |kovar=Scientific Reports |cild=12 |hejmar=1 |rr=383 |doi=10.1038/s41598-021-04231-6 |issn=2045-2322 |pmc=8748732 |pmid=35013425}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/downloads/report/IPCC_AR6_WGI_Chapter09.pdf |sernav=Chapter 9: Ocean, Cryosphere and Sea Level Change}}</ref> Her çiqas bandorên tevahî tê payîn ku di nav çend sedsalan de çêbibin jî, li gorî hinek lêkolînan, hilweşîna tevahî ya SOOCê dikare di navbera 1.7 °C û 3 °C germbûna gerdûnî de çêbike. Ev barîna kêm ê li nîvkada başûr û barîna zêde yê li nîvkada bakur, dibe sedema kêmbûna masîgirî ya li Okyanûsa Başûr û hilweşîna potansiyel a hinek ekosîstemên deryayî vedigire.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2023-03-29 |sernav='Dramatic' changes to Southern Ocean by 2050 likened to The Day After Tomorrow plot |url=https://www.abc.net.au/news/2023-03-30/dramatic-south-ocean-circulation-changes-study/102154690 |roja-gihiştinê=2026-09-03 |xebat=ABC News |ziman=en-AU}}</ref> Her çiqas gelek cureyên Antarktîkayê nehatibin keşifkirin jî, zêdebûna flora Antarktîkayê ya belgekirî heye û ji u bo parastina jîngeheke guncavê faunayên mezin ên wekê pengûenan zehmetî hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roland |pêşnav=Thomas P. |paşnav2=Bartlett |pêşnav2=Oliver T. |paşnav3=Charman |pêşnav3=Dan J. |paşnav4=Anderson |pêşnav4=Karen |paşnav5=Hodgson |pêşnav5=Dominic A. |paşnav6=Amesbury |pêşnav6=Matthew J. |paşnav7=Maclean |pêşnav7=Ilya |paşnav8=Fretwell |pêşnav8=Peter T. |paşnav9=Fleming |pêşnav9=Andrew |tarîx=2024 |sernav=Sustained greening of the Antarctic Peninsula observed from satellites |url=https://www.nature.com/articles/s41561-024-01564-5 |kovar=Nature Geoscience |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=17 |hejmar=11 |rr=1121–1126 |doi=10.1038/s41561-024-01564-5 |issn=1752-0908}}</ref> Helandina erdên cemed girtî dibe ku ji bo erdên bê cemed bibe sedema gazên serayê û qirêjiya cemedgirtî ya berê ku bi helandinê re derdikeve holê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Potapowicz |pêşnav=Joanna |paşnav2=Szumińska |pêşnav2=Danuta |paşnav3=Szopińska |pêşnav3=Małgorzata |paşnav4=Polkowska |pêşnav4=Żaneta |tarîx=2019-02-15 |sernav=The influence of global climate change on the environmental fate of anthropogenic pollution released from the permafrost: Part I. Case study of Antarctica |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S004896971833612X |kovar=Science of The Total Environment |cild=651 |rr=1534–1548 |doi=10.1016/j.scitotenv.2018.09.168 |issn=0048-9697}}</ref> Germbûna Antarktîkayê û guhertinên têkildar di gera Okyanûsa Başûr de dikarin bandorê li şêwazên avhewayê yên li hinek deverên Afrîkayê jî bikin ku dikare bandor li barîna herêmî û guherîna germahiyê bike.<ref>{{Cite book |sernav=Meredith, M. P.; et al. (2025). Antarctica and the Earth System. Routledge. pp. 1–18.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Trisos, C. H.; et al. (2022). Climate Change 2022: Impacts, Adaptation and Vulnerability. Cambridge University Press. pp. 1285–1455.}}</ref> Ji ber ku germahiya gerdûnî li dora 3°C zêde bûye, deverên xeternak ên wekê Hewza Wilkes û Hewza Aurora dibe ku di nav 2.000 salan de bimînin di bin avê de û dibe ku li van deveran bilindbûna asta deryayê bigihîje 6,4 metreyan. Ger germahî ji asta sala 2020an 2 °C kêmtir nebe, ihtimal heye ku qata qeşayê ya Antarktîkaya Rojava bi tevahî bihele. Hatiye payîn ku windabûna vê qata qeşayê heye bi tevahî ji holê rabe ev pêvajo bi qasê 500 û 13.000 sal berxwe bide. Ger qeşaya bilind hilweşe dibe ku asta deryayê bi qasê 3,3 mêtre bilind bibe û bi helandina qeşayên li ser çiyayan qeşayên bilind jî dibe ku asta deryayê bi qasê 4,3 metreyan bilind bike. Qata qeşaya Antarktîkaya Rojhilat ku li gorî deverên qeşayî yên din gelek aram e tenê dikare bi qasê 0,5 mête heta 0,9 mêtreyê asta deryayê bilind bike ku ev jî beşek piçûk ê ji bilind bûna 53,3 mêtreyan e ku di tevahiya helandina qata qeşayê de pêk tê. === Tenikbûna tebeqeya ozonê === [[Wêne:NASA and NOAA Announce Ozone Hole is a Double Record Breaker.png|thumb|Wêneya qula herî mezin a di tebeqeya ozonê de ku di meha îlona sala 2006an de hatiye tomarkirin]] Zanyaran ji salên 1970an vir ve li ser qata ozona di atmosfera li jor ê Antarktîkayê lêkolîn dikin. Di sala 1985an de zanyarên brîtanî li ser daneyên ku wan li stasyona lêkolîn a Halley ya li ser çemê cemeda Brunt berhev kiribûn dixebitin, wan qadeke mezin a bi rêjeya ozonê ya nizm li ser Antarktîkayê keşiv kirine. 'Qula tebeqeya ozonê' hema hema tevahiya parzemînê vedigire û di meha îlona sala 2006an de gihîştiye asta xwe ya herî mezin ku bûyera herî dirêj a mayînde ye, di sala 2020an de pêk hatiye. Ev tenikbûna tebeqeya ozonê ji ber belavbûna klorofluorokarbon û halonên di atmosferê de çêdibe ku ev made tebeqeya ozonê bi gazên din perçe dikin. Şert û mercên pir sar ên Antarktîkayê bûne sedem ku ewrên stratosferîk ên cemserî çêbibin. Ewr wekê katalîzator ji bo reaksiyonên kîmyewî tevdigerin ku di dawiyê de dibin sedema hilweşîna ozonê. Protokola Montreal a sala 1987an belavbûna madeyên ku ozonê kêm dikin sinordar kiriye. Tê pêşbînîkirin ku qula ozon an li jor ê Antarktîkayê hêdî hêdî winda bibe ku heta salên 2060î.tê payîn ku asta ozonê vegere nirxên ku herî dawî ya ku di salên 1980î de hatine tomarkirin. Di heman demê de tenikbûna ozonê dikare di stratosferê de bibe sedema sarbûna bi qasê 6 °C ê. Sarbûn girseya cemserî xurt dike û bi vî awayî rê li ber derketina hewaya sar a nêzîkê Cemsera Başûr digire ku ev jî di encamê de girseya parzemînî ya tebeqeya qeşaya Antarktîkaya Rojhilat sar dike. Herêmên li derdora Antarktîkayê, bi taybetî nîvgirava Antarktîkayê rastî germahiyên bilindtir tên ku ev yek jî helîna qeşayê bileztir dike. Ev model destnîşan dikin ku tenikbûna ozonê û bandora vorteksa cemserî ya zêde dibe ku dibe sedema zêdebûna dirêjahiya qeşaya deryayê jî pêvajoyeke ji destpêka çavdêriya di dawiya salên 1970î ve heta sala 2014an berdewam kiriye. Ev model destnîşan dikin ku kêmbûna ozonê û bandora vorteksa cemserî ya ku zêde dibe, dibe ku ji ber sedema zêdebûna dirêjahiya qeşaya deryayê jî be ku ji dema destpêkirina çavdêriyên di dawiya salên 1970î heta sala 2014an berdewam kiriye. Ji wî demê ve rûbera qeşaya deryaya Antarktîkayê bi awayekê bilez kêm bûye. == Biyocûre == Tê dîtin piraniya cureyên li Antarktîkayê cisnê cureyên ku bi milyonan salan berê li wir jiyane ne ne. Ji ber vê yekê hatiye payîn ku ev cûre ji gelek çerxên qeşayê sax mane ku cure di demên avhewaya pir sar de li deverên germtir ên îzolekirî yên wekê deverên bi germahiya jeotermal an jî deverên ku di seranserê avhewaya sar de bê qeşa mane, sax mane. === Ajal === Kermêşa bêfirîn Belgica antarctica, ajala herî mezin e ku bi tevahî ajaleke bejayî ya li Antarktîkayê ye ku digihîje mezinahiya 6 mm. Krîla Antarktîkayê ku di komên mezin de kom dibe, cureya bingehîn a ekosîstema Okyanûsa Başûr e û organîzmayeke xwarina girîng ê ajalên wekê balîna, fok, fokên pilingî, fokên bi mû, masiyên qeşayê û gelek cureyên çûkên wekê pengûen û albatrosê ye. Hinek cureyên ajalên deryayî hene û rasterast an nerasterast bi fîtoplanktonê ve girêdayî ne. Jiyana deryayî ya Antarktîkayê pengûen, balînayên şîn, orka, masiyên mezin û fokên bi mû vedihewîne. Foka Antarktîkayê di sedsalên 18 û 19an de ji ber çermê wan ji aliyê nêçîrvanên fokên ku ji Dewletên Yekbûyî û Keyaniya Yekbûyî hatine bi awayekê zêde hatine girtin. Fokên pilingî di ekosîstema Antarktîkayê de nêçîrvanên herî baş in û ji bo lêgerîna xwarinê li seranserê Okyanûsa Başûr digerin. Nêzîkê 40 cureyên çûkan hene ku li Antarktîkayê an jî nêzî Antarktîkayê dîjîn ku di nav wan de cureyên petrelan, penguenan, kormoran û kevok hene. Çend cureyên çûkan ên din serdana okyanûsa li dora Antarktîkê dikin ku di nav wan de hinek ji wan ku bi gelemperî li Arktîkê dijîn hene. Pengûena împerator tekane pengûen e ku di zivistanê de li Antarktîkayê cucikê xwe dertînin; ew û pengûena Adelie ji hemî pengûen ên din dûrtir li başûr cûcik ên xwe dertînin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commons|Antarctica|Antarktîka}} {{Parzemîn}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Antarktîka| ]] [[Kategorî:Cîhan]] [[Kategorî:Parzemîn]] nxbjqv5fccw0619izzxdj31bewg0s76 2091003 2091002 2026-09-03T04:15:18Z Penaber49 39672 /* Guherîna avhewayê */ 2091003 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdanka giştî}} '''Antarktîka'''<ref>{{Îzolî, 2007|r=1138|jêgirtin=Antarktîka}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ferhenga Erdnîgarîyê (Coğrafya)|Ferhenga Erdnîgarîyê]]|paşnav=Önen|pêşnav=Abdurrahman |weşanger=Stembol: Doz|sal=2008|rûpel=36}}</ref> yan jî '''Antarktîk'''{{Çavk}} ({{Bi-la|Antarctica}}) yek ji [[parzemîn]]ên cîhanê ye ku parzemîna herî başûr ê dinyayê û parzemîna herî kêm nifûs a cîhanê ye. Parzemîn bi tevahî li başûrê çembera Antarktîkayê ye û ji aliyê [[Okyanûsa Başûr]] (ku wekê Okyanûsa Antarktîkayê jî tê zanîn) ve hatiye dorpêçkirin ku [[Cemsera Başûr]] a erdnîgarî vedihewîne. Di heman demê de Antarktîka pêncem parzemîna herî mezin ê cîhanê ye ku bi qasê ji %40 ji [[Ewropa|Ewropayê]] mezintir e û rûbera parzemînê bi qasê 14.200.000 km² rûerd (an rûqeşa) vegirtiye. Piraniya Antarktîkayê bi qata qeşayê ya Antarktîkayê ve hatiye nixumandin ku qalindahiya navînî ya qeşayê bi qasê 1,9 km ye. Antarktîka bi navînî parzemîna herî sar, herî hişke û parzemîna herî bi ba û bahoz ê cîhanê ye û parzemîn ji asta deryayê xwedî bilindahiyeke navînî ye. Antarktîka bi piranî ji çoleke cemserî pêk hatiye ku barîna salane li peravê zêdetirî 200 mm ye û berf û barana li hundirê parzemînê gelek kêm e. Qeşayên parzemîn di warê ava şîrîn de gelek dewlemend e ku nêzîkê ji %70ê rezervên ava şirîn ên cîhanê li Antarktîkayê cemedgirtî ye. Hatiye payîn ger ku qeşaya Antarktîkayê bihele, dê asta deryayê ya [[Cîhan|cîhanê]] bi qasê 60 mêtreyan bilind bibe. Her wiha Antarktîka xwediyê rekora germahiya herî nizm a pîvandî yê li ser rûyê [[Dinya (gerstêrk)|Erdê]] ye ku nizmahiya germahiya bi qasê −89.2 °C hatiye pîvandin. Germahiya herêmên peravê di havînê de dikare bi qasê 10 °C bilind bibe. Cureyên xwemaliyên ajalan kêzik, nematod, pengûen, fok û tardigrad in. Li cihên ku nebat lê hene, bi piranî bi awayê liken an kevzê ye. Refên qeşayê yên Antarktîkayê dibe ku cara yekem di sala 1820an de, di dema sefereke rûsî de ku ji aliyê Fabian Gottlieb von Bellingshausen û Mikhail Lazarev ve hatibû birêvebirin, hatine dîtin. Di dehsalên piştê seferên wan, di seferên fransî, amerîkî û brîtanî de li parzemînê lêkolînên zêdetir hatine kirin. Yekem derketina piştrastkirî ya Antarktîkayê ji aliyê tîmeke norwêcî ve di sala 1895an de pêk hatiye. Di destpêka sedsala 20an de, çend seferên navxwe yên parzemînê çêbûne. Lêkolînerên brîtanî Douglas Mawson, Edgeworth David û Alistair Mackay yekem kes bûn ku di sala 1909an de gihîştine [[Cemsera Başûr]] a manyetîkî û cemsera başûr a erdnîgarî jî yekem car di sala 1911an de lêkolînerê norwêcî Roald Amundsen gihiştiye cemserê. Ji aliyê îdarî ve Antarktîka ji aliyê nêzîkê 30 welatan ve tê birêvebirin ku hemî jî endamên sîstema peymana Antarktîkayê ya sala 1959an in. Li gorî şertên peymanê, çalakiyên leşkerî, kolandinên kanên madenê, teqînên nukleerî û avêtina bermayiyên nukleerî li Antarktîkayê qedexe ne. Geştiyarî, masîgirtin û lêkolîn çalakiyên sereke yên mirovan li Antarktîkayê û li derdora Antarktîkayê hene. Di mehên havînê de nêzîkê 5.000 kes li stasyonên lêkolînê dimînin û ev hejmar di mehên zivistanê de dadikeve 1.000 kesan. Her çiqas parzemîn dûr be jî, çalakiyên mirovan bi rêya qirêjî, guherîna avhewayê û bi rêya tenikbûna [[tebeqeya ozonê]] bandoreke neyînî li ser Antarktîkayê dihêle. Helîna qata qeşayê ya [[Antarktîkaya Rojava]] ya ku potansiyeleke nearam e, di pêşbîniyên bilindbûna [[asta deryayê]] yên di asta sedsalê de bûye sedema nezelaliyeke herî mezin û heman helîn bandorê li ser serûbinkirina gera [[Okyanûsa Başûr]] jî dike ku di dawiyê de dikare bibe sedema bandorên girîng li ser avhewaya [[Nîvkada Başûr]] û hilberîna Okyanûsa Başûr. == Etîmolojî == [[Wêne:1657 map Polus Antarcticus.jpg|thumb|Nexşeya cemserî ya herî başûrê Dinyayê]] Navê ku ji parzemînê hatiye dayîn ji peyva antarktîka hatiye ku ji peyva fransî ya navîn ''antartique'' an ''antarctique'' ('li hemberî Arktîkê') û piştre ji peyva latînî ''antarcticus'' ('li hemberî bakur') hatiye. Navê Antarktîkus ji peyvên yewnanî ἀντι- ('dij-') û ἀρκτικός (arktikos, 'ya hirçê [Ursa Major], bakur') hatiye.<ref name=":0">{{Cite book |sernav=Lettinck 2021, p. 158.}}</ref> Fîlozofê yewnanî Arîstoteles li dora 350 {{bz}} de di ''Meteorolojiyê'' de li ser "herêma Antarktîkê" nivîsandiye. Li gorî raporê, erdnîgarnasê yewnanî Marinusê ji Tîrusê ev nav di nexşeya xwe ya cîhanê ya sedsala duyem a {{pz}} de ku niha winda bûye, bi kar aniye. Nivîskarên romayî Gaius Julius Hyginus û Apuleius ji bo cemsera başûr navê yewnanî yê latînîkirî polus antarcticus bi kar anîne ku ji wir peyva fransî ya kevin ''pole antartike'' (nûjen ''pôle antarctique'')<ref>{{Cite book |sernav=Hyginus 1992, p. 176.}}</ref> ku di sala 1270an de hatiye piştrastkirin û ji wir jî peyva îngilîziya navîn pol antartik ku cara yekem di lêkolîneke ji aliyê nivîskarê îngilîzî Geoffrey Chaucer ve hatiye nivîsandin, hatiye wergirtin.<ref name=":0" /> Ramanên ewropî yên di derbarê hebûna Terra Australis ku parzemîneke berfirehê li başûrê dûr ê cîhanê ye ku ji bo hevsengî kirina axên bakurê [[Ewropa]], [[Asya]] û [[Afrîkaya Bakur]] pêk tîne, wekê têgeheke rewşenbîrî, ji kevnariya klasîk ve hebû. Ji ber vê yekê ''Terra Australis'' navê ku ji bo hemî girseyên bejayî yên hîpotetîk ên ku tê pêşniyar kirin ku li cihê ku niha tê zanîn Antarktîka heye, hatibû bikaranîn.<ref>{{Cite book |sernav=Mericq 1987, pp. 90–91: 'They published maps and charts based on the hypothesis that Tierra del Fuego was the beginning of that Terra Australis. The first person ever to have rights over these lands was Pedro Sancho de la Hoz, who received them through a special decree signed by Emperor Charles V on 24 January 1539.'}}</ref> Îdiaya hebûna axek wisa heta keşfkirina Awistralyayê ku ji aliyê ewropiyan ve hatiye keşfkirin, berdewam kiriye.<ref>{{Cite book |sernav=Scott, Hiatt & McIlroy 2012, pp. 2–3.}}</ref> Di destpêka sedsala 19an de keşifger Matthew Flinders guman li hebûna parzemîneke cuda yê li başûrê Awistralyayê (ku di wê demê wekê New Holland hatiye binavkirin) kiriye û ji ber vê yekê pêşniyar kiriye ku li cihê wê navê "Terra Australis" ji bo [[Awistralya|Awistralyayê]] were bikar anîn.<ref>{{Cite book |sernav=Cawley 2015, p. 130.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=McCrone & McPherson 2009, p. 75.}}</ref> Di sala 1824an de rayedarên kolonyal ên li Sîdneyê bi fermî navê parzemîna New Hollandê wekê Awistralya guhertine û peyva "Terra Australis" wekê referansek ji bo navê Antarktîkayê hiştine. Di dehsalên piştre de, erdnîgaran hevokên wekê "parzemîna Antarktîkayê" bi kar anîne. Wan li cihê vê navê li naveke helbestî geriyane û navên wekê ''Ultima'' û ''Antipodea'' pêşniyar kirine.<ref>{{Cite book |sernav=Cameron-Ash 2018, p. 20.}}</ref> Ji bo binavkirina parzemînê navê Antarktîka di salên 1890î de hatiye pejirandin û bikaranîna yekem ê vê navê ji aliyê kartografê skotlendî John George Bartholomew pêk hatiye.<ref>{{Cite web |url=https://digital.nls.uk/bartholomew/highlights/antarctica.html#:~:text=Edinburgh%20geographer%20and%20mapmaker%20John,since%20the%20first%20century%20AD. |sernav=Highlights from the Bartholomew Archive: The naming of Antarctica}}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Antarctica.svg|thumb|300px|Nexşeyek ku Antarktîkaya Rojhilat li rastê Çiyayên Transantarktîk û Antarktîkaya Rojava li çepê ye, nişan dide.]] Antarktîka ku bi awayekî asîmetrîk li dora cemsera başûr û bi piranî li başûrê çembera Antarktîkayê (ku yek ji pênc çemberên sereke yên firehiyê ye ku nexşeyên cîhanê nîşan didin) cih digire ku ji aliyê [[Okyanûsa Başûr]] ve hatiye dorpêçkirin. Di heman de çem ên avan li Antarktîkayê hene ku çemê herî dirêj ê parzemînê çemê Onyxê ye. Her wiha Antarktîka bi qasê 14,2 milyon km² rûber vedigire ku hema hema du car ji rûbera [[Awistralya|Awistralyayê]] mezintir e ku bi vê rûberê bûye pêncem parzemîna herî mezin ê cîhanê. Xeta perava Antarktîkayê bi qasê 18.000 km dirêj e ku ji sala 1983an vir ve çar celebên peravê li parzemînê hene ku perav ji %44ê peravê ji qeşayên avjenî, ji %38 ji dîwarên qeşayê pêk tê ku li ser keviran dimînin, ji %13 ji deverên qeşayî an jî qiraxa cemedên bilind pêk tê û ji %5ê ji parvên mayî jî ji kevirên vekirî pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |sernav=Antarctica - The World Factbook |malper=www.cia.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en |archive-date=2022-05-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220509192134/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: glaciological and geophysical folio |paşnav=Drewry |pêşnav=D. J. |weşanger=University of Cambridge, Scott Polar Research Institute |tarîx=1983 |isbn=978-0-901021-04-5 |cih=Cambridge}}</ref> Golên ku di binê qeşaya parzemînî de dimînin, bi piranî li geliyên hişk ên McMurdo an jî li gelek oazên cûda çêbûne.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> [[Gola Vostokê]] ku di bin stasyona Vostok a [[Rûsya|Rûsyayê]] de hatiye dîtin, mezintirîn gola binqeşayê ya cîhanê û yek ji mezintirîn golên cîhanê ye. Berê hatiye bawer kirin ku gol bi milyonan salan hatiye girtin lê di roja îro de zanyaran texmîn kirine ku ava golê her 13.000 sal carekê bi helandin û cemidandina hêdî ya qeşayê hatiye guhertin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=David |tarîx=2019-06-27 |sernav=Antarctica |url=https://academic.oup.com/book/62792 |kovar=OUP Academic |ziman=en |doi=10.1093/wentk/9780190641320.001.0001}}</ref> Di mehên havînan de qeşa li qiraxên golan dikare bihele û xendekên şil bi awayekê demkî çêdibin. Di heman demê de li Antarktîkayê hem golên ava şor û hem jî golên ava şirîn hene.<ref name=":1" /> [[Wêne:Mount Vinson from NW at Vinson Plateau by Christian Stangl (flickr).jpg|thumb|Dîmenek ji çiyayê Vînsonê ku li bakurê rojavayê Antarktîkayê ye û bilindeya herî bilind ê Antarktîkayê ye]] Antarktîka ji aliyê Çiyayên Transantarktîk ve hatiye dabeşkirin ku ji erdê Vîktoryayê heta [[Deryaya Rossê]] dirêj dibin ku ev her alî di nav xwe de Antarktîkaya Rojava û Antarktîkaya Rojhilat vedigirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: Earth's Own Ice World |url=https://archive.org/details/antarcticaearths0000carr |paşnav=Carroll |pêşnav=Michael |weşanger=Springer |tarîx=2018-05-16 |isbn=978-3-319-74623-4 |paşnav2=Lopes |pêşnav2=Rosaly}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ji |pêşnav=Fei |paşnav2=Gao |pêşnav2=Jinyao |paşnav3=Li |pêşnav3=Fei |paşnav4=Shen |pêşnav4=Zhongyan |paşnav5=Zhang |pêşnav5=Qiao |paşnav6=Li |pêşnav6=Yongdong |tarîx=2017-10-16 |sernav=Variations of the effective elastic thickness over the Ross Sea and Transantarctic Mountains and implications for their structure and tectonics |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0040195117302937 |kovar=Tectonophysics |cild=717 |rr=127–138 |doi=10.1016/j.tecto.2017.07.011 |issn=0040-1951}}</ref> Piraniya Antarktîkayê bi tebeqeyên qeşayê ya Antarktîkayê ve hatiye nixumandin ku bi navînî 1,9 km qalindahiya qeşayan hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fretwell |pêşnav=P. |paşnav2=Pritchard |pêşnav2=H. D. |paşnav3=Vaughan |pêşnav3=D. G. |paşnav4=Bamber |pêşnav4=J. L. |paşnav5=Barrand |pêşnav5=N. E. |paşnav6=Bell |pêşnav6=R. |paşnav7=Bianchi |pêşnav7=C. |paşnav8=Bingham |pêşnav8=R. G. |paşnav9=Blankenship |pêşnav9=D. D. |paşnav10=Casassa |pêşnav10=G. |paşnav11=Catania |pêşnav11=G. |paşnav12=Callens |pêşnav12=D. |paşnav13=Conway |pêşnav13=H. |paşnav14=Cook |pêşnav14=A. J. |paşnav15=Corr |pêşnav15=H. F. J. |tarîx=2013-02-28 |sernav=Bedmap2: improved ice bed, surface and thickness datasets for Antarctica |url=https://tc.copernicus.org/articles/7/375/2013/ |kovar=The Cryosphere |ziman=English |weşanger=Copernicus GmbH |cild=7 |hejmar=1 |rr=375–393 |doi=10.5194/tc-7-375-2013 |issn=1994-0416}}</ref> Tebeqeya qeşayê ji xeynî ji xeynî çend oazanên li geliyên hişk ên McMurdo tevahiya parzemînê nixumandine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://antarcticsun.usap.gov/science/4184/ |sernav=The Antarctic Sun: News about Antarctica - The Lost Dry Valleys of the Polar Plateau |malper=antarcticsun.usap.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en |archive-date=2022-01-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220115223943/https://antarcticsun.usap.gov/science/4184/ |url-status=dead }}</ref> Çend çemên qeşayî yên Antarktîkayê ku ber bi refên qeşayî yên Antarktîkayê ve diherikin, pêvajoyeke ku wekê dînamîkên tebeqeyên qeşayê hatine pênasekirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gfdl.noaa.gov/ice-sheet-dynamics/ |sernav=Ice Sheet Dynamics – Geophysical Fluid Dynamics Laboratory |malper=www.gfdl.noaa.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31}}</ref> Antarktîkaya Rojhilat ji Coats Land, Queen Maud Land, Enderby Land, Mac. Robertson Land, Wilkes Land û Victoria Land pêk hatiye. Ji xeynî beşek piçûk, hemî deverên parzemînê di nav nîvkada rojhilat de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctic Climate Evolution |paşnav=Florindo |pêşnav=Fabio |weşanger=Elsevier |tarîx=2008-10-10 |isbn=978-0-08-093161-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yUu-x70CZEcC |paşnav2=Siegert |pêşnav2=Martin}}</ref> Li ser û dora Antarktîkayê gelek girav hene ku piraniya wan giravên volkanîk in û li gorî pîvanên jeolojîk pir ciwan in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://figshare.utas.edu.au/articles/journal_contribution/Origin_and_evolution_of_the_sub-Antarctic_islands_the_foundation/24483391 |sernav=Quilty, Patrick Gerard |malper=figshare.utas.edu.au |roja-gihiştinê=2026-08-31 |doi=10.26749/rstpp.141.1.35}}</ref> Îstîsnayên herî berbiçav giravên [[deşta Kerguelenê]] ne ku girava herî kevin li dora 40 milyon sal berê niha çêbûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Olierook |pêşnav=Hugo K. H. |paşnav2=Jourdan |pêşnav2=Fred |paşnav3=Merle |pêşnav3=Renaud E. |paşnav4=Timms |pêşnav4=Nicholas E. |paşnav5=Kusznir |pêşnav5=Nick |paşnav6=Muhling |pêşnav6=Janet R. |tarîx=2016-04-15 |sernav=Bunbury Basalt: Gondwana breakup products or earliest vestiges of the Kerguelen mantle plume? |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0012821X1630019X |kovar=Earth and Planetary Science Letters |cild=440 |rr=20–32 |doi=10.1016/j.epsl.2016.02.008 |issn=0012-821X}}</ref> Girê Vinson a li çiyayên Ellsworthê bi bilindahiya 4.892 mêtreyê bilindeya herî bilind ê Antarktîkayê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hall Ball Kiwi Mountaineers From Mount Cook To Everest |paşnav=Monteath |pêşnav=Colin |weşanger=Cloudcap |tarîx=1997 |isbn=978-0-938567-42-4 |url=https://www.worldcat.org/title/38585390 |oclc=38585390}}</ref> Çiyayê Erebusa li Girava Rossê volkana herî başûrî ya cîhanê ye û her roj nêzîkê 10 caran diteqe. Xweliya ji teqînên volkanîk 300 kîlometre dûrî kratera volkanîk hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/48987684 |sernav=Antarctica : an encyclopedia from Abbott ice shelf to zooplankton {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en}}</ref> Delîlên hejmareke mezin ji volkanan di bin qeşayê de hene ku ger asta çalakiyê bilind bibe, dibe ku ji bo tebeqeya qeşayê xetereyek çêbike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: Earth's Own Ice World |url=https://archive.org/details/antarcticaearths0000carr |paşnav=Carroll |pêşnav=Michael |weşanger=Springer |tarîx=2018-05-16 |isbn=978-3-319-74623-4 |paşnav2=Lopes |pêşnav2=Rosaly}}</ref> Qubeya qeşayê ya bi navê Dome Argus li Antarktîkaya Rojhilat e ku bi qasê bilindahiya 4.091 metreyan bilind ew û qada qeşayê ya herî bilind ê Antarktîkayê ye. Ev gir yek ji cihên herî sar û hişk ên cîhanê ye ku germahî ya li vir heya −90 °C ê dadikeve û barîna salane jî bi qasê 1-3 sm ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica And The Arctic Circle, A Geographic Encyclopedia Of The Earth's Polar Regions |tarîx=2014-04-01 |url=http://archive.org/details/antarctica-and-the-arctic-circle-2-volumes-a-geographic-encyclopedia-of-the-earths-polar-regions}}</ref> == Dîroka jeolojîk == Ji dawiya serdema meoproterozoîkê heta serdema kretasyeyê, Antarktîka beşek ji superparzemîna [[Gondwana|Gondwanayê]] bû û parzemîn bi pêvajoya tevgerên Antarktîkaya îro ji ber ku Gondwana hêdî hêdî ji hev perçe bûye, li dora 183 milyon sal berê îro ava bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctic News Clips |weşanger=National Science Foundation |tarîx=1995 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=HcTrAAAAMAAJ&pg=PA109}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> Di demek dirêj a serdema fanerozoyîkê de Antarktîka xwedî avhewayek tropîkal ê nerm bû û ew bi daristanên berfireh nixumandî bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Klages |pêşnav=Johann P. |paşnav2=Salzmann |pêşnav2=Ulrich |paşnav3=Bickert |pêşnav3=Torsten |paşnav4=Hillenbrand |pêşnav4=Claus-Dieter |paşnav5=Gohl |pêşnav5=Karsten |paşnav6=Kuhn |pêşnav6=Gerhard |paşnav7=Bohaty |pêşnav7=Steven M. |paşnav8=Titschack |pêşnav8=Jürgen |paşnav9=Müller |pêşnav9=Juliane |paşnav10=Frederichs |pêşnav10=Thomas |paşnav11=Bauersachs |pêşnav11=Thorsten |paşnav12=Ehrmann |pêşnav12=Werner |paşnav13=van de Flierdt |pêşnav13=Tina |paşnav14=Pereira |pêşnav14=Patric Simões |paşnav15=Larter |pêşnav15=Robert D. |tarîx=2020 |sernav=Temperate rainforests near the South Pole during peak Cretaceous warmth |url=https://www.nature.com/articles/s41586-020-2148-5 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=580 |hejmar=7801 |rr=81–86 |doi=10.1038/s41586-020-2148-5 |issn=1476-4687}}</ref> === Serdema paleozoyîkê (539–252 milyon sal berê) === [[Wêne:Glossopteris sp. (fossil leaf) (Permian; Antarctica) 1 (49063572172) (cropped).jpg|thumb|300px|Ji serdema permeya Antarktîkayê pelgeke ''Glossopteris sp.'' yê]] Germbûna berdewam bûye sedem ku piraniya Gondwanayê ziwa bibe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Vegetation of Antarctica Through Geological Time |paşnav=Cantrill |pêşnav=David J. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012-11-22 |isbn=978-0-521-85598-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=sOGH4xaioRUC |paşnav2=Poole |pêşnav2=Imogen}}</ref> Di serdema triyasiyê de Antarktîka ji aliyê cûreyeke giyayên bi tov (pteridosperms) ve serdest bû ku ji cinsê Dicroidiumê bûn ku wekê daran mezin dibûn. Florayên din ên triasiyê ginkgophytes, sîkadofites, darên konîfer û sphenopsid bûn. Tetrapod (ajaleke çar ling) cara yekem di serdema triyasiya destpêkê de li Antarktîkayê hatine dîtin û fosîlên herî kevn ên naskirî di formasyona fremouw a çiyayên Transantarktîkê de hatine dîtin. Sînapsîd (ku wekê "xijendeyên mîna memikdaran" jî têne zanîn) cureyên wekê Lystrosaurus di nav de hebû û di serdema triyasiya destpêkê de zêde bûn. Nîvgirava Antarktîkayê di serdema jurasiyê de (206 heta 146 milyon sal berê) dest bi avakirina xwe kiriye. Afrîka di serdema jurasiyê li de dora 160 milyon sal berê ji Antarktîkayê dabeş bûye û piştre jî di serdema kretasiya destpêkê de nîvgirava Hindistanê (nêzîkî 125 milyon sal berê) ji heman parzemînan dabeş bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rolland |pêşnav=Yann |paşnav2=Bernet |pêşnav2=Matthias |paşnav3=van der Beek |pêşnav3=Peter |paşnav4=Gautheron |pêşnav4=Cécile |paşnav5=Duclaux |pêşnav5=Guillaume |paşnav6=Bascou |pêşnav6=Jérôme |paşnav7=Balvay |pêşnav7=Mélanie |paşnav8=Héraudet |pêşnav8=Laura |paşnav9=Sue |pêşnav9=Christian |paşnav10=Ménot |pêşnav10=René-Pierre |tarîx=2019-01-15 |sernav=Late Paleozoic Ice Age glaciers shaped East Antarctica landscape |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0012821X18306460 |kovar=Earth and Planetary Science Letters |cild=506 |rr=123–133 |doi=10.1016/j.epsl.2018.10.044 |issn=0012-821X}}</ref> Piştê kêmbûna qeşayê di nîvê duyem ê serdema permiyana destpêkê de, erd ji aliyê glossopterids (komeke nebatan a tovkirî ya nemabûyî ya bê xizmên zindî) ve serdest bû ku nebata herî berbiçav Glossopteris bû ku dareke wekê ku di axên tijî av de şîn dibe, hatiye şîrove kirin ku depoyên komirê yên berfireh çêkirine. Nebatên din ên ku di dema Permiyeyê de li Antarktîkayê hatine dîtin ''Cordaitales'', ''sphenopsids'', ''ferns'' û ''lycophytes'' in.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Vegetation of Antarctica Through Geological Time |paşnav=Cantrill |pêşnav=David J. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012-11-22 |isbn=978-0-521-85598-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=sOGH4xaioRUC |paşnav2=Poole |pêşnav2=Imogen}}</ref> Di dawiya serdema permiyeyê de avhewa li ser piraniya [[Gondwana|Gondwanayê]] hişktir û germtir bûye û ekosîstemên daristanên ''glossopteridan'' wekê beşek ji bûyera tunebûna permî-triyasî hilweşiyane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Past Antarctica: Paleoclimatology and Climate Change |paşnav=Franganillo |pêşnav=Marc Oliva i |weşanger=Elsevier Science & Technology |tarîx=2020 |isbn=978-0-12-817925-3 |paşnav2=Fernandez |pêşnav2=Jesus Ruiz}}</ref> Di serdema paleozoyîkê de ti delîl tinene ku nîşan bide ka tetrapod li Antarktîkê jiyane an na.<ref name=":2">{{Cite web |url=https://pubs.usgs.gov/of/2007/1047/ea/of2007-1047ea047.pdf |sernav=Collinson, James; William R., Hammer (2007). Migration of Triassic tetrapods to Antarctica (PDF). 10th International Symposium on Antarctic Earth Sciences.}}</ref> === Serdema mezozoîkê (252–66 milyon sal berê) === {{Multiple image | width = 150 | image1 = Opening of western Indian Ocean 150 Ma.png | image2 = Opening of South Atlantic 126 Ma.png | image3 = Opening of South Atlantic 83 Ma.png | footer = Perçebûna suoerparzemîna Gondwanayê; li dora 150 milyon sal berê (wêneya 1em), li dora 126 milyon sal berê (wêneya 2em) û li dora 83 milyon sal berê (wêneya 3em) |}} Germbûna berdewam piraniya Gondwanayê zuwa kiriye. Di serdema triyasiyê de, Antarktîka ji aliyê fernên tovkirî (pteridosperms) ve serdest bû ku beşek cinsê dicroidium bûn ku wekê daran mezin dibûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Icehouse to hothouse: floral turnover, the Permian–Triassic crisis and Triassic vegetation |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012 |rr=105–160 |isbn=978-0-521-85598-3 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Cantrill |pêşnavê-edîtor=David J. |url=https://www.cambridge.org/core/books/vegetation-of-antarctica-through-geological-time/icehouse-to-hothouse-floral-turnover-the-permiantriassic-crisis-and-triassic-vegetation/2A62935F027160A42A76FDD1199FA5C3 |paşnavê-edîtor2=Poole |pêşnavê-edîtor2=Imogen |doi=10.1017/CBO9781139024990.004}}</ref> Florayên din ên serdema triyasiyê ginkgophytes, sîkadofît, konîfer û sphenopsîdan bûn. Tetrapod cara yekem di serdema triyasiya destpêkê de li Antarktîkayê hatine dîtin û fosîlên herî kevn ên naskirî di formasyona fremouw a [[Rêzeçiyayên Transantarktîk|çiyayên Transantarktîkê]] de hatin dîtin.<ref name=":2" /> Sînapsîd (ku wekî "xijendeyên mîna memikan" jî têne zanîn) cureyên wek ''Lystrosaurus'' vedihewîne û di serdema triyasiya destpêkê de gelek zêdetir bûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Early Evolutionary History of the Synapsida |paşnav=Kammerer |pêşnav=Christian F. |weşanger=Springer London, Limited |tarîx=2013 |isbn=978-94-007-6841-3 |paşnav2=Angielczyk |pêşnav2=Kenneth D. |paşnav3=Fröbisch |pêşnav3=Jörg}}</ref> Nîvgirava Antarktîkayê di serdema jurasiyê de (206 heta 146 milyon sal berê) dest bi avakirina xwe kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Birkenmajer |pêşnav=K. |tarîx=1994 |sernav=Evolution of the Pacific margin of the northern Antarctic Peninsula: an overview |url=https://link.springer.com/10.1007/BF00210547 |kovar=Geologische Rundschau |ziman=en |cild=83 |hejmar=2 |rr=309–321 |doi=10.1007/BF00210547 |issn=0016-7835}}</ref> Afrîka di serdema jurayê de li dora 160 milyon sal berê ji Antarktîkayê dabeş bûye û piştre di derdema kretasye ya destpêkê de (dora 125 milyon sal berê) [[nîvgirava Hindistanê]] ji hev dabeş bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Gaina |pêşnav=Carmen |paşnav2=Müller |pêşnav2=R. Dietmar |paşnav3=Brown |pêşnav3=Belinda |paşnav4=Ishihara |pêşnav4=Takemi |paşnav5=Ivanov |pêşnav5=Sergey |tarîx=2007-07-01 |sernav=Breakup and early seafloor spreading between India and Antarctica |url=https://doi.org/10.1111/j.1365-246X.2007.03450.x |kovar=Geophysical Journal International |cild=170 |hejmar=1 |rr=151–169 |doi=10.1111/j.1365-246X.2007.03450.x |issn=0956-540X}}</ref> Darên ginkgo, konîfer, Bennettitale, nebatên poçikê hespan, fern û sikad di wê demê de pir bûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Vegetation of Antarctica Through Geological Time |paşnav=Cantrill |pêşnav=David J. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012-11-22 |isbn=978-0-521-85598-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=sOGH4xaioRUC |paşnav2=Poole |pêşnav2=Imogen}}</ref> Nêzîkê 80 milyon sal berê nebatên kulîlkdar bûne komên nebatan ên herî cihêreng ên li ser parzemînê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Barreda |pêşnav=Viviana D. |paşnav2=Palazzesi |pêşnav2=Luis |paşnav3=Olivero |pêşnav3=Eduardo B. |tarîx=2019 |sernav=When flowering plants ruled Antarctica: evidence from Cretaceous pollen grains |url=https://nph.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/nph.15823 |kovar=New Phytologist |ziman=en |cild=223 |hejmar=2 |rr=1023–1030 |doi=10.1111/nph.15823 |issn=0028-646X}}</ref> Her çiqas darên behîvê yên başûr (Nothofagus) ber bi dawiya kretasyeyê ve berbiçav bin jî li Antarktîkaya Rojava daristanên pelderzî di seranserê serdema kretasyeyê de (146–66 milyon sal berê) de serdest bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Crame |pêşnav=J. A. |tarîx=1989 |sernav=Origins and evolution of the Antarctic biota: an introduction |url=https://www.lyellcollection.org/doi/10.1144/GSL.SP.1989.047.01.01 |kovar=Geological Society, London, Special Publications |ziman=en |cild=47 |hejmar=1 |rr=1–8 |doi=10.1144/GSL.SP.1989.047.01.01 |issn=0305-8719}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the Antarctic |paşnav=Riffenburgh |pêşnav=Beau |weşanger=Routledge |tarîx=2006-10-25 |isbn=978-1-135-87866-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_mUPEAAAQBAJ}}</ref> Her çiqas tenê çend cinsên dînezorên Antarktîkayê (Cryolophosaurus û Glacialisaurus, ji Formasyona Hanson a serdema jurasiya destpêka çiyayên Transantarktîkê<ref>{{Cite web |url=http://www.app.pan.pl/archive/published/app52/app52-657.pdf |sernav=Anatomy of a basal sauropodomorph dinosaur from the Early Jurassic Hanson Formation of Antarctica}}</ref> û Antarctopelta, Trinisaura, Morrosaurus û Imperobator ji kretasya dereng a nîvgirava Antarktîkayê) hatine vegotin, Ammonît li deryayên li derdora Antarktîkayê pir belav bûn û dînezor jî hebûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Coria |pêşnav=Rodolfo A. |paşnav2=Moly |pêşnav2=Juan J. |paşnav3=Reguero |pêşnav3=Marcelo |paşnav4=Santillana |pêşnav4=Sergio |paşnav5=Marenssi |pêşnav5=Sergio |tarîx=2013-04-01 |sernav=A new ornithopod (Dinosauria; Ornithischia) from Antarctica |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0195667112001784 |kovar=Cretaceous Research |cild=41 |rr=186–193 |doi=10.1016/j.cretres.2012.12.004 |issn=0195-6671}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rozadilla |pêşnav=Sebastián |paşnav2=Agnolin |pêşnav2=Federico L. |paşnav3=Novas |pêşnav3=Fernando E. |paşnav4=Aranciaga Rolando |pêşnav4=Alexis M. |paşnav5=Motta |pêşnav5=Matías J. |paşnav6=Lirio |pêşnav6=Juan M. |paşnav7=Isasi |pêşnav7=Marcelo P. |tarîx=2016-01-01 |sernav=A new ornithopod (Dinosauria, Ornithischia) from the Upper Cretaceous of Antarctica and its palaeobiogeographical implications |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0195667115300677 |kovar=Cretaceous Research |cild=57 |rr=311–324 |doi=10.1016/j.cretres.2015.09.009 |issn=0195-6671}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ely |pêşnav=Ricardo C. |paşnav2=Case |pêşnav2=Judd A. |tarîx=2019-09-01 |sernav=Phylogeny of a new gigantic paravian (Theropoda; Coelurosauria; Maniraptora) from the Upper Cretaceous of James Ross Island, Antarctica |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0195667118300120 |kovar=Cretaceous Research |cild=101 |rr=1–16 |doi=10.1016/j.cretres.2019.04.003 |issn=0195-6671}}</ref> === Serdema senozoyîkê (66–10 milyon sal berê) === [[Wêne:Eocene-Paleocene-circumpolar.svg|thumb|Pêkhatina herika çerxa derdorî ya Antarktîkayê ji perçebûna dawî ya pira bejahî ya Antarktîkayê]] Di destpêka serdema paleojenê de girêdana pira bejahî ya pira Antarktîkayê, Antartîkayê bi Amerîkaya Başûr û her wiha bi başûrê rojhilatê Awistralyayê ve berdewam kiriye. Fauna ji formasyona La Mesetaya li nîvgirava Antarktîkayê ku dîroka wê vedigere serdema eosenê, pir dişibihe faunayên wekhev ên Amerîkaya Başûr ku ajalên wekê ajalên bi kîsik (marsupials), xenarthran, lîtoptern û ungulatesê bi sim û her wiha gondwanatheres û dibe ku meridiolestidans hebûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=History of Terrestrial Mammals in South America: How South American Mammalian Fauna Changed from the Mesozoic to Recent Times |paşnav=Defler |pêşnav=Thomas |weşanger=Springer |tarîx=2018-12-19 |isbn=978-3-319-98449-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-HWADwAAQBAJ}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Gelfo |pêşnav=Javier N. |paşnav2=Goin |pêşnav2=Francisco |paşnav3=Bauzá |pêşnav3=Nicolá |paşnav4=Reguero |pêşnav4=Marcelo |tarîx=2019-09-01 |sernav=The fossil record of Antarctic land mammals: commented review and hypotheses for future research |url=https://www.researchgate.net/publication/337086325_The_fossil_record_of_Antarctic_land_mammals_commented_review_and_hypotheses_for_future_research |kovar=researchgate.net |rr=274–292 |doi=10.13679/j.advps.2019.0021}}</ref> Hatiye texmînkirin ku ajalên bi kîsik di destpêka eosenê de ji Amerîkaya Başûr bi rêya Antarktîkayê belavê Awistralyayê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Eldridge |pêşnav=Mark D B |paşnav2=Beck |pêşnav2=Robin M D |paşnav3=Croft |pêşnav3=Darin A |paşnav4=Travouillon |pêşnav4=Kenny J |paşnav5=Fox |pêşnav5=Barry J |tarîx=2019-05-23 |sernav=An emerging consensus in the evolution, phylogeny, and systematics of marsupials and their fossil relatives (Metatheria) |url=https://doi.org/10.1093/jmammal/gyz018 |kovar=Journal of Mammalogy |cild=100 |hejmar=3 |rr=802–837 |doi=10.1093/jmammal/gyz018 |issn=0022-2372}}</ref> Nêzîkê 53 milyon sal berê Awistralya û Gîneya Nû ji Antarktîkayê veqetiyane û deriyê Tazmanyayê vebûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ball |pêşnav=Philip |paşnav2=Eagles |pêşnav2=Graeme |paşnav3=Ebinger |pêşnav3=Cynthia |paşnav4=McClay |pêşnav4=Ken |paşnav5=Totterdell |pêşnav5=Jennifer |tarîx=2013 |sernav=The spatial and temporal evolution of strain during the separation of Australia and Antarctica |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/ggge.20160 |kovar=Geochemistry, Geophysics, Geosystems |ziman=en |cild=14 |hejmar=8 |rr=2771–2799 |doi=10.1002/ggge.20160 |issn=1525-2027}}</ref> Modelên erdnîgariya Antarktîkayê nîşan didin ku ev herikîn û her wiha çerxa paşvegerê ya xwedî kirinê ji ber kêmbûna asta CO₂yê çêbûye û bûye sedema afirandina qeşayên piçûk û qeşayên mayînde yên cemserî.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=England |pêşnav=Matthew H. |paşnav2=Hutchinson |pêşnav2=David K. |paşnav3=Santoso |pêşnav3=Agus |paşnav4=Sijp |pêşnav4=Willem P. |tarîx=2017-08-01 |sernav=Ice–Atmosphere Feedbacks Dominate the Response of the Climate System to Drake Passage Closure |url=https://journals.ametsoc.org/view/journals/clim/30/15/jcli-d-15-0554.1.xml |kovar=Journal of Climate |cild=30 |hejmar=15 |rr=5775–5790 |doi=10.1175/JCLI-D-15-0554.1 |issn=0894-8755}}</ref> Her ku asta CO₂yê zêdetir kêm bûye, qeşayê dest bi berfirehbûneke bilez kiriye û cihê daristanên ku heta wê demê Antarktîkayê vedişartin girtiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=DeConto |pêşnav=Robert M. |paşnav2=Pollard |pêşnav2=David |tarîx=2003 |sernav=Rapid Cenozoic glaciation of Antarctica induced by declining atmospheric CO2 |url=https://www.nature.com/articles/nature01290 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=421 |hejmar=6920 |rr=245–249 |doi=10.1038/nature01290 |issn=1476-4687}}</ref> Ekosîstemên tundrayê li Antarktîkayê heta 14 û 10 milyon sal berê niha hebûna xwe berdewam kirine û piştre sarbûna zêdetir bûye sedema tunekirina van tundrayan.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ashworth |pêşnav=Allan C. |paşnav2=Erwin |pêşnav2=Terry L. |tarîx=2016 |sernav=Antarctotrechus balli sp. n. (Carabidae, Trechini): the first ground beetle from Antarctica |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5126512/ |kovar=ZooKeys |hejmar=635 |rr=109–122 |doi=10.3897/zookeys.635.10535 |issn=1313-2989 |pmc=5126512 |pmid=27917060}}</ref> === Serdema hemdem === Her çiqas jeolojiya Antarktîkayê bi piranî ji aliyê qeşaya parzemînî ve hatibe veşartin jî, parzemîn dikare bi teknîkên wekê ji hestkirina ji dûr ve, radara ku di bin erdê de derbas dibe û wêneyên satelîtê werin lêkolîn kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pour |pêşnav=Amin Beiranvand |paşnav2=Park |pêşnav2=Yongcheol |paşnav3=Park |pêşnav3=Tae-Yoon S. |paşnav4=Hong |pêşnav4=Jong Kuk |paşnav5=Hashim |pêşnav5=Mazlan |paşnav6=Woo |pêşnav6=Jusun |paşnav7=Ayoobi |pêşnav7=Iman |tarîx=2018-06-01 |sernav=Regional geology mapping using satellite-based remote sensing approach in Northern Victoria Land, Antarctica |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S187396521730107X |kovar=Polar Science |cild=16 |rr=23–46 |doi=10.1016/j.polar.2018.02.004 |issn=1873-9652}}</ref> Ji aliyê jeolojîk ve, Antarktîkaya Rojava pir dişibihe Andên Amerîkaya Başûr.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Antarctica and the southern oceans |paşnav=Stonehouse |pêşnav=B. |weşanger=J. Wiley |tarîx=2002 |isbn=978-0-471-98665-2 |cih=Chichester, West Sussex, England, Hoboken, NJ |kesên-din=Bernard Stonehouse |url=https://www.worldcat.org/title/50285217 |oclc=50285217}}</ref> Nîvgirava Antarktîkayê bi bilindbûna jeolojîk û veguherîna sedîmentên binê deryayê ku veguheriye kevirên metamorfîk, çêbûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Tectonic setting and evolution of the James Ross Basin, northern Antarctic Peninsula |paşnav=Elliot |pêşnav=David H. |weşanger=Geological Society of America |tarîx=1988-01-01 |rr=0 |isbn=978-0-8137-1169-0 |paşnavê-edîtor=Feldmann |pêşnavê-edîtor=Rodney M. |url=https://doi.org/10.1130/MEM169-p541 |paşnavê-edîtor2=Woodburne |pêşnavê-edîtor2=Michael O. |doi=10.1130/MEM169-p541}}</ref> Antarktîkaya Rojava bi yekbûna çend plakayên parzemînî çêbûye ku di encamê de hejmarek rêzeçiyayên li herêmê çêbûne ku rêzeçiyayên herî berbiçav çiyayên Ellsworthê bûn. Hebûna sîstema rift a Antarktîkaya Rojava bûye sedema volkanîzma li ser sinorê di navbera Antarktîkaya Rojava û Rojhilat de û her wiha bûye sedema çêbûna çiyayên Transantarktîkê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> Antarktîka Rojhilat ji aliyê jeolojîk ve devereke pirreng e. Avabûna Antarktîka Rojhilat di serdema arkeyî (4.000 –2.500 milyon sal berê) de dest pê kiriye û di serdema kambriyê de rawestiyaye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctic Marine Geology |paşnav=Anderson |pêşnav=J. B. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-521-13168-1}}</ref> Herêm li ser kratoneke kevirî hatiye avakirin ku bingeha mertala prekambriyê ava kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> Li ser bingehê komir û kevirên qûmê, kevirên kilsinî û şêl hene ku di serdemên devonî û jurasiyê de hatine danîn ku çiyayên Transantarktîkê çêbikin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Chapter 2 The Geology and Geomorphology of Antarctica |weşanger=Elsevier |tarîx=1987-01-01 |rr=7–42 |cild=16 |paşnavê-edîtor=Campbell |pêşnavê-edîtor=I. B. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0166248108701508 |series=Developments in Soil Science |paşnavê-edîtor2=Claridge |pêşnavê-edîtor2=G. G. C. |doi=10.1016/S0166-2481(08)70150-8}}</ref> Li deverên peravê çiyayên wekê rêzeçiyayê Shackletonê û Vîktorya Land û hinek şikestekên tektonîk çêbûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Paxman |pêşnav=Guy J. G. |paşnav2=Jamieson |pêşnav2=Stewart S. R. |paşnav3=Ferraccioli |pêşnav3=Fausto |paşnav4=Bentley |pêşnav4=Michael J. |paşnav5=Forsberg |pêşnav5=Rene |paşnav6=Ross |pêşnav6=Neil |paşnav7=Watts |pêşnav7=Anthony B. |paşnav8=Corr |pêşnav8=Hugh F. J. |paşnav9=Jordan |pêşnav9=Tom A. |tarîx=2017 |sernav=Uplift and tilting of the Shackleton Range in East Antarctica driven by glacial erosion and normal faulting |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/2016JB013841 |kovar=Journal of Geophysical Research: Solid Earth |ziman=en |cild=122 |hejmar=3 |rr=2390–2408 |doi=10.1002/2016JB013841 |issn=2169-9356}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Salvini |pêşnav=Francesco |paşnav2=Brancolini |pêşnav2=Giuliano |paşnav3=Busetti |pêşnav3=Martina |paşnav4=Storti |pêşnav4=Fabrizio |paşnav5=Mazzarini |pêşnav5=Francesco |paşnav6=Coren |pêşnav6=Franco |tarîx=1997 |sernav=Cenozoic geodynamics of the Ross Sea region, Antarctica: Crustal extension, intraplate strike-slip faulting, and tectonic inheritance |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1029/97JB01643 |kovar=Journal of Geophysical Research: Solid Earth |ziman=en |cild=102 |hejmar=B11 |rr=24669–24696 |doi=10.1029/97JB01643 |issn=2156-2202}}</ref> Komir cara yekem li Antarktîkayê li nêzîkê çiyayên Beardmoreyê ji aliyê Frank Wild ve di sefera Nimrod de di sala 1907an de hatiye tomar kirin û tê zanîn ku komirê pileya nizm li gelek deverên çiyayên Transantarktîkê heye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> Çiyayên prens Charles depoyên hesinê vedihewînin û li Deryaya Rossê jî qadên neftê û gaza xwezayî hene.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Times |pêşnav=Walter Sullivan Special to The New York |tarîx=1976-12-19 |sernav=Soviet Team Finds a ‘Mountain of Iron’ in Antarctica |url=https://www.nytimes.com/1976/12/19/archives/soviet-team-finds-a-mountain-of-iron-in-antarctica.html |roja-gihiştinê=2026-09-02 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331}}</ref> == Avhewa == [[Wêne:Fryxellsee Opt.jpg|thumb|Dîmenek ji qeşaya şîn ku gola Fryxell a li qirax ên çiyayên Transantarktîkê nixumandiye]] Antarktîka parzemîna herî sar, parzemîna herî bi bahoz û parzemîna herî hişk ê Dinyayê ye.<ref name=":3">{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20220509192134/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |sernav=Antarctica}}</ref> Li nêzîkê peravên parzemînê, germahî di havînê de dikare ji 10 °C ê derbas bibe û di mehên zivistanê de heya -40 °C dadikeve. Li ser deverên bilind ên navendî, germahî di mehên havînê de dikare heya -30 °C dakeve û di mehên zivistanê de jî germahiya heman deverê heya -80 °C ê dadikeve. Germahiya hewayê ya xwezayî ya herî nizm a ku li ser Erdê hatiye tomarkirin di 21ê tîrmeha sala 1983an de li stasyona Vostok a Rûsyayê li Antarktîkayê bi qasê -89.2 °C hatiye tomarkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Turner |pêşnav=John |paşnav2=Anderson |pêşnav2=Phil |paşnav3=Lachlan-Cope |pêşnav3=Tom |paşnav4=Colwell |pêşnav4=Steve |paşnav5=Phillips |pêşnav5=Tony |paşnav6=Kirchgaessner |pêşnav6=Amélie |paşnav7=Marshall |pêşnav7=Gareth J. |paşnav8=King |pêşnav8=John C. |paşnav9=Bracegirdle |pêşnav9=Tom |paşnav10=Vaughan |pêşnav10=David G. |paşnav11=Lagun |pêşnav11=Victor |paşnav12=Orr |pêşnav12=Andrew |tarîx=2009 |sernav=Record low surface air temperature at Vostok station, Antarctica |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1029/2009JD012104 |kovar=Journal of Geophysical Research: Atmospheres |ziman=en |cild=114 |hejmar=D24 |doi=10.1029/2009JD012104 |issn=2156-2202}}</ref> Di sala 2010an de bi rêya satelîta germahiyeke hewayê germahiya parzemînê bi qasê −94.7 °C hatiye tomar kirin lêbelê dibe ku ji ev rêje ji sermaya li ser rûyê erdê bi bandor bûye ku li bilindahiya 2 mêtre li jorê rûyê erdê nehatiye tomar kirin ku ji bo tomarên fermî yên germahiya hewayê tê xwestin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.usatoday.com/story/weather/2013/12/10/antarctica-cold-record/3950019/ |sernav=Antarctica records unofficial coldest temperature ever |malper=USA TODAY |roja-gihiştinê=2026-09-02 |ziman=en-US |paşnav=Rice |pêşnav=Doyle}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.antarctica.gov.au/about-antarctica/weather-and-climate/weather/ |sernav=Antarctic weather – Australian Antarctic Program |malper=www.antarctica.gov.au |tarîx=2019-02-18 |roja-gihiştinê=2026-09-02 |ziman=en}}</ref> Ji ber ku piraniya Antarktîkayê ji asta deryayê ji 3.000 mêtre bilindtir e, Antarktîka ji herêma Arktîkê sartir e. Germahiya Okyanûsa Arktîkê bi rêya qeşaya deryayê ya Arktîkê ber bi parzemînê ve hatiye veguhastin û bi awayê hewaya li herêma Arktîkê nerm dibe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Climatology |paşnav=Rohli |weşanger=Jones & Bartlett Learning |tarîx=2017-06-05 |isbn=978-1-284-11998-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=umokDwAAQBAJ |paşnav2=Vega |pêşnav2=Anthony J.}}</ref> Antarktîka çoleke cemserî ye ku barîna parzemînê kêm e. Parzemîn salane bi navînî nêzîkê 150 mm av werdigire ku bi piranî bi awayê şilopeyê ye. Deverên navxweyî hişktir e û di tevahiya salê herî zêde bi qasê 50 mm baran werdigire lê herêmên peravê bi gelemperî ji 200 mm zêdetir baran werdigirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Climatology |paşnav=Rohli |weşanger=Jones & Bartlett Learning |tarîx=2017-06-05 |isbn=978-1-284-11998-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=umokDwAAQBAJ |paşnav2=Vega |pêşnav2=Anthony J.}}</ref> Li çend deverên qeşaya şîn, ba û sublîmasyon ji berfa ku dibare zêdetir berfê radike. Li geliyên hişk, heman bandor li ser bingehek kevirî çêdibe ku dibe sedema jîngeheke bêber û hişk.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fountain |pêşnav=Andrew G. |paşnav2=Nylen |pêşnav2=Thomas H. |paşnav3=Monaghan |pêşnav3=Andrew |paşnav4=Basagic |pêşnav4=Hassan J. |paşnav5=Bromwich |pêşnav5=David |tarîx=2010 |sernav=Snow in the McMurdo Dry Valleys, Antarctica |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/joc.1933 |kovar=International Journal of Climatology |ziman=en |cild=30 |hejmar=5 |rr=633–642 |doi=10.1002/joc.1933 |issn=1097-0088}}</ref> === Cudahiyên herêmî === Antarktîkaya Rojhilat ji ber bilindahiya xwe ya bilind ve ji Antarktîkaya Rojava sartir e. Eniyên hewayê bi zêde derbasê deverên navendî yên parzemînê nabin ku ev jî dibe sedem ku navenda parzemînê sar û hişk bimînin û dibe sedema ku bayên deverê bi leza nerm bimînin. Barîna berfa li beşa perava Antarktîkayê barîneke pir gelemperî ye ku li wir di nav 48 demjimêran de berf dikare bi qasê 1.22 mêtreyê bibare. Li qiraxa parzemînê, bayên katabatîk ên bihêz ên ji platoya cemserî pir caran bi hêza bahozê çêdibin. Di mehên havînê de ji ber ku her roj 24 demjimêrên tîrêjên rojê li wir tên wergirtin, li Cemsera Başûr ji ekvatorê zêdetir tîrêjên rojê digihîjin rûyê erdê.<ref name=":3" /> === Guherîna avhewayê === [[Wêne:20201210 Antarctica ice mass variation - NASA GRACE-en.svg|thumb|Guherîna navînî ya girseya qeşaya Antarktîkê ku ji sala 2002an vir ve salane bi qasî 100 milyar ton e]] Tevê devera xwe yê îzolekirî, Antarktîka di dehsalên dawî de ji ber belavbûna gazên serayê, germ bûye û hinek ji beşên qeşayên xwe winda kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singh |pêşnav=Hansi A. |paşnav2=Polvani |pêşnav2=Lorenzo M. |tarîx=2020-10-08 |sernav=Low Antarctic continental climate sensitivity due to high ice sheet orography |url=https://www.nature.com/articles/s41612-020-00143-w |kovar=npj Climate and Atmospheric Science |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=3 |hejmar=1 |rr=39 |doi=10.1038/s41612-020-00143-w |issn=2397-3722}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Casado |pêşnav=Mathieu |paşnav2=Hébert |pêşnav2=Raphaël |paşnav3=Faranda |pêşnav3=Davide |paşnav4=Landais |pêşnav4=Amaelle |tarîx=2023 |sernav=The quandary of detecting the signature of climate change in Antarctica |url=https://www.nature.com/articles/s41558-023-01791-5 |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=13 |hejmar=10 |rr=1082–1088 |doi=10.1038/s41558-023-01791-5 |issn=1758-6798}}</ref> Antarktîkaya Rojava ji sala 1950an heta sala 2000an di heyamên dehsalan de ji 0,1 °C zêdetir germ bûye û nîvgirava Antarktîkayê ya ku li ber çavan e ji nîvê sedsala 20an vir ve bi qasê 3 °C germ bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://discoveringantarctica.org.uk/climate-change/impacts-of-climate-change/ |sernav=Impacts of climate change |malper=Discovering Antarctica |roja-gihiştinê=2026-09-02 |ziman=en-GB}}</ref> Antarktîkaya Rojhilat ku li gorî Antarktîkaya Rojava sar e û avhewaya deverê sekan (stabîl) heta salên 2000î germahî nîşan nedaye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Clem |pêşnav=Kyle R. |paşnav2=Fogt |pêşnav2=Ryan L. |paşnav3=Turner |pêşnav3=John |paşnav4=Lintner |pêşnav4=Benjamin R. |paşnav5=Marshall |pêşnav5=Gareth J. |paşnav6=Miller |pêşnav6=James R. |paşnav7=Renwick |pêşnav7=James A. |tarîx=2020 |sernav=Record warming at the South Pole during the past three decades |url=https://www.nature.com/articles/s41558-020-0815-z |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=10 |hejmar=8 |rr=762–770 |doi=10.1038/s41558-020-0815-z |issn=1758-6798}}</ref> Li dora Antarktîkayê, Okyanûsa Başûr ji her okyanûseke din zêdetir germahiya okyanûsê kişandiye û li kûrahiyên bi qasê 2.000 mêtreyan germbûneke berbiçav çêbûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bourgeois |pêşnav=Timothée |paşnav2=Goris |pêşnav2=Nadine |paşnav3=Schwinger |pêşnav3=Jörg |paşnav4=Tjiputra |pêşnav4=Jerry F. |tarîx=2022-01-17 |sernav=Stratification constrains future heat and carbon uptake in the Southern Ocean between 30°S and 55°S |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8764023/ |kovar=Nature Communications |cild=13 |hejmar=1 |rr=340 |doi=10.1038/s41467-022-27979-5 |issn=2041-1723 |pmc=8764023 |pmid=35039511}}</ref> Li dora Antarktîka Rojava, okyanûs ji sala 1955an vir ve bi qasê 1 °C germ bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://discoveringantarctica.org.uk/climate-change/impacts-of-climate-change/ |sernav=Impacts of climate change |malper=Discovering Antarctica |roja-gihiştinê=2026-09-02 |ziman=en-GB}}</ref> Germbûna [[Okyanûsa Başûr]] a li dora Antarktîkayê bûye sedema qelsbûn an jî hilweşîna refikên qeşayên ku li derveyî qeşayan digeriyan û hevsengiya wan pêk dianiyan. Her çiqas perê qeşayên Antarktîkaya Rojhilat ku berdewam dike ku li hundirê welêt qeşayê zêde bike jî gelek cemedên peravê giraniya xwe winda dikin û paşve dikişin ku ev jî dibe sedema windabûna giştî ya qeşayên li seranserê Antarktîkayê.<ref name=":4">{{Cite web |url=https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/downloads/report/IPCC_AR6_WGI_Chapter09.pdf |sernav=Chapter 9: Ocean, Cryosphere and Sea Level Change}}</ref> Hatiye payîn ku heta sala 2100an ku windabûna qeşaya li Antarktîkayê bi qasê 11 santî metreyan bilindbûna asta deryayê ya gerdûnî zêde bike.<ref name=":4" /> Bi germbûna zêdetir re îhtimala bêîstîqrariyê pir zêdetir dibe û dikare bilindbûna asta deryayê ya gerdûnî ya sedsala 21ê du caran zêdetir bike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bamber |pêşnav=Jonathan L. |paşnav2=Oppenheimer |pêşnav2=Michael |paşnav3=Kopp |pêşnav3=Robert E. |paşnav4=Aspinall |pêşnav4=Willy P. |paşnav5=Cooke |pêşnav5=Roger M. |tarîx=2019-06-04 |sernav=Ice sheet contributions to future sea-level rise from structured expert judgment |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6561295/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=116 |hejmar=23 |rr=11195–11200 |doi=10.1073/pnas.1817205116 |issn=1091-6490 |pmc=6561295 |pmid=31110015}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Horton |pêşnav=Benjamin P. |paşnav2=Khan |pêşnav2=Nicole S. |paşnav3=Cahill |pêşnav3=Niamh |paşnav4=Lee |pêşnav4=Janice S. H. |paşnav5=Shaw |pêşnav5=Timothy A. |paşnav6=Garner |pêşnav6=Andra J. |paşnav7=Kemp |pêşnav7=Andrew C. |paşnav8=Engelhart |pêşnav8=Simon E. |paşnav9=Rahmstorf |pêşnav9=Stefan |tarîx=2020-05-08 |sernav=Estimating global mean sea-level rise and its uncertainties by 2100 and 2300 from an expert survey |url=https://www.nature.com/articles/s41612-020-0121-5 |kovar=npj Climate and Atmospheric Science |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=3 |hejmar=1 |rr=18 |doi=10.1038/s41612-020-0121-5 |issn=2397-3722}}</ref> Ava heliyayî ya nû ya ji qeşayê ava binê Antarktîkayê ya şor firk dike û şaneya jêrîn a gera serûbinkirina Okyanûsa Başûr (SOOC) qels dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Silvano |pêşnav=Alessandro |paşnav2=Rintoul |pêşnav2=Stephen Rich |paşnav3=Peña-Molino |pêşnav3=Beatriz |paşnav4=Hobbs |pêşnav4=William Richard |paşnav5=van Wijk |pêşnav5=Esmee |paşnav6=Aoki |pêşnav6=Shigeru |paşnav7=Tamura |pêşnav7=Takeshi |paşnav8=Williams |pêşnav8=Guy Darvall |tarîx=2018 |sernav=Freshening by glacial meltwater enhances melting of ice shelves and reduces formation of Antarctic Bottom Water |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5906079/ |kovar=Science Advances |cild=4 |hejmar=4 |rr=eaap9467 |doi=10.1126/sciadv.aap9467 |issn=2375-2548 |pmc=5906079 |pmid=29675467}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pan |pêşnav=Xianliang L. |paşnav2=Li |pêşnav2=Bofeng F. |paşnav3=Watanabe |pêşnav3=Yutaka W. |tarîx=2022-01-10 |sernav=Intense ocean freshening from melting glacier around the Antarctica during early twenty-first century |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8748732/ |kovar=Scientific Reports |cild=12 |hejmar=1 |rr=383 |doi=10.1038/s41598-021-04231-6 |issn=2045-2322 |pmc=8748732 |pmid=35013425}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/downloads/report/IPCC_AR6_WGI_Chapter09.pdf |sernav=Chapter 9: Ocean, Cryosphere and Sea Level Change}}</ref> Her çiqas bandorên tevahî tê payîn ku di nav çend sedsalan de çêbibin jî, li gorî hinek lêkolînan, hilweşîna tevahî ya SOOCê dikare di navbera 1.7 °C û 3 °C germbûna gerdûnî de çêbike. Ev barîna kêm ê li nîvkada başûr û barîna zêde yê li nîvkada bakur, dibe sedema kêmbûna masîgirî ya li Okyanûsa Başûr û hilweşîna potansiyel a hinek ekosîstemên deryayî vedigire.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2023-03-29 |sernav='Dramatic' changes to Southern Ocean by 2050 likened to The Day After Tomorrow plot |url=https://www.abc.net.au/news/2023-03-30/dramatic-south-ocean-circulation-changes-study/102154690 |roja-gihiştinê=2026-09-03 |xebat=ABC News |ziman=en-AU}}</ref> Her çiqas gelek cureyên Antarktîkayê nehatibin keşifkirin jî, zêdebûna flora Antarktîkayê ya belgekirî heye û ji u bo parastina jîngeheke guncavê faunayên mezin ên wekê pengûenan zehmetî hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roland |pêşnav=Thomas P. |paşnav2=Bartlett |pêşnav2=Oliver T. |paşnav3=Charman |pêşnav3=Dan J. |paşnav4=Anderson |pêşnav4=Karen |paşnav5=Hodgson |pêşnav5=Dominic A. |paşnav6=Amesbury |pêşnav6=Matthew J. |paşnav7=Maclean |pêşnav7=Ilya |paşnav8=Fretwell |pêşnav8=Peter T. |paşnav9=Fleming |pêşnav9=Andrew |tarîx=2024 |sernav=Sustained greening of the Antarctic Peninsula observed from satellites |url=https://www.nature.com/articles/s41561-024-01564-5 |kovar=Nature Geoscience |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=17 |hejmar=11 |rr=1121–1126 |doi=10.1038/s41561-024-01564-5 |issn=1752-0908}}</ref> Helandina erdên cemed girtî dibe ku ji bo erdên bê cemed bibe sedema gazên serayê û qirêjiya cemedgirtî ya berê ku bi helandinê re derdikeve holê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Potapowicz |pêşnav=Joanna |paşnav2=Szumińska |pêşnav2=Danuta |paşnav3=Szopińska |pêşnav3=Małgorzata |paşnav4=Polkowska |pêşnav4=Żaneta |tarîx=2019-02-15 |sernav=The influence of global climate change on the environmental fate of anthropogenic pollution released from the permafrost: Part I. Case study of Antarctica |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S004896971833612X |kovar=Science of The Total Environment |cild=651 |rr=1534–1548 |doi=10.1016/j.scitotenv.2018.09.168 |issn=0048-9697}}</ref> Germbûna Antarktîkayê û guhertinên têkildar di gera Okyanûsa Başûr de dikarin bandorê li şêwazên avhewayê yên li hinek deverên Afrîkayê jî bikin ku dikare bandor li barîna herêmî û guherîna germahiyê bike.<ref>{{Cite book |sernav=Meredith, M. P.; et al. (2025). Antarctica and the Earth System. Routledge. pp. 1–18.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Trisos, C. H.; et al. (2022). Climate Change 2022: Impacts, Adaptation and Vulnerability. Cambridge University Press. pp. 1285–1455.}}</ref> Ger germahî ji asta sala 2020an 2 °C kêmtir nebe, ihtimal heye ku qata qeşayê ya Antarktîkaya Rojava bi tevahî bihele.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lau |pêşnav=Sally C. Y. |paşnav2=Wilson |pêşnav2=Nerida G. |paşnav3=Golledge |pêşnav3=Nicholas R. |paşnav4=Naish |pêşnav4=Tim R. |paşnav5=Watts |pêşnav5=Phillip C. |paşnav6=Silva |pêşnav6=Catarina N. S. |paşnav7=Cooke |pêşnav7=Ira R. |paşnav8=Allcock |pêşnav8=A. Louise |paşnav9=Mark |pêşnav9=Felix C. |paşnav10=Linse |pêşnav10=Katrin |paşnav11=Strugnell |pêşnav11=Jan M. |tarîx=2023-12-22 |sernav=Genomic evidence for West Antarctic Ice Sheet collapse during the Last Interglacial |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.ade0664 |kovar=Science |weşanger=American Association for the Advancement of Science |cild=382 |hejmar=6677 |rr=1384–1389 |doi=10.1126/science.ade0664}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Naughten |pêşnav=Kaitlin A. |paşnav2=Holland |pêşnav2=Paul R. |paşnav3=De Rydt |pêşnav3=Jan |tarîx=2023 |sernav=Unavoidable future increase in West Antarctic ice-shelf melting over the twenty-first century |url=https://www.nature.com/articles/s41558-023-01818-x |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=13 |hejmar=11 |rr=1222–1228 |doi=10.1038/s41558-023-01818-x |issn=1758-6798}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Garbe |pêşnav=Julius |paşnav2=Albrecht |pêşnav2=Torsten |paşnav3=Levermann |pêşnav3=Anders |paşnav4=Donges |pêşnav4=Jonathan F. |paşnav5=Winkelmann |pêşnav5=Ricarda |tarîx=2020 |sernav=The hysteresis of the Antarctic Ice Sheet |url=https://www.nature.com/articles/s41586-020-2727-5 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=585 |hejmar=7826 |rr=538–544 |doi=10.1038/s41586-020-2727-5 |issn=1476-4687}}</ref> Hatiye payîn ku windabûna vê qata qeşayê heye bi tevahî ji holê rabe ev pêvajo bi qasê 500 û 13.000 sal berxwe bide.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-09-03 |ziman=en |doi=10.1126/science.abn7950}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://climatetippingpoints.info/2022/09/09/climate-tipping-points-reassessment-explainer/ |sernav=Exceeding 1.5°C global warming could trigger multiple climate tipping points – paper explainer |malper=climatetippingpoints.info |tarîx=2022-09-09 |roja-gihiştinê=2026-09-03 |ziman=en |paşnav=dvdmckay}}</ref> Ger qeşaya bilind hilweşe dibe ku asta deryayê bi qasê 3,3 mêtre bilind bibe û bi helandina qeşayên li ser çiyayan qeşayên bilind jî dibe ku asta deryayê bi qasê 4,3 metreyan bilind bike.<ref>{{Cite web |url=https://www.the-cryosphere.net/7/375/2013/tc-7-375-2013.pdf |sernav=Bedmap2: improved ice bed, surface and thickness datasets for Antarctica}}</ref> Qata qeşaya Antarktîkaya Rojhilat ku li gorî deverên qeşayî yên din gelek aram e tenê dikare bi qasê 0,5 mête heta 0,9 mêtreyê asta deryayê bilind bike ku ev jî beşek piçûk ê ji bilind bûna 53,3 mêtreyan e ku di tevahiya helandina qata qeşayê de pêk tê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Crotti |pêşnav=Ilaria |paşnav2=Quiquet |pêşnav2=Aurélien |paşnav3=Landais |pêşnav3=Amaelle |paşnav4=Stenni |pêşnav4=Barbara |paşnav5=Wilson |pêşnav5=David J. |paşnav6=Severi |pêşnav6=Mirko |paşnav7=Mulvaney |pêşnav7=Robert |paşnav8=Wilhelms |pêşnav8=Frank |paşnav9=Barbante |pêşnav9=Carlo |paşnav10=Frezzotti |pêşnav10=Massimo |tarîx=2022-09-10 |sernav=Wilkes subglacial basin ice sheet response to Southern Ocean warming during late Pleistocene interglacials |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9464198/ |kovar=Nature Communications |cild=13 |hejmar=1 |rr=5328 |doi=10.1038/s41467-022-32847-3 |issn=2041-1723 |pmc=9464198 |pmid=36088458}}</ref> Ji ber ku germahiya gerdûnî li dora 3°C zêde bûye, deverên xeternak ên wekê Hewza Wilkes û Hewza Aurora dibe ku di nav 2.000 salan de bimînin di bin avê de<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-09-03 |ziman=en |doi=10.1126/science.abn7950}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://climatetippingpoints.info/2022/09/09/climate-tipping-points-reassessment-explainer/ |sernav=Exceeding 1.5°C global warming could trigger multiple climate tipping points – paper explainer |malper=climatetippingpoints.info |tarîx=2022-09-09 |roja-gihiştinê=2026-09-03 |ziman=en |paşnav=dvdmckay}}</ref> û dibe ku li van deveran bilindbûna asta deryayê bigihîje 6,4 metreyan.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pan |pêşnav=Linda |paşnav2=Powell |pêşnav2=Evelyn M. |paşnav3=Latychev |pêşnav3=Konstantin |paşnav4=Mitrovica |pêşnav4=Jerry X. |paşnav5=Creveling |pêşnav5=Jessica R. |paşnav6=Gomez |pêşnav6=Natalya |paşnav7=Hoggard |pêşnav7=Mark J. |paşnav8=Clark |pêşnav8=Peter U. |tarîx=2021 |sernav=Rapid postglacial rebound amplifies global sea level rise following West Antarctic Ice Sheet collapse |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8087405/ |kovar=Science Advances |cild=7 |hejmar=18 |rr=eabf7787 |doi=10.1126/sciadv.abf7787 |issn=2375-2548 |pmc=8087405 |pmid=33931453}}</ref> === Tenikbûna tebeqeya ozonê === [[Wêne:NASA and NOAA Announce Ozone Hole is a Double Record Breaker.png|thumb|Wêneya qula herî mezin a di tebeqeya ozonê de ku di meha îlona sala 2006an de hatiye tomarkirin]] Zanyaran ji salên 1970an vir ve li ser qata ozona di atmosfera li jor ê Antarktîkayê lêkolîn dikin. Di sala 1985an de zanyarên brîtanî li ser daneyên ku wan li stasyona lêkolîn a Halley ya li ser çemê cemeda Brunt berhev kiribûn dixebitin, wan qadeke mezin a bi rêjeya ozonê ya nizm li ser Antarktîkayê keşiv kirine. 'Qula tebeqeya ozonê' hema hema tevahiya parzemînê vedigire û di meha îlona sala 2006an de gihîştiye asta xwe ya herî mezin ku bûyera herî dirêj a mayînde ye, di sala 2020an de pêk hatiye. Ev tenikbûna tebeqeya ozonê ji ber belavbûna klorofluorokarbon û halonên di atmosferê de çêdibe ku ev made tebeqeya ozonê bi gazên din perçe dikin. Şert û mercên pir sar ên Antarktîkayê bûne sedem ku ewrên stratosferîk ên cemserî çêbibin. Ewr wekê katalîzator ji bo reaksiyonên kîmyewî tevdigerin ku di dawiyê de dibin sedema hilweşîna ozonê. Protokola Montreal a sala 1987an belavbûna madeyên ku ozonê kêm dikin sinordar kiriye. Tê pêşbînîkirin ku qula ozon an li jor ê Antarktîkayê hêdî hêdî winda bibe ku heta salên 2060î.tê payîn ku asta ozonê vegere nirxên ku herî dawî ya ku di salên 1980î de hatine tomarkirin. Di heman demê de tenikbûna ozonê dikare di stratosferê de bibe sedema sarbûna bi qasê 6 °C ê. Sarbûn girseya cemserî xurt dike û bi vî awayî rê li ber derketina hewaya sar a nêzîkê Cemsera Başûr digire ku ev jî di encamê de girseya parzemînî ya tebeqeya qeşaya Antarktîkaya Rojhilat sar dike. Herêmên li derdora Antarktîkayê, bi taybetî nîvgirava Antarktîkayê rastî germahiyên bilindtir tên ku ev yek jî helîna qeşayê bileztir dike. Ev model destnîşan dikin ku tenikbûna ozonê û bandora vorteksa cemserî ya zêde dibe ku dibe sedema zêdebûna dirêjahiya qeşaya deryayê jî pêvajoyeke ji destpêka çavdêriya di dawiya salên 1970î ve heta sala 2014an berdewam kiriye. Ev model destnîşan dikin ku kêmbûna ozonê û bandora vorteksa cemserî ya ku zêde dibe, dibe ku ji ber sedema zêdebûna dirêjahiya qeşaya deryayê jî be ku ji dema destpêkirina çavdêriyên di dawiya salên 1970î heta sala 2014an berdewam kiriye. Ji wî demê ve rûbera qeşaya deryaya Antarktîkayê bi awayekê bilez kêm bûye. == Biyocûre == Tê dîtin piraniya cureyên li Antarktîkayê cisnê cureyên ku bi milyonan salan berê li wir jiyane ne ne. Ji ber vê yekê hatiye payîn ku ev cûre ji gelek çerxên qeşayê sax mane ku cure di demên avhewaya pir sar de li deverên germtir ên îzolekirî yên wekê deverên bi germahiya jeotermal an jî deverên ku di seranserê avhewaya sar de bê qeşa mane, sax mane. === Ajal === Kermêşa bêfirîn Belgica antarctica, ajala herî mezin e ku bi tevahî ajaleke bejayî ya li Antarktîkayê ye ku digihîje mezinahiya 6 mm. Krîla Antarktîkayê ku di komên mezin de kom dibe, cureya bingehîn a ekosîstema Okyanûsa Başûr e û organîzmayeke xwarina girîng ê ajalên wekê balîna, fok, fokên pilingî, fokên bi mû, masiyên qeşayê û gelek cureyên çûkên wekê pengûen û albatrosê ye. Hinek cureyên ajalên deryayî hene û rasterast an nerasterast bi fîtoplanktonê ve girêdayî ne. Jiyana deryayî ya Antarktîkayê pengûen, balînayên şîn, orka, masiyên mezin û fokên bi mû vedihewîne. Foka Antarktîkayê di sedsalên 18 û 19an de ji ber çermê wan ji aliyê nêçîrvanên fokên ku ji Dewletên Yekbûyî û Keyaniya Yekbûyî hatine bi awayekê zêde hatine girtin. Fokên pilingî di ekosîstema Antarktîkayê de nêçîrvanên herî baş in û ji bo lêgerîna xwarinê li seranserê Okyanûsa Başûr digerin. Nêzîkê 40 cureyên çûkan hene ku li Antarktîkayê an jî nêzî Antarktîkayê dîjîn ku di nav wan de cureyên petrelan, penguenan, kormoran û kevok hene. Çend cureyên çûkan ên din serdana okyanûsa li dora Antarktîkê dikin ku di nav wan de hinek ji wan ku bi gelemperî li Arktîkê dijîn hene. Pengûena împerator tekane pengûen e ku di zivistanê de li Antarktîkayê cucikê xwe dertînin; ew û pengûena Adelie ji hemî pengûen ên din dûrtir li başûr cûcik ên xwe dertînin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commons|Antarctica|Antarktîka}} {{Parzemîn}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Antarktîka| ]] [[Kategorî:Cîhan]] [[Kategorî:Parzemîn]] mrwri1rt3snxdr5vwd06e66003di70p 0 16290 2091034 1914098 2026-09-03T05:10:54Z SakuraBot 54179 [[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin 2091034 wikitext text/x-wiki {{Bêçavkanî|tarîx=kanûna paşîn 2025}} {{Agahîdanka giştî }} [[Wêne:Commercial. At the Coca Cola Plant BAnQ P48S1P06539.jpg|thumb|Dîmenek ji fabrîkaya Coca-Colayê, li [[Montreal]], [[Kanada]] (1941).]] '''Coca Cola''' (wekî ''Koka kola'' tê bilêvkirin) navê [[vexurik]]eke bêalkol a navdar a li seranserê dinyayê ye. Ji [[Atlanta]] ya [[DYA]]yê belavbûye. Dermanfiroşek bi navê [[John Stith Pemberton]], ji bo serêş û bêmadebûnê şîrûbek amade dike û difiroşe. Şîrûb ji giyayê [[koka]], [[kafeîn]] û hin elementên şîraniyê pêk dihat. Rojekê dibîne ku xebatkarên wî bi dizî vê şîrûbê vedixwin û pê kêfxweş dibin. Ew jî diceribîne û bi hin guhertinan vê şîrûbê wekî vexurika bi navê ''Pemberton's French Wine Coca'' derdixe bazarê. Derketina Coca Colayê wisa ye. Vêgav Coca Cola li seranserê dinyayê belavbûye û yekemîn vexurika navdar e. Coca Cola herwekî bûye sîmbola lîberalîzma DYAyê. Di dema [[Şerê Sar]] de ji aliyê bloka rojava ve wekî elemntekê psîkolojîk li dijî bloka rojhilatê dihate bikaranîn. Tevahiya formûla Coca Colayê tê veşartin û îdîa heye ku Coca Cola vegirêdanê çêdike. Herwekî Coca Cola ji bo madê nebaş e, ûlserê bipêşdixe. Pispor ji bo zarokan baş nabînin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Îcadên amerîkî]] [[Kategorî:Vexwarin]] [[Kategorî:Çanda DYAyê]] qfwrhjw149zy12qqa6660g4p5onc4bk 0 16477 2090997 2083418 2026-09-02T21:05:13Z InternetArchiveBot 45060 Add 1 book for [[Wîkîpediya:Dirûvbarîtî]] (20260902)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2090997 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=tebax 2024}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane2}} '''Nefertîtî''' ({{Nêzîkî}}1370 {{bz}} – 1330 {{bz}}) keybanûya {{Girêdan|Eighteenth Dynasty of Egypt|en|lt=Xanedaniya 18an}} a [[Misira kevnare]] ye ku hevjîna [[Fîrewn]] [[Akhenaton]] e. Nefertîtî û hevjîna wê bi revîzyona radîkal a polîtîkaya dînî ya dewletê hatine naskirin. Wan bi vê polîtîkaya xwe yê dînî forma herî pêşîn (ku tê zanîn) a [[Monoteyîzm|yekxwedatiyê]], {{Girêdan|Atenîzm|en|Atenism}} pêş xistine ku li ser bingeha {{Girêdan|Aten|en|lt=dîska rojê}} û girêdana wê ya rasterast bi malbata fîrewn ve girêdayî ye. Misira kevnare di heyama serweriya Nefertîtî û hevjîna wê de serdema herî dewlemend derbas kiriye.<ref name=":1" /> Her çiqas ev tespît mijareke nîqaşa berdewam be jî hinek [[lêkolîner]] bawer dikin ku piştî mirina hevjîna xwe û berî derketina ser text a [[Tutankhamun]], Nefertîtî bi navê {{Girêdan|Neferneferuaten|en}} bûye fîrewneke jin û li Misira kevnare wextekî kurt hikûm kiriye.<ref name=":0">{{Jêder-kovar |paşnav=Perre |pêşnav=Athena Van der |sernav=VAN DER PERRE, A., &#39;The Year 16 Graffito of Akhenaten in Dayr Abu Hinnis&#39;, JEgH 07.01 (2014), 67-108. |url=https://www.academia.edu/6682743/VAN_DER_PERRE_A_The_Year_16_Graffito_of_Akhenaten_in_Dayr_Abu_Hinnis_JEgH_07_01_2014_67_108 |kovar=VAN DER PERRE }}</ref> Eger Nefertîtî piştî mirina hevjîna xwe bûye firewn û hikûm kiribe, dibe ku hilweşîna {{Girêdan|Amarna|en|lt=Amarnayê}} û veguhestina paytextê ya bajarê kevneşopî ya {{Girêdan|Thebes, Egypt|en|lt=Thebesê}} di dema serweriya wê de pêk hatibe.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://www.youtube.com/watch?v=czSww5m39q4&t=2259s |sernav=- YouTube |malper=www.youtube.com |tarîxa-gihiştinê=2024-01-29 }}</ref> Tê texmînkirin ku belgekirinên berfireh ên jiyana Nefertîtî hatibin perçekirin ûn windakirin. [[Dîroknas]] tenê dikarin destnîşan bikin ku Nefertîtî ji nîjadeke ku ji derveyî kesên di bin serweriya Misirê de ye mezin bûye. Piştê ku bi Fîrewn Akhenaton re dizewice yekem jin e ku bilindê asta fîrewn bûye û di rêveberiya xanedaniyê de bûye xwedî erk. Misira kevnare di dema desthilatdariya wê û hevjîna wê Akhenaton de serdemekê dewlemend û ewlehî bi dest xistiye. Nefertîtî bi bedewbûna xwe û bi rola xwe ya polîtîk di dema amarniyan de deng vedaye. Berî niha bi pêlekê dema ku komek arkeologên amerîkî dest bi restorekirina pîrozgeha [[Aton]] dikin, arkeolog dibînin ku li ser dîwarê [[mozaîk]] ku giraniya mozaîkê nêzîkê 6 hezar ton e wêneyên Nefertîtî ji wêneyên key [[Axenaton]] pirtir hatine neqişandin. Di neqşan de keybanûya tevlî fîrewn li cihê fîrewnan li pêşiya xwedayê xwe têne dîtin. Di dîmenan de tê dîtin ku keybanû dijminê Misirê ceza dike. Li gorî dîmenên ku têne dîtin dide nîşan ku Nefertîtî xwedî hêzeke mezin e. == Nav û sernav == Gelek sernavên Nefertîtî hebûn: * Prensesa erdîtî ([[Iry-pat]]) * Pesindayînên mezin (wrt-Hzwt) * Xatûna keremê (nbt-im3t) * Evînşêrîn (bnrt-mrwt) * Xatûna du welatan (nbt-t3wy) * Jina padîşahê sereke, delala wî (Hmt-nswt-‘3t mryt.f) * Jina padîşahê Mezin, hezkiriya wî (Hmt-nswt-wrt mryt.f) * Xanima Hemû Jinan (Hnwt-Hmwt-nbwt)<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://www.worldcat.org/oclc/61189103 |sernav=Ancient Egyptian queens : a hieroglyphic dictionary |paşnav=Grajetzki |pêşnav=Wolfram |tarîx=2005 |weşanger=Golden House Publications |isbn=0-9547218-9-6 |cih=London |oclc=61189103 }}</ref> == Malbat û jiyana destpêkê == [[Wêne:Nefertiti Standing-striding Berlin.jpg|thumb|çep|Fîgûrekî Nefertîtî ku ji kevirê kilsîn hatiye çêkirin. Fîgûr niha li Muzexaneya Misirê ya Berlînê ye.]] Li ser jiyana Nefertîtî beriya zewaca wê yê bi Akhenaten re hema hema ti tişt nayê zanîn. Di dîmenên ji gorên mîrên li Amarnayê de tê gotin ku xwişkeke Nefertîtîyê bi navê {{Girêdan|Mutbenret|en}} hebû.<ref name="Dodson2004">{{Jêder-kitêb |sernav=The complete royal families of Ancient Egypt |url=https://archive.org/details/completeroyalfam0000dods_a3h8 |paşnav=Dodson |pêşnav=Aidan |paşnav2=Hilton |pêşnav2=Dyan |tarîx=2004 |weşanger=Thames & Hudson |isbn=978-0-500-05128-3 |çap=1. publ |cih=London }}</ref> Di heman demê de jinek bi navê {{Girêdan|Tey|en}} sernavê "Hemşîreya Jina Qraliyeta Mezin"<!-- "Nurse of the Great Royal Wife." li vir nurse ne hemşîre ye , "Wet nurse" e yanî kesê ku zarok jê şîr dimije. Sût anne bi kurdî çi ye? Herwiha Jina Qraliyeta Mezin jî xelet e. DIvê tiştek wekî "Jina Esilzade ya Mezin" be. --> wergirtiye. Bi ser de, mêrê Tey, {{Girêdan|Ay (firewn)|en|Ay (pharaoh)|lt=Ay,}} sernavê "Bavê Xwedê" hilgirtibû. Li gorî hinek [[Misirnasî|misirnasan]] ev sernav ji wî kesî re dihat bikaranîn ku keça wî bi [[fîrewn]] re zewicî ye.<ref name="Dodson2016">{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.5743/cairo/9789774167164.001.0001 |sernav=Monarchs of the Nile |paşnav=Dodson |pêşnav=Aidan |tarîx=2016-01-27 |weşanger=American University in Cairo Press |isbn=978-977-416-716-4 }}</ref> Li gorî van sernavan tê pêşniyarkirin ku Ay bavê Nefertîtiyê ye. Lê ne Ay û ne jî Tey bi eşkereyî di çavkaniyên heyî de wekî dê û bavê Nefertitî hatiye binavkirin. Di heman demê de ji ber bandora Nefertîtî ya mezin a ku di jiyana Nefertîtî û piştî mirina wê de hiştiye, ku Ay bavê Nefertîtî ye tu ihtimalên ku bê hesibandin tine ne.<ref name="Dodson2016" /> Li gorî teoriyeke din, Nefertîtî ji xeynî Tey keça Ay û jinek bû lê jina yekem a Ay berî ku Nefertîtî bibe şahjin dimire. Piştre li wir Ay bi Tey re dizewice Tey ji Nefertîtî re dibe wekê dayik. Lêbelê ev pêşniyar bi tevahî li ser texmîn û rawêjanin.<ref name="Dodson2016"/> Di heman demê de hatiye îdîakirin kirin ku Nefertîtî xwişka Akhenaten e. Her çend ev îdîa bi sernavên wê yên ku sernavê "Keça Padîşah" an "Xwişka Padîşah" nagire berevajî ye, bi gelemperî ji bo nîşankirina xizmek fîrewnek hatiye bikar anîn.<ref name="Dodson2016" /> Teoriyeke din a derbarê dê û bavê wê de ku hinek piştgirî bi dest xistiye, Nefertitî bi prensesa Mîtanî Tadukhipa re girê dide ku li ser navê Nefertîtî ("Jina bedew hat") hatiye sekinandin ku ji aliyê hinek lêkolîneran ve wekî nîşana eslê wê yê biyanî tê texmîn kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Nefertiti: Egypt's sun queen |url=https://archive.org/details/nefertitiegyptss00tyld |paşnav=Tyldesley |pêşnav=Joyce A. |tarîx=1998 |weşanger=Viking |isbn=978-0-670-86998-5 |çap=1. publ |cih=London }}</ref> == Jînenîgarî == [[Wêne:Heads of Akhenaten and Nefertiti.jpg|thumb|Fîgurên Akhenaten û Nefertîtî ji Xanedaniya 18em s Misirê.]] Nefertîtî yekem car di dîmenên ku li Thebesê hatine dîtin de xuya dibe. Di gora xerabûyî (TT188) ya serpereştê padîşah Parennefer de, padîşahê nû Amenhotep IV bi jinek padîşah re tê û ev jin tê texmîn kirin ku wêneyek pêşîn a Nefertîtî ye. Di dîmenê de qiral û qiralîçe (Nefertîtî) dema ku baweriya Atenê dihebînin têne dîtin. Di tabletên ku di gora wezîr Ramose de hatine dîtin, Nefertîtî di dema merasîma xelatkirina wezîr de li pişt Amenhotep IV di Pencereya Nêrînê de rawestiyaye tê dîtin.<ref name="Tyldesley1998">{{Jêder-kitêb |url=https://en.m.wikipedia.org/wiki/Special:BookSources/0-670-86998-8 |sernav=Nefertiti: Egypt's sun queen |paşnav=Tyldesley |pêşnav=Joyce A. |tarîx=1998 |weşanger=Viking |isbn=978-0-670-86998-5 |çap=1. publ |cih=London }}</ref> Di salên destpêkê de li bajarê Thebesê, Akhenaten (di wî demê de jî wekî Amenhotep IV dihate zanîn) çend perestgeh li Karnakê daye avakirin. Yek ji avahiyan, Perestgeha Amenhotep IV (hwt-ben-ben), ji Nefertîtî re hatiye dehî kirin. Nefertîtî bi keça xwe Merîtaten re hatiye teswîrkirin û di hinek dîmenan de prenses Meketaten jî tê dîtin. Di dîmenên ku li ser talata têne dîtin de, Nefertîtî hema hema du caran ji mêrê xwe zêdetir xuya dibe. Nefertîtî di dîmenan de ku li pişt hevjîna xwe di pêşkêşkirina dîmenan de di rola şahjin de ku piştgirî dide mêrê xwe tê dîtin lê ew di dîmenan de jî hatiye teswîr kirin ku bi gelemperî wêneyên bijare yê qiral e. Di hinek dîmenan de tê dîtin ku Nefertîtî li dijmin dide û dijminên ku hatine girtin textê wê dixemilînin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=eF5_QgAACAAJ |sernav=Akhenaten, the Heretic King |paşnav=Redford |pêşnav=Donald B. |tarîx=1987 |weşanger=Princeton University Press |isbn=978-0-691-00217-0 |ziman=en }}</ref> Di sala çarem a padîşahiya xwe de, Amenhotep IV biryar dide ku paytext bibe Akhetaten (Amarna nûjen). Di sala xwe ya pêncem de, Amenhotep IV bi fermî navê xwe guhert û navê Akhenaten li xwe datîne û Nefertîtî ji niha û pê ve wekî Neferneferuaten-Nefertiti tê zanîn. Guhertina nav nîşana girîngiya her ku diçe zêdebûna çanda baweriya Atenê bû. Nefertîtî dînê Misirê ji dînekî pirxwedayî vediguherîne dînekî ku dibe ku baştir dibe dînekî wek yekxwedayî (baweriya yekxwedayî ku tenê ji xwedayekî re perestin bê kirin) yan jî wekî henoteîzm (yek xweda ku ne xwedayê bi tenê ye) were binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.4324/9780203436677 |sernav=Changing Bodies, Changing Meanings |tarîx=2002-11-01 |weşanger=Routledge |isbn=978-1-134-77886-7 |paşnavê-edîtor=Montserrat |pêşnavê-edîtor=Dominic }}</ref> Stêlên sinor ên salên 4 û 5an sinorên bajarê nû destnîşan dikin û destnîşan dikin ku barkirina bajarê nû Akhetaten di wê demê de pêk hatîye. Bajarê nû gelek perestgehên mezin ên vekirî yên ku ji bo baweriya Atenê hatine dehî kirin vedihewîne. Nefertîtî û malbata wê ji xeynî Qesra Qraliyetê ya Mezin a ku li navenda bajêr e dibe ku li Qesra Bakur jî jiyan kirine. Nefertîtî û yên din ên malbata qiral di dîmenên li qesran û di gorên mîran de bi awayekî berbiçav têne dîtin. Di vê demê de karbidestek Nefertîtî bi navê Meryre II heye ku ew berpirsiyarê birêvebirina mala Nefertîtî bû.<ref name="Tyldesley1998" /> Nivîsarên li gorên Huya û Meryre II yên ku di sala 12an a meha 2yem a Peret û di roja 8an de hatiye dîrok kirin, xeracek biyanî ya mezin nîşan dide. Xelkê Kharu (bakur) û Kush (başûr) têne dîtin ku diyariyên zêr û tiştên hêja ji bo Akhenaten û Nefertîtî tînin. Lewheyên ku di gora Meryre II de têne dîtin, qiral û qiralîçe bi şeş keçên xwe re ku li koşkekî rûniştî ne dide nîşan. Ev jî yek ji wan demên dawî ye ku prenses Meketaten dema ku li jiyanê ye tê de tê dîtin. Du cihên ku Nefertîtî temsîl dikin ku ji aliyê Flinders Petrie ve hatine kolandin dide nîşan ku Nefertîtî di dema navîn û paşîn a padîşahiya Akhenaten de 'piştî şêwaza zêdegavî ya rêveberiya wî û salên pêşîn ku hinekî rehet bûn' nişan didin. Yek ji van perçeyên piçûk e ku li ser kevirê kilsin e û nexşeyek pêşîn a Nefertîtî ye ku taca wê ya dirêj a diyarkirî ya ku li dora dev, çene, guh û teba tacê dest pê kiriye dide nîşan. Dibe ku Meketaten di sala 13an yan jî di sala 14an de miriye. Nefertîtî, Akhenaten û sê prenses têne dîtin ku şîna Meketaten digirin.<ref name="Murnane1995">{{Jêder-kitêb |sernav=Texts from the Amarna period in Egypt |url=https://archive.org/details/textsfromamarnap0000murn |paşnav=Murnane |pêşnav=William Joseph |paşnav2=Meltzer |pêşnav2=Edmund S. |tarîx=1995 |weşanger=Scholars Press |isbn=978-1-55540-965-4 |series=Writings from the ancient world |cih=Atlanta, Ga }}</ref> Nivîsa dawîn a dirokkirî ya ku navê wê û Akhenaten lê ye, ji nivîsareke avahiyê ya di kana kevirê kilsinî de ji Dayr Ebû Ḥinnis tê. Ev nivîsar di sala 16an a padîşahiya qiral de ye û di heman demê de nivîsa paşîn a dîrokkirî ye ku navê qiral tê de ye. == Mirina wê == === Teoriyên kevn === Teoriyên Misirê yên beriya sala 2012an difikirîn ku Nefertîtî li dora sala 12an a serdestiya Akhenaten ji tomarên dîrokî winda dibe. Di sedemên texmînkirî de birîndarbûn, nexweşiya webayê ku li nav bajêr belav bû û sedemek xwezayî ye. Ev teorî li ser vedîtina çend perçeyên ushabtiyê yên ku ji bo Nefertîtî hatine nivîsandin (niha li Louvre û Muzexaneya Brooklyn cih digirin) bû. Teoriya berê ya, dema ku ji dilî jêbirina abîdeyên qralîçeya Akhenaten hate pêkanîn ku di şûna wê de behsa Kiya bike, ji ber çavên Akhenaten de dikeve, hatiye pûçkirin.<ref name="Dodson2004"/> Di dema desthilatdariya Akhenaten de (û dibe ku piştî desthilatdariya wî jî berdewam kiriye), Nefertîtî xwedî hêzek bêhempa bû. Di sala 12dem a padîşahiya wî de, delîl hene dibe ku ew di bilindê statûya hevserokatiyê dibe:<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Akhenaten: Egypt's false prophet |url=https://archive.org/details/akhenatenegyptsf0000nich |paşnav=Reeves |pêşnav=Nicholas |tarîx=2005 |weşanger=Thames & Hudson |isbn=978-0-500-28552-7 |çap=1. Aufl |cih=London }}</ref> wekê ku li ser stêla hevkariyê dixuyê Nefertîtî di statûya fîrewn (qiral) de wekhev e. Dibe ku Nefertiti hikumdarê bi navê Neferneferuaten be. Hinek teorîsyen destnîşan dikin ku Nefertîtî hêj sax bû û bandora wê li ser endamên ciwanên malbat a qiraliyetê çêdibe. Ger wiha be, ew bandor û tê texmîn kirin ku jiyana Nefertîtî bi xwe dê di sala 3 ya serdestiya Tutankhaten (1331 {{bz}}) de biqede. Di wî salê de, Tutankhaten navê xwe diguherîne û navê Tutankhamun li xwe datîne. Ev jî delîla vegera wî ya ji bo perizîna fermî ya Amun e û terikandina Amarnayê ye ku paytexta welêt vegerandiye bajarê Thebesê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Amarna sunset: Nefertiti, Tutankhamun, Ay, Horemheb, and the Egyptian counter-reformation |url=https://archive.org/details/isbn_9789774163043 |tarîx=2010 |weşanger=American Univ. in Cairo Press |isbn=978-977-416-304-3 |paşnavê-edîtor=Dodson |pêşnavê-edîtor=Aidan |çap=Nachdr. |cih=Cairo }}</ref> === Teoriyên nû === Di sala sala 2012an de, vedîtina nivîseke dîrokkirina bi sal 16, meha 3 ya Axetê, roja 15 a serweriya Akhenaten hate ragihandin.<ref name="Seyfried2012">{{Jêder-kitêb |sernav=In the light of Amarna: 100 years of the Nefertiti discovery for the Ägyptisches Museum und Papyrussammlung Staatliche Museen zu Berlin [exhibition, Ägyptisches Museum und Papyrussammlung, Staatliche Museen zu Berlin, from December 7, 2012 - April 13, 2013] |url=https://archive.org/details/inlightofamarna10000unse |paşnav=Seyfried |pêşnav=Friederike |tarîx=2012 |weşanger=Ägyptisches Museum und Papyrussammlung |kesên-din=Ägyptisches Museum und Papyrussammlung |isbn=978-3-86568-848-4 |cih=Berlin }}</ref> Nivîsar di nav Kana 320 de ku yek ji mezintirîn kana kevirê kilsinî de bû li Dayr Abū Ḥinnis hatiye dîtin.<ref name=":0"/> Nivîsara ku ji pênc rêzan pêk tê ku bi xweliyê sor hatiye nivîsandin ku behsa hebûna "Jina Qraliyeta Mezin, Evîna Wî, Xatuna Du Welatan, Neferneferuaten Nefertîtî" dike.<ref name="Seyfried2012"/><ref name=":0"/> Rêza dawîn a nivîsarê behsa xebata avahîsaziyê ya domdar ku di bin serweriya nivîsmendê (katib) qiral Penthu de li Perestgeha Atenê ya Biçûk a li Amarnayê tê meşandin, dike.<ref name=":0"/> Van der Perre wiha dibêje: <blockquote>Ev nivîs delîlên nayên nakokîkirin pêşkêş dike ku hem Akhenaten û hem jî Nefertîtî di sala 16em a serweriya wî [Akhenaten] de hê jî li jiyanê bûne û ya girîngtir jî ku ew hê jî heman pozîsyonên ku di destpêka serdestiya wan de bûn diparêzin. Ev yek hewce dike ku salên dawîn ên Serdema Amarnayê ji nû ve li ser bê fikir kirin.</blockquote> Ev tê vê wateyê ku Nefertîtî di sala duyem de heya paşîn a serweriya Akhenaten de sax bû û destnîşan dike ku Akhenaten hê jî bi tenê li kêleka hevjîna (Nefertîtî) xwe hikum dike. Ji ber vê yekê, divê desthilatdariya fîrewnê jin Amarna ku wekî Neferneferuaten tê zanîn di navbera mirina Akhenaten û hatina Tutankhamun de were danîn. == Veşartina wê == [[Wêne:Unfinished portrait head of queen Nefertiti with sketches 01.jpg|thumb|çep|Parçeya ceribandinê ya kevirê kilsin ku serê Nefertîtî nîşan dide.]] Mebesta veşartina Nefertîtî bû ku di nav Gorê Qraliyetê de ku di Stêla Sinorê de hatiye danîn, were çêkirin.<ref name="Murnane1995"/> Tê texmînkirin ku pêveka neqediyayî ya tirba qiral ji bo karanîna tirba wê were bikaranîn. Lêbelê ji ber ku diyar e ku Akhenaten berê wê miriye, pir ne gengaz e ku ew li wir were veşartin. Gora neqediyayî ya 29an ku bihata qedandin dê dimenên wê pir dişibin gora Qraliyetê, berendamê herî muhtemel e ji bo gorek ku ji bo bikaranîna taybetî ya Nefertîtî hatiye destpêkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The City of Akhenaten and Nefertiti: Amarna and its people |url=https://archive.org/details/cityofakhenatenn0000kemp |paşnav=Kemp |pêşnav=Barry John |tarîx=2012 |weşanger=Thames & Hudson |isbn=978-0-500-05173-3 |series=New aspects of antiquity |cih=London }}</ref> Ji ber ku joreyek definkirinê tine ye Nefertîtî li wir jî nehatiye veşartin. Di sala 2015an de, arkeologê îngilîz Nicholas Reeves ragihand ku bi lêgerîna dîtbariyên bilind valahî li pişt dîwarên gora Tutankhamun dîtiye ku pêşniyar kiribû ku bibe joreya goristana Nefertîtî<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ibtimes.co.uk/archaeologist-believes-hidden-passageway-tomb-tutankhamun-leads-resting-place-nefertiti-1514990 |sernav=Archaeologist believes hidden passageway in tomb of Tutankhamun leads to resting place of Nefertiti |paşnav=Martin |pêşnav=Sean |tarîx=2015-08-11 |malper=International Business Times UK |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2024-01-31 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://news.nationalgeographic.com/2015/11/151128-tut-tomb-scans-hidden-chambers/ |sernav=Radar Scans in King Tut’s Tomb Suggest Hidden Chambers |tarîx=2015-11-30 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2024-01-31 |tarîxa-arşîvê=2015-11-30 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20151130100141/http://news.nationalgeographic.com/2015/11/151128-tut-tomb-scans-hidden-chambers/ |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> lê lêgerînên radarê ya paşîn nîşan da ku li wir ti joreyên veşartî tine ne.<ref name="Sambuelli2019">{{Jêder-kovar |paşnav=Sambuelli |pêşnav=Luigi |paşnav2=Comina |pêşnav2=Cesare |paşnav3=Catanzariti |pêşnav3=Gianluca |paşnav4=Barsuglia |pêşnav4=Filippo |paşnav5=Morelli |pêşnav5=Gianfranco |paşnav6=Porcelli |pêşnav6=Francesco |tarîx=2019-09-01 |sernav=The third KV62 radar scan: Searching for hidden chambers adjacent to Tutankhamun's tomb |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1296207418308124 |kovar=Journal of Cultural Heritage |cild=39 |rr=288–296 |doi=10.1016/j.culher.2019.04.001 |issn=1296-2074 }}</ref><ref name="Sambuelli2019"/> Di sala 1898an de arkeologê fransî Victor Loret di nav wan kesên ku di hindurê gora Amenhotep II de li KV35 li Geliyê Qralan veşartibûn, du mûmiyên jinan dîtin. Ev her du mûmiyên ku bi navê 'Xatûna Pîr' û 'Xatûna Biçûk' têne zanîn, wekî berendamên mihtemel ên bermahiyên wê hatin destnîşankirin. Gotarek di kovara KMT de ku di sala 2001an hatiye weşandin de hatiye pêşniyar kirin ku Xanima Pîr dibe ku Nefertîtî be. Lêbelê paşê hate dîtin kirin ku 'Xatûna Pîr' bi rastî Tiye ye ku dayika Akhenaten e. Kulîlkek porê ku di tabûtekê de li ser nivîsek bi navê Qral Tiye hat dîtin, bi porê 'Xatûna Pîr' re hemahengiyek bêkêmasî îspat dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Harris |pêşnav=James E. |paşnav2=Wente |pêşnav2=Edward F. |paşnav3=Cox |pêşnav3=Charles F. |paşnav4=El Nawaway |pêşnav4=Ibrahim |paşnav5=Kowalski |pêşnav5=Charles J. |paşnav6=Storey |pêşnav6=Arthur T. |paşnav7=Russell |pêşnav7=William R. |paşnav8=Ponitz |pêşnav8=Paul V. |paşnav9=Walker |pêşnav9=Geoffrey F. |tarîx=1978-06-09 |sernav=Mummy of the "Elder Lady" in the Tomb of Amenhotep II: Egyptian Museum Catalog Number 61070 |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.349693 |kovar=Science |ziman=en |cild=200 |hejmar=4346 |rr=1149–1151 |doi=10.1126/science.349693 |issn=0036-8075 }}</ref> Analîzên DNAyê piştrast dike ku ew keça dêûbavên Tiye Yuya û Thuya bû.<ref name=":5">{{Jêder-malper |url=https://jamanetwork.com/journals/jama/fullarticle/185393 |sernav=jamanetwork.com |malper=jamanetwork.com |doi=10.1001/jama.2010.121 |tarîxa-gihiştinê=2024-01-31 }}</ref> Di 9 hezîran sala 2003an de arkeolog Joann Fletcher ku pisporê porê kevnar ê ji Zanîngeha Yorkê li Îngilîstanê, ragihand ku mûmiya Nefertîtî dibe ku jina ciwan be. Ev teorî ji aliyê Zahi Hawass û çend misirologên din ve hatin rexnekirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.zahihawass.com/wc_no_discrimination.htm |sernav=Weekly Column - Dr. Zahi Hawass |tarîx=2007-09-27 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2024-01-31 |tarîxa-arşîvê=2007-09-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20070927131223/http://www.zahihawass.com/wc_no_discrimination.htm |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di projeyek lêkolînê ya paşîn de ku ji aliyê Hawass ve hatiye birêvebirin, mûmiya bi analîza CT û analîza DNAyê hatin analîz kirin. Bi van analîzan lêkolînwanan derxistin holê ku ew jin dayika biyolojîk a Tutankhamun e, keça nenas a Amenhotep III û Tiye ye, ne Nefertîtî ye.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://en.m.wikipedia.org/wiki/Special:BookSources/978-977-416-673-0 |sernav=Scanning the pharaohs: CT imaging of the New Kingdom royal mummies |paşnav=Ḥawās |pêşnav=Zāhī A. |paşnav2=Saleem |pêşnav2=Sahar N. |paşnav3=D'Auria |pêşnav3=Sue H. |tarîx=2016 |weşanger=the American University in Cairo press |isbn=978-977-416-673-0 |cih=Cairo New York }}</ref> === Mûmyayên li KV21B === Yek ji du mûmyayên jin ên ku di ku KV21 de hatine dîtin wekî laşê Nefertîtî hatine pêşniyar kirin. Analîza DNA têra xwe daneyan peyda nekir ku nasnameyek teqez çêbike lê piştrast kir ku ew endamek rêza padîşahiya Xanedaniya Hejdehan ye.<ref name=":5"/> Lêgerîna CTyê eşkere dike ku ew di dema mirina xwe de nêzîkî temenê 45 salî bû ku milê wê yê çepê li ser sînga wê bi nîşana 'qiralîçeyê' xwar kiribû. Nasnameya muhtemel li ser têkiliya wê ya bi mûmyaya ku wekî Ankhesenamun tê naskirin ve girêdayî ye. Tê pêşnîyar kirin ku çawa ku dê û keçek (Tiye û Xanima Biçûk) di KV35 de bi hev re razayî hatine dîtin, heman tişt ji bo van mûmyayan jî derbasdar e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Scanning the pharaohs: CT imaging of the New Kingdom royal mummies |url=https://archive.org/details/scanningpharaohs0000hawa |paşnav=Ḥawās |pêşnav=Zāhī A. |paşnav2=Saleem |pêşnav2=Sahar N. |paşnav3=D'Auria |pêşnav3=Sue H. |tarîx=2016 |weşanger=the American University in Cairo press |isbn=978-977-416-673-0 |cih=Cairo New York }}</ref> == Tîpên hîtîtan == Li paytexta hîtîtan, li Hattûsa ya kevnar belgeyek ku ji serdema Amarna ye hatiye dîtin. Belge beşek ji belgeya bi navê Tapiya Suppiluliuma I e. Serdarê hîtîtan dema ku Karkemiş dorpêç dike, nameyek ji şahjina Misirê werdigire. Di nameyê de wiha tê gotin:<ref name="Güterbock1956">{{Jêder-kovar |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans Gustav |tarîx=1956 |sernav=The Deeds of Suppiluliuma as Told by His Son, Mursili II (Continued) |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.2307/1359312 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |ziman=en |cild=10 |hejmar=3 |rr=75–98 |doi=10.2307/1359312 |issn=0022-0256 }}</ref> <blockquote>Mêrê min mir û kurê min tineye. Ji bo te dibêjin ku gelek kurên te hene. Dibe ku tu yek ji kurên xwe bidî min ku bibe hevjîna min. Ez naxwazim yek ji rajêrî yên xwe wek mêr bigirim... Ez ditirsim.</blockquote> Ji ber ku jinên padîşah ên Keyaniya Nû tu carî bi kesên ji padîşahiyên biyanî re nezewicîne, ev pêşniyar wek pêşniyarek awarte tê hesibandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Schulman |pêşnav=Alan R. |tarîx=1979 |sernav=Diplomatic Marriage in the Egyptian New Kingdom |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/372739 |kovar=Journal of Near Eastern Studies |ziman=en |cild=38 |hejmar=3 |rr=177–193 |doi=10.1086/372739 |issn=0022-2968 }}</ref> Suppiluliuma ez ecêbmayî mam û ji dîwana xwe re got:<ref name="Güterbock1956" /> <blockquote>Di tevahiya jiyana min de tiştek wiha nehatiye serê min!</blockquote> Bê guman ew hişyar bû û şandeyek hebû ku rewşê lêkolîn bike lê bi vî rengî, wî şansê xwe ji dest da ku Misirê bike nav împaratoriya xwe.<ref name="Güterbock1956" /> Wî di dawiyê de yek ji kurên xwe, Zannanza şand, lê mîr di rê de dimire, dibe ku di rê hatiye kuştin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans Gustav |tarîx=1956 |sernav=The Deeds of Suppiluliuma as Told by His Son, Mursili II |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.2307/1359585 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |ziman=en |cild=10 |hejmar=4 |rr=107–130 |doi=10.2307/1359585 |issn=0022-0256 }}</ref> Nasnameya şahjina ku vê name nivîsandiye ne diyar e. Di salnameyên hîtîtan de jê re Dakhamunzu tê gotin, ku wergera sernavê misirî ya Ta hemet nesu (jina qiral) ye.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=RK2pLin2sPAC&dq=Dakhamunzu&pg=PA114 |sernav=A Companion to Ancient Egypt |paşnav=Lloyd |pêşnav=Alan B. |tarîx=2010-05-06 |weşanger=John Wiley & Sons |isbn=978-1-4443-2006-0 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=7MvtJ2LbKgwC&dq=Dakhamunzu&pg=PA185 |sernav=Tutankhamun's Armies: Battle and Conquest During Ancient Egypt's Late Eighteenth Dynasty |paşnav=Darnell |pêşnav=John Coleman |paşnav2=Manassa |pêşnav2=Colleen |tarîx=2007-08-03 |weşanger=John Wiley & Sons |isbn=978-0-471-74358-3 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=I7AYDQAAQBAJ&dq=Dakhamunzu&pg=PT163 |sernav=Ancient Perspectives on Egypt |paşnav=Matthews |pêşnav=Roger |paşnav2=Roemer |pêşnav2=Cornelia |tarîx=2016-09-16 |weşanger=Routledge |isbn=978-1-315-43491-9 |ziman=en }}</ref> Ji bo jinên ku vê nameyê şandine li ser navê Nefertîtî, Merîtaten û Ankhesenamun hatiye sekinîn lê ne diyar e ku ev name ji aliyê kîjan jinê vê hatiye şandin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê|Nefertiti}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Fîrewn]] [[Kategorî:Fîrewnên jin]] f6omtlagv9xcflhnyz31491w2znaap6 0 18540 2090992 2083339 2026-09-02T20:58:19Z InternetArchiveBot 45060 Add 1 book for [[Wîkîpediya:Dirûvbarîtî]] (20260902)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2090992 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank xwedî meqam | nav = Bedirxan Beg | wêne = Bedir Khan Pasha (Bedir Khan Beg).jpg | mezinahiya_wêne = 200px | sernavê_wêne = Portreya Bedirxan Beg ji sedsala 19an | roja_jidayikbûnê = {{Derdora}} 1802 an 1806an | cihê_jidayikbûnê = [[Cizîr]], [[Mîrektiya Botan]]{{Sfn|Jwaideh|2016|p=71}} | roja_mirinê = {{Derdora}} 1869an | cihê_mirinê = [[Şam]], [[Împeratoriya Osmanî|Sûriyeya Osmanî]] | hevjîn = 16 | zarok = [[Emîn Alî Bedirxan|Emîn]] • [[Bedrî Paşa Bedirxan|Bedrî]] • Rüveyde • [[Osman Paşa Bedirxan|Osman]] • [[Huseyin Kenan Beg|Huseyin]] • [[Bedrî Bedirxan|Bedrî]] | dê_û_bav = Ebdulleh Beg (Bavik)<br>Gulê Xanim (Dê) | xizm = [[Ebdulrezaq Bedirxanî]]<br>[[Celadet Alî Bedirxan]]<br>[[Sureya Bedirxan]]<br>[[Kamiran Alî Bedirxan]]<br>[[Leyla Bedirxan]]<br>[[Rauf Orbay]]<br>[[Vasif Çinar]]<br>[[Cuneyd Zapsu]]<br>[[Rewşen Bedirxan]]<br>[[Miqdad Midhet Bedirxan|Miqdad Bedirxan]]<br>[[Têlî Hemîd Bedirxan]]<br>[[Şamil Paşayê Bedirxanî]]<br>[[Sînemxan Bedirxan]] | meqam1 = Mîrê [[Mîrektiya Botan]] | berê1 = [[Seyfedîn Beg]] | paşê1 = [[Yêzdanşer Beg]] | dewr1 = 1821-1847{{Sfn|Jwaideh|2016|p=70}} | şerên_tevlêbûyî = {{Tree list}} *[[Şerê rûs û osmaniyan (1828-1829)]] *Komkujiya Êzîdiyan (1832) *Kampanyaya osmaniyan li rojhilat (1833-1839) *[[Şerê Misir û osmaniyan (1839-1841)]] *[[Komkujiya nestoriyan li Hekariyeyê (1843-1846)]] *Şerê osmanî û mîrektiya Botanê (1846-1847) **Şerê Dihê (1846) **Şerê Miksê **Şerê Sêrtê **Şerê Farqînê (1846) **Şerê Akreyê (1847) }} '''Bedirxan Beg'''<ref>Malmîsanij (2009). Cızira Botanlı Bedirhaniler. Stembol: Avesta. r. 54-107.</ref>{{Efn|Herwiha wekî: '''Mîrê Botan Bedirxan''',<ref>Malmîsanij (2009). Cızira Botanlı Bedirhaniler. Stembol: Avesta. r. 58.</ref> '''Bedir Xan Begê Botan'''}} an jî tenê '''Bedir Xan'''{{Sfn|Jwaideh|2016|p=69}} (jdb. 1802<ref>Malmîsanij (2009). Cızira Botanlı Bedirhaniler. Stembol: Avesta. r. 54.</ref>/1806<ref>Malmîsanij (2009). Cızira Botanlı Bedirhaniler. Stembol: Avesta. r. 55.</ref> - m. 1869),<ref>Malmîsanij (2009). Cızira Botanlı Bedirhaniler. Stembol: Avesta. r. 75.</ref> hikumdarê dawîn ê [[Mîrektiya Botan]] (1821-1847) a [[xanedana ezîziyan]] bû.<ref name="Gunter2014">{{Jêder-kitêb |sernav=Out of Nowhere: The Kurds of Syria in Peace and War |paşnav=Gunter |pêşnav=Michael |weşanger=Hurst |tarîx=2014-11-15 |isbn=978-1-84904-532-2 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=zRcoBgAAQBAJ&dq=bedir+khan+kurdish+beg&pg=PT17&redir_esc=y }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Margins of Empire: Kurdish Militias in the Ottoman Tribal Zone |paşnav=Klein |pêşnav=Janet |weşanger=Stanford University Press |tarîx=2011-05-31 |isbn=978-0-8047-7570-0 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=uVcfJRbu38kC&dq=bedir+khsn+beg+kurdish+leader&pg=PA220&redir_esc=y }}</ref> Di bin desthilatdariya wî de, mîrektiya li dora herêma Botan li seranserê [[Kurdistan]]ê berfireh bûye ku di heman demê mîrektî bi awayekî [[De facto|''defakto'']] serxwebûnî ya xwe ji [[Împeratoriya Osmanî|împeratoriya osmaniyan]] wergirtibû.<ref name="Jongerden2012">{{Jêder-kitêb |sernav=Social relations in Ottoman Diyarbekir, 1870-1915 |paşnav=Jongerden |pêşnav=Joost |weşanger=Brill |tarîx=2012 |isbn=978-90-04-22518-3 |cih=Leiden Boston |paşnav2=Verheij |pêşnav2=Jelle |series=The Ottoman Empire and its heritage }}</ref> Di dema serweriya xanedana wî de li [[Cizîr]] û li bajarê [[Akrê]]yê de sergehên mîrektiya wî hebûn. Bedirxan Beg di sala 1803an de li bajarê [[Cizîr]]ê ji dayik bûye ku navenda mîrektiya Botan a kurdan bû.<ref name="Jwaideh2006">{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurdish National Movement: Its Origins and Development |paşnav=Jwaideh |pêşnav=Wadie |weşanger=Syracuse University Press |tarîx=2006-06-19 |isbn=978-0-8156-3093-7 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=FCbspX-dGPYC&q=bedir+khan+beg+yazidis&pg=PA63&redir_esc=y }}</ref> Ew di sala 1821ê de dibe mîrê mîrektiya Botan û heta sala 1847an hikum dike.<ref name="Jongerden2012" /> Navê bavê wî [[Ebdullah Beg]] bû û Bedirxan Beg ku di dîroka herêmê de cihekî girîng girtibû, neviyên mîrên Botan bû ku bi navê ezîzan navdar bûn.<ref name="Jwaideh2006" /><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Aktürk |pêşnav=Ahmet Serdar |tarîx=2018 |sernav=Family, Empire, and Nation: Kurdish Bedirkhanis and the Politics of Origins in a Changing Era |url=https://muse.jhu.edu/article/710542 |kovar=Journal of Global South Studies |ziman=en |cild=35 |hejmar=2 |rr=390–423 |doi=10.1353/gss.2018.0032 |issn=2476-1419 }}</ref> Bedir di tomarên dîrokî de cara yekem wekî mîrê Botan hatiye dîtin ku li Kurdistanê di gelek pevçûnên bi rayedarên dewleta osmanî re cih girtiye. Heta sala 1821ê ku ew wekî begê hikumdarê mîrektiya Botan hatiye tayînkirin, tevlî dezgeha îdarî û leşkerî ya împeratoriya osmanî bûye ku wekî di gelek erkan de kar kiriye. Jêhatîbûnên wî yên dîplomatîk û îdarî, eleqeya wî bi raman û têgehên modernîst, xwedaparêziya wî ya misilman a populer, tepeserkirina wî ya diziyê, tolhildan û hişkbûna wî di bikaranîna qanûn û rêzikê de û pratîkên wî yên talankirinê yên li dijî kesan û civakan ji bo zêdekirina qezencên xwe, hem ji hêla hevdemên wî ve hem jî ji hêla rexneyan ve û hem jî di nav dîroknasan de di derbarê kesayetiya wî de, bûye sedema heyranî û rexneyan. Her ku bandora wî zêde dibû, tevlêbûna wî ya di siyaseta osmanî de zêde dibû û di dijberiya wî ya çalak a li hember reformên leşkerî yên osmanî yên berdewam de gihîştibû lûtkeyê. Ew yek ji serokên herî navdar bû. Piştî ku di sala 1845an de wekî serhildêr hatibû îlankirin, di sala 1847an de di 42 an 43 saliya xwe de, piştî kampanyayek leşkerî ya serketî ya li dijî hêzên wî, hatiye girtin û ji Kurdistanê hatiye sirgûnkirin. == Jiyana taybet == [[Wêne:Miner Kilbourne Kellogg - Costume of Beder Khan Bey - 1991.56.173 - Smithsonian American Art Museum.jpg|thumb|200px|Cil û bergên Bedirxan Beg, ji aliyê [[Miner Kilbourne Kellogg]] nîşankirin]] Bedirxan di sala 1803an de li bajarê Cizîrê, paytexta [[Mîrektiya Botan]], wekî endamê eşîra ezîzan a kurdan de ji dayik bûye. Navê bavê wî Ebdulleh Beg bû û piştî ku pismamê wî Seyfedîn (ku piştî mirina Ebdulleh Beg cihê serweriyê girt) nekarî herêmê aram bike û birayê wî Seîd Beg pir dînperest bû û serokatiyê ji Bedirxan re dihêle û Bedirxan dibe serokê mîrektiyê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kurdistan et l'Europe |paşnav=Kieser |pêşnav=Hans-Lukas |weşanger=Chronos |tarîx=1997 |isbn=978-3-905312-32-4 |ziman=fr |url=https://books.google.at/books?id=8LAlAQAAMAAJ&redir_esc=y }}</ref> Dayika Bedirxan, Gulê, ji bo parastina cihê malbata xwe, neçar dimîne ku kontrola koma Ebdulleh Beg bigire destê xwe. Bandorek mezin li ser kesayetiya Bedirxan hebû û Bedirxan pir rêz li wê digirt. Bav û kalên Bedirxan îdia dikirin ku çîroka malbata wan bi eslê xwe ji [[Xalid bin Welîd]] tên. Ji ber vê sedemê, ev rêzenavê ezîzanê hatiye binavkirin da ku rûmeta girêdana bi rêzenavê kesekî mîna Xalid bin Welîd re were nîşandan ku di tevahiya jiyana xwe de bi navê Îslamê gelek serkevtinên leşkerî bi dest xistiye. [[Mihemed Emîn Zekî]] û dîroknasên din ên kurd îdia kirin ku peyva "Ezîzan" ji Mîr Abdullah Ezîzî, kurê ibn-Xalid ê Cizirî, yek ji damezrînerên xanedanê tê. Lêbelê, li gorî daxuyaniya [[Kamiran Alî Bedirxan]], yek ji neviyên Bedirxan Beg, peyva "Ezîzan" ji "Arzîzan" tê, gundekî piçûk ê derûdora bajarê Cizirê ye. Di tevahiya kariyera wî de hatiye tomar kirin ku Bedirxan Beg nêzîkî 16 jinên wî hebûn ku di nav wan de zewacên bi bandora dîplomatîk a faris û tirkan jî hebûn û 21 yek zarokên wî hebûb. [[Emîn Alî Bedirxan]] yek ji kurên wî bû û [[Celadet Alî Bedirxan]], [[Sureya Bedirxan]], Kamiran Elî Bedirxan, [[Vasıf Çınar]],<ref name="Özoğlu2004">{{Jêder-kitêb |sernav=Kurdish Notables and the Ottoman State: Evolving Identities, Competing Loyalties, and Shifting Boundaries |paşnav=Özoğlu |pêşnav=Hakan |weşanger=SUNY Press |tarîx=2004-02-12 |rr=95 |isbn=978-0-7914-5993-5 |ziman=en }}</ref> [[Leyla Bedirxan]] û [[Rauf Orbay|Rauf Paşa]]<ref name="Özoğlu2004" /><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.yeniakit.com.tr/biyografi/rauf-orbay |sernav=Rauf Orbay kimdir? - Yeni Akit |malper=m.yeniakit.com.tr |roja-gihiştinê=2025-10-01 }}</ref> neviyên wî bûn. == Hikumdariya wî (1821-1847) == [[Wêne:Corduene castle.jpg|thumb|Bermahiyên [[keleha Cizîra Botan]] a xanedana Bedirxaniyan. Li aliyê rast [[Birca Belek]] tê dîtin. Wêne di sala 1908an de ji aliyê [[Gertrud Bell]] ve hate girtin.]] Piştî mirina bavê Bedirxan Beg, Ebdulleh Beg, pismamê wî mîr Seyfedîn Beg serokatiya mîrnişînê digire ser xwe.<ref name="Aktürk2018">{{Jêder-kovar |paşnav=Aktürk |pêşnav=Ahmet Serdar |tarîx=2018 |sernav=Family, Empire, and Nation: Kurdish Bedirkhanis and the Politics of Origins in a Changing Era |url=http://journals.upress.ufl.edu/JGSS/article/view/729 |kovar=Journal of Global South Studies |ziman=en |cild=35 |hejmar=2 |rûpel=393 |doi=10.1353/gss.2018.0032 |issn=2476-1419 |s2cid=158487762 |gihiştina-urlyê=subscription |via=[[Project MUSE]] }}</ref> Di dema Seyfedîn Beg de ku bêdeng û bi manewiyatê re eleqedar dibe, rêveberiya mîrnîşînê xirab bûye û eşîrên di nav mîrektiya Botanê de bûn ji kontrolê derketine.<ref name="Shields2001">{{Jêder-kovar |paşnav=Shields |pêşnav=Sarah |tarîx=August 2001 |sernav=Nelisa Fuccaro, The Other Kurds: Yazidis in Colonial Iraq, Library of Modern Middle East Studies, vol. 14 (London: I. B. Tauris, 1999). Pp. 246. |url=http://dx.doi.org/10.1017/s0020743801293064 |kovar=International Journal of Middle East Studies |cild=33 |hejmar=3 |rr=463–465 |doi=10.1017/s0020743801293064 |issn=0020-7438 |s2cid=161122658 |gihiştina-urlyê=subscription }}</ref> Bedirxan Beg ji ber vê xirabûna rêveberiyê aciz dibe û li hember van bûyerên neyînî bêdeng namîne û hinek caran jî mudaxeleyî rêveberiyê dike.{{sfnp|Sinclair|1989|p=401}} Seyfedîn Beg bi dilxwazî ​​​​ji meqamê mîr vedikişe û rêveberiyê radestî birayê biçûk ê Bedirxan Beg, Selîh Beg, dike. Ji ber ku Selîh Beg bi xwe jî bi teetê eleqeder dibû û xwedî helwesteke dîndar bû, wî nekarî xirabûna rêveberiyê û nebûna desthilatdariyê ya mîrektiya Botanê de çareser bike.<ref name="Aktürk2018" /> Ji ber ku Selîh Beg di wê demê tevlî rêzbendiya [[Neqşbendî]] dibe, wî guncaw dît ku xwe vekişîne û di sala 1821ê de mîrektiyê ji birayê xwe Bedirxan Beg re bihêle. Dema Bedirxan Beg derbasê li ser textê dibe di temenê 19 salî ya xwe de bû.<ref name="Aktürk2018" /> Bedirxan Beg di dema yekem a serokatiya xwe yê wekê mîr, bi awayeke bilez kontroleke herêmî ya bihêz ava kiriye ku ev yek rê daye wî ku di [[Şerê rûs û osmanî (1828-1829)|Şerê rûs û osmanî]] yê di navbera salên 1828 û 1829an de piştgiriyan nede siltanê osmanî.{{sfnp|Uyar|2020|p=83}} Di vê serdemê de, împeratoriya Osmanî hewl daye ku desthilatdariya hikûmetên herêmî kêm bike û rêziknameyên îdarî li ser bingeha rêbazek rêveberiya navendî bicîh tîne.<ref name="Shields2001" /> Ji ber vê sedemê, li gelek herêman di hikûmetên herêmî yên nîvxweser de serhildan hatin dîtin.<ref name="Aktürk2018" /> Bedirxan Beg di destpêka serdemekê ku tê de têkoşînên di navbera împeratoriya osmanî û feodalên kurd hebûn, dibe mîr. Ji ber ku ev serdem bûye serdemeke ku reform werin kirin û di encama van reforman de gelek rêveberiyen nîvxweser ên kurd ji aliyê osmaniyan ve hatine hilweşandin.<ref name="Winter2006">{{Jêder-kovar |paşnav=Winter |pêşnav=Stefan |tarîx=2006 |sernav=The other Nahdah: The Bedirxans, the Millîs and the tribal roots of Kurdish nationalism in Syria |url=https://www.jstor.org/stable/25818086 |kovar=Oriente Moderno |cild=25 (86) |hejmar=3 |rr=461–474 |doi=10.1163/22138617-08603003 |issn=0030-5472 |jstor=25818086 |gihiştina-urlyê=subscription }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Narratives of the History of the Ottoman-Kurdish Bedirhani Family in Imperial and Post-Imperial Contexts: Continuities and Changes |paşnav=Henning |pêşnav=Barbara |weşanger=University of Bamberg Press |sal=2018 |rûpel=94 |isbn=978-3863095512 |url=https://d-nb.info/1156601185/34 }}</ref> === Rêveberiya wî û reformên nû === [[Wêne:Bohtan principality.png|thumb|Nexşeya dawiya sedsala 17an ya ji Kurdistana navendî]] Di serdemên destpêkê yên desthilatdariya xwe de, Bedirxan Beg Beg xwedî hêzek ewqas bihêz nebû ku rêça bûyerên li dora xwe diqewimin biguherîne.{{Sfn|Henning|2018|p=95}} Wî karî navçeyên ku ji ber şer wêran bûne di bin kontrola xwe de pêş bixe û di nav çend salan de, nifûsa herêma di bin kontrola wî de bi girîngî zêde bû.{{Sfn|Jongerden|2012|p=60}} Kiryarên Bedirxan Beg li ser îmarat, bingeha reform û hewldanên ji bo sererastkirina avahiya rêveberiyê ya ku di dema desthilatdariya mîrên berê de xirab bû, bûn.<ref name=":5">{{Jêder-kitêb |sernav=Agha, Sheik and State |paşnav=van Bruinessen |pêşnav=Martin |rr=179 |url=https://dspace.library.uu.nl/bitstream/handle/1874/420970/ASS_Zed.pdf?sequence=1 }}</ref> Bedirxan Beg ku bi demê re desthilatdariya xwe xurt kir, dest bi rêvebirina herêma Cizîrê bi awayekî otorîter kiriye û kiryara wî ya yekem ew bû ku eşîrên belavbûyî, serhildêr ên li herêma Botanê di bin hêza xwe de bike yek. Di vê serdemê de, Bedirxan Beg hejmarek tayînkirinên îdarî pêk aniye û rêziknameyên îdarî çêkiriye.<ref name=":5" /> Bedirxan Beg zanyarê kurd Ebdulkuddûs Beg wekê Şêx-ul-Îslam a di nav îmarata Botanê de, Tahir Axa (Tahirê Memo) wekê serokê karûbarên leşkerî, Hamit Axa wekê fermandarê siwariyê û Efendî Axa jî wekê serokê xezîne û karûbarên navxweyî erkdar kiriye.<ref name="Gökçe1997">{{Jêder-kitêb |sernav=Kurdistan et l'Europe |paşnav=Gökçe |pêşnav=Hasan |weşanger=Chronos |tarîx=1997 |rûpel=81 |isbn=978-3-905312-32-4 |ziman=fr |paşnavê-edîtor=Kieser |pêşnavê-edîtor=Hans-Lukas |url=https://books.google.com/books?id=8LAlAQAAMAAJ }}</ref>{{Sfn|Gökçe|1997|p=80}} Paşê ji bo ku ewlehiya jiyan û milkê mirovên ku li axên di bin fermandariya wî de dijîn misoger bike, Bedirxan Beg dawî li talan û diziyê anî û bi vî awayî karî berhevkirina bacê rêkûpêk bike. Van kiryaran aştî heta li herêmên herî dûr ên mîrektiya Botan misoger kir û prestîja wî di nav gel de zêde dike.<ref name="Gökçe1997" /> Lêkolînerê rûsî V. Dittel di nîşeyên xwe yên li ser axên Bedirxan Beg de wiha dinivîse:<ref name="Gökçe1997" /> {{Quote|“Qanûn, şert û mercên wî ji bo belavkirina erdê hene. Lê aştî û ewlehî ji hemî nerehetiyên van mercan bêtir tê tercîhkirin.”}} V. Dittel paşê behsa qanûn û rêveberiya leşkerî ya ku ji aliyê Bedirxan Beg ve hatiye danîn kiriye û diyar kiriye ku mirov dikarin bê tirs bi tena serê xwe li herêma Botanê rêwîtiyê bikin û gotinên xwe wiha berdewam dike:<ref name="Gökçe1997" /> {{Quote|"Li [[Kurdistan]]ê deverek tuneye ku dizî, şêlandina rêyan, an kuştin lê tune be. Lê li vir, aramiya giştî bi vî rengî dihat parastin."}} Ji salên destpêkê yên mîrektiya xwe ve, Bedirxan Beg zext li diz û rêbirên li herêmê dikir û cezayên tund dida wan ky bi vî awayî aramî û aştî li herêma Botanê misoger dikir.<ref name="Eppel2008">{{Jêder-kovar |paşnav=Eppel |pêşnav=Michael |tarîx=2008 |sernav=The Demise of the Kurdish Emirates: The Impact of Ottoman Reforms and International Relations on Kurdistan during the First Half of the Nineteenth Century |url=https://www.jstor.org/stable/40262569 |kovar=Middle Eastern Studies |cild=44 |hejmar=2 |rr=237–258 |issn=0026-3206 }}</ref> Rêwiyên biyanî diyar dikirin ku wan li herêma Botanê ya Bedirxan Beg aramî û ewlehî dîtiye ku wan li welat û herêmên din nedîtiye.<ref name="Eppel2008" /> Mîsyonerên amerîkî yên bi navê ''Rais'' û ''Bres'' ku di hezîrana sala 1836an de di dema serdana Bedirxan Beg kirine ku tu gumanbar nikare ji binçavkirina Beg bireve û herwiha diyar dikirine ku dizî û bertîlxwarinên ku li gelek deverên welêt dihatin dîtin li van herêman nehatine dîtin û destên diz û rêbirên ku dihatin girtin tavilê dihatin birîn, bi vî awayî aramî heta li herêmên herî paşketî yên mîrektiya Botanê jî misoger dibû.<ref name="Eppel2008" /><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Leezenberg |pêşnav=Michiel |tarîx=2020 |sernav=Di navbera fêrbûna îslamî û neteweperestiya feslefeyî: Auto-etnografia kurdan ji Mele Mehmûd Bayezîdî |url=https://www.jstor.org/stable/27108334 |kovar=Die Welt des Islams |cild=60 |hejmar=4 |rr=433–472 |issn=0043-2539 }}</ref> [[Wêne:Bohtan Emirate Flag Bedir khan beg period.png|thumb|Alayê mîrektiya Botan dibin desthildariya Bedirxan Beg]] [[Mehmûd II]] bi reformên ku kir, polîtîkayên îdarî yên împeratoriya Osmanî li wîlayetan ji sala 1808an pê ve guherand û rêbazek navendîtir bicîh anî.<ref name="Atmaca2019">{{Jêder-kovar |paşnav=Atmaca |pêşnav=Metin |tarîx=2019 |sernav=Resistance to centralisation in the Ottoman periphery: the Kurdish Baban and Bohtan emirates |url=https://www.jstor.org/stable/48543869 |kovar=Middle Eastern Studies |cild=55 |hejmar=4 |rr=519–539 |issn=0026-3206 }}</ref> Pêşî, wî eşrafên nîv-xweser, ku wî wekî astengiyên herî dijwar ên li pêşiya dewletê didît, xistin bin fermandariya xwe.<ref name="Atmaca2019" /> Di vê yekê de ew bi piranî bi ser ket.<ref name="Atmaca2019" /> Di navbera salên 1812 û 1817an de, eşrafên herî mezin ên Anatolyayê xistin bin fermandariya xwe û heman tişt di navbera salên 1814 û 1820an de li Balkanan jî qewimî.<ref name="Atmaca2019" /> Paşê ji bo rêxistinkirina [[Bakurê Kurdistanê]] û anîna eşraf û mîrên vê herêmê di bin fermandariya xwe de, Mehmûdê II di sala 1833an de [[Reşîd Mehmed Paşa]] wek waliyê [[Sêwas (parêzgeh)|Sêwasê]] tayîn kir.<ref name="Atmaca2019" />{{Sfn|Zürcher|2017|p=468}} Di vê serdemê de, Bedirxan Beg bû serokê mîrektiya Botan. Bedirxan Beg pêşî eşîrên belavbûyî yên Bohtanê di bin desthilatdariya xwe de kir yek û di nav mîrektiya Botan de rêziknameya îdarî ava kir.<ref name="Atmaca2019" /> Di salên pêşîn de ku ew bû serokê mîrektiyê, wî di warê îdarî de gelek reform kirin. Bi vî awayî, wî yavaş rêveberiya xwe xurt kir û dest bi rêvebirina îmarata Botanê bi awayekî otorîter kir.<ref name="Atmaca2019" /> Asta ewlehiyê li Botanê ewqas bû ku nifûsa wîlayetên cîran teşwîq kir ku koçî axa di bin kontrola Bedirxan Beg de kirin.<ref name="Atmaca2019" /> Ev yek bû sedema dijberiya waliyê osmanî yê [[Mûsil]]ê, ku daxwaza rawestandina koçberiya niştecihan ji wîlayeta Mûsilê ber bi Botanê ve kir.<ref name="Atmaca2019" /><ref name="James2021">{{Jêder-kitêb |sernav=The Rise and Fall of the Kurdish Emirates (Fifteenth to Nineteenth Centuries) |paşnav=James |pêşnav=Boris |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2021 |rr=25–44 |isbn=978-1-108-47335-4 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Gunes |pêşnavê-edîtor=Cengiz |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-the-kurds/rise-and-fall-of-the-kurdish-emirates-fifteenth-to-nineteenth-centuries/A75615835AE09CB5A625245A43C92171 |paşnavê-edîtor2=Bozarslan |pêşnavê-edîtor2=Hamit |paşnavê-edîtor3=Yadirgi |pêşnavê-edîtor3=Veli }}</ref> [[Wêne:Kurdish states 1835.png|thumb|Mîrektiyên kurd di dêstpêka sedsala 19an]] Serkeftina wî ewqas bû ku dîplomatên ewropî yên herêmê ji hikûmetên xwe re behsa şiyana Bedirxan kirin ku ji bo peyrewên xwe, bi herêmên din ên cîran re, standardeke aborî û ewlehîyek baş peyda bike.<ref name="James2021" /> Bedirxan bi ewlehîya ku anî herêmê serbilind bû ku di bin serokatiya wî de, çetetî ji holê rabû û karwan dikarîbûn bi ewlehî ji axa wî derbas bibin.<ref name="James2021" /> Bedirxan Beg di warên dabînkirina aramiya giştî, rizgarkirina niştecihên herêmî ji tirs û gumanan, parastina milkên ji diz û rêbiran, û avakirina pergaleke bacê ya dadperwer de ji bo baştirkirina jiyana civakî û aborî lêkolîn kirin. Ji ber vê yekê, Bedirxan Beg difikirî ku çareserkirina van pirsgirêkan dê otorîteya wî di nav gel de zêde bike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Mosul before Iraq: Like Bees Making Five-Sided Cells |paşnav=Shields |pêşnav=Sarah D. |weşanger=SUNY Press |tarîx=2000-06-22 |isbn=978-0-7914-4488-7 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=PkqBFQ3s9f4C&dq=%22while+some+nestorians+were+subjected+to%22&pg=PA54&redir_esc=y }}</ref> Ji bo vê armancê, wî hin tedbîr girtin da ku ewlehiya avahiya civakî misoger bike; wî barê bacê li ser mirovên ku di bin barê giran ê bac û bacê de diperçiqiyan kêm kir. Avakirina rêveberiya keştîyan li [[Gola Wanê]] bûyerek girîng bû.<ref name="Taylor2014">{{Jêder-kitêb |sernav=Fever and Thirst: An American Doctor Among the Tribes of Kurdistan, 1835-1844 |paşnav=Taylor |pêşnav=Gordon |weşanger=Chicago Review Press |tarîx=2014-12-01 |isbn=978-0-89733-657-4 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=qpRmBgAAQBAJ&redir_esc=y }}</ref> Bedirxan Beg bi hemî hêza xwe xebitî da ku projeyê pêk bîne. Gavên ku di vî warî de hatine avêtin bi eleqeyek germ ji hêla gel ve hatin pêşwazîkirin û piştgiriya serokên eşîran ên ku piştgirî dan Beg wergirtin. Xebitandina keştîyan li ser golê, ji aliyekî ve, pêşkeftina bazirganiyê li herêmê peyda kir, û ji aliyê din ve, rehetiyek mezin di veguhastina navherêmî de peyda kir.<ref name=":11">{{Jêder-malper |url=https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/A8A41F9088ABB9443BCEFF51EAAEC76D/S0090599221000325a.pdf/kurdistan_on_the_sevres_centenary_how_a_distinct_people_became_the_worlds_largest_stateless_nation.pdf |sernav=Çawa miletekî bihêz a dîrokê bû neteweya herî mezin a bêdewlet }}</ref> Ji bo vê armancê, Bedirxan Beg xwendekaran şandiyê Ewropayê da ku bi keştîvaniyê fêr bibin.<ref name="Taylor2014" /><ref name=":11" /> Wî bac berhev kirin, pereyên xwe çêkirin û sîstema dadweriyê organîze kir.<ref name=":13">{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/bedir-khan-badr-khan-d/ |sernav=BEDIR KHAN |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2025-10-01 |ziman=en-US }}</ref> Ewlehiya li Botanê ewqas populerîte da wî di nav niştecihên wê de ku gelek malbatên ji navçeyên cîran li mîrektiya Botanê bi cih bûn.<ref name=":11" /> Ev yek bû sedema nakokiyekê bi waliyê Mûsilê re, ku di sala 1842an de dixwest navçeya Cizîreyê tevlî wîlayeta Mûsilê bike, armancek ku nifûsa Cizîrê pê razî nebû.<ref name=":11" /> Heta sala 1845an, Bedirxan Beg li ser herêmek ji Diyarbekirê heta Mûsilê li rojava û [[Ûrmiye]] li rojhilat hikûm dikir.<ref name=":11" /> Ji ber ku dihat zanin ku wî bi avakirina milîsên nav-eşîrî yên ji leşkerên çend eşîran pêk dihatin û xutbeyên roja înê bi navê wî dihatin qîrîn, hikûmeta osmanî ya navendî biryar da ku tevgera serxwebûnê ya derketî holê ya Bedirxan Beg bi dawî bike.<ref name=":11" /><ref name=":13" /> ==== Komê miletan di bin hikumê wî ==== Van reformên Bedirxan Beg prestîja wî di nav begên din ên kurd ên herêmê de pir zêde kir, û ber bi dawiya salên 1830an ve, dema ku rageşiya sînor di navbera împeratoriya osmanî û Îranê de zêde dibû, Bedirxan Beg difikirî ku ji rewşa heyî sûd werbigire û herêmên ji [[Wan]], [[Bidlîs]], [[Mûş]] û [[Amed]] heta [[Gola Ûrmiyeyê]] tevlî qada bandora xwe bike.<ref name="Ozoglu1996">{{Jêder-kovar |paşnav=Ozoglu |pêşnav=Hakan |tarîx=1996 |sernav=State-Tribe Relations: Kurdish Tribalism in the 16th- and 17th-Century Ottoman Empire |url=https://www.jstor.org/stable/195817 |kovar=British Journal of Middle Eastern Studies |cild=23 |hejmar=1 |rr=5–27 |issn=1353-0194 }}</ref> Ji ber vê sedemê, wî hewl daye ku bi gelên Bakurê Kurdistanê re têkiliyên baş pêk bîne û bi taybetî jî têkiliyên xwe bi [[Ermenî|ermeniyan]] re pêş bixe.<ref name="Ozoglu1996" /> Li gorî hinek dîroknasên ermenî, Bedirxan Beg siyaseteke hişmendî dişopand ku bi girtina beşek mezin ji Kurdistanê di bin bandora xwe de bi hevalbendiya ermeniyan piştgiriya siyasî ya [[Împeratoriya Rûsî|Rûsya]] û [[Îrana Qacarî|Îranê]] bi dest bixe.<ref name="Ozoglu1996" /><ref name=":16">{{Jêder-kitêb |sernav=The Transformation of Ottoman Kurdistan: Underdevelopment in Ottoman Kurdistan in the Age of Centralisation, Westernisation and Crisis (1800–1914) |paşnav=Yadirgi |pêşnav=Veli |weşanger=Cambridge University Press |tarîx= |rr=93–150 |ziman=en |url=https://www.cambridge.org/core/books/political-economy-of-the-kurds-of-turkey/transformation-of-ottoman-kurdistan-underdevelopment-in-ottoman-kurdistan-in-the-age-of-centralisation-westernisation-and-crisis-18001914/33CF5F123B19F6FA5478DC49D0364A2F }}</ref> [[Wêne:Young-kurd-gregori-gagarin-1810-1893.jpg|thumb|Portreya şervanekî ciwan a kurd ji Botan (1825). Bi destê [[Gregorî Gagarîn]] hatiye çêkirin.]] Serdema Bediran Beg wekî serdemeke têkiliyên dostane di navbera kurd û ermeniyan de tê binavkirin.<ref name=":16" /> Ji bilî ermeniyan, komeke din a etnîkî ku bi sedsalan bi kurdan re jiyaye [[nestorî]] ne. Nestor civatek bûn ku bi gelemperî li herêma [[Hekarî (parêzgeh)|Hekariyê]] dijîn û têkiliyên wan ên baş bi kurdan re hene. Ev di serdemên destpêkê yên Bedirxan Beg de jî berdewam kiriye.<ref name=":16" /> Ji xeynî van komên etnîkî, [[Êzdîtî|êzidî]] jî hene ku hebûna xwe li herêmê berdewam dikirin. Piraniya êzidiyan li îmarata Botan û li deverên [[Başûrê Kurdistanê]] ya îro bûn.<ref name=":16" /> Bedirxan Beg û bi êzidiyan re têkiliyên wî yên baş tinebû û wî gelek seferên li dijî wan birêve biriye.<ref name=":16" /> === Şerê rûs û osmaniyan (1828-1829) === Ji ber xwesteka Rûsyayê ya gihîştina deryayên germ, ji sala 1805an vir ve her tim eleqeya wan bi civakên koçber ên li Bakurê Kurdistanê re hebû. Ji ber ku ji bo Rûsyayê gihîştina deryayên germ, parçekirina împeratoriya Osmanî û avakirina dewletên ermenî û kurd li rojhilata Anatolyayê girîng bû. Di [[Şerê rûs-osmanî (1828-1829)|şerê rûs-osmanî]] yê 1828-1829an de, leşkerên rûs li eniya rojhilatê Şerê Yeniköyê bi ser ketin û di 8ê tîrmeha 1829an de ketin [[Erzîrom]]ê. Serokê ezîdiyan Mîrza Beg ji aliyê [[Îvan Paskevîç]] ve wekî fermandarê artêşên Qefqasyayê hat razîkirin ku tevlî şer bibe.<ref name="Yalanuzyan2022">{{Jêder-malper |url=https://evnreport.com/raw-unfiltered/russo-turkish-wars-through-history/ |sernav=Russo-Turkish Wars Through History |malper=EVN Report |tarîx=2022-01-25 |roja-gihiştinê=2025-10-01 |ziman=en-US |paşnav=Yalanuzyan |pêşnav=Mikael }}</ref> Paskevîç di çileya 1829an de bi heman awayî bi serok û rêberên eşîrên din ên kurd re têkilî danî û hewl da ku wan razî bike ku aliyê Rûsyayê bigirin. Silêman û Hesen Axa ji şaxa [[sencaq]]a [[Kop]]ê ya eşîra [[Zîlan (êl)|Zîlan]] tavilê ev pêşniyara rûsan qebûl kirin.<ref name="Yalanuzyan2022" /> Bayezîd Paşa û Behlûl Paşa yê Kurd jî hewl dan ku aliyê rûsan bigirin. Bedîrxan Beg leşkerên ku diviyabû bidaya wan neda osmaniyan û rê li ber eşîrên ku dixwestin wan bidin girt.<ref name="Yalanuzyan2022" /> Bedîrxan Beg û [[mîrektiya Soran]], [[Behdînan]] û [[mîrektiya Hekarî]] jî ji tevlîbûna şer li aliyê osmaniyan dûr ketin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://origins.osu.edu/article/kurds-stateless-turkey-syria-iraq-iran |sernav=The Fate of the Kurds {{!}} Origins |malper=origins.osu.edu |tarîx=2020-01-19 |roja-gihiştinê=2025-10-01 |ziman=en }}</ref> === Hevpeymaniya bi Mihemed Paşayê Rewandizî li ser komkujiya êzidiyan (1832-1833) === [[Wêne:Bedirkhan Beg in herd of horses.jpg|thumb|Bedirxan Beg di keriyê hespan]] Di împeratoriya Osmanî de, misilman bûn ku bi berdewamî êzidiyan zilm û komkujî kirin û di hin rewşan de ew neçar kirin ku bibin misilman. Di destpêka împeratoriya Osmanî de, ezidî hîn jî bi hêz bûn.<ref name="King2013">{{Jêder-kitêb |sernav=Kurdistan on the Global Stage: Kinship, Land, and Community in Iraq |paşnav=King |pêşnav=Diane E. |weşanger=Rutgers University Press |tarîx=2013-12-31 |rr=187 |isbn=978-0-8135-6354-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=HNcyAgAAQBAJ&pg=PA187 }}</ref> Mînakî, serokekî êzidî yê bi navê Mîrza wekî "Mîrê Kurdan" dihat tayînkirin. Lêbelê, bandora wan bi demê re kêm bû, nemaze ji ber gelek guherînên bo îslamê. Di gel vê yekê, nifûsa êzidî di eşîr û [[konfederasyon]]ên kurd de hîn jî girîng bû. Eşîrên kurd ên neêzidî pir caran hêza ajotinê ya li pişt pêlên zilmê bûn.<ref name="King2013" /> Di nav êzidiyan de, peyva "ferman" ji bo hemî komkujiyan ji împeratoriya Osmanî û pê ve gelemperî bû. Di karanîna osmanî de, ''ferman'' behsa fermaneke ji siltanê dikir.<ref name="King2013" /> [[Wêne:The Mountains of Kuyunjik.jpeg|thumb|Êzidiyên Şêxanê ku ji ber dagirkerên Bedirxan Beg reviyabûn lê nekarîn [[Dîcle|çemê Dîcleyê]] derbas bikin.<ref name="Austen Henry Layard2">{{Jêder-kitêb |sernav=Niniveh and Its Remains: With an Account of a Visit to the Chaldaean Christians of Kurdistan, and the Yezidis, Or Devil-Worshippers : and an Enquiry Into the Manners and Arts of the Ancient Assyrians |paşnav=Layard |pêşnav=Austen Henry |weşanger=Murray |tarîx=1849 |rûpel=[https://books.google.com/books?id=j-E-AAAAcAAJ&pg=PA275 275] |ziman=en }}</ref>]] Bedirxan Beg bi berdewamî berpirsiyarê komkujiyên li ser êzidiyan bû. Di sala 1832an de, nêzîkî 70.000 êzidî<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Steinvorth |pêşnav=Daniel |tarîx=2016-12-22 |sernav=Jagd auf den Engel Pfau |url=https://www.nzz.ch/international/nahost-und-afrika/bedrohte-minderheiten-im-orient-jagd-auf-den-engel-pfau-ld.135327 |roja-gihiştinê=2019-09-30 |rojname=Neue Zürcher Zeitung |ziman=de-CH |issn=0376-6829 }}</ref> ji aliyê mîrên kurd ên [[Sunîtî|sunî]] Bedirxan Beg û [[Mîr Muhemmed|Mihemed Paşa yê Rewandizê]] ve hatin kuştin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Der kurdische Fürst MĪR MUHAMMAD AL-RAWĀNDIZĪ genannt MĪR-Ī KŌRA: Ein Beitrag zur kurdischen Geschichte |tercimeya-sernav=The Kurdish Prince MĪR MUHAMMAD AL-RAWĀNDIZĪ called MĪR-Ī KŌRA: A Contribution to Kurdish History |paşnav=Nebez |pêşnav=Jemal |weşanger=epubli |tarîx=2017-08-14 |isbn=9783745011258 |ziman=de |url=https://books.google.com/books?id=hQIxDwAAQBAJ&q=Ezidis&pg=PT254 }}</ref> Bedîrxan Beg her tim bi Mihemed Paşa re di têkiliyên baş de nebû, di sala 1834an de, artêşa wî neçar ma ku mîrektî ji wî biparêze. Di sala 1836an de, osmaniyan êrîşî wî kirin û ew têk birin, û Bedirxan Beg sonda xwe ya dilsoziyê ji siltan re nû kir. Di sala 1838an de, [[Reşîd Paşa]] bajarê Cizîrê fetih kir û Bedirxan Beg ji ber polîtîkayên navendîparêz ên împeratoriya Osmanî dest bi windakirina desthilatdariya xwe kir, ku bi fermana [[Tenzîmat]]ê ya 1839an û sepandina wê di sala din de gihîşt lûtkeyê. Piştî [[Şerê Belqêşê]] di sala 1839an de, ku Bedirxan Beg ji bo aliyê osmaniyan beşdar bû, ew wekî hikumdarê kurd ê serdest li Kurdistana navendî derketa holê. Zilamên wî hema hema tevahiya nifûsa ezidiyên [[Şêxan (navçe)|Şêxanê]] kuştin. Hin êzidiyan hewl dan ku koçeriya [[Şingal]]ê bikin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Narratives of the History of the Ottoman-Kurdish Bedirhani Family |paşnav=Henning |pêşnav=Barbara |weşanger=University of Bamberg Press |tarîx=2018 |rûpel=99 |isbn=978-3863095512 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Yezidis: The History of a Community, Culture and Religion |paşnav=Acikyildiz |pêşnav=Birgul |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2014-08-20 |rûpel=[https://books.google.com/books?id=3RNEBAAAQBAJ&q=bedir+khan+beg+yezidis&pg=PA52 52] |isbn=9781784532161 |ziman=en }}</ref><ref name="Lescot-1938">{{Jêder-kitêb |sernav=Enquête sur les Yezidis de Syrie et du Djebel Sindjār |tercimeya-sernav=Survey of the Yezidis of Syria and Jebel Sinjar |paşnav=Lescot |pêşnav=Roger |weşanger=Institut français de Damas |sal=1938 |cih=Beirut |ziman=fr |url=https://archive.org/details/MN40205ucmf_0 |roja-gihiştinê=2025-06-05 |via=archive.org }}</ref>{{rp|125}} Dema ku wan hewl da birevin ber bi Şingalê ve, gelek ji wan di çemê [[Dîcle]]yê de xeniqîn. Yên ku nizanibûn avjeniyê bikin jiyana xwe ji dest da. Nêzîkî 12.000 êzidî li qeraxa çemê Dîcleyê ji aliyê zilamên Bedirxan Beg ve hatin kuştin.<ref name="Hamburg2">{{Jêder-malper |url=https://www.hamburg.de/contentblob/6271994/21807c33b23c0f8e930ad75a1da7753c/data/eziden-und-ezidentum.pdf |sernav=Die Eziden und das Ezidentum – Geschichte und Gegenwart einer vom Untergang bedrohten Religion |tercimeya-sernav=The Yazidis and Yazidism – Past and Present of a Religion Threatened with Extinction |malper=hamburg.de |ziman=de |paşnav1=Tagay |pêşnav1=Sefik |paşnav2=Ortac |pêşnav2=Serhat |rr=49–50 }}</ref> Jin û zarokên êzîdî jî hatin revandin.<ref name="Hamburg2" /> Di sala 1833an de, êzidiyên ku li herêma [[Akrê (navçe)|Akrêyê]] dijiyan dîsa rastî êrîşa Mihemed Paşa û Bedirxan Begê bûn. Sûcdaran li [[Zêyê Mezin]] 500 êzidî kuştin. Piştre, Mihemed Paşa û leşkerên wî êrîşî êzîdî ku li Şingalê dijiyan kirin û gelek ji wan kuştin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ottoman-Iranian Borderlands: Making a Boundary, 1843-1914 |paşnav=Ateş |pêşnav=Sabri |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2013-10-21 |isbn=9781107033658 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=WUQIAQAAQBAJ&pg=PA67 }}</ref> [[Wêne:Mir_Ali_Beg.jpg|girêdan=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Mir_Ali_Beg.jpg|çep|thumb|Di navenda vê wêneyê Elî Begê II (neviyê Elî Beg û kalikê [[Tehsîn Beg]])]] Gelek êzidiyan jî xwe li hember êrîşan parastin. Elî Beg, serokê êzidiyan li Şêxanê jî wisa kir. Serokê êzidiyan Elî Beg hêzên xwe seferber kir da ku li dijî Mihemed Paşa derkeve, ku eşîrên kurd ên ku li çiyayên derdorê dijiyan seferber kir da ku êrîşek li dijî êzidiyan bidin dest pê kirin. Leşkerên Elî Beg ji hejmar kêmtir bûn û ew ji hêla Mihemed Paşa û Bedirxan Beg ve hate girtin û kuştin.<ref name="Austen Henry Layard2" /> === Şerê osmanî û Misir (1833-1839) === Bedîrxan Beg di vî şerî de bi hêzên xwe aliyê împeratoriya osmanî girt.<ref name="Ufford2007">{{Jêder-kitêb |sernav=The Pasha: How Mehemet Ali Defied the West, 1839-1841 |paşnav=Ufford |pêşnav=Letitia W. |weşanger=McFarland |sal=2007 |rr=22–30 |isbn=978-0-7864-2893-9 |url=https://books.google.com/books?id=zmJE_okYJE0C&pg=PA22 |roja-gihiştinê=29 çiriya pêşîn 2016 }}</ref><ref name="Aydin2012">{{Jêder-kitêb |sernav=Social Relations in Ottoman Diyarbekir, 1870-1915 |paşnav=Aydin |pêşnav=Suavi |weşanger=Brill |sal=2012 |rr=34–35 |isbn=9789004225183 |paşnavê-edîtor=Jongerden |pêşnavê-edîtor=Joost |paşnav2=Verheij |pêşnav2=Jelle |paşnavê-edîtor2=Verheij |pêşnavê-edîtor2=Jelle }}</ref> Di vî şerî de, leşkerên osmanî ji aliyê generalekî bi navê [[Hefîz Mehmed Paşa|Hefîz Paşa]] ve dihatin birêvebirin, ku ew di heman demê de fermandarê operasyonên li Kurdistanê bû.<ref name="Aydin2012" /> Lêbelê, wî paşê ev helwest berda û di dema sefera rojhilat a Mehmûdê II ya di navbera 1833-1839an de bi leşkerên xwe re li kêleka artêşa osmanî cih girt, ku wî ew ji bo bindestkirina navdarên herêmê pêk anî da ku navendîkirina Bakurê Kurdistanê pêk bîne.<ref name="Aydin2012" /> Artêşa osmaniyan, ku ji hêla Hefîz Paşa ve dihat fermandarkirin, li hember hêzên [[Xedîwiyeta Misirê]] têk çûnekî mezin xwar.<ref name="Aydin2012" /> Di cih de piştî şer, Bedîrxan Beg leşkerên xwe pêşî vekişanda [[Amed]]ê û dûv re jî Cizîrê û bêyî ku tu agahî bide artêşa xwe belav kir.<ref name="Aydin2012" /> Bi vê siyaseta ku wî şopand, Bedîrxan Beg mîna axayên din ên Kurdistanê ji tunekirinê rizgar bû û di vê pêvajoyê de hêzek girîng bi dest xist.<ref name="Ufford2007" /> Ji ber siyaseta xwe ya dewletparêz, ji hêla dewletê ve bi sernavê “kolonelê leşkerî yê yedek“ hate xelat kirin.<ref name="Aydin2012" /> Bi vî rengî, wî piştgiriya dewletê li hêza xwe zêde kir û hêz û bandorek girîng li herêmê bi dest xist. Piştî têkçûna di Şerê Belqêşê, nezîkî Entabê, di sala 1839an ku Bedîrxan Beg bi hêzên eşîrî yên di bin fermandariya wî de beşdar bû, serweriya siyasî û hêza dewleta osmaniyan li herêmê pir hejiya.<ref name="Ufford2007" /> Rewşa heyî ji bo Bedîrxan Beg destpêka serdemeke nû li herêmê bû. Bedîrxan Beg, ku heta wê rojê bi dewletê re siyaseteke aştiyê dimeşand, dû re bi sûd wergirtina ji rewşa heyî ya hikûmetê dest bi şopandina siyasetên ku dê bandora wî li herêmê zêde bikin kir. Ji ber ku bêhêzbûna împeratoriya Osmanî di vî şerî de otorîteya wê ya siyasî li herêmê pir hejand.<ref name="Ufford2007" /> Bedîrxan Beg ji vê rewşa împeratoriya osmaniyan sûd wergirt û bandora xwe li herêmê zêde kir û polîtîkayên cûda li pey xwe hişt.<ref name="Aydin2012" /> === Kampanyaya osmanî li rojhilatê (1839) === Ji ber qelsbûna desthilatdariya navendî di împeratoriya Osmanî de, rêzikên feodal ên mîna yên bi celebê "[[Ayan]]", ku di destpêka sedsala 19an de li gelek herêmên Anatolyayê derketin holê, li herêmên Bakurê Kurdistanê dêstpêkirin. Piştî vê yekê, [[Mehmûd II]] li ser rêxistinkirina rêveberiya navxweyî û modernîzekirina împaratoriyê difikirî.{{sfnp|Eppel|2016|pp=54–55}} Ji bo ku desthilatdariya xwe xurt bike, wî biryar da ku hemî desthilatdariyên ku bi rêya mîrat û kevneşopiyê an jî li ser piştgiriya gel hatine bidestxistin ji holê rake. Piştî rêze pevçûnên 1806-1812an li dijî rûsan, polîtîkayên navendîkirinê ketin pratîkê û siltan Mehmûd II ji bo jiholêrakirina ''Ayaniyan'' tedbîr girt.<ref name=":18">[[Denise Natali]] (2004) ''"Ottoman'' ''Kurds and emergent Kurdish nationalism"'', Critique: Critical Middle Eastern Studies,13:3, 383–387, {{doi|10.1080/1066992042000300701}}</ref> Wî di navbera salên 1812-1817an de li Anatolyayê ''Ayan'' û dûv re jî di navbera salên 1814-1820an de li [[Balkan]]an ''Ayan'' bi dawî kir. Rewş li Kurdistanê pir cûda bû, ku li wir mîrektiyên kurdên misilman û ezîdî yên ku nîv-serbixwe hebûn ku bi sedsalan dom kiribûn.<ref name=":18" /> Bi gotineke din, dê pir dijwartir be ku mîrên kurd ên ku li ser eşîrên mezin serdest bûn, ber bi rastê wan ve bibin.<ref name=":18" /> Rêziknameyên nû yên ku siltan Mehmûdê II dixwest ku derxîne, li Anatolyayê bûn sedema serhildanên mezin. Ji van serhildanan ya herî girîng serhildanên [[Seîd Beg|Seîd Begê Beyazîdê]], Bedîrxan Beg û Mihemed Paşa bûn.<ref name=":18" /> Mistefa Reşîd Paşa û [[Hefîz Mehmed Paşa]] ji bo tepeserkirina van serhildanan hatin erkdarkirin.<ref name=":18" /> Bedîrxan Beg di van serhildanan de wekî navbeynkar di navbera împeratoriya Osmanî û begên kurd de tevgeriya û bi saya bandora wî, bi begên kurd re peymanên aştiyê hatin çêkirin.<ref name=":18" /> === Kampanyayên leşkerî yên hevpeymaniya sêalî (1842-1847) === [[Wêne:Bohtan.png|thumb|Mîrektiya Botanê piştî fetihkirinên Bedîrxan Beg (1842-1847)]] Bedîrxan Beg li herêma Kurdistanê xwedî bandorek û meqamek mezin bû.{{Sfn|Aydin|2012|p=36}} Ji ber vê sedemê, piştî serdema Tenzîmatê, împeratoriya osmanî wî wekî meqamê ''muteselimê'' Cizîrê û ''Kolonelê Yedek ê Leşkerî'' tayînkir.{{Sfn|Ateş|2021|p=76}} Helwesta Bedîrxan Beg a li hember serhildana begê kurd a Wanê, [[Xan Mehmûd]], piştî 1842an û têkiliya wî ya nêzîk bi wî re bû sedema îdiayên ku Bedîrxan Beg, Xan Mehmûd û [[Nûrullah Beg]] tifaqek ava kirine.{{sfnp|Ghalib|2011|p=54}} Bi vî awayî, [[Mîrektiya Hekarî|mîrektiya Hekariyê]], [[Behdînan]], [[Miks]] û eşîrên din ên li derdora mîrektiya Bohtanê bûn yek û gelek şer li dijî dewleta navendî ya osmaniyan kirin.{{Sfn|Ateş|2021|p=87}} Înkarkirina berdewam a Bedîrxan Beg li ser îdiayên li dijî wî bandor li dewletê nekir û bawerî bi wî nehat.{{sfnp|Ghalib|2011|p=53}} Lêbelê, Bedîrxan Beg ji ber polîtîkayên xelet ên ku dewletê di pêvajoya girêdana Cizîrê bi wîlayeta Mûsilê re di sala 1842an de şopand, bi Xan Mehmûd re ket têkiliyên nêzîk.{{Sfn|Aydin|2012|p=36}} Lêbelê, piştî sala 1842an, begên kurd ên ku tevlî hevpeymaniyê bûn, kelehên xwe li ser axa xwe xurt kirin, hejmara leşkerên xwe zêde kirin û dest bi çekdarkirina xwe kirin.{{sfnp|Ghalib|2011|p=53}} Bedîrxan Beg kargehek çek û barûtê ava kir, wekî sembola serxwebûnê pere çap kirin û dest bi xwendina xutbeyan bi navê wî kirin.{{Sfn|Gökçe|1997|p=88}} Dema ku kolonelê brîtanî K. Rich di sala 1943an de bi fermana siltan piştî hevpeymaniyê çû serdana Bedîrxan Beg li Cizîrê, Bedîrxan Beg ji wî re wiha got:<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kurdistan on the Global Stage: Kinship, Land, and Community in Iraq |paşnav=King |pêşnav=Diane E. |weşanger=Rutgers University Press |tarîx=2013-12-31 |isbn=978-0-8135-6354-1 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=HNcyAgAAQBAJ&q=bedir+khan+beg+yezidis&pg=PA187&redir_esc=y }}</ref> ''"Ez ti siltan nas nakim. Ew kî ye ku ji Konstantînopolîsê ji xwe re dibêjî Siltan? Ew kî ye ku daxwazî fermanên xwe bide li ser pêşarojê kurdan? Ez mêvanbarê vir me û ez dixwazim fêr bim ji wî ku çima alîkarên wî tên ba min û ne ew, ew ku fermanan di destê wî de ne?"'' ==== Şerên li Herêmên Hekarî û Torê (1843-1846) ==== {{multiple image|image1=Assyrian genocide o2p.svg |width1=200|caption1=Nexşeya cihên pevçûnan|image2=Map of villages and monasteries in Tur Abdin.svg|girêdan=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Map of villages and monasteries in Tur Abdin.svg|width2=240|caption2=Gundên xiristiyan li herêma Torê}} Di salên 1843 heta 1846an de, Bedîrxan Beg bi hevpeymanî ligel [[Xan Mehmûd]] û [[Nûrullah Beg]] li seranserê Kurdistanê li dijî [[Nestorî|nestoriyan]] şer kir.<ref name="Laurie1874">{{Jêder-kitêb |sernav=Dr. Grant and the Mountain Nestorians |paşnav=Laurie |pêşnav=Thomas |weşanger=D. Lothrop & Company |tarîx=1874 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=TbjHyGbVB84C }}</ref><ref name=":02">Gaunt, David (2020). "The Long Assyrian Genocide". Collective and State Violence in Turkey: The Construction of a National Identity from Empire to Nation-State. [[Berghahn Books]]. pp. 62. {{ISBN|978-1-78920-451-3}}</ref> Piştî nakokiyeke di navbera waliyê [[Mûsil]]ê, Mihemed Paşa, û Axa Îsmaîl Paşa yê Kurd ê [[Amêdî|Amêdiyê]] de, herêm kete nav şerekî nû. Ya paşîn serî li Nûrullah ê Hekariyê û Bedîrxan Beg re hêvî da. Hersêyan tifaqek çêkirin û sûryaniyan gazî kirin ku tevlî wan bibin. Lêbelê, piştî ku patrîk soz ji Mûsilê wergirt ku wan biparêze, eger kurd biryar bidin ku dîsa tolê hilînik, ev yek red kir. şerê di navbera kurd û osmaniyan de di havîna 1842an de dest pê kir.<ref name="Joseph78">{{Harvnb|Joseph|2000|p=78}}</ref> Mehên din li Hekarî bi taybetî aram bûn, kurd bi şerê li Mûsilê mijûl bûn, û mîsyoner Asahel Grant dest bi avakirina dibistanek olî ya mezin li bajarokê sûryanî ê Xiristiyan, Aşîta, kir û di îlona 1842an de kitêb û nivîsarên sûryanî ji Mûsilê da wê.<ref name="Joseph79">{{Harvnb|Joseph|2000|p=79}}</ref> Seferberiya kurdan di heman mehê de bi têkçûnê bi dawî bû, û sûryanî ji ber redkirina mudaxelekirina şer hatin tawanbarkirin. Gotegot belav bûn ku Grant kelehek ava kiriye da ku li dijî kurdan were bikar anîn, û Nûrullah li cem waliyê [[Erzîrom]]ê nerazîbûn nîşan da. Herwiha, Îbrahîm Paşayê Mûsilê jî ji ber gotegot û zêdebûna çalakiyên mîsyonerî li herêmê ditirsiya. Wî di nameyekê de ji Porte re rave kir ku çawa Grant û xiristiyanan avahiyek mezin ava kirine ku herî kêm 200 ode tê de hene.<ref name="Joseph79" /><ref name="Aprim">{{Jêder-kitêb |sernav=Assyrians From Bedr Khan to Saddam Hussein |paşnav=Aprim |pêşnav=Frederick |url=https://books.google.com/books?id=Xoa3swEACAAJ }}</ref> Bedîrxan Beg, hêzek çekdarî ya deh hezar kesî ji bo sefera nestoriyan ava kir, êrîşek da destpêkirin û gundên navçeya serhildêr a navdar a Dizê girt, Patrîk Marşemûn û malbata wî dîl girtin. Hêzên Bedîrxan Beg û hêzên nestoriyan ketin şerekî dijwar, û nestoriyan windahiyên giran dan û neçar man ku paşve vekişin. Bedîrxan Beg û leşkerên wî êrîşî herêma [[Geliyê Tiyarê|Tiyarê]] kirin, gelek gund talan kirin û dêr wêran kirin. Di vê navberê de, Patrîk reviya û hejdeh roj şûnda, bi birayê xwe, karmendê xwe û sê-çar xizmetkaran re hat Mûsilê, xwe li mala cîgirê konsolê brîtanî girt (27ê Tîrmeha 1843an). Beşek girîng ji nestoriyan bi eşyayên xwe reviyan. Yên ku li cihên xwe man razî bûn ku guh bidin mîrê Hekariyê û bacê bidin mîrê Cizîrê. Piştî sefera Bedîrxan Beg a li dijî nestoriyan, ne tenê nestor, lê di heman demê de nifûsa misilman jî neçar man ku guh bidin mîrê Hekariyê, Nûrulleh Beg. Piştî sefera nestoriyan, Bedirxan Beg mutesselimek bi navê Zeynel Beg wek serokê nestoriyan tayîn kir, û paşê vegeriya Cizîrê.{{Sfn|Hakan||p=165}} Li herêma [[Berwarî Bala|Berwariyê]] eşîrên kurd di bin serokatiya Bedîrxan Beg de êrîş pêk anîn, ku di encamê de nîvê nifûsê hatin kuştin an jî ji wir hatin derxistin.<ref name=":29">{{Jêder-kitêb |sernav=IX. Yüzyılda Amerikalı Misyonerlerin Hakkâri Günlüğü 1830-1870-Diaries Of American Missionaries In Hakkari 1830 1870. |paşnav=Murat Gökhan Dalyan |ziman=tr |url=http://archive.org/details/DiariesOfAmericanMissionariesInHakkari18301870. }}</ref><ref name="gaunt31">{{Harvnb|Gaunt|Beṯ-Şawoce|2006|p=31}}</ref><ref name="Aboona218">{{Harvnb|Aboona|2008|p=218}}</ref> Di salên 1843 û 1846an de li [[Hekarî (parêzgeh)|Hekariyê]] li dijî [[Xiristiyanî|xiristiyanên]] [[suryanî]] ji aliyê mîrên kurd ên Bohtan û Hekariyê, Bedîrxan Beg û Nûrullah Beg ve ligel eşîrên suryanî yên hevalbendên wan ên ku li dijî desthilatdariya [[Şîmun XVII Abraham]] bûn, şer pêk hat.<ref name="gaunt30">{{Harvnb|Gaunt|Beṯ-Şawoce|2006|p=30}}</ref> Di encama şerî de heta 50,000 suryanî hatin kuştin.{{Sfn|Joseph|2000|p=61}} Di tîrmeha 1843an de, hevpeymaniya kurdan, ligel sûryaniyên ku li dijî desthilatdariya Şîmun XVII Abraham<ref name=":03">Gaunt, David (2020). "The Long Assyrian Genocide". Collective and State Violence in Turkey: The Construction of a National Identity from Empire to Nation-State. [[Berghahn Books]]. pp. 62. {{ISBN|978-1-78920-451-3}}</ref> serokatiya Bedîrxan Beg bûn, êrîşî suryaniyan li Hekariyê kirin, gundên wan wêran kirin û gelek ji wan kuştin.<ref name="Joseph82">{{Harvnb|Joseph|2000|p=82}}</ref><ref name="grant">{{Jêder-kitêb |sernav=Dr. Grant and the Mountain Nestorians (Classic Reprint) |weşanger=D. Lothrop & Company |tarîx=1874 |url=https://books.google.com/books?id=U0EJtQEACAAJ }}</ref> Gelek ji wan kesên ku beşdarî şerî bûn ji têkiliyên qels ên di navbera eşîrên suryanî de sûd wergirtibûn, û gelek ji wan ji ber şerî neçar man ku ji malên xwe derkevin.<ref name="Joseph82" /> Hormuzd Rassam hewl da ku bandora xwe li ser waliyê [[Bexda]]yê, Necîb Paşa, bikar bîne da ku zextê li Bedîrxan bike ji bo berdana girtiyan, ku di nav wan de xizmên nêzîk ên Patrîksazê Dêra Rojhilat jî hebûn ku di vê navberê de li [[Mûsil]]ê penaber bûbûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Collective and State Violence in Turkey: The Construction of a National Identity from Empire to Nation-State |paşnav1=Astourian |pêşnav1=Stephan |weşanger=Berghahn Books |tarîx=2020-11-01 |rr=62 |isbn=978-1-78920-451-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ISBN9781789204513 |paşnav2=Kévorkian |pêşnav2=Raymond }}</ref><ref name="Aboona2182">{{Harvnb|Aboona|2008|p=218}}</ref><ref>“Dihat ragihandin ku "serokê kurd Bedîrxan Beg êrîşî welatê eşîrên xiristiyanan kiribû, bi mebesta ku wan bi rêya kampanyayeke terorê tune bike, ku tê de hejmareke mezin ji wan hatibûn kuştin û yên din jî dîl hatibûn girtin da ku wek koleyan werin firotin”. Aboona, 2008, rr. 199-212</ref> Hewldanên wî tenê bûn sedema berdana nêzîkî 150 kesan, ku yek ji wan xwişka patrîk bû, dema ku yên mayî wekî xenîmeta şer di navbera axa û [[mele]]yan de hatin belavkirin.<ref name="Aboona219">{{Harvnb|Aboona|2008|p=219}}</ref> [[Wêne:Grigory Gagarin. Escarmouche de Persans et de Kurdes.jpg|thumb|Şervanên Botanê êrîşkariya gundên nestorî li Hekariyê dikin]] Di 3ê Tebaxê de, Bedîrxan Beg di "tepeserkirina eşîran de bi ser ket û hate ragihandin ku 'hê jî qirkirin bi dawî nebûye, û çend kesên ku hewl dane birevin hatine kuştin...'". Piştre dagirker "li dijî navçeya [[Geliyê Tiyarê|Tiyarê]] derketin, li wir ew di dagirkirina gundan de bi ser ketin û li dijî gelê wê kiryarên herî hovane pêk anîn". Heta "ew kesên ku li dijî dagirkirina kurdan derneketin jî wekî şervanan hatine muamelekirin." Laşê diya baviksalar çar parçe hatiye perçekirin. Gelek jin û zarokên biçûk "hatine dîlgirtin da ku wekî [[Xulamtî|koleyan]] werin firotin."<ref name="Aboona219" /> Li gorî walîyê Mûsilê, hejmara leşkerên kurd bi qasî 100,000 dihat texmînkirin, her çend tê gotin ku sûryanî bi xwe jî bi qasî 70,000 texmîn kirine. Leşkerên kurd ji seranserê [[Rojhilata Navîn]] bûn yek.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurdish National Movement: Its Origins and Development |paşnav=Jwaideh |pêşnav=Wadie |weşanger=Syracuse University Press |tarîx=2006-06-19 |rr=72 |isbn=978-0-8156-3093-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=FCbspX-dGPYC }}</ref> Di sala 1843an de, Bedîrxan Beg berxwedana Mar Şîmûn şikand, ku bixwe di ve demê li Mûsilê wekî penaber jiyan kir.<ref name="Aboona219" /> Di encama êrîşên 1843an de, Porta Bilind di siyaseta derve de ket rewşek dijwar û bû sedema destwerdana dewletên rojavayî di vê mijarê de, û ew bi rêya balyozên xwe yên li [[Konstantînopolîs]]ê zextê li ser hikûmetê kirin.<ref name="Aboona219" /> Bertek û destwerdana tund a dewletên rojavayî piştî operasyona li dijî nestoriyan a ku ji hêla Bedîrxan Beg ve di 1843an de pêk hat, û herwiha têkiliya wî ya nêzîk bi Xan Mehmûd û hin axayên kurd ên ku bi wî re di serhildanê de bûn û encama vê hevpeymaniyê (1846), bû sedem ku Porta Bilind tedbîrên radîkal bigire da ku vê pirsgirêkê ji holê rake.<ref name="Aboona219" /> Di sala 1844an de, Bedîrxan Beg û zilamên wî li herêma [[Tor (herêm)|Torê]] li dijî êzîdiyan şerek pêk anîn ku bû qurbaniya 13 hezar însanan.<ref name="OShea2004">{{Jêder-kitêb |sernav=Trapped between the map and reality : geography and perceptions of Kurdistan |paşnav=O'Shea |pêşnav=Maria T. |weşanger=New York : Routledge |tarîx=2004 |isbn=978-0-415-94766-4 |kesên-din=Internet Archive |url=https://archive.org/details/trappedbetweenma0000oshe/page/12/mode/1up?q=50,000+assyrians+1846 }}</ref> Zilamên wî gelek êzîdî jî girtin û neçar kirin ku bibin misilman. Niştecihên heft gundên êzîdiyan hemû neçar man ku bibin misilman.<ref name="gaunt32">{{Harvnb|Gaunt|Beṯ-Şawoce|2006|p=32}}</ref> [[Wêne:Grigory Gagarin. Armenie. Tribu kurde passant un gue sur L'arax. 1847.jpg|thumb|Şervanên Botanê çemeke di nav zozanên Hekariyê derbas dikin]] Şerekî din ji aliyê Bedîrxan Beg ve di sala 1846an de pêk hat, bi zêdetirî 10 hezar çekdaran êrîşek li ser nestoriyên tûhiba li herêma Hekariyê da destpêkirin, şerekî mezin pêk hat ku heta li dijî wan suryaniyan jî bandor kir ku di kampanyaya wî ya yekem a şerî de di sala 1843an de tevlî wî bûn.<ref name=":24">{{Jêder-kitêb |sernav=Trapped between the map and reality : geography and perceptions of Kurdistan |paşnav=O'Shea |pêşnav=Maria T. |weşanger=New York : Routledge |tarîx=2004 |isbn=978-0-415-94766-4 |kesên-din=Internet Archive |url=https://archive.org/details/trappedbetweenma0000oshe/page/12/mode/1up?q=50,000+assyrians+1846 }}</ref> Vî şerî bi rêya çapemeniya rojavayî bala navneteweyî kişand; herwiha siyasetmedar û raya giştî ya ewropî ji rewşa xiristiyaniyan hişyar kir. Ev yek bû sedem ku welatên ewropî zextê li Porte bikin da ku destwerdanê bike û şerî rawestîne.<ref name=":24" /> Ji ber şerên ku ji aliyê leşkerên Bedîrxan Beg ve li dijî eşîrên serbixwe yên suryanî hatin kirin, "hebûna demdirêj a gelê suryanî wekî tebeqeyek serbixwe" bi dawî bû.<ref name=":04">Gaunt, David (2020). "The Long Assyrian Genocide". Collective and State Violence in Turkey: The Construction of a National Identity from Empire to Nation-State. [[Berghahn Books]]. pp. 62. {{ISBN|978-1-78920-451-3}}</ref><ref name="Aboona284">{{Harvnb|Aboona|2008|p=284}}</ref> ==== Terma dawîn ==== Armanca Bedîrxan Beg ew bû ku êzîdiyan neçar bike ku bibin misilman.{{Sfn|Kardam|2019|p=50}} Di 22ê sibata 1846an de, Xan Mehmûd di nameyekê de ji [[Mehmed Emîn Rauf Paşa|Mehmed Emîn Paşa]] re nivîsand, derbarê serhildana Bedîrxan Beg û begên din ên kurd de ku li [[Wan]]ê dest pê kir, Mareşal [[Erzîrom]]ê, Esad Paşa, diyar kir ku tevî şîret û pêşniyaran ji xelkê navenda Wanê û navçeyên wê re, kaos çareser nebû û [[Mistefa Beg]], Xan Mehmûd, Nûrullah Beg û Bedîrxan Beg ji xelkê navenda Wanê li dijî dewletê serî hildan.<ref name="Yilmaz2013">{{Jêder-kitêb |sernav=Annexe III – Organisations kurdes : tableau récapitulatif |paşnav=Yilmaz |pêşnav=Özcan |weşanger=Graduate Institute Publications |tarîx=2013 |rr=206 |isbn=978-2-940503-17-9 |url=https://doi.org/10.4000/books.iheid.2317 }}</ref> Esad Paşa paşê hewl da ku vê pirsgirêkê bi rêya lihevhatinê bi begên kurd re çareser bike, lê tevî hemû hewldanên xwe, ew nekarî.<ref name="Yilmaz2013" /> Li ser vê yekê, wî diyar kir ku ji bo tepeserkirina serhildanê, divê bê şert û merc êrîşî begên kurd bikin, wekî din, heke pir dereng be, serhildan dê li qadeke pir firehtir belav bibe.{{Sfn|Henning|2019|p=109}} [[Wêne:Forces of the Botan Emirate near Cizir.jpg|thumb|Şervanên Botanê nêzikiya Cizîrê]] Ji ber zextên Hêzên Ewropî ji bo rawestandina komkujiyên xiristiyaniyan, di salên 1846-7an de hêzên osmanî êrîşî deverên Bedîrxan Begê kirin. Hêza osmanî ya 12,000 mêr di bin fermandariya [[Omer Paşa]], ku ji aliyê eşîrên êzîdî ve dihat piştgirîkirin û dixwestin tolhildanê bikin, li nêzî [[Zeytûna]], li herêma [[Mêrdîn (bajar)|Mêrdînê]] artêşa kurd têk bir.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Imagining Kurdistan: Identity, Culture and Society |paşnav=Galip |pêşnav=Özlem Belçim |weşanger=Bloomsbury Publishing |tarîx=2015-04-24 |isbn=978-0-85772-643-8 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=FCSPDwAAQBAJ&dq=bedir+khan+beg+Yazidis+ottomans&pg=PA48&redir_esc=y }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/1246622101 |sernav=A modern history of the Kurds {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2025-10-01 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ezidipress.com/en/the-bloody-shadow-of-bedirkhan-beg/ |sernav=The bloody shadow of Bedirkhan Beg {{!}} ÊzîdîPress - English |tarîx=2017-12-07 |roja-gihiştinê=2025-10-01 |ziman=en-US |roja-arşîvê=2025-09-11 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20250911155936/https://www.ezidipress.com/en/the-bloody-shadow-of-bedirkhan-beg/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di destpêka şer de tevgerên kurd karîbû osmaniyan têk bike, lê wekî fermandarekî girîng ê leşkerên kurd, çû aliyê Osmaniyan û neçar ma bireve keleha [[Dih]]ê, li wir dorpêçeke heşt mehan kişand.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Crisis of the Ottoman Empire: Prelude to Collapse 1839-1878 |paşnav=Reid |pêşnav=James J. |weşanger=Franz Steiner Verlag |tarîx=2000 |isbn=978-3-515-07687-6 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=Zgg6c_Ndtu4C&q=Bedirkhan+rebellion+1845&pg=PA471&redir_esc=y#v=onepage&q=Bedirkhan%20rebellion%201845&f=false }}</ref> Piştî operasyona leşkerî ya ku hêzên osmanî li dijî Bedîrxan Begê serhildêr û begên kurd ên hevalbendên wî destpêkirin, lê Muşîr Osman Paşa li Cizîrê şikestinek giran xwar.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Impact of the War on Ottoman Social and Political Life |paşnav=Badem |pêşnav=Candan |weşanger=Brill |tarîx=2010 |rr=329–402 |url=https://www.jstor.org/stable/10.1163/j.ctt1w8h1kf.12 |doi=10.1163/j.ctt1w8h1kf.12 }}</ref> Dîsa jî ser vê yekê, Bedîrxan Beg bi malbat û hêzên xwe vekişiya Keleha Orakê, ku wî ew ji bo xwe wekî cihekî ewle dihesiband.{{Sfn|Badem|2010|p=363}} Paşê, waliyê Erzîromê Hafiz Paşa [[Mele Mehmûdê Bazîdî]] wek navbeynkar şand, lê bê encam ma. Hikûmetê ji bo razîkirina Bedîrxan Beg serî li her rêbazê da. Ji şêxên [[Neqşbendî]] hat xwestin ku şîretê bidin wî, û şêxên pêşeng ji wî re name nivîsandin û diyar kirin ku ger ew şîreta wan red bike, ew ê li kêleka osmaniyan bisekinin. Paşê, Îsmaîl Nazim Efendî şandin herêmê û bi xwe bi Bedîrxan Beg re civiya. Di 7ê îlona 1846an de, Îsmaîl Nazim Efendî û Bedîrxan Beg ji Stembolê derketin û çûn Cizîreyê li ser van xalan li hev kirin: * Eger ''Dersaadet îmtiyaza Mütesellimê'' ya Cizîrê bide kesekî din, Bedîrxan Beg dê rewşa nû qebûl bike û li mala xwe ya li Cizîrê bijî, bi şertê ku zirarê nede rûmet, can û milkê wî, an jî eger ''Dersaadet'' guncaw bibîne, dê wekî odevanekî mutesellimê nû xizmet bike. * Eger ''Dersaadet'' erkên xwe yên wekî mîr bidomîne, ew ê hemû hewla xwe bide da ku her gotin û ferman were bicîhanîn, û ew kesên ku ji navçeyên cîran koçî deverên di bin rêveberiya wê de kirine, dê vegerin welatên xwe, û dê hewl were dayîn ku ew kesên ku ji niha û pê ve werin qebûl bikin. * Bedirxan Beg dê bacên ku ji bo navçeyên di bin kontrola wî de yên ku bi [[Mûsil]]ê ve hatine girêdan, heta pereyê wî yê dawî jî bide. * Li gorî nifûs, prosedur û rêziknameyê, ji herêmên di bin rêveberiya wê de, hejmara pêwîst a leşkeran ji artêşa osmanî re dê were şandin. * Ji bo diyarkirina cîzya ku ji hêla [[Nestorî|nestoriyan]] ve were dayîn, dê waliyê Mûsilê karmendek were destnîşankirin. Bedîrxan Beg, ger pêwîst be, dê di vê xebatê de alîkariyê bike û ji niha û pê ve dê destwerdanê neke di berhevkirina vê cîzyayê de. * Her çiqas Cîzre di bin desthilata Mûsilê de be jî, ew bi wîlayetên [[Diyarbekir (parêzgeh)|Diyarbekir]] û Erziromê re jî hevsînor e, û parêzgarên wan di demên berê de mudaxeleyî herêmê kirine. Ji niha û pê ve, wefadarî tenê bi waliyê Mûsilê re ye, û parêzgarên din bêyî erêkirina wî ti daxwazek ji Bedîrxan Beg nakin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Yiğit |pêşnav=İrfan |tarîx=2025-07-29 |sernav=Osmanlı Arşiv Belgelerinde Kur’ân ve Ezan Plaklarına Sansür (1835–1866) |url=https://doi.org/10.48139/aybukulliye.1610925 |kovar=Külliye |cild=6 |hejmar=2 |rr=196–218 |doi=10.48139/aybukulliye.1610925 |issn=2717-7351 }}</ref> Piştî vê civînê, Bedîrxan Beg di 22ê çileya 1847an de nameyek ji siltan re nivîsand û dilsoziya xwe ragihand û diyar kir ku ew ê li gorî şertên lihevkirî tevbigere û heke ew neke, ew ê her cezayek qebûl bike. Bedîrxan Beg, ku ji siltan ji bo şaşiyên xwe yên berê lêborîn xwestibû, hewl da ku dilsoziya xwe bi gotina "Heqê min hebûya, ez ê amade bim canê xwe ji bo îslam feda bikim" nîşan bide.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ateş |pêşnav=Oral |paşnav2=Büyüktolu |pêşnav2=Recep |tarîx=2025-01-01 |sernav=16. KOLORDU KOMUTANI MİRALAY MUSTAFA KEMAL BEY’İN EDİRNE GÜNLERİ (28 OCAK 1916-11 MART 1916) |url=https://doi.org/10.33431/belgi.1540477 |kovar=Belgi Dergisi |hejmar=29 |rr=1–22 |doi=10.33431/belgi.1540477 |issn=2146-4456 }}</ref> Lêbelê, gelek rayedarên dewletê yên payebilind, nemaze siltan [[Ebdulmecîd]] (1839-1861), her tevgera wî bi guman temaşe kirin. Siltan û hikûmet di fikarên xwe de mafdar bûn, ji ber ku Bedîrxan Beg bi dizî dest bi xwendina xutbeyan bi navê wî kir.{{Sfn|Kadem|2019|p=45}} Rapora Nazim Efendî ji hêla Meclîsa Împeratorî ve hate nirxandin û tevî tawîzên ku wî kiribûn jî, biryar hate dayîn ku ew ji Cizîrê were derxistin.{{Sfn|Kadem|2019|p=45}} Bawerî hebû ku Bedîrxan Beg Nazim Efendî şaş kiriye û hewl dide ku dem qezenc bike da ku ji bo çalakiya leşkerî amade bibe. Piştre nameyek ji wî re hat şandin û daxwaza îtaetê ji bo cara dawî hat kirin, û heke ew di nav hefteyekê de piştî wergirtina nameyê guh nedaya, biryar hat dayîn ku çalakiya leşkerî dest pê bike.{{Sfn|Ateş|2021|p=77}} Di cih de piştî peymana bi Nazim Efendî re, Bedîrxan Beg Şêx Yûsif ê Mûsilê şand konsulxaneya brîtanî ya li Mûsilê û diyar kir ku heke sozên wî werin bicîhanîn, ew ê guh bide siltan. Dûv re konsulxaneya brîtanî ji wan re ragihand ku ew ê nikaribin bersiv bidin heya ku ew ji balyozê li Stembolê xeber wernegirin û kopyayek ji taybetmendiyan ji balyozê brîtanî yê li Stembolê re bişînin. Balyozê brîtanî kopyayek ji taybetmendiyan ji Wezareta Karên Derve re şand.{{Sfn|Ateş|2013|p=78-81}} Wezaretê ev rewş ji siltan re ragihand, û van bûyeran gumanên li ser Bedîrxan Beg zêde kirin. Bersiva daxwaznameya ku di 19ê nîsana 1847an de ji siltan re hat şandin wiha ye:{{Sfn|Ateş|2013|p=78-81}} {{Quote|“Daxuaniyên Bedîrxan Beg ên derbarê rewşa wî ya berê de ne rast in. Ew îtaet nîşan dide, encamên tedbîrên leşkerî yên ku têne girtin fêm dike; lêbelê, ew hîn jî planeke veşartî diafirîne da ku di rewşa xwe ya berê de bimîne. Tiştek ji tedbîrên li hev hatine kirin naguhere; tenê dimîne ku meriv li bendê be ka encam çi ye. Armanca sereke ew e ku ew ji penageha wî were derxistin û misoger bibe ku encam bêyî xwînrijandinê pêk were. Li gorî biryara berê hatî dayîn, berpirsiyariya bersiva vê nameyê li ser milê Marşalê Dîyarbekirê ye. Ji ber vê yekê, qralîteya wî guncaw dîtiye ku name pêşî ji Marşalê re were şandin, û heke ew guncaw bibîne, ew dikare nameyê ji Bedîrxan Beg re bişîne. Ger îtaeta wî rast be û ew teslîmî fermandariya artêşê bibe, di rûmet û rûmeta me de ye ku garantiya ku ji wî, malbata wî û milkê wî re hatiye dayîn were bicîhanîn. Divê baldariyek mezin were dayîn da ku kes zirarê an êşê nede Bedîrxan Beg an malbata wî….”}} == Radestbûn û sirgûn == Bedîrxan piştî du salan şerê mezin bi osmaniyan re, neçar ma ku di 4ê tîrmeha 1847an de li Keleha Evreh li [[Dih]]ê, [[Sêrt|herêma Sêrtê]], teslîmî osmaniyan dibe.{{Sfn|Henning-Barbara|2018|p=111-112}} Di heman rojê de Xan Mehmûd li [[Tetwan|Tewanê]] jî têk çû.{{Sfn|Kardam|2019|p=31}} Bedîrxan ji aliyê [[Yezdanşêr]], xizmekî dûr û fermandarê payebilind ê hêzên xwe ve, hat xiyanetkirin.{{Sfn|Henning-Barbara|2018|p=113}} Ew tevlî artêşa osmaniyan bû û soz dabû ku di berdêla soza pileya li Yezdanşêr de dê ji bo demek kurt wekî mutesellimê Cizîrê were tayînkirin. Ji keleha Evrehê Bedîrxan û malbata wî bi zincîran hatin girêdan û birina gundê Kumçati ya li parêzgeha [[Şirnex (parêzgeh)|Şirnexê]]. Piştî 40 rojan di bin çavdêriyê de, Bedîrxan û malbata wî hatin veguhastin bo [[Konstantînopolîs|Konstantînopolê]].{{Sfn|Kardam|2019|p=31}}[[Wêne:Bedirkhan Beg.jpg|thumb|150px|Bedîrxan Beg li Krîtê]]Piştî ku hêviyên Bedîrxan ên ku destûr bê dayîn ku ew li Konstantînopolê bicîh bibe nehatin bicîhanîn, ew û hevalên wî şandina [[Kandiye]]yê ku bajarê herî mezin a [[Krît]]ê ye û di wê demê di bin desthilatdariya împeratoriya Osmanî de bû.{{Sfn|Kardam|2019|p=42-44}} Di sala 1853an de wî du caran daxwaz kir ku destûr bê dayîn ku vegere [[Stembol]]ê, lê daxwazên wî hatin redkirin.{{Sfn|Kardam|2019|p=42-44}} Di sala 1855an de wî li derveyî Kandiyeyê zeviyek kirî, ku navê wê kir "''Kabıl Hora''".{{Sfn|Kardam|2019|p=42-44}} Ji ber ku di sala 1856an de li Krîtê erdhejek bihêz çêbû, ew ji ber wêrankirina milkên xwe bi karesatên darayî re rû bi rû ma. Meaşê wî ku hîn jî ji împeratoriya osmaniyan digirt, tenê 7000 Kuruş bû. Piştî ku Bedîrxan Beg karî nakokiyên di navbera xiristiyan û misilmanan de li ser giravê çareser bike, rewş çêtir bû. Di îlona 1857an de, siltan [[Ebdul Mecîd]] nêzîkatiya xwe ya li hember Bedîrxan Beg guherand, meaşê wî du qat zêde kir û destûr da 43 şagirtên xwe ku vegerin [[Kurdistan]]ê.{{Sfn|Özoğlu|2004|p=72}} Bedîrxan Beg, ku bi salan li Krîtê bi malbata xwe re ma, vegeriya Stembolê, û ji wir bi daxwaza wî ew veguheztin [[Şam]]ê, ku salên dawî yên jiyana xwe li wir derbas kir.{{Sfn|Özoğlu|2004|p=72}} == Mirin == Veguhastin ji aliyê rayedarên osmanî ve hate pejirandin, yên ku hîn jî wî di bin çavdêriyê de dihiştin lê destûr didan ku teqawidiyek bi rûmettir ji entrîkayên siyasî yên paytext dûr bikeve. [[Şam]], bi dîroka xwe ya dirêj wekî cihekî sirgûniyê ji bo kesayetên navdar, hawîrdorek bêdengtir û civatek pêşkêşî wî kir ku malbata wî lê bi cih bibe.{{Sfn|Kardam|2019|p=50}} Tevî ku ew wekî mîrekî bihêz ê Bohtanê di paşeroja xwe de bû, ew wekî zilamekî ji desthilatdariyê bêpar ket bajêr, tenê bîranîna desthilatdariya xwe ya berê û dilsoziya malbata xwe hildigirt.{{Sfn|Kardam|2019|p=50}} Tenê salek piştî hatina wî, Bedîrxan Beg di sala 1869an de li Şamê mir. Koça dawî ya wî wekî encama sedemên xwezayî hate ragihandin, ne wekî tundûtûjiya siyasî an destwerdana osmanî.{{Sfn|Henning-Barbara|2018|p=115}} Heta wê demê ew kesayetiyek pîr bû, li gorî girîngiya xwe ya berê di tarîtiyê de dijî.{{Sfn|Henning-Barbara|2018|p=117}} Mirina wî nîşana vemirandina dawî ya armancên wî yên kesane û beşa dawî ya kariyerek ku carekê dewleta navendî ya osmanî dixe nav dijwarîyan bû.{{Sfn|Kardam|2019|p=59}} Ew li goristana navçeya [[Rukneddîn]] a Şamê hate defînkirin, cihek ku paşê di nav kurdan de bi bîranîna wî ve girêdayî bû.{{Sfn|Kardam|2019|p=59}} Defînkirin bi xwe sade bû, bêyî naskirina fermî ya osmanî, lê dîsa jî gora wî bû şahidiyek bêdeng a jiyana wî ya aloz.{{Sfn|Kardam|2019|p=50}} Cihê razana Bedîrxan Beg ji bo civakên kurd girîngiyeke sembolîk bi dest xist.{{Sfn|Kardam|2019|p=61}} Di salên paşîn de, goristanek bîranînê li ser gora wî bi beşdariyên navdarên kurd hate çêkirin, da ku cihê defînkirina wî di tariyê de neçe.{{Sfn|Kardam|2019|p=61}} Ji bo nifşên piştre yên kurdan, mirina wî li Şamê hem têkçûna [[Mîrektiya Soran|mîrektiyên kurd]] û hem jî berxwedana nasnameya kurd di sirgûnê de temsîl kir.{{Sfn|Kardam|2019|p=62-63}} Bi vî awayî gora wî ji cihekî veşartinê yê sade veguherî xaleke navendî ya bîranînê, mirina bêdeng a mîrekî ji textê hatiye derxistin veguherand sembolek mayînde di bîra dîrokî ya kurdan de.{{Sfn|Kardam|2019|p=62-63}} == Dîn û polîtîka == [[Wêne:Minaret_of_the_Great_Mosque_of_Mardin,_Turkey_2006.jpg|girêdan=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Minaret_of_the_Great_Mosque_of_Mardin,_Turkey_2006.jpg|thumb|Mizgefta mezin a [[Mêrdîn (bajar)|Mêrdînê]]]] Bedir Xan Beg di malbateke misilman a [[Sunîtî|sunî]] de ji dayik bû. Têkoşîna ji bo desthilatdariyê û aloziyên siyasî yên di nav împeratoriya de yek ji hincetên paqijkirina etnîkî ya nifûsa ne-misilman, nemaze li deverên kurd, ji wî re pêwîst bû. Wî bi tundî piştgirî da terîqetên [[sofî]], ​​ku wê demê li [[Anatolya]]yê pir belav bûn.<ref name="Ali1997">{{Jêder-kovar |paşnav=Ali |pêşnav=Othman |tarîx=1997-10-01 |sernav=Southern Kurdistan during the last phase of Ottoman control: 1839–1914 |url=https://doi.org/10.1080/13602009708716377 |rewşa-urlyê=zindî |kovar=Journal of Muslim Minority Affairs |cild=17 |hejmar=2 |rr=283–291 |doi=10.1080/13602009708716377 |issn=1360-2004 |gihiştina-urlyê=subscription |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20231007235740/https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/13602009708716377 |roja-arşîvê=2023-10-07 |roja-gihiştinê=2020-12-09 }}</ref> Bedîrxan nêzîkî terîqetên sofî yên serdest bû wekî [[neqşbendî]] û [[helvetî]]. Terîqeta ku herî zêde ji hêla wî ve dihat piştgirîkirin neqşîbendî bû û îro tê pejirandin ku ew peyrewê neqşîbendî bû. Bi saya patronaja wî, neqşbendîzm li [[Bohtan]], [[Zozanê Kur]]dan û li [[Şehrezûr]]ê belav bû.<ref name="Ali1997" /><ref name="Szanto2020">{{Jêder |paşnav=Szanto |pêşnav=Edith |sernav=Islam in Kurdistan: Religious Communities and Their Practices in Contemporary Northern Iraq |tarîx=2020 |xebat=Handbook of Contemporary Islam and Muslim Lives |rr=1–16 |url=http://link.springer.com/10.1007/978-3-319-73653-2_88-1 |roja-gihiştinê=2020-12-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20211219150105/https://link.springer.com/referenceworkentry/10.1007/978-3-319-73653-2_88-1 |roja-arşîvê=2021-12-19 |rewşa-urlyê=zindî |cih=Cham |ziman=en |doi=10.1007/978-3-319-73653-2_88-1 |isbn=978-3-319-73653-2 |s2cid=226565009 |paşnavê-edîtor=Lukens-Bull |pêşnavê-edîtor=Ronald |paşnavê-edîtor2=Woodward |pêşnavê-edîtor2=Mark |gihiştina-urlyê=subscription |weşanger=Springer International Publishing }}</ref><ref>Paul Dumont "Disciples of the Light: The Nurju Movement in Turkey," Central Asian Survey 5:2 (1986): 330.</ref> Lêbelê, Bedir Xan ol wekî amûrek siyasî jî bi kar anî. Wî gelek caran ji bo kampanya û polîtîkayên xwe yên leşkerî, bi taybetî di muameleya xwe ya bi nifûsa ne-misilman re, hincetên îslamî bikaranî.<ref name="Szanto2020" /> Di nameyên bi kahînên [[nestorî]] re di dema pêşengiya kampanyayên [[Hekarî (parêzgeh)|Hekariyê]] de, wî [[Êzdîtî|êzdî]] û [[Xiristiyanî|xiristiyan]] wekî "parazîtan" li [[Kurdistan]]ê bi nav kir, û xetên olî yên zelal kişand da ku veguherînên bi zorê û tundûtûjiya girseyî rewa bike.<ref name="Szanto2020" /> Kiryarên wî bi çend wehşetên mezin ên bi motîvasyonên olî gihîştin lûtkeyê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=İslam Coğrafyacılarının Eserinde Kürtler Hakkındaki Rivayetler |paşnav=Biçer |pêşnav=Bekir |weşanger=Tarih Okulu Dergisi |sal=2014 }}</ref> Di sala 1832an de, wî bi [[Mîr Muhemmed|Mihemed Paşayê Rewanduzê]] re hevkarî kir da ku komkujiya Şêxan pêk bîne, ku di encamê de zêdetirî 300 gundên Êzîdî hatin hilweşandin, bi hezaran kes hatin kuştin û zêdetirî 20,000 êzdî hatin îslamîzekirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.risalehaber.com/kurtler-ve-islamiyet-1-15675yy.htm |sernav=Kürtler ve İslamiyet |malper=Risale Haber |tarîx=2014-01-27 |roja-gihiştinê=2020-12-13 |ziman=tr |paşnav=Hazal |pêşnav=Kadri }}</ref> Di navbera 1843 û 1846an de, Bedîrxan kampanyayên hovane li dijî xiristiyanên suryanî (Nestûrî) birêve bir, di kampanyayên berê de bû sedema mirina nêzîkî 11,000 kesan û di komkujiya 1846an de jî heta 60,000 kesan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Assyrians, Kurds, and Ottomans: Intercommunal Relations on the Periphery of the Ottoman Empire |paşnav=Aboona |pêşnav=Hirmis |weşanger=Cambria Press |tarîx=2008 |rr=173 |isbn=978-1-61336-471-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Zd9ynQAACAAJ }}</ref> Ev kiryar di nav êrîşên herî wêranker ên li ser kêmneteweyên olî di dîroka kurd û osmaniyan de dimînin.{{sfnp|Eppel|2018|pp=42-43}} == Tesîr == Bandora Bedîrxan Beg piralî bû. Wî bi awayekî biryardar rêveberî û ewlehî li Botanê şekil da, reformên navendîparêz ên osmanî rexne kir û di dawiyê de bû qurbanê wan, û mîrektiyek hişt ku hem bi destkeftiyên îdarî û hem jî bi tundûtûjiya giran a li dijî civakên kêmneteweyan nîşankirî ye. Tevlêbûna wî ya paşê di bîra siyasî ya kurd a li ser bingeha malbatê de - û girîngiya domdar a rêzenivîsa Bedîrxan di warên çandî û siyasî de - nîşan dide ka aktorên herêmî yên sedsala nozdehan çawa dikarin bandorek ji salên xwe yên fermî yên desthilatdariyê wêdetir bikin.{{Sfn|Özoğlu|2004|p=91}} Zanyar berdewam li ser motîv, karakter û girîngiya dîrokî ya giştî ya Bedîrxan nîqaş dikin. Şîrove ji dîtina wî bi giranî wekî modernîzatorekî herêmî yê pragmatîk ku rêziknameya herêmî li dijî hilweşîna navendî parastiye bigire heya dîtina wî wekî zilamekî feodal ê êrîşkar ku cûdahiya mezhebî û tundûtûjiyê ji bo armancên siyasî bikar aniye.{{Sfn|Özoğlu|2004|p=92-93}} Ev nîqaş tengezariyên dîroknivîskî yên berfirehtir li ser ka meriv çawa navdarên herêmî li derdora osmanî dinirxîne nîşan didin: gelo divê kapasîteya wan a ji bo rêveberî û adaptasyonê were tekez kirin, an jî aliyên zorê û tundûtûj ên desthilatdariya wan werin pêş.{{Sfn|Özoğlu|2004|p=92-93}} Lêkolînên dawî li ser xwendinên nuwaze yên ku Bedîrxan di nav pêvajoyên reformên împeratorî, reqabetên herêmî û rewşa aborî ya guherbar a sinorê osmanî de bi cih dikin, diguherin.{{Sfn|Özoğlu|2004|p=92-93}} === Tesîra wî li ser kurdan === Bedirxan Beg ji aliyê gelek mezhebên neteweperest ên di nav civaka kurd de tê rûmetdarkirin û di têkoşîna kurdan a ji bo serxwebûnê de wekî modelek tê hesibandin.{{Sfn|Özoğlu|2004|p=72}} Bedîrxan Beg di civaka kurd a îslamî de jî bi taybetî wekî rizgarkerê Kurdistanê tê pesinandin.{{Sfn|Özoğlu|2004|p=72}} Gelek kurd, di nav de [[Şêx Ubeydullahê Nehrî]], li ser prensîbên Bedîrxan Beg serhildan kirin.{{Sfn|Özoğlu|2004|p=72}} Têkiliya di navbera êzidî, nestorî û kurdan de bi sedsalan bêyî bûyerên neyînî yên dîrokî yên mezin hate domandin, ku bi rêberî û polîtîkayên Bedirxan ên li hember kêmneteweyên nemisilman bi dawî bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Nationalismus in Kurdistan: Vorgeschichte, Entstehungsbedingungen und erste Manifestationen bis 1925 |paşnav=Behrendt |pêşnav=Günter |weşanger=Dt. Orient-Inst |tarîx=1993 |isbn=978-3-89173-029-4 |cih=Hamburg |series=Politik, Wirtschaft und Gesellschaft des Vorderen Orients }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The emergence of Kurdish nationalism and the Sheikh Said Rebellion, 1880 - 1925 |url=https://archive.org/details/emergenceofkurdi0000olso |paşnav=Olson |pêşnav=Robert W. |weşanger=Univ. of Texas Press |tarîx=1991 |isbn=978-0-292-77619-7 |çap=1. paperbacj printing |cih=Austin }}</ref> Bandora Bedirxan Beg li ser civaka kurdî kûr û demdirêj bû. Wekî dawîn mîrê mezin ê kurd ku di bin Împeratoriya Osmanî de desthilatdariyeke girîng bi dest xistiye, desthilatdariya wî pir caran wekî beşa dawî ya mîrektiyên mîrasî yên kurd tê bîranîn ku bi sedsalan e herêmên mezin bi serbixwebûneke nisbî birêve dibirin.{{Sfn|Özoğlu|2004|p=73}} Ji bo gelek kurdan, Bedirxan bû sembola hem potansiyela rêbertiya navendî û bihêz a kurd û hem jî lawaziya rêbertiya wisa dema ku bi navendîbûna împeryal re rû bi rû dimîne.{{Sfn|Özoğlu|2004|p=74}} Serdestiya wî bi serdemeke veguherîner a dîroka osmanî re hevdem bû, ku bi reformên Tenzîmatê û bi hilweşandina gav bi gav a mîrnişînên nîv-xweser ên kurd ku bi dîrokî desthilatdariya împeryal li herêmên sinor navbeynkarî dikirin, hate nîşankirin.{{Sfn|Özoğlu|2004|p=75}} Di bîra kolektîv a kurdan de, Bedîrxan di demekê de ku dewleta navendî ya osmanî hewl dida pergalên îdarî yên nû ferz bike, kesayetiyek aramî û rêkûpêk temsîl dikir.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurdish national movement: its origins and development |url=https://archive.org/details/kurdishnationalm0000jwai |paşnav=Jwaideh |pêşnav=Wadie |weşanger=Syracuse Univ. Press |tarîx=2009 |isbn=978-0-8156-3093-7 |çap=1. ed., [Nachdr.] |cih=Syracuse, New York |series=Contemporary issues in the Middle East }}</ref> Yekkirina mîrektiya Botanê, bi avahiyek bacê ya bi bandor, rêyên bazirganiyê yên birêkûpêk û yekîneyên leşkerî yên dîsîplînkirî, bû sembola tiştê ku rêveberiya herêmî ya kurd dikare bi dest bixe.{{Sfn|Olson|1989|p=11}} Ji bo serokên eşîran û navdarên bajarî, desthilatdariya wî îhtîmala hevsengkirina avahiyên desthilatdariya kevneşopî bi pratîkên îdarî yên proto-nûjên nîşan da.{{Sfn|Olson|1989|p=12}} Rewşenbîr û çalakvanên siyasî yên kurd ên paşê di dawiya sedsala nozdehan û destpêka sedsala bîstan de gelek caran navê wî bikaranîn, an wekî modelek heyranok a serweriya kurdan an jî wekî çîrokek hişyariyê ya encamên dijberiya dewleta osmanî bêyî hevpeymanên têr.{{Sfn|Olson|1989|p=13-14}} Bandora Bedirxan jî malbatî û xanedanî bû. Piştî têkçûn û sirgûnkirina wî, neviyên wî - ku pir caran wekî "malbata Bedirxan" têne binavkirin - di destpêşxeriyên çandî, rojnamegerî û siyasî de ku neteweperweriya destpêkê ya kurdî şekil dan, navdar bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ozgurpolitika.org/2003/02/19/hab44.html |sernav=Kürdistan' Teriminin Doğurduğu Tartışmalar |malper=www.ozgurpolitika.org |roja-gihiştinê=2025-10-01 |roja-arşîvê=2004-01-21 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20040121030111/http://www.ozgurpolitika.org/2003/02/19/hab44.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di dawiya serdema osmanî de, endamên malbata wî rojnameyên bi zimanê kurdî yên bi bandor damezrandin, beşdarî komeleyên reformîst û neteweperwer bûn, û bi çavdêrên ewropî re têkilî danîn ku her ku diçû bi "pirsgirêka kurd" re eleqedar dibûn.{{Sfn|Dahlman|2002|p=78}} Ev berdewamiya serokatiyê ji çalakvaniya îmaratê bigire heya diyasporayê têkiliya mîrata Bedirxan Beg bi rêça berfirehtir a avakirina nasnameya kurdî xurt kir.{{Sfn|Dahlman|2002|p=78}} Di asta civakî de, kampanyayên leşkerî yên Bedirxan Beg û desthilatdariya wî li ser gelek eşîrên kurd siyaseta eşîrî li Bakurê Kurdistanê ji nû ve şekil da.<ref name=":20">{{Jêder-kitêb |sernav=After Abdullah Beg: The Politics of Dividing the Kurdish Nobles’ Lands |weşanger=Edinburgh University Press |tarîx=2022 |rr=177–218 |isbn=978-1-3995-0863-6 |paşnavê-edîtor=Özok-Gündoğan |pêşnavê-edîtor=Nilay |url=https://www.cambridge.org/core/books/kurdish-nobility-in-the-ottoman-empire/after-abdullah-beg-the-politics-of-dividing-the-kurdish-nobles-lands/682BF93611DB23169E710231851768FF |series=Edinburgh Studies on the Ottoman Empire }}</ref> Bi bindestkirina mîrên reqîb û ferzkirina yekîtîyek nisbî di navbera komên perçebûyî de, wî perçebûna navxweyî ya ku pir caran rê li ber hevgirtina siyasî ya kurdan digirt, demkî kêm kir.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Historical Legacies |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2021 |rr=23–202 |isbn=978-1-108-47335-4 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Gunes |pêşnavê-edîtor=Cengiz |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-the-kurds/historical-legacies/299FA65BF83F55EF43C5E8220F58EA16 |paşnavê-edîtor2=Bozarslan |pêşnavê-edîtor2=Hamit |paşnavê-edîtor3=Yadirgi |pêşnavê-edîtor3=Veli }}</ref> Şiyana wî ya seferberkirina bacên eşîrî, berhevkirina bacan bi bandor, û fermankirina dilsoziyê li seranserê beşên girîng ên axa kurdan, têgihîştina amûrek proto-dewletê xurt kir.<ref name=":20" /> Her çend ev yekîtî piştî dûrxistina wî hilweşiya jî, bîranîna desthilatdariya kurd a wiha ya xurtkirî ji bo ramanwerên neteweperwer ên paşîn bû kevirê bingehîn ku dixwestin ji dabeşbûnên kûr ên di navbera eşîr û herêman de derbas bibin.<ref name=":20" /> Îro, di retorîk, edeb û bîranînên dîrokî yên siyasî yên kurdan de behsa Bedirxan Beg tê kirin.{{Sfn|Jwaideh|2018|p=88-89}} Navê wî wekî mînakek ji bo serweriya windabûyî û wekî bîranînek ji bo dijwarîyên ku kurd di danûstandinên xweseriyê de di çarçoveyên mezintir ên împeriyal û neteweyî de pê re rû bi rû mane tê binavkirin.{{Sfn|Jwaideh|2018|p=91-92}} Bi vî rengî, bandora Bedirxan ji temenê wî wêdetir dirêj dibe, ne tenê xeyala siyasî ya hevdemên xwe, lê di heman demê de vegotinên neteweperweriya kurdî ya nû jî şekil dide.{{Sfn|Jwaideh|2018|p=91-92}} === Tesîra wî li ser ezîdiyan === [[Wêne:Geli_Ali_Beg.jpeg|girêdan=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Geli_Ali_Beg.jpeg|thumb|[[Avşara Geliyê Elî Beg]] li [[Herêma Kurdistanê]] navê xwe ji mîrê ezdî Elî Beg sewa bîranînê lêkirin ku di 1832an ji aliyê Bedîrxan Beg hatiye kuştin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ali |pêşnav=Majid Hassan |tarîx=2019-11-01 |sernav=Genocidal Campaigns during the Ottoman Era: The Firmān of Mīr-i-Kura against the Yazidi Religious Minority in 1832–1834 |url=https://utpjournals.press/doi/10.3138/gsi.13.1.05 |kovar=Genocide Studies International |ziman=en |cild=13 |hejmar=1 |rr=77–91 |doi=10.3138/gsi.13.1.05 |issn=2291-1847 }}</ref>]] Hikûmê Bedîrxan Beg bandorek mayînde û wêranker li ser nifûsa êzîdî ya sinorê [[Mezopotamya|bakurê Mezopotamyayê]] kir. Êzîdî, ku li çiyayên [[Şingal]], [[Şêxan (navçe)|Şêxan]] û hin deverên parêzgeha [[Dihok]]ê ya îro kom bûn, civatek olî ya ku demek dirêj dihat zilmkirin bû û ji hêla hikûmdarên misilman ên derdorê ve bi gumanbarî dihatin dîtin.<ref name="Oxford">{{Jêder-ensîklopedî |sal=2009 |sernav=Yazīdīs |ensîklopedî=The Oxford Encyclopedia of the Islamic World |weşanger=[[Oxford University Press]] |url=http://www.oxfordislamicstudies.com/print/opr/t236/e1282 |paşnav=Naby |pêşnav=Eden |lînka-nivîskar=Eden Naby |paşnavê-edîtor=Esposito |pêşnavê-edîtor=John |lînka-edîtor=John Esposito |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201023141910/http://www.oxfordislamicstudies.com/print/opr/t236/e1282 |roja-arşîvê=23 çiriya pêşîn 2020 |isbn=9780195305135 |rewşa-urlyê=mirî |beş=Yazīdīs }}</ref> Di destpêka sedsala nozdehan de, êzîdî jixwe bi kampanyayên cezakirinê yên dubare ji hêla parêzgarên osmanî û serokên eşîrên kurd ve rû bi rû bûn.<ref name="Kizilhan2017">{{Jêder-kovar |paşnav1=Kizilhan |pêşnav1=Jan Ilhan |paşnav2=Noll-Hussong |pêşnav2=Michael |tarîx=2017 |sernav=Individual, collective, and transgenerational traumatization in the Yazidi |kovar=BMC Medicine |cild=15 |hejmar=1 |rr=198 |doi=10.1186/s12916-017-0965-7 |issn=1741-7015 |pmc=5724300 |pmid=29224572 |doi-access=free }}</ref> Bedîrxan ev şêwaz bi rêya seferên leşkerî yên sîstematîk ku bûn sedema qurbaniyên mezin û jiyana êzîdiyan ji bo nifşan têk bir, xurttir kir.<ref name="Kizilhan2017" /><ref name="Asatrian-Arakelova 2014">{{Jêder-kitêb |sernav=The Religion of the Peacock Angel: The Yezidis and Their Spirit World |paşnavê-nivîskar1=Asatrian |pêşnavê-nivîskar1=Garnik S. |lînka-nivîskar1=Garnik Asatrian |weşanger=[[Routledge]] |sal=2014 |rr=1–28 |isbn=978-1-84465-761-2 |cih=[[Abingdon, Oxfordshire]] |beş=Part I: The One God - Malak-Tāwūs: The Leader of the Triad |series=Gnostica |urlya-beşê=https://books.google.com/books?id=y1RsBAAAQBAJ |doi=10.4324/9781315728896 |oclc=931029996 |paşnavê-nivîskar2=Arakelova |pêşnavê-nivîskar2=Victoria }}</ref> Li gorî vegotinên hemdem û kevneşopiya devkî ya êzîdiyan, Bedîrxan di salên 1830 û 1840an de çend êrîş li ser gundên êzîdiyan pêk anîne.<ref name="Asatrian-Arakelova 2014" /> Ev êrîş pir caran bi îdiayên bêîtaetiya siyasî an nedayîna bacan dihatin rewakirin, lê wan aliyek olî ya xurt hildigirt.<ref name="Asatrian-Arakelova 2014" /> Bedîrxan, mîna gelek hikûmdarên misilman a ve serdemê, dînsozên êzîdî wekî heterodoks û li derveyî parastina ku bi kevneşopî ji "Ehlên Pirtûkê" re dihat dayîn didît.<ref name="Asatrian-Arakelova 2014" /> Ji ber vê yekê, êzîdî bi taybetî li hember kampanyayên ku hem wekî cezaker û hem jî wekî destûrdayîn dihatin hesibandin, bêparastin bûn. Gund hatin şewitandin, niştecih hatin qirkirin, û yên sax man an neçar man ku birevin an jî bibin misilman.<ref name="Asatrian-Arakelova 2014" /><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Non-State Violent Actors and Social Movement Organizations: Influence, Adaptation, and Change |weşanger=Emerald Group Publishing |tarîx=2017-04-26 |rûpel=75 |isbn=9781787147287 |paşnavê-edîtor=Mazzei |pêşnavê-edîtor=Julie M. |url=https://books.google.com/books?id=0fm0DgAAQBAJ&pg=PA75 }}</ref> Mezintirîn ji van kampanyayan êzîdiyên Şêxan û Şingalê hedef girtin.<ref name="Asatrian-Arakelova 2014" /> Kronîkên êzîdiyan kuştinên girseyî, revandina jin û zarokan û koçberkirina bi zorê vedibêjin.<ref name="Asatrian-Arakelova 2014" /> Rêwiyên ewropî û rayedarên osmanî jî van bûyeran ragihandine, her çend pir caran bi texmînên cûda yên qurbaniyan. Bêyî ku hejmaran çi bin, civaka êzîdî [[Guhertinên demografîk|paşketinek demografîk]] û civakî ya giran dît.<ref name="Asatrian-Arakelova 2014" /> Gelek eşîr belav bûn, [[Çandinî|erdên çandiniyê]] bêçare man, û otorîteya civakî ya rêberên olî yên êzîdî (wek ''Mîr'' û ''Baba Şêx'') bi kûrahî qels bû.<ref name="Asatrian-Arakelova 2014" /> Kampanyayên Bedîrxan rewşa êzîdiyan wekî kêmneteweyek bindest xurt kir. Ev bûyer bûn beşek ji vegotina berfirehtir a êzîdiyan a li ser mayîndebûnê li hember fermanên dubare (fermanên ji bo tunekirin an jî guherîna bi zorê) ku ji hêla hikûmdarên dewletên cuda ve hatine dayîn.<ref name="Asatrian-Arakelova 2014" /> Kevneşopiya devkî komkujiyên Bedîrxan di nav "heftê û du" êrîşên qirkirinê de dihesibîne ku êzîdî bawer dikin ku civaka wan kişandiye. Vê bîra kolektîf nasnameya êzîdiyan bi kûrahî şekil daye, tecrîd û bêbaweriya bi hêzên derdorê re pêş xistiye.<ref name="Asatrian-Arakelova 2014" /> Ji perspektîfeke siyasî ve, tundûtûjiya Bedîrxan li dijî êzîdiyan bandorên berfirehtir hebûn.<ref name="Asatrian-Arakelova 2014" /> Wê rêveberên osmanî xist nav fikaran, yên ku ditirsiyan ku komkujiyên bêserûber dikarin bibin sedema bêîstîqrariyek zêdetir an destwerdana biyanî.<ref name="Asatrian-Arakelova 2014" /> Herwiha, wê delîlên têkçûna împeratoriyê di parastina nifûsa xwe ya kêmneteweyan de ji mîsyoner û konsulên ewropî re peyda kir, ku ev yek bandor li siyaseta navneteweyî ya Pirsa Rojhilat kir.<ref name="Asatrian-Arakelova 2014" /> Di dîroknivîsiyê de, rêbaza Bedîrxan a li hember êzîdiyan pir caran wekî mînakek zû ya tundûtûjiya mezhebî li [[Rojhilata Navîn]] a dawiya osmaniyan tê destnîşan kirin. Lêkolîner nîqaş dikin ka motîfên wî bi giranî olî, siyasî, an aborî bûn: hin kes dibêjin ku wî xwestiye komeke serhildêr a li ser sinor bixe bin kontroleke xurt; yên din balê dikişînin ser balkêşiya desteserkirina erd û [[Xulamtî|koleyên]] êzîdiyan; di heman demê de gelek çavkaniyên êzîdiyan balê dikişînin ser aliyê mezhebî. Çi kombînasyona motîfan be jî, êzîdiyan barê giran ê polîtîkayên wî hilgirtin, û birînên demografîk û psîkolojîk ên civakê bi dehsalan xuya bûn.<ref name="Asatrian-Arakelova 2014" /> === Tesîra wî li ser xiristiyanan === Ji komkujiyên êzîdiyan, hîn bêtir belgekirî kampanyayên Bedîrxan Beg ên li dijî civakên xiristiyan ên [[suryanî]] yên çiyayên [[Hekarî (parêzgeh)|Hekariyê]] bû ku di çavkaniyên sedsala nozdehan de pir caran wekî "[[nestorî]]" têne binavkirin.<ref name=":023">Gaunt, David (2020). "The Long Assyrian Genocide". Collective and State Violence in Turkey: The Construction of a National Identity from Empire to Nation-State. [[Berghahn Books]]. pp. 62. {{ISBN|978-1-78920-451-3}}</ref> Ev civak di bin serokatiya patrîkê xwe de li Qûdşaniyê hatin organîzekirin û li geliyên çiyayî yên nîv-xweser dijiyan, û hevsengiyek nazik a dilsoziyê di navbera mîrên kurd û dewleta osmanî ya dûr de diparastin. Hewldanên Bedîrxan ji bo bindestkirina wan di hin ji qonaxên herî wêranker ên zulma xiristiyanan a sedsala nozdehan a osmanî de gihîştin lûtkeyê.<ref name="Laurie1874"/> Seferên sereke di salên 1843 û 1846an de pêk hatin. Di sala 1843an de, Bedîrxan bi hevalbendiya serokên din ên kurd ên wekî [[Nûrulleh Beg|Nûrullehê Hekariyeyê]], êrîşek li ser gundên suryaniyan da destpêkirin.<ref name=":21">Kurds & Christians, rr. 12-13, Jessie Payne Smith, 1911</ref> Raportên mîsyonerên ewropî, bi taybetî yên Lijneya Komîserên Amerîkî ji bo Mîsyonên Biyanî, komkujiyên berfireh vedibêjin ku tê de bi deh-hezaran mêr hatine kuştin û jin û zarok hatine kolekirin an jî bi zorê hatine veguherandin ola xwe.<ref name=":29"/> Gund hatine talankirin û [[dêr]] hatine bêrûmetkirin, ku li seranserê bilindahiyên Hekariyeyê şopek wêraniyê hiştin. Yên sax man reviyan [[Mûsil]], [[Ûrmiye]] an jî bajarên osmanî û li wir li cem mîsyoner û konsulxaneyan penaberî dîtin.<ref name=":21" /> Kampanyaya 1846an jî heman şêweyî şopand û dîsa ji aliyê çavdêrên rojavayî ve, di nav de konsulên brîtanî li Mûsilê jî, bi berfirehî hate ragihandin.{{sfn|Baum|Winkler|2003|p=127, 175}} Van komkujiyan bala navneteweyî kişandin ji ber ku ew bi zêdebûna çalakiyên mîsyonerên ewropî di nav sûryaniyan de re hevdem bûn. Mîsyoneran êrîş wekî delîlên hem hovîtiya kurdan û hem jî xemsariya osmaniyan pêşkêş kirin, bi vî rengî sempatî di nav temaşevanên [[Protestanî|protestan]] û [[katolîk]] de li Ewropa û Dewletên Yekbûyî seferber kirin.<ref name=":25">{{Jêder-nûçe |tarîx=1915-10-11 |sernav=Turkish Horrors in Persia |url=https://www.nytimes.com/1915/10/11/archives/article-8-no-title.html |roja-gihiştinê=2008-08-19 |xebat=New York Times |rûpel=4 }}</ref> Raportan bandor li ser nameyên dîplomatîk kir, Brîtanya û Fransayê zext li hikûmeta osmanî kirin ku mîrên kurd kontrol bike.<ref name=":25" /> Ji bo civaka sûryaniyan, bandor karesatbar bû. Qirkirinan tevahiya eşîran ji holê rakirin, gundên sedsalan wêran kirin, û desthilatdariya Patrîkxaneyê têk birin.{{sfn|Wilmshurst|2000|p=33, 212}} Trawmayê koçberiyeke berfireh pêş xist, komên girîng ên sûryaniyan li axa farisan bi cih bûn an jî koçî navendên bajarî kirin ku li wir parastina mîsyoner bibînin.{{sfn|Wilmshurst|2000|p=33, 212}} Van bûyeran di dîroka sûryaniyan de xalek werçerxê nîşan dan: êdî xiristiyanên çiyayî nikaribûn xwe bispêrin xweseriya herêmî an nîv-parastinê di bin serwerên kurd de; di şûna wê de, ew her ku diçûn ji bo piştgiriyê berê xwe didan hêzên biyanî, dînamîkek ku dê beşdariya wan a paşê di jeopolîtîka împeratoriya osmanî ya dawî de şekil bide.{{sfn|Wilmshurst|2000|p=33, 212}} Ji perspektîfa osmaniyan ve, komkujiyên Bedîrxan li dijî sûryaniyan bûn sedema barekî giran ê dîplomatîk. Porta Bilind ku dixwest di dema [[Tenzîmat]]ê de xwe wekî hêzek nûjen û reformxwaz nîşan bide, bi tohmetên ku erkê xwe yê parastina welatiyên xiristiyan pêk neaniye re rû bi rû ma. Bi vî awayî, komkujiyan ji hikûmeta navendî re hincetek peyda kir ku mudaxeleya leşkerî li dijî Bedîrxan bike.{{sfn|Wilmshurst|2000|p=33, 212}} Dema ku leşkerên osmanî di dawiyê de di sala 1847an de ew têk birin, rayedaran kampanya ne tenê wekî tedbîrek navendîkirinê, lê di heman demê de wekî bersivek mirovî ji bo wehşetên wî yên li dijî xiristiyanan jî destnîşan kirin.{{sfn|Wilmshurst|2000|p=33, 212}} Bîra kolektîf a sûryaniyan Bedîrxan Beg wekî sembola zilmê diparêze. Kronîkên dêrê, kevneşopiyên devkî û dîroknûsiya nû wî wekî ajanekî sereke yê wêrankirina sedsala nozdehan, ligel kesayetiyên din ên kurd û osmanî, bi nav dikin.{{sfn|Wilmshurst|2000|p=33, 212}} Ev bîranîn komkujiyên salên 1840an bi trajediyên paşîn ên ku di dema [[Şerê Cîhanî yê Yekem]] de bi serê sûryaniyan de hatine ve girêdidin, û çîrokeke domdar a lawazî û windakirinê diafirînin.{{sfn|Wilmshurst|2000|p=33, 212}} Dîroknas hîn jî li ser vê yekê nakok in ka gelo motîvasyonên Bedîrxan ji ber hewesên siyasî ne ji ber dijminatiya mezhebî. Hin kes tekez dikin ku ew dixwaze herêmeke nîv-xweser a xiristiyanî ya ku li hember bacgirtin û dilsoziyê li ber xwe dida ji holê rake; yên din jî tekez dikin ku ev cureya mezhebî û hedefgirtina sîstematîk a nasnameya xiristiyanî bi awayekî sîstematîk hatiye kirin.{{sfn|Wilmshurst|2000|p=33, 212}} Bêyî ku şîrove were kirin, bandora mirovî ya kampanyayên wî pir mezin bû û yek ji aliyên herî girîng ên mîrata wî dimîne.{{sfn|Wilmshurst|2000|p=33, 212}} === Tesîra wî li ser împeratoriya osmanî === Ji perspektîfa rayedarên osmanî ve, bilindbûna Bedîrxan Beg û kampanyayên piştre yên li dijî xiristiyanan û êzdiyan hem li dijî serweriya împeratorî û hem jî li dijî statuya navneteweyî ya împeratoriyê bûn asteng.{{sfnp|Eppel|2018|p=43}} Di serdema Tenzîmatê de, dema ku hikûmeta navendî hewl da ku kontrola rasterast li ser wîlayet û [[sencaq]]an xwe xurt bike û xwe wekî hêzek reformxwaz ji bo Ewropayê nîşan bide, mîrektiyên nîv-xweser ên Kurdistanê wekî bermahiyên kevnar û bêîstîqrar ên pergala kevin xuya bûn.{{sfnp|Eppel|2016|p=56}} Îdiaya Bedîrxan Beg a li ser desthilatdariya hema hema serbixwe li Botanê, redkirina wî ya bi tevahî lihevhatina bi rêwerzên împeratorî re, û şiyana wî ya seferberkirina artêşên mezin ên eşîrî [[Stembol]]ê tirsand, ku ditirsiya ku otonomiyek wusa dikare serokên din ên wîlayetan cesaret bike.{{sfnp|Eppel|2016|p=56}} Bi taybetî komkujiyên li dijî xiristiyanên suryanî di salên 1840an de wekî tiştekî nayê qebûlkirin hatin dîtin, ne tenê ji ber ku wan îdiaya siltan a parêzvanê hemû bindestên osmanî qels dikir, lê di heman demê de ji ber ku wan rexneyên biyanî û destwerdana potansiyel vexwendin.{{sfnp|Eppel|2016|p=56}} Mîsyoner û dîplomatên ewropî van bûyeran bi berfirehî ragihandin, wan wekî delîlên têkçûna împeratoriyê di garantîkirina mafên kêmneteweyan de destnîşan kirin. Ji bo hikûmetek ku dixwest dilsoziya reformên Tenzîmatê ve nîşan bide, kampanyayên Bedîrxan hem rêziknameya navxweyî û hem jî rewatiya derveyî tehdît kirin.{{sfnp|Eppel|2016|p=56}} Ji ber vê yekê, destwerdana osmaniyan a li dijî Bedîrxan di sala 1847an de di gotara resmî de hem wekî kiryarek mirovî û hem jî wekî gavek pêwîst di projeya navendîkirinê de hate rewakirin.<ref name="Ates2021">{{Jêder |paşnav=Ates |pêşnav=Sabri |sernav=The End of Kurdish Autonomy: The Destruction of the Kurdish Emirates in the Ottoman Empire |tarîx=2021 |xebat=The Cambridge History of the Kurds |rr=76 |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-the-kurds/end-of-kurdish-autonomy/9FA3CB919480C3748DA40C082FC2E5BF |roja-gihiştinê=2021-12-15 |cih=Cambridge |isbn=978-1-108-47335-4 |paşnavê-edîtor=Gunes |pêşnavê-edîtor=Cengiz |paşnavê-edîtor2=Bozarslan |pêşnavê-edîtor2=Hamit |paşnavê-edîtor3=Yadirgi |pêşnavê-edîtor3=Veli |weşanger=[[Cambridge University Press]] }}</ref> Bi têkbirina wî û jiholêrakirina mîrektiya Botan, dewletê desthilatdariya xwe xurt kir, parastina siltan li ser kêmneteweyan ji nû ve piştrast kir û yek ji mîrektiyên kurd ên mayî yên herî bihêz hilweşand.<ref name="Ates2021" /> Li gorî vê nêrînê, hilweşîna Bedîrxan sembola veguherîna ji komek hikûmdarên nîv-xweser ber bi sîstemek împeratorî ya yekgirtîtir di bin kontrola rasterast a Stembolê de bû.{{sfnp|Eppel|2016|p=56}} == Bermayên polîtîkî û çandî == [[Wêne:Bedirkhan Family.jpg|thumb|Malbata Bedirxaniyan]] Bedir Xan Beg li [[Şam]]ê, [[Sûrî|Sûriyeya]] îro, mir. Kurê [[Emîn Alî Bedirxan|Emîn Elî Bedîrxan]], [[Sureya Bedirxan|Sureya]] (1883-1938), nivîskar û parêzer, di salên 1920an de serokê Komîteya Kurdistanê li Misirê bû û paşê, di sala 1927an de, bi birayên xwe re, partiya siyasî ya Kurd [[Xoybûn]] damezrand.{{Sfn|Malmîşanij|2019|p=56}} Kurê Emîn Elî, [[Celadet Alî Bedirxan|Celadet Elî]], edîtorê du kovarên girîng ên kurdî, [[Ajansa Nûçeyan a Hawar|Hawar]] (1932-45) û [[Ronahî (kovar)|Ronahî]] (1942-45), bi beşdariyên xwe yên girîng di ziman û [[Wêjeya kurdî|edebiyata kurdî]] de tê nasîn. Ew nivîskar û rojnamevan bû, yek ji damezrînerên Xoybûnê bû. Kurê sêyem ê Emîn Elî, [[Kamiran Alî Bedirxan|Kamiran Elî]] (1895-1978), ku tevahiya jiyana xwe di tevgera kurdî de çalak bû, di dema [[Şerê Cîhanî yê Yekem]] de kovara heftane [[Roja Nû (kovar)|Roja nû]] (Roja Nû) li [[Bêrût]]ê weşand.{{Sfn|Özoglu|2004|p=95}} Bedîrxan Beg hîn jî kesayetiyek dîrokî ya parçeker e. Di bîra [[Kurdperwerî|neteweperestiya kurdî]] de, ew pir caran wekî sembola berxwedanê li dijî navendîbûna osmanî û wekî pêşengê xweseriya kurd tê pîrozkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Dockstader |pêşnav1=Jason |paşnav2=Mûkrîyan |pêşnav2=Rojîn |tarîx=2022 |sernav=Kurdish liberty |kovar=[[Philosophy & Social Criticism]] |cild=48 |hejmar=8 |rr=1174–1196 |doi=10.1177/01914537211040250 |doi-access=free }}</ref> Şîyana wî ya organîzekirina mîrnişînek nisbeten serbixwe, berxwedana li dijî artêşên împeratorî û komkirina konfederasyonên eşîran li dora nasnameyeke kurdî bandorek mayînde hişt. [[Wêne:Bedirkhan family, ca 1880.jpg|thumb|Zar, xizm û nêviyên Bedîrxan Beg, 1880]] Di sala 1877an de, du ji kurên Bedirxan Beg, Osman Paşa û Huseyin Kenan Bedirxan, rêberên serhildaneke kurdan li dijî împeratoriya osmanî ku piştî Şerê rûs û osmanî pêk hat, bûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kürtçülük Gerçeği |paşnav=Gürsel |pêşnav=İbrahim Etem |weşanger=Kömen Yayın ve Dağıtım Limited Şirketi |sal=1977 |url=https://www.google.iq/books/edition/K%C3%BCrt%C3%A7%C3%BCl%C3%BCk_ger%C3%A7e%C4%9Fi/AoMtAQAAIAAJ?hl=tr |roja-gihiştinê=2025-10-22 }}</ref> Serhildan li herêmên Cizîr û [[Sêrt]]ê dest pê kir. Huseyîn Kenan û Osman, piştî ku beşdarî şerê Osmanî-Rûsî yê 1877an bûn, çûn Botanê û hewl dan ku serhildanekê li dijî hikûmeta navendî organîze bikin. Serhildan zû pêşçû û li herêmên derûdora [[gola Wanê]] bû, di deverên wekî [[Wan]], [[Mûş]], [[Bidlîs]], [[Colemêrg]] û [[Amêdî]] di bin bandora xwe danîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Osmanlı-Kürt İlişkileri ve Sömürgecilik |paşnav=Kalman |pêşnav=M. |weşanger=Med Yayıncılık |sal=1994 |rr=152 |url=https://www.google.iq/books/edition/Osmanl%C4%B1_K%C3%BCrt_ili%C5%9Fkileri_ve_s%C3%B6m%C3%BCrgec/BZugAAAAMAAJ?hl=tr |roja-gihiştinê=2025-10-22 }}</ref>{{sfn|Ulugana|2022|p=85}} Osman Paşa fermandariya Cizîrê û derdora wê dikir, di heman demê de Huseyin Kenan Beg eniya bakur birêve dibir. Li gorî agahiyan, eniya başûr heta Colemêrg, [[Zaxo]], [[Mêrdîn (bajar)|Mêrdîn]] û [[Nisêbîn]]ê dirêj dibû. Bedirxaniyan û hêzên ku wan kom kirin li herêmên Cizîrê êrîşî leşkerên hikûmeta navendî kirin. Van hemû berpirsên osmanî yên li derdora xwe girtin û xezîne û depoyên çekan desteser kirin. Mîrektiya Botan ji nû ve hate damezrandin û xutbeyek bi navê Osman Bedirxan hate xwendin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurdish Question Revisited |paşnav=Stansfield |pêşnav=Gareth |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2017-08-15 |rûpel=183 |isbn=978-0-19-086965-6 |ziman=en |url=https://books.google.iq/books?id=a3s7DwAAQBAJ&newbks=1&newbks_redir=0&dq=1877+bedirkhan&source=gbs_navlinks_s |paşnav2=Shareef |pêşnav2=Mohammed }}</ref>{{sfn|Ulugana|2022|p=86}} Dewleta osmanî hêzên leşkerî yên herêmî, wek yên ku Cemîl Paşa serokatiya wan dikir, ji bo tepeserkirina serhildanê seferber kirin. Serhildanê ew qas ji bo dewleta Osmanî pirsgirêk çênekir wekî serhildana 1847an û di dawiya 1878an, an di destpêka 1879an de bi dawî bû.{{sfn|Ulugana|2022|p=85}} Di eynî demê de, lawê din yê Bedirxan Beg, Bedrî Bedirxan, wekî karmend ji bo osmaniyan xizmet kir. Bedrî Bedir Xan ji bo armanca razîkirina birayên xwe ku teslîm bibin û vegerin [[Stembol]]ê, wekî dîplomatekî hate şandina vê herêmê. Piştî têkçûna serhildan, Huseyin Kenan û Osman ji bo demek kurt hatin girtin û dû re bi şertê ku ji Stembolê dernekevin, hatin berdan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Osmanlı'nın Doğu Siyaseti |paşnav=Balcı |pêşnav=Ramazan |weşanger=Işık Yayıncılık Ticaret |sal=2014 |isbn=9789944766913 |url=https://www.google.iq/books/edition/Osmanl%C4%B1_n%C4%B1n_Do%C4%9Fu_Siyaseti/9OjAAgAAQBAJ?hl=tr |roja-gihiştinê=2025-10-21 }}</ref> Herwiha kesayetên mîna [[Şêx Ubeydullahê Nehrî]], rêberê [[Serhildana Şêx Ubeydullahê Nehrî|serhildana 1879an]], Bedîrxan Beg wekî îlham nîşan dan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The prospects for an independent Kurdish state |paşnav=Sheikh |pêşnav=Ubeydullah }}</ref> [[Wêne:Bedir Khan brothers.jpg|thumb|Ji çêpê: Kamiran, Sureya û Celadet Elî Bedîrxan]] Digel vê yekê, tundûtûjiya wî ya mezhebî têkiliyên navbera olan li herêmê bi giranî aloz kir.<ref name="natali">{{Jêder-kovar |paşnav=[[Denise Natali|Natali]] |pêşnav=Denise |sal=2004 |sernav=Ottoman Kurds and emergent Kurdish nationalism |kovar=Critique: Critical Middle Eastern Studies |cild=13 |hejmar=3 |rr=383–387 |doi=10.1080/1066992042000300701 |s2cid=220375529 }}</ref> Berî desthilatdariya wî, êzîdî, xiristiyan û kurdên sunî bi aramiyek nisbî bi hev re dijiyan. Bicîhanîna desthilatdariya îslamî ji aliyê Bedîrxan ve û çewisandina kêmneteweyên olî, qelişandinek kûr çêkir ku dê têkiliyên etnîkî û olî li herêmê ji bo nifşan şekil bide.<ref name="natali" /> Têkçûna wî ya leşkerî di sala 1847an de, piştî zexta ewropî û destwerdana leşkerî ya osmaniyan, nîşana dawiya mîrektiya Botanê bû. Ev yek di heman demê de sembola paşketina berfirehtir a mîrektiyêk xweser ên kurd di serdema [[Tenzîmat]]a osmanî de bû.<ref name="laciner">{{Jêder-kovar |paşnav=Laçiner |pêşnav=Bal |nivîskar2=Bal, Ihsan |tarîx=January 2004 |sernav=The Ideological And Historical Roots Of Kurdist Movements In Turkey: Ethnicity Demography, Politics |url=http://www.turkishweekly.net/articles.php?id=15 |kovar=Nationalism and Ethnic Politics |cild=10 |hejmar=3 |rr=473–504 |doi=10.1080/13537110490518282 |s2cid=144607707 |gihiştina-urlyê=subscription |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20071011225529/http://www.turkishweekly.net/articles.php?id=15 |roja-arşîvê=2007-10-11 |roja-gihiştinê=2007-10-19 }}</ref> Di [[Kurdistan (rojname)|rojnameya Kurdistanê]] de, ew wekî yek ji serokên sereke yên kurd li kêleka [[Selahedînê Eyûbî|Selahedîn]] û [[Bazê Dostikî]] hate nîşandan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kurdish Identity, Islamism, and Ottomanism: The Making of a Nation in Kurdish Journalistic Discourse (1898-1914) |paşnav=Ekici |pêşnav=Deniz |weşanger=[[Lexington Books]] |tarîx=2021 |rr=61–62 |isbn=978-1-7936-1259-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=l57HzQEACAAJ }}</ref> == Binerê == * [[Malbata Bedirxaniyan]] * [[Mîr Şeref]] * [[Dîroka Kurdistanê]] * [[Eyaleta Diyarbekirê]] * [[Eyaleta Kurdistanê]] * [[Kurdên osmanî]] == Nîşe == {{Notelist}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} === Jêder === ==== Kitêb ==== {{Refbegin|38em|indent=yes}} * {{Jêder-kitêb |paşnav1=Biner |pêşnav1=Zerrin Özlem |sernav=States of Dispossession: Violence and Precarious Coexistence in Southeast Turkey |tarîx=2019 |weşanger=[[University of Pennsylvania Press]] |isbn=978-0-8122-9659-4 |ziman=en }} * {{Jêder-kitêb |paşnav1=Bloxham |pêşnav1=Donald |lînka-nivîskar=Donald Bloxham |sernav=The Great Game of Genocide: Imperialism, Nationalism, and the Destruction of the Ottoman Armenians |lînka-sernav=The Great Game of Genocide |tarîx=2005 |weşanger=[[Oxford University Press]] |isbn=978-0-19-927356-0 |ziman=en }} * {{Jêder-kitêb |paşnav1=Gaunt |pêşnav1=David |lînka-nivîskar=David Gaunt |sernav=Massacres, Resistance, Protectors: Muslim-Christian Relations in Eastern Anatolia During World War I |tarîx=2006 |weşanger=[[Gorgias Press]] |isbn=978-1-59333-301-0 |ziman=en }} * {{Jêder-kitêb |paşnav1=Kaiser |pêşnav1=Hilmar |sernav=The Extermination of Armenians in the Diarbekir Region |tarîx=2014 |weşanger=[[İstanbul Bilgi University Press]] |isbn=978-605-399-333-9 |ziman=en |lînka-nivîskar=Hilmar Kaiser }} * {{Jêder-kitêb |paşnav1=Kévorkian |pêşnav1=Raymond |lînka-nivîskar1=Raymond Kévorkian |sernav=The Armenian Genocide: A Complete History |lînka-sernav=The Armenian Genocide: A Complete History |tarîx=2011 |weşanger=[[Bloomsbury Publishing]] |isbn=978-0-85771-930-0 |ziman=en }} * {{Jêder-kitêb |paşnav1=Koohi-Kamali |pêşnav1=Farideh |sernav=The Political Development of the Kurds in Iran: Pastoral Nationalism |url=https://archive.org/details/politicaldevelop0000kooh |tarîx=2003 |weşanger=[[Palgrave Macmillan UK]] |isbn=978-0-230-53572-5 }} * {{Jêder-kitêb |paşnav1=Sjöberg |pêşnav1=Erik |sernav=The Making of the Greek Genocide: Contested Memories of the Ottoman Greek Catastrophe |tarîx=2016 |weşanger=[[Berghahn Books]] |isbn=978-1-78533-326-2 |lînka-nivîskar=Erik Sjöberg (historian) }} * {{Jêder-kitêb |paşnav1=Suny |pêşnav1=Ronald Grigor |sernav="They Can Live in the Desert but Nowhere Else": A History of the Armenian Genocide |lînka-sernav=They Can Live in the Desert but Nowhere Else |tarîx=2015 |weşanger=[[Princeton University Press]] |isbn=978-1-4008-6558-1 |lînka-nivîskar=Ronald Grigor Suny }} * {{Jêder-kitêb |paşnav1=Üngör |pêşnav1=Uğur Ümit |lînka-nivîskar1=Uğur Ümit Üngör |sernav=The Making of Modern Turkey: Nation and State in Eastern Anatolia, 1913–1950 |lînka-sernav=The Making of Modern Turkey |tarîx=2011 |weşanger=[[Oxford University Press]] |isbn=978-0-19-965522-9 |ziman=en }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Yacoub |pêşnav=Joseph |lînka-nivîskar=Joseph Yacoub |sernav=Year of the Sword: The Assyrian Christian Genocide: A History |weşanger=[[C. Hurst & Co.|Hurst]] |sal=2016 |isbn=978-0-19-063346-2 }} {{Refend}} ==== Bêşan ==== {{Refbegin|35em|indent=yes}} * {{Jêder-kitêb |paşnav1=Altuğ |pêşnav1=Seda |sernav=Reverberations: Violence Across Time and Space |tarîx=2021 |weşanger=[[University of Pennsylvania Press]] |isbn=978-0-8122-9812-3 |rr=83–116 |ziman=en |beş=Culture of Dispossession in the Late Ottoman Empire and Early Turkish Republic }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Donef |pêşnav=Racho |sernav=Let Them Not Return: Sayfo – The Genocide Against the Assyrian, Syriac, and Chaldean Christians in the Ottoman Empire |weşanger=[[Berghahn Books]] |sal=2017 |isbn=978-1-78533-499-3 |rr=205–218 |beş=Sayfo and Denialism: A New Field of Activity for Agents of the Turkish Republic }} * {{Jêder-kitêb |paşnav1=Gaunt |pêşnav1=David |sernav=Let Them Not Return: Sayfo – The Genocide Against the Assyrian, Syriac, and Chaldean Christians in the Ottoman Empire |paşnav2=Atto |pêşnav2=Naures |paşnav3=Barthoma |pêşnav3=Soner O. |weşanger=[[Berghahn Books]] |sal=2017 |isbn=978-1-78533-499-3 |rr=1–32 |beş=Introduction: Contextualizing the Sayfo in the First World War |ref={{SfnRef|Gaunt et al.|2017}} }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Gaunt |pêşnav=David |sernav=A Question of Genocide: Armenians and Turks at the End of the Ottoman Empire |lînka-sernav=A Question of Genocide |tarîx=2011 |weşanger=[[Oxford University Press]] |isbn=978-0-19-978104-1 |rr=245–259 |beş=The Ottoman Treatment of the Assyrians }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Gaunt |pêşnav=David |sernav=Shatterzone of Empires: Coexistence and Violence in the German, Habsburg, Russian, and Ottoman Borderlands |tarîx=2013 |weşanger=[[Indiana University Press]] |isbn=978-0-253-00631-8 |çap=illustrated |rr=317–333 |beş=Failed Identity and the Assyrian Genocide }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Gaunt |pêşnav=David |sernav=Let Them Not Return: Sayfo – The Genocide Against the Assyrian, Syriac, and Chaldean Christians in the Ottoman Empire |weşanger=[[Berghahn Books]] |sal=2017 |isbn=978-1-78533-499-3 |rr=54–69 |beş=Sayfo Genocide: The Culmination of an Anatolian Culture of Violence }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Gaunt |pêşnav=David |sernav=Collective and State Violence in Turkey: The Construction of a National Identity from Empire to Nation-State |tarîx=2020 |weşanger=[[Berghahn Books]] |isbn=978-1-78920-451-3 |rr=56–96 |ziman=en |beş=The Long Assyrian Genocide }} * {{Jêder-kitêb |paşnav1=Hellot |pêşnav1=Florence |sernav=Chrétiens du monde arabe: un archipel en terre d'Islam |tarîx=2003 |weşanger=Autrement |isbn=978-2-7467-0390-2 |rr=127–145 |ziman=fr |tercimeya-sernav=Christians of the Arab world: an archipelago in the land of Islam |beş=La fin d'un monde: les assyro-chaldéens et la première guerre mondiale |tercimeya-beşê=The end of a world: the Assyro-Chaldeans and the First World War }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Hellot-Bellier |pêşnav=Florence |sernav=Sayfo 1915: An Anthology of Essays on the Genocide of Assyrians/Arameans during the First World War |tarîx=2018 |weşanger=[[Gorgias Press]] |isbn=978-1-4632-0730-4 |rr=107–134 |beş=The Increasing Violence and the Resistance of Assyrians in Urmia and Hakkari (1900–1915) }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Hofmann |pêşnav=Tessa |sernav=Sayfo 1915: An Anthology of Essays on the Genocide of Assyrians/Arameans during the First World War |tarîx=2018 |weşanger=[[Gorgias Press]] |isbn=978-1-4632-0730-4 |rr=21–40 |beş=The Ottoman Genocide of 1914–1918 against Aramaic-Speaking Christians in Comparative Perspective |lînka-nivîskar=Tessa Hofmann }} * {{Jêder-kitêb |paşnav1=Kieser |pêşnav1=Hans-Lukas |sernav=[[The Cambridge History of the First World War]]: Volume 1: Global War |paşnav2=Bloxham |pêşnav2=Donald |tarîx=2014 |weşanger=[[Cambridge University Press]] |isbn=978-0-511-67566-9 |rr=585–614 |beş=Genocide |lînka-nivîskar=Hans-Lukas Kieser }} * {{Jêder-kitêb |paşnav1=Müller-Sommerfeld |pêşnav1=Hannah |sernav=Modernity, Minority, and the Public Sphere |tarîx=2016 |weşanger=[[Brill Publishers|Brill]] |isbn=978-90-04-32328-5 |rr=258–283 |ziman=EN |beş=The League of Nations, A-Mandates and Minority Rights during the Mandate Period in Iraq (1920–1932) |roja-gihiştinê=10 sibat 2022 |urlya-beşê=https://brill.com/view/book/edcoll/9789004323285/B9789004323285_011.xml |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220210015445/https://brill.com/view/book/edcoll/9789004323285/B9789004323285_011.xml |roja-arşîvê=10 sibat 2022 |rewşa-urlyê=zindî }} * {{Jêder-kitêb |paşnav1=Murre-van den Berg |pêşnav1=Heleen |lînka-nivîskar=Heleen Murre-van den Berg |sernav=The Syriac World |tarîx=2018 |weşanger=[[Routledge]] |isbn=978-1-317-48211-6 |rr=770–782 |ziman=en |beş=Syriac Identity in the Modern Era }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Naby |pêşnav=Eden |lînka-nivîskar=Eden Naby |sernav=The Assyrian Genocide: Cultural and Political Legacies |weşanger=[[Routledge]] |sal=2017 |isbn=978-1-138-28405-0 |rr=158–177 |beş=Abduction, Rape and Genocide: Urmia’s Assyrian Girls and Women }} * {{Jêder-kitêb |paşnav1=Polatel |pêşnav1=Mehmet |sernav=The End of the Ottomans: The Genocide of 1915 and the Politics of Turkish Nationalism |tarîx=2019 |weşanger=[[Bloomsbury Academic]] |isbn=978-1-78831-241-7 |rr=119–140 |ziman=en |beş=The State, Local Actors and Mass Violence in Bitlis Province }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Talay |pêşnav=Shabo |sernav=Let Them Not Return: Sayfo – The Genocide Against the Assyrian, Syriac, and Chaldean Christians in the Ottoman Empire |weşanger=[[Berghahn Books]] |sal=2017 |isbn=978-1-78533-499-3 |rr=132–147 |beş=Sayfo, Firman, Qafle: The First World War from the Perspective of Syriac Christians }} * {{Jêder-kitêb |paşnav1=Talay |pêşnav1=Shabo |sernav=Sayfo 1915: An Anthology of Essays on the Genocide of Assyrians/Arameans during the First World War |tarîx=2018 |weşanger=[[Gorgias Press]] |isbn=978-1-4632-3996-1 |rr=1–20 |ziman=en |beş=Sayfo 1915: the Beginning of the End of Syriac Christianity in the Middle East }} * {{Jêder-kitêb |paşnav1=Tamcke |pêşnav1=Martin |sernav=The Christian Heritage of Iraq: Collected papers from the Christianity of Iraq I-V Seminar Days |tarîx=2009 |weşanger=[[Gorgias Press]] |isbn=978-1-4632-1713-6 |rr=203–220 |ziman=en |beş=World War I and the Assyrians }} * {{Jêder-kitêb |paşnav1=Üngör |pêşnav1=Uğur Ümit |sernav=Let Them Not Return: Sayfo – The Genocide Against the Assyrian, Syriac, and Chaldean Christians in the Ottoman Empire |weşanger=[[Berghahn Books]] |sal=2017 |isbn=978-1-78533-499-3 |rr=33–53 |beş=How Armenian was the 1915 Genocide? }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Wolvaardt |pêşnav=Adriaan |sernav=Muslim Citizens in the West: Spaces and Agents of Inclusion and Exclusion |tarîx=2014 |weşanger=[[Ashgate Publishing]] |isbn=978-0-7546-7783-3 |rr=105–124 |beş=Inclusion and Exclusion: Diasporic Activism and Minority Groups }} * {{Jêder-kitêb |paşnav1=Wozniak |pêşnav1=Marta |sernav=Border Terrains: World Diasporas in the 21st Century |tarîx=2012 |weşanger=[[Brill Publisher|Brill]] |isbn=978-1-84888-117-4 |rr=73–83 |ziman=en |beş=Far from Aram-Nahrin: The Suryoye Diaspora Experience }} * {{Jêder-kitêb |paşnav1=Yalcin |pêşnav1=Zeki |sernav=Suryoye l-Suryoye: Ausgewählte Beiträge zur aramäischen Sprache, Geschichte und Kultur |tarîx=2009 |weşanger=[[Gorgias Press]] |isbn=978-1-4632-1660-3 |rr=213–228 |ziman=en |tercimeya-sernav=Suryoye l-Suryoye: Selected Contributions to Aramaic Language, History and Culture |beş=The Turkish Genocide against Christian Minorities during WW1 from the Perspective of Contemporary Scandinavian Observers }} * {{Jêder-kitêb |paşnav1=Yuhanon |pêşnav1=B. Beth |sernav=Sayfo 1915: An Anthology of Essays on the Genocide of Assyrians/Arameans during the First World War |tarîx=2018 |weşanger=[[Gorgias Press]] |isbn=978-1-4632-3996-1 |rr=177–214 |ziman=en |beş=The Methods of Killing Used in the Assyrian Genocide }} {{Refend}} == Xwendina bêhtir == {{Refbegin}} * Mehmet Alagöz, ''Old Habits Die Hard, A Reaction to the Application of Tanzimat Edict: Bedirhan Bey's Revolt'', MA Thesis, Boğaziçi University, Istanbul, Turkey, 2003 * [[Martin van Bruinessen]], ''Agha, shaikh, and state : the social and political structures of Kurdistan'' * {{Jêder-kitêb |paşnav1=Sinclair |pêşnav1=T.A. |sernav=Eastern Turkey: An Architectural & Archaeological Survey, Vol. III |tarîx=1989 |weşanger=Pindar Press |isbn=9780907132349 }} * Nazmi Sevgen, ''Doğu ve Güneydoğu Anadolu'da Türk beylikleri: Osmanlı belgeleri ile Kürt Türkleri tarihi'' * {{Jêder |paşnavê-nivîskar=Ghalib |pêşnavê-nivîskar=Sabah Abdullah |sernav=The Emergence of Kurdism with Special Reference to the Three Kurdish Emirates within the Ottoman Empire, 1800–1850 |sal=2011 |url=https://ore.exeter.ac.uk/repository/bitstream/handle/10036/3676/GhalibS.pdf?sequence=1&isAllowed=y |roja-gihiştinê=1 gulan 2020 |weşanger=[[University of Exeter]] |roja-arşîvê=2022-12-17 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20221217162456/https://ore.exeter.ac.uk/repository/bitstream/handle/10036/3676/GhalibS.pdf?sequence=1&isAllowed=y |rewşa-urlyê=mirî }} * {{Jêder-kitêb |paşnav1=Miynat |pêşnav1=Ali |url=https://etheses.bham.ac.uk/id/eprint/7411/4/Miynat17PhD.pdf |sernav=Cultural and socio-economic relations between the Turkmen states and the Byzantine empire and West with a corpus of the Turkmen coins in the Barber Institute Coin Collection |tarîx=2017 }} {{Refend}} {{Malbata Bedirxaniyan (Ebdulxan)}} {{Malbata Bedirxaniyan (Bedirxan Beg)}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1803]] [[Kategorî:Kesên ji Cizîrê]] [[Kategorî:Kurdên Bakurê Kurdistanê]] [[Kategorî:Kurdên Împeratoriya Osmanî]] [[Kategorî:Malbata Bedirxaniyan]] [[Kategorî:Mirin 1868]] [[Kategorî:Mirin 1869]] [[Kategorî:Mîrên kurd]] [[Kategorî:Siyasetmedarên kurd]] hrcz25rv7fa2xsr1ewubsuekl5h8drb 0 19503 2091249 2090516 2026-09-03T08:36:36Z Kurdistanov 175167 2091249 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî }} '''Futbol Club Barcelona''' ({{IPA-ca|fubˈbɔl ˈklub bəɾsəˈlonə}}), anku "Yaneya futbolê ya Barselonayê", an jî bi kurtî '''Barça''' ({{IPA-ca|ˈbaɾsə}}), yaneyeke [[Futbol|futbolê]] ya [[Spanya|Spanyayê]] ye ku di sala 1899an de hatiye damezrandin û navenda wê li [[Barselona|Barcelona]], paytexta [[Ketelonya|Katalonyayê]], ye. Ew beşa futbolê ya yaneya werzîşî-çandî ya bi heman navî ye û yek ji yaneyên herî navdar û serkeftî yên cîhanê ye.. Barcelona heta sala 2026an 29 caran şampiyoniya Spanyayê, 32 caran [[Kûpaya Keyê Spanyayê|Kûpaya Spanyayê]] (an jî «Kûpaya Padîşahê»), 5 caran [[UEFA Champions League|Lîga Şampiyonan]] û 3 caran [[Kûpaya Cîhanê ya Yaneyan ya FIFA|Kûpaya Cîhanê ya Klûban]] bi dest xistiye. Barcelona di destpêka dîroka xwe de li [[Yarîgeha Les Corts]] lîstikên xwe dikir. Ji sala 1957an ve jî li [[Yarîgeha Camp Nou]] lîstikên xwe li dar dixe; yarîgeh ku 99.354 temaşevan dikare tê de cih bigire, yek ji mezintirîn yarîgehên futbolê li [[Ewropa|Ewropayê]] ye. Dîroka FC Barcelonayê kiriye ku ew bibe yek ji sembolên herî girîng ên Katalonyayê û [[Katalonî|katalonîzmê]]. Ev rol bi dirûşmê wê ya «més que un club» — «ji yaneyekî zêdetir» — ku ji sala 1968an pê ve hatiye bikaranîn, baş tê xuyakirin.<ref>{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20140110093041/http://arxiu.fcbarcelona.cat/web/catala/club/club_avui/mes_que_un_club/mesqueunclub_historia.html |sernav=}}</ref> Barça li seranserê welêt û heta li derveyî Spanyayê jî gelek alîgirên wê hene. Di navbera Barça û [[Real Madrid C.F.|Real Madrîdê]], yaneya paytexta Spanyayê, de ji mêj ve dijberiyeke kûr û girîng heye. Pêşbaziyên wan, ku bi navê [[Klasîko|El Clásico]] tên naskirin, gelek caran encama şampiyoniya Spanyayê jî diyar dikin. Her du yane di dîroka şampiyoniyê de bi awayekî berbiçav serdest in û piraniya serkeftinên wê bi navê wan hatine tomar kirin. Bi vê yekê re, Barça û Real Madrîd, ligel [[Athletic Bilbao]], tenê sê yane ne ku heta niha qet ji asta herî bilind a futbolê ya Spanyayê neketine asta jêrîn.<ref>{{Cite web |url=https://www.theguardian.com/news/datablog/2015/jun/02/which-european-football-clubs-have-never-been-relegated |sernav=}}</ref> Di serdema yekemîn a serokatiya [[Joan Laporta]] de, ji sala 2003an heta sala 2010an, Barça di warê werzîşê de serkeftineke bêhempa di dîroka xwe de bi dest xist.<ref>{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20171030184012/http://worldsport.blogs.cnn.com/2011/12/23/is-this-barcelona-team-the-best-of-all-time/ |sernav=}}</ref> Di vê serdemê de, bi taybetî di bin rêveberiya rahêner [[Pep Guardiola]] de, yane di asteke bilind de derket pêş. Di demsala [[Demsala Barcelonayê ya 2008-2009an|2008-2009an]] de, yane bi serkeftineke bêhempa şeş trofeyên mezin bi hev re bi dest xist û hemû pêşbirkên ku tê de beşdar bû, qezenc kir.<ref>{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20120110205843/http://arxiu.fcbarcelona.cat/web/english/club/historia/records/rec_colectius.html |sernav=}}</ref> Ev serkeftin di dîroka futbolê de wekî sextuple yanî şeşek tê naskirin. Di demsala 2025-2026an de, Joan Laporta careke din serokê yaneyê ye. Ew di sala 2021an de vegeriya serê yaneyê. Rahênerê Barça jî [[Hansi Flick|Hansi Flickê]] [[Alman]] e, ku di sala 2024an de ji bo vê erkê hat tayînkirin. == Pozîsiyon 2025 == {{Beşa vala|tarîx=kanûna paşîn 2025}} == Girêdanên derve == * [http://www.pinspenyes.com/ FC Barcelona personal website collection (FCB Fan Clubs around the world, programme, ticket, pennant and match day badges)] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên 1899an li Spanyayê]] [[Kategorî:Çevengên ketelanî]] [[Kategorî:Futbol Club Barcelona| ]] [[Kategorî:Yaneya futbolê ya ketelan]] [[Kategorî:Yaneya futbolê ya Spanyayê]] 60s8b8dtbxxojlh1bg5ypeg1loh1sgg 0 24966 2091005 1977966 2026-09-03T04:35:58Z SakuraBot 54179 [[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin 2091005 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 }} '''Charles Gates Dawes''' (jdb. {{Dîrok|27|tebax|1865}} li [[Marietta]], [[Ohio]]; m. {{Dîrok|23|nîsan|1951}} li [[Evanston]], [[Illinois]]) yek ji polîtîkerên [[DYA]]yê ye. Bi qasî demekê wezîrtî jî kiriye. Sala [[1929]]î ji ber damezirandina [[Plana Dawes]] a ku bo aştiyê têdikoşe, [[Xelata Nobel a aşitiyê]] werdigire. {{Kontrola otorîteyê}} {{Siyasetmedar-şitil}} [[Kategorî:Amerîkî]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1865]] [[Kategorî:Mirin 1951]] [[Kategorî:Nivîskarên ji Şîkagoyê]] [[Kategorî:Siyasetmedar]] [[Kategorî:Siyasetmedarên ji Şîkagoyê]] [[Kategorî:Xelatgirên Nobela Aştiyê]] [[Kategorî:Xelatgirên Nobelê yên amerîkî]] 2xqb1iova1vzjbby1zuic0lrzwn7dbe 0 30348 2090991 2090044 2026-09-02T20:54:55Z InternetArchiveBot 45060 Add 1 book for [[Wîkîpediya:Dirûvbarîtî]] (20260902)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2090991 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Afrîka''' (bi navê '''Efrîqa'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}</ref> jî hatiye binavkirin, {{bi-la|Africa}}), piştî [[Asya]]yê parzemîna duyem ê herî mezin û parzemîna duyem ê herî qerebalixê cîhanê ye. Afrîka bi qasî 30.3 milyon km² ku giravên cîran jî tê de ye, ji %20 ji rûerda bejahiya [[cîhan]]ê û %6 ji rûbera tevahiya cihanê rûerd wergirtiye. Li gorî daneyên sala 2021ê bi nifûsa Afrîkayê bi qasî 1.4 milyar kes bû ku ji sedî 18 yê nifûsa cîhanê pêk tîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://population.un.org/wpp/ |sernav=World Population Prospects - Population Division - United Nations |malper=population.un.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}</ref> Li gorî daneyên sala 2012an nifûsa Afrîkayê li gorî parzemînên din ên cîhanê nifûsa herî ciwantirîn e ku temenê navîn a nifûsê 19.7 e. Li gorî daneyên heman salê temenê navînî ya li seranserê cîhanê 30.4 e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.huffpost.com/entry/african-youth-innovation-_b_3904408 |sernav=African Youth, Innovation and the Changing Society |tarîx=2013-09-11 |malper=HuffPost |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}</ref> Li gel cûrbecûr çavkaniyên dewlemendên xwezayî, Afrîka parzemîna herî feqîr ê cîhanê ye ku li gorî nifûsê piştê [[Okyanûsya]]yê duyem parzemîna herî feqîr ê cîhanê ye. Zanyaran vê yekê bi faktorên cihêreng ve girêdidin ku nav de [[erdnîgarî]], [[avhewa]], [[eşîrtî]], [[kolonyalîzm]], [[Şerê Sar]], [[neokolonyalîzm]], nebûna [[Demokrasî|demokrasiyê]] û [[gendelî]] hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Collier |pêşnav=Paul |paşnav2=Gunning |pêşnav2=Jan Willem |tarîx=1999-08-01 |sernav=Why Has Africa Grown Slowly? |url=https://pubs.aeaweb.org/doi/10.1257/jep.13.3.3 |kovar=Journal of Economic Perspectives |ziman=en |cild=13 |hejmar=3 |rr=3–22 |doi=10.1257/jep.13.3.3 |issn=0895-3309 }}</ref> Tevî vê kombûna kêm a dewlemendiyê, berfirehbûna aborî ya vê dawiyê û nifûsa mezin û ciwan Afrîkayê di çarçoveyek gerdûnî ya berfireh de dike bazarek aborî ya girîng. Parzemîn li aliyê bakur bi [[Deryaya Navîn]], li aliyê bakurê rojhilat bi [[Bejahiya Suezê]] û [[Deryaya Sor]], li aliyê başûrê rojhilat ji aliyê [[Okyanûsa Hindî]] û li aliyê rojava jî ji aliyê [[Okyanûsa Atlantîk]]ê ve dorpêçkirî ye. Parzemîn Madagaskar û arşîpelên (komgirav) cihêreng vedihewîne. Li parzemînê 54 dewletên serwerî ku bi tevahî hatine nas kirin, heşt bajar û giravên ku beşek ji dewletên ne-afrîkî ne û du dewletên serbixwe yên de facto yên bi sinor an ne naskirî ne, hene. Ev hejmar [[Malta]] û [[Sîsîlya]], ku ji hêla jeolojîk ve beşek parzemîna Afrîkayê ne, vedihewîne. [[Cezayir|Cezayîr]] ji hêla rûberê ve welatê herî mezin ê Afrîkayê ye û [[Nîjerya]] jî ji hêla nifûsê ve welatê herî mezinê Afrîkayê ye. Welatên Afrîkî bi damezrandina [[Yekîtiya Afrîkayê]] ku navenda wê li [[Addis Ababa]]yê ye, bi hev re hevkariyê dikin. Afrîka li ser ekvator û merîdyenê despêkê cih digire. Afrîka yekane parzemîn e ku ji herêmên germ ên bakur (ji herêmên nerm ên ber bi herêmên nerm ên başur ve) berbi herêmên başûrê germ ve dirêj dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |sernav=Africa {{!}} Visual Geography |tarîx=2011-04-24 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2011-04-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110424072430/http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Piraniya parzemînê û welatên parzemînê li nîvkada bakur in û bi beşeke girîng û hejmarek welatên parzemînê li nîvkada başûr in. Piraniya parzemînê li herêmên tropîkan de ye ku ji xeynî beşekî mezin ji [[Sahraya Rojava]], [[Cezayir|Cezayîr]] û [[Misir]] serê bakurê [[Morîtanya]]yê û tevahiya herêmên Fasê, [[Ceuta]], [[Melilla]] û [[Tûnis]] li jor, li ser [[Kelûya Kêvjalê]], li herêma nerm a bakur cih digirin. Li aliyê din ê parzemînê, başûrê [[Namîbya]], başûrê [[Botswana]], beşên mezin ên Afrîkaya Başûr, tevahiya herêmên [[Lesoto|Lesotho]] û [[Eswatînî]] û herêmên başûr ên [[Mozambîk]]ê û [[Madagaskar]]ê li jêr, li [[Kelûya Karê]], li herêma nerm a başûr cih digirin. Ji ber ku parzemîn herî kêm ji windabûna megafauna Pleyistosenê bi bandor bûye, Afrîka di warê biyolojîkê de parzemînekî pir dewlemende ku cureyên herî zêde yê megafauna lê hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://africacenter.org/spotlight/african-biodiversity-loss-risk-human-security/ |sernav=African Biodiversity Loss Raises Risk to Human Security |paşnav=Studies |pêşnav=the Africa Center for Strategic |malper=Africa Center for Strategic Studies |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}</ref> Lêbelê di heman demê de Afrîka bi giranî ji gelek pirsgirêkên jîngehê bi bandor bûye ku di nav de çolbûn, kêm bûna daristanan û kêmbûna avê heye. Tê payîn ku ev fikarên hawîrdorê yên domdar xirabtir bibin ji ber ku guheztina avhewa bandorê li Afrîkayê dike. Panela Guhertina Avhewayê ya Navdewletî ya Neteweyên Yekbûyî, Afrîkayê wekî parzemîna ku herî zêde ku ji ber guherîna avhewayê di xeternakê de ye, destnîşan kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |sernav=19.3.3 Regional vulnerabilities - AR4 WGII Chapter 19: Assessing Key Vulnerabilities and the Risk from Climate Change |tarîx=2013-03-12 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2013-03-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130312104158/http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> == Etîmolojî == Navê ''Afri'' navekî latînî bû ku ji bo niştecihên wê demê ku wekê bakurê Afrîkayê hatiye naskirin ku li rojavayê çemê [[Nîl|Nîlê]] bû û bi wateya xwe ya herî berfireh ji bo hemî axa li başûrê [[Deryaya Navîn]] ku wekê Lîbyaya Kevnare jî hatiye naskirin, hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Afri |url=http://latin_german.deacademic.com/1644 |roja-gihiştinê=2026-08-21 |xebat=Academic dictionaries and encyclopedias |ziman=de |archive-date=2016-01-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160116044500/http://latin_german.deacademic.com/1644 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0059:entry=Afer |sernav=Charlton T. Lewis, Charles Short, A Latin Dictionary, Āfer |malper=www.perseus.tufts.edu |roja-gihiştinê=2026-08-21}}</ref> Diyar e ku ev nav di destpêkê de behsa eşîreke xwemaliya lîbyayê kiriye ku bav û kalên berberiyên îro bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Vycichl |pêşnav=W. |tarîx=1985-11-01 |sernav=Africa |url=https://journals.openedition.org/encyclopedieberbere/888 |kovar=Encyclopédie berbère |ziman=fr |hejmar=2 |rr=216–217 |doi=10.4000/encyclopedieberbere.888 |issn=1015-7344}}</ref> Nav bi gelemperî bi peyva fenîkî ya ʿafarê ve girêdayî bû ku tê wateya "tozê"<ref>{{Cite book |sernav=Venter & Neuland, NEPAD and the African Renaissance (2005), p. 16.}}</ref> lê hîpotezek sala 1981ê îdia kiriye<ref>{{Cite web |url=http://michel-desfayes.org/namesofcountries.html |sernav=The Names of Countries |roja-gihiştinê=2026-08-21 |archive-date=2019-06-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190627022921/http://michel-desfayes.org/namesofcountries.html |url-status=bot: unknown }}</ref> ku ew ji peyva berberî ya ifri (pirjimar ifran) hatiye ku tê wateya "şikeft"ê ku behsa niştecihên şikeftan dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=MICHELL |pêşnav=GEO. BABINGTON |tarîx=1903-01-01 |sernav=THE BERBERS |url=https://doi.org/10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |kovar=African Affairs |cild=2 |hejmar=VI |rr=161–194 |doi=10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |issn=0001-9909}}</ref> Heman peyv di navê banû îfran de ku li Cezayir û Tripolîtanyayê, eşîreke berberî ye ku bi eslê xwe ji Yafran (ku wekê Îfrane jî tê zanîn) li bakurê rojavayê [[Lîbya|Lîbyayê]] ye û her wiha li bajarê Îfran a li Fasê hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=MICHELL |pêşnav=GEO. BABINGTON |tarîx=1903-01-01 |sernav=THE BERBERS |url=https://doi.org/10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |kovar=African Affairs |cild=2 |hejmar=VI |rr=161–194 |doi=10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |issn=0001-9909}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Itineraria Phoenicia |paşnav=Lipiński |pêşnav=Edward |weşanger=Peeters Publishers |tarîx=2004 |isbn=978-90-429-1344-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=SLSzNfdcqfoC&pg=PA200}}</ref> Di bin desthilatdariya romayiyan de, piştî serketina romayiyan a li dijî kartacayan ku di şerê sêyem ê punîk ku de di sala 146 berê zayînê de qewimiye ku beşa peravê ya Lîbyaya îro jî di nav de bû, Kartaca bûye paytexta wîlayeta ku wê demê navê wîlayetê Africa Proconsularis bû. Paşgira latînî ya -ica carinan dikare ji bo nîşankirina erdek were bikar anîn (mînak, li Celtica ,li Celtae wekê ku Julius Caesar bikar tîne). Herêma paşê ya misilmanên Ifriqiya, piştî dagirkirina wan ê li dijî Exarchatus Africae ya [[Împeratoriya Bîzansê]] (Romaya Rojhilat) jî formeke navê xwe parastiye. Li gorî romayiyan, Afrîka li rojavayê Misirê ye û di heman serdemê de navê "Asya"yê jî ji bo Anatolya û erdên li rojhilat ji aliyê romayiyan ve hatiye bikar anîn. Erdnîgarînas Ptolemy (85–165 CE) xêzeke diyar di navbera herdu parzemînan de kişandiye ku Îskenderiye li ser merîdyena sereke nîşan dide û berzaxa Suweyşê û Deryaya Sor wekê sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de nîşan daye. Her ku ewropî bi rastî fêm dikirin ka çiqas mezinahiya parzemînê heye, fikra navê "Afrîkayê" bi zanîna wan berfirehtir bûye. Ji bo navê kevnar ê "Afrîka"yê hîpotezên din ên etîmolojîk ku hatine pêşniyarkirin wiha ne: * Dîroknasê cihû yê sedsala 1ê Flavius Josephus (Ant. 1.15) îdia kiriye ku ev nav ji navê Eferê hatiye wergirtin ku li gorî Destpêbûn 25:4, neviyê Brahîm ew. Di heman demê de wî îdia kiriye ku neviyên wî li Lîbyayê bicih bûne. * Isidore ji Seville di ''Etymologiae'' XIV.5.2 ya sedsala 7an de dibêje ku "Afrîka" ji peyva latînî aprica hatiye ku tê wateya "deverên bi roj an deverên rojî". * Massey di sala 1881ê de diyar kiriye ku Afrîka ji peyva misirî ya af-rui-ka tê ku tê wateya " ber bi fetilandina vebûna Ka ve". Ka cêwî bûna enerjîk a her kesî ye û "vebûna Ka" behsa malzarok an jî cihê jidayikbûnê dike. Di be ku ji bo misriyan Afrîka "cîhê jidayikbûnê" be. * Michèle Fruyt di sala 1976an de pêşniyar kiriye ku peyva africus a latînî bi "bayê başûr" ve were girêdsn ku bi koka xwe peyveke Umbrî ye û tê wateya "bayê baranê".<ref>{{Cite book |sernav=Fruyt, M. (1976). "D'Africus ventus a Africa terrain". Revue de Philologie. 50: 221–238.}}</ref> * Ji Zanîngeha Rutgersê Robert R. Stieglitz di sala 1984an de pêşniyar kiriye ku "navê Afrîkayê ku ji peyva latînî ya *Aphir-ic-a hatiye wergirtin, bi navê îbranî Ophir 'dewlemend' re hevwate ye."<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Stieglitz |pêşnav=Robert R. |tarîx=1984 |sernav=Long-Distance Seafaring in the Ancient Near East |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.2307/3209914 |kovar=The Biblical Archaeologist |cild=47 |hejmar=3 |rr=134–142 |doi=10.2307/3209914}}</ref> Peyvên "Afrîkaya Bakur" û "Afrîkaya Jêr Sahrayê" di demên dawî de ji aliyê hinek zanyaran ve rastê rexneyên giran hatine ji ber ku koka wê ya dîrokî di gotûbêjên kolonyalîst de ye ku bi awayekî kêfî Afrîkayê ji hev veqetandiye nav Afrîkaya "bakur" a spî û Afrîkaya "başûr" a reş. == Dîrok == === Pêşdîrok === [[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|350px|Nexşeya hîpoteza belavbûna mirovan ji Afrîkayê ber bi parzemînên din ve]] Piraniya paleoantropologan Afrîkayê wekê herêma herî kevin a niştecîbûyî li ser Erdê dibînin ku li gorî hîpoteza belavbûna mirovan ên ji Afrîkayê cureyên mirovan ji vê parzemînê derketine ber bi parzemîn ên Cîhanê ve belav bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ancestral DNA, Human Origins, and Migrations |paşnav=Herrera |pêşnav=Rene J. |weşanger=Academic Press |tarîx=2018-06-13 |isbn=978-0-12-804128-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ZF1gDwAAQBAJ&pg=PA61 |paşnav2=Garcia-Bertrand |pêşnav2=Ralph}}</ref> Di nîvê sedsala 20an de antropologan gelek [[fosîl]] û delîlên jiyana mirovan dîtine dibe ku dîroka wan ji heft milyon sal berê ("berê niha") ye. Bermahiyên fosîlî yên çend cureyên mirovên ajalî yên destpêkê ku tê texmînkirin ku bûne mirovên nûjen, wekê ''[[Australopithecus afarensis]]'' ku bi radyometrîk wekê 3,9-3,0 milyon sal {{bz}} hatine dîrokkirin, Paranthropus boisei (nêzîkê 2,3-1,4 milyon salên {{bz}}) û ''[[Homo ergaster]]'' (nêzîkê 1,9 milyon-600.000 sal ên {{bz}}) hatine keşif kirin.<ref>{{Cite book |sernav=Kimbel, William H. and Yoel Rak and Donald C. Johanson. (2004) The Skull of Australopithecus Afarensis, Oxford University Press US. ISBN 0-19-515706-0.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Tudge, Colin. (2002) The Variety of Life, Oxford University Press. ISBN 0-19-860426-2}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Sayre, April Pulley (1999), Africa, Twenty-First Century Books. ISBN 0-7613-1367-2.}}</ref> Piştê pêşketina ''[[Homo sapiensê]]'' (bi qasê 350.000 heta 260.000 sal berê zayînê) li Afrîkayê, li parzemîn bi piranî komên nêçîrvan-berhevker jiyan kirine.<ref>{{Cite book |sernav=Mokhtar, G. (1990) UNESCO General History of Africa, Vol. II, Abridged Edition: Ancient Africa, University of California Press. ISBN 0-85255-092-8.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Eyma, A. K. and C. J. Bennett. (2003) Delts-Man in Yebu: Occasional Volume of the Egyptologists' Electronic Forum No. 1, Universal Publishers. p. 210. ISBN 1-58112-564-X.}}</ref> Ev mirovên nûjen ên pêşîn ji Afrîkayê derketine û di dema koçberiya duyem ê derveyî Afrîkayê de ku bi qasê 50.000 sal berê zayînê de qewimiye, li seranserê cîhanê ber belav bûne ku bi rêya Bab-el-Mandebê bi ser [[Deryaya Sor]],<ref>{{Jêder-malper |url=http://news.nationalgeographic.com/news/2002/12/1212_021213_journeyofman.html |sernav=Documentary Redraws Humans' Family Tree |malper=news.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-22}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.bradshawfoundation.com/journey/gates2.html |sernav=Gate of Grief 85,000 years ago |malper=www.bradshawfoundation.com |roja-gihiştinê=2026-08-22 |archive-date=2014-05-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140530001241/http://www.bradshawfoundation.com/journey/gates2.html |url-status=dead }}</ref> [[Tengava Cîbraltarê]] li [[Maroko]],<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.lpi.usra.edu/publications/slidesets/humanimprints/slide_15.html |sernav=15. Strait of Gibraltar, Atlantic Ocean/Mediterranean Sea |malper=www.lpi.usra.edu |roja-gihiştinê=2026-08-22}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fregel |pêşnav=Rosa |paşnav2=Méndez |pêşnav2=Fernando L. |paşnav3=Bokbot |pêşnav3=Youssef |paşnav4=Martín-Socas |pêşnav4=Dimas |paşnav5=Camalich-Massieu |pêşnav5=María D. |paşnav6=Santana |pêşnav6=Jonathan |paşnav7=Morales |pêşnav7=Jacob |paşnav8=Ávila-Arcos |pêşnav8=María C. |paşnav9=Underhill |pêşnav9=Peter A. |paşnav10=Shapiro |pêşnav10=Beth |paşnav11=Wojcik |pêşnav11=Genevieve |paşnav12=Rasmussen |pêşnav12=Morten |paşnav13=Soares |pêşnav13=André E. R. |paşnav14=Kapp |pêşnav14=Joshua |paşnav15=Sockell |pêşnav15=Alexandra |tarîx=2018-06-26 |sernav=Ancient genomes from North Africa evidence prehistoric migrations to the Maghreb from both the Levant and Europe |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6042094/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=115 |hejmar=26 |rr=6774–6779 |doi=10.1073/pnas.1800851115 |issn=1091-6490 |pmc=6042094 |pmid=29895688}}</ref> an jî bi rêya berzaxa Suweyşa li Misirê ji parzemînê derketine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Derricourt |pêşnav=Robin |tarîx=2005-06-01 |sernav=Getting “Out of Africa”: Sea Crossings, Land Crossings and Culture in the Hominin Migrations |url=https://doi.org/10.1007/s10963-006-9002-z |kovar=Journal of World Prehistory |cild=19 |hejmar=2 |rr=119–132 |doi=10.1007/s10963-006-9002-z |issn=1573-7802}}</ref> Koçberiyên din ên mirovên nûjen ji wê demê ve hatine vegotin û delîlên niştecihbûna mirovên destpêkê li başûrê Afrîkayê, başûrê rojhilatê Afrîkayê, bakurê Afrîkayê û li Sahrayê hatine dîtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=WORLD HISTORY, JOURNEYS: Journeys from Past to Present |paşnav=Goucher |pêşnav=Candice |weşanger=Routledge |tarîx=2013-09-13 |isbn=978-1-134-72354-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gY7cAAAAQBAJ |paşnav2=Walton |pêşnav2=Linda}}</ref> Di serdema şil a Afrîkayê de ku hatiye texmînkirin ku li dora 10.500 {{bz}} de be, Sehra dîsa veguheriye geliyeke kesk û berhemdar û nifûsa wê ji deverên hundir û ji deverên bilind ên peravê vegeriyane ku li herêmê wêneyên hunerî yên kevirî yên ku Sahraya berhemdar û nifûsên qerebalix ên li Tassili n'Ajjer nîşan didin, hatine keşifkirin dibe ku dîroka wan 10 hezar sal ên berê niha vegere.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mercier |pêşnav=Norbert |paşnav2=Le Quellec |pêşnav2=Jean-Loïc |paşnav3=Hachid |pêşnav3=Malika |paşnav4=Agsous |pêşnav4=Safia |paşnav5=Grenet |pêşnav5=Michel |tarîx=2012-07-01 |sernav=OSL dating of quaternary deposits associated with the parietal art of the Tassili-n-Ajjer plateau (Central Sahara) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1871101411000793 |kovar=Quaternary Geochronology |series=13th International Conference on Luminescence and Electron Spin Resonance Dating - LED 2011 Dedicated to J. Prescott and G. Berger |cild=10 |rr=367–373 |doi=10.1016/j.quageo.2011.11.010 |issn=1871-1014}}</ref> Lêbelê germbûn û zuwabûna hewayê tê vê wateyê ku heta sala 5000ê {{bz}} herêma Sahrayê her ku çûye hem ziwa û hem jî ji bo jiyanê dijwartir bûye. Li dora sala 3500ê {{bz}}, ji ber guherîna rêgeha Erdê, çola sehrayê serdemeke bi lez a çolbûnê dîtiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sciencedaily.com/releases/1999/07/990712080500.htm |sernav=Sahara's Abrupt Desertification Started By Changes In Earth's Orbit, Accelerated By Atmospheric And Vegetation Feedbacks |malper=ScienceDaily |roja-gihiştinê=2026-08-22 |ziman=en}}</ref> Kedîkirina pez li Afrîkayê beriya çandiniyê pêk hatiye û diyar e ku li kêleka çandên nêçîrvan-berhevkar kedîkirina pez hebûye. Hatiye texmînkirin ku heta sala 6000ê {{bz}} pez li Afrîkaya Bakur hatine kedîkirin.<ref>{{Cite book |sernav=Diamond, Jared. (1999) Guns, Germs and Steel: The Fates of Human Societies. New York: Norton, p. 167. ISBN 978-0-8134-9802-7.}}</ref> Li Afrîkaya Rojava qonaxeke şil bûye sedema berfirehbûna daristaneke baranê û savanayeke daristanî ku ji Senegalê heta Kamerûnê berfireh bûye. Di navbera salên 9000 û 5000ê {{bz}} de kesên ku bi zimanê nîjerokongoyê diaxivin palmiya rûnê û palmiya rafyayê kedî kirine. Polikên çavreş û voandzeia (fistiqên afrîkî) hatine kedîkirin û piştre bamye û fisteqên kolayê jî hatine kedîkirin. Ji ber ku piraniya nebatan di daristanê de şîn dibûn, axaftvanên Nîjer-Kongoyê ji bo paqijkirina daristanan balteyên kevirî çêkirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The civilizations of Africa : a history to 1800 |paşnav=Ehret |pêşnav=Christopher |weşanger=Charlottesville : University Press of Virginia |tarîx=2002 |isbn=978-0-8139-2084-9 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/civilizationsofa0000ehre}}</ref> Hatiye texmînkirin ku gelên pîgmeyî bi hezaran salan li Afrîkaya Navendî dijîn û li dora sala 5000ê {{bz}} veguherine komên rojhilat û rojava.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Chiara |pêşnav=Batini, |paşnav2=Joao |pêşnav2=Lopes, |paşnav3=M. |pêşnav3=Behar, Doron |paşnav4=Francesc |pêşnav4=Calafell, |paşnav5=B. |pêşnav5=Jorde, Lynn |paşnav6=van der Veen, Lolke |paşnav7=Lluis |pêşnav7=Quintana-Murci, |paşnav8=Gabriella |pêşnav8=Spedini, |paşnav9=Giovanni |pêşnav9=Destro-Bisol, |paşnav10=David |pêşnav10=Comas, |tarîx=2011-02-01 |sernav=Insights into the Demographic History of African Pygmies from Complete Mitochondrial Genomes |url=https://academic.oup.com/mbe/article/28/2/1099/1221651 |kovar=Molecular Biology and Evolution |ziman=en |cild=28 |hejmar=2 |doi=10.1093/molbev/m |issn=0737-4038}}</ref> Zêdetirî 150.000 salên {{bz}} belavbûna zû ya mirovên anatomîkî yên nûjen ber bi Afrîkaya Başûr ve çêbûye ku bi civakên khoisanên roja îro re wekhev e ku şêwaza jiyana xwe ya kevneşopî ya nêçîrvan-berhevkar parastine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-08-22 |ziman=en |doi=10.1126/science.aao6266}}</ref> === Hezarsala 4ê {{bz}} – Sedsala 6ê {{pz}} === ==== Bakurê rojhilatê Afrîkayê ==== [[Wêne:Ancient Egypt map-en.svg|thumb|Li dora salên 3150 {{bz}} heta 30 {{bz}} nexşeya Misira Kevnare ku bajar û deverên wê yên sereke nîşan dide]] Ji sala 3500ê {{bz}} pê ve, nom (ku ji aliyê nomarkan ve dihatin birêvebirin) li bakurê rojhilatê Afrîkayê bûne yek û keyaniyên Misira Jêrîn û Misira Jorîn ava kirine. Li dora sala 3100ê {{bz}} Misira Jorîn Misira Jêrîn dagir kiriye ku Misir di bin desthilatdariya xanedaniya 1em de bike yek perçe û pêvajoya yekbûn û pişavtinê (asîmîlasyon) di dema xanedaniya 3yem de temam bûye ku di sala 2686ê {{bz}} de keyaniya kevin a Misirê hatiye avakirin.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000134375 |sernav=General History of Africa: Volume 2 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-22}}</ref> Keyaniya Kermayê di vê demê de derket holê û bûye hêza serdest ê li Nubiyayê û di navbera kataraktên 1 û 4 ên Nîlê de axa Misira îro kontrol kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kerma |paşnav=Anderson |pêşnav=Julie Renee |weşanger=John Wiley & Sons, Ltd |tarîx=2012 |isbn=978-1-4443-3838-6 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781444338386.wbeah15224 |doi=10.1002/9781444338386.wbeah15224}}</ref> Her çiqas di bin xanedaniya 6an de hêz hêdî hêdî ber bi nomarkan ve hate ne navendî kirin û bi hilweşîna keyaniyê ku ji ber hişkesaliyê û birçîbûnê girantir bûye gihîştiye asta herî xirab, di bilindeya hêza Keyaniya Kevin de gelek pîramîdên mezin hatine avakirin. Li dora sala 2055 yê {{bz}} de xanedana 11an ku li Tebesê bû xanedaniyên din ên deverê fetih kiriye û Keyaniya Navîn a Misrê ava kiriye û xanedana 12an berevajî yê Kermayê, ber bi Nubyaya Jêrîn ve berfireh bûye.<ref name=":0" /> Li dora sala 1700ê berê zayînê, Keyaniya Navîn bûye du parçe û hîksosan (gelekê mîlîtarîst ên ji Filistînê) êrîşî Misira Jêrîn kirine û fetih kirine û di heman demê de kermayiyan jî êrîşê deverên kûr ên Misirê kirine ku bigihîjin sinorê herî berfireh ê Misirê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_29-7-2003_pg9_1 |sernav=Daily Times - Leading News Resource of Pakistan |malper=www.dailytimes.com.pk |roja-gihiştinê=2026-08-22}}</ref> Di sala 1550 yê {{bz}} de, xanedana 18an hîksosan xistiye der û Keyaniya Nû yê Misirê ava kirine. Keyaniya Nû ya Misirê li herêma levantê axa kenaniyan, axa mîtaniyan, amoriyan û hinek ji axa hîtîtan dagir kiriye û Kermayê ji holê rakiriye, Nûbyayê tevlî împaratoriyê kiriye û împaratoriya Misirê xistiye nav serdemeke zêrîn.<ref name=":0" /> Şerê navxweyî, hişkesalî, birçîbûn û fetih kirinên konfederasyona gelên deryavan bûne sedema hilweşîna Keyaniya Nû ya Misirê ku di sala 1069ê {{bz}} de hilweşiya ye.<ref name=":0" /> Hilweşîna Keyaniya Nû Keyaniya Kûşê li Nubiayê rizgar kiriye ku li Misira Jorîn li ser desthilatdariyê bû û di sala 754 ê {{bz}} de Misira Jêrîn fetih kiriye û împeratoriya Kuşîtê ava kiriye. Kuşiyan bi qasê sedsalekê hikum kirine û çavdêriya vejîna avakirina pîramîdan kirine, heta ku di sala 663ê {{bz}} de ji aliyê asûriyan ve ji Misirê hatine derxistin ku ev yekê wekê tolhildanek ji bo berfirehbûna wan ê ber bi xanedaniya asûrî ve pêk hatiye. Heta ku di sala 525ê {{bz}} de Misir ji aliyê împeratoriya Hexemenîşî ve hatiye fetih kirin, asûriyan li Misirê xanedaneke vasal ava kirin ku paşê serxwebûna xwe bi dest xistiye û careke din dîsa Misirê kirye yek perçe û bi yek perçeyek birêve birine.<ref name=":0" /> Misir di bin serweriya xanedaniya 28an de ji sala 404 heta sala 343 b.z., ji bo demek kurt serxwebûna xwe ji hexemenîşiyan bi dest xistiye. Fetihkirina Misira Hexemenîşî ji aliyê Îskenderê Mezin ve di sala 332ê b.z. de destpêka serweriya helenîstîk û damezrandina [[Xanedana ptolemeyiyan]] a Makedonî nîşan daye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000134375 |sernav=General History of Africa: Volume 2 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-22}}</ref> Ptolemaîk di Şerên Sûriyeyê de milkên xwe yên li derveyî Afrîkayê dane destê seleukosan û winda kirine, ber bi Sirenaykayê ve berfireh bûne û di sedsala 3em ê berê zayînê de ji bo demek kurt beşek ji Kuşê dagir kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Between Two Worlds: The Frontier Region Between Ancient Nubia and Egypt, 3700 BC-AD 500 |paşnav=Török |pêşnav=László |weşanger=BRILL |tarîx=2009 |isbn=978-90-04-17197-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=irbP2hHqDAwC}}</ref> Di sedsala 1em ê berê zayînê de, Misira Ptolemaîs dikeve nav şerekî navxweyî yê Romayê ku ev şer di sala 30 yê berî zayînê de, bûye sedem ku Misir ji aliyê romayiyan ve were fetih kirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fischer-Bovet |pêşnav=Christelle |tarîx=2015-12-22 |sernav=Cleopatra VII, 69–30 BCE |url=https://oxfordre.com/classics/display/10.1093/acrefore/9780199381135.001.0001/acrefore-9780199381135-e-1672 |kovar=Oxford Classical Dictionary |ziman=en-US |doi=10.1093/acrefore/9780199381135.001.0001/acrefore-9780199381135-e-1672}}</ref> Di heman demê de Kûş wekê hêzeke herêmî ya sereke berdewam kiriye heta ku ji ber serhildana navxweyî û ji ber şert û mercên avhewayê yên xirabtir lawaz bûye û dagirkirinên Aksum û Nobayê ku li dora sedsala 5ê p.z. de pêk hatiye ku bûye sedem Kûş wekê Makûrya, Alodya û Nobatyayê were dabeş kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://academic.oup.com/crawlprevention/governor?content=%2fedited-volume%2f61663%2fchapter-abstract%2f553492790%3fredirectedFrom%3dfulltext |sernav=Validate User |malper=academic.oup.com |roja-gihiştinê=2026-08-22 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.001.0001/acrefore-9780190277734-e-1081}}</ref> ==== Qiloçê Afrîkayê ==== [[Wêne:Horn of africa.jpg|thumb|Dîmenek ji nîvgirav Qiloçê Afrîkayê ku ji Keştiya Fezayê ya NASAyê ve di gulana sala 1993an de hatiye wergirtin]] Li Qiloçê Afrîkayê Keyaniya Puntê hebû ku keyaniyeke li ser peravê Deryaya Sor bû û di hezarsalên 3 û 2ê berê zayînê de şirîkê nêzîk ê bazirganî ya Misira Kevnare bû. Rodolfo Fattovich vê keyaniyê şibandiye Koma Gash a li deştên Sûdan-Erîtreyê û hinek zanyaran cihê keyaniyê li Somaliya roja îro texmîn kirine û di heman demê de Kenneth Kitchen û Felix Chami Girava Zanzibarê wekê cihê keyaniyê destnîşan kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fattovich |pêşnav=Rodolfo |tarîx=2018-12-01 |sernav=The Archaeology of Punt |url=https://doi.org/10.1177/0307513319858321 |kovar=The Journal of Egyptian Archaeology |ziman=EN |cild=104 |hejmar=2 |rr=205–209 |doi=10.1177/0307513319858321 |issn=0307-5133}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000396045?posInSet=2&queryId=a6aff8ac-57d1-4803-a9a6-a28b94c72e27 |sernav=General History of Africa: Volume 9 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-22}}</ref> Li Çiyayên Bilind ên Erître-Etiyopyayê, keyaniya dʿmt li dora sala 980 berê zayînê de bilind bûye ji ber ku herêm tevlî torên bazirganiya cîhanî bûye û bandorên Sebaî nîşan dane ku piraniya zanyaran bi koçberiyek piçûk a şebaiyan û bi bişavtina (asîmîlasyon) wan ve girêdidin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fattovich |pêşnav=Rodolfo |tarîx=2012 |sernav=The northern Horn of Africa in the first millennium BCE: local traditions and external connections |url=https://www.jstor.org/stable/43854528 |kovar=Rassegna di Studi Etiopici |cild=4 (47) |rr=1–60 |issn=0390-0096}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=González-Ruibal |pêşnav=Alfredo |tarîx=2025-07-03 |sernav=Colonies and colonialism in the Horn of Africa: from the first millennium BC to the nineteenth century |url=https://doi.org/10.1080/0067270X.2025.2510762 |kovar=Azania: Archaeological Research in Africa |cild=60 |hejmar=3 |rr=372–393 |doi=10.1080/0067270X.2025.2510762 |issn=0067-270X}}</ref> Çend zanyar difikirin ku dewletên din ên hevdem hebûne<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dugast |pêşnav=Fabienne |paşnav2=Gajda |pêşnav2=Iwona |tarîx=2012 |sernav=Reconsidering contacts between southern Arabia and the highlands of Tigrai in the 1st millennium BC according to epigraphic data |url=https://shs.hal.science/halshs-00865945 |kovar=18th International Conference of Ethiopian Studies Movements in Ethiopia / Ethiopia in Movement |cih=Dire Dawa, Ethiopia}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Foundations of an African civilisation : Aksum & the Northern Horn, 1000 BC-AD 1300 |paşnav=Phillipson |pêşnav=D. W. |weşanger=Woodbridge, Suffolk [England] : James Currey ; Rochester, NY : Boydell & Brewer |tarîx=2012 |isbn=978-1-84701-041-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/foundationsofafr0000phil}}</ref> û hilweşîna dʿmt di nîvê sedsala 1ê berê zayînê de herêm ji aliyê dewletên piçûk ve hatiye bireve birin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fattovich |pêşnav=Rodolfo |tarîx=2012 |sernav=The northern Horn of Africa in the first millennium BCE: local traditions and external connections |url=https://www.jstor.org/stable/43854528 |kovar=Rassegna di Studi Etiopici |cild=4 (47) |rr=1–60 |issn=0390-0096}}</ref> Şivanên koçber li [[Somalya]]<nowiki/>ya îro bicih bûne û li peravên Qiralê gelek bajar-dewletên kevnar ên Somalî hebûn ku bi bazirganiya berfireh a Deryaya Sor sûd wergirtine û ji ber nebûna destwerdana [[Romaya kevnare|Romayê]], ji ber ku ew ne xwedî destwerdana Romayê bûn, ji yekdestdariya sûdmend a darçîn ji Hindistana Kevnare sûd werdigirtine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The history of Somalia |paşnav=Njoku |pêşnav=Raphael Chijioke |weşanger=Santa Barbara, Calif. : Greenwood |tarîx=2013 |isbn=978-0-313-37857-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/historyofsomalia0000njok}}</ref> Di sedsala 1em ê {{pz}} de, Keyaniya Aksûmê ji dewleteke bajarî derketiye holê û li ser piraniya bilindahiyên bakurê Etiyopya-Erîtreyê û bendera Adulisa Deryaya Sor hikum kiriye. Aksûm di sedsala 3em de ji aliyê pêxemberê faris Manî ve wekê yek ji çar hêzên mezin hate wesifandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Aksum, Kingdom of |paşnav=Phillips |pêşnav=Jacke |weşanger=John Wiley & Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–5 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe159 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe159}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopaedia Aethiopica: A-C |paşnav=Uhlig |pêşnav=Siegbert |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2003 |isbn=978-3-447-04746-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nobesFx6E7oC}}</ref> Qiralê Aksumê di sedsala 4an de ji dînê kevneşopî derbasê xiristiyaniyê bûye û hêdî hêdî nifûs jî li pey wî bûye xiristiyan. Her çiqas ji bo parastina kontrola xwe li ser wê têkoşîn kiribe jî û hêdî hêdî serdestiya xwe yê li ser bazirganiya Deryaya Sor, ji destê faris û ereban winda bike jî, di sedsala 6an de, Aksumê başûrê Erebistana Siûdî fetih kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Aksum, Kingdom of |paşnav=Phillips |pêşnav=Jacke |weşanger=John Wiley & Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–5 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe159 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe159}}</ref> ==== Bakurê rojavayê Afrîkayê ==== Şêniyên bakurê rojavayê Afrîkayê (Maxrib) şivanên nîv-koçer ên berberî bûn. Di hezarsala 1em a berê zayînê de, koçberî û bicihbûna fenîkîyan ê li Kendava Tunisê ji bo lêgerîna metalên hêja pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-2}}</ref> Ev yek piştê ku di sedsala 6ê berê zayînê de ji Fenîkyayê serxwebûna xwe bi dest xistiue, veguheriye Kartacaya Kevnare û wan împaratoriyeke bazirganiyê ya berfireh bi toreke bazirganiyeke şid ava kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Carthaginian Empire |paşnav=Hoyos |pêşnav=Dexter |weşanger=John Wiley & Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–12 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe235 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe235}}</ref> Hilweşîn û fetihkirina Kartacayê ku ji aliyê Romayê ve di şerên punîk de (sedsalên 3 û 2 berê zayînê) pêk hatiye bûye sedem ku Nûmîdya û Mauretanya bibin hêzên sereke yê li Mexribê. Ber bi dawiya sedsala 2ê berê zayînê ve, piştê ku wan textê nûmîdiyan ji hevalbendekî Romayê desteser kiribû, Mauretanya di şerê Jugurtayayê de li kêleka Jugurtaya Nûmîdyayê li dijî romayiyan şer kiriye. Dema ku Bocchus I ê Mauretanyayê Jugurtayê firotiye romayiyan, piştê windahiyên giran ên her du aliyan, şer bi awayeke bê encam bi dawî bûye. Li dora destpêka hezarsaliya nû, her du jî rasterast ketine bin desthilatdariya romayiyan. Her çiqas dînê kevneşopî di nav berberan de serdest be jî, hinek kes bûne xiristiyan. Di sedsala 5ê {{pz}} de vandalan beriya hilweşîna Romayê Afrîkaya Romayê dagir kirine. Pişre jî piştê çend sedsalek heman parêzgeh ji aliyê bîzansan ve ji nû ve hatiye fetih kirin. Beşek mezin ji gelên xwemaliyên ji Masunayê û gelek dewletên cîgir ên li Mexribê ku di nav de keyaniyên wekê Ouarsenis, Aurès û Altava hebûn, rêveberiya xwe ya xweser ji nû ve bi dest xistine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-2}}</ref> ==== Afrîkaya Rojava ==== [[Wêne:Ghana empire map.png|thumb|Nexşeya Împeratoriya Ganayê]] Li rojavayê Sahelê derketina holê ya civakên niştecih bi piranî ji ber kedîkirina genim û sorgûmê çêbûye û şivantiya pez jî li dora 2500ê {{bz}} dest pê kiriye. Kemberên berfireh ên çol, mêrg û daristanan ji bakur ber bi başûr ve ji rojhilatê rojava ji bo awayê civakên xwe yên têkildar girîng bûn û ev tê vê wateyê ku têkiliyên bazirganiyê yên sîmbiyotîk li gorî jîngehên cûda pêş ketine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Archaeology of Senegambia |paşnav=Canós-Donnay |pêşnav=Sirio |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.1376 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.001.0001/acrefore-9780190277734-e-1376}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A history of Sub-Saharan Africa |paşnav=Collins |pêşnav=Robert O. |weşanger=Cambridge ; New York : Cambridge University Press |tarîx=2007 |isbn=978-0-521-86746-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/historyofsubsaha0000coll}}</ref> Ji sala 4000ê berê zayînê ve çanda Tichitt li Morîtanya û Malî ya îro civaka herî kevin ê tevlihev û rêxistinkirî ya naskirî yê li Afrîkaya Rojava ye û di heman demê de civakên din ên herêmê çanda Kintampo li Ganaya îro, çanda Nok li Nîjeryaya îro û çanda Daima li dora Gola Çadê bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Holl |pêşnav=Augustin |tarîx=1985-06-01 |sernav=Background to the Ghana empire: Archaeological investigations on the transition to statehood in the Dhar Tichitt region (mauritania) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/0278416585900054 |kovar=Journal of Anthropological Archaeology |cild=4 |hejmar=2 |rr=73–115 |doi=10.1016/0278-4165(85)90005-4 |issn=0278-4165}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-2}}</ref> Ber bi dawiya sedsala 3ê {{pz}} ve li Sahelê serdemeke baranê bûye sedema ku bi hezar salan dever ji bo jiyan û ji bo meskenî kirina mirovan veguhere cihekê guncav. Împeratoriya Ganayê (ku wekê Wagadu jî hatiye binavkirin) ji çanda Tichittê derketiye û piştê ku hêştiran anine rojavayê Sahelê herêm dewlemend bûye ku ev yek di bazirganiya trans-Saharayê de şoreşek çêkiriye ku paytexta wan û Aoudaghost bi Tahert û Sijilmasaya li Afrîkaya Bakur girê daye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Empire of Ghana |paşnav=Gestrich |pêşnav=Nikolas |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.396 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.396}}</ref> ==== Afrîkaya Navendî, Afrîkaya Rojhilat û Afrîkaya Başûr ==== Li mêrgên [[Kamerûn|Kamerûnê]], cotkarên ku bi zimanê bantûyî diaxivîn, di navbera salên 5000ê {{bz}} û 3000ê {{bz}} de ber bi başûr ve koç bûne. Tevî lêkolînên zêde, sedema koçberiyê û rêyên ku hatine bikaranîn hê jî ne diyar e lêbelê lihevkirinek heye ku gelek bûyerên belavbûnê çêbûne. Li dora sala 1500ê {{bz}} de ev axaftvanên zimanê bantû gihîştine navenda Kamerûnê. 'herika rojava' bi ihtimaleke mezin li pey perav û çemên sereke yên sîstema [[Komara Demokratîk a Kongoyê|Kongoyê]] ber bi başûr ve çûne ku li dora sala 500ê {{bz}} de bigihîjin sinorê başûrê daristana barana Kongoyê (dibe ku hinek ji wan ji bo derbaskirina daristana baranê derya bikar anîne). Hatina wan bi belavbûna metalurjiya hesin re li seranserê [[Afrîkaya Navendî]] re di demek hevdem de bû. Di heman demê de bantûyiyan 'çemê rojhilat', an qiraxa bakurê daristana baranê an jî ji qiraxa çemê Ûbangî ber bi rojhilat ve şopandine û li dora 500ê {{bz}} de gihîştine rojavayê gola Vîktoryayê. Dema ku ew li wir bûn, axaftvanên zimanê bantûyî metalurjiya hesin ji axaftvanên kûşîtî yên ku berê li wir hebûn pejirandine û bi wan re jiyana xwe berdewam kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Bantu Expansion |paşnav=Bostoen |pêşnav=Koen |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.191 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.191}}</ref> Belavbûna ji herêma golên mezin bi rêya qiraxa du çeman pêk hatiye ku belavbûnek ber bi rojava ve çûye û li [[Komara Demokratîk a Kongoyê|Komara Demokratîk a Kongo]] û [[Angola|Angolayê]] gihiştiye çemê rojava û belavbûna din jî ber bi başûr ve berfireh bûye û li seranserê [[Afrîkaya Rojhilat]] û [[Afrîkaya Başûr]] belav bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Archaeology and Oral Tradition in Malawi: Origins and Early History of the Chewa |paşnav=Juwayeyi |pêşnav=Yusuf M. |weşanger=Boydell & Brewer |tarîx=2020 |isbn=978-1-84701-253-1 |url=https://www.cambridge.org/core/books/archaeology-and-oral-tradition-in-malawi/7588016649895DA4A10FC2CCC6B5E336 |doi=10.1017/9781787448933}}</ref> Li dora destpêka sedsala hezarsala piştê zayînê axaftvanên zimanê bantûyî gihîştine navenda [[Tanzanya|Tanzanyaya]] îro û gihîştine nêzîkê Dar es Salaamê. Piştre li seranserê peravê ber bi başûr ve belav bûne ku di sedsala 3em ê {{pz}} de gihîştine herêma Kwazulu Natal a li Afrîkaya Başûr.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Bantu Expansion |paşnav=Bostoen |pêşnav=Koen |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.191 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.191}}</ref> Di seranserê vê demê de axaftvanên zimanê bantû komên nêçîrvan-berhevkar û çandiniyê ji cih derxistine, cihê wan girtine an jî bi wan re zewicîn û tevlî wan bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pakendorf |pêşnav=Brigitte |paşnav2=de Filippo |pêşnav2=Cesare |paşnav3=Bostoen |pêşnav3=Koen |tarîx=2011 |sernav=Molecular Perspectives on the Bantu Expansion: A Synthesis |url=https://brill.com/view/journals/ldc/1/1/article-p50_3.xml |kovar=Language Dynamics and Change |cild=1 |hejmar=1 |rr=50–88 |doi=10.1163/221058211X570349 |issn=2210-5824}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Archaeology and Oral Tradition in Malawi: Origins and Early History of the Chewa |paşnav=Juwayeyi |pêşnav=Yusuf M. |weşanger=Boydell & Brewer |tarîx=2020 |isbn=978-1-84701-253-1 |url=https://www.cambridge.org/core/books/archaeology-and-oral-tradition-in-malawi/7588016649895DA4A10FC2CCC6B5E336 |doi=10.1017/9781787448933}}</ref> === Qonaxa di navbera salên 600 – 1800an de === ==== Afrîkaya Bakur, Sahela Navîn û Sûdan û Qiloçê Afrîkayê ==== Di sedsalên 7 û 8an de wekê beşek ji dagirkirinên ereban ku dixwestin desthilatdariya îslamî belav bikin, xîlafetên raşîdûn û emewî li ser berevajiyê Împeratoriya Bîzansê û serokên berber ên wekê Kusaila û Kahîna Afrîkaya Bakur dagir kirine.<ref name=":6">{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}</ref> Hejmareke mezin ji gelên berberî û kiptî bi dilxwazî bûne misilman û her çiqas peyrewên dînê kevneşopî ya berberî bi tundî hatin tepeserkirin, peyrewên dînên îbrahîmî ('gelên pirtûkê') hatine parastin.<ref name=":6" /> Di sedsala 8an de serhildana berberan xelîfetiyê hejandine û xanedanên berberan Mexribê kontrol kirin û di heman demê de tuluniyan jî demek kurt Misirê kontrol kirine.<ref name=":6" /> Berê ku ber bi [[Rojhilata Navîn]] ve berfireh bibin, di sedsala 10an de, fatimî li [[Tûnis|Tûnisa]] a îro bûne desthilatdar ku xelîfetiyeke reqîb ava kirine û [[Misir]] fetih kirine. Di sedsala 11an de Almoravîdan Mexrib fetih kirine û destwerdana vegerandina xiristiyanên kirine ku ber bi Îberyayê ve hatine.<ref name=":6" /> [[Selahedînê Eyûbî]] ku wezîrê fatimiyan bû di sedsala 12an de desthilatdarî bi dest xistiye û xanedana eyûbîyan ava kiriye ku prestîja Misirê vegerandiye û  di heman demê de şoreşa Elmohad Elmoravî li rojhilat ji ser textê aniye xwarê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ismaili and Fatimid North Africa |paşnav=Baker |pêşnav=Christine D |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.327 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.327}}</ref> Piştê pêşketinên xiristiyanan li Îberyayê di sedsala 13an de, Elmuhad li Maroko, Cezayir û li Tûnis a îro wekê Marînîd, Zeyyanîd û Hafsîdê dabeş bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Making of the Maghrib: 1147–1500 |paşnav=Fromherz |pêşnav=Allen |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.322 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.322}}</ref> Li hemberê berfirehbûna mongolan, generalên memlûkî li Misirê desthilatdarî bi dest xistine û ber bi Rojhilata Navîn ve berfireh bûne.<ref name=":6" /> Di destpêka sedsala 16an de, xanedaniya osmanî bi lez û bez Afrîkaya Bakur (ji xeynî Marokoyê ku di bin desthilatdariya Saadî de bû) dagir kiriye ku li hemberê berfirehbûna Spanyayê raweste.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Ottoman Maghrib, 1505–1830 |paşnav=Cory |pêşnav=Stephen |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.415 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.415}}</ref> Di sedsalên piştre de, hatiye texmînkirin ku zêdetirî milyonek ewropî ji aliyê korsarên berberî ve hatine girtin û hatine kolekirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=European Slaves in North Africa and North African Slaves in Europe from the Early Modern Period to the 1820s |paşnav=Oualdi |pêşnav=M'hamed |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.1595 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.1595}}</ref> Rejîmentên osmanî di sedsala 18an de her ku diçe serbixwe bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Ottoman Maghrib, 1505–1830 |paşnav=Cory |pêşnav=Stephen |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.415 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.415}}</ref> Li Sahela Navendî, li dora gola Çadê, împeratoriya Kanem-Bornu ji sedsala 6an vir ve hikum kiriye û li ser keyaniyên Hausayayê desthilatdariya xwe zêde kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Encyclopedia of Empire |weşanger=Wiley |tarîx=2016-01-11 |isbn=978-1-118-44064-3 |çap=1 |ziman=en |paşnavê-edîtor=Dalziel |pêşnavê-edîtor=Nigel |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/book/10.1002/9781118455074 |paşnavê-edîtor2=MacKenzie |pêşnavê-edîtor2=John M |doi=10.1002/9781118455074}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184287 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-26}}</ref> Di sedsala 7an de li rojhilat, Makûrya, Nobatyayê fetih kiriye ku bibe hêza serdest a herêmê û li hember berfirehbûna misilmanan li ber xwe daye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184282 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-26}}</ref> Herêm paşê piştê şerê navxweyî û koçberiya ereban ku ber bi [[Sûdan|Sûdanê]] be hatine ketiye nav paşveçûneke giran û di sedsala 15an de ji hev belav bûye û bûye sedema derketina siltanetiya Funjê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184287 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-26}}</ref> Hilweşîna keyaniya Tunjurê li Sûdana Navendî bûye sedema bilindbûna siltanatên Bagîrmî, Wadaî û Darfur ên ku pir caran ji bo koleyan êrîşî nifûsên li başûrê wan dikirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Slavery in the Mandara Mountains and Lake Chad Basin |paşnav=Chetima |pêşnav=Melchisedek |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.890 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.890}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of African History 3-Volume Set |paşnav=Shillington |pêşnav=Kevin |weşanger=Routledge |tarîx=2005 |isbn=978-1-135-45670-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=umyHqvAErOAC&pg=PA636}}</ref> Li Qiloçê Afrîkayê Aksum kontrola Deryaya Sor winda kiriye û veqetandina wê yê ji xiristiyantiyê bûye sedem ku civaka Etiyopyayê li ser xwe bifikire û îlhaman ji Peymana Kevin werbigire.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge History of Africa: Volume 3: From c.1050 to c.1600 |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1977 |isbn=978-0-521-20981-6 |cild=3 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Oliver |pêşnavê-edîtor=Roland |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-africa/C022553858696B7F0FF6728ED795B8E1 |series=The Cambridge History of Africa |doi=10.1017/CHOL9780521209816}}</ref> Bejayên îslamî êrîşî çiyayên bilind ên Etiyopyayê kirine ku Aksûm neçar kirine ku ber bi başûr ve koç bibe û li gorî kevneşopiyê, berfirehbûna Aksûmê ji aliyê şahbanûyeke cihû an jî şahbanûyeke kevneşopîparêz ve hatiye pêşwazîkirin ku dewletê li dora sala 960an hilweşandiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}</ref> Di sedsala 13an de hegemonya Qiloçê Afrîkayê di navbera Zagwe ya xiristiyan, misilmanên şewa û damotê kevneşopîparêz de bûye qada pêvçûnan ku xanedaniya Silêmanî Zagweyê hilweşandiye û Împeratoriya Etiyopyayê ava kiriye û di heman demê de cihê Şewa jî Îfatê girtiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge History of Africa: Volume 3: From c.1050 to c.1600 |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1977 |isbn=978-0-521-20981-6 |cild=3 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Oliver |pêşnavê-edîtor=Roland |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-africa/C022553858696B7F0FF6728ED795B8E1 |series=The Cambridge History of Africa |doi=10.1017/CHOL9780521209816}}</ref> Piştê demek kurt Etiyopyayê Damot û dewletên misilman fetih kiriye û ketiye nav serdemeke zêrîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A history of Ethiopia |paşnav=Marcus |pêşnav=Harold G. |weşanger=Berkeley : University of California Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-520-22479-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/historyofethiopi0000marc}}</ref> Heta ku bi alîkariya portûgalan, Etiyopyayê dest bi êrîşeke dijber kiriye û serweriya wan di rêveberiyeke hêza kêm de hatiye vegerandin, di sedsala 16an de misilman bi pêşengiya Adalê di nav dagir kirinên cîhadê de bûn ku axên berê ji nû ve dagir bikin û piştre jî Etiyopyayê dagir bikin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}</ref> Dema ku Ajuran li perava rojhilat perçe bûye, sedsalên 16an û 17an jî şahidiya êrişên Oromo ya li ser Hornê kiriye ku Etiyopyayê zêdetir qels kiriye û bûye sedema hilweşîna Adalê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ajuran Sultanate |paşnav=Mukhtar |pêşnav=Mohamed Haji |weşanger=John Wiley & Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–2 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe146 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe146}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ethiopia and the Horn of Africa |paşnav=Abir |pêşnav=M. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1975 |rr=537–577 |isbn=978-0-521-20413-2 |cild=4 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Gray |pêşnavê-edîtor=Richard |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-africa/ethiopia-and-the-horn-of-africa/F8A03786AA49FE91AE44D6F3A56885AA |series=The Cambridge History of Africa |doi=10.1017/CHOL9780521204132.010}}</ref> Etiyopyayê di dawiya sedsala 17an de ji bo demek kurt desthilatdariya bi hêz bike jî di destpêka sedsalê de parçebûn û anarşiyeke hêdî hêdî zêde bûye ku di tevahiya sedsala 18an de berdewam kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}</ref> ==== Afrîkaya Rojava ==== Li herêma Sahel a Afrîkaya Rojava împeratoriya Ganayê di navbera sedsalên 2 û 8an de ava bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Empire of Ghana |paşnav=Gestrich |pêşnav=Nikolas |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.396 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.396}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Gao Empire |paşnav=McIntosh |pêşnav=Susan Keech |weşanger=John Wiley & Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–3 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe312 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe312}}</ref> Di heman demê de ji sedsala 7an û pê ve împeratoriya Gaoyê jî li rojhilatê [[Afrîkaya Rojava]] hikum kiriye. Girtina Aoudaghost a şahî ji aliyê Almoravid ve bûye sedem ku Gana di sedsala 11an de bibe misilman û guhertinên avhewayê bûne sedema ku Gana di sedsala 13an de ji aliyê vasalê Ganayê Sosso ve were dagirkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Conrad |pêşnav=David C. |paşnav2=Fisher |pêşnav2=Humphrey J. |tarîx=1983 |sernav=The Conquest That Never Was: Ghana and the Almoravids, 1076. II. The Local Oral Sources |url=https://www.cambridge.org/core/journals/history-in-africa/article/abs/conquest-that-never-was-ghana-and-the-almoravids-1076-ii-the-local-oral-sources/01C98BFDB91C78BFAC421A8F42C02407 |kovar=History in Africa |ziman=en |cild=10 |rr=53–78 |doi=10.2307/3171690 |issn=0361-5413}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=McIntosh, Susan (2008). "Reconceptualizing Early Ghana". Canadian Journal of African Studies. 43 (2). Taylor and Francis: 347–373. JSTOR 40380172}}</ref> Sosso ji aliyê împeratoriya Malî ve hatiye hilweşandin ku Gaoyê fetih kiriye û bazirganiya trans-Sahrayê birêve biriye.<ref>{{Cite book |sernav=Niane, Djibril (1984). "Mali and the second Mandingo expansion". General History of Africa. UNESCO. Retrieved 6 October 2024.}}</ref> Keyaniyên Mossiyê li başûrê Afrîkaya Rojava hatiye damezrandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Mossi Empire |paşnav=Djata |pêşnav=Sundiata |weşanger=John Wiley & Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–2 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe127 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe127}}</ref> Di heman demê de sedsala 15an şahidiya hilweşîna împeratoriya Malî yê û împeratoriya Songhayî ku navenda împaratoriyê bajarê Gaoyê bû û bûye hêzeke serdestê herêmê. Bajarê Gaoyê ku ji ber nakokiyên navxweyî lawaz bibû, di sala 1591ê de ji aliyê Marokoyê ve hate fetih kirin û valahiya siyasî ji aliyê împeratoriya Segouyê û çend dewletên din ve hatiye dagirtin.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}</ref> Bazirganiya trans-Sahraya ku berê qezenc dikir hêdî hêdî giringiya xwe li hemberê bazirganiya peravên Atlantîkê bi Ewropiyan re winda kiriye û di sedsalên piştre de gelek hişkesalî, birçîbûn û nexweşî çêbûne.<ref name=":1" /> Li herêmên daristanî yên Afrîkaya Rojava gelek keyanî û împeratorî hatine avakirin ku di nav de îmeratoriyên wekê împeratorîya Yoruba yên Ife û Oyo, Keyaniya Igbo ya Nri, Keyaniya Edo ya Benin (bi hunera xwe navdar bû), Keyaniya Dagomba ya Dagbon û keyaniyên Akan ên Bonoman û Adanse hebûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A History of the Yoruba People |paşnav=Akintoye |pêşnav=Stephen Adebanji |weşanger=Amalion |tarîx=2010-01-01 |isbn=978-2-35926-027-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=iZcQEAAAQBAJ&dq=history+of+the+yoruba&pg=PT7}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=An Igbo Civilization: Nri Kingdom and Hegemony |paşnav=M. Angulu Onwuejeogwu |tarîx=1980 |url=http://archive.org/details/an-igbo-civilization-nri-kingdom-and-hegemony}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Benin (Edo city-state) |paşnav=Lawal |pêşnav=Babatunde |weşanger=John Wiley & Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–6 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe124 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe124}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://dagbonkingdom.com/dagbon-history/ |sernav=Dagbon Kingdom History: Kings, Wars and Origins |tarîx=2024-03-25 |roja-gihiştinê=2026-08-26 |ziman=en-US}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Early Asante, Akan, and Mossi States |paşnav=Hargrove |pêşnav=Jarvis |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.1354 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.1354}}</ref> Ev rêveberî di sedsala 15an de bi Portûgalê re ketine pêwendiyê ku ev yek bûye sedema destpêkirina bazirganiya koleyên li Atlantîkê. Di heman demê de împeratoriya Asante li Ganaya îro hatiye damezrandin. Di navbera salên 1515 û 1800an de 8 milyon afrîkî di bazirganiya koleyên li Atlantîkê hatin hinardekirin.<ref>{{Cite book |sernav=Bulliet et al. 2015b, p. 512}}</ref> ==== Afrîkaya Navendî ==== Li rojavayê hewza Kongoyê heta sedsala 13an sê konfederasyonên sereke yên dewletên wekê Heft Keyanî, Mpemba û dewleta bi serokatiya Vungu hebûn.<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=The Development of States in West Central Africa to 1540 |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020 |rr=16–55 |isbn=978-1-107-56593-7 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Thornton |pêşnavê-edîtor=John K. |url=https://www.cambridge.org/core/books/history-of-west-central-africa-to-1850/development-of-states-in-west-central-africa-to-1540/CE71122CF8DFD7B4B188BA34F8F65BFC |series=New Approaches to African History}}</ref> Di sedsala 14an de keyaniya Kongoyê derketiye holê ku li herêmê keyaniyeke serdest bû, keyaniya Tiyo li bakurê keyaniyê û Mwene Mujî jî li bakurê rojhilatê keyaniya Kongoyê hatine avakirin.<ref name=":2" /> Hatina portûgaliyan di sedsala 15an de bûye sedema ku hikumdarê Kongoyê bi dilxwazî bibe katolîsîzm û bazirganiya Atlantîkê dest pê kiriye ku bazirganiya koleyam wekê hinardekirina herî bi qezen bû. Di sedsala 16an de, fetih kirinên Afonso I gelek dîl ji bo bazirganiya koleyan a Kongo girtiye û bazirganiya koleyan bi awayekê bi lez mezin bûye ku daxwaza li Amerîkayê bicih bîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Development of States in West Central Africa to 1540 |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020 |rr=16–55 |isbn=978-1-107-56593-7 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Thornton |pêşnavê-edîtor=John K. |url=https://www.cambridge.org/core/books/history-of-west-central-africa-to-1850/development-of-states-in-west-central-africa-to-1540/CE71122CF8DFD7B4B188BA34F8F65BFC |series=New Approaches to African History}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The History of Angola |paşnav=Ball |pêşnav=Jeremy |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.180 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.180}}</ref> Di dawiya sedsalên 16 û 17an de portûgaliyan di Şerên Angolayê de xwestine ku Ndongoyê (ku hevalbendê Matambayê bû) fetih bikin. Tevî berxwedana tund a Şahbanû Nzinga û dagirkirina kurt a Luandayê ji aliyê holendiyan (ku hevalbendê Kongo bûn) ve Portûgalê di salên 1670î de piraniya Ndongoyê kontrol kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ndongo and Portugal at War |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020 |rr=89–122 |isbn=978-1-107-56593-7 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Thornton |pêşnavê-edîtor=John K. |url=https://www.cambridge.org/core/books/history-of-west-central-africa-to-1850/ndongo-and-portugal-at-war/6057AF1FECBDCD88C32C5F2898D3DD9C |series=New Approaches to African History}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Queen Njinga’s Struggle for Ndongo |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020 |rr=123–161 |isbn=978-1-107-56593-7 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Thornton |pêşnavê-edîtor=John K. |url=https://www.cambridge.org/core/books/history-of-west-central-africa-to-1850/queen-njingas-struggle-for-ndongo/1C9A81A7BA46ADD0FF917CD44BF38F1A |series=New Approaches to African History}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Thirty Years War Comes to Central Africa |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020 |rr=162–216 |isbn=978-1-107-56593-7 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Thornton |pêşnavê-edîtor=John K. |url=https://www.cambridge.org/core/books/history-of-west-central-africa-to-1850/thirty-years-war-comes-to-central-africa/752FF659817B8E80D6555028C8EBC037 |series=New Approaches to African History}}</ref> Di dawiya sedsala 17an de, Kongo di navbera malên esilzadeyan de parçe bûye. Ji ber ku çend vasal ji wan veqetiyan; heta dema vegerandina Kongo di sala 1709an de Kongo êdî wekê berê nekariye bibe hêza serdest a herêmî.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Thirty Years War Comes to Central Africa |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020 |rr=162–216 |isbn=978-1-107-56593-7 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Thornton |pêşnavê-edîtor=John K. |url=https://www.cambridge.org/core/books/history-of-west-central-africa-to-1850/thirty-years-war-comes-to-central-africa/752FF659817B8E80D6555028C8EBC037 |series=New Approaches to African History}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Emergence of Lunda |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020 |rr=217–266 |isbn=978-1-107-56593-7 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Thornton |pêşnavê-edîtor=John K. |url=https://www.cambridge.org/core/books/history-of-west-central-africa-to-1850/emergence-of-lunda/217772278889F27A939637A817DC83EF |series=New Approaches to African History}}</ref>  Her wiha di sedsala 17an de li bakurê rojhilatê Kongoyê hilberîna tekstîlê, keyaniya Boma, Yaka û dibe ku keyaniya Kûba û Pende ji Mwene Mujiyê cûda bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Thornton |pêşnav=John |tarîx=2024 |sernav=Mwene Muji: A Medieval Empire in Central Africa? |url=https://www.cambridge.org/core/journals/journal-of-african-history/article/mwene-muji-a-medieval-empire-in-central-africa/2F2D9F46069847DC655F171B75636D27 |kovar=The Journal of African History |ziman=en |cild=65 |hejmar=1 |rr=30–46 |doi=10.1017/S0021853724000161 |issn=0021-8537}}</ref> Li rojhilatê hewza Kongoyê cotkar, masîgir û nêçîrvan (bi gelemperî pîgmeyan) pêwendiyên sîmbiyotîk ava kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184287 |sernav=General History of Africa: Volume 4 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}</ref> Jan Vansina nivîsandiye ku li savanaya başûr 'axaftên axê' ji ber têkiliya wan a taybet bi giyanên axê re rolên kahîntiyê wergirtine û li ser gelek gundan bûne desthilatdar û keyaniyên ku nû derketine holê birêve birine. Li gorî vê yekê her ku ew zêde bûne, desthilatdarî bi awayekî fersendperest dihatin desteserkirin an jî bi darê zorê beşdarê desthilatdariyê dibûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184287 |sernav=General History of Africa: Volume 4 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}</ref> Navenda împeratoriya Lûbayê hê jî lêkolînên arkeolojîk nehatiye kirin ku ev tê vê wateyê ku zanîna li ser bilindbûna împeratoriyê bi sinor e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Political Complexity North and South of the Zambezi River |paşnav=Schoeman |pêşnav=Maria |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.69 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.69}}</ref> Her çiqas texmînên zanistî ji sedsalên 8an heta 17an biguherin jî dîroka damezrandina împeratoriyê bi gelemperî ji sedsalên 14 û 15an vedigere.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Medieval Africa, 1250-1800 |paşnav=Oliver |pêşnav=Roland Anthony |weşanger=Cambridge, U.K. ; New York : Cambridge University Press |tarîx=2001 |isbn=978-0-521-79024-6 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/medievalafrica1200rola |paşnav2=Atmore |pêşnav2=Anthony |paşnav3=Oliver |pêşnav3=Roland Anthony African middle ages}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Rainbow and the Kings: A History of the Luba Empire to 1891 |paşnav=Reefe |pêşnav=Thomas Q. |weşanger=Univ of California Press |tarîx=2022-08-19 |isbn=978-0-520-33490-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=jNZ9EAAAQBAJ&pg=PA23}}</ref> Dewleteke Lûnda li Geliyê Nkalaniyê ava bûye (texmînên avabûna dewletê ji dora 1450 heta ji dora 1700 diguherin) ku di sedsala 18an de Lûnda bi lez û bez li seranserê savanaya başûr veguheriye dewleteke berfireh ku bi karanîna saziyên xizmtiyê û bi saziyên cihgirtina meqamî ya berdewam, şêniyên deverê tevlî dewletê kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Vansina |pêşnav=Jan |tarîx=1998 |sernav=Government in Kasai before the Lunda |url=https://www.jstor.org/stable/220882 |kovar=The International Journal of African Historical Studies |weşanger=Boston University African Studies Center |cild=31 |hejmar=1 |rr=1–22 |doi=10.2307/220882 |issn=0361-7882}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Encyclopedia of Empire |weşanger=Wiley |tarîx=2016-01-11 |isbn=978-1-118-44064-3 |çap=1 |ziman=en |paşnavê-edîtor=Dalziel |pêşnavê-edîtor=Nigel |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/book/10.1002/9781118455074 |paşnavê-edîtor2=MacKenzie |pêşnavê-edîtor2=John M |doi=10.1002/9781118455074}}</ref> Di heman demê de Lûba hejmara şaxên xwe yê dewletê zêde kiriye ku di hinek rewşan de prestîja xwe ya berfireh naskirî bikar aniye ku destwerdanê di nakokiyên li ser textan de bike û nîşanên rêveberî yên bi hêz ên ayînî yên bi bulopwe (keyaniya pîroz) ve girêdayî, belav bike û di heman demê di rewşên din de jî bi bi karanîna fetih kirinan şaxên xwe yê dewletê zêde kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Luba–Lunda states |paşnav=Macola |pêşnav=Giacomo |weşanger=John Wiley & Sons, Ltd |tarîx=2015 |rr=1–6 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe060 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe060}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Rainbow and the Kings: A History of the Luba Empire to 1891 |paşnav=Reefe |pêşnav=Thomas Q. |weşanger=Univ of California Press |tarîx=2022-08-19 |isbn=978-0-520-33490-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=jNZ9EAAAQBAJ&pg=PA23}}</ref> Li bakurê golên mezin împeratoriya Kîtara li dora sedsala 11an bihêz bûye ku bi kevneşopiyên xwe yên devkî navdar bû. Dîroknas Peter Robertshaw hikumdarên împeratoriyê (Chwezi) wekê rêberên dînê dihesibîne ku torên perestgehên li serê giran bikar anîne ku desthilatdariya xwe nîşan bidin. Li dora sala 1500an hişkesaliyên dijwar û birçîbûn bûye sedema bêaramiya herêmê û di destpêka sedsalên 17 û 18an de heman hişkesalî û birçîbûn dîsa dubare kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The great lakes of Africa : two thousand years of history |paşnav=Chrétien |pêşnav=Jean-Pierre |weşanger=New York : Zone Books ; Cambridge, Mass : Distributed by MIT Press |tarîx=2003 |isbn=978-1-890951-34-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/isbn_9781890951344}}</ref> Gelên ku bi zimanê loyî diaxivin ji hewza Nîla Jorîn koçê Ûgandaya îro bûne û xanedaneke Biito li Bunyoro-Kîtara cihê xanedana Çwezî girtiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of African History 3-Volume Set |paşnav=Shillington |pêşnav=Kevin |weşanger=Routledge |tarîx=2005 |isbn=978-1-135-45670-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=umyHqvAErOAC&q=historiography}}</ref> Di sedsalên piştre de, keyaniyên Bunyoro-Kîtara, Bûganda û Rwanda ji bo hegemonyayê têkoşîn kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000121577 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}</ref> Di sedsalên 16 û 17an de, Bunyoro êrîşî dewletên li başûr ên wekê Nkore û Rwanda kiriye. Mpororo di sedsala 18an de bilind bûye û parçe bûye û di heman demê de Buganda li gorî Bunyoro bi lez û bez berfireh bûye û bûye hêza sereke ya herêmî.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The great lakes of Africa : two thousand years of history |paşnav=Chrétien |pêşnav=Jean-Pierre |weşanger=New York : Zone Books ; Cambridge, Mass : Distributed by MIT Press |tarîx=2003 |isbn=978-1-890951-34-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/isbn_9781890951344}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-5}}</ref> ==== Rojhilat û başûrê Afrîkayê ==== Ligel axaftvanên bantûyî yên ku berfireh bûna berdewam kirin, hundirê Rojhilatê Afrîkayê ji axaftvanên şivantiyê yên kuşîtî û nîlotî pêk dihatin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}</ref> Di heman demê de di sedsala 17an de jî sîstemên bacê hatine damezrandin ku herêmê stabîl kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}</ref> Peravên swahîlî bajar-dewletên swahîlî bi bazirganiya Okyanûsa Hindî geş bûne û hêdî hêdî veguherine deverên îslamî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184282 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184287 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}</ref> Di heman demê de ev bûye sedem ku ji sedsala 10an vir ve siltanetiya Kilwayê ava bibe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Swahili World |paşnav=Wynne-Jones |pêşnav=Stephanie |weşanger=Routledge |tarîx=2017-10-16 |isbn=978-1-317-43016-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=EyE6DwAAQBAJ |paşnav2=LaViolette |pêşnav2=Adria}}</ref> Di sedsala 15an de rêyên bazirganiyê ji bo zêrê Zimbabweyê ber bi bakur ve çûne û Kilwayê qels kiriye. Portûgalî di demek kurt de gihîştine peravê û ji nakokiyên di navbera bajar-dewletên peravê de sûd wergirtin ku kontrola herêmê bi dest bixin û di heman demê de portûgaliyan hêzên deryayî yên bihêz jî bi kar anîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}</ref> Di sedsalên 17 û 18an de bajarên wekê Lamu-Swahili li dijî portûgalan dest bi serhildanan kirin û bi împeratoriya Omanî re bûne hevalbend ku li cihê desthilatdariya portûgaliyan girtiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000121577 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}</ref> Ji ber ku civak li ser daxwaza Hasînayê hatine birêxistin kirin û li ser devê çem û serê pirên giravê bi hev re ketine nav nakokiyan, Madagaskar di navbera sedsalên 5 û 7an de ji aliyê gelên awistiryayî ve hatiye meskenî kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Madagascar : a short history |paşnav=Randrianja |pêşnav=Solofo |weşanger=Chicago : University of Chicago Press |tarîx=2009 |isbn=978-0-226-70418-0 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/madagascarshorth0000rand}}</ref> Ji dora sedsala 15an û pê ve, başûrê Madagaskarê tevlî bazirganiya cîhanî bû; împeratoriya Sakalavayê, digel gelek dewletên din rabû û serdestiya bazirganiya peravên rojava kiriye û girav rastê gelek projeyên kolonyalîst ên ewropî yên têkçûyî hatiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of African History 3-Volume Set |paşnav=Shillington |pêşnav=Kevin |weşanger=Routledge |tarîx=2005 |isbn=978-1-135-45670-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=umyHqvAErOAC&q=historiography}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Malagasy empires (Sakalava and Merina) |paşnav=Campbell |pêşnav=Gwyn |weşanger=John Wiley & Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–6 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe056 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe056}}</ref> Li başûrê Afrîkayê yek ji keyaniyên destpêkê Mapungubwe bû<ref>{{Cite book |sernav=Huffman, Thomas N. (2015). "Mapela, Mapungubwe and the Origins of States in Southern Africa". The South African Archaeological Bulletin. 70 (201): 15–27. ISSN 0038-1969.}}</ref> ku dema Zimbabweya Mezin bi dîwarên xwe yên kevirî yên bilind ava bûye û bûye navenda sereke ya siyasî û aborî ya herêmêli, Mapungubwe li dora sala 1300an de hilweşiya ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Mapungubwe Reconsidered: A Living Legacy: Exploring Beyond the Rise and Decline of the Mapungubwe State |paşnav=Chirikure |pêşnav=Shadreck |weşanger=Real African Publishers Pty Ltd. |tarîx=2015-10-01 |isbn=978-1-920655-06-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=3pa7CgAAQBAJ&dq=kingdom+of+mapungubwe&pg=PT6 |paşnav2=Delius |pêşnav2=Peter |paşnav3=Esterhuysen |pêşnav3=Amanda |paşnav4=Hall |pêşnav4=Simon |paşnav5=Lekgoathi |pêşnav5=Sekibakiba |paşnav6=Maulaudzi |pêşnav6=Maanda |paşnav7=Neluvhalani |pêşnav7=Vele |paşnav8=Ntsoane |pêşnav8=Otsile |paşnav9=Pearce |pêşnav9=David}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Mapungubwe : ancient African civilisation on the Limpopo |paşnav=Huffman |pêşnav=Thomas N. |weşanger=Johannesburg : Wits University Press |tarîx=2005 |isbn=978-1-86814-408-2 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/mapungubweancien0000huff}}</ref> Piştê guheztina rêyên bazirganiyê ber bi bakur û ber bi Zambeziyê ve û ji ber şert û mercên nezelal, Zimbabweya Mezin ketiye nav rewşeke xirab û di sedsala 15an de împeratoriya Mutapa û keyaniya Butua cihê Zimbabweya Mezin girtiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184287 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}</ref> Mutapa di sedsala 17an de ji bo demek kurt ketiye bin destê portûgalan ku di nîvê duyem ê sedsala 17an de birçîbûn û nexweşîyên berfireh çêbûne. Di heman denê de heta ku Changamire Dombo di salên 1680an de dest bi serhildanê kiriye û Butua fetih kiriye û împeratorîya Rozvi damezrandiye û hemî portûgalan ji deşta Zimbabweyê derxistiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000121577 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}</ref> Maravî li dora gola Malawî yê di sedsala 17an de berfireh bûye lê hilweşîna sîstema Maravî ya cîhgirtinê di sedsala 18an de bûye sedema hilweşîna Maravî yê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000121577 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}</ref> Di dawiya hezarsala 1em ê {{pz}} de cotkarên ku bi zimanê bantûyî diaxivîn piraniya savanayên çandiniyê yên Başûrê Afrîkayê dagir kirine ku ber bi başûr ve digihîştin Çemê Keiyê ku wan di navbera civakan de û bi nêçîrvan-berhevkaran re bazirganiya kelûpelên ajalan, genim û amûrên metalî kirine. Li dora sedsala 11an zêdetir ê cotkar dibe ku zimanên wekê ngunî û sotho-tswana yên bav û kalên xwe bi xwe re anîne ku ji çemê Lîmpopoyê derbas bûne û hem ji aliyê siyasî û hem jî ji aliyê çandî ve serdestî li cotkarên berê kirine û bi rêveberiyên nîv-serwer ên sist hatine bi rêxistin kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Southern Africa before Colonial Times |paşnav=Wright |pêşnav=John |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.92 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.92}}</ref> Holendiyan di sedsala 17an de ber bi başûr ve dest bi kolonîzasyona rojavayê Kapê kirine û Brîtanyayê li dora sedsala 19an kontrola Koloniya Kapê ya holendiyan bi dest xistiye. Ji ber ku gelek dewletên afrîkî hatine damezrandin, di dawiya sedsala 18an de têkiliya meylên navendîbûna siyasî yên berê bi bandorên bazirganiya navneteweyî, bêaramiya jîngehê û bi kolonyalîzma ewropî re Mfecane ("pêçûn") xistiye nav tevgerê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Eldredge |pêşnav=Elizabeth A. |tarîx=1992 |sernav=Sources of Conflict in Southern Africa, C. 1800-30: The 'Mfecane' Reconsidered |url=https://www.jstor.org/stable/182273 |kovar=The Journal of African History |weşanger=Cambridge University Press |cild=33 |hejmar=1 |rr=1–35 |issn=0021-8537}}</ref> === Qonaxa di navbera salên 1800 û 1935an de === Di destpêka sedsala 19an de gelek avaniyên aborî û siyasî yên Afrîkayê ji ber bandorên demdirêj ên bazirganiya koleyan nearam û lawaz bûne.<ref name=":3">{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-6}}</ref> Li Misirê Muhemmed Elî rêberiya tevgereke neteweyî kiriye ku dawî li desthilatdariya osmaniyan aniye, reformên berfireh pêk aniye û bi berfirehbûnên leşkerî hêza Misirê zêde kiriye. Di heman demê de li rojavayê Afrîkayê cîhadên Fûlayê ku di sedsala 18an de zêdetir pêş diketin, bi avakirina xîlafetên berfireh ên sokoto û hamdillahî gihîştine hêza xwe yê herî bilind. Li Pozê Afrîkayê, rêveberiya [[Etiyopya]] bi armanca vejandina dewleta împaratoriyê gelek reforman çêkiriye ku ev reform piştre bi fetihên Menelik II bi awayekê berfireh hatine pêkanîn.<ref name=":3" /> Li başûrê Afrîkayê, Mfecane koçberiyên dûr û dirêj ên mezin pêş xistin ku li seranserê herêma fireh bûne sedema tevliheviyeke berfireh ku di heman demê de çend komarên Boerê hatine damezrandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ethiopia in the Nineteenth Century |paşnav=Tibebu |pêşnav=Teshale |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.279 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.279}}</ref> Li Başûrê Afrîkayê, Mfecane koçberiyên dûr û dirêj ên mezin pêş xistine ku li seranserê herêma fireh rê li ber tevliheviyeke berfireh vekirine û di heman demê de çend komarên Boer hatin damezrandine. Kampanyayên ewropî yên ji bo bidawî anîna bazirganiya koleyên li Atlantîkê bûye sedema ji nû ve balkişandina li ser bazarên navxweyî û mezinbûna bilez a bazirganiya koleyên li [[Okyanûsa Hindî]].<ref name=":3" /> Li seranserê parzemînê gelek serweran hewl dane ku reform û formên xwemalî 'modernîzasyonê' pêk bînin lêbelê ev hewldan ji ber ku pêla dagirkirina Ewropî zêde bûye, ji aliyê bazirgan û mîsyonerên ewropî ve bi berdewamî hatine têkbirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-6}}</ref> Bi qasê 400 salan welatên ewropî bi giranî tenê li deverên peravên Afrîkayê dikaribûn karê bazirganiyê bikin û gelek hindik kes dikaribûn derbasê herêmên navxweyî yên Afrîkayê bibin. Şoreşa pîşesaziyê li Ewropayê çend nûbûnên teknolojîk derxistine holê ku di vê serdema derbaskirina vê 400 salê ji bo Ewropayê bûye derfeteke mezin. Yek ji van pêşxistinên Ewropayê tifingên otomatîk bûn ku ji muşketan hêsantir û zûtir dihatin barkirin. Topxane her ku diçû zêdetir dihat bikaranîn. Dewletên ewropî van çekan ku pêşxistine ne difirotin welatên Afrîkayê û piraniya çekan di nav welatên ewropî de hîştine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A history of Sub-Saharan Africa |paşnav=Collins |pêşnav=Robert O. |weşanger=Cambridge ; New York : Cambridge University Press |tarîx=2007 |isbn=978-0-521-86746-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/historyofsubsaha0000coll}}</ref> Nexweşî û mîkrobên afrîkî bûye sedem ku gelek ewropî jiyana xwe jidest bidin û bicih bûbûn mayîndeyên ewropiyan daye asteng kirin. Nexweşiyên wek taya zer, nexweşiya xewê, nexweşiya frabzeyê û cûmê Afrîkayê ji bo Ewropiyan kiriye cihekê nearamê jiyanê. Nexweşiya herî kujer nexweşiya lerzetayê bû ku li seranserê Afrîkaya Tropîkal belav bibû. Di sala 1854an de keşfa kînînê û nûjeniyên din ên bijîşkî bûye sedem ku fetih û kolonîzekirina Afrîkayê hêsantir bibe.<ref name=":4">{{Jêder-kitêb |sernav=A history of Sub-Saharan Africa |paşnav=Collins |pêşnav=Robert O. |weşanger=Cambridge ; New York : Cambridge University Press |tarîx=2007 |isbn=978-0-521-86746-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/historyofsubsaha0000coll}}</ref> Ji bo fetihkirina Afrîkayê motîvasyonên bihêz hebûn. Ji bo kargehên ewropî madeyên xav hewce bûn û ji bo ku afrîkî nikaribin aboriyên xwe birêkûpêk bikin, bazirganiya azad dihat piştgirîkirin. Prestîj û reqabetên emperyal bi bandor bûn. Bi destxistina koloniyên Afrîkayê dê ji reqîbên xwe re nîşan bidaya ku neteweyek bi hêz û giring e. Ev faktorên kontekstî bûne sedemên Şerê Afrîkayê ku di dawiya sedsala 19an û destpêka sedsala 20an de hêzên ewropî tevî berxwedana dijwar jî hema hema tevahiya Afrîkayê parçe kirin û fetih kirine ku di nav van de tenê Etiyopya û Lîberya serbixwe mane.<ref name=":4" /> Rêberên kevneşopî wekê celebek serweriya nerasterast di nav rejîmên kolonyal de hatine bicîhkirin ku çavkaniyên mirovî û xwezayî derxînin û berxwedana rêxistinkirî sinordar bikin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction: Traditional Authority and Democratization in Africa |paşnav=Kyed |pêşnav=Helene Maria |weşanger=Palgrave Macmillan US |tarîx=2007 |rr=1–28 |isbn=978-0-230-60971-6 |cih=New York |paşnavê-edîtor=Buur |pêşnavê-edîtor=Lars |url=https://doi.org/10.1057/9780230609716_1 |paşnav2=Buur |pêşnav2=Lars |paşnavê-edîtor2=Kyed |pêşnavê-edîtor2=Helene Maria |doi=10.1057/9780230609716_1}}</ref> Sinorên kolonyal ji aliyê ewropiyan ve bi awayekî yekalî hatine xêzkirin ku pir caran têkiliyên xizmtiyê, ziman, çand û rêyên damezrandî qut kirin û carinan jî komên ku berê di van de tiştên hevpar tune bû, di nav xwe de girtine. Polîsên nerêkûpêk û karsazên afrîkî (ku wekê qaçaxçiyan dihatin dîtin) kesên ku ji planên bac û qanûnî yên cûda sûd werdigirtin, metirsiya li ser rêyên bazirganiyê kêm kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of African History 3-Volume Set |paşnav=Shillington |pêşnav=Kevin |weşanger=Routledge |tarîx=2005 |isbn=978-1-135-45670-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=umyHqvAErOAC&pg=PA636}}</ref> === Têkoşînên serxwebûnê === [[Wêne:Africa map 1939, colours.svg|thumb|Ji sala 1939an vir ve nexşeya hebûna kolonyalîstên ewropî yên li Afrîkayê]] Dema ku hema hema hemî deverên kolonyal ên mayî hêdî hêdî serxwebûna fermî bi dest xistine, desthilatdariya împaratorî ji aliyê ewropiyan ve heta piştê bidawîhatina Şerê Cîhanê yê Duyemîn berdewam kiriye. Tevgerên serxwebûnên li Afrîkayê piştê [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê yê Duyemîn]] ku hêzên sereke yên ewropî lawaz kiriye, zêdetir bûne. Di sala 1951ê de Lîbya ku berê koloniyeke [[Îtalya|Îtalyayê]] bû, serxwebûna xwe bi dest xistiye. Di sala 1956an de [[Tûnis]] û [[Maroko]] serxwebûna xwe ji [[Fransa|Fransayê]] bi dest xistine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The History of France |paşnav=Bély |pêşnav=Lucien |weşanger=Editions Jean-paul Gisserot |tarîx=2001 |isbn=978-2-87747-563-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Ltzav890zpIC&pg=PA118}}</ref> [[Gana]] di sala 1957an de bû yekem welat ku ji koloniyên başûrê Sehrayê serxwebûna wergirtiye. Di deh salên pêş de, pêlên dekolonîzasyonê li seranserê parzemînê pêk hatiye û Rêxistina [[Yekîtiya Afrîkayê]] di 1963an de gihîştiye asta xwe ya herî berfireh.<ref>{{Cite book |sernav=Hargreaves, John D. (1996). Decolonization in Africa (2nd ed.). London: Longman. ISBN 0-582-24917-1. OCLC 33131573.}}</ref> Piştê ku rejîma [[Estado Novo]] bi darbeyeke leşkerî li Lîzbonê hatiye rûxandin, hebûna Portûgala li derveyî welat li Afrîkaya bin Sehrayê (bi taybetî li [[Angola]], [[Pozikê Verdeyê]], [[Mozambîk]], Gîne-Bîsau û São Tomé û Príncipe) ji sedsala 16an heya sala 1975an berdewam kiriye. [[Rodesya]] di sala 1965an de di bin hikûmeta hindikahiya spî ya Ian Smith de, bi yekalî serxwebûna xwe ji [[Keyaniya Yekbûyî]] ragihandiye lê heta sala 1980an, dema ku neteweperestên reş piştê şerekî dijwar ê gerîla desthilatdarî bi dest xistine, di qada navneteweyî de wekê dewleteke serbixwe (wekê [[Zîmbabwe|Zimbabwe]]) nehatiye naskirin. Her çiqas [[Afrîkaya Başûr]] yek ji welatên afrîkî yên pêşîn ên ku serxwebûna xwe bi dest xistiye, dewlet di bin kontrola kêmneteweya spî ya welêt de maye ku di destpêkê de bi rêya mafên dengdana kalîfîye û ji sala 1956an heta sala 1994an bi rêya sîstemeke cudakariya nijadî ya bi navê apartaîdê, hatiye birêvebirin. === Afrîkaya piştî kolonyalîzmê === Ji sala 2025an vir ve li Afrîka 54 welatên serwer hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://factsinstitute.com/countries/countries-in-africa/ |sernav=The 54 Countries in Africa in Alphabetical Order - The Facts Institute |tarîx=2024-09-12 |roja-gihiştinê=2026-08-28 |ziman=en-GB |paşnav=Maria |pêşnav=Caitriona |paşnav2=Lomo |pêşnav2=Naa-Atswei Mawufemor}}</ref> Ji serxwebûnê vir ve dewletên afrîkî gelek caran ji ber bêîstîqrarî, gendelî, tundûtûjî û ji ber otorîterîzmê başve mane. Piraniya dewletên afrîkî komarin ku di bin hinek formên cûrbecûr ên pergala serokatiyê de têne birêvebirin. Lêbelê li gorî pîvanên ku ji aliyê Lührmann et al hatine çêkirin, çend ji van welatan xwedî hikûmetên demokratîk in ku li ser bingeheke mayînde berdewam kirine ku welatên wekê Botswana û Mauritius di tevahiya dîroka xwe ya piştî kolonyalîzmê de bi berdewamî bi rêveberiyeke demokratîk hatine birêvebirin. Piraniya welatên afrîkî çend derbe an jî bi serdemên dîktatoriyên leşkerî hatine birêvebirin. Lêbelê di navbera salên 1990 û 2018an de welatên parzemîna Afrîkayê bi tevahî ber bi rêveberiyên demokratîktir ve çûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lührmann |pêşnav=Anna |paşnav2=Grahn |pêşnav2=Sandra |paşnav3=Morgan |pêşnav3=Richard |paşnav4=Pillai |pêşnav4=Shreeya |paşnav5=Lindberg |pêşnav5=Staffan I. |tarîx=2019-08-18 |sernav=State of the world 2018: democracy facing global challenges* |url=https://doi.org/10.1080/13510347.2019.1613980 |kovar=Democratization |weşanger=Routledge |cild=26 |hejmar=6 |rr=895–915 |doi=10.1080/13510347.2019.1613980 |issn=1351-0347}}</ref> Piştê serxwebûnê, piraniya afrîkîyan di nav xizaniyek dijwar de dijiyan. Parzemîn ji nebûna pêşketina binesaziyê an pîşesaziyê di bin [[serweriyên kolonyalîst]] de, digel bêîstîqrariyên siyasî jî êş kişandiye. Digel çavkaniyên darayî yên bi sinor an gihîştina bazarên cîhanî, welatên wekê [[Kenya|Kenyayê]] ku hinek aram in, heta roja îro pêşketineke aborî ya pir hêdî bidest xistine. Berê sala 1990an, tenê çend welatan karîbûn mezinbûna aborî ya bilez bi dest bixin. Welatên wekê [[Lîbya]] û [[Gîneya Rojbendî]] ji ber ku xwedî rezervên mezin ên neftê ne, di nav van welatên ne aram de cih negirtine. Bêaramiya piştê dekolonîzasyonê di destpêkê de ji ber marjînalîzekirina komên etnîkî û gendeliyê derketiye holê. Ji bo bidestxistina qezenc û berjewendiyên siyasî yên şexsî, gelek rêberan bi zanebûn nakokiyên etnîkî pêş xistine ku hinek ji wan di serdema kolonyalîzmê de derketibûn holê. Wek mînak ji komkirina gelek komên etnîkî yên ne têkildar di nav koloniyekê de, dabeşkirina komeke etnîkî ya cuda di navbera gelek koloniyan de, an jî nakokiyên heyî yên ku ji aliyê desthilatdariyên kolonyal ve zêde bûne (wek mînak, muameleya cuda yê ku li Rwandayê di dema desthilatdariyên alman û belçîkî de pêk hatiye ku ji bo hutuyên etnîkî hatine kirin ku li gorî muameleya li dijî tutsiyan gelek baştir bû). Ji ber ku bi tundûtûjiya her ku diçû zêdetir û dijwartir dibû desthilatdariya leşkerî ji aliyê nifûsa gelek welatan ve wekê rêbazek ji bo parastina aramiyê hate pejirandin û di salên 1970 û 1980an de piraniya welatên afrîkî ji aliyê dîktatoriyên leşkerî ve hatine kontrol kirin û hatine birêvebirin. Nakokiyên axên di navbera neteweyan de û serhildanên komên ku serxwebûnan xwestine, di nav dewletên serbixwe yên Afrîkayê de mijar û nakokiyên hevpar bûn. Di nav şer û pêşveçûnan de şerê herî wêrankar [[Şerê Navxweyî yê Nîjeryayê]] bû ku di navbera hêzên hikûmetê û komara cudaxwaz a Îgbo de qewimiye ku di encamê de xelayiyeke li welat rû daye ku bi qasê 2 milyon kes jiyana xwe jidest dane. Du şerên navxweyî li [[Sûdan|Sûdanê]] qewimiye ku şerê yekem ji 1955 heta 1972an û şerê duyem jî ji 1983 heta sala 2005an berdewam kiriye ku bi hev re nêzîkê 3 milyon kes jiyana xwe jidest dane. Ev her du şer bi giranî li ser bingehên etnîkî û dînî qewimine. Nakokiyên [[Şerê Sar]] ên di navbera [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] û [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]] de jî li Afrîkayê bûye sedema bêîstîqrariyê. Hem Yekîtiya Sovyetê û hem jî Dewletên Yekbûyî teşwîqên giring dane serokên siyasî û leşkerî yên ku xwe bi siyaseta derve ya hêzên mezin ve girêdane. Wek mînak di dema Şerê Navxweyî yê Angolayê de, MPLA ya ku alîgirê Sovyet û Kûbayê bû û UNITA ya ku alîgirê Amerîkayê bû piraniya piştgiriya xwe ya leşkerî û siyasî ji van welatan wergirtine. Gelek welatên afrîkî girêdayê alîkariyên biyanî bûn. Windakirina ji nişka ve yê alîkariya Sovyet û alikariya Amerîkaya di dawiya Şerê Sar de û hilweşîna Yekîtiya Sovyetê bûye sedema aloziyên aborî û siyasî yên giran ên li welatên ku herî zêde girêdayê piştgiriya biyaniyên derve bûn. Di navbera salên 1983 û 1985an de li Etîyopyayê xelayiyeke mezin qewimiye ku di encamê nêzîkê 2 milyon kes mirine ku piraniya dîroknasan vê yekê bi giranî bi koçberkirina bi darê zorê ya karkerên cotkariyê û desteserkirina genim ji aliyê hikûmeta komunîst a Derg ve girê dane ku ji ber Şerê Navxweyî yê Etîyopyayê hê jî xirabtir bibû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/703958.stm |sernav=BBC NEWS {{!}} Africa {{!}} Flashback 1984: Portrait of a famine |malper=news.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2026-08-28}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Robert G. Patman, The Soviet Union in the Horn of Africa, 1990, ISBN 0-521-36022-6, pp. 295–296.}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=WOLDEMESKEL |pêşnav=GETACHEW |tarîx=1989-07-01 |sernav=THE CONSEQUENCES OF RESETTLEMENT IN ETHIOPIA |url=https://doi.org/10.1093/oxfordjournals.afraf.a098187 |kovar=African Affairs |cild=88 |hejmar=352 |rr=359–374 |doi=10.1093/oxfordjournals.afraf.a098187 |issn=0001-9909}}</ref> Di sala 1994an de li Ruandayê qirkirinek çêbûye ku di encamê de bi qasê 800.000 kes jiyana xwe jidest dane, krîza penaberan girantir bûye û bûye sedema zêdebûna komên milîs li welatên cîran. Her wiha ev yek bûye sedema derketina Şerên Kongoyê ya yekem û şerê duyem ku pevçûnên leşkerî yên herî wêrankar ê li Afrîkaya nûjen bû ku di encama van şeran de bi qasê 5,5 milyon kes jiyana xwe jidest dane<ref>{{Cite web |url=http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/democraticrepublicofcongo/8792068/Is-your-mobile-phone-helping-fund-war-in-Congo.html |sernav="s your mobile phone helping fund war in Congo? |roja-gihiştinê=2026-08-28 |archive-date=2017-10-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171018135029/http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/democraticrepublicofcongo/8792068/Is-your-mobile-phone-helping-fund-war-in-Congo.html |url-status=bot: unknown }}</ref> ku ev şer wekê şerê herî kujer ê dîroka Afrîkaya nûjen û wekê yek ji şerên herî giran ê di dîroka mirovahiyê hatiye tomarkirin.<ref>{{Cite web |url=http://www.reuters.com/article/2008/01/22/us-congo-democratic-death-idUSL2280201220080122 |sernav="Congo war-driven crisis kills 45,000 a month-study" |roja-gihiştinê=2026-08-28 |archive-date=2011-04-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110414093820/http://www.reuters.com/article/2008/01/22/us-congo-democratic-death-idUSL2280201220080122 |url-status=bot: unknown }}</ref> Di sala 2025an de hatiye texmînkirin ku ji %20ê afrîkîyan bi birçîbûnê re rû bi rû bimînin. Li gorî heman pîvanê û heman daneyên heman salê ev rêje li Asyayê ji %6, li Amerîkaya Latîn û Karayîban ji %5, li Okyanûsyayê ji %8 û li Amerîkaya Bakur û li Ewropayê jî ji %2,5 e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The State of Food Security and Nutrition in the World 2026 |paşnav=FAO |weşanger=FAO ; IFAD ; UNICEF ; WFP ; WHO ; |tarîx=2026 |isbn=978-92-5-140461-4 |ziman=English |url=https://openknowledge.fao.org/handle/20.500.14283/cd8306en |paşnav2=IFAD |paşnav3=UNICEF |paşnav4=WFP |paşnav5=WHO |doi=10.4060/cd8306en |issn=2663-8061}}</ref> <gallery mode="packed"> Wêne:African nations order of independence 1950-1993.gif|Nexşeya anîmasyonî rêza serxwebûna welatên afrîkî nîşan dide (1950–2011) Wêne:Africa’s wars and conflicts, 1980–96.svg|Şer û pevçûnên li Afrîkayê (1980–96)<br>{{Legend|#cc4c02|Şerên mezin/pêvçûn (>100.000 qurbanî)}}{{Legend|#fe9929|Şerên biçûk/pevçûn}}{{Legend|#fed98e|Şerên din}} Wêne:Political Map of Africa.svg|Di sala 2021ê de nexşeya siyasî ya Afrîkayê </gallery> Di serdema nûjen de şer û pevçûnên cûrbecûr ên di navbera komên serhildêr û hikûmetên Afrîkayê de berdewam kiriye. Ji 2003 heta 2020an şerekî li Darfûrê bûye sedema mirina nêzîkî 300.000 kesan. Di serhildana Boko Haram de li Afrîkaya başûrê Sehrayê ji sala 2009an vir ve nêzîkê 350.000 jiyana xwe jidest dane. Di şerê Tigrayê de ji 2020 heta 2022an bi texmînî bi qasê 300.000-500.000 kes jiyana xwe jidest dane ku bi piranî ji ber birçîbûnê qewimiye. Bi tevayî, tunditûjî li seranserê Afrîkayê di sedsala 21ê de pir kêm bûye ku Şerên navxweyî yên li welatên wekê [[Angola]], [[Sierra Leone]] û [[Cezayir|Cezayîrê]] di sala 2002an de bidawî bûye, şerê navxweyî yê [[Lîberya|Lîberyayê]] di sala 2003an de û şerê navxweyî yên li Sûdan û li Burundiyê di 2005an de bidawî bûye. Başbûna aramiyê û reformên aborî bûne sedema zêdebûneke mezin ê di veberhênana biyanî de bo gelek welatan, bi taybetî li Çînê ku ev yek jî mezinbûna aborî zêdetir teşwîq kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.migrationpolicy.org/journal |sernav=Migration Information Source {{!}} Migration Policy Institute |malper=www.migrationpolicy.org |tarîx=2026-08-27 |roja-gihiştinê=2026-08-28 |ziman=en}}</ref> Di navbera salên 2000 û 2014an de, mezinbûna salane ya GDP li Afrîkaya başûrê Sahrayê bi navînî ji %5 bû û GDPya wê ya giştî jî ji 811 milyar dolarê du qat zêde kiriye û gihîştiye 1.63 trilyon (2015) dolarê amerîkî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/ |sernav=World Bank Open Data |malper=World Bank Open Data |roja-gihiştinê=2026-08-28}}</ref> [[Afrîkaya Bakur]] rêjeyên mezinbûnê yên berawirdî bi dest xistiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Onyishi |pêşnav=Augustine |paşnav2=Solomon |pêşnav2=Ogbonna |tarîx=2019-12-31 |sernav=The African Continental Free Trade Zone (AFCFTZ): Economic Tsunami Or Development Opportunities In Sub-Sahara Africa |url=https://www.researchgate.net/publication/344266156_The_African_Continental_Free_Trade_Zone_AFCFTZ_Economic_Tsunami_Or_Development_Opportunities_In_Sub-Sahara_Africa |kovar=Journal of Development and Administrative Studies |cild=1 |rr=133–149}}</ref> Beşek giring ji vê mezinbûnê dikare bi belavbûna hêsankirî ya teknolojiyên agahdariyê û bi taybetî telefona mobîl ve jî were girêdan. Her çend hinek ji welatan rêjeyên mezinbûna xwe yê bilind parastibin jî, ji sala 2014an vir ve mezinbûna giştî bi girîngî hêdî bûye ku bi giranî ji ber kêmbûna bihayên kelûpelan, nebûna berdewam a pîşesaziyê û nexweşiyên wekê [[Ebola]] û [[Nexweşiya Koronayê 2019-2020|COVID-19]] hêdî bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Frankema |pêşnav=Ewout |paşnav2=van Waijenburg |pêşnav2=Marlous |tarîx=2018-10-01 |sernav=Africa rising? A historical perspective |url=https://doi.org/10.1093/afraf/ady022 |kovar=African Affairs |cild=117 |hejmar=469 |rr=543–568 |doi=10.1093/afraf/ady022 |issn=0001-9909}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://africarenewal.un.org/en |sernav=Home {{!}} Africa Renewal |malper=africarenewal.un.org |roja-gihiştinê=2026-08-28}}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Topography of africa.png|thumb|Nexşeya topografiya parzemîna Afrîkayê]] Parzemîna Afrîkayê yek ji sê perçeyên başûrê dinyayê ye ku ber bi başûr ve berjêr dibe û di van her sê perçeyan de perçeya herî mezin e. Parzemîn ji Ewropayê bi Deryaya Navîn dabeş bûye û li dawiya xwe ya bakurê rojhilat de jî bi rêya berzaxa Suweyşê (ku ji aliyê qenala Suweyşê ve hatiye dabeşkirin) bi parzemîna Asyayê be hatiye girêdan ku bi qasê 163 km fireh e.<ref>{{Cite book |sernav=Drysdale, Alasdair and Gerald H. Blake. (1985) The Middle East and North Africa, Oxford University Press US. ISBN 0-19-503538-0.}}</ref> Ji aliyê jeopolîtîk ve, nîvgirava Sînayê ya Misirê ku li rojhilatê qenala Suweyşê ye, pir caran wekê beşek ji Afrîkayê hatiye qebûlkirin. Dirêjahiya xeta peravê bi qasê 26.000 km ye. Ji xala herî bakur, ji Ras ben Sakkayê, ji [[Tûnis|Tûnisê]] (37°21' bakur) heta xala herî başûr, pozikê Agulhasê, li Afrîkaya Başûr (34°51'15" başûr) dirêj bûye ku dûrahiya di nava vê navberê de nêzîkê 8.000 km ye.<ref>{{Cite book |sernav=Merriam-Webster's Geographical Dictionary (Index) (1998), Merriam-Webster, pp. 10–11. ISBN 0-87779-546-0.}}</ref> Ji xala herî bakur, Ras ben Sakka li Tûnisê (37°21' Bakur), heta xala herî başûr, pozikê Agulhasaya li [[Afrîkaya Başûr]] (34°51'15" başûr) bi qasê 8.000 km ye.<ref>{{Cite book |sernav=Lewin, Evans. (1924) Africa, Clarendon press.}}</ref> Giravên pozikê Verdeyê, (17°33'22" W) ji Ras Hafunê (51°27'52" E) ku xala herî rojava ye, bi qasê 7.400 km dûr e ku li kêleka pozikê Guardafui ya serê Qiloçê Afrîkayê ye.<ref>{{Cite book |sernav=Merriam-Webster's Geographical Dictionary (Index) (1998), Merriam-Webster, pp. 10–11. ISBN 0-87779-546-0.}}</ref> Welatê herî mezin ên parzemînê [[Cezayir|Cezayîr]] e û welatê herî biçûk ê parzemînê jî [[Seyşel]] e ku giraveke li perava rojhilat e.<ref>{{Cite book |sernav=Hoare, Ben. (2002) The Kingfisher A–Z Encyclopedia, Kingfisher Publications. p. 11. ISBN 0-7534-5569-2.}}</ref> Welatê herî biçûk li ser parzemîna sereke jî [[Gambiya]] ye. === Plaqeya Afrîkayê === {{Multiple image |align = right |direction = horizontal |header_align = center |header = |image1 = MapAfricaSize.gif |width1 = 180 |caption1 = Li gorî parzemînên din, mezinahiya parzemîna Afrîkayê. |image2 = The Blue Marble, AS17-148-22727.jpg |width2 = 180 |caption2 = Di sala 1972an de Afrîka li ser wêneya ''The Blue Marble'' ku ji Heyvê ve tê dîtin |}} Plaqeya Afrîkayê ku wekê plakaya Nubyayê jî tê zanîn, plakeyeke tektonîkî ya sereke ye ku piraniya parzemîna Afrîkayê (ji xeynî beşa wê ya herî rojhilat) û qalikê okyanûsî yê cîran ê li rojava û li başûr vedigire. Di heman demê de parzemîna Afrîkayê şerîteke teng ji Rojavayê Asyayê li kêleka Deryaya Navîn vedigere ku piraniya Îsraîl, Filistîn û Libnanê jî di nav de ye. Afrîka li rojava ji aliyê plakaya Amerîkaya Bakur û plakaya Amerîkaya Başûr ve (ku ji aliyê Ridgeya Navîn-Atlantîk ve ji hev dabeş kirî ye); li rojhilat ji aliyê plaqeya erebî û ji aliyê plaqeya somalî ve; li bakur ji aliyê plaqeya Ewrasyayê, plakaya Deryaya Egeyê û ji aliyê plakaya Anatolyayê ve û li başûr jî ji pleqaya Antarktîkayê ve hatiye dorpêçkirin. Di navbera 60 milyon û 10 milyon sal berê de, plaqeya Somaliya li ser Rifta Afrîkaya Rojhilat dest bi veqetandina ji plakaya Afrîkayê kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://africa-arabia-plate.weebly.com/somali-plate.html |sernav=Somali Plate |malper=African/Arabian Tectonic Plates |roja-gihiştinê=2026-08-28 |ziman=en}}</ref> Ji ber ku parzemîna Afrîkayê hem ji qalikê plaqeya Afrîkayê û hem jî ji plaqeya Somalî pêk tê, hinek çavkanî plaqeya Afrîkayê wekê plaqeya Nubyayê bi nav dikin ku plaqeyê ji tevahiya parzemînê cuda bikin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Chu |pêşnav=Dezhi |paşnav2=Gordon |pêşnav2=Richard G. |tarîx=1999 |sernav=Evidence for motion between Nubia and Somalia along the Southwest Indian ridge |url=https://www.nature.com/articles/18014 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=398 |hejmar=6722 |rr=64–67 |doi=10.1038/18014 |issn=1476-4687}}</ref> === Avhewa === Avhewaya Afrîkayê ji bilindeyên herî bilind ên tropîkal bigire heya deverên subarktîk ên parzemînê diguhere. Nîvê bakur ê parzemîna Afrîkayê bi piranî çol an deverên ziwa ye. Di heman demê de deverên navendî û deverên başûr hem deştên savanayê û hem jî herêmên daristanên gurr (daristana baranê) vedihewînin. Di navberê de nêzîkatiyeke heye ku tê de şêwazên nebatan ên wekê sahel û stepê serdest in. Afrîka parzemîna herî germ ê Cîhanê ye û ji %60ê rûyê parzemînê ji deverên ziwa (deverên bê baran) û ji deverên çolî pêk tê.<ref>{{Cite web |url=http://www.africa.upenn.edu/ |sernav=Avhewa Afrîkayê |roja-gihiştinê=2026-08-28 |archive-date=2011-07-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110731143110/http://www.africa.upenn.edu/ |url-status=dead }}</ref> === Guherîna avhewayê === [[Wêne:Temperature Bar Chart Africa--1901-2020--2021-07-14.png|thumb|Ev grafîk guherîna germahiya li Afrîkayê di navbera salên 1901 û 2021ê de nîşan dide. Rengê sor germtir û şîn jî ji navînî sartir e (germahiya navînî ya di navbera salên 1971-2000an de wekê xala referansa ji bo van guhertinan tê girtin.)]] Ji ber ku Afrîka yek ji di warê guherîna avhewayê yek ji herêmên herî xeternak e û di heman demê de tevê ku ji sedê 4 kêmtir ê ji emisyonên seraya gerdûnî berpirsiyar e, guherîna avhewaya li Afrîkayê gefeke metirsîdar e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.afdb.org/en/cop29/focus-africa |sernav=Focus on Africa |malper=African Development Bank Group |tarîx=2024-11-05 |roja-gihiştinê=2026-08-28 |weşanger=African Development Bank Group |ziman=en |paşnav=Bank |pêşnav=African Development}}</ref> Guherîna avhewayê dibe sedema şêweyên barana ku her ku diçe nearam dibe, bûyerên hewaya ekstrem ên wekê ziwabûn, lehî û bilindbûna germahiya rûyê deryayê bandor li gelek deverên parzemînê kiriye. Ev guhertin ji bo ewlehiya xwarin û avê, biyolojîkî, tenduristiya giştî û pêşketina aborî bûye gef. Di roja îro de Afrîka bi navînî ji deverên din ên cîhanê bileztir germ dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://wmo.int/news/media-centre/africa-faces-disproportionate-burden-from-climate-change-and-adaptation-costs |sernav=Africa faces disproportionate burden from climate change and adaptation costs |malper=World Meteorological Organization |tarîx=2024-09-02 |roja-gihiştinê=2026-08-28 |ziman=en}}</ref> Guherîna avhewayê lawaziyên heyî yên civakî û aborî zêde dike. Beşên mezin ên nifûsa Afrîkayê girêdayê çavkaniyên jiyanê yên hesas ên li hember avhewayê ye ku çandinî çavkaniya sereke ye (%55-62 ji hêza kar li Afrîkaya Başûrê Sehrayê).<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Climate Change 2022 – Impacts, Adaptation and Vulnerability: Working Group II Contribution to the Sixth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change |paşnav=Intergovernmental Panel on Climate Change (IPCC) |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2023 |cih=Cambridge |url=https://www.cambridge.org/core/books/climate-change-2022-impacts-adaptation-and-vulnerability/161F238F406D530891AAAE1FC76651BD |doi=10.1017/9781009325844}}</ref> Ji ber ku welatên parzemînê di xizaniyê de dijîn, guherîna avhewayê her ku diçe bandor ên neyînî li parzemînê dike. Ji zêdetirî nîvê (56%) ji zêdetirî 2.000 bûyerên tenduristiya giştî yên tomarkirî ya li Afrîkayê di navbera salên 2001 û 2021ê de bi guherîna avhewayê ve girêdayî bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://africacdc.org/download/climate-change-and-health-strategic-framework-2025/ |sernav=Climate Change and Health: Strategic Framework 2025 |malper=Africa CDC |roja-gihiştinê=2026-08-28 |ziman=en-GB}}</ref> Bi taybetî li herêmên hesas ên ku ji guherîna avhewayê bi bandor bûye, kêmbûna çavkaniyan bûye sedema koçberî û pevçûnan. Deverên bajarî ku pir caran bi wargehên nefermî têne diyar kirin, dikarin bi xetereyên zêde yên lehiyê û germahiya zêde re rû bi rû bimînin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Climate Change 2022 – Impacts, Adaptation and Vulnerability: Working Group II Contribution to the Sixth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change |paşnav=Intergovernmental Panel on Climate Change (IPCC) |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2023 |cih=Cambridge |url=https://www.cambridge.org/core/books/climate-change-2022-impacts-adaptation-and-vulnerability/161F238F406D530891AAAE1FC76651BD |doi=10.1017/9781009325844}}</ref> === Ekolojî û biyocûre === [[Wêne:Vegetation Africa.png|thumb|Nexşeya biyomên sereke yên li Afrîkayê]] Ligel 198 deverên parastî yên deryayî, 50 rezervên biyosferê û 80 rezervên zozanan, li seranserê Afrîkayê zêdetirî 3.000 deverên parastî hene. Wêrankirina girîng a jîngehê, zêdebûna nifûsa mirovan û nêçîrên îllegal cûrbecûrîya biyolojîk û erdên çandiniyê kêm kiriye. Destwerdana mirovan, bêaramiya civakî û anîna cureyên ne-xwemalî gefê li biyolojîk cihêrengiya parzemînê dixwin. Ev yek ji ber pirsgirêkên îdarî, kêmasiya personelê û pirsgirêkên fînansekirinê girantir bûye. Li gorî Bernameya Jîngehê ya Neteweyên Yekbûyî, birîna daristanan li gorî rêjeya heyî ya li cîhanê du qat zêde bandor li parzemîna Afrîkayê kiriye. Rêjeya birîna daristanan ji 4,08 milyon hektar ku di navbera salên 2000-2015an hatiye birîn, di navbera salên 2015-2025an de ev rêje daketiye 3.45 milyon hektaran.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Global Forest Resources Assessment 2025 |paşnav=FAO |weşanger=FAO ; |tarîx=2025 |isbn=978-92-5-140082-1 |ziman=English |url=https://openknowledge.fao.org/handle/20.500.14283/cd6709en |doi=10.4060/cd6709en}}</ref> Li gorî navenda lêkolînên Afrîkayê ya Zanîngeha Pensîlvanyayê, ji %31ê çêregeh (an mêrg) û ji %19ê daristan û zozanan wekê deverên xirabûyî hatine dabeşkirin û rêjeya birîna daristanan ji birîna navînîya daristanên li cîhanê du qat zêdetir e. Hinek çavkaniyan îdîa kirine ku bi qasê ji %90ê daristanên resen ên pak ên li [[Afrîkaya Rojava]] hatine xirakirin. Ji dema hatina mirovan 2.000 sal berê ve, zêdetirî ji %90ê daristanên resen ên Madagaskarê hatine xirakirin. Bi qasê ji %65ê erdê çandiniyê ji ber xirabûna axê bi bandor bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.independent.co.uk/climate-change/news/nature-laid-waste-the-destruction-of-africa-844370.html |sernav=Nature laid waste: The destruction of Africa |malper=The Independent |tarîx=2008-06-11 |roja-gihiştinê=2026-08-28 |ziman=en}}</ref> === Fauna === Afrîka xwedî populasyona herî zêde yê [[Heywan|ajalan]] e û bi qada azad ê ji bo jiyana ajalan xwedî kombinasyona herî zêde û xwedî cûreyên herî zêdeyê a cîhanê ye ku bi nifûsên kovî yên goştxwerên mezin (wekê [[şêr]], [[keftar]] û çîta) û gihaxweran (wek [[gamêş]], [[fîl]], [[hêştir]] û zirafe) ku bi azadî li ser deştên ku bi piranî vekirîne digerin. Di heman demê de parzemîn malavaniya cûrbecûr ajalên "daristanî" ye ku di nav wan de mar û prîmat û ajalên jiyana avî yên wekê ziha û amfîbî hene. Her wiha ji ber ku ew ji nemana megafauna ya pleîstosenê herî kêm bandor lê bûye, Afrîka xwedî hejmara herî mezin ê cureyên megafaunan e. === Pirsgirêkên jîngehî === Pirsgirêkên jîngehî yên Afrîkayê rêzeke pirsgirêk in ku ji ber bandorên rasterast û nerasterast ên mirovan li ser jîngeha xwezayî çêdibin û bandorê li mirovan û hema hema li hemî şêweyên jiyana li Afrîkayê dikin. Di nav pirsgirêkên serekeyê yên parzemînê de ku ji bo pêşeroja parzemînê dibe ku bibe xetere birîna daristanan, xirabûna axê, qirêjiya hewayê, qirêjiya avê, erozyona peravan, qirêjiya çopê, guherîna avhewayê, rijandina petrolê, windabûna cûrbecûrîya biyolojîkî û kêmbûna avê (ku dibe sedema pirsgirêkên gihîştina dabînkirina ava bi ewle û paqijiyê) hene. Di heman demê de ev pirsgirêk dibin sedema pevçûnên jîngehî. Kêmbûna teknîkên adaptasyona avhewaya li Afrîkayê bûye sedem ku parzemînê li hember guherîna avhewayê qels bibe.<ref>{{Cite book |sernav=Obi, Cyril (2005). Environmental movements in sub-Saharan Africa: a political ecology of power and conflict. UN Research Institute for Social Development. OCLC 153316952.}}</ref> == Polîtîka == === Yekîtiya Afrîkayê === [[Wêne:Flag of the African Union.svg|thumb|Alaya Yekitiya Afrîkayê]] Yekîtiya Afrîkayê (YA) yekîtiyeke parzemînî ye ku ji 55 dewletên endam pêk tê. Yekîtî di sala 2001ê de bi navenda xwe li [[Adîs Abeba|Addis Ababayê]] wekê cîgirê rêxistina yekîtiya Afrîkayê hatiye damezrandin.<ref>{{Cite web |url=http://www.africa-union.org/official_documents/Speeches_%26_Statements/HE_Thabo_Mbiki/Launch%20of%20the%20African%20Union%2C%209%20July%202002.htm |sernav=Launch of the African Union, 9 July 2002: Address by the chairperson of the AU, President Thabo Mbeki |roja-gihiştinê=29 August 2026 |archive-date=3 May 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090503210549/http://www.africa-union.org/official_documents/Speeches_%26_Statements/HE_Thabo_Mbiki/Launch%20of%20the%20African%20Union%2C%209%20July%202002.htm |url-status=bot: unknown }}</ref> Di heman demê de parlamentoya pan-afrîkî (PAP) li Midrand a Afrîkaya Başûr e. Yekîtiya Afrîkayê û Komîsyona Yekîtiya Afrîkayê bi tevahî saziyên cûda ne ku ji aliyê qanûna damezrîner a [[Yekîtiya Afrîkayê]] ve hatiye damezrandin ku armanc saziyê ev e ku civaka aborî ya Afrîkayê ku dewleteke federal e, veguherîne dewletek li gorî peymanên navneteweyî yên damezrandî. Meclîsa Yekîtiya Afrîkayê ji dezgehên wekê yasadanîn, dadwerî û cîbicîkar pêk hatiye. Meclîs ji aliyê serok û serokên dewletê ya Yekîtiya Afrîkayê ve tê rêvebirin ku di heman demê de serokê parlamentoya pan-afrîkî (PAP) ye. Serokkomar ji aliyê PAPê ve têne hilbijartin. Desthilat û desthilata serokê meclîsê ji qanûna damezrîner û protokola parlamentoya pan-afrîkî û her weha ji mîrateya desthilata serokatiyê ya ku ji aliyê peymanên Afrîkayê û peymanên navneteweyî ve hatiye destnîşankirin tê. Di heman demê de hikûmet ji rayedarên yekîtî, herêmî, eyaletî û şaredarî û her wiha ji sedan saziyan pêk tê ku bi hev re karûbarên rojane yên saziyê birêve dibin. Binpêkirinên mafên mirovan ên berfireh di roja îro de jî li gelek deverên Afrîkayê diqewimin ku pir caran di bin çavdêriya dewletê de ev binpêkirin têne kiru. Piraniya van binpêkirinan ji ber sedemên siyasî çêdibin ku pir caran di heyamên şerê navxweyî yên welatan de çêdibin. Welatên ku di demên dawî de binpêkirinên mezin ên mafên mirovan lê hatine ragihandin [[Komara Demokratîk a Kongoyê]], [[Sierra Leone]], [[Lîberya]], [[Sûdan]], [[Zîmbabwe]] û [[Peravê Diranfîl|Perava Diranfîl]] in. === Nakokiyên sînorî === Dewletên efrîkî demek dirêj e ku di nav hewlên mezin dane ku sinorên navneteweyî wekê sinoreke ku nayê guhertin rêz lê werin girtin. Wek mînak, Rêxistina Yekîtiya Afrîkayê (OAU) ku di sala 1963an de hatibû damezrandin û di sala 2002an de ji aliyê Yekîtiya Afrîkayê ve hatiye guhertin, rêzgirtina ji bo yekparçeyiya axa her welatekê wekê yek ji prensîbên xwe di rêziknameya saziyê de destnîşan kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.peaceau.org/en/article/oau-charter-addis-ababa-25-may-1963 |sernav=OAU Charter, Addis Ababa, 25 May 1963-African Union - Peace and Security Department |malper=African Union,Peace and Security Department |roja-gihiştinê=2026-08-29 |ziman=en |paşnav=Kodjo |pêşnav=Tchioffo}}</ref> Bi rastî ev yek dema ku li hember avakirina welatên ewropî tê berhev, li Afrîkayê ji bo guhertina sinoran pevçûn û şerê navneteweyî gelek kêm çêbûne ku ev yek bandor li avakirina welatan kiriye û bûye sedem ku hinek welat, dibe ku bi destê welateke din têk biçûna, rê li ber hatiye girtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Herbst |pêşnav=Jeffrey |tarîx=1990 |sernav=War and the State in Africa |url=https://www.jstor.org/stable/2538753 |kovar=International Security |weşanger=The MIT Press |cild=14 |hejmar=4 |rr=117–139 |doi=10.2307/2538753 |issn=0162-2889}}</ref> Şerên navneteweyî ku li gelek welatên afrîkî derketine bi piştgiriya artêşên wekîl an tevgerên serhildêr derketine holê. Li gelek dewletên afrîkî ev şerên navxweyî çêbûne di nav van dewletan de Rwanda, Sûdan, Angola, Sierra Leone, Kongo, Lîberya, Etîyopya û Somalî hene. Şerên rizgariya neteweyî jî pir caran di warê îdeolojîk de karekterek marksîst, marksîst-lenînîst an jî maoîst wergirtine ku serxwebûna neteweyên afrîkî bi gotinên marksîst dihat bilindkirin. Nimûneyên destpêkê tevgera çekdarî ya yekîtiya Gîgelên Kamerûnê ye ku li dijî kolonyalîzma fransî bi serhildaneke marksîst-lenînîst û piştre jî serhildanên tevgerên wekê marksîst-lenînîst li Kongoyê (serhildana Simba) pêk hatine. Che Guevara beşdarê serhildana paşîn bûye û di sala 1967an de diyar kiriye ku Afrîka ji bo şoreşê ne amade ye. Tevî vê yekê li Zanzibarê berê û piştê yekbûna bi Tanzanyayê re, formên sosyalîzmê belav bûne. Li Sûdanê di bin rêveberiya Gaafar Nimeiry de, li Somalî di bin rêveberiya Siad Barre, li Etîyopyayê di bin rêveberiya Dergue û Mengistu Haile Mariam de, li Kongo Brazzaville di bin rêveberiyên cihêreng de ji salên 1960an û pê ve, di nav de Denis Sassou-Nguesso hebû, li Benînê di bin rêveberiya Mathieu Kerekou de, li Seychelles û Moşeel li Fransayê, li Albert Reîza, li Fransa-Guinea-Bissau, beriya şoreşa qerenfîlê ya Portûgalê ya sala 1974an, marksîzm-lenînîzm populer bû. Heta piştê sala 1990î jî, hinek mînakên marksîzma leşkerî hene, wek mînak milîsek ku ji aliyê Ernest Wamba-dia-Wamba ve di salên 1990î de li Rojhilatê Kongoyê hatiye damezrandin.<ref>{{Cite book |sernav=Adam Mayer: Military Marxism: Africa's Contribution to Revolutionary Theory, 1957-2023, Lexington Books, Lanham, 2025, pp. 37-90}}</ref> == Welatên Afrîkayê == {{Columns-list|colwidth=15em| * {{Ala|Afrîkaya Başûr}} * {{Ala|Angola}} * {{Ala|Bênîn}} * {{Ala|Botswana}} * {{Ala|Burkîna Faso}} * {{Ala|Bûrûndî}} * {{Ala|Cezayir}} * {{Ala|Cîbûtî}} * {{Ala|Çad}} * {{Ala|Erîtrea}} * {{Ala|Etiyopya}} * {{Ala|Gabon}} * {{Ala|Gambiya}} * {{Ala|Gana}} * {{Ala|Gînê}} * {{Ala|Gînê-Bissau}} * {{Ala|Gînêya Rojbendî}} * {{Ala|Hebeşîstan}} * {{Ala|Kamerûn}} * {{Ala|Kenya}} * {{Ala|Komara Afrîkaya Navend}} * {{Ala|Komara Kongoyê}} * {{Ala|Komara Demokratîk a Kongoyê}} * {{Ala|Komor}} * {{Ala|Lesoto}} * {{Ala|Lîberya}} * {{Ala|Lîbya}} * {{Ala|Malawî}} * {{Ala|Malî}} * {{Ala|Maroko}} * {{Ala|Misir}} * {{Ala|Madagaskar}} * {{Ala|Morîtanya}} * {{Ala|Mozambîk}} * {{Ala|Namîbya}} * {{Ala|Nîjer}} * {{Ala|Nîjerya}} * {{Ala|Peravê Diranfîl}} * {{Ala|Rwanda}} * {{Ala|Sahraya Rojava}} * {{Ala|Senegal}} * {{Ala|Sierra Leone}} * {{Ala|Somalya}} * {{Ala|Sûdan}} * {{Ala|Swazîlenda}} * {{Ala|Tanzanya}} * {{Ala|Togo}} * {{Ala|Tûnis}} * {{Ala|Ûganda}} * {{Ala|Zambiya}} * {{Ala|Zîmbabwe}} * {{Ala|Sûdana Başûr }} }} == Aborî == [[Wêne:African countries by GDP (PPP) per capita in 2023.png|thumb|Di sala 2023an de Welatên Afrîkayê li gorî GDP (PPP) serê kesî]] Her çend çavkaniyên xwezayî yên dewlemend ên parzemînê hebin jî, Afrîka wekê parzemîna herî xizan û wekê parzemîna herî kêm pêşketî ya cîhanê dimîne (ji xeynî Antarktîkayê) ku ev encama gelek sedeman e ku di nav de hikûmetên gendel ên ku gelek caran binpêkirinên mafên mirovan ên jidil kirine, plansaziya navendî ya têkçûyî, asta bilind a nexwendinê, xwebaweriya nizm, nebûna gihîştina sermayeya biyanî, mîrata kolonyalîzmê, bazirganiya koleyan, Şerê Sar û pevçûnên eşîrî û leşkerî yên pir caran (ji şerê gerîla bigire heya komkujiyan) hene.<ref>{{Cite book |sernav=Sandbrook, Richard (1985). The Politics of Africa's Economic Stagnation, Cambridge University Press. passim.}}</ref> GDPya giştî ya nomînal a parzemînê li paş GDPya çend welatên takekesî dimîne ku di nav wan de Dewletên Yekbûyî, Çîn, Japon, Almanya, Keyaniya Yekbûyî, Hindistan û Fransa hene. Li gorî rapora Geşepêdana Mirovan a Neteweyên Yekbûyî ya 2003an, 24 welatên di rêzên jêrîn de (ji 151an heta 175an) hemî welatên afrîkî bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://hdr.undp.org/ |sernav=Home {{!}} Human Development Reports |malper=hdr.undp.org |roja-gihiştinê=2026-08-30}}</ref> Xizanî, rêjeya nexwendinê, kêmbûna xwarinê, dabînkirina avê û kanalîzasyona nebaş û tenduristiya xirab bandorê li girseyên mezin ên mirovan kiriye. Banka Cîhanî ya 2008an texmîn dike ku ji %81ê nifûsa Afrîkaya Başûrê Sahrayê di sala 2005an de rojane bi 2,50 dolarên amerîkî dijîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://econ.worldbank.org/WBSITE/EXTERNAL/EXTDEC/EXTRESEARCH/0,,contentMDK:21882162~pagePK:64165401~piPK:64165026~theSitePK:469382,00.html |sernav=Research - World Bank Updates Poverty Estimates for the Developing World |malper=econ.worldbank.org |roja-gihiştinê=2026-08-30}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://econ.worldbank.org/external/default/main?pagePK=64165259&piPK=64165421&theSitePK=469372&menuPK=64166093&entityID=000158349_20080826113239 |sernav=The developing world is poorer than we thought, but no less successful in the fight against poverty, Vol. 1 of 1 |malper=econ.worldbank.org |roja-gihiştinê=2026-08-30}}</ref> Afrîkaya Jêr-Sahrayê di kêmkirina xizaniyê de herêma herî ne serketî ya cîhanê ye ku di sala 1981ê de nêzîkê ji %50yê nifûsê (200 milyon kes) di xizaniyê de dijiyan ku ev rêje di sala 1996an de gihîştiye ji %58an û piştre jî ev rêje di sala 2005an de daketiye rêjeya ji %50yan (380 milyon kes). Hatiye texmînkirin ku kesek xizan ê navînî li başûrê Sahrayê bi tenê bi 70 sentê di rojê de dijî û di sala 2003an de ji sala 1973an xizantir bûye ku ev yek nîşan dide ku li hinek deveran xizanî zêde dibe. Hinek ji wan ji ber bernameyên lîberalîzasyona aborî yên neserketî ne ku ji aliyê pargîdanî û hikûmetên biyanî ve têne rêvebirin lê lêkolînên din xizaniya li parzemînê polîtîkayên xirab ên hikûmetên navxweyî destnîşan dikin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://globalpolitician.com/21498-africa-malawi-poverty |sernav=Global Politician - Neo-liberalism and the Economic and Political Future of Africa |malper=globalpolitician.com |roja-gihiştinê=2026-08-30 |ziman=en |archive-date=2010-01-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100131200200/http://globalpolitician.com/21498-africa-malawi-poverty |url-status=dead }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.turkishweekly.net/news.php?id=58925 |sernav=JTW News - The Number of the Poor Increasing Worldwide while Sub-Saharan Africa is the Worst of All |malper=www.turkishweekly.net |roja-gihiştinê=2026-08-30}}</ref> Krîza deynê ya dawî ya sala 2005an bi alîkariya nexşeya welatên xizan ên bi deynên giran hatiye çareserkirin ku di encamê de hinek bandorên erênî û neyînî li ser aboriya Afrîkayê çêbûne. Nêzîkê 10 sal piştê çareserkirina krîza deynê ya sala 2005ê li Afrîkaya Başûrê Sehrayê, Zambiya dîsa ketiye nav deynan. Sedemeke biçûk kêmbûna bihayên sifir di sala 2011an de bû lê sedema herî mezin ev bû ku gelek ji pereyên ku Zambiya deyn kiribûn ji aliyê elîtan ve hatine xerckirin an jî ji xwe re hildane.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Zambia’s looming debt crisis is a warning for the rest of Africa |url=https://www.economist.com/leaders/2018/09/15/zambias-looming-debt-crisis-is-a-warning-for-the-rest-of-africa |roja-gihiştinê=2026-08-30 |xebat=The Economist |ziman=en}}</ref> Ji sala 1995an heta 2005an, rêjeya mezinbûna aborî ya Afrîkayê zêde bûye ku di sala 2005an de bi navînî bi rêyeya ji %5 aboriya parzemînê zêde bûye. Hinek welatan rêjeyên mezin bûna bilindtir dîtine ku di nav van welatan de Angola, Sûdan û Gîneya Rojbendî hebû ku hemiyan hilberîna petrolê zêde kiribûn. Hatiye texmînkirin ku parzemîn ji %90ê kobaltê, ji %90ê platînê, ji %50ê zêrê, ji %98ê kromê, ji %70ê tantalîtê, ji %64ê manganezê û sêyeka uranyûma cîhanê vedihewîne.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Africa: Developed Countries' Leverage On the Continent |url=https://allafrica.com/stories/200802070635.html |roja-gihiştinê=2026-08-30 |xebat=allAfrica.com |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.thetimes.com/ |sernav=Verifying Device |malper=www.thetimes.com |roja-gihiştinê=2026-08-30}}</ref> Li Komara Demokratîk a Kongoyê ji sedê 70ê koltanê cîhanê heye ku mîneralek e ku di hilberîna kapasîtorên tantalumê ji bo amûrên elektronîkî yên wekê telefonên mobîl tê bikar anîn. Her wiha Komara Demokratîk a Kongoyê xwediyê zêdetirî ji %30 ji rezervên elmasa cîhanê ye.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2006-11-16 |sernav=DR Congo poll crucial for Africa |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/5209428.stm |roja-gihiştinê=2026-08-30 |ziman=en-GB}}</ref> Gîne mezintirîn hinardekarê boksîta cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.thetimes.com/travel/destinations/africa-travel/south-africa/china-tightens-grip-on-africa-with-dollar44bn-lifeline-for-guinea-junta-blbsnm3psnj |sernav=Verifying Device |malper=www.thetimes.com |roja-gihiştinê=2026-08-30}}</ref> Ji ber ku mezinbûna li Afrîkayê bi giranî ji aliyê xizmetguzariyê ve hatiye ajotin, ne ji aliyê pîşesazî an çandiniyê ve, ew mezinbûnek bê kar û bêyî kêmkirina asta hejariyê bû. Di heman demê de krîza ewlehiya xwarinê ya sala 2008an (ku piştî krîza darayî ya cîhanî pêk hat) 100 milyon kes xistiye nav bêewlehiya xwarinê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.strategicforesight.com/african_decade.htm |sernav=The African Decade? By Ilmas Futehally |malper=www.strategicforesight.com |roja-gihiştinê=2026-08-30}}</ref> Di sala 2024an de nêzîkê 307 milyon kes neçar mane bi xwarina kêm jiyana xwe berdewam bikin (ji 46% ji tevahîya cîhanê) ku ev hejmar ji sala 2023an vir ve 10 milyon kes û ji sala 2022an vir ve 34 milyon kes zêde bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=World Food and Agriculture – Statistical Yearbook 2025 |paşnav=FAO |weşanger=FAO ; |tarîx=2025 |isbn=978-92-5-140174-3 |ziman=English |url=https://openknowledge.fao.org/handle/20.500.14283/cd4313en |doi=10.4060/cd4313en |issn=2225-7373}}</ref> Çîn bi welatên afrîkî re têkiliyên xwe her ku diçe xurttir dike û şirîkê bazirganî yê herî mezin ê Afrîkayê ye. Di sala 2007an de, pargîndaniyên çînî bi tevahî bi qasê 1 milyar dolarê amerîkî li Afrîkayê veberhênan kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.migrationpolicy.org/journal |sernav=Migration Information Source {{!}} Migration Policy Institute |malper=www.migrationpolicy.org |tarîx=2026-08-27 |roja-gihiştinê=2026-08-30 |ziman=en}}</ref> Lêkolîneke Zanîngeha Harvardê bi serokatiya profesor Calestous Juma hatiye kirin, nîşan dide ku Afrîka dikare bi veguherîna ji parzemîneke derhanîn ber bi parzemîneke xweser ê ku dikare têra xwe bike. "Çandiniya Afrîkayê li ser xaçerêyekê ye; em gihîştine dawiya sedsalek polîtîkayên ku ji bo hinardekirina hêmanên xav û derhanîna xwarinê ji Afrîkayê sûd werdigirtin. Afrîka dest pê dike ku balê bikişîne ser nûjeniya çandiniyê wekê hêza xwe ya nû ji bo bazirganî û aramiya herêmî."<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sciencedaily.com/releases/2010/12/101202124337.htm |sernav=Africa can feed itself in a generation, experts say |malper=ScienceDaily |roja-gihiştinê=2026-08-30 |ziman=en}}</ref> == Demografî == === Komên etnîkî === [[Wêne:Africa population density, 2019.jpg|thumb|çep|Giraniya nifûsa li Afrîkayê (li serê her km² yê)]] Ji ber ku serdemeke dirêj e ku mirov parzemînê dijîn parzemîna Afrîkayê ji aliyê antropologan wekê parzemîna herî cihêreng a genetîkî hatiye destnîşankirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://blogs.bcm.edu/2018/07/19/genetic-diversity-in-africa-is-greater-than-in-any-other-region-in-the-world/ |sernav=The genetic diversity in Africa is greater than in any other region in the world |malper=Baylor College of Medicine Blog Network |tarîx=2018-07-19 |roja-gihiştinê=2026-08-30 |ziman=en-US |paşnav=Rodríguez |pêşnav=Ana}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://ksj.mit.edu/tracker-archive/new-study-confirms-africans-are-most-gen/ |sernav=New study confirms that Africans are the most genetically diverse people on Earth. And it claims to pinpoint our center of origin. |malper=Knight Science Journalism @MIT |tarîx=2025-10-04 |roja-gihiştinê=2026-08-30 |ziman=en-US |paşnav=May 1st 2009 |pêşnav=Boyce Rensberger /}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.progress.org.uk/africa-is-most-genetically-diverse-continent-dna-study-shows/ |sernav=Africa is most genetically diverse continent, DNA study shows |malper=PET |tarîx=2009-05-10 |roja-gihiştinê=2026-08-30 |ziman=en-GB |paşnav=West |pêşnav=Sarah}}</ref> Di nav 40 salên dawî de nifûs bi awayekê bi lez zêde bûye û ji ber vê yekê nifûsa parzemînê nifûseke ciwan e ku hinek eyaletên parzemînê zêdetirê ji nîvê nifûsa van eyaletan di bin temenê 25 salî de ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.growthbusters.org/ |sernav=GrowthBusters: End Growth Addiction & Live Sustainably |malper=GrowthBusters {{!}} Hooked on Growth |tarîx=2026-08-06 |roja-gihiştinê=2026-08-30 |ziman=en-US}}</ref> Bi zêdebûna nifûsa salên dawî nifûsa parzemînê ji 229 milyonan (1950) di sala 1990an de gihîştiye 630 milyonan. Ji sala 2021ê vir ve nifûsa parzemînê bi qasê 1 milyar 394 milyon hatiye texmînkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://population.un.org/wpp/ |sernav=World Population Prospects |malper=population.un.org |roja-gihiştinê=2026-08-30}}</ref> Hêjmara giştî ya nifûsa Afrîkayê ji parzemînên din pir nû ye ku di salên 1990î de nifûsa parzemînê ji Ewropayê derbas bûye û di heman demê de li dora salên 2000î de jî ji nifûsa parzemîna Amerîkayê jî derbas bûye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Gladstone |pêşnav=Rick |tarîx=2015-07-29 |sernav=India Will Be Most Populous Country Sooner Than Thought, U.N. Says |url=https://www.nytimes.com/2015/07/30/world/asia/india-will-be-most-populous-country-sooner-than-thought-un-says.html |roja-gihiştinê=2026-08-30 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331}}</ref> Ev zêdebûna hejmara zarokên ku li Afrîkayê li gorî cîhanê ji dayik dibin tê çaverêkirin ku di sala 2050an de bigihîje nêzîkî ji %37. Di salên 1990î de ji %16ê jidayikbûnên cîhanê li Afrîkaya Başûrê Sehrayê pêk dihatin.<ref>{{Cite web |url=https://www.economist.com/leaders/2018/09/22/what-to-do-about-africas-dangerous-baby-boom |sernav=What to do about Africa's dangerous baby boom}}</ref> Rêjeya giştî ya jidayîkbûna zarokan (serê jinê) ji bo Afrîkaya Başûrê Sehrayê di sala 2018an de 4,7 bû ku di cîhanê de rêjeya herî bilind bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/ |sernav=World Bank Open Data |malper=World Bank Open Data |roja-gihiştinê=2026-08-30}}</ref> Hemî welatên li Afrîkaya Başûrê Sehrayê di sala 2019an de rêjeyên jidayikbûnê ji asta cihgirtinê bilindtir bûn û ji sedê 27,1ê jidayîkbûnên zindî yên cîhanê pêk tînin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Wang |pêşnav=Haidong |paşnav2=Abbas |pêşnav2=Kaja M. |paşnav3=Abbasifard |pêşnav3=Mitra |paşnav4=Abbasi-Kangevari |pêşnav4=Mohsen |paşnav5=Abbastabar |pêşnav5=Hedayat |paşnav6=Abd-Allah |pêşnav6=Foad |paşnav7=Abdelalim |pêşnav7=Ahmed |paşnav8=Abolhassani |pêşnav8=Hassan |paşnav9=Abreu |pêşnav9=Lucas Guimarães |paşnav10=Abrigo |pêşnav10=Michael R. M. |paşnav11=Abushouk |pêşnav11=Abdelrahman I. |paşnav12=Adabi |pêşnav12=Maryam |paşnav13=Adair |pêşnav13=Tim |paşnav14=Adebayo |pêşnav14=Oladimeji M. |paşnav15=Adedeji |pêşnav15=Isaac Akinkunmi |tarîx=2020-10-17 |sernav=Global age-sex-specific fertility, mortality, healthy life expectancy (HALE), and population estimates in 204 countries and territories, 1950–2019: a comprehensive demographic analysis for the Global Burden of Disease Study 2019 |url=https://www.thelancet.com/journals/lancet/article/PIIS0140-6736(20)30977-6/fulltext |kovar=The Lancet |ziman=English |weşanger=Elsevier |cild=396 |hejmar=10258 |rr=1160–1203 |doi=10.1016/S0140-6736(20)30977-6 |issn=0140-6736 |pmc=7566045 |pmid=33069325}}</ref> Di sala 2021ê de, ji sedê 29ê jidayikbûnên cîhanî li Afrîkaya başûrê Sehrayê pêk hatiye.<ref>{{Cite book |sernav=United Nations. Department of Economic and Social Affairs. World Population Prospects 2022. Summary of Results (PDF). New York. p. 14. Archived (PDF) from the original on 19 July 2022. Retrieved 6 July 2023.}}</ref> Axêverên zimanên bantûyî (ku şaxeke ji malbata zimanên nîjer-kongo ye) li başûr, navîn û başûrê rojhilatê Afrîkayê berbelav in. Gelên ku bi zimanê bantûyî diaxivin ji Sahelê gav bi gav li piraniya Afrîkaya başûrê Sahrayê belav bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Urban World History: An Economic and Geographical Perspective |paşnav=Tellier |pêşnav=Luc-Normand |weşanger=PUQ |tarîx=2009 |isbn=978-2-7605-2209-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=cXuCjDbxC1YC}}</ref> Di heman demê de çend komên nîlotîk li Sûdana Başûr û Afrîkaya Rojhilat hene ku di nav wan de gelên swahîlî yên tevlihev ên li peravên Swahîlî û çend gelên xwemaliyên wekê xoîsan û pîgmî gelên mayî li başûr û li navenda Afrîkayê hene. Axêverên zimanên bantûyî li Gabon û Gîneya Ekvatorî serdest in û li hinek deverên başûrê Kamerûnê têne dîtin. Li Çola Kelaharî yê, gelên cuda yên wekê bûşmen (her weha "san" ku bi khoekhoe re nêzîk in lê ji wan cuda ne) demek dirêj e ku hene. San ji aliyê fîzîkî ve ji Afrîkîyên din cuda ne û gelê xwemaliyên başûrê Afrîkayê ne. Pîgmeyên berê, xelkekî di beriya bantûyiyên xwemaliyên Afrîkaya Navendî de ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.thetimes.com/ |sernav=Latest news & breaking headlines |malper=www.thetimes.com |roja-gihiştinê=2026-08-30 |ziman=en}}</ref> Her çend hinek komên axêver ên nîlo-seharanî û afroasyatîk jî hebin jî gelên Afrîkaya Rojava bi piranî bi zimanên nîjerokongo diaxivin ku bi piranî ji şaxên nîjerokongo yên ne-bantûyî ne. Komên nîjadî yên ku bi zimanên nîjerokongoyî diaxivin komên ku bi zimanên wekê yorubayî, îgboyî, fulanî, akanî û wolofî diaxivin, komên herî mezin û komên herî bi bandor bûn. Li Sehraya navendî, komên mandînkayî an mandeyî komên herî giring in. Komên ku bi zimanê çadî diaxivin, tevî hausayiyan, li deverên bakurtir ên herêma herî nêzîkî Sehrayê hatine dîtin. Civakên nîloseharayî yên wekê songhayî, kanûrî û zarmayî li rojhilatê Afrîkaya Rojava têne dîtin. Gelên Afrîkaya Bakur ji sê komên xwemaliyên sereke yên wekê berberî li bakurê rojava, misirî li bakurê rojhilat û gelên ku bi zimanê nîloseharayî diaxivin li rojhilat pêk tên. Erebên ku di sedsala 7an de hatin, zimanê erebî û baweriya îslamê anîne Afrîkaya Bakur. Fenîkîyên semîtîk (kesên ku Kartacayê damezrandine) û hîksos, alanên hind û îranî, yewnanên hind û ewropî, romayî û vandal jî li Afrîkaya Bakur bi cih bûne. Di sedsala 21ê de, civakên berberî yên giring li Maroko û Cezayîrê mane û di heman demê de axaftvanên berberî li hinek herêmên Tûnis û Lîbyayê jî hene.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2004-03-12 |sernav=Q&A: The Berbers |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/3509799.stm |roja-gihiştinê=2026-08-30 |ziman=en-GB}}</ref> Tuaregên ku bi zimanê berberî diaxivin û gelên din ên ku pir caran koçer in, niştecihên sereke yên hundirê Sahraya Afrîkaya Bakur in. Her çend li her du herêman çanda erebî û zimanê erebî serdest be jî li Morîtanyayê, li bakur civatek berberî ya piçûk heye ku hema bêje tune bûye û li başûr jî gelên ku bi zimanê nîjerokongo diaxivin hene. Li Sûdanê, her çend çanda erebî û zimanê erebî serdest be jî, dever bi piranî ji aliyê komên ku di destpêkê de bi zimanê nîloseharayî diaxivîn ve hatiye cihwarî kirin ku di nav wan de komên etnîkî yên wekê nûbî, fûrî, masalîtî û zaghawayî hene ku di nav sedsalan de bi koçberên ji nîvgirava erebî re bi awayên cûrbecûr tevlihev bûne. Her wiha civakên piçûk ên koçerên beja yên ku bi zimanê afroasyatîk diaxivin li Misir û Sûdanê têne dîtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Linguistic Prehistory of the Sahara |paşnav=Blench |pêşnav=Roger |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2019 |rr=431–463 |isbn=978-1-108-47408-5 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Mattingly |pêşnavê-edîtor=D. J. |url=https://www.cambridge.org/core/books/burials-migration-and-identity-in-the-ancient-sahara-and-beyond/linguistic-prehistory-of-the-sahara/76E34016357D7694FCF23CCF9A7F29D3 |series=Trans-Saharan Archaeology |paşnavê-edîtor2=Sterry |pêşnavê-edîtor2=M. |paşnavê-edîtor3=Gatto |pêşnavê-edîtor3=M. C. |paşnavê-edîtor4=Ray |pêşnavê-edîtor4=N. |doi=10.1017/9781108634311.014}}</ref> Di dema ku Oromo û Somalî bi zimanên ji şaxê kûşitî ya afroasyatîk diaxivin, li Kevana Afrîkayê hinek komên etiyopyayî û erîtreyî (mîna amhara û tîgrayan ku bi hev re wekê habesha têne zanîn) bi zimanên ji şaxê semîtîk ên malbata zimanên afroasyatîk diaxivin. Berê tevgerên dekolonîzasyona piştê Şerê Cîhanê yê Duyemîn, ewropî li her deverê Afrîkayê xwe radest kiribûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://time.com/ |sernav=TIME {{!}} Current & Breaking News {{!}} National & World Updates |malper=TIME |roja-gihiştinê=2026-08-30 |ziman=en}}</ref> Dekolonîzasyon di salên 1960î û di salên 1970î de pir caran bûye sedema koçberiya girseyî ya niştecihên spî ku bi taybetî ev koçberî ber bi Cezayîr û Maroko, (1,6 milyon pieds-noir koçberê Afrîkaya Bakur bûne) Kenya, Kongo, Rodesya, Mozambîk û ber bi Angolayê ve çêbûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://time.com/ |sernav=TIME {{!}} Current & Breaking News {{!}} National & World Updates |malper=TIME |roja-gihiştinê=2026-08-30 |ziman=en}}</ref> Di navbera salên 1975 û 1977an de tenê zêdetirî milyonek kolonyalîst vegeriyane Portûgalê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://countrystudies.us/portugal/48.htm |sernav=Portugal - Emigration |malper=countrystudies.us |roja-gihiştinê=2026-08-30}}</ref> Lêbelê afrîkîyên spî li gelek dewletên afrîkî, nemaze li Zimbabwe, Namibya, Réunion û Afrîkaya Başûr wekê kêmneteweyeke girîng dimînin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Pidgins and Creoles: Volume 2, Reference Survey |paşnav=Holm |pêşnav=John A. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1988 |isbn=978-0-521-35940-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=PcD7p9y3EIcC&pg=PA394}}</ref> Welatê ku nifûsa spî ya herî mezin a Afrîkayê lê heye Afrîkaya Başûr e. Diyasporayên holendî û brîtanî, civakên herî mezin ên parzemîna Afrîkayê ne ku bi eslê xwe ewropî ne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The World Book encyclopedia.: Volume 22: Research Guide |url=https://archive.org/details/1989worldbookencyclo22worl |paşnav=World Book |pêşnav= |weşanger= |tarîx=1989 |isbn=978-0-7166-1289-6 |cih=Chicago}}</ref> Kolonyalîzma ewropî komên mezin ji asyayiyan, bi taybetî ji asyayiyên başûr, anîne cihê koloniyên brîtanî. Civakên mezin ên hindî li Afrîkaya Başûr têne dîtin û civakên biçûktir jî li Kenya, Tanzanya û li hinek welatên din ên başûr û başûrê rojhilatê Afrîkayê hene. Her çiqas gelek ji wan ji wî demê ve vegeriyane, giravên li Okyanûsa Hindî bi piranî ji aliyê mirovên ku bi eslê xwe asyayî ne hatiye cihwarî kirin ku pir caran bi afrîkî û ewropiyan re tevlihev in, civaka mezin a hindî li Ûgandayê di sala 1972an de ji aliyê Îdî Amîn ve hatiye derxistin. Gelên Madagaskarên gelekî awisturyayî ne lê gelên li peravê bi gelemperî bi eslê xwe bantûyî, ereb, hindî û ewropî ne. Bav û kalên malayî û hindî pêkhateyên Pozikê Koloredsê ne (gelên ku eslê xwe ji du an bêtir nijad û parzemînan digirin).<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.migrationpolicy.org/journal |sernav=Migration Information Source {{!}} Migration Policy Institute |malper=www.migrationpolicy.org |tarîx=2026-08-27 |roja-gihiştinê=2026-08-30 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Winder |pêşnav=R. Bayly |tarîx=1962 |sernav=The Lebanese in West Africa |url=https://www.cambridge.org/core/journals/comparative-studies-in-society-and-history/article/abs/lebanese-in-west-africa/2C090488F61EEC6214432E53DE19DEBE |kovar=Comparative Studies in Society and History |ziman=en |cild=4 |hejmar=3 |rr=296–333 |doi=10.1017/S0010417500012342 |issn=1475-2999}}</ref> === Dîn === [[Wêne:Religion distribution Africa crop.png|thumb|Nexşeya Afrîkayê ku belavbûna dîn ên li Afrîkayê nîşan dide]] Her çiqas afrîkî baweriyên cûrbicûr ên dînan qebûl bikin jî, piraniya mirovan rêzê li dînên afrîkî an jî rêzê li beşên wan digirin. Lêbelê di giştpirsî yên (anket) fermî an jî di hêjmara nifûsê de, piraniya mirovan xwe girêdayê dînên sereke yên ku ji derveyî parzemînê hatine ku bi piranî bi rêya kolonyalîzmê, hatiye parzemînê, diyar kirine. Çend sedem ji bo vê yekê hene. Sedema sereke jî fikra kolonyalîst e ku bawerî û pratîkên dînî yên afrîkî têrê nakin. Ji ber ku ew pir caran mijareke hesas in ji bo hikûmetên bi nifûsên dînî yên tevlihev, zehmet e ku mirov bigihîje statîstîkên baweriyên dînî û statîstîkên li ser girêdana dînî.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Onishi |pêşnav=Norimitsu |tarîx=2001-11-01 |sernav=Rising Muslim Power in Africa Causes Unrest in Nigeria and Elsewhere |url=https://www.nytimes.com/2001/11/01/world/rising-muslim-power-in-africa-causes-unrest-in-nigeria-and-elsewhere.html |roja-gihiştinê=2026-08-30 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331}}</ref> Li gorî ensîklopediya cîhanê, îslam û xiristiyanî du dîn ên herî mezin in. Îslam li gelek welatên Bakurê Afrîkayê ku li Cezayîrê ji %99ê nifûsa welat ji misilmanan pêk hatiye û îslam li Afrîkaya Bakur dînê herî berfireh û dînê fermî yê dewletan e.<ref>{{Cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/algeria/ |sernav=The World Factbook |roja-gihiştinê=2026-08-30 |archive-date=2021-01-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210104184359/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/algeria/ |url-status=dead }}</ref> Piraniya xelkê li Afrîkaya Başûr, başûrê rojhilat Afrîkayê û Afrîkaya Navendî û her weha li beşek girîng a Qiloçê Afrîkayê û Afrîkaya Rojava, xwe wekê xiristiyan nas dikin. Xiristiyanên qiptî li Misirê kêmneteweyeke giring pêk tînin û dêra ortodoks a Etiyopyayê dêra herî mezin a Etiyopyayê ye ku bi qasê 36 milyon û 51 milyon bawermendên dêrê hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.pewresearch.org/religion/2017/11/08/orthodox-christianity-in-the-21st-century/ |sernav=Orthodox Christianity in the 21st Century |malper=Pew Research Center |tarîx=2017-11-08 |roja-gihiştinê=2026-08-30 |ziman=en-US |paşnav= |pêşnav=}}</ref> Li gorî ensîklopediya Britannicayê ji %45ê nifûsa parzemînê xiristiyan, ji %40 misilman û ji %10 ji nifûsa parzemînê dîn ên kevneşopî dişopînin. Hejmareke kêm ji afrîkîyan hindû, budîst, konfuçyusîst, bahaî, an cihû ne û komeke biçûk jî bê bawer in. === Ziman === [[Wêne:Map of African language families.svg|thumb|Nexşeya malbatên zimanên li Afrîkayê]] Li gorî piraniya texmînan, li Afrîkayê zêdetirî hezar ziman (UNESCO texmîn kiriye ku dora du hezar e) hene ku ji aliyê kom û gelên cihêreng ve tê axavtin.<ref>{{Cite web |url=http://portal.unesco.org/ci/en/ev.php-URL_ID%3D8048%26URL_DO%3DDO_TOPIC%26URL_SECTION%3D201.html |sernav=Africa |roja-gihiştinê=2026-08-30 |archive-date=2008-06-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080602050234/http://portal.unesco.org/ci/en/ev.php-URL_ID%3D8048%26URL_DO%3DDO_TOPIC%26URL_SECTION%3D201.html |url-status=bot: unknown }}</ref> Her çend hinek ji van zimanan bi koka xwe ewropî an asyayî bin jî piraniya zimanan bi koka xwe afrîkî ne. Ji ber vê yekê Afrîka parzemîna herî pirzimanî ya cîhanê ye û gelek kom hene ku bi gelek zimanên afrîkî û her wiha yek an çend zimanên ewropî bi awayekî rewan diaxivin. Çar malbatên zimanî yên sereke yên xwemaliyên Afrîkayê wiha ne: * Zimanên afroasyatîk malbateke zimanî ye ku ji 240 zimanan pêk hatiye û ji aliyê 285 milyon kesan ve tê axavtin û li seranserê Qiloçê Afrîkayê, Afrîkaya Bakur, Sahelê û başûrê rojavayê Asyayê belav bûye. * Zimanên nîlosaharî yek ji malbata zimanan e ku ji çend malbatên têkildar pêk hatiye ku ji aliyê 30 mîlyon kesan ve bi qasê 100 şaxên zimanî tê axavtin.<ref>{{Cite web |url=https://www.researchgate.net/publication/335691200_Linguistic_features_and_typologies_in_languages_commonly_referred_to_as_%27Nilo-Saharan%27 |sernav=Linguistic features and typologies in languages commonly referred to as 'Nilo-Saharan'}}</ref> Zimanên nîlosaharî ji aliyê komên etnîkî ve li Çad, Etiyopya, Kenya, Nîjerya, Sûdan, Sûdana Başûr, Uganda û li bakurê Tanzanyayê tê axavtin. * Malbata zimanî ya nîjerokongo yek ji malbatên zimanên li Afrîkayê ye ku li piraniya Afrîkaya başûrê Sahrayê tê axavtin. Ev malbata zimanên nîjerokongo ji aliyê hejmara zimanan ve, malbata herî mezin ê li Afrîkayê ye û dibe ku yek ji malbata zimanî ya herî mezin ê cîhanê be. * Zimanên xoîsan komeke zimanî ye ku ji sê malbatên ku ji hev dûr in û ji du zimanên îzolekirî pêk hatiye ku bi tevahî nêzîkî pêncî zimanan pêk tê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Beyond ‘Khoisan’: Historical relations in the Kalahari Basin |weşanger=John Benjamins |tarîx=2014-08-29 |ziman=en |url=https://www.jbe-platform.com/content/books/9789027269928}}</ref> Ev kom bi giranî li başûrê Afrîkayê ji aliyê nêzîkê 400.000 kesan ve tê axavtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.languagesgulper.com/eng/Khoisan.html |sernav=Khoisan |malper=www.languagesgulper.com |roja-gihiştinê=2026-08-30}}</ref> Gelek ji zimanên xoîsanî di bin xetereya nemanê de ne. Gelên xoyî û sanî wekê gelên resen ên vê beşa zimanê hatine hesab kirin. Her çiqas çend welatan zimanên xwemalî (welatên wekê Swahîlî, Yoruba, Igbo û Hausa) bi qanûnî nas kiribin jî piştê bidawîhatina kolonyalîzmê, hema hema hemî welatan zimanên fermî yên ku ji derveyî parzemînê derketine pejirandine. Li gelek welatan, îngilîzî û fransî ji bo ragihandinê di warên giştî de wekê zimanê hikûmetê, bazirganiyê, perwerde û wekê zimanê medyayê têne bikar anîn. Zimanê erebî, portûgalî, afrîkansî û zimanê spanî mînakên zimanan in ku bi koka xwe ji derveyî Afrîkayê ne û di îro de ji aliyê milyonan afrîkîyan ve, hem di warên giştî û hem jî di warên taybet de têne bikar anîn. Ji ber ku ew berê di bin parastina Almanyayê de bû, li Namibyayê zimanê almanî tê axavtin. Bi kêmanî ji pênc kesan yek ê ji afrîkîyan bi zimanên kolonyalîstên berê diaxivin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://africa.businessinsider.com/local/lifestyle/a-comprehensive-list-of-all-the-english-speaking-countries-in-africa/hdp1610 |sernav=A comprehensive list of all the English-speaking countries in Africa |malper=Business Insider Africa |tarîx=2021-09-12 |roja-gihiştinê=2026-08-30 |ziman=en |paşnav=Oluwole |pêşnav=Victor}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://theconversation.com/africa-and-the-french-language-are-growing-together-in-global-importance-179224 |sernav=Africa and the French language are growing together in global importance |malper=The Conversation |tarîx=2022-03-17 |roja-gihiştinê=2026-08-30 |ziman=en-US |paşnav=Stein-Smith |pêşnav=Kathleen |doi=10.64628/AAJ.5v5xnss5g}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.babbel.com/en/magazine/how-many-people-speak-portuguese-and-where-is-it-spoken |sernav=How Many People Speak Portuguese, And Where Is It Spoken? |malper=Babbel Magazine |roja-gihiştinê=2026-08-30 |ziman=en |paşnav=Babbel.com |paşnav2=GmbH |pêşnav2=Lesson Nine}}</ref> Di heman demê de di salên dawî de hinek welat difikirin ku zimanên xwe yên fermî yên kolonyal ên berê ji holê rakin ku di nav van welatan de welatên wekê Malî, Burkina Faso û Nîjer hene ku di salên 2020an de zimanê fransî ku zimanê fermî yê berê bû bidawî kirine û zimanên xwemalî li wekê zimanê fermî bikar anîne û bi vê yekê re de navên kolanên kolonyal jî guhertine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.msn.com/en-za/news/other/niger-downgrades-french-as-it-distances-from-its-colonial-past-with-a-new-official-language/ar-AA1Cub13?ocid=BingNewsVerp |sernav=MSN |malper=www.msn.com |roja-gihiştinê=2026-08-30}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.barrons.com/news/mali-junta-renames-colonial-french-street-names-9bdfc394 |sernav=Mali Junta Renames Colonial French Street Names |malper=barrons |roja-gihiştinê=2026-08-30 |ziman=en-us |paşnav=Presse |pêşnav=AFP-Agence France}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://qz.com/africa/2173650/new-wave-of-anti-colonial-populism-sweeps-francophone-africa |sernav=New wave of anti-colonial populism sweeps Francophone Africa&#xa0; |malper=Quartz |tarîx=2022-06-06 |roja-gihiştinê=2026-08-30 |ziman=en}}</ref> == Çand == Afrîka bi gelek çandên etnîkî dabeş bûye.<ref>{{Cite book |sernav=Khair El-Din Haseeb et al., The Future of the Arab Nation: Challenges and Options, 1 edition (Routledge: 1991), p.54}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Halim Barakat, The Arab World: Society, Culture, and State, (University_of_California_Press: 1993), p.80}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Tajudeen Abdul Raheem, ed., Pan Africanism: Politics, Economy and Social Change in the Twenty-First Century, Pluto Press, London, 1996.}}</ref> Vejînkirina çandî aliyek yekgirtî yê avakirina neteweyê piştî serxwebûnê pêk hatiye ku bi naskirina pêwîstiya bikaranîna çavkaniyên çandî yên ji bo dewlemendkirina pêvajoya perwerdehiyê, ku bi gelek awayan afirandina hawîrdoreke guncav hewce dike. Di demên dawî de, daxwaza ji bo girîngiyeke pir mezintir li ser aliyê çandî di hemî aliyên pêşketinê de her ku diçe zêdetir deng vedaye.<ref>{{Cite web |url=https://ocpa.irmo.hr/resources/docs/COMEDAFII_Unesco_EdCultRole-en.pdf |sernav=Education And Culture In Africa'S Quest For Development}}</ref> Hinek aliyên çandên kevneşopî di salên dawî de ji ber paşguhkirin û tepeserkirina ji aliyê rejîmên kolonyal û piştî-kolonyal ve kêm hatine bicih anîn. Wek mînak adetên afrîkî hatine kêm kirin û zimanên afrîkî di dibistanên mîsyonê de hatine qedexekirin<ref name=":5">{{Cite web |url=http://www.pearsonhighered.com/assets/hip/us/hip_us_pearsonhighered/samplechapter/0205208606.pdf |sernav=Pearsonhighered.com |roja-gihiştinê=2026-08-30 |archive-date=2015-05-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150501070358/http://www.pearsonhighered.com/assets/hip/us/hip_us_pearsonhighered/samplechapter/0205208606.pdf |url-status=dead }}</ref> û di heman demê de kolonyalîstên wekê Leopold II yê Belçîkayê hewl daye ku afrîkîyan ji çanda pirjinî yê û sêrbaziyê dest bide berdan.<ref name=":5" /> F. Abiola Irele û Simon Gikandi diyar kirine ku nasnameya heyî ya wêjeya afrîkî di "hevdîtina trawmatîk a di navbera Afrîka û Ewropayê de" de dest pê kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=African literature and the colonial factor |paşnav=Gikandi |pêşnav=Simon |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2000 |rr=379–397 |isbn=978-1-139-05463-8 |cild=1 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Irele |pêşnavê-edîtor=F. Abiola |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-african-and-caribbean-literature/african-literature-and-the-colonial-factor/75EB9C067EFD344DD2B2323A31CA772E |paşnavê-edîtor2=Gikandi |pêşnavê-edîtor2=Simon |doi=10.1017/CHOL9780521832755.021}}</ref> Ji aliyekî din ve Mhoze Chikowero bawer dike ku afrîkîyan muzîk, reqs, giyanî û çandên din ên performansê bikar anîne ku xwe wekê ajanên çalak û rewşenbîrên xwemalî (ji nû ve) destnîşan bikin ku marjînalîzekirina kolonyalîzma xwe ji holê rakin û çarenûsa xwe ji nû ve diyar bikin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=African Music, Power, and Being in Colonial Zimbabwe |paşnav=Chikowero |pêşnav=Mhoze |weşanger=Indiana University Press |tarîx=2015-11-24 |isbn=978-0-253-01809-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=o3y9CgAAQBAJ&pg=PA8}}</ref> Ji adara sala 2023an pê ve, 98 milkên afrîkî ji aliyê UNESCOyê ve wekê cihên Mîrata Cîhanê hatine navnîş kirin ku 54 ji wan cihên çandî, 39 cihên xwezayî û 5 jî cihên tevlihev in. Lîsteya Mîrata Cîhanê ya di Xetereyê de 15 cihên Afrîkî vedihewîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://whc.unesco.org/en/africa/ |sernav=Africa |malper=UNESCO World Heritage Centre |roja-gihiştinê=2026-08-30 |ziman=en |paşnav=Centre |pêşnav=UNESCO World Heritage}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Parzemîn}} {{Dewletên Afrîkayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Afrîka| ]] [[Kategorî:Herêm]] [[Kategorî:Parzemîn]] enacrw1z770o3zfls8o5atzdo0uxu4d 0 33004 2091257 2052704 2026-09-03T10:47:26Z Avestaboy 34898 2091257 wikitext text/x-wiki {{Sernavê îtalîk}} [[Wêne:Robinson_Crusoe_and_Man_Friday_Offterdinger.jpg|thumb|rast|Weneyê [[Carl Offterdinger]] ku bi navê "Robinson Crusoe û Înî" ye.]] '''''Robinson Crusoe''''', navê romaneke [[Daniel Defoe]] ye ku hêla hin kes jê dibê yekemê romana bi [[zimanê îngilîzî]] ye. Yekem çapa pirtûkê di sala 1719an de bûye. == Bûyera pirtûkê == Bûyera pirtûkê li ser Robinson Kreutzner derbas dibe. Bavê wê dixwaze ku bira layê wê bibe parêzer û jiyana xwe bi dewlemend dewam bike. Lê nîgaşa lawik pir cuda ye. Ew dixwaze ku gerdun bigere; cihê ku nehatiye dîtin bibîne. Ji bo vî daxwasa wê weri cî pêwîste ku li deryaya bikeştîvan be. Ew jî dibîstana xwe berdidi u keştîvan dibe. Lê rojik keştî ya wê qeza dike u ew tenê li jiyan dimîne u nav perçên keştî derdikeve giravik. Paş vê roja 28 sal li nav girava dimîne. Pirtûk, ji xwe pirranî bûyeran ku li ser Robinson nav vê girava hatiye qal dike. Hin kes jê dibê ku mijarê Robinson Crusoe jiyanê jîn bûye hatiye nivîsandin. Ev kesan rê jiyana [[Alexander Selkirk]] dide. Selkirk deryavanekî skotlendî ye û çar-pênc sal nav giravik bêmirov jîn bûye. Kesên din jî dibê ku çavkaniya vê pirtukê, [[Hey bin Yeqzan]] yê ku nivîskarên wê [[Ibn Sîna]] û [[Ibn Tufeyl]] in. == Çavkanî == {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Romanên Daniel Defoe]] [[Kategorî:Romanên 1719an]] [[Kategorî:Romanên dîrokî yên brîtanî]] [[Kategorî:Wêjeya zarok û ciwanan]] [[Kategorî:Xirîstiyanên honakî]] cjin9fld8mc8cx33cv80x5ybs7jt4x9 0 33582 2090960 2026084 2026-09-02T16:41:41Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090960 wikitext text/x-wiki {{Gund |Nav=Ewêheng |Wêne= |Welat=[[Kurdistan]] |Parêzgeh=[[Kurdistan (parêzgeh)|Kurdistan]] |Şaristan =[[Sine (şaristan)|Sine]] |Navçe=[[Kellaterzan (navçe)|Kellaterzan]] |Gundistan=[[Jaweroya Rojava (Gundistanê Rojhelat)|Jaweroya Rojava]] |Hejmara_Mêran=938 |Hejmara_Jinan=948 |Hejmara_Rûniştvanan=1886 |Hejmara_Mêrên_Xwendewar=622 |Hejmara_Jinên_Xwendewar=448 |Hejmara_Xwendewaran=1070 }} '''Ewêheng''', navê yek ji [[gund]]ên [[Jaweroya Rojava (gundistan)|gundistana Jaweroya Rojava]], li [[Kellaterzan (navçe)|navçeya Kellaterzan]], ser bi [[Sine (şaristan)|şaristana Sine]] ye. == Hejmara rûniştvanan == Li gor [[Serjimarîya Giştîya Mirovan û Malana Îranê|serjimariya giştiya mirovan û malana Îranê]] ku di sala 2006 an de hat encam dan, hejmara rûniştvanên gundê ''Ewêheng''' 1886 kese (938 mêr, 948 jin). Herwisa hejmara malbatên vê gundê 497 e. == Rewşa xwendin û perwerdeyê == Ji 1886 kes rûniştvanên '''Ewêheng''', 1070 kes dikarin bixwînin u binivsînin (622 mêr, 448 jin). == Bibîne == * [[Sine (şaristan)|Şaristana Sine]] * [[Kellaterzan (navçe)|Navçeya Kellaterzan]] * [[Jaweroya Rojava (gundistan)|Gundistana Jaweroya Rojava]] == Çavkanî == * Malpera Neteweyî ya Jimêrkoya Îranê [http://www.sci.org.ir/content/userfiles/_census85/census85/natayej/abadifil/12.xls] {{Bajar û gundên Kelaterzanê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Kelaterzanê]] [[Kategorî:Wargehên kurdan li parêzgeha Kurdistanê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 70yuvbh3ns86m1bz8vdv2vss68xo8rm 0 36480 2091253 2022445 2026-09-03T09:18:53Z MikaelF 935 /* Endamên Akademiyê */ 2091253 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank rêxistin | nav = Akademîya Kurdî | navê rastî = ئەکادیمیای کوردی | navê rastî ziman = Bi soranî | piştî navkirinê = | wêne = The Kurdish Academy.jpg | wêne mezinî = 350 px | wêne binnivîs = Akademiya Kurdî | wêne sernûçe = | logo = کۆڕی زانیاریی کورد.png | logo mezinî = | logo binnivîs = | logo sernûçe = | nexşe = | nexşe mezinî = | nexşe binnivîs = | nexşe sernûçe = | nexşe2 = | nexşe mezinî2 = | nexşe binnivîs2 = | nexşe sernûçe2 = | kurte = | dirûşm = | pêşrew = | lihevkirin = | domdar = | damezrandin = {{destpêka dem|1971||}}, {{destpêka dem|2007||}} (ji nû ve) | avaker = | cihê damezrandinê = [[Hewlêr]], [[Herêma Kurdistanê]] | nemabûn = <!-- {{dawiya dem|ssss|mm|rr}} --> | bihevkelanî = | teşe = | bnl = <!-- Hejmara Nasnameya Bacê --> | hejmara qeydkirinî = | rewş = | nîskok = | sergeh = | cih = | koord = | herêm = | xizmet = | hilberîn = | rêbaz = | qad = | endam = | endamtî = | endamtî sal = | ziman = Kurdî | yên berê = | sekreterê giştî = [[Lezgîn Çalî|Dr. Lezgînê Çalî]] | sernav rêber = | navê rêber = HemeSeîd Hesen | sernav rêber2 = | navê rêber2 = | sernav rêber3 = | navê rêber3 = | sernav rêber4 = | navê rêber4 = | lijneya kargeriyê = | kesên qûfle = | organê serekê = | rêxistina sazî = | girêdayên parmendî = | veqetandin = | vêrabûn = | sermîyan = | sermîyan sal = | dahatû = | dahatû sal = | lêçûn = | mesref = | mesref sal = | hacet = | karker = | karker sal = | dilxwaz = | dilxwaz sal = | slogan = | serpar = | malper = {{URL|https://gov.krd/ka}} | bingotin = | binavkirina berê = | jêrenot = }} '''Akademiya Kurdî''' ({{bi-ckb|ئەکادیمیای کوردی|Ekadîmyay Kurdî}}) dezgeha fermî yê zimanî ye ku ji alîye [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê|Hikûmeta Herêmî ya Kurdistanê]] ve hatîye avakirin. Akademî li ser meseleyên zimanî otorîteya herî bilind e. Akademî li [[Hewlêr]]ê ye û ji bo bipêşxistina [[zimanê kurdî]] û çareserkirina problemên zimanê kurdî dixebite. Serokê niha yê Akademiya Kurdî HemeSeîd Hesen e. == Dîroka Akademîyê == Akademîya Kurdî berdewamîya [[Korî Zanyarî Kurd]] e<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=26 kanûna paşîn 2025 |sernav=Bernameya Hevpeyvînê li ser Youtube |url=https://www.youtube.com/watch?v=bi0vxjS8DL4 |rewşa-urlyê=zindî |roja-gihiştinê=5 adar 2025 }}</ref>. Korî Zanyarî Kurd, piştî [[Beyana 11ê Adarê]], li sala 1971ê li [[Bexda]]yê hat damezrandin û heta sala 1978ê li ser karê xwe berdewam bû. Piştî damezrandina [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]], Korî Zanyarî dîsa hat vejandin û li sala 1997ê, li gorî qanûna jimare 12ê ya ko li [[Parlamena Kurdistanê]] hat pejirandin, navê wê bû Korî Zanyarî Kurdistan. Kor bi wî navê xwe yê nû heta sala 2000ê berdewam bû. Paş ra, bi biryara jimare 95ê ya roja 13ê [[çiriya paşîn]] ya sala 2000ê ya [[Civata Wezîrên Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] Dr. Şefîq Qezaz wekî serokê wê hat danan. Wê rewşê heta yekgirtina herdu îdareyên Hikûmeta Herêma Kurdistanê yên [[Hewlêr]] û [[Silêmanî (bajar)|Silêmanîyê]] li sala 2007ê, bi awayekî fermî û bi qanûneka nû ji Parlamana Kurdistanê navê wê hat guhartin û navê wê yê niha Akademiya Kurdî girt. == Pêkhateya Akademîyê == Li gorî benda 6ê ji qanûna Akademîyê, nabe ku endamên Akademîyê ji 9 kesan kêmtir û ji 15 kesan zêdetir be. Ji wan 5 kes endamên xwe-terxankirî ne. Anku ew endam divê bi tenê li Akademîyê bixebitin û nabe ku kareke dî yê wan yê fermî hebe. Bi ser van 15 endaman ra, ku dibêjinê "endamên kara", endamên alîkar û endamên şerefê jî hene. == Endamên Akademiyê == === Gera 1ê (ji 22ê [[Tebax]]a 2007ê heta 12ê [[Îlon]]a 2011ê): === # Dr. [[Şefîq Qezaz]], serok # [[Reşîd Findî]], cîgirê serokî # [[Azad Ehmed]], Sekreter # Dr. [[Necatî Ebdulla]], endamê xwe-terxankirî # Dr. [[Kemal Mezher Ehmed]], endamê xwe-terxankirî # Dr. [[Izedîn Mistefa Resûl]], endam # Dr. [[Nûrî Talebanî]], endam # Dr. [[Ebdulfetah Elî Botanî|Ebdilfetah Botanî]], endam # Dr. Mihsin Mehmed Hisên, endam # Dr. Cemal Ebdol, endam # Dr. Cebar Qadir, endam # Dr. Wirya Emer Emîn, endam # [[Mueyed Teyib]], endam # Mehmedê Mela Kerîm, endam # Mhmed Eli Qeredaxî, endam === Gera 2ê (ji 13ê [[Îlon]]a 2011ê heta 12ê Îlona 1015ê): === # Dr. Nûrî Talebanî, serok # Azad Ehmed. cêgirê serokî # Necatî Ebdulla, sekreter # Kemal Mezher, endam # Izedîn Mistefa Resûl, endam # Şefîq Qezaz, endam # Ebdilfetah Botanî, endam # Mihsin Mehmed Hisên, endam # Cemal Ebdol, endam # Cebar Qadir, endam # Wirya Emer Emîn, endam # Mehmed Elî Qeredaxî, endam # Farûq Emer Sidîq, endam # [[Ebdurehman Mizûrî]], endam === Gera 3ê (ji 20ê [[Îlon]]a 2015ê heta ): === # Dr. Ebdilfetah Botanî, serok # Necatî Ebdulla, cêgirê serokî # Izedîn Mistefa Resûl, endam # Mihsin Mehmed Hisên, endam # Cemal Ebdol, endam # Wirya Emer Emîn, endam # Mehmed Elî Qeredaxî, endam # Farûq Emer Sidîq, endam # Ebdurehman Mizûrî, endam === Gera 4ê (ji heta ): === === Gera 5ê (ji 10ê [[Adar]]a 2024ê heta niha): === # [[Heme Seîd Heseh Fetah]], serok # Dr. [[Karwan Emer Ehmed]], cîgirê serokî # Dr. [[Lezgîn Çalî]], sekreter # [[Mueyed Teyib]], endamê xwe-terxankirî # [[Heme Ziyad Mewlûd Ehmed]], endamê xwe-terxankirî # Dr. [[Ehmed Qerenî]] (Ehmed Mehmed Mam Osman), endam # Dr. [[Pexşan Fehmî Ferho]], endam # [[Tehsîn Doskî]], endam # Dr. [[Qeys Kakil Tewfîq]], endam # Dr. [[Ebdulwahid Idrîs Şerîf]], endam # Dr. [[Mihsin Ehmed Emer]], endam == Komîteyên Akademiyê == Ji bo cîbicîkirina program û karên esasî yên Akademiyê, Encumena Akademiyê çend komîteyên xisûsî ji pisporên hemû zaravayên cuda yên zimanê kurdî ava kiriye, ku divê endamekî aktîv yê Akademiyê çavdêriyê li wan bike. * ''Komîteya Ferheng û Termînolojiyê:'' Yek ji komîteyên sereke yên Akademiyê ye, karê wê yê sereke çapkirin û amadekirina ferhengên xisûsî ye di warê zaravayên cuda yên zimanê kurdî de. Yek ji wezîfeyên vê komîteyê dîtin û çêkirina termên kurdî yên orjînal di hemû warên cuda de ye. * ''Komîteya Kovarê:'' Ji bo weşandina kovareke demsalî ya ilmî ya akademîk e ku heta nîvê sala 2014an 58 hejmar çap kirine. * ''Komîteya Edebiyatê:'' Ji bo parastin û amadekirina berhemên edebî û tarîxî yên kurdî yên kevnar û modern. * ''Komîteya Ziman:'' Ji bo tedqîqkirina li ser problemên zimanê kurdî bi hemû zaravayên wî ve girêdayî ye. * ''Komîteya Destnivîs û Belgenameyan:'' Ji bo berhevkirina destnivîs û belgeyên kurdî yên bi kurd û Kurdistanê ve girêdayî ye. == Girêdanên derve == * [http://www.kulturname.com/?p=2713 Akademiya Kurdî di konferansa zimanî de çi kir ser berkê ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130603002853/http://www.kulturname.com/?p=2713 |date=2013-06-03 }} (kulturname.com) == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Akademî]] [[Kategorî:Çanda kurdî]] [[Kategorî:Standardkirina zimanê kurdî]] [[Kategorî:Zanayên kurd]] [[Kategorî:Zimanên Iraqê]] [[Kategorî:Zimanê kurdî]] 8n4kza6hb1qdglfpwpvin1yc2vqiczn 2091254 2091253 2026-09-03T09:38:53Z MikaelF 935 /* Gera 3ê (ji 20ê Îlona 2015ê heta ): */ 2091254 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank rêxistin | nav = Akademîya Kurdî | navê rastî = ئەکادیمیای کوردی | navê rastî ziman = Bi soranî | piştî navkirinê = | wêne = The Kurdish Academy.jpg | wêne mezinî = 350 px | wêne binnivîs = Akademiya Kurdî | wêne sernûçe = | logo = کۆڕی زانیاریی کورد.png | logo mezinî = | logo binnivîs = | logo sernûçe = | nexşe = | nexşe mezinî = | nexşe binnivîs = | nexşe sernûçe = | nexşe2 = | nexşe mezinî2 = | nexşe binnivîs2 = | nexşe sernûçe2 = | kurte = | dirûşm = | pêşrew = | lihevkirin = | domdar = | damezrandin = {{destpêka dem|1971||}}, {{destpêka dem|2007||}} (ji nû ve) | avaker = | cihê damezrandinê = [[Hewlêr]], [[Herêma Kurdistanê]] | nemabûn = <!-- {{dawiya dem|ssss|mm|rr}} --> | bihevkelanî = | teşe = | bnl = <!-- Hejmara Nasnameya Bacê --> | hejmara qeydkirinî = | rewş = | nîskok = | sergeh = | cih = | koord = | herêm = | xizmet = | hilberîn = | rêbaz = | qad = | endam = | endamtî = | endamtî sal = | ziman = Kurdî | yên berê = | sekreterê giştî = [[Lezgîn Çalî|Dr. Lezgînê Çalî]] | sernav rêber = | navê rêber = HemeSeîd Hesen | sernav rêber2 = | navê rêber2 = | sernav rêber3 = | navê rêber3 = | sernav rêber4 = | navê rêber4 = | lijneya kargeriyê = | kesên qûfle = | organê serekê = | rêxistina sazî = | girêdayên parmendî = | veqetandin = | vêrabûn = | sermîyan = | sermîyan sal = | dahatû = | dahatû sal = | lêçûn = | mesref = | mesref sal = | hacet = | karker = | karker sal = | dilxwaz = | dilxwaz sal = | slogan = | serpar = | malper = {{URL|https://gov.krd/ka}} | bingotin = | binavkirina berê = | jêrenot = }} '''Akademiya Kurdî''' ({{bi-ckb|ئەکادیمیای کوردی|Ekadîmyay Kurdî}}) dezgeha fermî yê zimanî ye ku ji alîye [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê|Hikûmeta Herêmî ya Kurdistanê]] ve hatîye avakirin. Akademî li ser meseleyên zimanî otorîteya herî bilind e. Akademî li [[Hewlêr]]ê ye û ji bo bipêşxistina [[zimanê kurdî]] û çareserkirina problemên zimanê kurdî dixebite. Serokê niha yê Akademiya Kurdî HemeSeîd Hesen e. == Dîroka Akademîyê == Akademîya Kurdî berdewamîya [[Korî Zanyarî Kurd]] e<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=26 kanûna paşîn 2025 |sernav=Bernameya Hevpeyvînê li ser Youtube |url=https://www.youtube.com/watch?v=bi0vxjS8DL4 |rewşa-urlyê=zindî |roja-gihiştinê=5 adar 2025 }}</ref>. Korî Zanyarî Kurd, piştî [[Beyana 11ê Adarê]], li sala 1971ê li [[Bexda]]yê hat damezrandin û heta sala 1978ê li ser karê xwe berdewam bû. Piştî damezrandina [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]], Korî Zanyarî dîsa hat vejandin û li sala 1997ê, li gorî qanûna jimare 12ê ya ko li [[Parlamena Kurdistanê]] hat pejirandin, navê wê bû Korî Zanyarî Kurdistan. Kor bi wî navê xwe yê nû heta sala 2000ê berdewam bû. Paş ra, bi biryara jimare 95ê ya roja 13ê [[çiriya paşîn]] ya sala 2000ê ya [[Civata Wezîrên Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] Dr. Şefîq Qezaz wekî serokê wê hat danan. Wê rewşê heta yekgirtina herdu îdareyên Hikûmeta Herêma Kurdistanê yên [[Hewlêr]] û [[Silêmanî (bajar)|Silêmanîyê]] li sala 2007ê, bi awayekî fermî û bi qanûneka nû ji Parlamana Kurdistanê navê wê hat guhartin û navê wê yê niha Akademiya Kurdî girt. == Pêkhateya Akademîyê == Li gorî benda 6ê ji qanûna Akademîyê, nabe ku endamên Akademîyê ji 9 kesan kêmtir û ji 15 kesan zêdetir be. Ji wan 5 kes endamên xwe-terxankirî ne. Anku ew endam divê bi tenê li Akademîyê bixebitin û nabe ku kareke dî yê wan yê fermî hebe. Bi ser van 15 endaman ra, ku dibêjinê "endamên kara", endamên alîkar û endamên şerefê jî hene. == Endamên Akademiyê == === Gera 1ê (ji 22ê [[Tebax]]a 2007ê heta 12ê [[Îlon]]a 2011ê): === # Dr. [[Şefîq Qezaz]], serok # [[Reşîd Findî]], cîgirê serokî # [[Azad Ehmed]], Sekreter # Dr. [[Necatî Ebdulla]], endamê xwe-terxankirî # Dr. [[Kemal Mezher Ehmed]], endamê xwe-terxankirî # Dr. [[Izedîn Mistefa Resûl]], endam # Dr. [[Nûrî Talebanî]], endam # Dr. [[Ebdulfetah Elî Botanî|Ebdilfetah Botanî]], endam # Dr. Mihsin Mehmed Hisên, endam # Dr. Cemal Ebdol, endam # Dr. Cebar Qadir, endam # Dr. Wirya Emer Emîn, endam # [[Mueyed Teyib]], endam # Mehmedê Mela Kerîm, endam # Mhmed Eli Qeredaxî, endam === Gera 2ê (ji 13ê [[Îlon]]a 2011ê heta 12ê Îlona 1015ê): === # Dr. Nûrî Talebanî, serok # Azad Ehmed. cêgirê serokî # Necatî Ebdulla, sekreter # Kemal Mezher, endam # Izedîn Mistefa Resûl, endam # Şefîq Qezaz, endam # Ebdilfetah Botanî, endam # Mihsin Mehmed Hisên, endam # Cemal Ebdol, endam # Cebar Qadir, endam # Wirya Emer Emîn, endam # Mehmed Elî Qeredaxî, endam # Farûq Emer Sidîq, endam # [[Ebdurehman Mizûrî]], endam === Gera 3ê (ji 20ê [[Îlon]]a 2015ê heta ): === # Dr. [[Ebdulfetah Elî Botanî]], serok # Necatî Ebdulla, cêgirê serokî # Izedîn Mistefa Resûl, endam # Mihsin Mehmed Hisên, endam # Cemal Ebdol, endam # Wirya Emer Emîn, endam # Mehmed Elî Qeredaxî, endam # Farûq Emer Sidîq, endam # Ebdurehman Mizûrî, endam === Gera 4ê (ji heta ): === === Gera 5ê (ji 10ê [[Adar]]a 2024ê heta niha): === # [[Heme Seîd Heseh Fetah]], serok # Dr. [[Karwan Emer Ehmed]], cîgirê serokî # Dr. [[Lezgîn Çalî]], sekreter # [[Mueyed Teyib]], endamê xwe-terxankirî # [[Heme Ziyad Mewlûd Ehmed]], endamê xwe-terxankirî # Dr. [[Ehmed Qerenî]] (Ehmed Mehmed Mam Osman), endam # Dr. [[Pexşan Fehmî Ferho]], endam # [[Tehsîn Doskî]], endam # Dr. [[Qeys Kakil Tewfîq]], endam # Dr. [[Ebdulwahid Idrîs Şerîf]], endam # Dr. [[Mihsin Ehmed Emer]], endam == Komîteyên Akademiyê == Ji bo cîbicîkirina program û karên esasî yên Akademiyê, Encumena Akademiyê çend komîteyên xisûsî ji pisporên hemû zaravayên cuda yên zimanê kurdî ava kiriye, ku divê endamekî aktîv yê Akademiyê çavdêriyê li wan bike. * ''Komîteya Ferheng û Termînolojiyê:'' Yek ji komîteyên sereke yên Akademiyê ye, karê wê yê sereke çapkirin û amadekirina ferhengên xisûsî ye di warê zaravayên cuda yên zimanê kurdî de. Yek ji wezîfeyên vê komîteyê dîtin û çêkirina termên kurdî yên orjînal di hemû warên cuda de ye. * ''Komîteya Kovarê:'' Ji bo weşandina kovareke demsalî ya ilmî ya akademîk e ku heta nîvê sala 2014an 58 hejmar çap kirine. * ''Komîteya Edebiyatê:'' Ji bo parastin û amadekirina berhemên edebî û tarîxî yên kurdî yên kevnar û modern. * ''Komîteya Ziman:'' Ji bo tedqîqkirina li ser problemên zimanê kurdî bi hemû zaravayên wî ve girêdayî ye. * ''Komîteya Destnivîs û Belgenameyan:'' Ji bo berhevkirina destnivîs û belgeyên kurdî yên bi kurd û Kurdistanê ve girêdayî ye. == Girêdanên derve == * [http://www.kulturname.com/?p=2713 Akademiya Kurdî di konferansa zimanî de çi kir ser berkê ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130603002853/http://www.kulturname.com/?p=2713 |date=2013-06-03 }} (kulturname.com) == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Akademî]] [[Kategorî:Çanda kurdî]] [[Kategorî:Standardkirina zimanê kurdî]] [[Kategorî:Zanayên kurd]] [[Kategorî:Zimanên Iraqê]] [[Kategorî:Zimanê kurdî]] kblvnjxjvdamkm34cec24swd8b605q9 0 46643 2091026 1914045 2026-09-03T05:00:21Z SakuraBot 54179 [[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin 2091026 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=gulan 2024}} {{Bêçavkanî|tarîx=gulan 2024}} [[Wêne:Washer.600pix.jpg|thumb|Cilşokeke nûjen]] '''Cilşok''', ji makîneya cilan (ango kincên qirêj bûne) dişo re tê gotin. Herwiha makîneya cilan, kincşo, makîneya potan jî dibêjin. Li herêmên [[Kurdistan]]ê bi navên cuda tên binavkirin, lewra ji ber ku saziyeke fermî yê zimanê [[kurdî]] kontrol dike nîne, di bikaranîna teknîkên nûjen de carnan tevlîhevî derdikevin. == Cil, kinc, pot, cilşok == Cil, kincên ku qirêj bûne re dibêjin. Herwiha di wateya merş û tejan de ye (kîlîm) lewra berê kinc jî bi destan dihatin ristin, ew jî li ser kergên cilçêkirinê dihatin ristin. Xasma xwakirinên çorsane û stûr bûn (wekî sako, şapik), zû qilêr dibûn. Ji ber wê, ji kincên divê bên şûştin re, cil dibêjin. Berg û kinc, ên wekî fanêle (fanorî), mîntan in. Ji yê di binî de tên xwakirin re, saye (wekî derpê, kirasqol ûêd) tên gotin. Çek, xwakirinên şervanan e, bo mînak palasqe ûêd. Poşîde, wekî kum, kolos, şalgerdan ûêd ên di ser de tên xwakirinin, ango dipoşin. Came, ji kincên zêde balkêş in re tê gotin. Bo mînak kincên manken di pêşangehên modayê de xwadikin. Pot, di wateya yên çorsane (bo mînak, kulav), biyanî (dema kincên xelkên biyanî bên xwakirin) û kostûm in. Lê ji ber ku êdî xelk pirranî bi xwe cilên xwe dişon û cil jî bi makîneyan tên şûştin, kurdan di wateya "cihê cilşûştinê" de, ji makîneya cilan dişo re jî cilşok gotine. Ango cilşok di du wateyan de ye, [[cilşok (kargeh)]], û cilşok (alav). == Serpêhatiya cilşokê == Derander, kaşîfê cilşokê [[Alva John Fisher]] e ku sala 1908'ê ev alav îcad kiriye. Makîneya wî ziwa nedikir, motorê kutekek lajwerdî (metalî) di nava avê de digerand û bi wê cil dihatin kutan. Sala 1924'ê de yekemîn makîneya ku him dişo, him jî ziwa dike hate çêkirin. Niha gelek cureyên wê hene. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Alav]] [[Kategorî:Amûrên malê]] [[Kategorî:Îcadên amerîkî]] [[Kategorî:Îcadên sedsala 19an]] [[Kategorî:Otomasyona malê]] [[Kategorî:Dahênên îngilîzî]] 3s4d7lyq6ab82dv7yz016tipw3w5mfv 0 50495 2090639 1331249 2026-09-02T12:20:11Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090639 wikitext text/x-wiki '''Bênar''' navê geliyek ji geliyên çiyayê [[Dalanper]]ê ku dikeve başûrê rojavayê navçeya Mirgewer. Di vî gelîyî de ava xweşa Bênarê diherike û seyrangehekî pir xweş çêdike.Bênar ji bêjeya Pinar ya Tirkî bi wateya kanî yan jî şelaleyê heye. {{Kontrola otorîteyê}} {{erdnîgarî-Îran-şitil}} [[Kategorî:Mirgewer]] [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] 1toqwy54mq2o4ejxnipcojt35gwp9qq 0 53282 2091015 1717393 2026-09-03T04:53:58Z SakuraBot 54179 [[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin 2091015 wikitext text/x-wiki [[Wêne:ChrisPineatCampArifjan cropped.jpg|thumb|Chris Pine]] '''Chris Pine''' (jdb. [[26ê tebaxê]] [[1980]]) [[muzîkvan]] û [[Lîstikvan|aktorekî]] [[amerîkan]] e. Di sala [[1980]]an de li bajarê [[Los Angeles]] yê [[Kalîforniya]]yê ji dayik bûye. {{Kategoriya Commonsê|Chris Pine}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Aktor-şitil}} [[Kategorî:Aktorên amerîkî]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1980]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Aktorên amerîkî yên mêr ên sedsala 20an]] [[Kategorî:Aktorên amerîkî yên mêr ên sedsala 21ê]] [[Kategorî:Agnostîkên amerîkî]] [[Kategorî:Aktorên fîlman ên amerîkî yên mêr]] [[Kategorî:Aktorên televîzyonê yên amerîkî yên mêr]] [[Kategorî:Aktorên lîstikên vîdeoyî yên amerîkî yên mêr]] [[Kategorî:Aktorên dengî yên amerîkî yên mêr]] 1jww6xte25sl8idmn2prxlre6favpva 0 53463 2091203 2046554 2026-09-03T06:38:53Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2091203 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Helec | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = {{ala|Îran}} | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | şaristan = [[Wirmê (navçe)|Wirmê]] | navçe = [[Sîlvana (navçe)|Sîlvana]] | gundistan = [[Mirgewer]] | nifûs = | bilindahî_m = | koda_postayê = | koda_telefonê = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | nexşeya_topografî = na | koordînat = }} Gundê '''Helecê''' kevtiye binê çiyayê [[Hawirok]]i yê rojavaya [[Mirgewer]]ê. Nêzî sed malan di vî gundî de dijîn. Ava Helecê ji çend gundên din re jî dicê û bûye sebeba şinahiya wan gundan. Pêdiviyê gotinê e ku pêşî cenazeyê [[Mela Mistefayê Barzanî]] di vî gundî de hat defin kirin lê piştî mesayîlên ewlehiyê der xistin. Ciyê wê niha jî maye û dora wê hisarê hesin çêkirine. Rêya Helecê ji [[Zêwe]], [[Holistane]] û [[Girik]]i derbaz dibe. {{Bajar û gundên Mirgewerê}} {{Bajar û gundên Ûrmiyeyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Mirgewerê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] qh9a3quv2hi2gogu1r3qvx1ouusetan 0 54591 2090963 2046562 2026-09-02T16:41:42Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090963 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Ewrisi | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = {{ala|Îran}} | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | şaristan = [[Wirmê (navçe)|Wirmê]] | navçe = [[Sîlvana (navçe)|Sîlvana]] | gundistan = [[Mirgewer]] | nifûs = 664 | bilindahî_m = | koda_postayê = | koda_telefonê = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | nexşeya_topografî = na | koordînat = }} '''Ewrisi''' navê yek ji [[gund]]ên gundistana [[Mirgewer]]a li [[Sîlvana (navçe)|navçeya Sîlvanayê]] ye. Sîlvana girêdayî [[Wirmê (navçe)|şaristana Wirmê]] ye. ewrisi dibe ku digel bêjeya hewris yan jê ewris (wate heja kovî) xwedî yek reh be. == Hejmara rûniştvanan == Li gor [[Serjimariya Giştî ya Mirovan û Malan a Îranê|serjimariya giştî ya mirovan û malan a Îranê]] ku di sala [[2006]]'an de hat encam dan, hejmara rûniştvanên gundê Ewrisi 664 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 127 e. == Bibîne == * [[Mirgewer|Gundistana Mirgewer]] * [[Sîlvana (navçe)|Navçeya Sîlvana]] * [[Wirmê (navçe)|Şaristana Wirmê]] {{Bajar û gundên Mirgewerê}} {{Bajar û gundên Ûrmiyeyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Mirgewerê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] b2lsrhwqhzbvx5zl6lxi4bn7s9pyt35 0 54949 2091169 2026488 2026-09-03T06:38:36Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2091169 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Ḧanemîran | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = {{ala|Îran}} | parêzgeh = [[Kurdistan (parêzgeh)|Kurdistan]] | şaristan = [[Seqiz (şaristan)|Seqiz]] | navçe = [[Zêwye (navçe)|Zêwye]] | gundistan = [[Îmam (gundistan)|Îmam]] | nifûs = 312 | bilindahî_m = | koda_postayê = | koda_telefonê = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Ḧanemîran''', [[gund]]ekî gundistana [[Îmam (gundistan)|Îmama]] [[Zêwye (navçe)|navçeya Zêwyeê]] ye. Zêwye ser [[Seqiz (şaristan)|şaristana Seqizê]] ye. == Hejmara rûniştvanan == Li gor [[Serjimariya Giştî ya Mirovan û Malan a Îranê|serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê]] ku di sala [[2006]]'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Ḧanemîran 312 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 68 e. == Bibîne == * [[Îmam (gundistan)|Gundistana Îmam]] * [[Zêwye (navçe)|Navçeya Zêwye]] * [[Seqiz (şaristan)|Şaristana Seqizê]] {{Bajar û gundên Îmamê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Îmamê]] [[Kategorî:Wargehên kurdan li parêzgeha Kurdistanê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] sbupbd0nss4ma3iehaf79688mtvqwwh 0 55008 2091149 2026457 2026-09-03T06:38:25Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2091149 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Ḧacî Ḧesen | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = {{ala|Îran}} | parêzgeh = [[Kurdistan (parêzgeh)|Kurdistan]] | şaristan = [[Seqiz (şaristan)|Seqiz]] | navçe = [[Zêwye (navçe)|Zêwye]] | gundistan = [[Kultepe (gundistan)|Kultepe]] | nifûs = 153 | bilindahî_m = | koda_postayê = | koda_telefonê = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Hacî Hesen''', '''Ḧacî Ḧesen''', [[gund]]ekî gundistana [[Kultepe (gundistan)|Kultepeya]] [[Zêwye (navçe)|navçeya Zêwyeyê]] ye. Zêwye ser [[Seqiz (şaristan)|şaristana Seqizê]] ye. == Hejmara rûniştvanan == Li gor [[Serjimariya Giştî ya Mirovan û Malan a Îranê|serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê]] ku di sala [[2006]]'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Ḧacî Ḧesen 153 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 30 e. == Bibîne == * [[Kultepe (gundistan)|Gundistana Kultepe]] * [[Zêwye (navçe)|Navçeya Zêwye]] * [[Seqiz (şaristan)|Şaristana Seqizê]] {{Bajar û gundên Kultepeyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Kultepeyê]] [[Kategorî:Wargehên kurdan li parêzgeha Kurdistanê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 5fgvs69bfbe8a1q7yfbyth4tdhv9qjj 0 55028 2090962 2026085 2026-09-02T16:41:41Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090962 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Ewilmomin | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = {{ala|Îran}} | parêzgeh = [[Kurdistan (parêzgeh)|Kurdistan]] | şaristan = [[Seqiz (şaristan)|Seqiz]] | navçe = [[Zêwye (navçe)|Zêwye]] | gundistan = [[Kulltepe (gundistan)|Kulltepe]] | nifûs = 116 | bilindahî_m = | koda_postayê = | koda_telefonê = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Ewilmomin''', [[gund]]ekî gundistana [[Kulltepe (gundistan)|Kulltepea]] [[Zêwye (navçe)|navçeya Zêwyeê]] ye. Zêwye ser [[Seqiz (şaristan)|şaristana Seqizê]] ye. == Hejmara rûniştvanan == Li gor [[Serjimariya Giştî ya Mirovan û Malan a Îranê|serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê]] ku di sala [[2006]]'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Ewilmomin 116 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 25 e. == Bibîne == * [[Kulltepe (gundistan)|Gundistana Kulltepe]] * [[Zêwye (navçe)|Navçeya Zêwye]] * [[Seqiz (şaristan)|Şaristana Seqizê]] {{Bajar û gundên Kultepeyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} {{erdnîgarî-Îran-şitil}} [[Kategorî:Gundên Kultepeyê]] [[Kategorî:Wargehên kurdan li parêzgeha Kurdistanê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] tldxqxfgy6uhfanavdp9tjfu6ut9kca 0 55093 2091174 2026509 2026-09-03T06:38:37Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2091174 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Hebekî | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = {{ala|Îran}} | parêzgeh = [[Kurdistan (parêzgeh)|Kurdistan]] | şaristan = [[Seqiz (şaristan)|Seqiz]] | navçe = [[Navendiya Seqiz (navçe)|Navendiya Seqizê]] | gundistan = [[Sera (gundistan)|Sera]] | nifûs = 201 | bilindahî_m = 1625 | koda_postayê = | koda_telefonê = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | nexşeya_topografî = na | koordînat = {{Koord|36|20|44|N|46|6|57|E|display=inline, title}} }} '''Hebekî''' ({{bi-fa|هبکی}}), [[gund]]ekî gundistana [[Sera (gundistan)|Seraya]] navçeya [[Navendiya Seqiz (navçe)|Navendiya Seqizê]] ye. Navendiya Seqizê girêdayî [[Seqiz (şaristan)|şaristana Seqizê]] ye. == Hejmara rûniştvanan == Li gor [[Serjimariya Giştî ya Mirovan û Malan a Îranê|serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê]] ku di sala [[2006]]'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Hebekî 201 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 43 e. == Bibîne == * [[Sera (gundistan)|Gundistana Serayê]] * [[Navendiya Seqiz (navçe)|Navçeya Navendiya Seqizê]] * [[Seqiz (şaristan)|Şaristana Seqizê]] {{Bajar û gundên Serayê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} {{Koord|36|20|44|N|46|06|57|E|type:city_scale:500000|display=title}} [[Kategorî:Gundên Serayê]] [[Kategorî:Wargehên kurdan li parêzgeha Kurdistanê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 1lfnij2sdo5ujzta9cql9bea2vwn0fk 0 55096 2091235 2026574 2026-09-03T06:40:11Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2091235 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Hermêle | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = {{ala|Îran}} | parêzgeh = [[Kurdistan (parêzgeh)|Kurdistan]] | şaristan = [[Seqiz (şaristan)|Seqiz]] | navçe = [[Navendiya Seqiz (navçe)|Navendiya Seqizê]] | gundistan = [[Sera (gundistan)|Sera]] | nifûs = 178 | bilindahî_m = 1842 | koda_postayê = | koda_telefonê = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | nexşeya_topografî = na | koordînat = {{Koord|36|18|38|N|46|4|52|E|display=inline, title}} }} '''Hermêle''' ({{bi-fa|هرمیله}}), [[gund]]ekî gundistana [[Sera (gundistan)|Seraya]] [[Navendiya Seqiz (navçe)|navçeya navendiya Seqizê]] ye. Navendiya Seqizê bi ser [[Seqiz (şaristan)|şaristana Seqizê]] ve ye. Hunermendê navdarê [[kurd]] [[Hesen Zîrek]] li wê gundê ji dayik bûye. == Hejmara rûniştvanan == Li gor [[Serjimariya Giştî ya Mirovan û Malan a Îranê|serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê]] ku di sala [[2006]]'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Hermêle 178 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 32 e. == Bibîne == * [[Sera (gundistan)|Gundistana Serayê]] * [[Navendiya Seqiz (navçe)|Navçeya Navendiya Seqizê]] * [[Seqiz (şaristan)|Şaristana Seqizê]] {{Koord|36|18|38|N|46|04|52|E|type:city_scale:500000|display=title|name=Hermêle}} {{Bajar û gundên Serayê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Serayê]] [[Kategorî:Wargehên kurdan li parêzgeha Kurdistanê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ne3yit3qo8uqhyjd4ofoayullmglyb3 0 55117 2090619 2023504 2026-09-02T12:20:01Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090619 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Bewrawa | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = {{ala|Îran}} | parêzgeh = [[Kurdistan (parêzgeh)|Kurdistan]] | şaristan = [[Seqiz (şaristan)|Seqiz]] | navçe = [[Navendiya Seqiz (navçe)|Navendiya Seqiz]] | gundistan = [[Sera (gundistan)|Sera]] | nifûs = 167 | bilindahî_m = | koda_postayê = | koda_telefonê = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Bewrawa''', [[gund]]ekî gundistana [[Sera (gundistan)|Seraa]] [[Navendiya Seqiz (navçe)|navçeya Navendiya Seqizê]] ye. Navendiya Seqiz ser [[Seqiz (şaristan)|şaristana Seqizê]] ye. == Hejmara rûniştvanan == Li gor [[Serjimariya Giştî ya Mirovan û Malan a Îranê|serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê]] ku di sala [[2006]]'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Bewrawa 167 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 29 e. == Bibîne == * [[Sera (gundistan)|Gundistana Sera]] * [[Navendiya Seqiz (navçe)|Navçeya Navendiya Seqiz]] * [[Seqiz (şaristan)|Şaristana Seqizê]] {{Bajar û gundên Serayê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{erdnîgarî-Îran-şitil}} [[Kategorî:Gundên Serayê]] [[Kategorî:Wargehên kurdan li parêzgeha Kurdistanê]] [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] syogmvpc6yu96xy0564aup3kuh1uy2q 0 55126 2091218 2026549 2026-09-03T06:39:01Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2091218 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Hemzeqereniyan | navê_din = Ḧemzeqereniyan | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = {{ala|Îran}} | parêzgeh = [[Kurdistan (parêzgeh)|Kurdistan]] | şaristan = [[Seqiz (şaristan)|Seqiz]] | navçe = [[Navendiya Seqiz (navçe)|Navendiya Seqiz]] | gundistan = [[Mîredê (gundistan)|Mîredê]] | demonîm = Xelkê Hemzeqereniyan | nifûs = 88 | bilindahî_m = | koda_postayê = | koda_telefonê = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Hemzeqereniyan''', '''Ḧemzeqereniyan''', [[gund]]ekî gundistana [[Mîredê (gundistan)|Mîredê]] ya [[Navendiya Seqiz (navçe)|navçeya Navendiya Seqizê]] ye. Navendiya Seqiz ser [[Seqiz (şaristan)|şaristana Seqizê]] ye. == Hejmara rûniştvanan == Li gor [[Serjimariya Giştî ya Mirovan û Malan a Îranê|Serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê]] ku di sala [[2006]]an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Hemzeqereniyan 88 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 15 e. == Bibîne == * [[Mîredê (gundistan)|Gundistana Mîredê]] * [[Navendiya Seqiz (navçe)|Navçeya Navendiya Seqiz]] * [[Seqiz (şaristan)|Şaristana Seqizê]] {{Bajar û gundên Mîredê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Mîredê]] [[Kategorî:Wargehên kurdan li parêzgeha Kurdistanê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] dtv2xx1mfhie89z6ia8xg19ewf2tnp9 0 55140 2091145 2026456 2026-09-03T06:38:23Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2091145 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Gwêze | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = {{ala|Îran}} | parêzgeh = [[Kurdistan (parêzgeh)|Kurdistan]] | şaristan = [[Seqiz (şaristan)|Seqiz]] | navçe = [[Navendiya Seqiz (navçe)|Navendiya Seqiz]] | gundistan = [[Mîredê (gundistan)|Mîredê]] | demonîm = [[Gwêzeyî]], xelkê Gwêzê | nifûs = 269 | bilindahî_m = 1755 | koda_postayê = | koda_telefonê = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | nexşeya_topografî = na | koordînat = {{Koord|36|12|25|N|45|57|8|E|display=inline, title}} }} '''Gwêze''' ({{bi-fa|گویزه}}), [[gund]]ekî gundistana [[Mîredê (gundistan)|Mîredê]] ya [[Navendiya Seqiz (navçe)|navçeya Navendiya Seqizê]] ye. Navendiya Seqiz ser [[Seqiz (şaristan)|şaristana Seqizê]] ye. == Hejmara rûniştvanan == Li gor [[Serjimariya Giştî ya Mirovan û Malan a Îranê|Serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê]] ku di sala [[2006]]'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Gwêzê 269 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 47 e. == Bibîne == * [[Mîredê (gundistan)|Gundistana Mîredê]] * [[Navendiya Seqiz (navçe)|Navçeya Navendiya Seqiz]] * [[Seqiz (şaristan)|Şaristana Seqizê]] {{Bajar û gundên Mîredê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} {{Koord|36|12|25|N|45|57|08|E|type:city_scale:500000|display=title}} [[Kategorî:Gundên Mîredê]] [[Kategorî:Wargehên kurdan li parêzgeha Kurdistanê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] p537t5su11pehv5pj80n4o9u23ejzdq 0 55148 2091153 2026458 2026-09-03T06:38:27Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2091153 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Ḧacî memeyan | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = {{ala|Îran}} | parêzgeh = [[Kurdistan (parêzgeh)|Kurdistan]] | şaristan = [[Seqiz (şaristan)|Seqiz]] | navçe = [[Sirşîw (navçe)|Sirşîw]] | gundistan = [[Çilçeşme rojava (gundistan)|Çilçeşme rojava]] | nifûs = 341 | bilindahî_m = | koda_postayê = | koda_telefonê = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Ḧacî memeyan''', [[gund]]ekî gundistana [[Çilçeşme rojava (gundistan)|Çilçeşme rojavaa]] [[Sirşîw (navçe)|navçeya Sirşîwê]] ye. Sirşîw ser [[Seqiz (şaristan)|şaristana Seqizê]] ye. == Hejmara rûniştvanan == Li gor [[Serjimariya Giştî ya Mirovan û Malan a Îranê|serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê]] ku di sala [[2006]]'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Ḧacî memeyan 341 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 59 e. == Bibîne == * [[Çilçeşme rojava (gundistan)|Gundistana Çilçeşme rojava]] * [[Sirşîw (navçe)|Navçeya Sirşîw]] * [[Seqiz (şaristan)|Şaristana Seqizê]] {{Bajar û gundên Çilçeşmeya Rojava}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Çilçeşmeya Rojava]] [[Kategorî:Wargehên kurdan li parêzgeha Kurdistanê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] j6js941b6cc1ahw0zmo40hd3y4vemz5 0 55161 2091236 2026573 2026-09-03T06:40:12Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2091236 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Hermêdol | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = {{ala|Îran}} | parêzgeh = [[Kurdistan (parêzgeh)|Kurdistan]] | şaristan = [[Seqiz (şaristan)|Seqiz]] | navçe = [[Sirşîw (navçe)|Sirşîw]] | gundistan = [[Zûlfeqar (gundistan)|Zûlfeqar]] | nifûs = 220 | bilindahî_m = | koda_postayê = | koda_telefonê = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Hermêdol''', '''Hermêdoł''', [[gund]]ekî gundistana [[Zûlfeqar (gundistan)|Zûlfeqara]] [[Sirşîw (navçe)|navçeya Sirşîwê]] ye. Sirşîw ser [[Seqiz (şaristan)|şaristana Seqizê]] ye. == Hejmara rûniştvanan == Li gor [[Serjimariya Giştî ya Mirovan û Malan a Îranê|serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê]] ku di sala [[2006]]'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Hermêdoll 220 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 42 e. == Bibîne == * [[Zûlfeqar (gundistan)|Gundistana Zûlfeqar]] * [[Sirşîw (navçe)|Navçeya Sirşîw]] * [[Seqiz (şaristan)|Şaristana Seqizê]] {{Bajar û gundên Zûlfeqarê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Zûlfeqarê]] [[Kategorî:Wargehên kurdan li parêzgeha Kurdistanê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 1126svc2bvjvcz2u3k57n1rv3jv6nhw 0 55162 2091229 2026551 2026-09-03T06:40:07Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2091229 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Hengeçîne | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = {{ala|Îran}} | parêzgeh = [[Kurdistan (parêzgeh)|Kurdistan]] | şaristan = [[Seqiz (şaristan)|Seqiz]] | navçe = [[Sirşîw (navçe)|Sirşîw]] | gundistan = [[Zûlfeqar (gundistan)|Zûlfeqar]] | nifûs = 106 | bilindahî_m = | koda_postayê = | koda_telefonê = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Hengeçîne''', [[gund]]ekî gundistana [[Zûlfeqar (gundistan)|Zûlfeqara]] [[Sirşîw (navçe)|navçeya Sirşîwê]] ye. Sirşîw ser [[Seqiz (şaristan)|şaristana Seqizê]] ye. == Hejmara rûniştvanan == Li gor [[Serjimariya Giştî ya Mirovan û Malan a Îranê|serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê]] ku di sala [[2006]]'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Hengeçîne 106 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 19 e. == Bibîne == * [[Zûlfeqar (gundistan)|Gundistana Zûlfeqar]] * [[Sirşîw (navçe)|Navçeya Sirşîw]] * [[Seqiz (şaristan)|Şaristana Seqizê]] {{Bajar û gundên Zûlfeqarê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Zûlfeqarê]] [[Kategorî:Wargehên kurdan li parêzgeha Kurdistanê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 2qpxhx5qint04tqeu35jyz7yv9px1bn 0 58409 2090645 1331308 2026-09-02T12:20:13Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090645 wikitext text/x-wiki {{Nexşeya cihan | Îran | lat_deg = 34.3975 | lon_deg = 47.444167 | label = Bêstûn | width = 220 | float = right | caption = Cihê Bêstûnê li [[Îran]]ê. }} '''Bêstûn''' bajarekî [[rojhilatê Kurdistanê]] ye. Bêstûn dikeve şehristana [[Harsîn]] a li parêzgeha [[Kirmaşan (parêzgeh)|Kirmaşanê]]. {{Kirmaşan}} {{Kontrola otorîteyê}} {{erdnîgarî-Îran-şitil}} {{Koord|34|23|51|N|47|26|39|E|type:city|display=title}} [[Kategorî:Bajarên parêzgeha Kirmaşanê]] [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] fzjdipl0dk8igyd1qrzqjo1kq0skjye 0 62947 2090905 2052816 2026-09-02T13:42:14Z Avestaboy 34898 2090905 wikitext text/x-wiki {{Sernavê îtalîk}} {{Ev gotar|li ser romana Tolkien e. Ji bo fîlman, ji kerema xwe re here [[The Hobbit (fîlm)]].}} {{Agahîdanka giştî }} '''Hobbit''' (sernavê resen ''The Hobbit, or There and Back Again ''';''''' bi wateya: ''Hobbit, an li vê derê li wê derê'') romaneke hemasî ya pir aşopî ya nivîskarê înglîz [[J. R. R. Tolkien]] e ya ku di 21ê îlona 1937an de derketiye. Tercimeya kurdî ya kitêbê ji aliyê [[Samî Hêzil]] ve di 2023an de ji [[Weşanxaneya Lîs|Weşanên Lîsê]] derketiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://candname.com/pirtuka-hobit-a-bi-kurmanci-derket/ |sernav=Pirtûka ‘Hobbit’ a bi Kurmancî Derket! |tarîx=2023-11-06 |malper=ÇandName |tarîxa-gihiştinê=2024-01-15 }}</ref> Di vê romana qala Hobbitike bi navê ''Bilbo Baggins'' û 13 kurtebal, serê kurtebalan ji ''Thorin ''Oakenshield''.'' == Çîrok == Gava ku wî qet hêvî nedikir gel Gandalf î 13 mirovên kûrt hatine mala wî, Lêbelê, jiyana wî tê guhertin. Di vê rêwîtiyê de, xelekek heye ku dê çarenûsa cîhana navîn biguheze. Wî rêwîtiyê da hûkûmdarê smaug yê bin çiyayê erebor da hête kûştin. Piştî şerê 5 artêşê bajarê bin çiyayê erebor hatiye avakirin û azad. mirovên kûrt li vî bajarî bicîh dibin û dijîn == Bide ber == * ''[[The Lord of the Rings (pirtûk)|The Lord of the Rings]]'' * [[Cîhana Navîn|''Cîhana Navîn'']] * [[Kurên Húrînê|''Kurên Húrînê'']] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Pirtûk-şitil}} [[Kategorî:Berhemên J. R. R. Tolkien]] [[Kategorî:Hobbit (pirtûk)]] [[Kategorî:Honak li ser efsûngeran]] [[Kategorî:Pirtûkên zarokan ên li ser ejdehayan]] [[Kategorî:Romanên li ser ejdehayan]] [[Kategorî:Romanên zarokan ên brîtanî]] kw55n6cqo69ceelrmltque670xwg9wp 0 63919 2090647 1653751 2026-09-02T12:20:14Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090647 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Bêwranî xwarê | navê_fermî = بیوران سفلی | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = {{ala|Îran}} | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana Rojava]] | şaristan = [[Serdeşt (şaristan)|Serdeşt]] | bexş = [[Navendiya Serdeşt (bexş)|Navendiya Serdeşt]] | gundistan = [[Beryacî (gundistan)|Beryacî]] | demonîm = | nifûs = 238 | sala_nifûsê = [[2006]] | eşîr = | bilindahî_m = | koda_postayê = | koda_telefonê = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Bêwranî xwarê''' ({{bi-fa|بیوران سفلی}}), [[gund]]ekî gundistana [[Beryacî (gundistan)|Beryacîa]] [[Navendiya Serdeşt (bexş)|bexşa Navendiya Serdeştê]] ye. Navendiya Serdeşt ser [[Serdeşt (şaristan)|şaristana Serdeştê]] ye. == Gelhenasî == Li gor [[Serjimariya Giştî ya Mirovan û Malan a Îranê|serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê]] ku di sala [[2006]]'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Bêwranî xwarê 238 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 1261 e. == Mijarên têkildar == * [[Beryacî (gundistan)|Gundistana Beryacî]] * [[Navendiya Serdeşt (bexş)|Bexşa Navendiya Serdeşt]] * [[Serdeşt (şaristan)|Şaristana Serdeştê]] {{Bajar û gundên Serdeştê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{erdnîgarî-Îran-şitil}} [[Kategorî:Gundên Serdeştê]] [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] 26vv5uumxsba48cy3ysgrdf0de5smqa 0 63920 2090649 1653752 2026-09-02T12:20:15Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090649 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Bêwranî serê | navê_fermî = بیوران علیا | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = {{ala|Îran}} | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana Rojava]] | şaristan = [[Serdeşt (şaristan)|Serdeşt]] | bexş = [[Navendiya Serdeşt (bexş)|Navendiya Serdeşt]] | gundistan = [[Beryacî (gundistan)|Beryacî]] | demonîm = | nifûs = 119 | sala_nifûsê = [[2006]] | eşîr = | bilindahî_m = | koda_postayê = | koda_telefonê = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Bêwranî serê''' ({{bi-fa|بیوران علیا}}), [[gund]]ekî gundistana [[Beryacî (gundistan)|Beryacîa]] [[Navendiya Serdeşt (bexş)|bexşa Navendiya Serdeştê]] ye. Navendiya Serdeşt ser [[Serdeşt (şaristan)|şaristana Serdeştê]] ye. == Gelhenasî == Li gor [[Serjimariya Giştî ya Mirovan û Malan a Îranê|serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê]] ku di sala [[2006]]'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Bêwranî serê 119 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 570 e. == Mijarên têkildar == * [[Beryacî (gundistan)|Gundistana Beryacî]] * [[Navendiya Serdeşt (bexş)|Bexşa Navendiya Serdeşt]] * [[Serdeşt (şaristan)|Şaristana Serdeştê]] {{Bajar û gundên Serdeştê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{erdnîgarî-Îran-şitil}} [[Kategorî:Gundên Serdeştê]] [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] e1s162fkvaory8jaygn1tz1pgo02gy1 0 63966 2090638 1653799 2026-09-02T12:20:10Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090638 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Bêloke | navê_fermî = بیلوکه | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = {{ala|Îran}} | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana Rojava]] | şaristan = [[Serdeşt (şaristan)|Serdeşt]] | bexş = [[Weznê (bexş)|Weznê]] | gundistan = [[Gewirkî nellên (gundistan)|Gewirkî nellên]] | demonîm = | nifûs = 34 | sala_nifûsê = [[2006]] | eşîr = | bilindahî_m = | koda_postayê = | koda_telefonê = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Bêloke''' ({{bi-fa|بیلوکه}}), [[gund]]ekî gundistana [[Gewirkî nellên (gundistan)|Gewirkî nellêna]] [[Weznê (bexş)|bexşa Weznêê]] ye. Weznê ser [[Serdeşt (şaristan)|şaristana Serdeştê]] ye. == Gelhenasî == Li gor [[Serjimariya Giştî ya Mirovan û Malan a Îranê|serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê]] ku di sala [[2006]]'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Bêloke 34 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 225 e. == Mijarên têkildar == * [[Gewirkî nellên (gundistan)|Gundistana Gewirkî nellên]] * [[Weznê (bexş)|Bexşa Weznê]] * [[Serdeşt (şaristan)|Şaristana Serdeştê]] {{Bajar û gundên Serdeştê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{erdnîgarî-Îran-şitil}} [[Kategorî:Gundên Serdeştê]] [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] 3rbpj44bupogtsqtqmw1h86a6gwf9fi 0 64004 2090659 1653851 2026-09-02T12:20:19Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090659 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Bêzîle | navê_fermî = بزیله | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = {{ala|Îran}} | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana Rojava]] | şaristan = [[Serdeşt (şaristan)|Serdeşt]] | bexş = [[Weznê (bexş)|Weznê]] | gundistan = [[Millkarî (gundistan)|Millkarî]] | demonîm = | nifûs = 24 | sala_nifûsê = [[2006]] | eşîr = | bilindahî_m = | koda_postayê = | koda_telefonê = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Bêzîle''' ({{bi-fa|بزیله}}), [[gund]]ekî gundistana [[Millkarî (gundistan)|Millkarîa]] [[Weznê (bexş)|bexşa Weznêê]] ye. Weznê ser [[Serdeşt (şaristan)|şaristana Serdeştê]] ye. == Gelhenasî == Li gor [[Serjimariya Giştî ya Mirovan û Malan a Îranê|serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê]] ku di sala [[2006]]'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Bêzîle 24 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 118 e. == Mijarên têkildar == * [[Millkarî (gundistan)|Gundistana Millkarî]] * [[Weznê (bexş)|Bexşa Weznê]] * [[Serdeşt (şaristan)|Şaristana Serdeştê]] {{Bajar û gundên Serdeştê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{erdnîgarî-Îran-şitil}} [[Kategorî:Gundên Serdeştê]] [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] qzmeg32p0y4pj74ixxrh7drkstdtdyl 0 64007 2090646 1653856 2026-09-02T12:20:13Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090646 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Bêşasp | navê_fermî = بیشاسب | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = {{ala|Îran}} | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana Rojava]] | şaristan = [[Serdeşt (şaristan)|Serdeşt]] | bexş = [[Weznê (bexş)|Weznê]] | gundistan = [[Millkarî (gundistan)|Millkarî]] | demonîm = | nifûs = 63 | sala_nifûsê = [[2006]] | eşîr = | bilindahî_m = | koda_postayê = | koda_telefonê = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Bêşasp''' ({{bi-fa|بیشاسب}}), [[gund]]ekî gundistana [[Millkarî (gundistan)|Millkarîa]] [[Weznê (bexş)|bexşa Weznêê]] ye. Weznê ser [[Serdeşt (şaristan)|şaristana Serdeştê]] ye. == Gelhenasî == Li gor [[Serjimariya Giştî ya Mirovan û Malan a Îranê|serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê]] ku di sala [[2006]]'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Bêşasp 63 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 347 e. == Mijarên têkildar == * [[Millkarî (gundistan)|Gundistana Millkarî]] * [[Weznê (bexş)|Bexşa Weznê]] * [[Serdeşt (şaristan)|Şaristana Serdeştê]] {{Bajar û gundên Serdeştê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{erdnîgarî-Îran-şitil}} [[Kategorî:Gundên Serdeştê]] [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] s1t6jtoscjayc9k19wt5kjt48gu7ql7 0 64048 2090673 1653925 2026-09-02T12:20:26Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090673 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Binawê | navê_fermî = بناوه | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = {{ala|Îran}} | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana Rojava]] | şaristan = [[Serdeşt (şaristan)|Serdeşt]] | bexş = [[Navendiya Serdeşt (bexş)|Navendiya Serdeşt]] | gundistan = [[ئالان (gundistan)|ئالان]] | demonîm = | nifûs = 20 | sala_nifûsê = [[2006]] | eşîr = | bilindahî_m = | koda_postayê = | koda_telefonê = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Binawê''' ({{bi-fa|بناوه}}), [[gund]]ekî gundistana [[ئالان (gundistan)|ئالانa]] [[Navendiya Serdeşt (bexş)|bexşa Navendiya Serdeştê]] ye. Navendiya Serdeşt ser [[Serdeşt (şaristan)|şaristana Serdeştê]] ye. == Gelhenasî == Li gor [[Serjimariya Giştî ya Mirovan û Malan a Îranê|serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê]] ku di sala [[2006]]'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Binawê 20 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 77 e. == Mijarên têkildar == * [[ئالان (gundistan)|Gundistana ئالان]] * [[Navendiya Serdeşt (bexş)|Bexşa Navendiya Serdeşt]] * [[Serdeşt (şaristan)|Şaristana Serdeştê]] {{Bajar û gundên Serdeştê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{erdnîgarî-Îran-şitil}} [[Kategorî:Gundên Serdeştê]] [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ieu8iugsad1068bua67egzhzarj6dwq 0 64049 2090648 1653928 2026-09-02T12:20:14Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090648 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Bêtûş | navê_fermî = بیطوش | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = {{ala|Îran}} | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana Rojava]] | şaristan = [[Serdeşt (şaristan)|Serdeşt]] | bexş = [[Navendiya Serdeşt (bexş)|Navendiya Serdeşt]] | gundistan = [[ئالان (gundistan)|ئالان]] | demonîm = | nifûs = 179 | sala_nifûsê = [[2006]] | eşîr = | bilindahî_m = | koda_postayê = | koda_telefonê = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Bêtûş''' ({{bi-fa|بیطوش}}), [[gund]]ekî gundistana [[ئالان (gundistan)|ئالانa]] [[Navendiya Serdeşt (bexş)|bexşa Navendiya Serdeştê]] ye. Navendiya Serdeşt ser [[Serdeşt (şaristan)|şaristana Serdeştê]] ye. == Gelhenasî == Li gor [[Serjimariya Giştî ya Mirovan û Malan a Îranê|serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê]] ku di sala [[2006]]'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Bêtûş 179 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 817 e. == Mijarên têkildar == * [[ئالان (gundistan)|Gundistana ئالان]] * [[Navendiya Serdeşt (bexş)|Bexşa Navendiya Serdeşt]] * [[Serdeşt (şaristan)|Şaristana Serdeştê]] {{Bajar û gundên Serdeştê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{erdnîgarî-Îran-şitil}} [[Kategorî:Gundên Serdeştê]] [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] dovhjhxr4fdz2uqa6sok3973gekexar 0 64412 2091016 1856615 2026-09-03T04:54:08Z SakuraBot 54179 [[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin 2091016 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=kanûna pêşîn 2020}} {{Bêçavkanî|tarîx=tebax 2024}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 }} '''Chris Pratt''' (jdb. {{Jidayikbûn|21|hezîran|1979}}) [[Muzîkvan]] û [[Lîstikvan|aktorekî]] [[amerîkan]] e. Di sala [[1979]]an de li bajarê [[Virginia (Minnesota)|Virginia]] yê dewleta [[Minnesota]]yê ([[DYA]]) ji dayik bûye. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * {{Commons-biçûk}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Aktor-şitil}} [[Kategorî:Aktorên amerîkî]] [[Kategorî:Malbata Kennedy]] [[Kategorî:Malbata Schwarzenegger]] [[Kategorî:Malbata Shriver]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Aktorên amerîkî yên mêr ên sedsala 21ê]] [[Kategorî:Aktorên fîlman ên amerîkî yên mêr]] [[Kategorî:Aktorên televîzyonê yên amerîkî yên mêr]] [[Kategorî:Aktorên dengî yên amerîkî yên mêr]] rgdbnb4b30eqdjsww6q9tu7rnyxzdol 0 74045 2091272 2057484 2026-09-03T11:18:02Z Avestaboy 34898 2091272 wikitext text/x-wiki {{Sernavê îtalîk}} {{Agahîdanka giştî | wêne = Tales_serial.jpg | sernavê_wêne = Bergê çapa yekem ê pirtûkê, 1859 | wdneyîne = jê_çêbûyî,navê_rastî }} '''''A Tale of Two Cities''''' ("Çîroka du bajaran"), [[roman (wêje)|romanek]] e ku ji aliyê [[Charles Dickens]] ve di sala 1859an de hatiye nivîsandin. Mijara wê li ser çendîn bûyer e ku di gav û beriya [[Şoreşa Fransayê]] de li [[Parîs]]ê qewimîne. Bi hejmara firotina wê ya li ser 200 [[milyon]]ê ve ew di nav berhemên wêjeyî yên herî navdar ên hemû deman de ye.<ref>{{en}} [http://www.broadway.com/buzz/97173/the-best-of-times-a-tale-of-two-cities-to-open-at-broadways-hirschfeld-theatre-on-sept-18 ''broadway.com'': ''The Best of Times! A Tale of Two Cities to Open at Broadway's Hirschfeld Theatre on Sept. 18'']</ref> Roman, qala rewşa gundiyên [[fransî]] yên ku pêşengiya [[şoreş]]ê kirine û bi salane ji aliyê torinan ve tehde dîtine, û li hemberî vê jî di salên nêzîk ên şoreşê de havîtiya ber bi torinan ve û manendiyên di navbera [[civak]]a wê [[dem]]ê de ne, dike. Ligel van bûyeran, ew jiyana çend karakteran jî qal dike. ''Charles Darnay û Sydney Carton'' karakterên herî girîng in. Darnay her çiqas zadeganekî fransî be jî xwediyê kesayetiyeke dilpak e û li ber bindestan e lê ew rastî xişma şoreşê tê. Îcar Carton jî parêzer e û ji jina Darnayê re evîndar e lê ev evîn yekalî ye. Di heman katî de jî ew xwediyê kesayetiyeke xerab e. == Mijara wê == Dr. Manetteyê ku li Parîsê di [[girtîgeh]]ekê de bêtawan 18 [[sal]]a xwe derbas kiriye û bi alîkariya hevalekî xwe filitîye, wexta ku bi keça xwe re ji [[London]]ê vedigere, bi Charles Darnay re hev nas dikin. Piştî vê hevnaskirinê Darnay û Luciayê ku keça ''Dr. Manette''yê ye, li hevdû evîndar dibin. Di [[kitêb]]ê de jî qala bandorên şoreşa Fransayê yên li ser jîn û zewaca Charles Darnay û keça Dr. Manetteyê tê kirin. Pirtûk guhêrkên giyanî yên van [[însan]]an digire destê xwe. Di heman katî de jî di kitêbê de em dikarin ku pêrgî gelek eserên dîrokî bibin. Darêjên bûyerê û pêwendiyên bi hev û du re, di romanê de meraqa xwendevanê heta rûpela dawî didome. ''Charles Dickens'' wexta ku vê romanê dinivîsand, di nava gelşên ku wekî gelşên Charles Darnay, de bû. Ji ber vê yekê destpêka nav û paşnavê '''C'''harles '''D'''ickens û destpêka nav û paşnavê '''C'''harles '''D'''arnay wek hev in. == Tesîrên wê == [[Nivîskar]] armanc kiribû ku behsa êşa hezar mirovên bi [[Meşneqe|giyotînê]] serê wan hatibûn jêkirin û rêzikên [[Keyîtî|monarşiyê]] ku li derdora [[welat]]ê kiribûn gola xwîn, bikira. Li hemberî vê jî xelk bi [[zagon]]ên derew biryara [[Cezayê mirinê|îdamê]] didan [[Arîstokrasî|arîstokratan]]. Yanê yên ku dikuştin, ji vê pê ve dihatin kuştin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Romanên Charles Dickens]] [[Kategorî:Romanên dîrokî yên brîtanî]] hv0rns00l6rp4gdcw17b6yt6bqkywne 0 75152 2090567 2090563 2026-09-02T12:05:38Z Avestaboy 34898 2090567 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî | sernavê_îtalîk = erê | nivîskar = [[J.K. Rowling]] | pêşgotin = | şêwe = [[Roman (wêje)|Roman]] | welat = {{Ala|Keyaniya Yekbûyî}} | dîrok = 1997-2007 | weşanger = Bloomsbury | pêk_tê_ji = * ''[[Harry Potter and the Philosopher's Stone|The Philosopher's Stone]]'' (1997) * ''[[Harry Potter and the Chamber of Secrets|The Chamber of Secrets]]'' (1998) * ''[[Harry Potter and the Prisoner of Azkaban|The Prisoner of Azkaban]]'' (1999) * ''[[Harry Potter and the Goblet of Fire|The Goblet of Fire]]'' (2000) * ''[[Harry Potter and the Order of the Phoenix|The Order of the Phoenix]]'' (2003) * ''[[Harry Potter and the Half-Blood Prince|The Half-Blood Prince]]'' (2005) * ''[[Harry Potter and the Deathly Hallows|The Deathly Hallows]]'' (2007) }} '''''Harry Potter''''' rêzeromaneke fantazî ye ku ji hêla nivîskara [[brîtanî]] [[J.K. Rowling|J. K. Rowling]] ve hatiye nivîsandin. Roman jiyana ciwanê sêrbaz ê bi navê Harry Potter û hevalên wî Hermione Granger û Ron Weasley wekî kronîkî vedibêje ku hemû li ''Xwendingeha Cadûgerî û Sêrbaziyê ya Hogwarts''ê [[xwendekar]] in. Çîroka sereke bi tekoşîna ''Harry''yî re têkildar e ku wî li ber Lord Voldemortê sêrbazê tariyê radibe ku dixwaze nemiriyê bi dest bixe, desthilatdariya sêrbaziyê ku wekî ''Wezareta Sêrbaziyê'' tê binavkirin, hilweşîne û hemû sêrbaz û Mugglean (mirovên ne-sêrbaz) li bin hêza xwe stûxwar bike. Di {{Dîrok|26|hezîran|1997}} de ji weşandina romana yekem ''[[Harry Potter and the Philosopher's Stone]]'' vir ve, rêzeroman li seranserê cîhanê popûlerbûneke berbiçav pêk anî û pesnê [[rexnegir]] û serkeftineke bazirganî bi dest xist. Rêzepirtûk him bala xwendevanên mezin û him jî ya xwendevanên biçûk kişand ser xwe û êdî yek ji kevirên kevneşopî yên [[wêje]]ya mezinên ciwan tê hesibandin.<ref>{{Jêder-nûçe |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/2996578.stm |sernav=Potter's place in the literary canon |paşnav=Allsobrook |pêşnav=Dr. Marian |tarîx=18 hezîran 2003 |malper=BBC News |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080109162755/http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/2996578.stm |tarîxa-arşîvê=9 kanûna paşîn 2008 |rewşa-urlyê=zindî |tarîxa-gihiştinê=15 çiriya pêşîn 2007 }}</ref> Heta sibata 2018an, ji zêdetirî 500 mîlyon kopiya rêzeroman li çar aliyê cîhanê hatine firotin û ketiye nav ''lîsteya pirtûkên ku di dîrokê de herî pir hatine firotin'' û li heştê zimanan hatine wergerandin.<ref name="Harry Potter copies">{{Jêder-nûçe |url=https://www.pottermore.com/news/500-million-harry-potter-books-have-now-been-sold-worldwide |sernav=500 million Harry Potter books have now been sold worldwide |paşnav=The Pottermore News Team |tarîx=1 sibat 2018 |malper=[[Pottermore]] |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180314231631/https://www.pottermore.com/news/500-million-harry-potter-books-have-now-been-sold-worldwide |tarîxa-arşîvê=14 adar 2018 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> Çar pirtûkên dawî yên rêzeromanê li [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|DYAyê]] di nav bîst û çar demjimêran a çapkirina xwe de nêzî yanzdeh mîlyon kopî firotin ku bi vê taybetiyê bûye yekemîn a ''lîsteya pîrtûkên ku zûtirîn hatine firotin''. Pirtûk di destpêkê de bi [[zimanê îngilîzî]] ji hêla du [[weşanxane]]yên mezin ve hat weşandin, Bloomsbury li [[Keyaniya Yekbûyî]] û Scholastic Press li [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]]. Şanoya ''Harry Potter and the Cursed Child'', li ser bingeha çîrokek e ku ji hêla Rowling ve hatibû nivîsandin, li [[London]]ê di 30yê tîrmeha 2016an de li Palace Theaterê hat pêşandan, berhem ji hêla Little, Brown ve hatiye çapkirin. Fîlmên heft pirtûkên xwemalî di nav heşt beşan de bi heman navê ji hêla Warner Bros. Pictures ve hatin çêkirin, ku heta sibata 2018an bûye sêyem rêzefîlma ku herî zêde dahatê bi dest xistiye. Di sala 2016an de nirxa giştî ya ''takemafa Harry Potter wekî'' $25 mîlyar hatiye texmînkirin<ref name="Time25">{{Jêder-malper |url=http://time.com/money/4279432/billion-dollar-spell-harry-potter |sernav=Harry Potter's $25 Billion Magic Spell |paşnav=Meyer |pêşnav=Katie |tarîx=6 nîsan 2016 |malper=[[Time Magazine|Time]] |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160410113503/http://time.com/money/4279432/billion-dollar-spell-harry-potter |tarîxa-arşîvê=10 nîsan 2016 |tarîxa-gihiştinê=4 çiriya paşîn 2016 }}</ref> ku bi vê jî ''Harry Potter dibe'' yek ji takemafên medyayê yên herî bilindtirîn ên hemû deman. [[Wêne:Harry Potter wordmark (British).svg|thumb|Logoya ku beriya sala 2010an di weşanên Brîtanya, Awistiralya û Kanadayê de dihat bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.bloomsbury.com/media/bookseller_image_tandcs.pdf |sernav=Harry Potter Books (UK Editions) Terms and Conditions for Use of Images for Book Promotion |tarîx=10 tîrmeh 2007 |weşanger=Bloomsbury Publishing Plc |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20070710055833/http://www.bloomsbury.com/media/bookseller_image_tandcs.pdf |tarîxa-arşîvê=10 tîrmeh 2007 |tarîxa-gihiştinê=7 îlon 2012 }}</ref>]] Rêzeroman ji gelek [[cure]]yan pêk hatiye, di ''cîhana Harry Potter'' de fantazî, [[drama]], mezinbûn û çîroka xwendingehê ya brîtanî (ku tê de hêmanên sêrbazî, rakêşanî, serpêhatî, tirsnakî jî) hene, gelek mijaran hatine nexşandin û gelek referans û wateyên çandî jî dihewîne.<ref name="meanings">Sources that refer to the many genres, cultural meanings and references of the series include: </ref> Li gorî Rowling, temaya sereke mijara mirinê ye.<ref name="Geordie Greig">{{Jêder-nûçe |url=https://www.telegraph.co.uk/news/uknews/1507438/There-would-be-so-much-to-tell-her....html |sernav='There would be so much to tell her...' |paşnav=Greig |pêşnav=Geordie |tarîx=11 kanûna paşîn 2006 |malper=The Telegraph |cih=London |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20070311032026/http://www.telegraph.co.uk/news/main.jhtml?xml=%2Fnews%2F2006%2F01%2F10%2Fnrowl110.xml |tarîxa-arşîvê=11 adar 2007 |rewşa-urlyê=zindî |tarîxa-gihiştinê=4 nîsan 2007 }}</ref> Mijarên din ên girîng ên rêzeromanê pêşdarazî, gendelî û dînîtî ne.<ref name="QuickQuoteQuill">{{Jêder-nûçe |url=http://www.quick-quote-quill.org/articles/2003/0302-newsround-mzimba.htm |sernav=Interview with Steve Kloves and J.K. Rowling |paşnav=Mzimba |pêşnav=Lizo |tarîx=28 tîrmeh 2008 |weşanger=Quick Quotes Quill |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150509001737/http://quick-quote-quill.org/articles/2003/0302-newsround-mzimba.htmaccess |tarîxa-arşîvê=9 gulan 2015 }}</ref> Serkeftina pirtûk û fîlman destûr daye nivîskarê ku cîhana ''Harry Potter'' bi gelek xebatên din ên alîgir re berfireh bike û bi vê derfetê ve J. K. Rowling bi riya malpera [[Pottermore]]ê ji bo geşedana cîhanê çîrokên alîgir diweşîne û wan rojane dike ku di nav wan de ya herî navdar ''[[Fantastic Beasts and Where to Find Them]] e''. Di van demên dawî de, li seranserê cîhanê li çend ''Universal Parks & Resorts''ê bi navê ''Wizading World of Harry Potter'' parkên temadar hatine çêkirin ji bo gerr û geştên turîstîk. == Bûyer == [[Wêne:Harry Potter Platform Kings Cross.jpg|thumb|246x246px| Platforma 9¾ li stasyona trenê ya London King Crossê]] Lehengê navendî yê rêzeromanê Harry Potter e, lawikê yanzdeh salî li Surreyê li bajarokê honakî ya bi navê ''Little Whinging''ê bi xaltîk, ap û pisxaltiyê xwe -bi Dursleysan- re dijî û her çiqas ew mirovên ne-sêrbaz bin jî ku wekî Muggles têne zanîn, Harry sêrbaz e.<ref>{{Jêder-nûçe |url=http://edition.cnn.com/2000/books/reviews/07/14/review.potter.goblet/ |sernav=Review: Gladly drinking from Rowling's 'Goblet of Fire' |paşnav=Lemmerman |pêşnav=Kristin |tarîx=14 tîrmeh 2000 |weşanger=CNN |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20060629221627/http://edition.cnn.com/2000/books/reviews/07/14/review.potter.goblet/ |tarîxa-arşîvê=29 hezîran 2006 |rewşa-urlyê=mirî |tarîxa-gihiştinê=28 îlon 2008 }}</ref> Cîhana sêrbaziyê ya veşartî bi cîhana Muggle re paralel e. Hêza wî ya sêrbazî zikmakî ye û zarokên xwedî hêzên bi vî rengî têne vexwendin ku biçin xwendingehên sêrbazî yên taybetî yên ku behreyên pêdivî yên ser efsûnî fêr bibin da ku di cîhana sêrbaziyê de bi ser kevin.<ref name="muggle guide">{{Jêder-nûçe |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/entertainment/arts/820551.stm |sernav=A Muggle's guide to Harry Potter |tarîx=28 gulan 2004 |malper=BBC News |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20081227212213/http://news.bbc.co.uk/1/hi/entertainment/arts/820551.stm |tarîxa-arşîvê=27 kanûna pêşîn 2008 |rewşa-urlyê=zindî |tarîxa-gihiştinê=22 tebax 2008 }}</ref> Harry dibe xwendekar li ''Xwendingeha Cadûgerî û Sêrbaziyê ya Hogwartsê'', vê akademiya sêrbaziyê li [[Skotlenda|Skolendayê]] ye û piraniya bûyerên rêzeromanê li wir qewimiye. Her ku Harry di temenên xwe de pêşve diçe, ew fêr dibe ku pirsgirêkên têne ber wî, çawa çareser bike: sêrbazî, civakî û hestyarî, mîna pirsgirêkên xortaniyê yên normal, weke hevaltî, dilşikestî, têkiliyên romantîk, karûbarên xwendingehê û ezmûnan, xeyal, depresiyon, [[stres]] û hêj mezintir ceribandina tundîtî bi riya şerên cîhana sêrbaziyê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.southflorida.com/movies/sfe-potter-synopses,0,6711375.story |sernav=Plot summaries for the first five Potter books |paşnav=Hajela |pêşnav=Deepti |tarîx=14 tîrmeh 2005 |weşanger=SouthFlorida.com |urlya-arşîvê=http://www.ebookee.com/Harry-Potter-All-7-Novels-Deluxe-Editions_218867.html |tarîxa-arşîvê=15 gulan 2010 |tarîxa-gihiştinê=29 îlon 2008 }}</ref> Di her pirtûkê de ji 1991ê heta 1998an ve saleke temenê Harryî tê vegotin.<ref>{{Jêder-nûçe |url=http://www.khouse.org/articles/2001/374/ |sernav=Potter books: Wicked witchcraft? |paşnav=Foster |pêşnav=Julie |tarîx=October 2001 |weşanger=Koinonia House |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080820211718/http://www.khouse.org/articles/2001/374/ |tarîxa-arşîvê=20 tebax 2008 |rewşa-urlyê=zindî |tarîxa-gihiştinê=15 gulan 2010 }}</ref> Di pirtûkan de gelek ''flashback'' jî hene, ku bi gelemperî bi riya bikaranîna amûra ''Pensieve''yê tevlî honakê dibin ku Harry tê de bîranînên karekterên din dibîne. Jîngeha ku ji Rowling ve hatiye afirandin bi rastiyê ve girêdayî ye. Civakên sêrbaziyê yên brîtanî ya pirtûkên Harry Potter li bin bandora çanda brîtanî ya 1990an û gelêriya ewropî ye û [[nivîskar]] sûd ji mîtolojiya klasîk û sîmyayê girtiye û hêmanên cîhana xwe ya mîna şivikên sêrbazan, nebatên efsûnî, melkisên firrinde, peyv û gotinên cadûgerî/efsûnî, sentor û afirîdeyên din ên efsûnî û kevirê fîlozofê hwd. çêkirine. Digel cîhana mîtolojîk a ''Narnia''yê û [[Cîhana Navîn]] a ''[[The Lord of the Rings (pirtûk)|Lord of the Ringsê]]'' cîhana sêrbazî ya ''Harry Potter'' tevî cîhana rastîn e û di nav xwe de gelek hêmanên jiyana normal a rojane dihewîne û bûyerên diqewimin piranî li Skoktlendayê (Hogwartsê), West Country, Devon, London û Surreyê li başûrê rojhilata [[Înglistan]] pêk tên.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.telegraph.co.uk/arts/main.jhtml?xml=/arts/2007/07/15/svharry15.xml&page=3 |sernav=Harry Potter and the parallel universe |paşnav=Farndale |pêşnav=Nigel |tarîx=15 tîrmeh 2007 |malper=The Daily Telegraph |cih=London |tarîxa-gihiştinê=28 îlon 2008 |tarîxa-arşîvê=18 tebax 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200818091740/https://www.telegraph.co.uk/culture/?xml=%2Farts%2F2007%2F07%2F15%2Fsvharry15.xml&page=3 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Cîhana ku tenê ji sêrbazan re gihîştiye, ji komeke perçebûyî ya kolanên veşartî yên tirsnakî, barên kevnar, xanûmanên welatê tenêtî û kela û şatoyên veşartî yên ku ji xelkê Muggle re nedîtî ne, pêk tê.<ref name="muggle guide"/> === Salên destpêkê === === ''Harry Potter and the Philosopher's Stone'' === Pirtûka yekem a rêzeromanê, ''Harry Potter and the Philosopher's Stone'' (li Dewletên Yekbûyî wekî ''Harry Potter and the Sorcerer's Stone hatiye'' weşandin) dema hatiye weşandin, diyar dibe ku bûyereke girîng û balkêş di cîhana sêrbaziyê de qewimiye ku Muggles (mirovên ne-sêrbaz) jî nîşanên wê dibînin. Daxuyaniya tevahî ya vê bûyerê û paşeroja Harry Potterê di seranserê rêzeromanê de bi hêdî hêdî û bi piledarî tê diyarkirin. Piştî beşa danasînê, pirtûk bi beriya rojbûna yanzdehem a Harry Potterî vedibe û pê re serpêhatiya wî ya sêrbazî dest pê dike. [[Wêne:P Harry Potter 2.png|thumb|Şopa êrîşê.]] Herçiqas xaltî û apê wî hewil dide ku Harry behreyên xwe yên sêrbazî ferq neke,<ref name="hp-stories" /> hewildanên wan pûç dibe. Harry nîv-efsûnî ''Rubeus Hagrid'' nas dike ku ew pêwendiya wî ya yekem bi cîhana sêrbaziyê re ye. Hagrid xwe wekî ''Nobedarê Kilît û Erdên Hogwartsê'' û şahidê hin bûyerên dîroka wî dide nasîn.<ref name="hp-stories" /> Harry fêr dibe ku di pitikiyê de ew bûye şahidê kuştina dêûbavên xwe a ku ji hêla sêrbazê tariyê Lord Voldemort ve hatine kuştin û piştre jî hewil daye ku wî jî bikuje.<ref name="hp-stories">{{Jêder-nûçe |url=https://www.usatoday.com/life/books/news/2007-07-19-potter-books_N.htm |sernav=The Harry Potter stories so far: A quick CliffsNotes review |paşnav=Memmott |pêşnav=Carol |tarîx=19 tîrmeh 2007 |malper=USA Today |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20081218023806/http://www.usatoday.com/life/books/news/2007-07-19-potter-books_N.htm |tarîxa-arşîvê=18 kanûna pêşîn 2008 |rewşa-urlyê=zindî |tarîxa-gihiştinê=28 îlon 2008 }}</ref> Di cihê kuştinê de bûyereke ecêbmayî qewimiye: Harry ji vê êrîşî xelas bûye, tenê bi şopa birîneke birûskî ya li ser eniya xwe û Voldemort bi qelsbûneke şûnde winda bûye. Ji ber vê bûyerê ya bêxwestek û bêhewila wî pêk hatiye, Harry di cîhana sêrbaziyê de bûye efsaneyeke zindî. Lê belê, bi fermana sêrbazê pîrê navdar [[Albus Dumbledore]], ''Harry''ê sêwî li mala xizmên xwe yên cirnexweş ên Muggle, ''Dursley''an hat hewandin lê tevî parêziyê, tevgerên xirab jî pê kirin; wan gelek caran di dolabekê de bêxwarin ew heps kir û wî wekî xulamê xwe dîtin. Hagridî ew bi riya fermî vexwend ''Xwendingeha Cadûgerî û Sêrbaziyê ya Hogwartsê'' ku di vê xwendingeha navdar a Skotlendayê de ji zarokên deh saliyan heta ciwanên hevde saliyan re heft salan perwerdehiya sêrbaziyê dihat dayîn. Bi alîkariya Hagrid, Harry amadekariya xwe dike û dest bi xwendina xwe ya sala yekem a li Hogwartsê dike. Gava ku Harry dest bi venasîna cîhana sêrbaziyê dike, xwendevan li gelek deverên sereke yên ku li seranserê rêzeromanê de têne bikaranîn, nas dike. Harry bi piraniya lehengên sereke re hevdîtinê dike û bi du hevalên xwe yên herî nêzîk re li hev tê: ''Ron Weasley'', endamê malbateke kevn, mezin û şa, lê [[hejar]] e û ''Hermione Granger'' ciwaneke hêja, jêhatî û zaroka dêûbaveke ne-sêrbaz e.<ref name="hp-stories"/><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.jkrowling.com/textonly/en/news_view.cfm?id=80 |sernav=J K Rowling at the Edinburgh Book Festival |tarîx=15 tebax 2004 |weşanger=J.K. Rowling.com |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080823121201/http://www.jkrowling.com/textonly/en/news_view.cfm?id=80 <!--Added by H3llBot--> |tarîxa-arşîvê=23 tebax 2008 |tarîxa-gihiştinê=27 îlon 2008 }}</ref> Ji wan pê ve Harry rastî van kesan jî tê: mamosteyê îksîrê yê xwendingehê, ''Severus Snape'' ê ku her tim bi dilsarî nêzî ''Harryî'' dibe; ''Draco Malfoyê ''ku ji destpêkê ve dijminatiya Harryî'' dike û ''Quirinus Quirrellê ku dersa ''Parastina Li Dijî Hunerên Tariyê'' dide ku piştre hevalbendiya wî ya bi ''Lord Voldemort''î re eşkere dibe. Her wiha ew behreya xwe ya ajotina ''melkisên firrinde''yê vedibîne û piştî serkeftinên xwe li tîma ''Quidditch'' tê peywirdarkirin, ku ev werzîşek e di cîhana sêrbaziyê de. Pirtûka yekem bi rûbirûmana duyem a ''Harry''î bi ''Lord Voldemortî'' re dawî dibe, ku ew pir dixwaze ji bo laşekî nû, bibe xwediyê kevira fîlozofê, ji ber ku hêza [[kevir]] derfeta jiyaneke bêdawî û behreya zêrkirina hemû metalan dide xwediyê xwe.<ref name="hp-stories" /> === ''Harry Potter and the Chamber of Secrets'' === Rêzeroman bi ''Harry Potter and the Chamber of Secrets''ê didome, ku salvegera duyem a ''Harr''yî ya li Hogwartsê vedibêje. Ew û hevalên wî dikevin şopa sirrek 50 salî, ku têkiliya wê bi bûyerên xirab ên herî dawiya xwendingehê re girêdayî xuya nake. Xwişka biçûk a Ron, ''Ginny Weasley'', sala xwe ya yekem li Hogwartsê tomar dike û lênûskeke kevn li nav alavên xwendekarekî berê ''Tom Marvolo Riddle''î dibîne, piştre eşkere dibe ku ew ezîtiya xortaniyê ya ''Voldemort'' e. Bîra ''Tom Riddle'' di hundurê wê rojnivîskê de veşartî maye û dema ku Ginny dest bi pêbaweriyê dike, Voldemort derfetê dibîne ku bibe xwediyê wê. [[Wêne:Harry Potter.jpg|thumb|çep|Harry Potter]] Bi domahiya rojnivîskê re, Ginny li ser fermanên Voldemort tevdigere û bêhemdê xwe bo berdana cinawirekî, "Odeya Sirran" vedike, piştre tê fêmkirin, êrîşa ku li ser xwendekarên Hogwartsê tê birin, ji aliyê cinawirekî bi navê ''basilisk''ê tê kirin. Ew kesên ku rasterast li çavên wî dinihêrin dimirin û kesên ku bi dizîka lê dinihêrin jî dibin kevir. Pirtûk her wiha mamosteyê nû yê Parastina Li Dijî Hunerên Tariyê ''Gilderoy Lockhart''î dide nasîn; sêrbazekî pir şa û bixwebawer be jî piştre tê dîtin ku sixtekar e. Harry vedibîne ku pêşdaraziya nav Cîhana Sêrbaziyê di dîroka xwendingehê de jî heye, û fêr dibe ku hikûmdariya terorê ya Voldemortî bi gelemperî li ser sêrbaz û cadûyên ''bingeh-Muggle''an pêk aniye. Her wiha Harry fêrî behreyeke xwe ya din dibe ku dikare zimanê maran ''Parseltongue''ê biaxive û ev behreya kêmdîtî bi ''Hunerên Tariyê'' re girêdayî ye. Gava ku êrîşî Hermione kir û bû kevir, Harry û Ron asoxî parçeyên pazilê li hev anîn û ''Odeya Sirran'' vekir. Harryî rojnivîsk ji holê rakir û ''Ginny'' xelas kir, piştre fêr dibin ku wan parçeyekî ji giyana Voldemortî jî tune kir. Dawiya pirtûkê diyar dike ku ''Lucius Malfoy'' ê ku bavê Draco û dijberê bavê Ron û Ginny ye, ev rojnivîsk têxistiye nav alavên ''Ginny''ê. === ''Harry Potter and the Prisoner of Azkaban'' === Romana sêyem, ''Harry Potter and the Prisoner of Azkaban'', li ser sala sêyem a perwerdeya sêrbaziyê ya ''Harry''î disekine. Ev pirtûk bi ti awayî ''Lord Voldemort''î tevlî bûyeran nake ku di rêzeromanê de tenê ev pirtûk vê taybetiyê hildide. Di şûna wê de, Harry bi Sirius Black re mijûl dibe, ku ew hevalê herî baş ê bavê wî bû lê belê bi ya Cîhana Sêrbaziyê ew mêrkujek girseyî ya reviyayî ye û di kuştina dêûbavên ''Harry''î de alîkariyê kiriye, ji ber vê tawanbariyê ew avêtine <small>girtîgeha</small> ''Azkaban''ê. Gava ku Harry bi ''dementor''an dikoşiya (''afirîdeyên tarî yên ku giyanên mirovan dimêjin, giyanmêj'') ku bi dîtinê ve xwendingehê jî diparêzin, wî digihîje mamosteyê ''Parastina Li Dijî Hunerên Tarîyê'' Remus Lupin ê ku dawiyê derdikeve holê ku ew gurmirov e. Lupin hunerên parastinê li ''Harry''î dide fêrkirin ku behreya wî yê sêrbaziyê ji yên hevsalên xwe bilindtir e. Harry fêr dibe ku him Lupin û him jî Black hevalên baştirîn ên bavê wî bûn û hevalê wan ê çaremîn, ''Peter Pettigrew'', diyar dibe ku di canê mişka malî ya Ronî, ''Scabbers''ê de hatiye veşartin, ku wî ketibû bin fermana ''Voldemort''î.<ref name="hp-plot-azkaban">{{Jêder-nûçe |url=https://www.nytimes.com/1999/09/05/books/rowling-azkaban.html |sernav=Harry Potter and the Prisoner of Azkaban |paşnav=Maguire |pêşnav=Gregory |tarîx=5 îlon 1999 |malper=The New York Times |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100713062301/http://www.nytimes.com/1999/09/05/books/rowling-azkaban.html |tarîxa-arşîvê=13 tîrmeh 2010 |rewşa-urlyê=zindî |tarîxa-gihiştinê=28 îlon 2008 }}</ref> Bi vê pirtûkê re diyar dibe ku dê di hemû salên perwerdehiyê de mamosteyek nû ya dersa ''Parastina Li Dijî Hunerên Tarîyê'' were xwendingehê ku yek ji wan jî dê salek zêdetir nemîne. === Voldemort vedigire === === ''Harry Potter and the Goblet of Fire'' === [[Wêne:The_Elephant_House.jpg|alt="The Elephant House", a small, painted red café where Rowling wrote a few chapters of ''Harry Potter and the Philosopher's Stone''|thumb| [[The Elephant House (Edinburgh Café)|The Elephant House]] yek ji kafeyên li [[Edinburgh|Edinburghê ye]] ku Rowling beşa yekem a ''Harry Potter tê de nivîsandiye''.]] Di dema xwendingeha sala çarem a Harry de (di pirtûka çaremîn, ''Harry Potter and the Goblet of Fireê de''), Harry bêdilxwazî beşdarî ''Triwizard Tournament'' bû ku ev pêşbaziyek gelek xeternek û qasî wê peroşîner e, sê pêşbazên xwendingehan di sê peywiran de ji bo destxistina kupaya Triwizardê bi hev re pêşbaziyê dikir. Îsal, Harry divê li dijî cadûyekê û sêrbazekî şampiyon re pêbaziyê bike ên ku ji xwendingehên dûr ên aliyê din ên deryayê ''Beauxbatons'ê û ''Durmstrangê hatine, û ev dibe sedema ku hevalên Harry ji wî dûr bikevin.<ref name="hp-plot-goblet">{{Jêder-nûçe |url=https://www.nytimes.com/2000/07/23/books/rowling-goblet.html |sernav=Harry Potter and the Goblet of Fire |paşnav=King |pêşnav=Stephen |lînka-nivîskar=Stephen King |tarîx=23 tîrmeh 2000 |malper=The New York Times |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20090404020705/http://www.nytimes.com/2000/07/23/books/rowling-goblet.html |tarîxa-arşîvê=4 nîsan 2009 |rewşa-urlyê=zindî |tarîxa-gihiştinê=28 îlon 2008 }}</ref> Harry di domahiya tûrnûvayê de ji hêla mamosteyê xwe yê nû yê Parastina Li Dijî Hunerên Tariyê ve tê rêberîkirin ku ew Alastor "Mad-Eye" Moody ye ku yek ji alîgirên Voldemort e û navê wî yê rast Barty Crouch, Jr. e. Plana Voldemort ev e ku Crouch di tûrnûvayê de Harry bibe ji wî re. Her çend Harry karibe xwe jê xelas bike jî, ''Cedric Diggory'', şampiyonê din ê Hogwartsê bû, ji hêla Peter Pettigrew ve tê kuştin û Voldemort dîsa bi bedeneke fizîkî re têdikeve Cîhana Sêrbaziyê. === ''Harry Potter and Order of the Phoenix'' === Di pirtûka pêncem de, ''Harry Potter and Order of the Phoenix'', Harry divê bi darî Voldemortê nûvekirî keve. Ji bo bersivê bide nûvekirina Voldemortî, Dumbledore ''Order of the Phoenix''ê (''Celebiya Sîmirê'') ji nû ve çalak dike ku ev civakek veşartî ye û di mala malbata tarî ya Sirius Black de dixebite da ku peyrewên Voldemortî têk bibin û li hemberî armancên Voldemortî bi taybetî Harryî jê biparêze. Tevî ku daxûyaniya Harryî li ser çalakiyên vê dawiyê yên Voldemortî, ''Wezareta Efsûnê'' û gelek kesên din ên li cîhana sêrbaziyê red dikin û dibêjin Voldemort venegeriyaye. Li hemberî hewilên Dumbledore û ''Harry''yî yên ku hewil didin ku qala vegera Voldemortî, Cîhana Sêrbaziyê hişyar bikin, ''Wezareta Efsûnê'' ''Dolores Umbridge''ê wek Vekolînera Bilind a Hogwartsê û mamosteya Parastina Li Dijî Hunerên Tariyê dişînin xwendingehê. Ew xwendingeh vediguherîne rejîmek dîktatorî û destûrê nade xwendekaran ku li hemberî sêrbaziya tarî, dersên parastinê bistînin.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.nytimes.com/2003/07/13/books/review/rowling-phoenix.html |sernav='Harry Potter and the Order of the Phoenix' |paşnav=Leonard |pêşnav=John |tarîx=13 tîrmeh 2003 |malper=The New York Times |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120517174431/http://www.nytimes.com/2003/07/13/books/review/rowling-phoenix.html |tarîxa-arşîvê=17 gulan 2012 |rewşa-urlyê=zindî |tarîxa-gihiştinê=28 îlon 2008 }}</ref> Hermione û Ron "Artêşa Dumbledore"î ava dikin, komek veşartî ye û tê de Harry ji hevalên pola xwe re efsûnên ''Parastina Li Dijî Hunerên Tarî''yê rê dide ku wî li pevçûnên xwe yên berê ya li dijî sêrbazên tariyê ceribandibû. Bi saya van dersan bala ''Harry''yî dikeve ''Cho Chang''ê a ku navdar û dilkêş. Karûbarên xwendingêhê û xebatên komê Harryî têdixe tengasiyê û di xewnên xwe de her tim dibîne ku ew di eywanên wezaretê yên tarî de ye, bi vê rewşê ew bi bêxewiyê de diçe. Paşê kehanetek girîng di derheqê Harry û Lord Voldemortî de eşkere dibe<ref name="Ivory Tower 1">{{Jêder-kitêb |sernav=The Ivory Tower and Harry Potter: Perspectives on a Literary Phenomenon |url=https://archive.org/details/ivorytowerharryp0000lana |paşnav=A Whited |pêşnav=Lana |weşanger=University of Missouri Press |sal=2004 |isbn=978-0-8262-1549-9 |rûpel=[https://archive.org/details/ivorytowerharryp0000lana/page/371 371] }}</ref> û Harry vedibîne ku di navbera wî û Voldemortî de têkiliyeke êş heye, ku destûrê dide Harry da ku hin çalakiyên Voldemortî telepatîkî bibîne. Di lûtkeya romanê de, Harry ji aliyê ''Wezareta Efsûnê ve'' tê xapandin û ev dibe sebeba ku Sirius êşkence bibîne. Ew û hevalên wî bi peyrewên Voldemortî (bi navê ''Death Eaters'', ''mirinxuran'') ên li Wezareta Sêrbaziyê ne, rû bi rû dimînin. Her çiqas bi hatina endamên ''Order of the Phoenix'' jiyanên ciwanan xilas bibe jî, di pevçûnê de Sirius Black tê kuştin. === ''Harry Potter and the Half-Blood Prince'' === [[Wêne:The Making of Harry Potter 29-05-2012 (7415396442).jpg|thumb|çep]] Di pirtûka şeşan de, ''Harry Potter and the Half-Blood Prince'', Voldemort dest bi şerek bipergal dike. Harry û hevalên wî kêm zêde ji xeterên li Hogwartsê têne parastin. Lê ew bi tengasiyên xortaniyê mijûl dibin - Harry di dawiyê de bi Ginny re dest bi têkiliyê dike, Ron bi xwendekara Hogwartsê ''Lavender Brown'' re têkiliyek xurt ava dike û Hermione di nav xwe de hestên romantîkî pêşde dixe bo Ronî. Di destpêka romanê de, Harry pirtûkek bi dest dixe ku ji xwediyê kevn ve bi gelek şîrove, jêrenot û pêşniyazan re hatiye dagirtin: "''the Half-Blood Prince''"(''Mîrzayê Melez''). Ev pirtûk çavkaniya serkeftinek zanistî ya skolastîk e û bi saya wê di nav hosteyên îksîran de navdariyeke mezin a nivîskarê wê, ''Horace Slughorn''î pêk hatiye; lê ji ber bandorên mezin ên îksîran bûye çavkaniyek xeternak jî. Bi nêzîkbûna şerê ve Dumbledore bi Harry re dersên taybet dimeşîne, ku Harry bi saya amûra ''Pensieve''ê ji bîranînên cûda yê wî di wê kevirê de ew dîtin, di derheqê destpêka jiyana Voldemortî de agahiyan hev dide. Van agahiyan eşkere dikin ku, ji bo ku jiyana xwe biparêze, Voldemortî giyanê xwe parçe parçe kiriye û ji bo afirandineke nû wan têxistiye nav ''Horcrux''an - alavên efsûnî ên şeytanî yên ku li cihên ji hev cûda hatine veşartin, ku yek ji wan rojnivîsk bû a ku di pirtûka duyemîn de hatibû tunekirin.<ref name="harry-potter-prince">{{Jêder-nûçe |url=https://www.nytimes.com/2005/07/16/books/16choc.html |sernav=Harry Potter Works His Magic Again in a Far Darker Tale |paşnav=Kakutani |pêşnav=Michiko |tarîx=16 tîrmeh 2005 |malper=The New York Times |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20090416015406/http://www.nytimes.com/2005/07/16/books/16choc.html |tarîxa-arşîvê=16 nîsan 2009 |rewşa-urlyê=zindî |tarîxa-gihiştinê=28 îlon 2008 }}</ref> Draco, ku tevlî ''Death Eater''an bûbû, piştî vegera xwe ya ji berhevkirina ''Horcrux''an, hewl dide ku êrîşek bibe ser ''Dumbledore''î û pirtûk bi kuştina Dumbledoreî ji hêla Severus Snape ve diqede, yê ku bi ''Half-Blood Prince'' hatibû binavkirin. === Harry Potter and the Deathly Hallows === [[Wêne:Harry Potter Book and Wand.jpg|thumb]] ''Harry Potter and the Deathly Hallows'', romana dawîn a rêzeromanê ye, rasterast piştî bûyerên pirtûka şeşemîn dest pê dike. Lord Voldemort hêza xwe ya desthilardariyê temam dike û Wezareta Efsûnê dixe bandora xwe. Harry, Ron û Hermione xwendingehê berdidin ku karibin bi rehetî têkevin şopên Horcruxên mayî yên Voldemortî û wan hilweşînin. Him ji bo ewlehiya xwe û him jî yên malbat û hevalên xwe neçar dibin ku xwe bi xwe îzole bikin. Ron wekî bi nexweşiyeke ketiye tev dide û ji malbata xwe dûr dikeve, ji xwe Harry û ''Dursley''an ji hev cihê ne û Hermione jî bîranînên dê û bavê xwe ji hişê wan paqij dike û wan dişîne derveyî welêt. Gava ku li ''Horcrux''a sêyemîn digeriyan, ew hûrguliyên li ser kehaneteke kevn a ''Deathly Hallows''ê (''Qencinên Mirinê'') bi dest dixin, bi ya efsaneyê heke kesek sê alavên efsanewî li bin Nobedarê bike yek, dê ew ê bibe Serdarê/a Mirinê. ''Invisibility Cloak'' (''Kitana Nedîtbariyê'') a Harry yek ji wan alvan e û ew pê dihese ku Voldemort li yekî din digere: ''Elder Wand'', şivika herî hêzdar a dîrokê. Di dawiya pirtûkê de, Harry û hevalên wî hînî pêşeroja Dumbledoreî û her armancên rastî yên Snapeî dibin - ew ji kuştina dayika Harryî vir ve ji bo Dumbledoreî xebitiye. Di encamê de, Snape ji hêla Voldemortî ve tê kuştin. Pirtûk bi Şerê Hogwartsê diqede. Harry, Ron û Hermione, bi hevkariyên endamên ''Order of the Phoenix''ê û gelek [[mamoste]] û xwendekaran, Hogwartsê ji Voldemortî, Death Eater û afirîdeyên efsûnî yên cûrbecûr diparêzin. Di pêla yekem a şerê de çend lehengên mezin têne kuştin, mîna Remus Lupine û birayê mezin ê Ron Fred Weasley. Piştî ku fêr dibe, ew bixwe jî Horcrux e, Harry li ''Forbidden Forest''ê (''Daristana Qedexe'') xwe berdide destên Voldemortî lê di wê kêliyê de lenet (Avada Kedavra) li wî dike. Parêzgerên Hogwartsê ji ber texmîna mirina Harryî radestî dijminê nabin û şerê didomînin. Harry hişyar dibe û tê ber rûyê Voldemortî, ê ku hemû ''Horcrux''ên wî hatin hilweşandin. Di şerê dawîn de, leneta Voldemortî li efsûna Harryî (Expelliarmus) ket û Voldemort kuşt. Epîloga "Nineteen Years Later" (danîn li {{Dîrok|1|îlon|2017}})<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.independent.co.uk/arts-entertainment/books/news/harry-potter-19-years-later-jk-rowling-hogwarts-kings-cross-deathly-hallows-epilogue-a7923651.html |sernav=Kopîkirina arşîvê |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180102191419/https://www.independent.co.uk/arts-entertainment/books/news/harry-potter-19-years-later-jk-rowling-hogwarts-kings-cross-deathly-hallows-epilogue-a7923651.html |tarîxa-arşîvê=2 kanûna paşîn 2018 |rewşa-urlyê=zindî |tarîxa-gihiştinê=2017-12-28 }}</ref> li ser jiyanên lehengan e ku ji şerê xelas bûbûn û bandorên mirina Voldemortî ya li ser Cîhana Sêrbaziyê vedibêje. Di epîlogê de, Harry û Ginny zewicî ne û sê zarokên wan hene;` Ron û Hermione jî xwediyên du zarokan in.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.beyondhogwarts.com/harry-potter/articles/jk-rowling-goes-beyond-the-epilogue.html |sernav=Kopîkirina arşîvê |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110918203859/http://www.beyondhogwarts.com/harry-potter/articles/jk-rowling-goes-beyond-the-epilogue.html |tarîxa-arşîvê=18 îlon 2011 |rewşa-urlyê=zindî |tarîxa-gihiştinê=2011-09-09 }}</ref> == Malpera Pottermore == [[Wêne:J. K. Rowling 2010.jpg|alt=J.K. Rowling, a blond, blue-eyed woman, who is the author of the series|çep|thumb|271x271px| Romannivîs, [[J.K. Rowling|J. K. Rowling]] ]] Di 2011an de, Rowling ji bo ragihandina projeyek paşerojê bi navê Pottermore, malperek nû da destpêkirin.<ref>{{Jêder-nûçe |url=http://abcnews.go.com/Entertainment/wireStory?id=13858046 |sernav=J.K. Rowling Has Mysterious New Potter Website |tarîx=16 hezîran 2011 |weşanger=ABC News |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110618134045/http://abcnews.go.com/Entertainment/wireStory?id=13858046 |tarîxa-arşîvê=18 hezîran 2011 |rewşa-urlyê=zindî |tarîxa-gihiştinê=16 hezîran 2011 }}</ref> Pottermore di 14ê nîsana 2012an de ji raya giştî re vebû.<ref name="waiting">{{Jêder-malper |url=http://insider.pottermore.com/2012/03/waiting-for-pottermore.html |sernav=Waiting for Pottermore? |tarîx=8 adar 2012 |malper=Pottermore Insider |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120310102525/http://insider.pottermore.com/2012/03/waiting-for-pottermore.html |tarîxa-arşîvê=10 adar 2012 |rewşa-urlyê=mirî |tarîxa-gihiştinê=9 adar 2012 }}</ref> Pottermore destûrê dide bikarhêneran ku bên hilbijartin, ji hêla şivikê ve bêne komkirin û derfeta lîstikên biçûk ên cuda cuda dide ku bilîzin. Armanca sereke ya malperê ew bû ku ku çîrokên qasî 18.000 bêjeyan pêk hatine ji aliyê bikarhêneran ve bêne gihaştin ku berê nehatibûn weşandin.<ref>{{Jêder-nûçe |url=http://newsfeed.time.com/2011/06/23/pottermore-secrets-revealed-j-k-rowlings-new-site-is-e-book-meets-interactive-world |sernav='Pottermore' Secrets Revealed: J.K. Rowling's New Site is E-Book Meets Interactive World |paşnav=Gilder Cooke |pêşnav=Sonia van |tarîx=23 hezîran 2011 |malper=[[Time (magazine)|Time]] |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120829110641/http://newsfeed.time.com/2011/06/23/pottermore-secrets-revealed-j-k-rowlings-new-site-is-e-book-meets-interactive-world/ |tarîxa-arşîvê=29 tebax 2012 |rewşa-urlyê=zindî |tarîxa-gihiştinê=6 kanûna paşîn 2013 }}</ref> Di îlona 2015an de, malper bi tevahî hatiye sererastkirin û piraniya taybetmendiyên wî hatin guhartin. [[Malper]] ji nû ve hatiye çêkirin û êdî ew giraniya xwe dide agahiyên heyîn û di pirtûkan de tên peydakirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.pottermore.com/news/Welcome-to-the-new-Pottermore |sernav=Pottermore |malper=Pottermore |weşanger=Pottermore |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150926135910/https://www.pottermore.com/news/Welcome-to-the-new-Pottermore |tarîxa-arşîvê=26 îlon 2015 |rewşa-urlyê=zindî |tarîxa-gihiştinê=8 çiriya pêşîn 2015 }}</ref> == Werger == [[Wêne:RIAN archive 168852 The seventh book about Harry Potter goes on sale.jpg|thumb| Wergera rûsî ya ''The Deathly Hallows'' li [[Mosko]]yê, di 2007an de, xwendevan li benda firotina çapa yekem e]] Pirtûk li 80 zimanan hatiye wergerandin,<ref name="Harry Potter copies"/> Rowling di nav nivîskarên herî wergerandî yên di dîrokê de cih digire.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tomedes.com/translator-hub/most-translated-author.php |sernav=WHO IS THE WORLD'S MOST TRANSLATED AUTHOR? |tarîx=27 tîrmeh 2016 |weşanger=Tomedes |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180612143722/https://www.tomedes.com/translator-hub/most-translated-author.php |tarîxa-arşîvê=12 hezîran 2018 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> Pirtûk ji zimanên cihêreng ên wekî [[Zimanê korêyî|koreyî]], [[Zimanê ermenî|ermenî]], [[Zimanê ûkraynî|ûkraynî]], [[Zimanê erebî|erebî]], [[Zimanê urdû|urdu]], [[Zimanê hindî|hindî]], bengalî, [[Zimanê bulgarî|bulgarî]], afrîkî, [[Zimanê albanî|albanî]], [[Zimanê letonî|letonî]], [[Zimanê viyetnamî|viyetnamî]] û [[zimanê hawaiyî|hawaiyî]] hatiye wergerandin. Romana yekem ber bi [[Zimanê latînî|latînî]] û hetta [[Yewnaniya kevn|yewnaniya]] kevn ve hatiye wergerandin,<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.users.globalnet.co.uk/~loxias/harry_potter.htm |sernav=Harry Potter in Greek |paşnav=Wilson |pêşnav=Andrew |sal=2006 |weşanger=Andrew Wilson |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080621122227/http://www.users.globalnet.co.uk/~loxias/harry_potter.htm |tarîxa-arşîvê=21 hezîran 2008 |rewşa-urlyê=zindî |tarîxa-gihiştinê=28 tîrmeh 2008 }}</ref> û ji ber vê wergerandinê ew wekî xebata herî dirêj a nivîsandî ya yewnaniya kevn e, ji romanên [[Heliodorusê Emesayî|''Heliodorusê Emesa''yî]] yê vir ve ya ku di sedsala 3an PZ. hatibûn nivîsandin.<ref>{{Jêder-nûçe |url=http://playalicious.com/reference/news/greek_harry.html |sernav=Harry Potter? It's All Greek to Me |paşnav=Castle |pêşnav=Tim |tarîx=2 kanûna pêşîn 2004 |malper=Reuters |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080119214752/http://playalicious.com/reference/news/greek_harry.html |tarîxa-arşîvê=19 kanûna paşîn 2008 |tarîxa-gihiştinê=28 tîrmeh 2008 }}</ref> Romana duyem jî bo zimanê [[Zimanê latînî|Latînî]] hat wergerandin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.bloomsbury.com/uk/harry-potter-and-the-chamber-of-secrets-latin-9780747588771/ |sernav=Harry Potter and the Chamber of Secrets (Latin) |paşnav=LTD |pêşnav=Skyron |malper=Bloomsbury Publishing |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150905162802/http://www.bloomsbury.com/uk/harry-potter-and-the-chamber-of-secrets-latin-9780747588771/ |tarîxa-arşîvê=5 îlon 2015 |rewşa-urlyê=zindî |tarîxa-gihiştinê=13 tebax 2015 }}</ref> Hin wergêrên ku ji bo wergerandina pirtûkan xebitîne, berî wergerê jî nivîskar û rexnegirên zimanên xwe bûn ên ku di civata wêjeyî de xwedî hêz bûn, wekî Viktor Golyshev, ê ku wergera rûsî an jî Sevin Okyay, wergera tirkî kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.turkishdailynews.com.tr/article.php?enewsid=29054 |sernav=Not lost in translation: Harry Potter in Turkish |paşnav=Güler |pêşnav=Emrah |sal=2005 |malper=The Turkish Daily News |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20070930171135/http://www.turkishdailynews.com.tr/article.php?enewsid=29054 |tarîxa-arşîvê=30 îlon 2007 |tarîxa-gihiştinê=9 gulan 2007 }}</ref> Di Fransayê de yekem pirtûka ziman-biyanî ya ku têketiye lîsteya pirtûkên herî pir hatine firotin, romana pêncem a Harry Potter e.<ref>{{Jêder-nûçe |url=http://news.bbc.co.uk/cbbcnews/hi/world/newsid_3036000/3036350.stm |sernav=OOTP is best seller in France - in English! |tarîx=1 tîrmeh 2003 |malper=BBC News |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170613202533/http://news.bbc.co.uk/cbbcnews/hi/world/newsid_3036000/3036350.stm |tarîxa-arşîvê=13 hezîran 2017 |rewşa-urlyê=zindî |tarîxa-gihiştinê=28 tîrmeh 2008 }}</ref> Weşanên DYAyê bo înglîziya Amerîkayê hatin adaptekirin da ku wan ji xwendekarên ciwan ên amerîkî re bêtir famdar bibe.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.uta.fi/FAST/US1/REF/potter.html |sernav=Differences in the UK and US Versions of Four Harry Potter Books |tarîx=21 kanûna paşîn 2008 |weşanger=FAST US-1 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150319041313/http://www15.uta.fi/FAST/US1/REF/potter.html |tarîxa-arşîvê=19 adar 2015 |tarîxa-gihiştinê=17 tebax 2008 }}</ref> === Pirtûkên bideng === Hemû heft pirtûkên ''Harry Potter'' bi versiyonên xwe yên dengî yên nekurtkirî jî hatine weşandin. Stephen Fry çapa Keyaniya Yekbûyî û Jim Dale jî ya amerîkî xwendiye.<ref>{{Jêder-nûçe |url=http://www.theaustralian.com.au/news/opinion/its-time-for-the-compleat-omnipresent-me/story-e6frg71o-1226424799622 |sernav=It's time for the compleat, omnipresent me |paşnav=Valentine |pêşnav=James |tarîx=13 tîrmeh 2012 |malper=[[The Australian]] |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120809171726/http://www.theaustralian.com.au/news/opinion/its-time-for-the-compleat-omnipresent-me/story-e6frg71o-1226424799622 |tarîxa-arşîvê=9 tebax 2012 |rewşa-urlyê=zindî |tarîxa-gihiştinê=9 tebax 2012 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://broadwayworld.com/article/Creator-Bryan-Fuller-Hints-at-PUSHING-DAISIES-Broadway-Bound-Revival-20120716 |sernav=Creator Bryan Fuller Hints at PUSHING DAISIES Broadway-Bound 'Revival' |tarîx=16 tîrmeh 2012 |weşanger=broadwayworld.com |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120720004018/http://broadwayworld.com/article/Creator-Bryan-Fuller-Hints-at-PUSHING-DAISIES-Broadway-Bound-Revival-20120716 |tarîxa-arşîvê=20 tîrmeh 2012 |rewşa-urlyê=zindî |tarîxa-gihiştinê=9 tebax 2012 }}</ref> == Girêdanên derve == * [http://www.jkrowling.com/ Malpera kesane ya JK Rowling] * [http://harrypotter.warnerbros.com/ Fîlmên Harry Potter] - Malpera Fermî (Brosers Warner.) * [http://harrypotter.bloomsbury.com/ Harry Potter] li Bloomsbury.com (weşangerê navneteweyî) * [http://harrypotter.scholastic.com/ Harry Potter] li Scholastic.com (weşanxana Dewletên Yekbûyî) * [http://www.raincoast.com/harrypotter Harry Potter] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220815073719/https://www.raincoast.com/harrypotter/ |date=2022-08-15 }} li ser Raincoast.com (weşangerê Kanada) * [https://site.universalorlando.com/wwohp/ The Wizading World of Harry Potter li Resort Orlando, Florîda] == Çavkanî == {{Çavkanî|2}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Çanda Keyaniya Yekbûyî]] [[Kategorî:Harry Potter| ]] [[Kategorî:Honak li ser efsûngeran]] [[Kategorî:Pirtûkên inglîzî]] [[Kategorî:Pirtûkên zarokan ên li dibistanan derbas dibin]] [[Kategorî:Pirtûkên zarokan ên li ser efsûnê]] [[Kategorî:Romanên J. K. Rowling]] [[Kategorî:Romanên li ser ejdehayan]] [[Kategorî:Wêjeya zarokan a brîtanî a sedsala 20an]] [[Kategorî:Wêjeya zarokan a brîtanî a sedsala 20ê]] 0hfbfg14xkucrldldh3uv6smnk7kpbq 2090674 2090567 2026-09-02T12:20:34Z Avestaboy 34898 2090674 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî | sernavê_îtalîk = erê | nivîskar = [[J.K. Rowling]] | pêşgotin = | şêwe = [[Roman (wêje)|Roman]] | welat = {{Ala|Keyaniya Yekbûyî}} | dîrok = 1997-2007 | weşanger = Bloomsbury | pêk_tê_ji = * ''[[Harry Potter and the Philosopher's Stone|The Philosopher's Stone]]'' (1997) * ''[[Harry Potter and the Chamber of Secrets|The Chamber of Secrets]]'' (1998) * ''[[Harry Potter and the Prisoner of Azkaban|The Prisoner of Azkaban]]'' (1999) * ''[[Harry Potter and the Goblet of Fire|The Goblet of Fire]]'' (2000) * ''[[Harry Potter and the Order of the Phoenix|The Order of the Phoenix]]'' (2003) * ''[[Harry Potter and the Half-Blood Prince|The Half-Blood Prince]]'' (2005) * ''[[Harry Potter and the Deathly Hallows|The Deathly Hallows]]'' (2007) }} '''''Harry Potter''''' rêzeromaneke fantazî ye ku ji hêla nivîskara [[brîtanî]] [[J.K. Rowling|J. K. Rowling]] ve hatiye nivîsandin. Roman jiyana ciwanê sêrbaz ê bi navê Harry Potter û hevalên wî Hermione Granger û Ron Weasley wekî kronîkî vedibêje ku hemû li ''Xwendingeha Cadûgerî û Sêrbaziyê ya Hogwarts''ê [[xwendekar]] in. Çîroka sereke bi tekoşîna ''Harry''yî re têkildar e ku wî li ber Lord Voldemortê sêrbazê tariyê radibe ku dixwaze nemiriyê bi dest bixe, desthilatdariya sêrbaziyê ku wekî ''Wezareta Sêrbaziyê'' tê binavkirin, hilweşîne û hemû sêrbaz û Mugglean (mirovên ne-sêrbaz) li bin hêza xwe stûxwar bike. Di {{Dîrok|26|hezîran|1997}} de ji weşandina romana yekem ''[[Harry Potter and the Philosopher's Stone]]'' vir ve, rêzeroman li seranserê cîhanê popûlerbûneke berbiçav pêk anî û pesnê [[rexnegir]] û serkeftineke bazirganî bi dest xist. Rêzepirtûk him bala xwendevanên mezin û him jî ya xwendevanên biçûk kişand ser xwe û êdî yek ji kevirên kevneşopî yên [[wêje]]ya mezinên ciwan tê hesibandin.<ref>{{Jêder-nûçe |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/2996578.stm |sernav=Potter's place in the literary canon |paşnav=Allsobrook |pêşnav=Dr. Marian |tarîx=18 hezîran 2003 |malper=BBC News |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080109162755/http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/2996578.stm |tarîxa-arşîvê=9 kanûna paşîn 2008 |rewşa-urlyê=zindî |tarîxa-gihiştinê=15 çiriya pêşîn 2007 }}</ref> Heta sibata 2018an, ji zêdetirî 500 mîlyon kopiya rêzeroman li çar aliyê cîhanê hatine firotin û ketiye nav ''lîsteya pirtûkên ku di dîrokê de herî pir hatine firotin'' û li heştê zimanan hatine wergerandin.<ref name="Harry Potter copies">{{Jêder-nûçe |url=https://www.pottermore.com/news/500-million-harry-potter-books-have-now-been-sold-worldwide |sernav=500 million Harry Potter books have now been sold worldwide |paşnav=The Pottermore News Team |tarîx=1 sibat 2018 |malper=[[Pottermore]] |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180314231631/https://www.pottermore.com/news/500-million-harry-potter-books-have-now-been-sold-worldwide |tarîxa-arşîvê=14 adar 2018 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> Çar pirtûkên dawî yên rêzeromanê li [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|DYAyê]] di nav bîst û çar demjimêran a çapkirina xwe de nêzî yanzdeh mîlyon kopî firotin ku bi vê taybetiyê bûye yekemîn a ''lîsteya pîrtûkên ku zûtirîn hatine firotin''. Pirtûk di destpêkê de bi [[zimanê îngilîzî]] ji hêla du [[weşanxane]]yên mezin ve hat weşandin, Bloomsbury li [[Keyaniya Yekbûyî]] û Scholastic Press li [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]]. Şanoya ''Harry Potter and the Cursed Child'', li ser bingeha çîrokek e ku ji hêla Rowling ve hatibû nivîsandin, li [[London]]ê di 30yê tîrmeha 2016an de li Palace Theaterê hat pêşandan, berhem ji hêla Little, Brown ve hatiye çapkirin. Fîlmên heft pirtûkên xwemalî di nav heşt beşan de bi heman navê ji hêla Warner Bros. Pictures ve hatin çêkirin, ku heta sibata 2018an bûye sêyem rêzefîlma ku herî zêde dahatê bi dest xistiye. Di sala 2016an de nirxa giştî ya ''takemafa Harry Potter wekî'' $25 mîlyar hatiye texmînkirin<ref name="Time25">{{Jêder-malper |url=http://time.com/money/4279432/billion-dollar-spell-harry-potter |sernav=Harry Potter's $25 Billion Magic Spell |paşnav=Meyer |pêşnav=Katie |tarîx=6 nîsan 2016 |malper=[[Time Magazine|Time]] |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160410113503/http://time.com/money/4279432/billion-dollar-spell-harry-potter |tarîxa-arşîvê=10 nîsan 2016 |tarîxa-gihiştinê=4 çiriya paşîn 2016 }}</ref> ku bi vê jî ''Harry Potter dibe'' yek ji takemafên medyayê yên herî bilindtirîn ên hemû deman. [[Wêne:Harry Potter wordmark (British).svg|thumb|Logoya ku beriya sala 2010an di weşanên Brîtanya, Awistiralya û Kanadayê de dihat bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.bloomsbury.com/media/bookseller_image_tandcs.pdf |sernav=Harry Potter Books (UK Editions) Terms and Conditions for Use of Images for Book Promotion |tarîx=10 tîrmeh 2007 |weşanger=Bloomsbury Publishing Plc |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20070710055833/http://www.bloomsbury.com/media/bookseller_image_tandcs.pdf |tarîxa-arşîvê=10 tîrmeh 2007 |tarîxa-gihiştinê=7 îlon 2012 }}</ref>]] Rêzeroman ji gelek [[cure]]yan pêk hatiye, di ''cîhana Harry Potter'' de fantazî, [[drama]], mezinbûn û çîroka xwendingehê ya brîtanî (ku tê de hêmanên sêrbazî, rakêşanî, serpêhatî, tirsnakî jî) hene, gelek mijaran hatine nexşandin û gelek referans û wateyên çandî jî dihewîne.<ref name="meanings">Sources that refer to the many genres, cultural meanings and references of the series include: </ref> Li gorî Rowling, temaya sereke mijara mirinê ye.<ref name="Geordie Greig">{{Jêder-nûçe |url=https://www.telegraph.co.uk/news/uknews/1507438/There-would-be-so-much-to-tell-her....html |sernav='There would be so much to tell her...' |paşnav=Greig |pêşnav=Geordie |tarîx=11 kanûna paşîn 2006 |malper=The Telegraph |cih=London |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20070311032026/http://www.telegraph.co.uk/news/main.jhtml?xml=%2Fnews%2F2006%2F01%2F10%2Fnrowl110.xml |tarîxa-arşîvê=11 adar 2007 |rewşa-urlyê=zindî |tarîxa-gihiştinê=4 nîsan 2007 }}</ref> Mijarên din ên girîng ên rêzeromanê pêşdarazî, gendelî û dînîtî ne.<ref name="QuickQuoteQuill">{{Jêder-nûçe |url=http://www.quick-quote-quill.org/articles/2003/0302-newsround-mzimba.htm |sernav=Interview with Steve Kloves and J.K. Rowling |paşnav=Mzimba |pêşnav=Lizo |tarîx=28 tîrmeh 2008 |weşanger=Quick Quotes Quill |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150509001737/http://quick-quote-quill.org/articles/2003/0302-newsround-mzimba.htmaccess |tarîxa-arşîvê=9 gulan 2015 }}</ref> Serkeftina pirtûk û fîlman destûr daye nivîskarê ku cîhana ''Harry Potter'' bi gelek xebatên din ên alîgir re berfireh bike û bi vê derfetê ve J. K. Rowling bi riya malpera [[Pottermore]]ê ji bo geşedana cîhanê çîrokên alîgir diweşîne û wan rojane dike ku di nav wan de ya herî navdar ''[[Fantastic Beasts and Where to Find Them]] e''. Di van demên dawî de, li seranserê cîhanê li çend ''Universal Parks & Resorts''ê bi navê ''Wizading World of Harry Potter'' parkên temadar hatine çêkirin ji bo gerr û geştên turîstîk. == Bûyer == [[Wêne:Harry Potter Platform Kings Cross.jpg|thumb|246x246px| Platforma 9¾ li stasyona trenê ya London King Crossê]] Lehengê navendî yê rêzeromanê Harry Potter e, lawikê yanzdeh salî li Surreyê li bajarokê honakî ya bi navê ''Little Whinging''ê bi xaltîk, ap û pisxaltiyê xwe -bi Dursleysan- re dijî û her çiqas ew mirovên ne-sêrbaz bin jî ku wekî Muggles têne zanîn, Harry sêrbaz e.<ref>{{Jêder-nûçe |url=http://edition.cnn.com/2000/books/reviews/07/14/review.potter.goblet/ |sernav=Review: Gladly drinking from Rowling's 'Goblet of Fire' |paşnav=Lemmerman |pêşnav=Kristin |tarîx=14 tîrmeh 2000 |weşanger=CNN |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20060629221627/http://edition.cnn.com/2000/books/reviews/07/14/review.potter.goblet/ |tarîxa-arşîvê=29 hezîran 2006 |rewşa-urlyê=mirî |tarîxa-gihiştinê=28 îlon 2008 }}</ref> Cîhana sêrbaziyê ya veşartî bi cîhana Muggle re paralel e. Hêza wî ya sêrbazî zikmakî ye û zarokên xwedî hêzên bi vî rengî têne vexwendin ku biçin xwendingehên sêrbazî yên taybetî yên ku behreyên pêdivî yên ser efsûnî fêr bibin da ku di cîhana sêrbaziyê de bi ser kevin.<ref name="muggle guide">{{Jêder-nûçe |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/entertainment/arts/820551.stm |sernav=A Muggle's guide to Harry Potter |tarîx=28 gulan 2004 |malper=BBC News |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20081227212213/http://news.bbc.co.uk/1/hi/entertainment/arts/820551.stm |tarîxa-arşîvê=27 kanûna pêşîn 2008 |rewşa-urlyê=zindî |tarîxa-gihiştinê=22 tebax 2008 }}</ref> Harry dibe xwendekar li ''Xwendingeha Cadûgerî û Sêrbaziyê ya Hogwartsê'', vê akademiya sêrbaziyê li [[Skotlenda|Skolendayê]] ye û piraniya bûyerên rêzeromanê li wir qewimiye. Her ku Harry di temenên xwe de pêşve diçe, ew fêr dibe ku pirsgirêkên têne ber wî, çawa çareser bike: sêrbazî, civakî û hestyarî, mîna pirsgirêkên xortaniyê yên normal, weke hevaltî, dilşikestî, têkiliyên romantîk, karûbarên xwendingehê û ezmûnan, xeyal, depresiyon, [[stres]] û hêj mezintir ceribandina tundîtî bi riya şerên cîhana sêrbaziyê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.southflorida.com/movies/sfe-potter-synopses,0,6711375.story |sernav=Plot summaries for the first five Potter books |paşnav=Hajela |pêşnav=Deepti |tarîx=14 tîrmeh 2005 |weşanger=SouthFlorida.com |urlya-arşîvê=http://www.ebookee.com/Harry-Potter-All-7-Novels-Deluxe-Editions_218867.html |tarîxa-arşîvê=15 gulan 2010 |tarîxa-gihiştinê=29 îlon 2008 }}</ref> Di her pirtûkê de ji 1991ê heta 1998an ve saleke temenê Harryî tê vegotin.<ref>{{Jêder-nûçe |url=http://www.khouse.org/articles/2001/374/ |sernav=Potter books: Wicked witchcraft? |paşnav=Foster |pêşnav=Julie |tarîx=October 2001 |weşanger=Koinonia House |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080820211718/http://www.khouse.org/articles/2001/374/ |tarîxa-arşîvê=20 tebax 2008 |rewşa-urlyê=zindî |tarîxa-gihiştinê=15 gulan 2010 }}</ref> Di pirtûkan de gelek ''flashback'' jî hene, ku bi gelemperî bi riya bikaranîna amûra ''Pensieve''yê tevlî honakê dibin ku Harry tê de bîranînên karekterên din dibîne. Jîngeha ku ji Rowling ve hatiye afirandin bi rastiyê ve girêdayî ye. Civakên sêrbaziyê yên brîtanî ya pirtûkên Harry Potter li bin bandora çanda brîtanî ya 1990an û gelêriya ewropî ye û [[nivîskar]] sûd ji mîtolojiya klasîk û sîmyayê girtiye û hêmanên cîhana xwe ya mîna şivikên sêrbazan, nebatên efsûnî, melkisên firrinde, peyv û gotinên cadûgerî/efsûnî, sentor û afirîdeyên din ên efsûnî û kevirê fîlozofê hwd. çêkirine. Digel cîhana mîtolojîk a ''Narnia''yê û [[Cîhana Navîn]] a ''[[The Lord of the Rings (pirtûk)|Lord of the Ringsê]]'' cîhana sêrbazî ya ''Harry Potter'' tevî cîhana rastîn e û di nav xwe de gelek hêmanên jiyana normal a rojane dihewîne û bûyerên diqewimin piranî li Skoktlendayê (Hogwartsê), West Country, Devon, London û Surreyê li başûrê rojhilata [[Înglistan]] pêk tên.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.telegraph.co.uk/arts/main.jhtml?xml=/arts/2007/07/15/svharry15.xml&page=3 |sernav=Harry Potter and the parallel universe |paşnav=Farndale |pêşnav=Nigel |tarîx=15 tîrmeh 2007 |malper=The Daily Telegraph |cih=London |tarîxa-gihiştinê=28 îlon 2008 |tarîxa-arşîvê=18 tebax 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200818091740/https://www.telegraph.co.uk/culture/?xml=%2Farts%2F2007%2F07%2F15%2Fsvharry15.xml&page=3 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Cîhana ku tenê ji sêrbazan re gihîştiye, ji komeke perçebûyî ya kolanên veşartî yên tirsnakî, barên kevnar, xanûmanên welatê tenêtî û kela û şatoyên veşartî yên ku ji xelkê Muggle re nedîtî ne, pêk tê.<ref name="muggle guide"/> === Salên destpêkê === === ''Harry Potter and the Philosopher's Stone'' === Pirtûka yekem a rêzeromanê, ''Harry Potter and the Philosopher's Stone'' (li Dewletên Yekbûyî wekî ''Harry Potter and the Sorcerer's Stone hatiye'' weşandin) dema hatiye weşandin, diyar dibe ku bûyereke girîng û balkêş di cîhana sêrbaziyê de qewimiye ku Muggles (mirovên ne-sêrbaz) jî nîşanên wê dibînin. Daxuyaniya tevahî ya vê bûyerê û paşeroja Harry Potterê di seranserê rêzeromanê de bi hêdî hêdî û bi piledarî tê diyarkirin. Piştî beşa danasînê, pirtûk bi beriya rojbûna yanzdehem a Harry Potterî vedibe û pê re serpêhatiya wî ya sêrbazî dest pê dike. [[Wêne:P Harry Potter 2.png|thumb|Şopa êrîşê.]] Herçiqas xaltî û apê wî hewil dide ku Harry behreyên xwe yên sêrbazî ferq neke,<ref name="hp-stories" /> hewildanên wan pûç dibe. Harry nîv-efsûnî ''Rubeus Hagrid'' nas dike ku ew pêwendiya wî ya yekem bi cîhana sêrbaziyê re ye. Hagrid xwe wekî ''Nobedarê Kilît û Erdên Hogwartsê'' û şahidê hin bûyerên dîroka wî dide nasîn.<ref name="hp-stories" /> Harry fêr dibe ku di pitikiyê de ew bûye şahidê kuştina dêûbavên xwe a ku ji hêla sêrbazê tariyê Lord Voldemort ve hatine kuştin û piştre jî hewil daye ku wî jî bikuje.<ref name="hp-stories">{{Jêder-nûçe |url=https://www.usatoday.com/life/books/news/2007-07-19-potter-books_N.htm |sernav=The Harry Potter stories so far: A quick CliffsNotes review |paşnav=Memmott |pêşnav=Carol |tarîx=19 tîrmeh 2007 |malper=USA Today |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20081218023806/http://www.usatoday.com/life/books/news/2007-07-19-potter-books_N.htm |tarîxa-arşîvê=18 kanûna pêşîn 2008 |rewşa-urlyê=zindî |tarîxa-gihiştinê=28 îlon 2008 }}</ref> Di cihê kuştinê de bûyereke ecêbmayî qewimiye: Harry ji vê êrîşî xelas bûye, tenê bi şopa birîneke birûskî ya li ser eniya xwe û Voldemort bi qelsbûneke şûnde winda bûye. Ji ber vê bûyerê ya bêxwestek û bêhewila wî pêk hatiye, Harry di cîhana sêrbaziyê de bûye efsaneyeke zindî. Lê belê, bi fermana sêrbazê pîrê navdar [[Albus Dumbledore]], ''Harry''ê sêwî li mala xizmên xwe yên cirnexweş ên Muggle, ''Dursley''an hat hewandin lê tevî parêziyê, tevgerên xirab jî pê kirin; wan gelek caran di dolabekê de bêxwarin ew heps kir û wî wekî xulamê xwe dîtin. Hagridî ew bi riya fermî vexwend ''Xwendingeha Cadûgerî û Sêrbaziyê ya Hogwartsê'' ku di vê xwendingeha navdar a Skotlendayê de ji zarokên deh saliyan heta ciwanên hevde saliyan re heft salan perwerdehiya sêrbaziyê dihat dayîn. Bi alîkariya Hagrid, Harry amadekariya xwe dike û dest bi xwendina xwe ya sala yekem a li Hogwartsê dike. Gava ku Harry dest bi venasîna cîhana sêrbaziyê dike, xwendevan li gelek deverên sereke yên ku li seranserê rêzeromanê de têne bikaranîn, nas dike. Harry bi piraniya lehengên sereke re hevdîtinê dike û bi du hevalên xwe yên herî nêzîk re li hev tê: ''Ron Weasley'', endamê malbateke kevn, mezin û şa, lê [[hejar]] e û ''Hermione Granger'' ciwaneke hêja, jêhatî û zaroka dêûbaveke ne-sêrbaz e.<ref name="hp-stories"/><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.jkrowling.com/textonly/en/news_view.cfm?id=80 |sernav=J K Rowling at the Edinburgh Book Festival |tarîx=15 tebax 2004 |weşanger=J.K. Rowling.com |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080823121201/http://www.jkrowling.com/textonly/en/news_view.cfm?id=80 <!--Added by H3llBot--> |tarîxa-arşîvê=23 tebax 2008 |tarîxa-gihiştinê=27 îlon 2008 }}</ref> Ji wan pê ve Harry rastî van kesan jî tê: mamosteyê îksîrê yê xwendingehê, ''Severus Snape'' ê ku her tim bi dilsarî nêzî ''Harryî'' dibe; ''Draco Malfoyê ''ku ji destpêkê ve dijminatiya Harryî'' dike û ''Quirinus Quirrellê ku dersa ''Parastina Li Dijî Hunerên Tariyê'' dide ku piştre hevalbendiya wî ya bi ''Lord Voldemort''î re eşkere dibe. Her wiha ew behreya xwe ya ajotina ''melkisên firrinde''yê vedibîne û piştî serkeftinên xwe li tîma ''Quidditch'' tê peywirdarkirin, ku ev werzîşek e di cîhana sêrbaziyê de. Pirtûka yekem bi rûbirûmana duyem a ''Harry''î bi ''Lord Voldemortî'' re dawî dibe, ku ew pir dixwaze ji bo laşekî nû, bibe xwediyê kevira fîlozofê, ji ber ku hêza [[kevir]] derfeta jiyaneke bêdawî û behreya zêrkirina hemû metalan dide xwediyê xwe.<ref name="hp-stories" /> === ''Harry Potter and the Chamber of Secrets'' === Rêzeroman bi ''Harry Potter and the Chamber of Secrets''ê didome, ku salvegera duyem a ''Harr''yî ya li Hogwartsê vedibêje. Ew û hevalên wî dikevin şopa sirrek 50 salî, ku têkiliya wê bi bûyerên xirab ên herî dawiya xwendingehê re girêdayî xuya nake. Xwişka biçûk a Ron, ''Ginny Weasley'', sala xwe ya yekem li Hogwartsê tomar dike û lênûskeke kevn li nav alavên xwendekarekî berê ''Tom Marvolo Riddle''î dibîne, piştre eşkere dibe ku ew ezîtiya xortaniyê ya ''Voldemort'' e. Bîra ''Tom Riddle'' di hundurê wê rojnivîskê de veşartî maye û dema ku Ginny dest bi pêbaweriyê dike, Voldemort derfetê dibîne ku bibe xwediyê wê. [[Wêne:Harry Potter.jpg|thumb|çep|Harry Potter]] Bi domahiya rojnivîskê re, Ginny li ser fermanên Voldemort tevdigere û bêhemdê xwe bo berdana cinawirekî, "Odeya Sirran" vedike, piştre tê fêmkirin, êrîşa ku li ser xwendekarên Hogwartsê tê birin, ji aliyê cinawirekî bi navê ''basilisk''ê tê kirin. Ew kesên ku rasterast li çavên wî dinihêrin dimirin û kesên ku bi dizîka lê dinihêrin jî dibin kevir. Pirtûk her wiha mamosteyê nû yê Parastina Li Dijî Hunerên Tariyê ''Gilderoy Lockhart''î dide nasîn; sêrbazekî pir şa û bixwebawer be jî piştre tê dîtin ku sixtekar e. Harry vedibîne ku pêşdaraziya nav Cîhana Sêrbaziyê di dîroka xwendingehê de jî heye, û fêr dibe ku hikûmdariya terorê ya Voldemortî bi gelemperî li ser sêrbaz û cadûyên ''bingeh-Muggle''an pêk aniye. Her wiha Harry fêrî behreyeke xwe ya din dibe ku dikare zimanê maran ''Parseltongue''ê biaxive û ev behreya kêmdîtî bi ''Hunerên Tariyê'' re girêdayî ye. Gava ku êrîşî Hermione kir û bû kevir, Harry û Ron asoxî parçeyên pazilê li hev anîn û ''Odeya Sirran'' vekir. Harryî rojnivîsk ji holê rakir û ''Ginny'' xelas kir, piştre fêr dibin ku wan parçeyekî ji giyana Voldemortî jî tune kir. Dawiya pirtûkê diyar dike ku ''Lucius Malfoy'' ê ku bavê Draco û dijberê bavê Ron û Ginny ye, ev rojnivîsk têxistiye nav alavên ''Ginny''ê. === ''Harry Potter and the Prisoner of Azkaban'' === Romana sêyem, ''Harry Potter and the Prisoner of Azkaban'', li ser sala sêyem a perwerdeya sêrbaziyê ya ''Harry''î disekine. Ev pirtûk bi ti awayî ''Lord Voldemort''î tevlî bûyeran nake ku di rêzeromanê de tenê ev pirtûk vê taybetiyê hildide. Di şûna wê de, Harry bi Sirius Black re mijûl dibe, ku ew hevalê herî baş ê bavê wî bû lê belê bi ya Cîhana Sêrbaziyê ew mêrkujek girseyî ya reviyayî ye û di kuştina dêûbavên ''Harry''î de alîkariyê kiriye, ji ber vê tawanbariyê ew avêtine <small>girtîgeha</small> ''Azkaban''ê. Gava ku Harry bi ''dementor''an dikoşiya (''afirîdeyên tarî yên ku giyanên mirovan dimêjin, giyanmêj'') ku bi dîtinê ve xwendingehê jî diparêzin, wî digihîje mamosteyê ''Parastina Li Dijî Hunerên Tarîyê'' Remus Lupin ê ku dawiyê derdikeve holê ku ew gurmirov e. Lupin hunerên parastinê li ''Harry''î dide fêrkirin ku behreya wî yê sêrbaziyê ji yên hevsalên xwe bilindtir e. Harry fêr dibe ku him Lupin û him jî Black hevalên baştirîn ên bavê wî bûn û hevalê wan ê çaremîn, ''Peter Pettigrew'', diyar dibe ku di canê mişka malî ya Ronî, ''Scabbers''ê de hatiye veşartin, ku wî ketibû bin fermana ''Voldemort''î.<ref name="hp-plot-azkaban">{{Jêder-nûçe |url=https://www.nytimes.com/1999/09/05/books/rowling-azkaban.html |sernav=Harry Potter and the Prisoner of Azkaban |paşnav=Maguire |pêşnav=Gregory |tarîx=5 îlon 1999 |malper=The New York Times |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100713062301/http://www.nytimes.com/1999/09/05/books/rowling-azkaban.html |tarîxa-arşîvê=13 tîrmeh 2010 |rewşa-urlyê=zindî |tarîxa-gihiştinê=28 îlon 2008 }}</ref> Bi vê pirtûkê re diyar dibe ku dê di hemû salên perwerdehiyê de mamosteyek nû ya dersa ''Parastina Li Dijî Hunerên Tarîyê'' were xwendingehê ku yek ji wan jî dê salek zêdetir nemîne. === Voldemort vedigire === === ''Harry Potter and the Goblet of Fire'' === [[Wêne:The_Elephant_House.jpg|alt="The Elephant House", a small, painted red café where Rowling wrote a few chapters of ''Harry Potter and the Philosopher's Stone''|thumb| [[The Elephant House (Edinburgh Café)|The Elephant House]] yek ji kafeyên li [[Edinburgh|Edinburghê ye]] ku Rowling beşa yekem a ''Harry Potter tê de nivîsandiye''.]] Di dema xwendingeha sala çarem a Harry de (di pirtûka çaremîn, ''Harry Potter and the Goblet of Fireê de''), Harry bêdilxwazî beşdarî ''Triwizard Tournament'' bû ku ev pêşbaziyek gelek xeternek û qasî wê peroşîner e, sê pêşbazên xwendingehan di sê peywiran de ji bo destxistina kupaya Triwizardê bi hev re pêşbaziyê dikir. Îsal, Harry divê li dijî cadûyekê û sêrbazekî şampiyon re pêbaziyê bike ên ku ji xwendingehên dûr ên aliyê din ên deryayê ''Beauxbatons'ê û ''Durmstrangê hatine, û ev dibe sedema ku hevalên Harry ji wî dûr bikevin.<ref name="hp-plot-goblet">{{Jêder-nûçe |url=https://www.nytimes.com/2000/07/23/books/rowling-goblet.html |sernav=Harry Potter and the Goblet of Fire |paşnav=King |pêşnav=Stephen |lînka-nivîskar=Stephen King |tarîx=23 tîrmeh 2000 |malper=The New York Times |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20090404020705/http://www.nytimes.com/2000/07/23/books/rowling-goblet.html |tarîxa-arşîvê=4 nîsan 2009 |rewşa-urlyê=zindî |tarîxa-gihiştinê=28 îlon 2008 }}</ref> Harry di domahiya tûrnûvayê de ji hêla mamosteyê xwe yê nû yê Parastina Li Dijî Hunerên Tariyê ve tê rêberîkirin ku ew Alastor "Mad-Eye" Moody ye ku yek ji alîgirên Voldemort e û navê wî yê rast Barty Crouch, Jr. e. Plana Voldemort ev e ku Crouch di tûrnûvayê de Harry bibe ji wî re. Her çend Harry karibe xwe jê xelas bike jî, ''Cedric Diggory'', şampiyonê din ê Hogwartsê bû, ji hêla Peter Pettigrew ve tê kuştin û Voldemort dîsa bi bedeneke fizîkî re têdikeve Cîhana Sêrbaziyê. === ''Harry Potter and Order of the Phoenix'' === Di pirtûka pêncem de, ''Harry Potter and Order of the Phoenix'', Harry divê bi darî Voldemortê nûvekirî keve. Ji bo bersivê bide nûvekirina Voldemortî, Dumbledore ''Order of the Phoenix''ê (''Celebiya Sîmirê'') ji nû ve çalak dike ku ev civakek veşartî ye û di mala malbata tarî ya Sirius Black de dixebite da ku peyrewên Voldemortî têk bibin û li hemberî armancên Voldemortî bi taybetî Harryî jê biparêze. Tevî ku daxûyaniya Harryî li ser çalakiyên vê dawiyê yên Voldemortî, ''Wezareta Efsûnê'' û gelek kesên din ên li cîhana sêrbaziyê red dikin û dibêjin Voldemort venegeriyaye. Li hemberî hewilên Dumbledore û ''Harry''yî yên ku hewil didin ku qala vegera Voldemortî, Cîhana Sêrbaziyê hişyar bikin, ''Wezareta Efsûnê'' ''Dolores Umbridge''ê wek Vekolînera Bilind a Hogwartsê û mamosteya Parastina Li Dijî Hunerên Tariyê dişînin xwendingehê. Ew xwendingeh vediguherîne rejîmek dîktatorî û destûrê nade xwendekaran ku li hemberî sêrbaziya tarî, dersên parastinê bistînin.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.nytimes.com/2003/07/13/books/review/rowling-phoenix.html |sernav='Harry Potter and the Order of the Phoenix' |paşnav=Leonard |pêşnav=John |tarîx=13 tîrmeh 2003 |malper=The New York Times |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120517174431/http://www.nytimes.com/2003/07/13/books/review/rowling-phoenix.html |tarîxa-arşîvê=17 gulan 2012 |rewşa-urlyê=zindî |tarîxa-gihiştinê=28 îlon 2008 }}</ref> Hermione û Ron "Artêşa Dumbledore"î ava dikin, komek veşartî ye û tê de Harry ji hevalên pola xwe re efsûnên ''Parastina Li Dijî Hunerên Tarî''yê rê dide ku wî li pevçûnên xwe yên berê ya li dijî sêrbazên tariyê ceribandibû. Bi saya van dersan bala ''Harry''yî dikeve ''Cho Chang''ê a ku navdar û dilkêş. Karûbarên xwendingêhê û xebatên komê Harryî têdixe tengasiyê û di xewnên xwe de her tim dibîne ku ew di eywanên wezaretê yên tarî de ye, bi vê rewşê ew bi bêxewiyê de diçe. Paşê kehanetek girîng di derheqê Harry û Lord Voldemortî de eşkere dibe<ref name="Ivory Tower 1">{{Jêder-kitêb |sernav=The Ivory Tower and Harry Potter: Perspectives on a Literary Phenomenon |url=https://archive.org/details/ivorytowerharryp0000lana |paşnav=A Whited |pêşnav=Lana |weşanger=University of Missouri Press |sal=2004 |isbn=978-0-8262-1549-9 |rûpel=[https://archive.org/details/ivorytowerharryp0000lana/page/371 371] }}</ref> û Harry vedibîne ku di navbera wî û Voldemortî de têkiliyeke êş heye, ku destûrê dide Harry da ku hin çalakiyên Voldemortî telepatîkî bibîne. Di lûtkeya romanê de, Harry ji aliyê ''Wezareta Efsûnê ve'' tê xapandin û ev dibe sebeba ku Sirius êşkence bibîne. Ew û hevalên wî bi peyrewên Voldemortî (bi navê ''Death Eaters'', ''mirinxuran'') ên li Wezareta Sêrbaziyê ne, rû bi rû dimînin. Her çiqas bi hatina endamên ''Order of the Phoenix'' jiyanên ciwanan xilas bibe jî, di pevçûnê de Sirius Black tê kuştin. === ''Harry Potter and the Half-Blood Prince'' === [[Wêne:The Making of Harry Potter 29-05-2012 (7415396442).jpg|thumb|çep]] Di pirtûka şeşan de, ''Harry Potter and the Half-Blood Prince'', Voldemort dest bi şerek bipergal dike. Harry û hevalên wî kêm zêde ji xeterên li Hogwartsê têne parastin. Lê ew bi tengasiyên xortaniyê mijûl dibin - Harry di dawiyê de bi Ginny re dest bi têkiliyê dike, Ron bi xwendekara Hogwartsê ''Lavender Brown'' re têkiliyek xurt ava dike û Hermione di nav xwe de hestên romantîkî pêşde dixe bo Ronî. Di destpêka romanê de, Harry pirtûkek bi dest dixe ku ji xwediyê kevn ve bi gelek şîrove, jêrenot û pêşniyazan re hatiye dagirtin: "''the Half-Blood Prince''"(''Mîrzayê Melez''). Ev pirtûk çavkaniya serkeftinek zanistî ya skolastîk e û bi saya wê di nav hosteyên îksîran de navdariyeke mezin a nivîskarê wê, ''Horace Slughorn''î pêk hatiye; lê ji ber bandorên mezin ên îksîran bûye çavkaniyek xeternak jî. Bi nêzîkbûna şerê ve Dumbledore bi Harry re dersên taybet dimeşîne, ku Harry bi saya amûra ''Pensieve''ê ji bîranînên cûda yê wî di wê kevirê de ew dîtin, di derheqê destpêka jiyana Voldemortî de agahiyan hev dide. Van agahiyan eşkere dikin ku, ji bo ku jiyana xwe biparêze, Voldemortî giyanê xwe parçe parçe kiriye û ji bo afirandineke nû wan têxistiye nav ''Horcrux''an - alavên efsûnî ên şeytanî yên ku li cihên ji hev cûda hatine veşartin, ku yek ji wan rojnivîsk bû a ku di pirtûka duyemîn de hatibû tunekirin.<ref name="harry-potter-prince">{{Jêder-nûçe |url=https://www.nytimes.com/2005/07/16/books/16choc.html |sernav=Harry Potter Works His Magic Again in a Far Darker Tale |paşnav=Kakutani |pêşnav=Michiko |tarîx=16 tîrmeh 2005 |malper=The New York Times |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20090416015406/http://www.nytimes.com/2005/07/16/books/16choc.html |tarîxa-arşîvê=16 nîsan 2009 |rewşa-urlyê=zindî |tarîxa-gihiştinê=28 îlon 2008 }}</ref> Draco, ku tevlî ''Death Eater''an bûbû, piştî vegera xwe ya ji berhevkirina ''Horcrux''an, hewl dide ku êrîşek bibe ser ''Dumbledore''î û pirtûk bi kuştina Dumbledoreî ji hêla Severus Snape ve diqede, yê ku bi ''Half-Blood Prince'' hatibû binavkirin. === Harry Potter and the Deathly Hallows === [[Wêne:Harry Potter Book and Wand.jpg|thumb]] ''Harry Potter and the Deathly Hallows'', romana dawîn a rêzeromanê ye, rasterast piştî bûyerên pirtûka şeşemîn dest pê dike. Lord Voldemort hêza xwe ya desthilardariyê temam dike û Wezareta Efsûnê dixe bandora xwe. Harry, Ron û Hermione xwendingehê berdidin ku karibin bi rehetî têkevin şopên Horcruxên mayî yên Voldemortî û wan hilweşînin. Him ji bo ewlehiya xwe û him jî yên malbat û hevalên xwe neçar dibin ku xwe bi xwe îzole bikin. Ron wekî bi nexweşiyeke ketiye tev dide û ji malbata xwe dûr dikeve, ji xwe Harry û ''Dursley''an ji hev cihê ne û Hermione jî bîranînên dê û bavê xwe ji hişê wan paqij dike û wan dişîne derveyî welêt. Gava ku li ''Horcrux''a sêyemîn digeriyan, ew hûrguliyên li ser kehaneteke kevn a ''Deathly Hallows''ê (''Qencinên Mirinê'') bi dest dixin, bi ya efsaneyê heke kesek sê alavên efsanewî li bin Nobedarê bike yek, dê ew ê bibe Serdarê/a Mirinê. ''Invisibility Cloak'' (''Kitana Nedîtbariyê'') a Harry yek ji wan alvan e û ew pê dihese ku Voldemort li yekî din digere: ''Elder Wand'', şivika herî hêzdar a dîrokê. Di dawiya pirtûkê de, Harry û hevalên wî hînî pêşeroja Dumbledoreî û her armancên rastî yên Snapeî dibin - ew ji kuştina dayika Harryî vir ve ji bo Dumbledoreî xebitiye. Di encamê de, Snape ji hêla Voldemortî ve tê kuştin. Pirtûk bi Şerê Hogwartsê diqede. Harry, Ron û Hermione, bi hevkariyên endamên ''Order of the Phoenix''ê û gelek [[mamoste]] û xwendekaran, Hogwartsê ji Voldemortî, Death Eater û afirîdeyên efsûnî yên cûrbecûr diparêzin. Di pêla yekem a şerê de çend lehengên mezin têne kuştin, mîna Remus Lupine û birayê mezin ê Ron Fred Weasley. Piştî ku fêr dibe, ew bixwe jî Horcrux e, Harry li ''Forbidden Forest''ê (''Daristana Qedexe'') xwe berdide destên Voldemortî lê di wê kêliyê de lenet (Avada Kedavra) li wî dike. Parêzgerên Hogwartsê ji ber texmîna mirina Harryî radestî dijminê nabin û şerê didomînin. Harry hişyar dibe û tê ber rûyê Voldemortî, ê ku hemû ''Horcrux''ên wî hatin hilweşandin. Di şerê dawîn de, leneta Voldemortî li efsûna Harryî (Expelliarmus) ket û Voldemort kuşt. Epîloga "Nineteen Years Later" (danîn li {{Dîrok|1|îlon|2017}})<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.independent.co.uk/arts-entertainment/books/news/harry-potter-19-years-later-jk-rowling-hogwarts-kings-cross-deathly-hallows-epilogue-a7923651.html |sernav=Kopîkirina arşîvê |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180102191419/https://www.independent.co.uk/arts-entertainment/books/news/harry-potter-19-years-later-jk-rowling-hogwarts-kings-cross-deathly-hallows-epilogue-a7923651.html |tarîxa-arşîvê=2 kanûna paşîn 2018 |rewşa-urlyê=zindî |tarîxa-gihiştinê=2017-12-28 }}</ref> li ser jiyanên lehengan e ku ji şerê xelas bûbûn û bandorên mirina Voldemortî ya li ser Cîhana Sêrbaziyê vedibêje. Di epîlogê de, Harry û Ginny zewicî ne û sê zarokên wan hene;` Ron û Hermione jî xwediyên du zarokan in.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.beyondhogwarts.com/harry-potter/articles/jk-rowling-goes-beyond-the-epilogue.html |sernav=Kopîkirina arşîvê |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110918203859/http://www.beyondhogwarts.com/harry-potter/articles/jk-rowling-goes-beyond-the-epilogue.html |tarîxa-arşîvê=18 îlon 2011 |rewşa-urlyê=zindî |tarîxa-gihiştinê=2011-09-09 }}</ref> == Malpera Pottermore == [[Wêne:J. K. Rowling 2010.jpg|alt=J.K. Rowling, a blond, blue-eyed woman, who is the author of the series|çep|thumb|271x271px| Romannivîs, [[J.K. Rowling|J. K. Rowling]] ]] Di 2011an de, Rowling ji bo ragihandina projeyek paşerojê bi navê Pottermore, malperek nû da destpêkirin.<ref>{{Jêder-nûçe |url=http://abcnews.go.com/Entertainment/wireStory?id=13858046 |sernav=J.K. Rowling Has Mysterious New Potter Website |tarîx=16 hezîran 2011 |weşanger=ABC News |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110618134045/http://abcnews.go.com/Entertainment/wireStory?id=13858046 |tarîxa-arşîvê=18 hezîran 2011 |rewşa-urlyê=zindî |tarîxa-gihiştinê=16 hezîran 2011 }}</ref> Pottermore di 14ê nîsana 2012an de ji raya giştî re vebû.<ref name="waiting">{{Jêder-malper |url=http://insider.pottermore.com/2012/03/waiting-for-pottermore.html |sernav=Waiting for Pottermore? |tarîx=8 adar 2012 |malper=Pottermore Insider |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120310102525/http://insider.pottermore.com/2012/03/waiting-for-pottermore.html |tarîxa-arşîvê=10 adar 2012 |rewşa-urlyê=mirî |tarîxa-gihiştinê=9 adar 2012 }}</ref> Pottermore destûrê dide bikarhêneran ku bên hilbijartin, ji hêla şivikê ve bêne komkirin û derfeta lîstikên biçûk ên cuda cuda dide ku bilîzin. Armanca sereke ya malperê ew bû ku ku çîrokên qasî 18.000 bêjeyan pêk hatine ji aliyê bikarhêneran ve bêne gihaştin ku berê nehatibûn weşandin.<ref>{{Jêder-nûçe |url=http://newsfeed.time.com/2011/06/23/pottermore-secrets-revealed-j-k-rowlings-new-site-is-e-book-meets-interactive-world |sernav='Pottermore' Secrets Revealed: J.K. Rowling's New Site is E-Book Meets Interactive World |paşnav=Gilder Cooke |pêşnav=Sonia van |tarîx=23 hezîran 2011 |malper=[[Time (magazine)|Time]] |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120829110641/http://newsfeed.time.com/2011/06/23/pottermore-secrets-revealed-j-k-rowlings-new-site-is-e-book-meets-interactive-world/ |tarîxa-arşîvê=29 tebax 2012 |rewşa-urlyê=zindî |tarîxa-gihiştinê=6 kanûna paşîn 2013 }}</ref> Di îlona 2015an de, malper bi tevahî hatiye sererastkirin û piraniya taybetmendiyên wî hatin guhartin. [[Malper]] ji nû ve hatiye çêkirin û êdî ew giraniya xwe dide agahiyên heyîn û di pirtûkan de tên peydakirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.pottermore.com/news/Welcome-to-the-new-Pottermore |sernav=Pottermore |malper=Pottermore |weşanger=Pottermore |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150926135910/https://www.pottermore.com/news/Welcome-to-the-new-Pottermore |tarîxa-arşîvê=26 îlon 2015 |rewşa-urlyê=zindî |tarîxa-gihiştinê=8 çiriya pêşîn 2015 }}</ref> == Werger == [[Wêne:RIAN archive 168852 The seventh book about Harry Potter goes on sale.jpg|thumb| Wergera rûsî ya ''The Deathly Hallows'' li [[Mosko]]yê, di 2007an de, xwendevan li benda firotina çapa yekem e]] Pirtûk li 80 zimanan hatiye wergerandin,<ref name="Harry Potter copies"/> Rowling di nav nivîskarên herî wergerandî yên di dîrokê de cih digire.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tomedes.com/translator-hub/most-translated-author.php |sernav=WHO IS THE WORLD'S MOST TRANSLATED AUTHOR? |tarîx=27 tîrmeh 2016 |weşanger=Tomedes |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180612143722/https://www.tomedes.com/translator-hub/most-translated-author.php |tarîxa-arşîvê=12 hezîran 2018 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> Pirtûk ji zimanên cihêreng ên wekî [[Zimanê korêyî|koreyî]], [[Zimanê ermenî|ermenî]], [[Zimanê ûkraynî|ûkraynî]], [[Zimanê erebî|erebî]], [[Zimanê urdû|urdu]], [[Zimanê hindî|hindî]], bengalî, [[Zimanê bulgarî|bulgarî]], afrîkî, [[Zimanê albanî|albanî]], [[Zimanê letonî|letonî]], [[Zimanê viyetnamî|viyetnamî]] û [[zimanê hawaiyî|hawaiyî]] hatiye wergerandin. Romana yekem ber bi [[Zimanê latînî|latînî]] û hetta [[Yewnaniya kevn|yewnaniya]] kevn ve hatiye wergerandin,<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.users.globalnet.co.uk/~loxias/harry_potter.htm |sernav=Harry Potter in Greek |paşnav=Wilson |pêşnav=Andrew |sal=2006 |weşanger=Andrew Wilson |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080621122227/http://www.users.globalnet.co.uk/~loxias/harry_potter.htm |tarîxa-arşîvê=21 hezîran 2008 |rewşa-urlyê=zindî |tarîxa-gihiştinê=28 tîrmeh 2008 }}</ref> û ji ber vê wergerandinê ew wekî xebata herî dirêj a nivîsandî ya yewnaniya kevn e, ji romanên [[Heliodorusê Emesayî|''Heliodorusê Emesa''yî]] yê vir ve ya ku di sedsala 3an PZ. hatibûn nivîsandin.<ref>{{Jêder-nûçe |url=http://playalicious.com/reference/news/greek_harry.html |sernav=Harry Potter? It's All Greek to Me |paşnav=Castle |pêşnav=Tim |tarîx=2 kanûna pêşîn 2004 |malper=Reuters |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080119214752/http://playalicious.com/reference/news/greek_harry.html |tarîxa-arşîvê=19 kanûna paşîn 2008 |tarîxa-gihiştinê=28 tîrmeh 2008 }}</ref> Romana duyem jî bo zimanê [[Zimanê latînî|Latînî]] hat wergerandin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.bloomsbury.com/uk/harry-potter-and-the-chamber-of-secrets-latin-9780747588771/ |sernav=Harry Potter and the Chamber of Secrets (Latin) |paşnav=LTD |pêşnav=Skyron |malper=Bloomsbury Publishing |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150905162802/http://www.bloomsbury.com/uk/harry-potter-and-the-chamber-of-secrets-latin-9780747588771/ |tarîxa-arşîvê=5 îlon 2015 |rewşa-urlyê=zindî |tarîxa-gihiştinê=13 tebax 2015 }}</ref> Hin wergêrên ku ji bo wergerandina pirtûkan xebitîne, berî wergerê jî nivîskar û rexnegirên zimanên xwe bûn ên ku di civata wêjeyî de xwedî hêz bûn, wekî Viktor Golyshev, ê ku wergera rûsî an jî Sevin Okyay, wergera tirkî kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.turkishdailynews.com.tr/article.php?enewsid=29054 |sernav=Not lost in translation: Harry Potter in Turkish |paşnav=Güler |pêşnav=Emrah |sal=2005 |malper=The Turkish Daily News |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20070930171135/http://www.turkishdailynews.com.tr/article.php?enewsid=29054 |tarîxa-arşîvê=30 îlon 2007 |tarîxa-gihiştinê=9 gulan 2007 }}</ref> Di Fransayê de yekem pirtûka ziman-biyanî ya ku têketiye lîsteya pirtûkên herî pir hatine firotin, romana pêncem a Harry Potter e.<ref>{{Jêder-nûçe |url=http://news.bbc.co.uk/cbbcnews/hi/world/newsid_3036000/3036350.stm |sernav=OOTP is best seller in France - in English! |tarîx=1 tîrmeh 2003 |malper=BBC News |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170613202533/http://news.bbc.co.uk/cbbcnews/hi/world/newsid_3036000/3036350.stm |tarîxa-arşîvê=13 hezîran 2017 |rewşa-urlyê=zindî |tarîxa-gihiştinê=28 tîrmeh 2008 }}</ref> Weşanên DYAyê bo înglîziya Amerîkayê hatin adaptekirin da ku wan ji xwendekarên ciwan ên amerîkî re bêtir famdar bibe.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.uta.fi/FAST/US1/REF/potter.html |sernav=Differences in the UK and US Versions of Four Harry Potter Books |tarîx=21 kanûna paşîn 2008 |weşanger=FAST US-1 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150319041313/http://www15.uta.fi/FAST/US1/REF/potter.html |tarîxa-arşîvê=19 adar 2015 |tarîxa-gihiştinê=17 tebax 2008 }}</ref> === Pirtûkên bideng === Hemû heft pirtûkên ''Harry Potter'' bi versiyonên xwe yên dengî yên nekurtkirî jî hatine weşandin. Stephen Fry çapa Keyaniya Yekbûyî û Jim Dale jî ya amerîkî xwendiye.<ref>{{Jêder-nûçe |url=http://www.theaustralian.com.au/news/opinion/its-time-for-the-compleat-omnipresent-me/story-e6frg71o-1226424799622 |sernav=It's time for the compleat, omnipresent me |paşnav=Valentine |pêşnav=James |tarîx=13 tîrmeh 2012 |malper=[[The Australian]] |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120809171726/http://www.theaustralian.com.au/news/opinion/its-time-for-the-compleat-omnipresent-me/story-e6frg71o-1226424799622 |tarîxa-arşîvê=9 tebax 2012 |rewşa-urlyê=zindî |tarîxa-gihiştinê=9 tebax 2012 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://broadwayworld.com/article/Creator-Bryan-Fuller-Hints-at-PUSHING-DAISIES-Broadway-Bound-Revival-20120716 |sernav=Creator Bryan Fuller Hints at PUSHING DAISIES Broadway-Bound 'Revival' |tarîx=16 tîrmeh 2012 |weşanger=broadwayworld.com |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120720004018/http://broadwayworld.com/article/Creator-Bryan-Fuller-Hints-at-PUSHING-DAISIES-Broadway-Bound-Revival-20120716 |tarîxa-arşîvê=20 tîrmeh 2012 |rewşa-urlyê=zindî |tarîxa-gihiştinê=9 tebax 2012 }}</ref> == Girêdanên derve == * [http://www.jkrowling.com/ Malpera kesane ya JK Rowling] * [http://harrypotter.warnerbros.com/ Fîlmên Harry Potter] - Malpera Fermî (Brosers Warner.) * [http://harrypotter.bloomsbury.com/ Harry Potter] li Bloomsbury.com (weşangerê navneteweyî) * [http://harrypotter.scholastic.com/ Harry Potter] li Scholastic.com (weşanxana Dewletên Yekbûyî) * [http://www.raincoast.com/harrypotter Harry Potter] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220815073719/https://www.raincoast.com/harrypotter/ |date=2022-08-15 }} li ser Raincoast.com (weşangerê Kanada) * [https://site.universalorlando.com/wwohp/ The Wizading World of Harry Potter li Resort Orlando, Florîda] == Çavkanî == {{Çavkanî|2}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Çanda Keyaniya Yekbûyî]] [[Kategorî:Harry Potter| ]] [[Kategorî:Honak li ser efsûngeran]] [[Kategorî:Pirtûkên inglîzî]] [[Kategorî:Pirtûkên zarokan ên li dibistanan derbas dibin]] [[Kategorî:Pirtûkên zarokan ên li ser efsûnê]] [[Kategorî:Romanên J. K. Rowling]] [[Kategorî:Romanên li ser ejdehayan]] [[Kategorî:Wêjeya zarokan a brîtanî a sedsala 20an]] [[Kategorî:Wêjeya zarokan a brîtanî a sedsala 21ê]] 6ye3rw1rqfx2xzelorovji9vss6miuo 2090769 2090674 2026-09-02T12:24:44Z Avestaboy 34898 2090769 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî | sernavê_îtalîk = erê | nivîskar = [[J.K. Rowling]] | pêşgotin = | şêwe = [[Roman (wêje)|Roman]] | welat = {{Ala|Keyaniya Yekbûyî}} | dîrok = 1997-2007 | weşanger = Bloomsbury | pêk_tê_ji = * ''[[Harry Potter and the Philosopher's Stone|The Philosopher's Stone]]'' (1997) * ''[[Harry Potter and the Chamber of Secrets|The Chamber of Secrets]]'' (1998) * ''[[Harry Potter and the Prisoner of Azkaban|The Prisoner of Azkaban]]'' (1999) * ''[[Harry Potter and the Goblet of Fire|The Goblet of Fire]]'' (2000) * ''[[Harry Potter and the Order of the Phoenix|The Order of the Phoenix]]'' (2003) * ''[[Harry Potter and the Half-Blood Prince|The Half-Blood Prince]]'' (2005) * ''[[Harry Potter and the Deathly Hallows|The Deathly Hallows]]'' (2007) }} '''''Harry Potter''''' rêzeromaneke fantazî ye ku ji hêla nivîskara [[brîtanî]] [[J.K. Rowling|J. K. Rowling]] ve hatiye nivîsandin. Roman jiyana ciwanê sêrbaz ê bi navê Harry Potter û hevalên wî Hermione Granger û Ron Weasley wekî kronîkî vedibêje ku hemû li ''Xwendingeha Cadûgerî û Sêrbaziyê ya Hogwarts''ê [[xwendekar]] in. Çîroka sereke bi tekoşîna ''Harry''yî re têkildar e ku wî li ber Lord Voldemortê sêrbazê tariyê radibe ku dixwaze nemiriyê bi dest bixe, desthilatdariya sêrbaziyê ku wekî ''Wezareta Sêrbaziyê'' tê binavkirin, hilweşîne û hemû sêrbaz û Mugglean (mirovên ne-sêrbaz) li bin hêza xwe stûxwar bike. Di {{Dîrok|26|hezîran|1997}} de ji weşandina romana yekem ''[[Harry Potter and the Philosopher's Stone]]'' vir ve, rêzeroman li seranserê cîhanê popûlerbûneke berbiçav pêk anî û pesnê [[rexnegir]] û serkeftineke bazirganî bi dest xist. Rêzepirtûk him bala xwendevanên mezin û him jî ya xwendevanên biçûk kişand ser xwe û êdî yek ji kevirên kevneşopî yên [[wêje]]ya mezinên ciwan tê hesibandin.<ref>{{Jêder-nûçe |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/2996578.stm |sernav=Potter's place in the literary canon |paşnav=Allsobrook |pêşnav=Dr. Marian |tarîx=18 hezîran 2003 |malper=BBC News |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080109162755/http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/2996578.stm |tarîxa-arşîvê=9 kanûna paşîn 2008 |rewşa-urlyê=zindî |tarîxa-gihiştinê=15 çiriya pêşîn 2007 }}</ref> Heta sibata 2018an, ji zêdetirî 500 mîlyon kopiya rêzeroman li çar aliyê cîhanê hatine firotin û ketiye nav ''lîsteya pirtûkên ku di dîrokê de herî pir hatine firotin'' û li heştê zimanan hatine wergerandin.<ref name="Harry Potter copies">{{Jêder-nûçe |url=https://www.pottermore.com/news/500-million-harry-potter-books-have-now-been-sold-worldwide |sernav=500 million Harry Potter books have now been sold worldwide |paşnav=The Pottermore News Team |tarîx=1 sibat 2018 |malper=[[Pottermore]] |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180314231631/https://www.pottermore.com/news/500-million-harry-potter-books-have-now-been-sold-worldwide |tarîxa-arşîvê=14 adar 2018 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> Çar pirtûkên dawî yên rêzeromanê li [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|DYAyê]] di nav bîst û çar demjimêran a çapkirina xwe de nêzî yanzdeh mîlyon kopî firotin ku bi vê taybetiyê bûye yekemîn a ''lîsteya pîrtûkên ku zûtirîn hatine firotin''. Pirtûk di destpêkê de bi [[zimanê îngilîzî]] ji hêla du [[weşanxane]]yên mezin ve hat weşandin, Bloomsbury li [[Keyaniya Yekbûyî]] û Scholastic Press li [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]]. Şanoya ''Harry Potter and the Cursed Child'', li ser bingeha çîrokek e ku ji hêla Rowling ve hatibû nivîsandin, li [[London]]ê di 30yê tîrmeha 2016an de li Palace Theaterê hat pêşandan, berhem ji hêla Little, Brown ve hatiye çapkirin. Fîlmên heft pirtûkên xwemalî di nav heşt beşan de bi heman navê ji hêla Warner Bros. Pictures ve hatin çêkirin, ku heta sibata 2018an bûye sêyem rêzefîlma ku herî zêde dahatê bi dest xistiye. Di sala 2016an de nirxa giştî ya ''takemafa Harry Potter wekî'' $25 mîlyar hatiye texmînkirin<ref name="Time25">{{Jêder-malper |url=http://time.com/money/4279432/billion-dollar-spell-harry-potter |sernav=Harry Potter's $25 Billion Magic Spell |paşnav=Meyer |pêşnav=Katie |tarîx=6 nîsan 2016 |malper=[[Time Magazine|Time]] |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160410113503/http://time.com/money/4279432/billion-dollar-spell-harry-potter |tarîxa-arşîvê=10 nîsan 2016 |tarîxa-gihiştinê=4 çiriya paşîn 2016 }}</ref> ku bi vê jî ''Harry Potter dibe'' yek ji takemafên medyayê yên herî bilindtirîn ên hemû deman. [[Wêne:Harry Potter wordmark (British).svg|thumb|Logoya ku beriya sala 2010an di weşanên Brîtanya, Awistiralya û Kanadayê de dihat bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.bloomsbury.com/media/bookseller_image_tandcs.pdf |sernav=Harry Potter Books (UK Editions) Terms and Conditions for Use of Images for Book Promotion |tarîx=10 tîrmeh 2007 |weşanger=Bloomsbury Publishing Plc |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20070710055833/http://www.bloomsbury.com/media/bookseller_image_tandcs.pdf |tarîxa-arşîvê=10 tîrmeh 2007 |tarîxa-gihiştinê=7 îlon 2012 }}</ref>]] Rêzeroman ji gelek [[cure]]yan pêk hatiye, di ''cîhana Harry Potter'' de fantazî, [[drama]], mezinbûn û çîroka xwendingehê ya brîtanî (ku tê de hêmanên sêrbazî, rakêşanî, serpêhatî, tirsnakî jî) hene, gelek mijaran hatine nexşandin û gelek referans û wateyên çandî jî dihewîne.<ref name="meanings">Sources that refer to the many genres, cultural meanings and references of the series include: </ref> Li gorî Rowling, temaya sereke mijara mirinê ye.<ref name="Geordie Greig">{{Jêder-nûçe |url=https://www.telegraph.co.uk/news/uknews/1507438/There-would-be-so-much-to-tell-her....html |sernav='There would be so much to tell her...' |paşnav=Greig |pêşnav=Geordie |tarîx=11 kanûna paşîn 2006 |malper=The Telegraph |cih=London |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20070311032026/http://www.telegraph.co.uk/news/main.jhtml?xml=%2Fnews%2F2006%2F01%2F10%2Fnrowl110.xml |tarîxa-arşîvê=11 adar 2007 |rewşa-urlyê=zindî |tarîxa-gihiştinê=4 nîsan 2007 }}</ref> Mijarên din ên girîng ên rêzeromanê pêşdarazî, gendelî û dînîtî ne.<ref name="QuickQuoteQuill">{{Jêder-nûçe |url=http://www.quick-quote-quill.org/articles/2003/0302-newsround-mzimba.htm |sernav=Interview with Steve Kloves and J.K. Rowling |paşnav=Mzimba |pêşnav=Lizo |tarîx=28 tîrmeh 2008 |weşanger=Quick Quotes Quill |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150509001737/http://quick-quote-quill.org/articles/2003/0302-newsround-mzimba.htmaccess |tarîxa-arşîvê=9 gulan 2015 }}</ref> Serkeftina pirtûk û fîlman destûr daye nivîskarê ku cîhana ''Harry Potter'' bi gelek xebatên din ên alîgir re berfireh bike û bi vê derfetê ve J. K. Rowling bi riya malpera [[Pottermore]]ê ji bo geşedana cîhanê çîrokên alîgir diweşîne û wan rojane dike ku di nav wan de ya herî navdar ''[[Fantastic Beasts and Where to Find Them]] e''. Di van demên dawî de, li seranserê cîhanê li çend ''Universal Parks & Resorts''ê bi navê ''Wizading World of Harry Potter'' parkên temadar hatine çêkirin ji bo gerr û geştên turîstîk. == Bûyer == [[Wêne:Harry Potter Platform Kings Cross.jpg|thumb|246x246px| Platforma 9¾ li stasyona trenê ya London King Crossê]] Lehengê navendî yê rêzeromanê Harry Potter e, lawikê yanzdeh salî li Surreyê li bajarokê honakî ya bi navê ''Little Whinging''ê bi xaltîk, ap û pisxaltiyê xwe -bi Dursleysan- re dijî û her çiqas ew mirovên ne-sêrbaz bin jî ku wekî Muggles têne zanîn, Harry sêrbaz e.<ref>{{Jêder-nûçe |url=http://edition.cnn.com/2000/books/reviews/07/14/review.potter.goblet/ |sernav=Review: Gladly drinking from Rowling's 'Goblet of Fire' |paşnav=Lemmerman |pêşnav=Kristin |tarîx=14 tîrmeh 2000 |weşanger=CNN |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20060629221627/http://edition.cnn.com/2000/books/reviews/07/14/review.potter.goblet/ |tarîxa-arşîvê=29 hezîran 2006 |rewşa-urlyê=mirî |tarîxa-gihiştinê=28 îlon 2008 }}</ref> Cîhana sêrbaziyê ya veşartî bi cîhana Muggle re paralel e. Hêza wî ya sêrbazî zikmakî ye û zarokên xwedî hêzên bi vî rengî têne vexwendin ku biçin xwendingehên sêrbazî yên taybetî yên ku behreyên pêdivî yên ser efsûnî fêr bibin da ku di cîhana sêrbaziyê de bi ser kevin.<ref name="muggle guide">{{Jêder-nûçe |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/entertainment/arts/820551.stm |sernav=A Muggle's guide to Harry Potter |tarîx=28 gulan 2004 |malper=BBC News |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20081227212213/http://news.bbc.co.uk/1/hi/entertainment/arts/820551.stm |tarîxa-arşîvê=27 kanûna pêşîn 2008 |rewşa-urlyê=zindî |tarîxa-gihiştinê=22 tebax 2008 }}</ref> Harry dibe xwendekar li ''Xwendingeha Cadûgerî û Sêrbaziyê ya Hogwartsê'', vê akademiya sêrbaziyê li [[Skotlenda|Skolendayê]] ye û piraniya bûyerên rêzeromanê li wir qewimiye. Her ku Harry di temenên xwe de pêşve diçe, ew fêr dibe ku pirsgirêkên têne ber wî, çawa çareser bike: sêrbazî, civakî û hestyarî, mîna pirsgirêkên xortaniyê yên normal, weke hevaltî, dilşikestî, têkiliyên romantîk, karûbarên xwendingehê û ezmûnan, xeyal, depresiyon, [[stres]] û hêj mezintir ceribandina tundîtî bi riya şerên cîhana sêrbaziyê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.southflorida.com/movies/sfe-potter-synopses,0,6711375.story |sernav=Plot summaries for the first five Potter books |paşnav=Hajela |pêşnav=Deepti |tarîx=14 tîrmeh 2005 |weşanger=SouthFlorida.com |urlya-arşîvê=http://www.ebookee.com/Harry-Potter-All-7-Novels-Deluxe-Editions_218867.html |tarîxa-arşîvê=15 gulan 2010 |tarîxa-gihiştinê=29 îlon 2008 }}</ref> Di her pirtûkê de ji 1991ê heta 1998an ve saleke temenê Harryî tê vegotin.<ref>{{Jêder-nûçe |url=http://www.khouse.org/articles/2001/374/ |sernav=Potter books: Wicked witchcraft? |paşnav=Foster |pêşnav=Julie |tarîx=October 2001 |weşanger=Koinonia House |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080820211718/http://www.khouse.org/articles/2001/374/ |tarîxa-arşîvê=20 tebax 2008 |rewşa-urlyê=zindî |tarîxa-gihiştinê=15 gulan 2010 }}</ref> Di pirtûkan de gelek ''flashback'' jî hene, ku bi gelemperî bi riya bikaranîna amûra ''Pensieve''yê tevlî honakê dibin ku Harry tê de bîranînên karekterên din dibîne. Jîngeha ku ji Rowling ve hatiye afirandin bi rastiyê ve girêdayî ye. Civakên sêrbaziyê yên brîtanî ya pirtûkên Harry Potter li bin bandora çanda brîtanî ya 1990an û gelêriya ewropî ye û [[nivîskar]] sûd ji mîtolojiya klasîk û sîmyayê girtiye û hêmanên cîhana xwe ya mîna şivikên sêrbazan, nebatên efsûnî, melkisên firrinde, peyv û gotinên cadûgerî/efsûnî, sentor û afirîdeyên din ên efsûnî û kevirê fîlozofê hwd. çêkirine. Digel cîhana mîtolojîk a ''Narnia''yê û [[Cîhana Navîn]] a ''[[The Lord of the Rings (pirtûk)|Lord of the Ringsê]]'' cîhana sêrbazî ya ''Harry Potter'' tevî cîhana rastîn e û di nav xwe de gelek hêmanên jiyana normal a rojane dihewîne û bûyerên diqewimin piranî li Skoktlendayê (Hogwartsê), West Country, Devon, London û Surreyê li başûrê rojhilata [[Înglistan]] pêk tên.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.telegraph.co.uk/arts/main.jhtml?xml=/arts/2007/07/15/svharry15.xml&page=3 |sernav=Harry Potter and the parallel universe |paşnav=Farndale |pêşnav=Nigel |tarîx=15 tîrmeh 2007 |malper=The Daily Telegraph |cih=London |tarîxa-gihiştinê=28 îlon 2008 |tarîxa-arşîvê=18 tebax 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200818091740/https://www.telegraph.co.uk/culture/?xml=%2Farts%2F2007%2F07%2F15%2Fsvharry15.xml&page=3 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Cîhana ku tenê ji sêrbazan re gihîştiye, ji komeke perçebûyî ya kolanên veşartî yên tirsnakî, barên kevnar, xanûmanên welatê tenêtî û kela û şatoyên veşartî yên ku ji xelkê Muggle re nedîtî ne, pêk tê.<ref name="muggle guide"/> === Salên destpêkê === === ''Harry Potter and the Philosopher's Stone'' === Pirtûka yekem a rêzeromanê, ''Harry Potter and the Philosopher's Stone'' (li Dewletên Yekbûyî wekî ''Harry Potter and the Sorcerer's Stone hatiye'' weşandin) dema hatiye weşandin, diyar dibe ku bûyereke girîng û balkêş di cîhana sêrbaziyê de qewimiye ku Muggles (mirovên ne-sêrbaz) jî nîşanên wê dibînin. Daxuyaniya tevahî ya vê bûyerê û paşeroja Harry Potterê di seranserê rêzeromanê de bi hêdî hêdî û bi piledarî tê diyarkirin. Piştî beşa danasînê, pirtûk bi beriya rojbûna yanzdehem a Harry Potterî vedibe û pê re serpêhatiya wî ya sêrbazî dest pê dike. [[Wêne:P Harry Potter 2.png|thumb|Şopa êrîşê.]] Herçiqas xaltî û apê wî hewil dide ku Harry behreyên xwe yên sêrbazî ferq neke,<ref name="hp-stories" /> hewildanên wan pûç dibe. Harry nîv-efsûnî ''Rubeus Hagrid'' nas dike ku ew pêwendiya wî ya yekem bi cîhana sêrbaziyê re ye. Hagrid xwe wekî ''Nobedarê Kilît û Erdên Hogwartsê'' û şahidê hin bûyerên dîroka wî dide nasîn.<ref name="hp-stories" /> Harry fêr dibe ku di pitikiyê de ew bûye şahidê kuştina dêûbavên xwe a ku ji hêla sêrbazê tariyê Lord Voldemort ve hatine kuştin û piştre jî hewil daye ku wî jî bikuje.<ref name="hp-stories">{{Jêder-nûçe |url=https://www.usatoday.com/life/books/news/2007-07-19-potter-books_N.htm |sernav=The Harry Potter stories so far: A quick CliffsNotes review |paşnav=Memmott |pêşnav=Carol |tarîx=19 tîrmeh 2007 |malper=USA Today |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20081218023806/http://www.usatoday.com/life/books/news/2007-07-19-potter-books_N.htm |tarîxa-arşîvê=18 kanûna pêşîn 2008 |rewşa-urlyê=zindî |tarîxa-gihiştinê=28 îlon 2008 }}</ref> Di cihê kuştinê de bûyereke ecêbmayî qewimiye: Harry ji vê êrîşî xelas bûye, tenê bi şopa birîneke birûskî ya li ser eniya xwe û Voldemort bi qelsbûneke şûnde winda bûye. Ji ber vê bûyerê ya bêxwestek û bêhewila wî pêk hatiye, Harry di cîhana sêrbaziyê de bûye efsaneyeke zindî. Lê belê, bi fermana sêrbazê pîrê navdar [[Albus Dumbledore]], ''Harry''ê sêwî li mala xizmên xwe yên cirnexweş ên Muggle, ''Dursley''an hat hewandin lê tevî parêziyê, tevgerên xirab jî pê kirin; wan gelek caran di dolabekê de bêxwarin ew heps kir û wî wekî xulamê xwe dîtin. Hagridî ew bi riya fermî vexwend ''Xwendingeha Cadûgerî û Sêrbaziyê ya Hogwartsê'' ku di vê xwendingeha navdar a Skotlendayê de ji zarokên deh saliyan heta ciwanên hevde saliyan re heft salan perwerdehiya sêrbaziyê dihat dayîn. Bi alîkariya Hagrid, Harry amadekariya xwe dike û dest bi xwendina xwe ya sala yekem a li Hogwartsê dike. Gava ku Harry dest bi venasîna cîhana sêrbaziyê dike, xwendevan li gelek deverên sereke yên ku li seranserê rêzeromanê de têne bikaranîn, nas dike. Harry bi piraniya lehengên sereke re hevdîtinê dike û bi du hevalên xwe yên herî nêzîk re li hev tê: ''Ron Weasley'', endamê malbateke kevn, mezin û şa, lê [[hejar]] e û ''Hermione Granger'' ciwaneke hêja, jêhatî û zaroka dêûbaveke ne-sêrbaz e.<ref name="hp-stories"/><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.jkrowling.com/textonly/en/news_view.cfm?id=80 |sernav=J K Rowling at the Edinburgh Book Festival |tarîx=15 tebax 2004 |weşanger=J.K. Rowling.com |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080823121201/http://www.jkrowling.com/textonly/en/news_view.cfm?id=80 <!--Added by H3llBot--> |tarîxa-arşîvê=23 tebax 2008 |tarîxa-gihiştinê=27 îlon 2008 }}</ref> Ji wan pê ve Harry rastî van kesan jî tê: mamosteyê îksîrê yê xwendingehê, ''Severus Snape'' ê ku her tim bi dilsarî nêzî ''Harryî'' dibe; ''Draco Malfoyê ''ku ji destpêkê ve dijminatiya Harryî'' dike û ''Quirinus Quirrellê ku dersa ''Parastina Li Dijî Hunerên Tariyê'' dide ku piştre hevalbendiya wî ya bi ''Lord Voldemort''î re eşkere dibe. Her wiha ew behreya xwe ya ajotina ''melkisên firrinde''yê vedibîne û piştî serkeftinên xwe li tîma ''Quidditch'' tê peywirdarkirin, ku ev werzîşek e di cîhana sêrbaziyê de. Pirtûka yekem bi rûbirûmana duyem a ''Harry''î bi ''Lord Voldemortî'' re dawî dibe, ku ew pir dixwaze ji bo laşekî nû, bibe xwediyê kevira fîlozofê, ji ber ku hêza [[kevir]] derfeta jiyaneke bêdawî û behreya zêrkirina hemû metalan dide xwediyê xwe.<ref name="hp-stories" /> === ''Harry Potter and the Chamber of Secrets'' === Rêzeroman bi ''Harry Potter and the Chamber of Secrets''ê didome, ku salvegera duyem a ''Harr''yî ya li Hogwartsê vedibêje. Ew û hevalên wî dikevin şopa sirrek 50 salî, ku têkiliya wê bi bûyerên xirab ên herî dawiya xwendingehê re girêdayî xuya nake. Xwişka biçûk a Ron, ''Ginny Weasley'', sala xwe ya yekem li Hogwartsê tomar dike û lênûskeke kevn li nav alavên xwendekarekî berê ''Tom Marvolo Riddle''î dibîne, piştre eşkere dibe ku ew ezîtiya xortaniyê ya ''Voldemort'' e. Bîra ''Tom Riddle'' di hundurê wê rojnivîskê de veşartî maye û dema ku Ginny dest bi pêbaweriyê dike, Voldemort derfetê dibîne ku bibe xwediyê wê. [[Wêne:Harry Potter.jpg|thumb|çep|Harry Potter]] Bi domahiya rojnivîskê re, Ginny li ser fermanên Voldemort tevdigere û bêhemdê xwe bo berdana cinawirekî, "Odeya Sirran" vedike, piştre tê fêmkirin, êrîşa ku li ser xwendekarên Hogwartsê tê birin, ji aliyê cinawirekî bi navê ''basilisk''ê tê kirin. Ew kesên ku rasterast li çavên wî dinihêrin dimirin û kesên ku bi dizîka lê dinihêrin jî dibin kevir. Pirtûk her wiha mamosteyê nû yê Parastina Li Dijî Hunerên Tariyê ''Gilderoy Lockhart''î dide nasîn; sêrbazekî pir şa û bixwebawer be jî piştre tê dîtin ku sixtekar e. Harry vedibîne ku pêşdaraziya nav Cîhana Sêrbaziyê di dîroka xwendingehê de jî heye, û fêr dibe ku hikûmdariya terorê ya Voldemortî bi gelemperî li ser sêrbaz û cadûyên ''bingeh-Muggle''an pêk aniye. Her wiha Harry fêrî behreyeke xwe ya din dibe ku dikare zimanê maran ''Parseltongue''ê biaxive û ev behreya kêmdîtî bi ''Hunerên Tariyê'' re girêdayî ye. Gava ku êrîşî Hermione kir û bû kevir, Harry û Ron asoxî parçeyên pazilê li hev anîn û ''Odeya Sirran'' vekir. Harryî rojnivîsk ji holê rakir û ''Ginny'' xelas kir, piştre fêr dibin ku wan parçeyekî ji giyana Voldemortî jî tune kir. Dawiya pirtûkê diyar dike ku ''Lucius Malfoy'' ê ku bavê Draco û dijberê bavê Ron û Ginny ye, ev rojnivîsk têxistiye nav alavên ''Ginny''ê. === ''Harry Potter and the Prisoner of Azkaban'' === Romana sêyem, ''Harry Potter and the Prisoner of Azkaban'', li ser sala sêyem a perwerdeya sêrbaziyê ya ''Harry''î disekine. Ev pirtûk bi ti awayî ''Lord Voldemort''î tevlî bûyeran nake ku di rêzeromanê de tenê ev pirtûk vê taybetiyê hildide. Di şûna wê de, Harry bi Sirius Black re mijûl dibe, ku ew hevalê herî baş ê bavê wî bû lê belê bi ya Cîhana Sêrbaziyê ew mêrkujek girseyî ya reviyayî ye û di kuştina dêûbavên ''Harry''î de alîkariyê kiriye, ji ber vê tawanbariyê ew avêtine <small>girtîgeha</small> ''Azkaban''ê. Gava ku Harry bi ''dementor''an dikoşiya (''afirîdeyên tarî yên ku giyanên mirovan dimêjin, giyanmêj'') ku bi dîtinê ve xwendingehê jî diparêzin, wî digihîje mamosteyê ''Parastina Li Dijî Hunerên Tarîyê'' Remus Lupin ê ku dawiyê derdikeve holê ku ew gurmirov e. Lupin hunerên parastinê li ''Harry''î dide fêrkirin ku behreya wî yê sêrbaziyê ji yên hevsalên xwe bilindtir e. Harry fêr dibe ku him Lupin û him jî Black hevalên baştirîn ên bavê wî bûn û hevalê wan ê çaremîn, ''Peter Pettigrew'', diyar dibe ku di canê mişka malî ya Ronî, ''Scabbers''ê de hatiye veşartin, ku wî ketibû bin fermana ''Voldemort''î.<ref name="hp-plot-azkaban">{{Jêder-nûçe |url=https://www.nytimes.com/1999/09/05/books/rowling-azkaban.html |sernav=Harry Potter and the Prisoner of Azkaban |paşnav=Maguire |pêşnav=Gregory |tarîx=5 îlon 1999 |malper=The New York Times |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100713062301/http://www.nytimes.com/1999/09/05/books/rowling-azkaban.html |tarîxa-arşîvê=13 tîrmeh 2010 |rewşa-urlyê=zindî |tarîxa-gihiştinê=28 îlon 2008 }}</ref> Bi vê pirtûkê re diyar dibe ku dê di hemû salên perwerdehiyê de mamosteyek nû ya dersa ''Parastina Li Dijî Hunerên Tarîyê'' were xwendingehê ku yek ji wan jî dê salek zêdetir nemîne. === Voldemort vedigire === === ''Harry Potter and the Goblet of Fire'' === [[Wêne:The_Elephant_House.jpg|alt="The Elephant House", a small, painted red café where Rowling wrote a few chapters of ''Harry Potter and the Philosopher's Stone''|thumb| [[The Elephant House (Edinburgh Café)|The Elephant House]] yek ji kafeyên li [[Edinburgh|Edinburghê ye]] ku Rowling beşa yekem a ''Harry Potter tê de nivîsandiye''.]] Di dema xwendingeha sala çarem a Harry de (di pirtûka çaremîn, ''Harry Potter and the Goblet of Fireê de''), Harry bêdilxwazî beşdarî ''Triwizard Tournament'' bû ku ev pêşbaziyek gelek xeternek û qasî wê peroşîner e, sê pêşbazên xwendingehan di sê peywiran de ji bo destxistina kupaya Triwizardê bi hev re pêşbaziyê dikir. Îsal, Harry divê li dijî cadûyekê û sêrbazekî şampiyon re pêbaziyê bike ên ku ji xwendingehên dûr ên aliyê din ên deryayê ''Beauxbatons'ê û ''Durmstrangê hatine, û ev dibe sedema ku hevalên Harry ji wî dûr bikevin.<ref name="hp-plot-goblet">{{Jêder-nûçe |url=https://www.nytimes.com/2000/07/23/books/rowling-goblet.html |sernav=Harry Potter and the Goblet of Fire |paşnav=King |pêşnav=Stephen |lînka-nivîskar=Stephen King |tarîx=23 tîrmeh 2000 |malper=The New York Times |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20090404020705/http://www.nytimes.com/2000/07/23/books/rowling-goblet.html |tarîxa-arşîvê=4 nîsan 2009 |rewşa-urlyê=zindî |tarîxa-gihiştinê=28 îlon 2008 }}</ref> Harry di domahiya tûrnûvayê de ji hêla mamosteyê xwe yê nû yê Parastina Li Dijî Hunerên Tariyê ve tê rêberîkirin ku ew Alastor "Mad-Eye" Moody ye ku yek ji alîgirên Voldemort e û navê wî yê rast Barty Crouch, Jr. e. Plana Voldemort ev e ku Crouch di tûrnûvayê de Harry bibe ji wî re. Her çend Harry karibe xwe jê xelas bike jî, ''Cedric Diggory'', şampiyonê din ê Hogwartsê bû, ji hêla Peter Pettigrew ve tê kuştin û Voldemort dîsa bi bedeneke fizîkî re têdikeve Cîhana Sêrbaziyê. === ''Harry Potter and Order of the Phoenix'' === Di pirtûka pêncem de, ''Harry Potter and Order of the Phoenix'', Harry divê bi darî Voldemortê nûvekirî keve. Ji bo bersivê bide nûvekirina Voldemortî, Dumbledore ''Order of the Phoenix''ê (''Celebiya Sîmirê'') ji nû ve çalak dike ku ev civakek veşartî ye û di mala malbata tarî ya Sirius Black de dixebite da ku peyrewên Voldemortî têk bibin û li hemberî armancên Voldemortî bi taybetî Harryî jê biparêze. Tevî ku daxûyaniya Harryî li ser çalakiyên vê dawiyê yên Voldemortî, ''Wezareta Efsûnê'' û gelek kesên din ên li cîhana sêrbaziyê red dikin û dibêjin Voldemort venegeriyaye. Li hemberî hewilên Dumbledore û ''Harry''yî yên ku hewil didin ku qala vegera Voldemortî, Cîhana Sêrbaziyê hişyar bikin, ''Wezareta Efsûnê'' ''Dolores Umbridge''ê wek Vekolînera Bilind a Hogwartsê û mamosteya Parastina Li Dijî Hunerên Tariyê dişînin xwendingehê. Ew xwendingeh vediguherîne rejîmek dîktatorî û destûrê nade xwendekaran ku li hemberî sêrbaziya tarî, dersên parastinê bistînin.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.nytimes.com/2003/07/13/books/review/rowling-phoenix.html |sernav='Harry Potter and the Order of the Phoenix' |paşnav=Leonard |pêşnav=John |tarîx=13 tîrmeh 2003 |malper=The New York Times |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120517174431/http://www.nytimes.com/2003/07/13/books/review/rowling-phoenix.html |tarîxa-arşîvê=17 gulan 2012 |rewşa-urlyê=zindî |tarîxa-gihiştinê=28 îlon 2008 }}</ref> Hermione û Ron "Artêşa Dumbledore"î ava dikin, komek veşartî ye û tê de Harry ji hevalên pola xwe re efsûnên ''Parastina Li Dijî Hunerên Tarî''yê rê dide ku wî li pevçûnên xwe yên berê ya li dijî sêrbazên tariyê ceribandibû. Bi saya van dersan bala ''Harry''yî dikeve ''Cho Chang''ê a ku navdar û dilkêş. Karûbarên xwendingêhê û xebatên komê Harryî têdixe tengasiyê û di xewnên xwe de her tim dibîne ku ew di eywanên wezaretê yên tarî de ye, bi vê rewşê ew bi bêxewiyê de diçe. Paşê kehanetek girîng di derheqê Harry û Lord Voldemortî de eşkere dibe<ref name="Ivory Tower 1">{{Jêder-kitêb |sernav=The Ivory Tower and Harry Potter: Perspectives on a Literary Phenomenon |url=https://archive.org/details/ivorytowerharryp0000lana |paşnav=A Whited |pêşnav=Lana |weşanger=University of Missouri Press |sal=2004 |isbn=978-0-8262-1549-9 |rûpel=[https://archive.org/details/ivorytowerharryp0000lana/page/371 371] }}</ref> û Harry vedibîne ku di navbera wî û Voldemortî de têkiliyeke êş heye, ku destûrê dide Harry da ku hin çalakiyên Voldemortî telepatîkî bibîne. Di lûtkeya romanê de, Harry ji aliyê ''Wezareta Efsûnê ve'' tê xapandin û ev dibe sebeba ku Sirius êşkence bibîne. Ew û hevalên wî bi peyrewên Voldemortî (bi navê ''Death Eaters'', ''mirinxuran'') ên li Wezareta Sêrbaziyê ne, rû bi rû dimînin. Her çiqas bi hatina endamên ''Order of the Phoenix'' jiyanên ciwanan xilas bibe jî, di pevçûnê de Sirius Black tê kuştin. === ''Harry Potter and the Half-Blood Prince'' === [[Wêne:The Making of Harry Potter 29-05-2012 (7415396442).jpg|thumb|çep]] Di pirtûka şeşan de, ''Harry Potter and the Half-Blood Prince'', Voldemort dest bi şerek bipergal dike. Harry û hevalên wî kêm zêde ji xeterên li Hogwartsê têne parastin. Lê ew bi tengasiyên xortaniyê mijûl dibin - Harry di dawiyê de bi Ginny re dest bi têkiliyê dike, Ron bi xwendekara Hogwartsê ''Lavender Brown'' re têkiliyek xurt ava dike û Hermione di nav xwe de hestên romantîkî pêşde dixe bo Ronî. Di destpêka romanê de, Harry pirtûkek bi dest dixe ku ji xwediyê kevn ve bi gelek şîrove, jêrenot û pêşniyazan re hatiye dagirtin: "''the Half-Blood Prince''"(''Mîrzayê Melez''). Ev pirtûk çavkaniya serkeftinek zanistî ya skolastîk e û bi saya wê di nav hosteyên îksîran de navdariyeke mezin a nivîskarê wê, ''Horace Slughorn''î pêk hatiye; lê ji ber bandorên mezin ên îksîran bûye çavkaniyek xeternak jî. Bi nêzîkbûna şerê ve Dumbledore bi Harry re dersên taybet dimeşîne, ku Harry bi saya amûra ''Pensieve''ê ji bîranînên cûda yê wî di wê kevirê de ew dîtin, di derheqê destpêka jiyana Voldemortî de agahiyan hev dide. Van agahiyan eşkere dikin ku, ji bo ku jiyana xwe biparêze, Voldemortî giyanê xwe parçe parçe kiriye û ji bo afirandineke nû wan têxistiye nav ''Horcrux''an - alavên efsûnî ên şeytanî yên ku li cihên ji hev cûda hatine veşartin, ku yek ji wan rojnivîsk bû a ku di pirtûka duyemîn de hatibû tunekirin.<ref name="harry-potter-prince">{{Jêder-nûçe |url=https://www.nytimes.com/2005/07/16/books/16choc.html |sernav=Harry Potter Works His Magic Again in a Far Darker Tale |paşnav=Kakutani |pêşnav=Michiko |tarîx=16 tîrmeh 2005 |malper=The New York Times |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20090416015406/http://www.nytimes.com/2005/07/16/books/16choc.html |tarîxa-arşîvê=16 nîsan 2009 |rewşa-urlyê=zindî |tarîxa-gihiştinê=28 îlon 2008 }}</ref> Draco, ku tevlî ''Death Eater''an bûbû, piştî vegera xwe ya ji berhevkirina ''Horcrux''an, hewl dide ku êrîşek bibe ser ''Dumbledore''î û pirtûk bi kuştina Dumbledoreî ji hêla Severus Snape ve diqede, yê ku bi ''Half-Blood Prince'' hatibû binavkirin. === Harry Potter and the Deathly Hallows === [[Wêne:Harry Potter Book and Wand.jpg|thumb]] ''Harry Potter and the Deathly Hallows'', romana dawîn a rêzeromanê ye, rasterast piştî bûyerên pirtûka şeşemîn dest pê dike. Lord Voldemort hêza xwe ya desthilardariyê temam dike û Wezareta Efsûnê dixe bandora xwe. Harry, Ron û Hermione xwendingehê berdidin ku karibin bi rehetî têkevin şopên Horcruxên mayî yên Voldemortî û wan hilweşînin. Him ji bo ewlehiya xwe û him jî yên malbat û hevalên xwe neçar dibin ku xwe bi xwe îzole bikin. Ron wekî bi nexweşiyeke ketiye tev dide û ji malbata xwe dûr dikeve, ji xwe Harry û ''Dursley''an ji hev cihê ne û Hermione jî bîranînên dê û bavê xwe ji hişê wan paqij dike û wan dişîne derveyî welêt. Gava ku li ''Horcrux''a sêyemîn digeriyan, ew hûrguliyên li ser kehaneteke kevn a ''Deathly Hallows''ê (''Qencinên Mirinê'') bi dest dixin, bi ya efsaneyê heke kesek sê alavên efsanewî li bin Nobedarê bike yek, dê ew ê bibe Serdarê/a Mirinê. ''Invisibility Cloak'' (''Kitana Nedîtbariyê'') a Harry yek ji wan alvan e û ew pê dihese ku Voldemort li yekî din digere: ''Elder Wand'', şivika herî hêzdar a dîrokê. Di dawiya pirtûkê de, Harry û hevalên wî hînî pêşeroja Dumbledoreî û her armancên rastî yên Snapeî dibin - ew ji kuştina dayika Harryî vir ve ji bo Dumbledoreî xebitiye. Di encamê de, Snape ji hêla Voldemortî ve tê kuştin. Pirtûk bi Şerê Hogwartsê diqede. Harry, Ron û Hermione, bi hevkariyên endamên ''Order of the Phoenix''ê û gelek [[mamoste]] û xwendekaran, Hogwartsê ji Voldemortî, Death Eater û afirîdeyên efsûnî yên cûrbecûr diparêzin. Di pêla yekem a şerê de çend lehengên mezin têne kuştin, mîna Remus Lupine û birayê mezin ê Ron Fred Weasley. Piştî ku fêr dibe, ew bixwe jî Horcrux e, Harry li ''Forbidden Forest''ê (''Daristana Qedexe'') xwe berdide destên Voldemortî lê di wê kêliyê de lenet (Avada Kedavra) li wî dike. Parêzgerên Hogwartsê ji ber texmîna mirina Harryî radestî dijminê nabin û şerê didomînin. Harry hişyar dibe û tê ber rûyê Voldemortî, ê ku hemû ''Horcrux''ên wî hatin hilweşandin. Di şerê dawîn de, leneta Voldemortî li efsûna Harryî (Expelliarmus) ket û Voldemort kuşt. Epîloga "Nineteen Years Later" (danîn li {{Dîrok|1|îlon|2017}})<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.independent.co.uk/arts-entertainment/books/news/harry-potter-19-years-later-jk-rowling-hogwarts-kings-cross-deathly-hallows-epilogue-a7923651.html |sernav=Kopîkirina arşîvê |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180102191419/https://www.independent.co.uk/arts-entertainment/books/news/harry-potter-19-years-later-jk-rowling-hogwarts-kings-cross-deathly-hallows-epilogue-a7923651.html |tarîxa-arşîvê=2 kanûna paşîn 2018 |rewşa-urlyê=zindî |tarîxa-gihiştinê=2017-12-28 }}</ref> li ser jiyanên lehengan e ku ji şerê xelas bûbûn û bandorên mirina Voldemortî ya li ser Cîhana Sêrbaziyê vedibêje. Di epîlogê de, Harry û Ginny zewicî ne û sê zarokên wan hene;` Ron û Hermione jî xwediyên du zarokan in.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.beyondhogwarts.com/harry-potter/articles/jk-rowling-goes-beyond-the-epilogue.html |sernav=Kopîkirina arşîvê |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110918203859/http://www.beyondhogwarts.com/harry-potter/articles/jk-rowling-goes-beyond-the-epilogue.html |tarîxa-arşîvê=18 îlon 2011 |rewşa-urlyê=zindî |tarîxa-gihiştinê=2011-09-09 }}</ref> == Malpera Pottermore == [[Wêne:J. K. Rowling 2010.jpg|alt=J.K. Rowling, a blond, blue-eyed woman, who is the author of the series|çep|thumb|271x271px| Romannivîs, [[J.K. Rowling|J. K. Rowling]] ]] Di 2011an de, Rowling ji bo ragihandina projeyek paşerojê bi navê Pottermore, malperek nû da destpêkirin.<ref>{{Jêder-nûçe |url=http://abcnews.go.com/Entertainment/wireStory?id=13858046 |sernav=J.K. Rowling Has Mysterious New Potter Website |tarîx=16 hezîran 2011 |weşanger=ABC News |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110618134045/http://abcnews.go.com/Entertainment/wireStory?id=13858046 |tarîxa-arşîvê=18 hezîran 2011 |rewşa-urlyê=zindî |tarîxa-gihiştinê=16 hezîran 2011 }}</ref> Pottermore di 14ê nîsana 2012an de ji raya giştî re vebû.<ref name="waiting">{{Jêder-malper |url=http://insider.pottermore.com/2012/03/waiting-for-pottermore.html |sernav=Waiting for Pottermore? |tarîx=8 adar 2012 |malper=Pottermore Insider |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120310102525/http://insider.pottermore.com/2012/03/waiting-for-pottermore.html |tarîxa-arşîvê=10 adar 2012 |rewşa-urlyê=mirî |tarîxa-gihiştinê=9 adar 2012 }}</ref> Pottermore destûrê dide bikarhêneran ku bên hilbijartin, ji hêla şivikê ve bêne komkirin û derfeta lîstikên biçûk ên cuda cuda dide ku bilîzin. Armanca sereke ya malperê ew bû ku ku çîrokên qasî 18.000 bêjeyan pêk hatine ji aliyê bikarhêneran ve bêne gihaştin ku berê nehatibûn weşandin.<ref>{{Jêder-nûçe |url=http://newsfeed.time.com/2011/06/23/pottermore-secrets-revealed-j-k-rowlings-new-site-is-e-book-meets-interactive-world |sernav='Pottermore' Secrets Revealed: J.K. Rowling's New Site is E-Book Meets Interactive World |paşnav=Gilder Cooke |pêşnav=Sonia van |tarîx=23 hezîran 2011 |malper=[[Time (magazine)|Time]] |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120829110641/http://newsfeed.time.com/2011/06/23/pottermore-secrets-revealed-j-k-rowlings-new-site-is-e-book-meets-interactive-world/ |tarîxa-arşîvê=29 tebax 2012 |rewşa-urlyê=zindî |tarîxa-gihiştinê=6 kanûna paşîn 2013 }}</ref> Di îlona 2015an de, malper bi tevahî hatiye sererastkirin û piraniya taybetmendiyên wî hatin guhartin. [[Malper]] ji nû ve hatiye çêkirin û êdî ew giraniya xwe dide agahiyên heyîn û di pirtûkan de tên peydakirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.pottermore.com/news/Welcome-to-the-new-Pottermore |sernav=Pottermore |malper=Pottermore |weşanger=Pottermore |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150926135910/https://www.pottermore.com/news/Welcome-to-the-new-Pottermore |tarîxa-arşîvê=26 îlon 2015 |rewşa-urlyê=zindî |tarîxa-gihiştinê=8 çiriya pêşîn 2015 }}</ref> == Werger == [[Wêne:RIAN archive 168852 The seventh book about Harry Potter goes on sale.jpg|thumb| Wergera rûsî ya ''The Deathly Hallows'' li [[Mosko]]yê, di 2007an de, xwendevan li benda firotina çapa yekem e]] Pirtûk li 80 zimanan hatiye wergerandin,<ref name="Harry Potter copies"/> Rowling di nav nivîskarên herî wergerandî yên di dîrokê de cih digire.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tomedes.com/translator-hub/most-translated-author.php |sernav=WHO IS THE WORLD'S MOST TRANSLATED AUTHOR? |tarîx=27 tîrmeh 2016 |weşanger=Tomedes |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180612143722/https://www.tomedes.com/translator-hub/most-translated-author.php |tarîxa-arşîvê=12 hezîran 2018 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> Pirtûk ji zimanên cihêreng ên wekî [[Zimanê korêyî|koreyî]], [[Zimanê ermenî|ermenî]], [[Zimanê ûkraynî|ûkraynî]], [[Zimanê erebî|erebî]], [[Zimanê urdû|urdu]], [[Zimanê hindî|hindî]], bengalî, [[Zimanê bulgarî|bulgarî]], afrîkî, [[Zimanê albanî|albanî]], [[Zimanê letonî|letonî]], [[Zimanê viyetnamî|viyetnamî]] û [[zimanê hawaiyî|hawaiyî]] hatiye wergerandin. Romana yekem ber bi [[Zimanê latînî|latînî]] û hetta [[Yewnaniya kevn|yewnaniya]] kevn ve hatiye wergerandin,<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.users.globalnet.co.uk/~loxias/harry_potter.htm |sernav=Harry Potter in Greek |paşnav=Wilson |pêşnav=Andrew |sal=2006 |weşanger=Andrew Wilson |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080621122227/http://www.users.globalnet.co.uk/~loxias/harry_potter.htm |tarîxa-arşîvê=21 hezîran 2008 |rewşa-urlyê=zindî |tarîxa-gihiştinê=28 tîrmeh 2008 }}</ref> û ji ber vê wergerandinê ew wekî xebata herî dirêj a nivîsandî ya yewnaniya kevn e, ji romanên [[Heliodorusê Emesayî|''Heliodorusê Emesa''yî]] yê vir ve ya ku di sedsala 3an PZ. hatibûn nivîsandin.<ref>{{Jêder-nûçe |url=http://playalicious.com/reference/news/greek_harry.html |sernav=Harry Potter? It's All Greek to Me |paşnav=Castle |pêşnav=Tim |tarîx=2 kanûna pêşîn 2004 |malper=Reuters |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080119214752/http://playalicious.com/reference/news/greek_harry.html |tarîxa-arşîvê=19 kanûna paşîn 2008 |tarîxa-gihiştinê=28 tîrmeh 2008 }}</ref> Romana duyem jî bo zimanê [[Zimanê latînî|Latînî]] hat wergerandin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.bloomsbury.com/uk/harry-potter-and-the-chamber-of-secrets-latin-9780747588771/ |sernav=Harry Potter and the Chamber of Secrets (Latin) |paşnav=LTD |pêşnav=Skyron |malper=Bloomsbury Publishing |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150905162802/http://www.bloomsbury.com/uk/harry-potter-and-the-chamber-of-secrets-latin-9780747588771/ |tarîxa-arşîvê=5 îlon 2015 |rewşa-urlyê=zindî |tarîxa-gihiştinê=13 tebax 2015 }}</ref> Hin wergêrên ku ji bo wergerandina pirtûkan xebitîne, berî wergerê jî nivîskar û rexnegirên zimanên xwe bûn ên ku di civata wêjeyî de xwedî hêz bûn, wekî Viktor Golyshev, ê ku wergera rûsî an jî Sevin Okyay, wergera tirkî kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.turkishdailynews.com.tr/article.php?enewsid=29054 |sernav=Not lost in translation: Harry Potter in Turkish |paşnav=Güler |pêşnav=Emrah |sal=2005 |malper=The Turkish Daily News |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20070930171135/http://www.turkishdailynews.com.tr/article.php?enewsid=29054 |tarîxa-arşîvê=30 îlon 2007 |tarîxa-gihiştinê=9 gulan 2007 }}</ref> Di Fransayê de yekem pirtûka ziman-biyanî ya ku têketiye lîsteya pirtûkên herî pir hatine firotin, romana pêncem a Harry Potter e.<ref>{{Jêder-nûçe |url=http://news.bbc.co.uk/cbbcnews/hi/world/newsid_3036000/3036350.stm |sernav=OOTP is best seller in France - in English! |tarîx=1 tîrmeh 2003 |malper=BBC News |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170613202533/http://news.bbc.co.uk/cbbcnews/hi/world/newsid_3036000/3036350.stm |tarîxa-arşîvê=13 hezîran 2017 |rewşa-urlyê=zindî |tarîxa-gihiştinê=28 tîrmeh 2008 }}</ref> Weşanên DYAyê bo înglîziya Amerîkayê hatin adaptekirin da ku wan ji xwendekarên ciwan ên amerîkî re bêtir famdar bibe.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.uta.fi/FAST/US1/REF/potter.html |sernav=Differences in the UK and US Versions of Four Harry Potter Books |tarîx=21 kanûna paşîn 2008 |weşanger=FAST US-1 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150319041313/http://www15.uta.fi/FAST/US1/REF/potter.html |tarîxa-arşîvê=19 adar 2015 |tarîxa-gihiştinê=17 tebax 2008 }}</ref> === Pirtûkên bideng === Hemû heft pirtûkên ''Harry Potter'' bi versiyonên xwe yên dengî yên nekurtkirî jî hatine weşandin. Stephen Fry çapa Keyaniya Yekbûyî û Jim Dale jî ya amerîkî xwendiye.<ref>{{Jêder-nûçe |url=http://www.theaustralian.com.au/news/opinion/its-time-for-the-compleat-omnipresent-me/story-e6frg71o-1226424799622 |sernav=It's time for the compleat, omnipresent me |paşnav=Valentine |pêşnav=James |tarîx=13 tîrmeh 2012 |malper=[[The Australian]] |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120809171726/http://www.theaustralian.com.au/news/opinion/its-time-for-the-compleat-omnipresent-me/story-e6frg71o-1226424799622 |tarîxa-arşîvê=9 tebax 2012 |rewşa-urlyê=zindî |tarîxa-gihiştinê=9 tebax 2012 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://broadwayworld.com/article/Creator-Bryan-Fuller-Hints-at-PUSHING-DAISIES-Broadway-Bound-Revival-20120716 |sernav=Creator Bryan Fuller Hints at PUSHING DAISIES Broadway-Bound 'Revival' |tarîx=16 tîrmeh 2012 |weşanger=broadwayworld.com |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120720004018/http://broadwayworld.com/article/Creator-Bryan-Fuller-Hints-at-PUSHING-DAISIES-Broadway-Bound-Revival-20120716 |tarîxa-arşîvê=20 tîrmeh 2012 |rewşa-urlyê=zindî |tarîxa-gihiştinê=9 tebax 2012 }}</ref> == Girêdanên derve == * [http://www.jkrowling.com/ Malpera kesane ya JK Rowling] * [http://harrypotter.warnerbros.com/ Fîlmên Harry Potter] - Malpera Fermî (Brosers Warner.) * [http://harrypotter.bloomsbury.com/ Harry Potter] li Bloomsbury.com (weşangerê navneteweyî) * [http://harrypotter.scholastic.com/ Harry Potter] li Scholastic.com (weşanxana Dewletên Yekbûyî) * [http://www.raincoast.com/harrypotter Harry Potter] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220815073719/https://www.raincoast.com/harrypotter/ |date=2022-08-15 }} li ser Raincoast.com (weşangerê Kanada) * [https://site.universalorlando.com/wwohp/ The Wizading World of Harry Potter li Resort Orlando, Florîda] == Çavkanî == {{Çavkanî|2}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Çanda Keyaniya Yekbûyî]] [[Kategorî:Harry Potter| ]] [[Kategorî:Honak li ser efsûngeran]] [[Kategorî:Pirtûkên inglîzî]] [[Kategorî:Pirtûkên zarokan ên li dibistanan derbas dibin]] [[Kategorî:Pirtûkên zarokan ên li ser efsûnê]] [[Kategorî:Romanên J. K. Rowling]] [[Kategorî:Romanên li ser ejdehayan]] [[Kategorî:Wêjeya zarokan ya brîtanî a sedsala 20an]] [[Kategorî:Wêjeya zarokan a brîtanî a sedsala 21ê]] thpzh91yc3031bw8ryem7l84v2vkfra 2090770 2090769 2026-09-02T12:25:14Z Avestaboy 34898 2090770 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî | sernavê_îtalîk = erê | nivîskar = [[J.K. Rowling]] | pêşgotin = | şêwe = [[Roman (wêje)|Roman]] | welat = {{Ala|Keyaniya Yekbûyî}} | dîrok = 1997-2007 | weşanger = Bloomsbury | pêk_tê_ji = * ''[[Harry Potter and the Philosopher's Stone|The Philosopher's Stone]]'' (1997) * ''[[Harry Potter and the Chamber of Secrets|The Chamber of Secrets]]'' (1998) * ''[[Harry Potter and the Prisoner of Azkaban|The Prisoner of Azkaban]]'' (1999) * ''[[Harry Potter and the Goblet of Fire|The Goblet of Fire]]'' (2000) * ''[[Harry Potter and the Order of the Phoenix|The Order of the Phoenix]]'' (2003) * ''[[Harry Potter and the Half-Blood Prince|The Half-Blood Prince]]'' (2005) * ''[[Harry Potter and the Deathly Hallows|The Deathly Hallows]]'' (2007) }} '''''Harry Potter''''' rêzeromaneke fantazî ye ku ji hêla nivîskara [[brîtanî]] [[J.K. Rowling|J. K. Rowling]] ve hatiye nivîsandin. Roman jiyana ciwanê sêrbaz ê bi navê Harry Potter û hevalên wî Hermione Granger û Ron Weasley wekî kronîkî vedibêje ku hemû li ''Xwendingeha Cadûgerî û Sêrbaziyê ya Hogwarts''ê [[xwendekar]] in. Çîroka sereke bi tekoşîna ''Harry''yî re têkildar e ku wî li ber Lord Voldemortê sêrbazê tariyê radibe ku dixwaze nemiriyê bi dest bixe, desthilatdariya sêrbaziyê ku wekî ''Wezareta Sêrbaziyê'' tê binavkirin, hilweşîne û hemû sêrbaz û Mugglean (mirovên ne-sêrbaz) li bin hêza xwe stûxwar bike. Di {{Dîrok|26|hezîran|1997}} de ji weşandina romana yekem ''[[Harry Potter and the Philosopher's Stone]]'' vir ve, rêzeroman li seranserê cîhanê popûlerbûneke berbiçav pêk anî û pesnê [[rexnegir]] û serkeftineke bazirganî bi dest xist. Rêzepirtûk him bala xwendevanên mezin û him jî ya xwendevanên biçûk kişand ser xwe û êdî yek ji kevirên kevneşopî yên [[wêje]]ya mezinên ciwan tê hesibandin.<ref>{{Jêder-nûçe |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/2996578.stm |sernav=Potter's place in the literary canon |paşnav=Allsobrook |pêşnav=Dr. Marian |tarîx=18 hezîran 2003 |malper=BBC News |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080109162755/http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/2996578.stm |tarîxa-arşîvê=9 kanûna paşîn 2008 |rewşa-urlyê=zindî |tarîxa-gihiştinê=15 çiriya pêşîn 2007 }}</ref> Heta sibata 2018an, ji zêdetirî 500 mîlyon kopiya rêzeroman li çar aliyê cîhanê hatine firotin û ketiye nav ''lîsteya pirtûkên ku di dîrokê de herî pir hatine firotin'' û li heştê zimanan hatine wergerandin.<ref name="Harry Potter copies">{{Jêder-nûçe |url=https://www.pottermore.com/news/500-million-harry-potter-books-have-now-been-sold-worldwide |sernav=500 million Harry Potter books have now been sold worldwide |paşnav=The Pottermore News Team |tarîx=1 sibat 2018 |malper=[[Pottermore]] |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180314231631/https://www.pottermore.com/news/500-million-harry-potter-books-have-now-been-sold-worldwide |tarîxa-arşîvê=14 adar 2018 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> Çar pirtûkên dawî yên rêzeromanê li [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|DYAyê]] di nav bîst û çar demjimêran a çapkirina xwe de nêzî yanzdeh mîlyon kopî firotin ku bi vê taybetiyê bûye yekemîn a ''lîsteya pîrtûkên ku zûtirîn hatine firotin''. Pirtûk di destpêkê de bi [[zimanê îngilîzî]] ji hêla du [[weşanxane]]yên mezin ve hat weşandin, Bloomsbury li [[Keyaniya Yekbûyî]] û Scholastic Press li [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]]. Şanoya ''Harry Potter and the Cursed Child'', li ser bingeha çîrokek e ku ji hêla Rowling ve hatibû nivîsandin, li [[London]]ê di 30yê tîrmeha 2016an de li Palace Theaterê hat pêşandan, berhem ji hêla Little, Brown ve hatiye çapkirin. Fîlmên heft pirtûkên xwemalî di nav heşt beşan de bi heman navê ji hêla Warner Bros. Pictures ve hatin çêkirin, ku heta sibata 2018an bûye sêyem rêzefîlma ku herî zêde dahatê bi dest xistiye. Di sala 2016an de nirxa giştî ya ''takemafa Harry Potter wekî'' $25 mîlyar hatiye texmînkirin<ref name="Time25">{{Jêder-malper |url=http://time.com/money/4279432/billion-dollar-spell-harry-potter |sernav=Harry Potter's $25 Billion Magic Spell |paşnav=Meyer |pêşnav=Katie |tarîx=6 nîsan 2016 |malper=[[Time Magazine|Time]] |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160410113503/http://time.com/money/4279432/billion-dollar-spell-harry-potter |tarîxa-arşîvê=10 nîsan 2016 |tarîxa-gihiştinê=4 çiriya paşîn 2016 }}</ref> ku bi vê jî ''Harry Potter dibe'' yek ji takemafên medyayê yên herî bilindtirîn ên hemû deman. [[Wêne:Harry Potter wordmark (British).svg|thumb|Logoya ku beriya sala 2010an di weşanên Brîtanya, Awistiralya û Kanadayê de dihat bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.bloomsbury.com/media/bookseller_image_tandcs.pdf |sernav=Harry Potter Books (UK Editions) Terms and Conditions for Use of Images for Book Promotion |tarîx=10 tîrmeh 2007 |weşanger=Bloomsbury Publishing Plc |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20070710055833/http://www.bloomsbury.com/media/bookseller_image_tandcs.pdf |tarîxa-arşîvê=10 tîrmeh 2007 |tarîxa-gihiştinê=7 îlon 2012 }}</ref>]] Rêzeroman ji gelek [[cure]]yan pêk hatiye, di ''cîhana Harry Potter'' de fantazî, [[drama]], mezinbûn û çîroka xwendingehê ya brîtanî (ku tê de hêmanên sêrbazî, rakêşanî, serpêhatî, tirsnakî jî) hene, gelek mijaran hatine nexşandin û gelek referans û wateyên çandî jî dihewîne.<ref name="meanings">Sources that refer to the many genres, cultural meanings and references of the series include: </ref> Li gorî Rowling, temaya sereke mijara mirinê ye.<ref name="Geordie Greig">{{Jêder-nûçe |url=https://www.telegraph.co.uk/news/uknews/1507438/There-would-be-so-much-to-tell-her....html |sernav='There would be so much to tell her...' |paşnav=Greig |pêşnav=Geordie |tarîx=11 kanûna paşîn 2006 |malper=The Telegraph |cih=London |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20070311032026/http://www.telegraph.co.uk/news/main.jhtml?xml=%2Fnews%2F2006%2F01%2F10%2Fnrowl110.xml |tarîxa-arşîvê=11 adar 2007 |rewşa-urlyê=zindî |tarîxa-gihiştinê=4 nîsan 2007 }}</ref> Mijarên din ên girîng ên rêzeromanê pêşdarazî, gendelî û dînîtî ne.<ref name="QuickQuoteQuill">{{Jêder-nûçe |url=http://www.quick-quote-quill.org/articles/2003/0302-newsround-mzimba.htm |sernav=Interview with Steve Kloves and J.K. Rowling |paşnav=Mzimba |pêşnav=Lizo |tarîx=28 tîrmeh 2008 |weşanger=Quick Quotes Quill |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150509001737/http://quick-quote-quill.org/articles/2003/0302-newsround-mzimba.htmaccess |tarîxa-arşîvê=9 gulan 2015 }}</ref> Serkeftina pirtûk û fîlman destûr daye nivîskarê ku cîhana ''Harry Potter'' bi gelek xebatên din ên alîgir re berfireh bike û bi vê derfetê ve J. K. Rowling bi riya malpera [[Pottermore]]ê ji bo geşedana cîhanê çîrokên alîgir diweşîne û wan rojane dike ku di nav wan de ya herî navdar ''[[Fantastic Beasts and Where to Find Them]] e''. Di van demên dawî de, li seranserê cîhanê li çend ''Universal Parks & Resorts''ê bi navê ''Wizading World of Harry Potter'' parkên temadar hatine çêkirin ji bo gerr û geştên turîstîk. == Bûyer == [[Wêne:Harry Potter Platform Kings Cross.jpg|thumb|246x246px| Platforma 9¾ li stasyona trenê ya London King Crossê]] Lehengê navendî yê rêzeromanê Harry Potter e, lawikê yanzdeh salî li Surreyê li bajarokê honakî ya bi navê ''Little Whinging''ê bi xaltîk, ap û pisxaltiyê xwe -bi Dursleysan- re dijî û her çiqas ew mirovên ne-sêrbaz bin jî ku wekî Muggles têne zanîn, Harry sêrbaz e.<ref>{{Jêder-nûçe |url=http://edition.cnn.com/2000/books/reviews/07/14/review.potter.goblet/ |sernav=Review: Gladly drinking from Rowling's 'Goblet of Fire' |paşnav=Lemmerman |pêşnav=Kristin |tarîx=14 tîrmeh 2000 |weşanger=CNN |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20060629221627/http://edition.cnn.com/2000/books/reviews/07/14/review.potter.goblet/ |tarîxa-arşîvê=29 hezîran 2006 |rewşa-urlyê=mirî |tarîxa-gihiştinê=28 îlon 2008 }}</ref> Cîhana sêrbaziyê ya veşartî bi cîhana Muggle re paralel e. Hêza wî ya sêrbazî zikmakî ye û zarokên xwedî hêzên bi vî rengî têne vexwendin ku biçin xwendingehên sêrbazî yên taybetî yên ku behreyên pêdivî yên ser efsûnî fêr bibin da ku di cîhana sêrbaziyê de bi ser kevin.<ref name="muggle guide">{{Jêder-nûçe |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/entertainment/arts/820551.stm |sernav=A Muggle's guide to Harry Potter |tarîx=28 gulan 2004 |malper=BBC News |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20081227212213/http://news.bbc.co.uk/1/hi/entertainment/arts/820551.stm |tarîxa-arşîvê=27 kanûna pêşîn 2008 |rewşa-urlyê=zindî |tarîxa-gihiştinê=22 tebax 2008 }}</ref> Harry dibe xwendekar li ''Xwendingeha Cadûgerî û Sêrbaziyê ya Hogwartsê'', vê akademiya sêrbaziyê li [[Skotlenda|Skolendayê]] ye û piraniya bûyerên rêzeromanê li wir qewimiye. Her ku Harry di temenên xwe de pêşve diçe, ew fêr dibe ku pirsgirêkên têne ber wî, çawa çareser bike: sêrbazî, civakî û hestyarî, mîna pirsgirêkên xortaniyê yên normal, weke hevaltî, dilşikestî, têkiliyên romantîk, karûbarên xwendingehê û ezmûnan, xeyal, depresiyon, [[stres]] û hêj mezintir ceribandina tundîtî bi riya şerên cîhana sêrbaziyê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.southflorida.com/movies/sfe-potter-synopses,0,6711375.story |sernav=Plot summaries for the first five Potter books |paşnav=Hajela |pêşnav=Deepti |tarîx=14 tîrmeh 2005 |weşanger=SouthFlorida.com |urlya-arşîvê=http://www.ebookee.com/Harry-Potter-All-7-Novels-Deluxe-Editions_218867.html |tarîxa-arşîvê=15 gulan 2010 |tarîxa-gihiştinê=29 îlon 2008 }}</ref> Di her pirtûkê de ji 1991ê heta 1998an ve saleke temenê Harryî tê vegotin.<ref>{{Jêder-nûçe |url=http://www.khouse.org/articles/2001/374/ |sernav=Potter books: Wicked witchcraft? |paşnav=Foster |pêşnav=Julie |tarîx=October 2001 |weşanger=Koinonia House |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080820211718/http://www.khouse.org/articles/2001/374/ |tarîxa-arşîvê=20 tebax 2008 |rewşa-urlyê=zindî |tarîxa-gihiştinê=15 gulan 2010 }}</ref> Di pirtûkan de gelek ''flashback'' jî hene, ku bi gelemperî bi riya bikaranîna amûra ''Pensieve''yê tevlî honakê dibin ku Harry tê de bîranînên karekterên din dibîne. Jîngeha ku ji Rowling ve hatiye afirandin bi rastiyê ve girêdayî ye. Civakên sêrbaziyê yên brîtanî ya pirtûkên Harry Potter li bin bandora çanda brîtanî ya 1990an û gelêriya ewropî ye û [[nivîskar]] sûd ji mîtolojiya klasîk û sîmyayê girtiye û hêmanên cîhana xwe ya mîna şivikên sêrbazan, nebatên efsûnî, melkisên firrinde, peyv û gotinên cadûgerî/efsûnî, sentor û afirîdeyên din ên efsûnî û kevirê fîlozofê hwd. çêkirine. Digel cîhana mîtolojîk a ''Narnia''yê û [[Cîhana Navîn]] a ''[[The Lord of the Rings (pirtûk)|Lord of the Ringsê]]'' cîhana sêrbazî ya ''Harry Potter'' tevî cîhana rastîn e û di nav xwe de gelek hêmanên jiyana normal a rojane dihewîne û bûyerên diqewimin piranî li Skoktlendayê (Hogwartsê), West Country, Devon, London û Surreyê li başûrê rojhilata [[Înglistan]] pêk tên.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.telegraph.co.uk/arts/main.jhtml?xml=/arts/2007/07/15/svharry15.xml&page=3 |sernav=Harry Potter and the parallel universe |paşnav=Farndale |pêşnav=Nigel |tarîx=15 tîrmeh 2007 |malper=The Daily Telegraph |cih=London |tarîxa-gihiştinê=28 îlon 2008 |tarîxa-arşîvê=18 tebax 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200818091740/https://www.telegraph.co.uk/culture/?xml=%2Farts%2F2007%2F07%2F15%2Fsvharry15.xml&page=3 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Cîhana ku tenê ji sêrbazan re gihîştiye, ji komeke perçebûyî ya kolanên veşartî yên tirsnakî, barên kevnar, xanûmanên welatê tenêtî û kela û şatoyên veşartî yên ku ji xelkê Muggle re nedîtî ne, pêk tê.<ref name="muggle guide"/> === Salên destpêkê === === ''Harry Potter and the Philosopher's Stone'' === Pirtûka yekem a rêzeromanê, ''Harry Potter and the Philosopher's Stone'' (li Dewletên Yekbûyî wekî ''Harry Potter and the Sorcerer's Stone hatiye'' weşandin) dema hatiye weşandin, diyar dibe ku bûyereke girîng û balkêş di cîhana sêrbaziyê de qewimiye ku Muggles (mirovên ne-sêrbaz) jî nîşanên wê dibînin. Daxuyaniya tevahî ya vê bûyerê û paşeroja Harry Potterê di seranserê rêzeromanê de bi hêdî hêdî û bi piledarî tê diyarkirin. Piştî beşa danasînê, pirtûk bi beriya rojbûna yanzdehem a Harry Potterî vedibe û pê re serpêhatiya wî ya sêrbazî dest pê dike. [[Wêne:P Harry Potter 2.png|thumb|Şopa êrîşê.]] Herçiqas xaltî û apê wî hewil dide ku Harry behreyên xwe yên sêrbazî ferq neke,<ref name="hp-stories" /> hewildanên wan pûç dibe. Harry nîv-efsûnî ''Rubeus Hagrid'' nas dike ku ew pêwendiya wî ya yekem bi cîhana sêrbaziyê re ye. Hagrid xwe wekî ''Nobedarê Kilît û Erdên Hogwartsê'' û şahidê hin bûyerên dîroka wî dide nasîn.<ref name="hp-stories" /> Harry fêr dibe ku di pitikiyê de ew bûye şahidê kuştina dêûbavên xwe a ku ji hêla sêrbazê tariyê Lord Voldemort ve hatine kuştin û piştre jî hewil daye ku wî jî bikuje.<ref name="hp-stories">{{Jêder-nûçe |url=https://www.usatoday.com/life/books/news/2007-07-19-potter-books_N.htm |sernav=The Harry Potter stories so far: A quick CliffsNotes review |paşnav=Memmott |pêşnav=Carol |tarîx=19 tîrmeh 2007 |malper=USA Today |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20081218023806/http://www.usatoday.com/life/books/news/2007-07-19-potter-books_N.htm |tarîxa-arşîvê=18 kanûna pêşîn 2008 |rewşa-urlyê=zindî |tarîxa-gihiştinê=28 îlon 2008 }}</ref> Di cihê kuştinê de bûyereke ecêbmayî qewimiye: Harry ji vê êrîşî xelas bûye, tenê bi şopa birîneke birûskî ya li ser eniya xwe û Voldemort bi qelsbûneke şûnde winda bûye. Ji ber vê bûyerê ya bêxwestek û bêhewila wî pêk hatiye, Harry di cîhana sêrbaziyê de bûye efsaneyeke zindî. Lê belê, bi fermana sêrbazê pîrê navdar [[Albus Dumbledore]], ''Harry''ê sêwî li mala xizmên xwe yên cirnexweş ên Muggle, ''Dursley''an hat hewandin lê tevî parêziyê, tevgerên xirab jî pê kirin; wan gelek caran di dolabekê de bêxwarin ew heps kir û wî wekî xulamê xwe dîtin. Hagridî ew bi riya fermî vexwend ''Xwendingeha Cadûgerî û Sêrbaziyê ya Hogwartsê'' ku di vê xwendingeha navdar a Skotlendayê de ji zarokên deh saliyan heta ciwanên hevde saliyan re heft salan perwerdehiya sêrbaziyê dihat dayîn. Bi alîkariya Hagrid, Harry amadekariya xwe dike û dest bi xwendina xwe ya sala yekem a li Hogwartsê dike. Gava ku Harry dest bi venasîna cîhana sêrbaziyê dike, xwendevan li gelek deverên sereke yên ku li seranserê rêzeromanê de têne bikaranîn, nas dike. Harry bi piraniya lehengên sereke re hevdîtinê dike û bi du hevalên xwe yên herî nêzîk re li hev tê: ''Ron Weasley'', endamê malbateke kevn, mezin û şa, lê [[hejar]] e û ''Hermione Granger'' ciwaneke hêja, jêhatî û zaroka dêûbaveke ne-sêrbaz e.<ref name="hp-stories"/><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.jkrowling.com/textonly/en/news_view.cfm?id=80 |sernav=J K Rowling at the Edinburgh Book Festival |tarîx=15 tebax 2004 |weşanger=J.K. Rowling.com |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080823121201/http://www.jkrowling.com/textonly/en/news_view.cfm?id=80 <!--Added by H3llBot--> |tarîxa-arşîvê=23 tebax 2008 |tarîxa-gihiştinê=27 îlon 2008 }}</ref> Ji wan pê ve Harry rastî van kesan jî tê: mamosteyê îksîrê yê xwendingehê, ''Severus Snape'' ê ku her tim bi dilsarî nêzî ''Harryî'' dibe; ''Draco Malfoyê ''ku ji destpêkê ve dijminatiya Harryî'' dike û ''Quirinus Quirrellê ku dersa ''Parastina Li Dijî Hunerên Tariyê'' dide ku piştre hevalbendiya wî ya bi ''Lord Voldemort''î re eşkere dibe. Her wiha ew behreya xwe ya ajotina ''melkisên firrinde''yê vedibîne û piştî serkeftinên xwe li tîma ''Quidditch'' tê peywirdarkirin, ku ev werzîşek e di cîhana sêrbaziyê de. Pirtûka yekem bi rûbirûmana duyem a ''Harry''î bi ''Lord Voldemortî'' re dawî dibe, ku ew pir dixwaze ji bo laşekî nû, bibe xwediyê kevira fîlozofê, ji ber ku hêza [[kevir]] derfeta jiyaneke bêdawî û behreya zêrkirina hemû metalan dide xwediyê xwe.<ref name="hp-stories" /> === ''Harry Potter and the Chamber of Secrets'' === Rêzeroman bi ''Harry Potter and the Chamber of Secrets''ê didome, ku salvegera duyem a ''Harr''yî ya li Hogwartsê vedibêje. Ew û hevalên wî dikevin şopa sirrek 50 salî, ku têkiliya wê bi bûyerên xirab ên herî dawiya xwendingehê re girêdayî xuya nake. Xwişka biçûk a Ron, ''Ginny Weasley'', sala xwe ya yekem li Hogwartsê tomar dike û lênûskeke kevn li nav alavên xwendekarekî berê ''Tom Marvolo Riddle''î dibîne, piştre eşkere dibe ku ew ezîtiya xortaniyê ya ''Voldemort'' e. Bîra ''Tom Riddle'' di hundurê wê rojnivîskê de veşartî maye û dema ku Ginny dest bi pêbaweriyê dike, Voldemort derfetê dibîne ku bibe xwediyê wê. [[Wêne:Harry Potter.jpg|thumb|çep|Harry Potter]] Bi domahiya rojnivîskê re, Ginny li ser fermanên Voldemort tevdigere û bêhemdê xwe bo berdana cinawirekî, "Odeya Sirran" vedike, piştre tê fêmkirin, êrîşa ku li ser xwendekarên Hogwartsê tê birin, ji aliyê cinawirekî bi navê ''basilisk''ê tê kirin. Ew kesên ku rasterast li çavên wî dinihêrin dimirin û kesên ku bi dizîka lê dinihêrin jî dibin kevir. Pirtûk her wiha mamosteyê nû yê Parastina Li Dijî Hunerên Tariyê ''Gilderoy Lockhart''î dide nasîn; sêrbazekî pir şa û bixwebawer be jî piştre tê dîtin ku sixtekar e. Harry vedibîne ku pêşdaraziya nav Cîhana Sêrbaziyê di dîroka xwendingehê de jî heye, û fêr dibe ku hikûmdariya terorê ya Voldemortî bi gelemperî li ser sêrbaz û cadûyên ''bingeh-Muggle''an pêk aniye. Her wiha Harry fêrî behreyeke xwe ya din dibe ku dikare zimanê maran ''Parseltongue''ê biaxive û ev behreya kêmdîtî bi ''Hunerên Tariyê'' re girêdayî ye. Gava ku êrîşî Hermione kir û bû kevir, Harry û Ron asoxî parçeyên pazilê li hev anîn û ''Odeya Sirran'' vekir. Harryî rojnivîsk ji holê rakir û ''Ginny'' xelas kir, piştre fêr dibin ku wan parçeyekî ji giyana Voldemortî jî tune kir. Dawiya pirtûkê diyar dike ku ''Lucius Malfoy'' ê ku bavê Draco û dijberê bavê Ron û Ginny ye, ev rojnivîsk têxistiye nav alavên ''Ginny''ê. === ''Harry Potter and the Prisoner of Azkaban'' === Romana sêyem, ''Harry Potter and the Prisoner of Azkaban'', li ser sala sêyem a perwerdeya sêrbaziyê ya ''Harry''î disekine. Ev pirtûk bi ti awayî ''Lord Voldemort''î tevlî bûyeran nake ku di rêzeromanê de tenê ev pirtûk vê taybetiyê hildide. Di şûna wê de, Harry bi Sirius Black re mijûl dibe, ku ew hevalê herî baş ê bavê wî bû lê belê bi ya Cîhana Sêrbaziyê ew mêrkujek girseyî ya reviyayî ye û di kuştina dêûbavên ''Harry''î de alîkariyê kiriye, ji ber vê tawanbariyê ew avêtine <small>girtîgeha</small> ''Azkaban''ê. Gava ku Harry bi ''dementor''an dikoşiya (''afirîdeyên tarî yên ku giyanên mirovan dimêjin, giyanmêj'') ku bi dîtinê ve xwendingehê jî diparêzin, wî digihîje mamosteyê ''Parastina Li Dijî Hunerên Tarîyê'' Remus Lupin ê ku dawiyê derdikeve holê ku ew gurmirov e. Lupin hunerên parastinê li ''Harry''î dide fêrkirin ku behreya wî yê sêrbaziyê ji yên hevsalên xwe bilindtir e. Harry fêr dibe ku him Lupin û him jî Black hevalên baştirîn ên bavê wî bûn û hevalê wan ê çaremîn, ''Peter Pettigrew'', diyar dibe ku di canê mişka malî ya Ronî, ''Scabbers''ê de hatiye veşartin, ku wî ketibû bin fermana ''Voldemort''î.<ref name="hp-plot-azkaban">{{Jêder-nûçe |url=https://www.nytimes.com/1999/09/05/books/rowling-azkaban.html |sernav=Harry Potter and the Prisoner of Azkaban |paşnav=Maguire |pêşnav=Gregory |tarîx=5 îlon 1999 |malper=The New York Times |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100713062301/http://www.nytimes.com/1999/09/05/books/rowling-azkaban.html |tarîxa-arşîvê=13 tîrmeh 2010 |rewşa-urlyê=zindî |tarîxa-gihiştinê=28 îlon 2008 }}</ref> Bi vê pirtûkê re diyar dibe ku dê di hemû salên perwerdehiyê de mamosteyek nû ya dersa ''Parastina Li Dijî Hunerên Tarîyê'' were xwendingehê ku yek ji wan jî dê salek zêdetir nemîne. === Voldemort vedigire === === ''Harry Potter and the Goblet of Fire'' === [[Wêne:The_Elephant_House.jpg|alt="The Elephant House", a small, painted red café where Rowling wrote a few chapters of ''Harry Potter and the Philosopher's Stone''|thumb| [[The Elephant House (Edinburgh Café)|The Elephant House]] yek ji kafeyên li [[Edinburgh|Edinburghê ye]] ku Rowling beşa yekem a ''Harry Potter tê de nivîsandiye''.]] Di dema xwendingeha sala çarem a Harry de (di pirtûka çaremîn, ''Harry Potter and the Goblet of Fireê de''), Harry bêdilxwazî beşdarî ''Triwizard Tournament'' bû ku ev pêşbaziyek gelek xeternek û qasî wê peroşîner e, sê pêşbazên xwendingehan di sê peywiran de ji bo destxistina kupaya Triwizardê bi hev re pêşbaziyê dikir. Îsal, Harry divê li dijî cadûyekê û sêrbazekî şampiyon re pêbaziyê bike ên ku ji xwendingehên dûr ên aliyê din ên deryayê ''Beauxbatons'ê û ''Durmstrangê hatine, û ev dibe sedema ku hevalên Harry ji wî dûr bikevin.<ref name="hp-plot-goblet">{{Jêder-nûçe |url=https://www.nytimes.com/2000/07/23/books/rowling-goblet.html |sernav=Harry Potter and the Goblet of Fire |paşnav=King |pêşnav=Stephen |lînka-nivîskar=Stephen King |tarîx=23 tîrmeh 2000 |malper=The New York Times |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20090404020705/http://www.nytimes.com/2000/07/23/books/rowling-goblet.html |tarîxa-arşîvê=4 nîsan 2009 |rewşa-urlyê=zindî |tarîxa-gihiştinê=28 îlon 2008 }}</ref> Harry di domahiya tûrnûvayê de ji hêla mamosteyê xwe yê nû yê Parastina Li Dijî Hunerên Tariyê ve tê rêberîkirin ku ew Alastor "Mad-Eye" Moody ye ku yek ji alîgirên Voldemort e û navê wî yê rast Barty Crouch, Jr. e. Plana Voldemort ev e ku Crouch di tûrnûvayê de Harry bibe ji wî re. Her çend Harry karibe xwe jê xelas bike jî, ''Cedric Diggory'', şampiyonê din ê Hogwartsê bû, ji hêla Peter Pettigrew ve tê kuştin û Voldemort dîsa bi bedeneke fizîkî re têdikeve Cîhana Sêrbaziyê. === ''Harry Potter and Order of the Phoenix'' === Di pirtûka pêncem de, ''Harry Potter and Order of the Phoenix'', Harry divê bi darî Voldemortê nûvekirî keve. Ji bo bersivê bide nûvekirina Voldemortî, Dumbledore ''Order of the Phoenix''ê (''Celebiya Sîmirê'') ji nû ve çalak dike ku ev civakek veşartî ye û di mala malbata tarî ya Sirius Black de dixebite da ku peyrewên Voldemortî têk bibin û li hemberî armancên Voldemortî bi taybetî Harryî jê biparêze. Tevî ku daxûyaniya Harryî li ser çalakiyên vê dawiyê yên Voldemortî, ''Wezareta Efsûnê'' û gelek kesên din ên li cîhana sêrbaziyê red dikin û dibêjin Voldemort venegeriyaye. Li hemberî hewilên Dumbledore û ''Harry''yî yên ku hewil didin ku qala vegera Voldemortî, Cîhana Sêrbaziyê hişyar bikin, ''Wezareta Efsûnê'' ''Dolores Umbridge''ê wek Vekolînera Bilind a Hogwartsê û mamosteya Parastina Li Dijî Hunerên Tariyê dişînin xwendingehê. Ew xwendingeh vediguherîne rejîmek dîktatorî û destûrê nade xwendekaran ku li hemberî sêrbaziya tarî, dersên parastinê bistînin.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.nytimes.com/2003/07/13/books/review/rowling-phoenix.html |sernav='Harry Potter and the Order of the Phoenix' |paşnav=Leonard |pêşnav=John |tarîx=13 tîrmeh 2003 |malper=The New York Times |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120517174431/http://www.nytimes.com/2003/07/13/books/review/rowling-phoenix.html |tarîxa-arşîvê=17 gulan 2012 |rewşa-urlyê=zindî |tarîxa-gihiştinê=28 îlon 2008 }}</ref> Hermione û Ron "Artêşa Dumbledore"î ava dikin, komek veşartî ye û tê de Harry ji hevalên pola xwe re efsûnên ''Parastina Li Dijî Hunerên Tarî''yê rê dide ku wî li pevçûnên xwe yên berê ya li dijî sêrbazên tariyê ceribandibû. Bi saya van dersan bala ''Harry''yî dikeve ''Cho Chang''ê a ku navdar û dilkêş. Karûbarên xwendingêhê û xebatên komê Harryî têdixe tengasiyê û di xewnên xwe de her tim dibîne ku ew di eywanên wezaretê yên tarî de ye, bi vê rewşê ew bi bêxewiyê de diçe. Paşê kehanetek girîng di derheqê Harry û Lord Voldemortî de eşkere dibe<ref name="Ivory Tower 1">{{Jêder-kitêb |sernav=The Ivory Tower and Harry Potter: Perspectives on a Literary Phenomenon |url=https://archive.org/details/ivorytowerharryp0000lana |paşnav=A Whited |pêşnav=Lana |weşanger=University of Missouri Press |sal=2004 |isbn=978-0-8262-1549-9 |rûpel=[https://archive.org/details/ivorytowerharryp0000lana/page/371 371] }}</ref> û Harry vedibîne ku di navbera wî û Voldemortî de têkiliyeke êş heye, ku destûrê dide Harry da ku hin çalakiyên Voldemortî telepatîkî bibîne. Di lûtkeya romanê de, Harry ji aliyê ''Wezareta Efsûnê ve'' tê xapandin û ev dibe sebeba ku Sirius êşkence bibîne. Ew û hevalên wî bi peyrewên Voldemortî (bi navê ''Death Eaters'', ''mirinxuran'') ên li Wezareta Sêrbaziyê ne, rû bi rû dimînin. Her çiqas bi hatina endamên ''Order of the Phoenix'' jiyanên ciwanan xilas bibe jî, di pevçûnê de Sirius Black tê kuştin. === ''Harry Potter and the Half-Blood Prince'' === [[Wêne:The Making of Harry Potter 29-05-2012 (7415396442).jpg|thumb|çep]] Di pirtûka şeşan de, ''Harry Potter and the Half-Blood Prince'', Voldemort dest bi şerek bipergal dike. Harry û hevalên wî kêm zêde ji xeterên li Hogwartsê têne parastin. Lê ew bi tengasiyên xortaniyê mijûl dibin - Harry di dawiyê de bi Ginny re dest bi têkiliyê dike, Ron bi xwendekara Hogwartsê ''Lavender Brown'' re têkiliyek xurt ava dike û Hermione di nav xwe de hestên romantîkî pêşde dixe bo Ronî. Di destpêka romanê de, Harry pirtûkek bi dest dixe ku ji xwediyê kevn ve bi gelek şîrove, jêrenot û pêşniyazan re hatiye dagirtin: "''the Half-Blood Prince''"(''Mîrzayê Melez''). Ev pirtûk çavkaniya serkeftinek zanistî ya skolastîk e û bi saya wê di nav hosteyên îksîran de navdariyeke mezin a nivîskarê wê, ''Horace Slughorn''î pêk hatiye; lê ji ber bandorên mezin ên îksîran bûye çavkaniyek xeternak jî. Bi nêzîkbûna şerê ve Dumbledore bi Harry re dersên taybet dimeşîne, ku Harry bi saya amûra ''Pensieve''ê ji bîranînên cûda yê wî di wê kevirê de ew dîtin, di derheqê destpêka jiyana Voldemortî de agahiyan hev dide. Van agahiyan eşkere dikin ku, ji bo ku jiyana xwe biparêze, Voldemortî giyanê xwe parçe parçe kiriye û ji bo afirandineke nû wan têxistiye nav ''Horcrux''an - alavên efsûnî ên şeytanî yên ku li cihên ji hev cûda hatine veşartin, ku yek ji wan rojnivîsk bû a ku di pirtûka duyemîn de hatibû tunekirin.<ref name="harry-potter-prince">{{Jêder-nûçe |url=https://www.nytimes.com/2005/07/16/books/16choc.html |sernav=Harry Potter Works His Magic Again in a Far Darker Tale |paşnav=Kakutani |pêşnav=Michiko |tarîx=16 tîrmeh 2005 |malper=The New York Times |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20090416015406/http://www.nytimes.com/2005/07/16/books/16choc.html |tarîxa-arşîvê=16 nîsan 2009 |rewşa-urlyê=zindî |tarîxa-gihiştinê=28 îlon 2008 }}</ref> Draco, ku tevlî ''Death Eater''an bûbû, piştî vegera xwe ya ji berhevkirina ''Horcrux''an, hewl dide ku êrîşek bibe ser ''Dumbledore''î û pirtûk bi kuştina Dumbledoreî ji hêla Severus Snape ve diqede, yê ku bi ''Half-Blood Prince'' hatibû binavkirin. === Harry Potter and the Deathly Hallows === [[Wêne:Harry Potter Book and Wand.jpg|thumb]] ''Harry Potter and the Deathly Hallows'', romana dawîn a rêzeromanê ye, rasterast piştî bûyerên pirtûka şeşemîn dest pê dike. Lord Voldemort hêza xwe ya desthilardariyê temam dike û Wezareta Efsûnê dixe bandora xwe. Harry, Ron û Hermione xwendingehê berdidin ku karibin bi rehetî têkevin şopên Horcruxên mayî yên Voldemortî û wan hilweşînin. Him ji bo ewlehiya xwe û him jî yên malbat û hevalên xwe neçar dibin ku xwe bi xwe îzole bikin. Ron wekî bi nexweşiyeke ketiye tev dide û ji malbata xwe dûr dikeve, ji xwe Harry û ''Dursley''an ji hev cihê ne û Hermione jî bîranînên dê û bavê xwe ji hişê wan paqij dike û wan dişîne derveyî welêt. Gava ku li ''Horcrux''a sêyemîn digeriyan, ew hûrguliyên li ser kehaneteke kevn a ''Deathly Hallows''ê (''Qencinên Mirinê'') bi dest dixin, bi ya efsaneyê heke kesek sê alavên efsanewî li bin Nobedarê bike yek, dê ew ê bibe Serdarê/a Mirinê. ''Invisibility Cloak'' (''Kitana Nedîtbariyê'') a Harry yek ji wan alvan e û ew pê dihese ku Voldemort li yekî din digere: ''Elder Wand'', şivika herî hêzdar a dîrokê. Di dawiya pirtûkê de, Harry û hevalên wî hînî pêşeroja Dumbledoreî û her armancên rastî yên Snapeî dibin - ew ji kuştina dayika Harryî vir ve ji bo Dumbledoreî xebitiye. Di encamê de, Snape ji hêla Voldemortî ve tê kuştin. Pirtûk bi Şerê Hogwartsê diqede. Harry, Ron û Hermione, bi hevkariyên endamên ''Order of the Phoenix''ê û gelek [[mamoste]] û xwendekaran, Hogwartsê ji Voldemortî, Death Eater û afirîdeyên efsûnî yên cûrbecûr diparêzin. Di pêla yekem a şerê de çend lehengên mezin têne kuştin, mîna Remus Lupine û birayê mezin ê Ron Fred Weasley. Piştî ku fêr dibe, ew bixwe jî Horcrux e, Harry li ''Forbidden Forest''ê (''Daristana Qedexe'') xwe berdide destên Voldemortî lê di wê kêliyê de lenet (Avada Kedavra) li wî dike. Parêzgerên Hogwartsê ji ber texmîna mirina Harryî radestî dijminê nabin û şerê didomînin. Harry hişyar dibe û tê ber rûyê Voldemortî, ê ku hemû ''Horcrux''ên wî hatin hilweşandin. Di şerê dawîn de, leneta Voldemortî li efsûna Harryî (Expelliarmus) ket û Voldemort kuşt. Epîloga "Nineteen Years Later" (danîn li {{Dîrok|1|îlon|2017}})<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.independent.co.uk/arts-entertainment/books/news/harry-potter-19-years-later-jk-rowling-hogwarts-kings-cross-deathly-hallows-epilogue-a7923651.html |sernav=Kopîkirina arşîvê |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180102191419/https://www.independent.co.uk/arts-entertainment/books/news/harry-potter-19-years-later-jk-rowling-hogwarts-kings-cross-deathly-hallows-epilogue-a7923651.html |tarîxa-arşîvê=2 kanûna paşîn 2018 |rewşa-urlyê=zindî |tarîxa-gihiştinê=2017-12-28 }}</ref> li ser jiyanên lehengan e ku ji şerê xelas bûbûn û bandorên mirina Voldemortî ya li ser Cîhana Sêrbaziyê vedibêje. Di epîlogê de, Harry û Ginny zewicî ne û sê zarokên wan hene;` Ron û Hermione jî xwediyên du zarokan in.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.beyondhogwarts.com/harry-potter/articles/jk-rowling-goes-beyond-the-epilogue.html |sernav=Kopîkirina arşîvê |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110918203859/http://www.beyondhogwarts.com/harry-potter/articles/jk-rowling-goes-beyond-the-epilogue.html |tarîxa-arşîvê=18 îlon 2011 |rewşa-urlyê=zindî |tarîxa-gihiştinê=2011-09-09 }}</ref> == Malpera Pottermore == [[Wêne:J. K. Rowling 2010.jpg|alt=J.K. Rowling, a blond, blue-eyed woman, who is the author of the series|çep|thumb|271x271px| Romannivîs, [[J.K. Rowling|J. K. Rowling]] ]] Di 2011an de, Rowling ji bo ragihandina projeyek paşerojê bi navê Pottermore, malperek nû da destpêkirin.<ref>{{Jêder-nûçe |url=http://abcnews.go.com/Entertainment/wireStory?id=13858046 |sernav=J.K. Rowling Has Mysterious New Potter Website |tarîx=16 hezîran 2011 |weşanger=ABC News |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110618134045/http://abcnews.go.com/Entertainment/wireStory?id=13858046 |tarîxa-arşîvê=18 hezîran 2011 |rewşa-urlyê=zindî |tarîxa-gihiştinê=16 hezîran 2011 }}</ref> Pottermore di 14ê nîsana 2012an de ji raya giştî re vebû.<ref name="waiting">{{Jêder-malper |url=http://insider.pottermore.com/2012/03/waiting-for-pottermore.html |sernav=Waiting for Pottermore? |tarîx=8 adar 2012 |malper=Pottermore Insider |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120310102525/http://insider.pottermore.com/2012/03/waiting-for-pottermore.html |tarîxa-arşîvê=10 adar 2012 |rewşa-urlyê=mirî |tarîxa-gihiştinê=9 adar 2012 }}</ref> Pottermore destûrê dide bikarhêneran ku bên hilbijartin, ji hêla şivikê ve bêne komkirin û derfeta lîstikên biçûk ên cuda cuda dide ku bilîzin. Armanca sereke ya malperê ew bû ku ku çîrokên qasî 18.000 bêjeyan pêk hatine ji aliyê bikarhêneran ve bêne gihaştin ku berê nehatibûn weşandin.<ref>{{Jêder-nûçe |url=http://newsfeed.time.com/2011/06/23/pottermore-secrets-revealed-j-k-rowlings-new-site-is-e-book-meets-interactive-world |sernav='Pottermore' Secrets Revealed: J.K. Rowling's New Site is E-Book Meets Interactive World |paşnav=Gilder Cooke |pêşnav=Sonia van |tarîx=23 hezîran 2011 |malper=[[Time (magazine)|Time]] |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120829110641/http://newsfeed.time.com/2011/06/23/pottermore-secrets-revealed-j-k-rowlings-new-site-is-e-book-meets-interactive-world/ |tarîxa-arşîvê=29 tebax 2012 |rewşa-urlyê=zindî |tarîxa-gihiştinê=6 kanûna paşîn 2013 }}</ref> Di îlona 2015an de, malper bi tevahî hatiye sererastkirin û piraniya taybetmendiyên wî hatin guhartin. [[Malper]] ji nû ve hatiye çêkirin û êdî ew giraniya xwe dide agahiyên heyîn û di pirtûkan de tên peydakirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.pottermore.com/news/Welcome-to-the-new-Pottermore |sernav=Pottermore |malper=Pottermore |weşanger=Pottermore |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150926135910/https://www.pottermore.com/news/Welcome-to-the-new-Pottermore |tarîxa-arşîvê=26 îlon 2015 |rewşa-urlyê=zindî |tarîxa-gihiştinê=8 çiriya pêşîn 2015 }}</ref> == Werger == [[Wêne:RIAN archive 168852 The seventh book about Harry Potter goes on sale.jpg|thumb| Wergera rûsî ya ''The Deathly Hallows'' li [[Mosko]]yê, di 2007an de, xwendevan li benda firotina çapa yekem e]] Pirtûk li 80 zimanan hatiye wergerandin,<ref name="Harry Potter copies"/> Rowling di nav nivîskarên herî wergerandî yên di dîrokê de cih digire.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tomedes.com/translator-hub/most-translated-author.php |sernav=WHO IS THE WORLD'S MOST TRANSLATED AUTHOR? |tarîx=27 tîrmeh 2016 |weşanger=Tomedes |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180612143722/https://www.tomedes.com/translator-hub/most-translated-author.php |tarîxa-arşîvê=12 hezîran 2018 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> Pirtûk ji zimanên cihêreng ên wekî [[Zimanê korêyî|koreyî]], [[Zimanê ermenî|ermenî]], [[Zimanê ûkraynî|ûkraynî]], [[Zimanê erebî|erebî]], [[Zimanê urdû|urdu]], [[Zimanê hindî|hindî]], bengalî, [[Zimanê bulgarî|bulgarî]], afrîkî, [[Zimanê albanî|albanî]], [[Zimanê letonî|letonî]], [[Zimanê viyetnamî|viyetnamî]] û [[zimanê hawaiyî|hawaiyî]] hatiye wergerandin. Romana yekem ber bi [[Zimanê latînî|latînî]] û hetta [[Yewnaniya kevn|yewnaniya]] kevn ve hatiye wergerandin,<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.users.globalnet.co.uk/~loxias/harry_potter.htm |sernav=Harry Potter in Greek |paşnav=Wilson |pêşnav=Andrew |sal=2006 |weşanger=Andrew Wilson |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080621122227/http://www.users.globalnet.co.uk/~loxias/harry_potter.htm |tarîxa-arşîvê=21 hezîran 2008 |rewşa-urlyê=zindî |tarîxa-gihiştinê=28 tîrmeh 2008 }}</ref> û ji ber vê wergerandinê ew wekî xebata herî dirêj a nivîsandî ya yewnaniya kevn e, ji romanên [[Heliodorusê Emesayî|''Heliodorusê Emesa''yî]] yê vir ve ya ku di sedsala 3an PZ. hatibûn nivîsandin.<ref>{{Jêder-nûçe |url=http://playalicious.com/reference/news/greek_harry.html |sernav=Harry Potter? It's All Greek to Me |paşnav=Castle |pêşnav=Tim |tarîx=2 kanûna pêşîn 2004 |malper=Reuters |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080119214752/http://playalicious.com/reference/news/greek_harry.html |tarîxa-arşîvê=19 kanûna paşîn 2008 |tarîxa-gihiştinê=28 tîrmeh 2008 }}</ref> Romana duyem jî bo zimanê [[Zimanê latînî|Latînî]] hat wergerandin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.bloomsbury.com/uk/harry-potter-and-the-chamber-of-secrets-latin-9780747588771/ |sernav=Harry Potter and the Chamber of Secrets (Latin) |paşnav=LTD |pêşnav=Skyron |malper=Bloomsbury Publishing |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150905162802/http://www.bloomsbury.com/uk/harry-potter-and-the-chamber-of-secrets-latin-9780747588771/ |tarîxa-arşîvê=5 îlon 2015 |rewşa-urlyê=zindî |tarîxa-gihiştinê=13 tebax 2015 }}</ref> Hin wergêrên ku ji bo wergerandina pirtûkan xebitîne, berî wergerê jî nivîskar û rexnegirên zimanên xwe bûn ên ku di civata wêjeyî de xwedî hêz bûn, wekî Viktor Golyshev, ê ku wergera rûsî an jî Sevin Okyay, wergera tirkî kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.turkishdailynews.com.tr/article.php?enewsid=29054 |sernav=Not lost in translation: Harry Potter in Turkish |paşnav=Güler |pêşnav=Emrah |sal=2005 |malper=The Turkish Daily News |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20070930171135/http://www.turkishdailynews.com.tr/article.php?enewsid=29054 |tarîxa-arşîvê=30 îlon 2007 |tarîxa-gihiştinê=9 gulan 2007 }}</ref> Di Fransayê de yekem pirtûka ziman-biyanî ya ku têketiye lîsteya pirtûkên herî pir hatine firotin, romana pêncem a Harry Potter e.<ref>{{Jêder-nûçe |url=http://news.bbc.co.uk/cbbcnews/hi/world/newsid_3036000/3036350.stm |sernav=OOTP is best seller in France - in English! |tarîx=1 tîrmeh 2003 |malper=BBC News |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170613202533/http://news.bbc.co.uk/cbbcnews/hi/world/newsid_3036000/3036350.stm |tarîxa-arşîvê=13 hezîran 2017 |rewşa-urlyê=zindî |tarîxa-gihiştinê=28 tîrmeh 2008 }}</ref> Weşanên DYAyê bo înglîziya Amerîkayê hatin adaptekirin da ku wan ji xwendekarên ciwan ên amerîkî re bêtir famdar bibe.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.uta.fi/FAST/US1/REF/potter.html |sernav=Differences in the UK and US Versions of Four Harry Potter Books |tarîx=21 kanûna paşîn 2008 |weşanger=FAST US-1 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150319041313/http://www15.uta.fi/FAST/US1/REF/potter.html |tarîxa-arşîvê=19 adar 2015 |tarîxa-gihiştinê=17 tebax 2008 }}</ref> === Pirtûkên bideng === Hemû heft pirtûkên ''Harry Potter'' bi versiyonên xwe yên dengî yên nekurtkirî jî hatine weşandin. Stephen Fry çapa Keyaniya Yekbûyî û Jim Dale jî ya amerîkî xwendiye.<ref>{{Jêder-nûçe |url=http://www.theaustralian.com.au/news/opinion/its-time-for-the-compleat-omnipresent-me/story-e6frg71o-1226424799622 |sernav=It's time for the compleat, omnipresent me |paşnav=Valentine |pêşnav=James |tarîx=13 tîrmeh 2012 |malper=[[The Australian]] |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120809171726/http://www.theaustralian.com.au/news/opinion/its-time-for-the-compleat-omnipresent-me/story-e6frg71o-1226424799622 |tarîxa-arşîvê=9 tebax 2012 |rewşa-urlyê=zindî |tarîxa-gihiştinê=9 tebax 2012 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://broadwayworld.com/article/Creator-Bryan-Fuller-Hints-at-PUSHING-DAISIES-Broadway-Bound-Revival-20120716 |sernav=Creator Bryan Fuller Hints at PUSHING DAISIES Broadway-Bound 'Revival' |tarîx=16 tîrmeh 2012 |weşanger=broadwayworld.com |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120720004018/http://broadwayworld.com/article/Creator-Bryan-Fuller-Hints-at-PUSHING-DAISIES-Broadway-Bound-Revival-20120716 |tarîxa-arşîvê=20 tîrmeh 2012 |rewşa-urlyê=zindî |tarîxa-gihiştinê=9 tebax 2012 }}</ref> == Girêdanên derve == * [http://www.jkrowling.com/ Malpera kesane ya JK Rowling] * [http://harrypotter.warnerbros.com/ Fîlmên Harry Potter] - Malpera Fermî (Brosers Warner.) * [http://harrypotter.bloomsbury.com/ Harry Potter] li Bloomsbury.com (weşangerê navneteweyî) * [http://harrypotter.scholastic.com/ Harry Potter] li Scholastic.com (weşanxana Dewletên Yekbûyî) * [http://www.raincoast.com/harrypotter Harry Potter] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220815073719/https://www.raincoast.com/harrypotter/ |date=2022-08-15 }} li ser Raincoast.com (weşangerê Kanada) * [https://site.universalorlando.com/wwohp/ The Wizading World of Harry Potter li Resort Orlando, Florîda] == Çavkanî == {{Çavkanî|2}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Çanda Keyaniya Yekbûyî]] [[Kategorî:Harry Potter| ]] [[Kategorî:Honak li ser efsûngeran]] [[Kategorî:Pirtûkên inglîzî]] [[Kategorî:Pirtûkên zarokan ên li dibistanan derbas dibin]] [[Kategorî:Pirtûkên zarokan ên li ser efsûnê]] [[Kategorî:Romanên J. K. Rowling]] [[Kategorî:Romanên li ser ejdehayan]] [[Kategorî:Wêjeya zarokan a brîtanî ya sedsala 20an]] [[Kategorî:Wêjeya zarokan a brîtanî a sedsala 21ê]] js1crfrryvhfqks2dyp3lyut8eodi3s 2090889 2090770 2026-09-02T12:30:44Z Avestaboy 34898 2090889 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî | sernavê_îtalîk = erê | nivîskar = [[J.K. Rowling]] | pêşgotin = | şêwe = [[Roman (wêje)|Roman]] | welat = {{Ala|Keyaniya Yekbûyî}} | dîrok = 1997-2007 | weşanger = Bloomsbury | pêk_tê_ji = * ''[[Harry Potter and the Philosopher's Stone|The Philosopher's Stone]]'' (1997) * ''[[Harry Potter and the Chamber of Secrets|The Chamber of Secrets]]'' (1998) * ''[[Harry Potter and the Prisoner of Azkaban|The Prisoner of Azkaban]]'' (1999) * ''[[Harry Potter and the Goblet of Fire|The Goblet of Fire]]'' (2000) * ''[[Harry Potter and the Order of the Phoenix|The Order of the Phoenix]]'' (2003) * ''[[Harry Potter and the Half-Blood Prince|The Half-Blood Prince]]'' (2005) * ''[[Harry Potter and the Deathly Hallows|The Deathly Hallows]]'' (2007) }} '''''Harry Potter''''' rêzeromaneke fantazî ye ku ji hêla nivîskara [[brîtanî]] [[J.K. Rowling|J. K. Rowling]] ve hatiye nivîsandin. Roman jiyana ciwanê sêrbaz ê bi navê Harry Potter û hevalên wî Hermione Granger û Ron Weasley wekî kronîkî vedibêje ku hemû li ''Xwendingeha Cadûgerî û Sêrbaziyê ya Hogwarts''ê [[xwendekar]] in. Çîroka sereke bi tekoşîna ''Harry''yî re têkildar e ku wî li ber Lord Voldemortê sêrbazê tariyê radibe ku dixwaze nemiriyê bi dest bixe, desthilatdariya sêrbaziyê ku wekî ''Wezareta Sêrbaziyê'' tê binavkirin, hilweşîne û hemû sêrbaz û Mugglean (mirovên ne-sêrbaz) li bin hêza xwe stûxwar bike. Di {{Dîrok|26|hezîran|1997}} de ji weşandina romana yekem ''[[Harry Potter and the Philosopher's Stone]]'' vir ve, rêzeroman li seranserê cîhanê popûlerbûneke berbiçav pêk anî û pesnê [[rexnegir]] û serkeftineke bazirganî bi dest xist. Rêzepirtûk him bala xwendevanên mezin û him jî ya xwendevanên biçûk kişand ser xwe û êdî yek ji kevirên kevneşopî yên [[wêje]]ya mezinên ciwan tê hesibandin.<ref>{{Jêder-nûçe |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/2996578.stm |sernav=Potter's place in the literary canon |paşnav=Allsobrook |pêşnav=Dr. Marian |tarîx=18 hezîran 2003 |malper=BBC News |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080109162755/http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/2996578.stm |tarîxa-arşîvê=9 kanûna paşîn 2008 |rewşa-urlyê=zindî |tarîxa-gihiştinê=15 çiriya pêşîn 2007 }}</ref> Heta sibata 2018an, ji zêdetirî 500 mîlyon kopiya rêzeroman li çar aliyê cîhanê hatine firotin û ketiye nav ''lîsteya pirtûkên ku di dîrokê de herî pir hatine firotin'' û li heştê zimanan hatine wergerandin.<ref name="Harry Potter copies">{{Jêder-nûçe |url=https://www.pottermore.com/news/500-million-harry-potter-books-have-now-been-sold-worldwide |sernav=500 million Harry Potter books have now been sold worldwide |paşnav=The Pottermore News Team |tarîx=1 sibat 2018 |malper=[[Pottermore]] |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180314231631/https://www.pottermore.com/news/500-million-harry-potter-books-have-now-been-sold-worldwide |tarîxa-arşîvê=14 adar 2018 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> Çar pirtûkên dawî yên rêzeromanê li [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|DYAyê]] di nav bîst û çar demjimêran a çapkirina xwe de nêzî yanzdeh mîlyon kopî firotin ku bi vê taybetiyê bûye yekemîn a ''lîsteya pîrtûkên ku zûtirîn hatine firotin''. Pirtûk di destpêkê de bi [[zimanê îngilîzî]] ji hêla du [[weşanxane]]yên mezin ve hat weşandin, Bloomsbury li [[Keyaniya Yekbûyî]] û Scholastic Press li [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]]. Şanoya ''Harry Potter and the Cursed Child'', li ser bingeha çîrokek e ku ji hêla Rowling ve hatibû nivîsandin, li [[London]]ê di 30yê tîrmeha 2016an de li Palace Theaterê hat pêşandan, berhem ji hêla Little, Brown ve hatiye çapkirin. Fîlmên heft pirtûkên xwemalî di nav heşt beşan de bi heman navê ji hêla Warner Bros. Pictures ve hatin çêkirin, ku heta sibata 2018an bûye sêyem rêzefîlma ku herî zêde dahatê bi dest xistiye. Di sala 2016an de nirxa giştî ya ''takemafa Harry Potter wekî'' $25 mîlyar hatiye texmînkirin<ref name="Time25">{{Jêder-malper |url=http://time.com/money/4279432/billion-dollar-spell-harry-potter |sernav=Harry Potter's $25 Billion Magic Spell |paşnav=Meyer |pêşnav=Katie |tarîx=6 nîsan 2016 |malper=[[Time Magazine|Time]] |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160410113503/http://time.com/money/4279432/billion-dollar-spell-harry-potter |tarîxa-arşîvê=10 nîsan 2016 |tarîxa-gihiştinê=4 çiriya paşîn 2016 }}</ref> ku bi vê jî ''Harry Potter dibe'' yek ji takemafên medyayê yên herî bilindtirîn ên hemû deman. [[Wêne:Harry Potter wordmark (British).svg|thumb|Logoya ku beriya sala 2010an di weşanên Brîtanya, Awistiralya û Kanadayê de dihat bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.bloomsbury.com/media/bookseller_image_tandcs.pdf |sernav=Harry Potter Books (UK Editions) Terms and Conditions for Use of Images for Book Promotion |tarîx=10 tîrmeh 2007 |weşanger=Bloomsbury Publishing Plc |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20070710055833/http://www.bloomsbury.com/media/bookseller_image_tandcs.pdf |tarîxa-arşîvê=10 tîrmeh 2007 |tarîxa-gihiştinê=7 îlon 2012 }}</ref>]] Rêzeroman ji gelek [[cure]]yan pêk hatiye, di ''cîhana Harry Potter'' de fantazî, [[drama]], mezinbûn û çîroka xwendingehê ya brîtanî (ku tê de hêmanên sêrbazî, rakêşanî, serpêhatî, tirsnakî jî) hene, gelek mijaran hatine nexşandin û gelek referans û wateyên çandî jî dihewîne.<ref name="meanings">Sources that refer to the many genres, cultural meanings and references of the series include: </ref> Li gorî Rowling, temaya sereke mijara mirinê ye.<ref name="Geordie Greig">{{Jêder-nûçe |url=https://www.telegraph.co.uk/news/uknews/1507438/There-would-be-so-much-to-tell-her....html |sernav='There would be so much to tell her...' |paşnav=Greig |pêşnav=Geordie |tarîx=11 kanûna paşîn 2006 |malper=The Telegraph |cih=London |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20070311032026/http://www.telegraph.co.uk/news/main.jhtml?xml=%2Fnews%2F2006%2F01%2F10%2Fnrowl110.xml |tarîxa-arşîvê=11 adar 2007 |rewşa-urlyê=zindî |tarîxa-gihiştinê=4 nîsan 2007 }}</ref> Mijarên din ên girîng ên rêzeromanê pêşdarazî, gendelî û dînîtî ne.<ref name="QuickQuoteQuill">{{Jêder-nûçe |url=http://www.quick-quote-quill.org/articles/2003/0302-newsround-mzimba.htm |sernav=Interview with Steve Kloves and J.K. Rowling |paşnav=Mzimba |pêşnav=Lizo |tarîx=28 tîrmeh 2008 |weşanger=Quick Quotes Quill |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150509001737/http://quick-quote-quill.org/articles/2003/0302-newsround-mzimba.htmaccess |tarîxa-arşîvê=9 gulan 2015 }}</ref> Serkeftina pirtûk û fîlman destûr daye nivîskarê ku cîhana ''Harry Potter'' bi gelek xebatên din ên alîgir re berfireh bike û bi vê derfetê ve J. K. Rowling bi riya malpera [[Pottermore]]ê ji bo geşedana cîhanê çîrokên alîgir diweşîne û wan rojane dike ku di nav wan de ya herî navdar ''[[Fantastic Beasts and Where to Find Them]] e''. Di van demên dawî de, li seranserê cîhanê li çend ''Universal Parks & Resorts''ê bi navê ''Wizading World of Harry Potter'' parkên temadar hatine çêkirin ji bo gerr û geştên turîstîk. == Bûyer == [[Wêne:Harry Potter Platform Kings Cross.jpg|thumb|246x246px| Platforma 9¾ li stasyona trenê ya London King Crossê]] Lehengê navendî yê rêzeromanê Harry Potter e, lawikê yanzdeh salî li Surreyê li bajarokê honakî ya bi navê ''Little Whinging''ê bi xaltîk, ap û pisxaltiyê xwe -bi Dursleysan- re dijî û her çiqas ew mirovên ne-sêrbaz bin jî ku wekî Muggles têne zanîn, Harry sêrbaz e.<ref>{{Jêder-nûçe |url=http://edition.cnn.com/2000/books/reviews/07/14/review.potter.goblet/ |sernav=Review: Gladly drinking from Rowling's 'Goblet of Fire' |paşnav=Lemmerman |pêşnav=Kristin |tarîx=14 tîrmeh 2000 |weşanger=CNN |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20060629221627/http://edition.cnn.com/2000/books/reviews/07/14/review.potter.goblet/ |tarîxa-arşîvê=29 hezîran 2006 |rewşa-urlyê=mirî |tarîxa-gihiştinê=28 îlon 2008 }}</ref> Cîhana sêrbaziyê ya veşartî bi cîhana Muggle re paralel e. Hêza wî ya sêrbazî zikmakî ye û zarokên xwedî hêzên bi vî rengî têne vexwendin ku biçin xwendingehên sêrbazî yên taybetî yên ku behreyên pêdivî yên ser efsûnî fêr bibin da ku di cîhana sêrbaziyê de bi ser kevin.<ref name="muggle guide">{{Jêder-nûçe |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/entertainment/arts/820551.stm |sernav=A Muggle's guide to Harry Potter |tarîx=28 gulan 2004 |malper=BBC News |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20081227212213/http://news.bbc.co.uk/1/hi/entertainment/arts/820551.stm |tarîxa-arşîvê=27 kanûna pêşîn 2008 |rewşa-urlyê=zindî |tarîxa-gihiştinê=22 tebax 2008 }}</ref> Harry dibe xwendekar li ''Xwendingeha Cadûgerî û Sêrbaziyê ya Hogwartsê'', vê akademiya sêrbaziyê li [[Skotlenda|Skolendayê]] ye û piraniya bûyerên rêzeromanê li wir qewimiye. Her ku Harry di temenên xwe de pêşve diçe, ew fêr dibe ku pirsgirêkên têne ber wî, çawa çareser bike: sêrbazî, civakî û hestyarî, mîna pirsgirêkên xortaniyê yên normal, weke hevaltî, dilşikestî, têkiliyên romantîk, karûbarên xwendingehê û ezmûnan, xeyal, depresiyon, [[stres]] û hêj mezintir ceribandina tundîtî bi riya şerên cîhana sêrbaziyê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.southflorida.com/movies/sfe-potter-synopses,0,6711375.story |sernav=Plot summaries for the first five Potter books |paşnav=Hajela |pêşnav=Deepti |tarîx=14 tîrmeh 2005 |weşanger=SouthFlorida.com |urlya-arşîvê=http://www.ebookee.com/Harry-Potter-All-7-Novels-Deluxe-Editions_218867.html |tarîxa-arşîvê=15 gulan 2010 |tarîxa-gihiştinê=29 îlon 2008 }}</ref> Di her pirtûkê de ji 1991ê heta 1998an ve saleke temenê Harryî tê vegotin.<ref>{{Jêder-nûçe |url=http://www.khouse.org/articles/2001/374/ |sernav=Potter books: Wicked witchcraft? |paşnav=Foster |pêşnav=Julie |tarîx=October 2001 |weşanger=Koinonia House |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080820211718/http://www.khouse.org/articles/2001/374/ |tarîxa-arşîvê=20 tebax 2008 |rewşa-urlyê=zindî |tarîxa-gihiştinê=15 gulan 2010 }}</ref> Di pirtûkan de gelek ''flashback'' jî hene, ku bi gelemperî bi riya bikaranîna amûra ''Pensieve''yê tevlî honakê dibin ku Harry tê de bîranînên karekterên din dibîne. Jîngeha ku ji Rowling ve hatiye afirandin bi rastiyê ve girêdayî ye. Civakên sêrbaziyê yên brîtanî ya pirtûkên Harry Potter li bin bandora çanda brîtanî ya 1990an û gelêriya ewropî ye û [[nivîskar]] sûd ji mîtolojiya klasîk û sîmyayê girtiye û hêmanên cîhana xwe ya mîna şivikên sêrbazan, nebatên efsûnî, melkisên firrinde, peyv û gotinên cadûgerî/efsûnî, sentor û afirîdeyên din ên efsûnî û kevirê fîlozofê hwd. çêkirine. Digel cîhana mîtolojîk a ''Narnia''yê û [[Cîhana Navîn]] a ''[[The Lord of the Rings (pirtûk)|Lord of the Ringsê]]'' cîhana sêrbazî ya ''Harry Potter'' tevî cîhana rastîn e û di nav xwe de gelek hêmanên jiyana normal a rojane dihewîne û bûyerên diqewimin piranî li Skoktlendayê (Hogwartsê), West Country, Devon, London û Surreyê li başûrê rojhilata [[Înglistan]] pêk tên.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.telegraph.co.uk/arts/main.jhtml?xml=/arts/2007/07/15/svharry15.xml&page=3 |sernav=Harry Potter and the parallel universe |paşnav=Farndale |pêşnav=Nigel |tarîx=15 tîrmeh 2007 |malper=The Daily Telegraph |cih=London |tarîxa-gihiştinê=28 îlon 2008 |tarîxa-arşîvê=18 tebax 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200818091740/https://www.telegraph.co.uk/culture/?xml=%2Farts%2F2007%2F07%2F15%2Fsvharry15.xml&page=3 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Cîhana ku tenê ji sêrbazan re gihîştiye, ji komeke perçebûyî ya kolanên veşartî yên tirsnakî, barên kevnar, xanûmanên welatê tenêtî û kela û şatoyên veşartî yên ku ji xelkê Muggle re nedîtî ne, pêk tê.<ref name="muggle guide"/> === Salên destpêkê === === ''Harry Potter and the Philosopher's Stone'' === Pirtûka yekem a rêzeromanê, ''Harry Potter and the Philosopher's Stone'' (li Dewletên Yekbûyî wekî ''Harry Potter and the Sorcerer's Stone hatiye'' weşandin) dema hatiye weşandin, diyar dibe ku bûyereke girîng û balkêş di cîhana sêrbaziyê de qewimiye ku Muggles (mirovên ne-sêrbaz) jî nîşanên wê dibînin. Daxuyaniya tevahî ya vê bûyerê û paşeroja Harry Potterê di seranserê rêzeromanê de bi hêdî hêdî û bi piledarî tê diyarkirin. Piştî beşa danasînê, pirtûk bi beriya rojbûna yanzdehem a Harry Potterî vedibe û pê re serpêhatiya wî ya sêrbazî dest pê dike. [[Wêne:P Harry Potter 2.png|thumb|Şopa êrîşê.]] Herçiqas xaltî û apê wî hewil dide ku Harry behreyên xwe yên sêrbazî ferq neke,<ref name="hp-stories" /> hewildanên wan pûç dibe. Harry nîv-efsûnî ''Rubeus Hagrid'' nas dike ku ew pêwendiya wî ya yekem bi cîhana sêrbaziyê re ye. Hagrid xwe wekî ''Nobedarê Kilît û Erdên Hogwartsê'' û şahidê hin bûyerên dîroka wî dide nasîn.<ref name="hp-stories" /> Harry fêr dibe ku di pitikiyê de ew bûye şahidê kuştina dêûbavên xwe a ku ji hêla sêrbazê tariyê Lord Voldemort ve hatine kuştin û piştre jî hewil daye ku wî jî bikuje.<ref name="hp-stories">{{Jêder-nûçe |url=https://www.usatoday.com/life/books/news/2007-07-19-potter-books_N.htm |sernav=The Harry Potter stories so far: A quick CliffsNotes review |paşnav=Memmott |pêşnav=Carol |tarîx=19 tîrmeh 2007 |malper=USA Today |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20081218023806/http://www.usatoday.com/life/books/news/2007-07-19-potter-books_N.htm |tarîxa-arşîvê=18 kanûna pêşîn 2008 |rewşa-urlyê=zindî |tarîxa-gihiştinê=28 îlon 2008 }}</ref> Di cihê kuştinê de bûyereke ecêbmayî qewimiye: Harry ji vê êrîşî xelas bûye, tenê bi şopa birîneke birûskî ya li ser eniya xwe û Voldemort bi qelsbûneke şûnde winda bûye. Ji ber vê bûyerê ya bêxwestek û bêhewila wî pêk hatiye, Harry di cîhana sêrbaziyê de bûye efsaneyeke zindî. Lê belê, bi fermana sêrbazê pîrê navdar [[Albus Dumbledore]], ''Harry''ê sêwî li mala xizmên xwe yên cirnexweş ên Muggle, ''Dursley''an hat hewandin lê tevî parêziyê, tevgerên xirab jî pê kirin; wan gelek caran di dolabekê de bêxwarin ew heps kir û wî wekî xulamê xwe dîtin. Hagridî ew bi riya fermî vexwend ''Xwendingeha Cadûgerî û Sêrbaziyê ya Hogwartsê'' ku di vê xwendingeha navdar a Skotlendayê de ji zarokên deh saliyan heta ciwanên hevde saliyan re heft salan perwerdehiya sêrbaziyê dihat dayîn. Bi alîkariya Hagrid, Harry amadekariya xwe dike û dest bi xwendina xwe ya sala yekem a li Hogwartsê dike. Gava ku Harry dest bi venasîna cîhana sêrbaziyê dike, xwendevan li gelek deverên sereke yên ku li seranserê rêzeromanê de têne bikaranîn, nas dike. Harry bi piraniya lehengên sereke re hevdîtinê dike û bi du hevalên xwe yên herî nêzîk re li hev tê: ''Ron Weasley'', endamê malbateke kevn, mezin û şa, lê [[hejar]] e û ''Hermione Granger'' ciwaneke hêja, jêhatî û zaroka dêûbaveke ne-sêrbaz e.<ref name="hp-stories"/><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.jkrowling.com/textonly/en/news_view.cfm?id=80 |sernav=J K Rowling at the Edinburgh Book Festival |tarîx=15 tebax 2004 |weşanger=J.K. Rowling.com |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080823121201/http://www.jkrowling.com/textonly/en/news_view.cfm?id=80 <!--Added by H3llBot--> |tarîxa-arşîvê=23 tebax 2008 |tarîxa-gihiştinê=27 îlon 2008 }}</ref> Ji wan pê ve Harry rastî van kesan jî tê: mamosteyê îksîrê yê xwendingehê, ''Severus Snape'' ê ku her tim bi dilsarî nêzî ''Harryî'' dibe; ''Draco Malfoyê ''ku ji destpêkê ve dijminatiya Harryî'' dike û ''Quirinus Quirrellê ku dersa ''Parastina Li Dijî Hunerên Tariyê'' dide ku piştre hevalbendiya wî ya bi ''Lord Voldemort''î re eşkere dibe. Her wiha ew behreya xwe ya ajotina ''melkisên firrinde''yê vedibîne û piştî serkeftinên xwe li tîma ''Quidditch'' tê peywirdarkirin, ku ev werzîşek e di cîhana sêrbaziyê de. Pirtûka yekem bi rûbirûmana duyem a ''Harry''î bi ''Lord Voldemortî'' re dawî dibe, ku ew pir dixwaze ji bo laşekî nû, bibe xwediyê kevira fîlozofê, ji ber ku hêza [[kevir]] derfeta jiyaneke bêdawî û behreya zêrkirina hemû metalan dide xwediyê xwe.<ref name="hp-stories" /> === ''Harry Potter and the Chamber of Secrets'' === Rêzeroman bi ''Harry Potter and the Chamber of Secrets''ê didome, ku salvegera duyem a ''Harr''yî ya li Hogwartsê vedibêje. Ew û hevalên wî dikevin şopa sirrek 50 salî, ku têkiliya wê bi bûyerên xirab ên herî dawiya xwendingehê re girêdayî xuya nake. Xwişka biçûk a Ron, ''Ginny Weasley'', sala xwe ya yekem li Hogwartsê tomar dike û lênûskeke kevn li nav alavên xwendekarekî berê ''Tom Marvolo Riddle''î dibîne, piştre eşkere dibe ku ew ezîtiya xortaniyê ya ''Voldemort'' e. Bîra ''Tom Riddle'' di hundurê wê rojnivîskê de veşartî maye û dema ku Ginny dest bi pêbaweriyê dike, Voldemort derfetê dibîne ku bibe xwediyê wê. [[Wêne:Harry Potter.jpg|thumb|çep|Harry Potter]] Bi domahiya rojnivîskê re, Ginny li ser fermanên Voldemort tevdigere û bêhemdê xwe bo berdana cinawirekî, "Odeya Sirran" vedike, piştre tê fêmkirin, êrîşa ku li ser xwendekarên Hogwartsê tê birin, ji aliyê cinawirekî bi navê ''basilisk''ê tê kirin. Ew kesên ku rasterast li çavên wî dinihêrin dimirin û kesên ku bi dizîka lê dinihêrin jî dibin kevir. Pirtûk her wiha mamosteyê nû yê Parastina Li Dijî Hunerên Tariyê ''Gilderoy Lockhart''î dide nasîn; sêrbazekî pir şa û bixwebawer be jî piştre tê dîtin ku sixtekar e. Harry vedibîne ku pêşdaraziya nav Cîhana Sêrbaziyê di dîroka xwendingehê de jî heye, û fêr dibe ku hikûmdariya terorê ya Voldemortî bi gelemperî li ser sêrbaz û cadûyên ''bingeh-Muggle''an pêk aniye. Her wiha Harry fêrî behreyeke xwe ya din dibe ku dikare zimanê maran ''Parseltongue''ê biaxive û ev behreya kêmdîtî bi ''Hunerên Tariyê'' re girêdayî ye. Gava ku êrîşî Hermione kir û bû kevir, Harry û Ron asoxî parçeyên pazilê li hev anîn û ''Odeya Sirran'' vekir. Harryî rojnivîsk ji holê rakir û ''Ginny'' xelas kir, piştre fêr dibin ku wan parçeyekî ji giyana Voldemortî jî tune kir. Dawiya pirtûkê diyar dike ku ''Lucius Malfoy'' ê ku bavê Draco û dijberê bavê Ron û Ginny ye, ev rojnivîsk têxistiye nav alavên ''Ginny''ê. === ''Harry Potter and the Prisoner of Azkaban'' === Romana sêyem, ''Harry Potter and the Prisoner of Azkaban'', li ser sala sêyem a perwerdeya sêrbaziyê ya ''Harry''î disekine. Ev pirtûk bi ti awayî ''Lord Voldemort''î tevlî bûyeran nake ku di rêzeromanê de tenê ev pirtûk vê taybetiyê hildide. Di şûna wê de, Harry bi Sirius Black re mijûl dibe, ku ew hevalê herî baş ê bavê wî bû lê belê bi ya Cîhana Sêrbaziyê ew mêrkujek girseyî ya reviyayî ye û di kuştina dêûbavên ''Harry''î de alîkariyê kiriye, ji ber vê tawanbariyê ew avêtine <small>girtîgeha</small> ''Azkaban''ê. Gava ku Harry bi ''dementor''an dikoşiya (''afirîdeyên tarî yên ku giyanên mirovan dimêjin, giyanmêj'') ku bi dîtinê ve xwendingehê jî diparêzin, wî digihîje mamosteyê ''Parastina Li Dijî Hunerên Tarîyê'' Remus Lupin ê ku dawiyê derdikeve holê ku ew gurmirov e. Lupin hunerên parastinê li ''Harry''î dide fêrkirin ku behreya wî yê sêrbaziyê ji yên hevsalên xwe bilindtir e. Harry fêr dibe ku him Lupin û him jî Black hevalên baştirîn ên bavê wî bûn û hevalê wan ê çaremîn, ''Peter Pettigrew'', diyar dibe ku di canê mişka malî ya Ronî, ''Scabbers''ê de hatiye veşartin, ku wî ketibû bin fermana ''Voldemort''î.<ref name="hp-plot-azkaban">{{Jêder-nûçe |url=https://www.nytimes.com/1999/09/05/books/rowling-azkaban.html |sernav=Harry Potter and the Prisoner of Azkaban |paşnav=Maguire |pêşnav=Gregory |tarîx=5 îlon 1999 |malper=The New York Times |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100713062301/http://www.nytimes.com/1999/09/05/books/rowling-azkaban.html |tarîxa-arşîvê=13 tîrmeh 2010 |rewşa-urlyê=zindî |tarîxa-gihiştinê=28 îlon 2008 }}</ref> Bi vê pirtûkê re diyar dibe ku dê di hemû salên perwerdehiyê de mamosteyek nû ya dersa ''Parastina Li Dijî Hunerên Tarîyê'' were xwendingehê ku yek ji wan jî dê salek zêdetir nemîne. === Voldemort vedigire === === ''Harry Potter and the Goblet of Fire'' === [[Wêne:The_Elephant_House.jpg|alt="The Elephant House", a small, painted red café where Rowling wrote a few chapters of ''Harry Potter and the Philosopher's Stone''|thumb| [[The Elephant House (Edinburgh Café)|The Elephant House]] yek ji kafeyên li [[Edinburgh|Edinburghê ye]] ku Rowling beşa yekem a ''Harry Potter tê de nivîsandiye''.]] Di dema xwendingeha sala çarem a Harry de (di pirtûka çaremîn, ''Harry Potter and the Goblet of Fireê de''), Harry bêdilxwazî beşdarî ''Triwizard Tournament'' bû ku ev pêşbaziyek gelek xeternek û qasî wê peroşîner e, sê pêşbazên xwendingehan di sê peywiran de ji bo destxistina kupaya Triwizardê bi hev re pêşbaziyê dikir. Îsal, Harry divê li dijî cadûyekê û sêrbazekî şampiyon re pêbaziyê bike ên ku ji xwendingehên dûr ên aliyê din ên deryayê ''Beauxbatons'ê û ''Durmstrangê hatine, û ev dibe sedema ku hevalên Harry ji wî dûr bikevin.<ref name="hp-plot-goblet">{{Jêder-nûçe |url=https://www.nytimes.com/2000/07/23/books/rowling-goblet.html |sernav=Harry Potter and the Goblet of Fire |paşnav=King |pêşnav=Stephen |lînka-nivîskar=Stephen King |tarîx=23 tîrmeh 2000 |malper=The New York Times |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20090404020705/http://www.nytimes.com/2000/07/23/books/rowling-goblet.html |tarîxa-arşîvê=4 nîsan 2009 |rewşa-urlyê=zindî |tarîxa-gihiştinê=28 îlon 2008 }}</ref> Harry di domahiya tûrnûvayê de ji hêla mamosteyê xwe yê nû yê Parastina Li Dijî Hunerên Tariyê ve tê rêberîkirin ku ew Alastor "Mad-Eye" Moody ye ku yek ji alîgirên Voldemort e û navê wî yê rast Barty Crouch, Jr. e. Plana Voldemort ev e ku Crouch di tûrnûvayê de Harry bibe ji wî re. Her çend Harry karibe xwe jê xelas bike jî, ''Cedric Diggory'', şampiyonê din ê Hogwartsê bû, ji hêla Peter Pettigrew ve tê kuştin û Voldemort dîsa bi bedeneke fizîkî re têdikeve Cîhana Sêrbaziyê. === ''Harry Potter and Order of the Phoenix'' === Di pirtûka pêncem de, ''Harry Potter and Order of the Phoenix'', Harry divê bi darî Voldemortê nûvekirî keve. Ji bo bersivê bide nûvekirina Voldemortî, Dumbledore ''Order of the Phoenix''ê (''Celebiya Sîmirê'') ji nû ve çalak dike ku ev civakek veşartî ye û di mala malbata tarî ya Sirius Black de dixebite da ku peyrewên Voldemortî têk bibin û li hemberî armancên Voldemortî bi taybetî Harryî jê biparêze. Tevî ku daxûyaniya Harryî li ser çalakiyên vê dawiyê yên Voldemortî, ''Wezareta Efsûnê'' û gelek kesên din ên li cîhana sêrbaziyê red dikin û dibêjin Voldemort venegeriyaye. Li hemberî hewilên Dumbledore û ''Harry''yî yên ku hewil didin ku qala vegera Voldemortî, Cîhana Sêrbaziyê hişyar bikin, ''Wezareta Efsûnê'' ''Dolores Umbridge''ê wek Vekolînera Bilind a Hogwartsê û mamosteya Parastina Li Dijî Hunerên Tariyê dişînin xwendingehê. Ew xwendingeh vediguherîne rejîmek dîktatorî û destûrê nade xwendekaran ku li hemberî sêrbaziya tarî, dersên parastinê bistînin.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.nytimes.com/2003/07/13/books/review/rowling-phoenix.html |sernav='Harry Potter and the Order of the Phoenix' |paşnav=Leonard |pêşnav=John |tarîx=13 tîrmeh 2003 |malper=The New York Times |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120517174431/http://www.nytimes.com/2003/07/13/books/review/rowling-phoenix.html |tarîxa-arşîvê=17 gulan 2012 |rewşa-urlyê=zindî |tarîxa-gihiştinê=28 îlon 2008 }}</ref> Hermione û Ron "Artêşa Dumbledore"î ava dikin, komek veşartî ye û tê de Harry ji hevalên pola xwe re efsûnên ''Parastina Li Dijî Hunerên Tarî''yê rê dide ku wî li pevçûnên xwe yên berê ya li dijî sêrbazên tariyê ceribandibû. Bi saya van dersan bala ''Harry''yî dikeve ''Cho Chang''ê a ku navdar û dilkêş. Karûbarên xwendingêhê û xebatên komê Harryî têdixe tengasiyê û di xewnên xwe de her tim dibîne ku ew di eywanên wezaretê yên tarî de ye, bi vê rewşê ew bi bêxewiyê de diçe. Paşê kehanetek girîng di derheqê Harry û Lord Voldemortî de eşkere dibe<ref name="Ivory Tower 1">{{Jêder-kitêb |sernav=The Ivory Tower and Harry Potter: Perspectives on a Literary Phenomenon |url=https://archive.org/details/ivorytowerharryp0000lana |paşnav=A Whited |pêşnav=Lana |weşanger=University of Missouri Press |sal=2004 |isbn=978-0-8262-1549-9 |rûpel=[https://archive.org/details/ivorytowerharryp0000lana/page/371 371] }}</ref> û Harry vedibîne ku di navbera wî û Voldemortî de têkiliyeke êş heye, ku destûrê dide Harry da ku hin çalakiyên Voldemortî telepatîkî bibîne. Di lûtkeya romanê de, Harry ji aliyê ''Wezareta Efsûnê ve'' tê xapandin û ev dibe sebeba ku Sirius êşkence bibîne. Ew û hevalên wî bi peyrewên Voldemortî (bi navê ''Death Eaters'', ''mirinxuran'') ên li Wezareta Sêrbaziyê ne, rû bi rû dimînin. Her çiqas bi hatina endamên ''Order of the Phoenix'' jiyanên ciwanan xilas bibe jî, di pevçûnê de Sirius Black tê kuştin. === ''Harry Potter and the Half-Blood Prince'' === [[Wêne:The Making of Harry Potter 29-05-2012 (7415396442).jpg|thumb|çep]] Di pirtûka şeşan de, ''Harry Potter and the Half-Blood Prince'', Voldemort dest bi şerek bipergal dike. Harry û hevalên wî kêm zêde ji xeterên li Hogwartsê têne parastin. Lê ew bi tengasiyên xortaniyê mijûl dibin - Harry di dawiyê de bi Ginny re dest bi têkiliyê dike, Ron bi xwendekara Hogwartsê ''Lavender Brown'' re têkiliyek xurt ava dike û Hermione di nav xwe de hestên romantîkî pêşde dixe bo Ronî. Di destpêka romanê de, Harry pirtûkek bi dest dixe ku ji xwediyê kevn ve bi gelek şîrove, jêrenot û pêşniyazan re hatiye dagirtin: "''the Half-Blood Prince''"(''Mîrzayê Melez''). Ev pirtûk çavkaniya serkeftinek zanistî ya skolastîk e û bi saya wê di nav hosteyên îksîran de navdariyeke mezin a nivîskarê wê, ''Horace Slughorn''î pêk hatiye; lê ji ber bandorên mezin ên îksîran bûye çavkaniyek xeternak jî. Bi nêzîkbûna şerê ve Dumbledore bi Harry re dersên taybet dimeşîne, ku Harry bi saya amûra ''Pensieve''ê ji bîranînên cûda yê wî di wê kevirê de ew dîtin, di derheqê destpêka jiyana Voldemortî de agahiyan hev dide. Van agahiyan eşkere dikin ku, ji bo ku jiyana xwe biparêze, Voldemortî giyanê xwe parçe parçe kiriye û ji bo afirandineke nû wan têxistiye nav ''Horcrux''an - alavên efsûnî ên şeytanî yên ku li cihên ji hev cûda hatine veşartin, ku yek ji wan rojnivîsk bû a ku di pirtûka duyemîn de hatibû tunekirin.<ref name="harry-potter-prince">{{Jêder-nûçe |url=https://www.nytimes.com/2005/07/16/books/16choc.html |sernav=Harry Potter Works His Magic Again in a Far Darker Tale |paşnav=Kakutani |pêşnav=Michiko |tarîx=16 tîrmeh 2005 |malper=The New York Times |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20090416015406/http://www.nytimes.com/2005/07/16/books/16choc.html |tarîxa-arşîvê=16 nîsan 2009 |rewşa-urlyê=zindî |tarîxa-gihiştinê=28 îlon 2008 }}</ref> Draco, ku tevlî ''Death Eater''an bûbû, piştî vegera xwe ya ji berhevkirina ''Horcrux''an, hewl dide ku êrîşek bibe ser ''Dumbledore''î û pirtûk bi kuştina Dumbledoreî ji hêla Severus Snape ve diqede, yê ku bi ''Half-Blood Prince'' hatibû binavkirin. === Harry Potter and the Deathly Hallows === [[Wêne:Harry Potter Book and Wand.jpg|thumb]] ''Harry Potter and the Deathly Hallows'', romana dawîn a rêzeromanê ye, rasterast piştî bûyerên pirtûka şeşemîn dest pê dike. Lord Voldemort hêza xwe ya desthilardariyê temam dike û Wezareta Efsûnê dixe bandora xwe. Harry, Ron û Hermione xwendingehê berdidin ku karibin bi rehetî têkevin şopên Horcruxên mayî yên Voldemortî û wan hilweşînin. Him ji bo ewlehiya xwe û him jî yên malbat û hevalên xwe neçar dibin ku xwe bi xwe îzole bikin. Ron wekî bi nexweşiyeke ketiye tev dide û ji malbata xwe dûr dikeve, ji xwe Harry û ''Dursley''an ji hev cihê ne û Hermione jî bîranînên dê û bavê xwe ji hişê wan paqij dike û wan dişîne derveyî welêt. Gava ku li ''Horcrux''a sêyemîn digeriyan, ew hûrguliyên li ser kehaneteke kevn a ''Deathly Hallows''ê (''Qencinên Mirinê'') bi dest dixin, bi ya efsaneyê heke kesek sê alavên efsanewî li bin Nobedarê bike yek, dê ew ê bibe Serdarê/a Mirinê. ''Invisibility Cloak'' (''Kitana Nedîtbariyê'') a Harry yek ji wan alvan e û ew pê dihese ku Voldemort li yekî din digere: ''Elder Wand'', şivika herî hêzdar a dîrokê. Di dawiya pirtûkê de, Harry û hevalên wî hînî pêşeroja Dumbledoreî û her armancên rastî yên Snapeî dibin - ew ji kuştina dayika Harryî vir ve ji bo Dumbledoreî xebitiye. Di encamê de, Snape ji hêla Voldemortî ve tê kuştin. Pirtûk bi Şerê Hogwartsê diqede. Harry, Ron û Hermione, bi hevkariyên endamên ''Order of the Phoenix''ê û gelek [[mamoste]] û xwendekaran, Hogwartsê ji Voldemortî, Death Eater û afirîdeyên efsûnî yên cûrbecûr diparêzin. Di pêla yekem a şerê de çend lehengên mezin têne kuştin, mîna Remus Lupine û birayê mezin ê Ron Fred Weasley. Piştî ku fêr dibe, ew bixwe jî Horcrux e, Harry li ''Forbidden Forest''ê (''Daristana Qedexe'') xwe berdide destên Voldemortî lê di wê kêliyê de lenet (Avada Kedavra) li wî dike. Parêzgerên Hogwartsê ji ber texmîna mirina Harryî radestî dijminê nabin û şerê didomînin. Harry hişyar dibe û tê ber rûyê Voldemortî, ê ku hemû ''Horcrux''ên wî hatin hilweşandin. Di şerê dawîn de, leneta Voldemortî li efsûna Harryî (Expelliarmus) ket û Voldemort kuşt. Epîloga "Nineteen Years Later" (danîn li {{Dîrok|1|îlon|2017}})<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.independent.co.uk/arts-entertainment/books/news/harry-potter-19-years-later-jk-rowling-hogwarts-kings-cross-deathly-hallows-epilogue-a7923651.html |sernav=Kopîkirina arşîvê |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180102191419/https://www.independent.co.uk/arts-entertainment/books/news/harry-potter-19-years-later-jk-rowling-hogwarts-kings-cross-deathly-hallows-epilogue-a7923651.html |tarîxa-arşîvê=2 kanûna paşîn 2018 |rewşa-urlyê=zindî |tarîxa-gihiştinê=2017-12-28 }}</ref> li ser jiyanên lehengan e ku ji şerê xelas bûbûn û bandorên mirina Voldemortî ya li ser Cîhana Sêrbaziyê vedibêje. Di epîlogê de, Harry û Ginny zewicî ne û sê zarokên wan hene;` Ron û Hermione jî xwediyên du zarokan in.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.beyondhogwarts.com/harry-potter/articles/jk-rowling-goes-beyond-the-epilogue.html |sernav=Kopîkirina arşîvê |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110918203859/http://www.beyondhogwarts.com/harry-potter/articles/jk-rowling-goes-beyond-the-epilogue.html |tarîxa-arşîvê=18 îlon 2011 |rewşa-urlyê=zindî |tarîxa-gihiştinê=2011-09-09 }}</ref> == Malpera Pottermore == [[Wêne:J. K. Rowling 2010.jpg|alt=J.K. Rowling, a blond, blue-eyed woman, who is the author of the series|çep|thumb|271x271px| Romannivîs, [[J.K. Rowling|J. K. Rowling]] ]] Di 2011an de, Rowling ji bo ragihandina projeyek paşerojê bi navê Pottermore, malperek nû da destpêkirin.<ref>{{Jêder-nûçe |url=http://abcnews.go.com/Entertainment/wireStory?id=13858046 |sernav=J.K. Rowling Has Mysterious New Potter Website |tarîx=16 hezîran 2011 |weşanger=ABC News |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110618134045/http://abcnews.go.com/Entertainment/wireStory?id=13858046 |tarîxa-arşîvê=18 hezîran 2011 |rewşa-urlyê=zindî |tarîxa-gihiştinê=16 hezîran 2011 }}</ref> Pottermore di 14ê nîsana 2012an de ji raya giştî re vebû.<ref name="waiting">{{Jêder-malper |url=http://insider.pottermore.com/2012/03/waiting-for-pottermore.html |sernav=Waiting for Pottermore? |tarîx=8 adar 2012 |malper=Pottermore Insider |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120310102525/http://insider.pottermore.com/2012/03/waiting-for-pottermore.html |tarîxa-arşîvê=10 adar 2012 |rewşa-urlyê=mirî |tarîxa-gihiştinê=9 adar 2012 }}</ref> Pottermore destûrê dide bikarhêneran ku bên hilbijartin, ji hêla şivikê ve bêne komkirin û derfeta lîstikên biçûk ên cuda cuda dide ku bilîzin. Armanca sereke ya malperê ew bû ku ku çîrokên qasî 18.000 bêjeyan pêk hatine ji aliyê bikarhêneran ve bêne gihaştin ku berê nehatibûn weşandin.<ref>{{Jêder-nûçe |url=http://newsfeed.time.com/2011/06/23/pottermore-secrets-revealed-j-k-rowlings-new-site-is-e-book-meets-interactive-world |sernav='Pottermore' Secrets Revealed: J.K. Rowling's New Site is E-Book Meets Interactive World |paşnav=Gilder Cooke |pêşnav=Sonia van |tarîx=23 hezîran 2011 |malper=[[Time (magazine)|Time]] |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120829110641/http://newsfeed.time.com/2011/06/23/pottermore-secrets-revealed-j-k-rowlings-new-site-is-e-book-meets-interactive-world/ |tarîxa-arşîvê=29 tebax 2012 |rewşa-urlyê=zindî |tarîxa-gihiştinê=6 kanûna paşîn 2013 }}</ref> Di îlona 2015an de, malper bi tevahî hatiye sererastkirin û piraniya taybetmendiyên wî hatin guhartin. [[Malper]] ji nû ve hatiye çêkirin û êdî ew giraniya xwe dide agahiyên heyîn û di pirtûkan de tên peydakirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.pottermore.com/news/Welcome-to-the-new-Pottermore |sernav=Pottermore |malper=Pottermore |weşanger=Pottermore |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150926135910/https://www.pottermore.com/news/Welcome-to-the-new-Pottermore |tarîxa-arşîvê=26 îlon 2015 |rewşa-urlyê=zindî |tarîxa-gihiştinê=8 çiriya pêşîn 2015 }}</ref> == Werger == [[Wêne:RIAN archive 168852 The seventh book about Harry Potter goes on sale.jpg|thumb| Wergera rûsî ya ''The Deathly Hallows'' li [[Mosko]]yê, di 2007an de, xwendevan li benda firotina çapa yekem e]] Pirtûk li 80 zimanan hatiye wergerandin,<ref name="Harry Potter copies"/> Rowling di nav nivîskarên herî wergerandî yên di dîrokê de cih digire.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tomedes.com/translator-hub/most-translated-author.php |sernav=WHO IS THE WORLD'S MOST TRANSLATED AUTHOR? |tarîx=27 tîrmeh 2016 |weşanger=Tomedes |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180612143722/https://www.tomedes.com/translator-hub/most-translated-author.php |tarîxa-arşîvê=12 hezîran 2018 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> Pirtûk ji zimanên cihêreng ên wekî [[Zimanê korêyî|koreyî]], [[Zimanê ermenî|ermenî]], [[Zimanê ûkraynî|ûkraynî]], [[Zimanê erebî|erebî]], [[Zimanê urdû|urdu]], [[Zimanê hindî|hindî]], bengalî, [[Zimanê bulgarî|bulgarî]], afrîkî, [[Zimanê albanî|albanî]], [[Zimanê letonî|letonî]], [[Zimanê viyetnamî|viyetnamî]] û [[zimanê hawaiyî|hawaiyî]] hatiye wergerandin. Romana yekem ber bi [[Zimanê latînî|latînî]] û hetta [[Yewnaniya kevn|yewnaniya]] kevn ve hatiye wergerandin,<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.users.globalnet.co.uk/~loxias/harry_potter.htm |sernav=Harry Potter in Greek |paşnav=Wilson |pêşnav=Andrew |sal=2006 |weşanger=Andrew Wilson |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080621122227/http://www.users.globalnet.co.uk/~loxias/harry_potter.htm |tarîxa-arşîvê=21 hezîran 2008 |rewşa-urlyê=zindî |tarîxa-gihiştinê=28 tîrmeh 2008 }}</ref> û ji ber vê wergerandinê ew wekî xebata herî dirêj a nivîsandî ya yewnaniya kevn e, ji romanên [[Heliodorusê Emesayî|''Heliodorusê Emesa''yî]] yê vir ve ya ku di sedsala 3an PZ. hatibûn nivîsandin.<ref>{{Jêder-nûçe |url=http://playalicious.com/reference/news/greek_harry.html |sernav=Harry Potter? It's All Greek to Me |paşnav=Castle |pêşnav=Tim |tarîx=2 kanûna pêşîn 2004 |malper=Reuters |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080119214752/http://playalicious.com/reference/news/greek_harry.html |tarîxa-arşîvê=19 kanûna paşîn 2008 |tarîxa-gihiştinê=28 tîrmeh 2008 }}</ref> Romana duyem jî bo zimanê [[Zimanê latînî|Latînî]] hat wergerandin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.bloomsbury.com/uk/harry-potter-and-the-chamber-of-secrets-latin-9780747588771/ |sernav=Harry Potter and the Chamber of Secrets (Latin) |paşnav=LTD |pêşnav=Skyron |malper=Bloomsbury Publishing |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150905162802/http://www.bloomsbury.com/uk/harry-potter-and-the-chamber-of-secrets-latin-9780747588771/ |tarîxa-arşîvê=5 îlon 2015 |rewşa-urlyê=zindî |tarîxa-gihiştinê=13 tebax 2015 }}</ref> Hin wergêrên ku ji bo wergerandina pirtûkan xebitîne, berî wergerê jî nivîskar û rexnegirên zimanên xwe bûn ên ku di civata wêjeyî de xwedî hêz bûn, wekî Viktor Golyshev, ê ku wergera rûsî an jî Sevin Okyay, wergera tirkî kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.turkishdailynews.com.tr/article.php?enewsid=29054 |sernav=Not lost in translation: Harry Potter in Turkish |paşnav=Güler |pêşnav=Emrah |sal=2005 |malper=The Turkish Daily News |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20070930171135/http://www.turkishdailynews.com.tr/article.php?enewsid=29054 |tarîxa-arşîvê=30 îlon 2007 |tarîxa-gihiştinê=9 gulan 2007 }}</ref> Di Fransayê de yekem pirtûka ziman-biyanî ya ku têketiye lîsteya pirtûkên herî pir hatine firotin, romana pêncem a Harry Potter e.<ref>{{Jêder-nûçe |url=http://news.bbc.co.uk/cbbcnews/hi/world/newsid_3036000/3036350.stm |sernav=OOTP is best seller in France - in English! |tarîx=1 tîrmeh 2003 |malper=BBC News |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170613202533/http://news.bbc.co.uk/cbbcnews/hi/world/newsid_3036000/3036350.stm |tarîxa-arşîvê=13 hezîran 2017 |rewşa-urlyê=zindî |tarîxa-gihiştinê=28 tîrmeh 2008 }}</ref> Weşanên DYAyê bo înglîziya Amerîkayê hatin adaptekirin da ku wan ji xwendekarên ciwan ên amerîkî re bêtir famdar bibe.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.uta.fi/FAST/US1/REF/potter.html |sernav=Differences in the UK and US Versions of Four Harry Potter Books |tarîx=21 kanûna paşîn 2008 |weşanger=FAST US-1 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150319041313/http://www15.uta.fi/FAST/US1/REF/potter.html |tarîxa-arşîvê=19 adar 2015 |tarîxa-gihiştinê=17 tebax 2008 }}</ref> === Pirtûkên bideng === Hemû heft pirtûkên ''Harry Potter'' bi versiyonên xwe yên dengî yên nekurtkirî jî hatine weşandin. Stephen Fry çapa Keyaniya Yekbûyî û Jim Dale jî ya amerîkî xwendiye.<ref>{{Jêder-nûçe |url=http://www.theaustralian.com.au/news/opinion/its-time-for-the-compleat-omnipresent-me/story-e6frg71o-1226424799622 |sernav=It's time for the compleat, omnipresent me |paşnav=Valentine |pêşnav=James |tarîx=13 tîrmeh 2012 |malper=[[The Australian]] |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120809171726/http://www.theaustralian.com.au/news/opinion/its-time-for-the-compleat-omnipresent-me/story-e6frg71o-1226424799622 |tarîxa-arşîvê=9 tebax 2012 |rewşa-urlyê=zindî |tarîxa-gihiştinê=9 tebax 2012 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://broadwayworld.com/article/Creator-Bryan-Fuller-Hints-at-PUSHING-DAISIES-Broadway-Bound-Revival-20120716 |sernav=Creator Bryan Fuller Hints at PUSHING DAISIES Broadway-Bound 'Revival' |tarîx=16 tîrmeh 2012 |weşanger=broadwayworld.com |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120720004018/http://broadwayworld.com/article/Creator-Bryan-Fuller-Hints-at-PUSHING-DAISIES-Broadway-Bound-Revival-20120716 |tarîxa-arşîvê=20 tîrmeh 2012 |rewşa-urlyê=zindî |tarîxa-gihiştinê=9 tebax 2012 }}</ref> == Girêdanên derve == * [http://www.jkrowling.com/ Malpera kesane ya JK Rowling] * [http://harrypotter.warnerbros.com/ Fîlmên Harry Potter] - Malpera Fermî (Brosers Warner.) * [http://harrypotter.bloomsbury.com/ Harry Potter] li Bloomsbury.com (weşangerê navneteweyî) * [http://harrypotter.scholastic.com/ Harry Potter] li Scholastic.com (weşanxana Dewletên Yekbûyî) * [http://www.raincoast.com/harrypotter Harry Potter] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220815073719/https://www.raincoast.com/harrypotter/ |date=2022-08-15 }} li ser Raincoast.com (weşangerê Kanada) * [https://site.universalorlando.com/wwohp/ The Wizading World of Harry Potter li Resort Orlando, Florîda] == Çavkanî == {{Çavkanî|2}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Çanda Keyaniya Yekbûyî]] [[Kategorî:Harry Potter| ]] [[Kategorî:Honak li ser efsûngeran]] [[Kategorî:Pirtûkên inglîzî]] [[Kategorî:Pirtûkên zarokan ên li dibistanan derbas dibin]] [[Kategorî:Pirtûkên zarokan ên li ser efsûnê]] [[Kategorî:Romanên J. K. Rowling]] [[Kategorî:Romanên li ser ejdehayan]] [[Kategorî:Wêjeya zarokan a brîtanî ya sedsala 20an]] [[Kategorî:Wêjeya zarokan ya brîtanî a sedsala 21ê]] dcfrubmv778146u51geh13vm0mcd8hm 2090891 2090889 2026-09-02T12:31:26Z Avestaboy 34898 /* Çavkanî */ 2090891 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî | sernavê_îtalîk = erê | nivîskar = [[J.K. Rowling]] | pêşgotin = | şêwe = [[Roman (wêje)|Roman]] | welat = {{Ala|Keyaniya Yekbûyî}} | dîrok = 1997-2007 | weşanger = Bloomsbury | pêk_tê_ji = * ''[[Harry Potter and the Philosopher's Stone|The Philosopher's Stone]]'' (1997) * ''[[Harry Potter and the Chamber of Secrets|The Chamber of Secrets]]'' (1998) * ''[[Harry Potter and the Prisoner of Azkaban|The Prisoner of Azkaban]]'' (1999) * ''[[Harry Potter and the Goblet of Fire|The Goblet of Fire]]'' (2000) * ''[[Harry Potter and the Order of the Phoenix|The Order of the Phoenix]]'' (2003) * ''[[Harry Potter and the Half-Blood Prince|The Half-Blood Prince]]'' (2005) * ''[[Harry Potter and the Deathly Hallows|The Deathly Hallows]]'' (2007) }} '''''Harry Potter''''' rêzeromaneke fantazî ye ku ji hêla nivîskara [[brîtanî]] [[J.K. Rowling|J. K. Rowling]] ve hatiye nivîsandin. Roman jiyana ciwanê sêrbaz ê bi navê Harry Potter û hevalên wî Hermione Granger û Ron Weasley wekî kronîkî vedibêje ku hemû li ''Xwendingeha Cadûgerî û Sêrbaziyê ya Hogwarts''ê [[xwendekar]] in. Çîroka sereke bi tekoşîna ''Harry''yî re têkildar e ku wî li ber Lord Voldemortê sêrbazê tariyê radibe ku dixwaze nemiriyê bi dest bixe, desthilatdariya sêrbaziyê ku wekî ''Wezareta Sêrbaziyê'' tê binavkirin, hilweşîne û hemû sêrbaz û Mugglean (mirovên ne-sêrbaz) li bin hêza xwe stûxwar bike. Di {{Dîrok|26|hezîran|1997}} de ji weşandina romana yekem ''[[Harry Potter and the Philosopher's Stone]]'' vir ve, rêzeroman li seranserê cîhanê popûlerbûneke berbiçav pêk anî û pesnê [[rexnegir]] û serkeftineke bazirganî bi dest xist. Rêzepirtûk him bala xwendevanên mezin û him jî ya xwendevanên biçûk kişand ser xwe û êdî yek ji kevirên kevneşopî yên [[wêje]]ya mezinên ciwan tê hesibandin.<ref>{{Jêder-nûçe |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/2996578.stm |sernav=Potter's place in the literary canon |paşnav=Allsobrook |pêşnav=Dr. Marian |tarîx=18 hezîran 2003 |malper=BBC News |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080109162755/http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/2996578.stm |tarîxa-arşîvê=9 kanûna paşîn 2008 |rewşa-urlyê=zindî |tarîxa-gihiştinê=15 çiriya pêşîn 2007 }}</ref> Heta sibata 2018an, ji zêdetirî 500 mîlyon kopiya rêzeroman li çar aliyê cîhanê hatine firotin û ketiye nav ''lîsteya pirtûkên ku di dîrokê de herî pir hatine firotin'' û li heştê zimanan hatine wergerandin.<ref name="Harry Potter copies">{{Jêder-nûçe |url=https://www.pottermore.com/news/500-million-harry-potter-books-have-now-been-sold-worldwide |sernav=500 million Harry Potter books have now been sold worldwide |paşnav=The Pottermore News Team |tarîx=1 sibat 2018 |malper=[[Pottermore]] |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180314231631/https://www.pottermore.com/news/500-million-harry-potter-books-have-now-been-sold-worldwide |tarîxa-arşîvê=14 adar 2018 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> Çar pirtûkên dawî yên rêzeromanê li [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|DYAyê]] di nav bîst û çar demjimêran a çapkirina xwe de nêzî yanzdeh mîlyon kopî firotin ku bi vê taybetiyê bûye yekemîn a ''lîsteya pîrtûkên ku zûtirîn hatine firotin''. Pirtûk di destpêkê de bi [[zimanê îngilîzî]] ji hêla du [[weşanxane]]yên mezin ve hat weşandin, Bloomsbury li [[Keyaniya Yekbûyî]] û Scholastic Press li [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]]. Şanoya ''Harry Potter and the Cursed Child'', li ser bingeha çîrokek e ku ji hêla Rowling ve hatibû nivîsandin, li [[London]]ê di 30yê tîrmeha 2016an de li Palace Theaterê hat pêşandan, berhem ji hêla Little, Brown ve hatiye çapkirin. Fîlmên heft pirtûkên xwemalî di nav heşt beşan de bi heman navê ji hêla Warner Bros. Pictures ve hatin çêkirin, ku heta sibata 2018an bûye sêyem rêzefîlma ku herî zêde dahatê bi dest xistiye. Di sala 2016an de nirxa giştî ya ''takemafa Harry Potter wekî'' $25 mîlyar hatiye texmînkirin<ref name="Time25">{{Jêder-malper |url=http://time.com/money/4279432/billion-dollar-spell-harry-potter |sernav=Harry Potter's $25 Billion Magic Spell |paşnav=Meyer |pêşnav=Katie |tarîx=6 nîsan 2016 |malper=[[Time Magazine|Time]] |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160410113503/http://time.com/money/4279432/billion-dollar-spell-harry-potter |tarîxa-arşîvê=10 nîsan 2016 |tarîxa-gihiştinê=4 çiriya paşîn 2016 }}</ref> ku bi vê jî ''Harry Potter dibe'' yek ji takemafên medyayê yên herî bilindtirîn ên hemû deman. [[Wêne:Harry Potter wordmark (British).svg|thumb|Logoya ku beriya sala 2010an di weşanên Brîtanya, Awistiralya û Kanadayê de dihat bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.bloomsbury.com/media/bookseller_image_tandcs.pdf |sernav=Harry Potter Books (UK Editions) Terms and Conditions for Use of Images for Book Promotion |tarîx=10 tîrmeh 2007 |weşanger=Bloomsbury Publishing Plc |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20070710055833/http://www.bloomsbury.com/media/bookseller_image_tandcs.pdf |tarîxa-arşîvê=10 tîrmeh 2007 |tarîxa-gihiştinê=7 îlon 2012 }}</ref>]] Rêzeroman ji gelek [[cure]]yan pêk hatiye, di ''cîhana Harry Potter'' de fantazî, [[drama]], mezinbûn û çîroka xwendingehê ya brîtanî (ku tê de hêmanên sêrbazî, rakêşanî, serpêhatî, tirsnakî jî) hene, gelek mijaran hatine nexşandin û gelek referans û wateyên çandî jî dihewîne.<ref name="meanings">Sources that refer to the many genres, cultural meanings and references of the series include: </ref> Li gorî Rowling, temaya sereke mijara mirinê ye.<ref name="Geordie Greig">{{Jêder-nûçe |url=https://www.telegraph.co.uk/news/uknews/1507438/There-would-be-so-much-to-tell-her....html |sernav='There would be so much to tell her...' |paşnav=Greig |pêşnav=Geordie |tarîx=11 kanûna paşîn 2006 |malper=The Telegraph |cih=London |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20070311032026/http://www.telegraph.co.uk/news/main.jhtml?xml=%2Fnews%2F2006%2F01%2F10%2Fnrowl110.xml |tarîxa-arşîvê=11 adar 2007 |rewşa-urlyê=zindî |tarîxa-gihiştinê=4 nîsan 2007 }}</ref> Mijarên din ên girîng ên rêzeromanê pêşdarazî, gendelî û dînîtî ne.<ref name="QuickQuoteQuill">{{Jêder-nûçe |url=http://www.quick-quote-quill.org/articles/2003/0302-newsround-mzimba.htm |sernav=Interview with Steve Kloves and J.K. Rowling |paşnav=Mzimba |pêşnav=Lizo |tarîx=28 tîrmeh 2008 |weşanger=Quick Quotes Quill |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150509001737/http://quick-quote-quill.org/articles/2003/0302-newsround-mzimba.htmaccess |tarîxa-arşîvê=9 gulan 2015 }}</ref> Serkeftina pirtûk û fîlman destûr daye nivîskarê ku cîhana ''Harry Potter'' bi gelek xebatên din ên alîgir re berfireh bike û bi vê derfetê ve J. K. Rowling bi riya malpera [[Pottermore]]ê ji bo geşedana cîhanê çîrokên alîgir diweşîne û wan rojane dike ku di nav wan de ya herî navdar ''[[Fantastic Beasts and Where to Find Them]] e''. Di van demên dawî de, li seranserê cîhanê li çend ''Universal Parks & Resorts''ê bi navê ''Wizading World of Harry Potter'' parkên temadar hatine çêkirin ji bo gerr û geştên turîstîk. == Bûyer == [[Wêne:Harry Potter Platform Kings Cross.jpg|thumb|246x246px| Platforma 9¾ li stasyona trenê ya London King Crossê]] Lehengê navendî yê rêzeromanê Harry Potter e, lawikê yanzdeh salî li Surreyê li bajarokê honakî ya bi navê ''Little Whinging''ê bi xaltîk, ap û pisxaltiyê xwe -bi Dursleysan- re dijî û her çiqas ew mirovên ne-sêrbaz bin jî ku wekî Muggles têne zanîn, Harry sêrbaz e.<ref>{{Jêder-nûçe |url=http://edition.cnn.com/2000/books/reviews/07/14/review.potter.goblet/ |sernav=Review: Gladly drinking from Rowling's 'Goblet of Fire' |paşnav=Lemmerman |pêşnav=Kristin |tarîx=14 tîrmeh 2000 |weşanger=CNN |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20060629221627/http://edition.cnn.com/2000/books/reviews/07/14/review.potter.goblet/ |tarîxa-arşîvê=29 hezîran 2006 |rewşa-urlyê=mirî |tarîxa-gihiştinê=28 îlon 2008 }}</ref> Cîhana sêrbaziyê ya veşartî bi cîhana Muggle re paralel e. Hêza wî ya sêrbazî zikmakî ye û zarokên xwedî hêzên bi vî rengî têne vexwendin ku biçin xwendingehên sêrbazî yên taybetî yên ku behreyên pêdivî yên ser efsûnî fêr bibin da ku di cîhana sêrbaziyê de bi ser kevin.<ref name="muggle guide">{{Jêder-nûçe |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/entertainment/arts/820551.stm |sernav=A Muggle's guide to Harry Potter |tarîx=28 gulan 2004 |malper=BBC News |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20081227212213/http://news.bbc.co.uk/1/hi/entertainment/arts/820551.stm |tarîxa-arşîvê=27 kanûna pêşîn 2008 |rewşa-urlyê=zindî |tarîxa-gihiştinê=22 tebax 2008 }}</ref> Harry dibe xwendekar li ''Xwendingeha Cadûgerî û Sêrbaziyê ya Hogwartsê'', vê akademiya sêrbaziyê li [[Skotlenda|Skolendayê]] ye û piraniya bûyerên rêzeromanê li wir qewimiye. Her ku Harry di temenên xwe de pêşve diçe, ew fêr dibe ku pirsgirêkên têne ber wî, çawa çareser bike: sêrbazî, civakî û hestyarî, mîna pirsgirêkên xortaniyê yên normal, weke hevaltî, dilşikestî, têkiliyên romantîk, karûbarên xwendingehê û ezmûnan, xeyal, depresiyon, [[stres]] û hêj mezintir ceribandina tundîtî bi riya şerên cîhana sêrbaziyê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.southflorida.com/movies/sfe-potter-synopses,0,6711375.story |sernav=Plot summaries for the first five Potter books |paşnav=Hajela |pêşnav=Deepti |tarîx=14 tîrmeh 2005 |weşanger=SouthFlorida.com |urlya-arşîvê=http://www.ebookee.com/Harry-Potter-All-7-Novels-Deluxe-Editions_218867.html |tarîxa-arşîvê=15 gulan 2010 |tarîxa-gihiştinê=29 îlon 2008 }}</ref> Di her pirtûkê de ji 1991ê heta 1998an ve saleke temenê Harryî tê vegotin.<ref>{{Jêder-nûçe |url=http://www.khouse.org/articles/2001/374/ |sernav=Potter books: Wicked witchcraft? |paşnav=Foster |pêşnav=Julie |tarîx=October 2001 |weşanger=Koinonia House |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080820211718/http://www.khouse.org/articles/2001/374/ |tarîxa-arşîvê=20 tebax 2008 |rewşa-urlyê=zindî |tarîxa-gihiştinê=15 gulan 2010 }}</ref> Di pirtûkan de gelek ''flashback'' jî hene, ku bi gelemperî bi riya bikaranîna amûra ''Pensieve''yê tevlî honakê dibin ku Harry tê de bîranînên karekterên din dibîne. Jîngeha ku ji Rowling ve hatiye afirandin bi rastiyê ve girêdayî ye. Civakên sêrbaziyê yên brîtanî ya pirtûkên Harry Potter li bin bandora çanda brîtanî ya 1990an û gelêriya ewropî ye û [[nivîskar]] sûd ji mîtolojiya klasîk û sîmyayê girtiye û hêmanên cîhana xwe ya mîna şivikên sêrbazan, nebatên efsûnî, melkisên firrinde, peyv û gotinên cadûgerî/efsûnî, sentor û afirîdeyên din ên efsûnî û kevirê fîlozofê hwd. çêkirine. Digel cîhana mîtolojîk a ''Narnia''yê û [[Cîhana Navîn]] a ''[[The Lord of the Rings (pirtûk)|Lord of the Ringsê]]'' cîhana sêrbazî ya ''Harry Potter'' tevî cîhana rastîn e û di nav xwe de gelek hêmanên jiyana normal a rojane dihewîne û bûyerên diqewimin piranî li Skoktlendayê (Hogwartsê), West Country, Devon, London û Surreyê li başûrê rojhilata [[Înglistan]] pêk tên.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.telegraph.co.uk/arts/main.jhtml?xml=/arts/2007/07/15/svharry15.xml&page=3 |sernav=Harry Potter and the parallel universe |paşnav=Farndale |pêşnav=Nigel |tarîx=15 tîrmeh 2007 |malper=The Daily Telegraph |cih=London |tarîxa-gihiştinê=28 îlon 2008 |tarîxa-arşîvê=18 tebax 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200818091740/https://www.telegraph.co.uk/culture/?xml=%2Farts%2F2007%2F07%2F15%2Fsvharry15.xml&page=3 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Cîhana ku tenê ji sêrbazan re gihîştiye, ji komeke perçebûyî ya kolanên veşartî yên tirsnakî, barên kevnar, xanûmanên welatê tenêtî û kela û şatoyên veşartî yên ku ji xelkê Muggle re nedîtî ne, pêk tê.<ref name="muggle guide"/> === Salên destpêkê === === ''Harry Potter and the Philosopher's Stone'' === Pirtûka yekem a rêzeromanê, ''Harry Potter and the Philosopher's Stone'' (li Dewletên Yekbûyî wekî ''Harry Potter and the Sorcerer's Stone hatiye'' weşandin) dema hatiye weşandin, diyar dibe ku bûyereke girîng û balkêş di cîhana sêrbaziyê de qewimiye ku Muggles (mirovên ne-sêrbaz) jî nîşanên wê dibînin. Daxuyaniya tevahî ya vê bûyerê û paşeroja Harry Potterê di seranserê rêzeromanê de bi hêdî hêdî û bi piledarî tê diyarkirin. Piştî beşa danasînê, pirtûk bi beriya rojbûna yanzdehem a Harry Potterî vedibe û pê re serpêhatiya wî ya sêrbazî dest pê dike. [[Wêne:P Harry Potter 2.png|thumb|Şopa êrîşê.]] Herçiqas xaltî û apê wî hewil dide ku Harry behreyên xwe yên sêrbazî ferq neke,<ref name="hp-stories" /> hewildanên wan pûç dibe. Harry nîv-efsûnî ''Rubeus Hagrid'' nas dike ku ew pêwendiya wî ya yekem bi cîhana sêrbaziyê re ye. Hagrid xwe wekî ''Nobedarê Kilît û Erdên Hogwartsê'' û şahidê hin bûyerên dîroka wî dide nasîn.<ref name="hp-stories" /> Harry fêr dibe ku di pitikiyê de ew bûye şahidê kuştina dêûbavên xwe a ku ji hêla sêrbazê tariyê Lord Voldemort ve hatine kuştin û piştre jî hewil daye ku wî jî bikuje.<ref name="hp-stories">{{Jêder-nûçe |url=https://www.usatoday.com/life/books/news/2007-07-19-potter-books_N.htm |sernav=The Harry Potter stories so far: A quick CliffsNotes review |paşnav=Memmott |pêşnav=Carol |tarîx=19 tîrmeh 2007 |malper=USA Today |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20081218023806/http://www.usatoday.com/life/books/news/2007-07-19-potter-books_N.htm |tarîxa-arşîvê=18 kanûna pêşîn 2008 |rewşa-urlyê=zindî |tarîxa-gihiştinê=28 îlon 2008 }}</ref> Di cihê kuştinê de bûyereke ecêbmayî qewimiye: Harry ji vê êrîşî xelas bûye, tenê bi şopa birîneke birûskî ya li ser eniya xwe û Voldemort bi qelsbûneke şûnde winda bûye. Ji ber vê bûyerê ya bêxwestek û bêhewila wî pêk hatiye, Harry di cîhana sêrbaziyê de bûye efsaneyeke zindî. Lê belê, bi fermana sêrbazê pîrê navdar [[Albus Dumbledore]], ''Harry''ê sêwî li mala xizmên xwe yên cirnexweş ên Muggle, ''Dursley''an hat hewandin lê tevî parêziyê, tevgerên xirab jî pê kirin; wan gelek caran di dolabekê de bêxwarin ew heps kir û wî wekî xulamê xwe dîtin. Hagridî ew bi riya fermî vexwend ''Xwendingeha Cadûgerî û Sêrbaziyê ya Hogwartsê'' ku di vê xwendingeha navdar a Skotlendayê de ji zarokên deh saliyan heta ciwanên hevde saliyan re heft salan perwerdehiya sêrbaziyê dihat dayîn. Bi alîkariya Hagrid, Harry amadekariya xwe dike û dest bi xwendina xwe ya sala yekem a li Hogwartsê dike. Gava ku Harry dest bi venasîna cîhana sêrbaziyê dike, xwendevan li gelek deverên sereke yên ku li seranserê rêzeromanê de têne bikaranîn, nas dike. Harry bi piraniya lehengên sereke re hevdîtinê dike û bi du hevalên xwe yên herî nêzîk re li hev tê: ''Ron Weasley'', endamê malbateke kevn, mezin û şa, lê [[hejar]] e û ''Hermione Granger'' ciwaneke hêja, jêhatî û zaroka dêûbaveke ne-sêrbaz e.<ref name="hp-stories"/><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.jkrowling.com/textonly/en/news_view.cfm?id=80 |sernav=J K Rowling at the Edinburgh Book Festival |tarîx=15 tebax 2004 |weşanger=J.K. Rowling.com |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080823121201/http://www.jkrowling.com/textonly/en/news_view.cfm?id=80 <!--Added by H3llBot--> |tarîxa-arşîvê=23 tebax 2008 |tarîxa-gihiştinê=27 îlon 2008 }}</ref> Ji wan pê ve Harry rastî van kesan jî tê: mamosteyê îksîrê yê xwendingehê, ''Severus Snape'' ê ku her tim bi dilsarî nêzî ''Harryî'' dibe; ''Draco Malfoyê ''ku ji destpêkê ve dijminatiya Harryî'' dike û ''Quirinus Quirrellê ku dersa ''Parastina Li Dijî Hunerên Tariyê'' dide ku piştre hevalbendiya wî ya bi ''Lord Voldemort''î re eşkere dibe. Her wiha ew behreya xwe ya ajotina ''melkisên firrinde''yê vedibîne û piştî serkeftinên xwe li tîma ''Quidditch'' tê peywirdarkirin, ku ev werzîşek e di cîhana sêrbaziyê de. Pirtûka yekem bi rûbirûmana duyem a ''Harry''î bi ''Lord Voldemortî'' re dawî dibe, ku ew pir dixwaze ji bo laşekî nû, bibe xwediyê kevira fîlozofê, ji ber ku hêza [[kevir]] derfeta jiyaneke bêdawî û behreya zêrkirina hemû metalan dide xwediyê xwe.<ref name="hp-stories" /> === ''Harry Potter and the Chamber of Secrets'' === Rêzeroman bi ''Harry Potter and the Chamber of Secrets''ê didome, ku salvegera duyem a ''Harr''yî ya li Hogwartsê vedibêje. Ew û hevalên wî dikevin şopa sirrek 50 salî, ku têkiliya wê bi bûyerên xirab ên herî dawiya xwendingehê re girêdayî xuya nake. Xwişka biçûk a Ron, ''Ginny Weasley'', sala xwe ya yekem li Hogwartsê tomar dike û lênûskeke kevn li nav alavên xwendekarekî berê ''Tom Marvolo Riddle''î dibîne, piştre eşkere dibe ku ew ezîtiya xortaniyê ya ''Voldemort'' e. Bîra ''Tom Riddle'' di hundurê wê rojnivîskê de veşartî maye û dema ku Ginny dest bi pêbaweriyê dike, Voldemort derfetê dibîne ku bibe xwediyê wê. [[Wêne:Harry Potter.jpg|thumb|çep|Harry Potter]] Bi domahiya rojnivîskê re, Ginny li ser fermanên Voldemort tevdigere û bêhemdê xwe bo berdana cinawirekî, "Odeya Sirran" vedike, piştre tê fêmkirin, êrîşa ku li ser xwendekarên Hogwartsê tê birin, ji aliyê cinawirekî bi navê ''basilisk''ê tê kirin. Ew kesên ku rasterast li çavên wî dinihêrin dimirin û kesên ku bi dizîka lê dinihêrin jî dibin kevir. Pirtûk her wiha mamosteyê nû yê Parastina Li Dijî Hunerên Tariyê ''Gilderoy Lockhart''î dide nasîn; sêrbazekî pir şa û bixwebawer be jî piştre tê dîtin ku sixtekar e. Harry vedibîne ku pêşdaraziya nav Cîhana Sêrbaziyê di dîroka xwendingehê de jî heye, û fêr dibe ku hikûmdariya terorê ya Voldemortî bi gelemperî li ser sêrbaz û cadûyên ''bingeh-Muggle''an pêk aniye. Her wiha Harry fêrî behreyeke xwe ya din dibe ku dikare zimanê maran ''Parseltongue''ê biaxive û ev behreya kêmdîtî bi ''Hunerên Tariyê'' re girêdayî ye. Gava ku êrîşî Hermione kir û bû kevir, Harry û Ron asoxî parçeyên pazilê li hev anîn û ''Odeya Sirran'' vekir. Harryî rojnivîsk ji holê rakir û ''Ginny'' xelas kir, piştre fêr dibin ku wan parçeyekî ji giyana Voldemortî jî tune kir. Dawiya pirtûkê diyar dike ku ''Lucius Malfoy'' ê ku bavê Draco û dijberê bavê Ron û Ginny ye, ev rojnivîsk têxistiye nav alavên ''Ginny''ê. === ''Harry Potter and the Prisoner of Azkaban'' === Romana sêyem, ''Harry Potter and the Prisoner of Azkaban'', li ser sala sêyem a perwerdeya sêrbaziyê ya ''Harry''î disekine. Ev pirtûk bi ti awayî ''Lord Voldemort''î tevlî bûyeran nake ku di rêzeromanê de tenê ev pirtûk vê taybetiyê hildide. Di şûna wê de, Harry bi Sirius Black re mijûl dibe, ku ew hevalê herî baş ê bavê wî bû lê belê bi ya Cîhana Sêrbaziyê ew mêrkujek girseyî ya reviyayî ye û di kuştina dêûbavên ''Harry''î de alîkariyê kiriye, ji ber vê tawanbariyê ew avêtine <small>girtîgeha</small> ''Azkaban''ê. Gava ku Harry bi ''dementor''an dikoşiya (''afirîdeyên tarî yên ku giyanên mirovan dimêjin, giyanmêj'') ku bi dîtinê ve xwendingehê jî diparêzin, wî digihîje mamosteyê ''Parastina Li Dijî Hunerên Tarîyê'' Remus Lupin ê ku dawiyê derdikeve holê ku ew gurmirov e. Lupin hunerên parastinê li ''Harry''î dide fêrkirin ku behreya wî yê sêrbaziyê ji yên hevsalên xwe bilindtir e. Harry fêr dibe ku him Lupin û him jî Black hevalên baştirîn ên bavê wî bûn û hevalê wan ê çaremîn, ''Peter Pettigrew'', diyar dibe ku di canê mişka malî ya Ronî, ''Scabbers''ê de hatiye veşartin, ku wî ketibû bin fermana ''Voldemort''î.<ref name="hp-plot-azkaban">{{Jêder-nûçe |url=https://www.nytimes.com/1999/09/05/books/rowling-azkaban.html |sernav=Harry Potter and the Prisoner of Azkaban |paşnav=Maguire |pêşnav=Gregory |tarîx=5 îlon 1999 |malper=The New York Times |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100713062301/http://www.nytimes.com/1999/09/05/books/rowling-azkaban.html |tarîxa-arşîvê=13 tîrmeh 2010 |rewşa-urlyê=zindî |tarîxa-gihiştinê=28 îlon 2008 }}</ref> Bi vê pirtûkê re diyar dibe ku dê di hemû salên perwerdehiyê de mamosteyek nû ya dersa ''Parastina Li Dijî Hunerên Tarîyê'' were xwendingehê ku yek ji wan jî dê salek zêdetir nemîne. === Voldemort vedigire === === ''Harry Potter and the Goblet of Fire'' === [[Wêne:The_Elephant_House.jpg|alt="The Elephant House", a small, painted red café where Rowling wrote a few chapters of ''Harry Potter and the Philosopher's Stone''|thumb| [[The Elephant House (Edinburgh Café)|The Elephant House]] yek ji kafeyên li [[Edinburgh|Edinburghê ye]] ku Rowling beşa yekem a ''Harry Potter tê de nivîsandiye''.]] Di dema xwendingeha sala çarem a Harry de (di pirtûka çaremîn, ''Harry Potter and the Goblet of Fireê de''), Harry bêdilxwazî beşdarî ''Triwizard Tournament'' bû ku ev pêşbaziyek gelek xeternek û qasî wê peroşîner e, sê pêşbazên xwendingehan di sê peywiran de ji bo destxistina kupaya Triwizardê bi hev re pêşbaziyê dikir. Îsal, Harry divê li dijî cadûyekê û sêrbazekî şampiyon re pêbaziyê bike ên ku ji xwendingehên dûr ên aliyê din ên deryayê ''Beauxbatons'ê û ''Durmstrangê hatine, û ev dibe sedema ku hevalên Harry ji wî dûr bikevin.<ref name="hp-plot-goblet">{{Jêder-nûçe |url=https://www.nytimes.com/2000/07/23/books/rowling-goblet.html |sernav=Harry Potter and the Goblet of Fire |paşnav=King |pêşnav=Stephen |lînka-nivîskar=Stephen King |tarîx=23 tîrmeh 2000 |malper=The New York Times |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20090404020705/http://www.nytimes.com/2000/07/23/books/rowling-goblet.html |tarîxa-arşîvê=4 nîsan 2009 |rewşa-urlyê=zindî |tarîxa-gihiştinê=28 îlon 2008 }}</ref> Harry di domahiya tûrnûvayê de ji hêla mamosteyê xwe yê nû yê Parastina Li Dijî Hunerên Tariyê ve tê rêberîkirin ku ew Alastor "Mad-Eye" Moody ye ku yek ji alîgirên Voldemort e û navê wî yê rast Barty Crouch, Jr. e. Plana Voldemort ev e ku Crouch di tûrnûvayê de Harry bibe ji wî re. Her çend Harry karibe xwe jê xelas bike jî, ''Cedric Diggory'', şampiyonê din ê Hogwartsê bû, ji hêla Peter Pettigrew ve tê kuştin û Voldemort dîsa bi bedeneke fizîkî re têdikeve Cîhana Sêrbaziyê. === ''Harry Potter and Order of the Phoenix'' === Di pirtûka pêncem de, ''Harry Potter and Order of the Phoenix'', Harry divê bi darî Voldemortê nûvekirî keve. Ji bo bersivê bide nûvekirina Voldemortî, Dumbledore ''Order of the Phoenix''ê (''Celebiya Sîmirê'') ji nû ve çalak dike ku ev civakek veşartî ye û di mala malbata tarî ya Sirius Black de dixebite da ku peyrewên Voldemortî têk bibin û li hemberî armancên Voldemortî bi taybetî Harryî jê biparêze. Tevî ku daxûyaniya Harryî li ser çalakiyên vê dawiyê yên Voldemortî, ''Wezareta Efsûnê'' û gelek kesên din ên li cîhana sêrbaziyê red dikin û dibêjin Voldemort venegeriyaye. Li hemberî hewilên Dumbledore û ''Harry''yî yên ku hewil didin ku qala vegera Voldemortî, Cîhana Sêrbaziyê hişyar bikin, ''Wezareta Efsûnê'' ''Dolores Umbridge''ê wek Vekolînera Bilind a Hogwartsê û mamosteya Parastina Li Dijî Hunerên Tariyê dişînin xwendingehê. Ew xwendingeh vediguherîne rejîmek dîktatorî û destûrê nade xwendekaran ku li hemberî sêrbaziya tarî, dersên parastinê bistînin.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.nytimes.com/2003/07/13/books/review/rowling-phoenix.html |sernav='Harry Potter and the Order of the Phoenix' |paşnav=Leonard |pêşnav=John |tarîx=13 tîrmeh 2003 |malper=The New York Times |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120517174431/http://www.nytimes.com/2003/07/13/books/review/rowling-phoenix.html |tarîxa-arşîvê=17 gulan 2012 |rewşa-urlyê=zindî |tarîxa-gihiştinê=28 îlon 2008 }}</ref> Hermione û Ron "Artêşa Dumbledore"î ava dikin, komek veşartî ye û tê de Harry ji hevalên pola xwe re efsûnên ''Parastina Li Dijî Hunerên Tarî''yê rê dide ku wî li pevçûnên xwe yên berê ya li dijî sêrbazên tariyê ceribandibû. Bi saya van dersan bala ''Harry''yî dikeve ''Cho Chang''ê a ku navdar û dilkêş. Karûbarên xwendingêhê û xebatên komê Harryî têdixe tengasiyê û di xewnên xwe de her tim dibîne ku ew di eywanên wezaretê yên tarî de ye, bi vê rewşê ew bi bêxewiyê de diçe. Paşê kehanetek girîng di derheqê Harry û Lord Voldemortî de eşkere dibe<ref name="Ivory Tower 1">{{Jêder-kitêb |sernav=The Ivory Tower and Harry Potter: Perspectives on a Literary Phenomenon |url=https://archive.org/details/ivorytowerharryp0000lana |paşnav=A Whited |pêşnav=Lana |weşanger=University of Missouri Press |sal=2004 |isbn=978-0-8262-1549-9 |rûpel=[https://archive.org/details/ivorytowerharryp0000lana/page/371 371] }}</ref> û Harry vedibîne ku di navbera wî û Voldemortî de têkiliyeke êş heye, ku destûrê dide Harry da ku hin çalakiyên Voldemortî telepatîkî bibîne. Di lûtkeya romanê de, Harry ji aliyê ''Wezareta Efsûnê ve'' tê xapandin û ev dibe sebeba ku Sirius êşkence bibîne. Ew û hevalên wî bi peyrewên Voldemortî (bi navê ''Death Eaters'', ''mirinxuran'') ên li Wezareta Sêrbaziyê ne, rû bi rû dimînin. Her çiqas bi hatina endamên ''Order of the Phoenix'' jiyanên ciwanan xilas bibe jî, di pevçûnê de Sirius Black tê kuştin. === ''Harry Potter and the Half-Blood Prince'' === [[Wêne:The Making of Harry Potter 29-05-2012 (7415396442).jpg|thumb|çep]] Di pirtûka şeşan de, ''Harry Potter and the Half-Blood Prince'', Voldemort dest bi şerek bipergal dike. Harry û hevalên wî kêm zêde ji xeterên li Hogwartsê têne parastin. Lê ew bi tengasiyên xortaniyê mijûl dibin - Harry di dawiyê de bi Ginny re dest bi têkiliyê dike, Ron bi xwendekara Hogwartsê ''Lavender Brown'' re têkiliyek xurt ava dike û Hermione di nav xwe de hestên romantîkî pêşde dixe bo Ronî. Di destpêka romanê de, Harry pirtûkek bi dest dixe ku ji xwediyê kevn ve bi gelek şîrove, jêrenot û pêşniyazan re hatiye dagirtin: "''the Half-Blood Prince''"(''Mîrzayê Melez''). Ev pirtûk çavkaniya serkeftinek zanistî ya skolastîk e û bi saya wê di nav hosteyên îksîran de navdariyeke mezin a nivîskarê wê, ''Horace Slughorn''î pêk hatiye; lê ji ber bandorên mezin ên îksîran bûye çavkaniyek xeternak jî. Bi nêzîkbûna şerê ve Dumbledore bi Harry re dersên taybet dimeşîne, ku Harry bi saya amûra ''Pensieve''ê ji bîranînên cûda yê wî di wê kevirê de ew dîtin, di derheqê destpêka jiyana Voldemortî de agahiyan hev dide. Van agahiyan eşkere dikin ku, ji bo ku jiyana xwe biparêze, Voldemortî giyanê xwe parçe parçe kiriye û ji bo afirandineke nû wan têxistiye nav ''Horcrux''an - alavên efsûnî ên şeytanî yên ku li cihên ji hev cûda hatine veşartin, ku yek ji wan rojnivîsk bû a ku di pirtûka duyemîn de hatibû tunekirin.<ref name="harry-potter-prince">{{Jêder-nûçe |url=https://www.nytimes.com/2005/07/16/books/16choc.html |sernav=Harry Potter Works His Magic Again in a Far Darker Tale |paşnav=Kakutani |pêşnav=Michiko |tarîx=16 tîrmeh 2005 |malper=The New York Times |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20090416015406/http://www.nytimes.com/2005/07/16/books/16choc.html |tarîxa-arşîvê=16 nîsan 2009 |rewşa-urlyê=zindî |tarîxa-gihiştinê=28 îlon 2008 }}</ref> Draco, ku tevlî ''Death Eater''an bûbû, piştî vegera xwe ya ji berhevkirina ''Horcrux''an, hewl dide ku êrîşek bibe ser ''Dumbledore''î û pirtûk bi kuştina Dumbledoreî ji hêla Severus Snape ve diqede, yê ku bi ''Half-Blood Prince'' hatibû binavkirin. === Harry Potter and the Deathly Hallows === [[Wêne:Harry Potter Book and Wand.jpg|thumb]] ''Harry Potter and the Deathly Hallows'', romana dawîn a rêzeromanê ye, rasterast piştî bûyerên pirtûka şeşemîn dest pê dike. Lord Voldemort hêza xwe ya desthilardariyê temam dike û Wezareta Efsûnê dixe bandora xwe. Harry, Ron û Hermione xwendingehê berdidin ku karibin bi rehetî têkevin şopên Horcruxên mayî yên Voldemortî û wan hilweşînin. Him ji bo ewlehiya xwe û him jî yên malbat û hevalên xwe neçar dibin ku xwe bi xwe îzole bikin. Ron wekî bi nexweşiyeke ketiye tev dide û ji malbata xwe dûr dikeve, ji xwe Harry û ''Dursley''an ji hev cihê ne û Hermione jî bîranînên dê û bavê xwe ji hişê wan paqij dike û wan dişîne derveyî welêt. Gava ku li ''Horcrux''a sêyemîn digeriyan, ew hûrguliyên li ser kehaneteke kevn a ''Deathly Hallows''ê (''Qencinên Mirinê'') bi dest dixin, bi ya efsaneyê heke kesek sê alavên efsanewî li bin Nobedarê bike yek, dê ew ê bibe Serdarê/a Mirinê. ''Invisibility Cloak'' (''Kitana Nedîtbariyê'') a Harry yek ji wan alvan e û ew pê dihese ku Voldemort li yekî din digere: ''Elder Wand'', şivika herî hêzdar a dîrokê. Di dawiya pirtûkê de, Harry û hevalên wî hînî pêşeroja Dumbledoreî û her armancên rastî yên Snapeî dibin - ew ji kuştina dayika Harryî vir ve ji bo Dumbledoreî xebitiye. Di encamê de, Snape ji hêla Voldemortî ve tê kuştin. Pirtûk bi Şerê Hogwartsê diqede. Harry, Ron û Hermione, bi hevkariyên endamên ''Order of the Phoenix''ê û gelek [[mamoste]] û xwendekaran, Hogwartsê ji Voldemortî, Death Eater û afirîdeyên efsûnî yên cûrbecûr diparêzin. Di pêla yekem a şerê de çend lehengên mezin têne kuştin, mîna Remus Lupine û birayê mezin ê Ron Fred Weasley. Piştî ku fêr dibe, ew bixwe jî Horcrux e, Harry li ''Forbidden Forest''ê (''Daristana Qedexe'') xwe berdide destên Voldemortî lê di wê kêliyê de lenet (Avada Kedavra) li wî dike. Parêzgerên Hogwartsê ji ber texmîna mirina Harryî radestî dijminê nabin û şerê didomînin. Harry hişyar dibe û tê ber rûyê Voldemortî, ê ku hemû ''Horcrux''ên wî hatin hilweşandin. Di şerê dawîn de, leneta Voldemortî li efsûna Harryî (Expelliarmus) ket û Voldemort kuşt. Epîloga "Nineteen Years Later" (danîn li {{Dîrok|1|îlon|2017}})<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.independent.co.uk/arts-entertainment/books/news/harry-potter-19-years-later-jk-rowling-hogwarts-kings-cross-deathly-hallows-epilogue-a7923651.html |sernav=Kopîkirina arşîvê |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180102191419/https://www.independent.co.uk/arts-entertainment/books/news/harry-potter-19-years-later-jk-rowling-hogwarts-kings-cross-deathly-hallows-epilogue-a7923651.html |tarîxa-arşîvê=2 kanûna paşîn 2018 |rewşa-urlyê=zindî |tarîxa-gihiştinê=2017-12-28 }}</ref> li ser jiyanên lehengan e ku ji şerê xelas bûbûn û bandorên mirina Voldemortî ya li ser Cîhana Sêrbaziyê vedibêje. Di epîlogê de, Harry û Ginny zewicî ne û sê zarokên wan hene;` Ron û Hermione jî xwediyên du zarokan in.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.beyondhogwarts.com/harry-potter/articles/jk-rowling-goes-beyond-the-epilogue.html |sernav=Kopîkirina arşîvê |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110918203859/http://www.beyondhogwarts.com/harry-potter/articles/jk-rowling-goes-beyond-the-epilogue.html |tarîxa-arşîvê=18 îlon 2011 |rewşa-urlyê=zindî |tarîxa-gihiştinê=2011-09-09 }}</ref> == Malpera Pottermore == [[Wêne:J. K. Rowling 2010.jpg|alt=J.K. Rowling, a blond, blue-eyed woman, who is the author of the series|çep|thumb|271x271px| Romannivîs, [[J.K. Rowling|J. K. Rowling]] ]] Di 2011an de, Rowling ji bo ragihandina projeyek paşerojê bi navê Pottermore, malperek nû da destpêkirin.<ref>{{Jêder-nûçe |url=http://abcnews.go.com/Entertainment/wireStory?id=13858046 |sernav=J.K. Rowling Has Mysterious New Potter Website |tarîx=16 hezîran 2011 |weşanger=ABC News |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110618134045/http://abcnews.go.com/Entertainment/wireStory?id=13858046 |tarîxa-arşîvê=18 hezîran 2011 |rewşa-urlyê=zindî |tarîxa-gihiştinê=16 hezîran 2011 }}</ref> Pottermore di 14ê nîsana 2012an de ji raya giştî re vebû.<ref name="waiting">{{Jêder-malper |url=http://insider.pottermore.com/2012/03/waiting-for-pottermore.html |sernav=Waiting for Pottermore? |tarîx=8 adar 2012 |malper=Pottermore Insider |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120310102525/http://insider.pottermore.com/2012/03/waiting-for-pottermore.html |tarîxa-arşîvê=10 adar 2012 |rewşa-urlyê=mirî |tarîxa-gihiştinê=9 adar 2012 }}</ref> Pottermore destûrê dide bikarhêneran ku bên hilbijartin, ji hêla şivikê ve bêne komkirin û derfeta lîstikên biçûk ên cuda cuda dide ku bilîzin. Armanca sereke ya malperê ew bû ku ku çîrokên qasî 18.000 bêjeyan pêk hatine ji aliyê bikarhêneran ve bêne gihaştin ku berê nehatibûn weşandin.<ref>{{Jêder-nûçe |url=http://newsfeed.time.com/2011/06/23/pottermore-secrets-revealed-j-k-rowlings-new-site-is-e-book-meets-interactive-world |sernav='Pottermore' Secrets Revealed: J.K. Rowling's New Site is E-Book Meets Interactive World |paşnav=Gilder Cooke |pêşnav=Sonia van |tarîx=23 hezîran 2011 |malper=[[Time (magazine)|Time]] |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120829110641/http://newsfeed.time.com/2011/06/23/pottermore-secrets-revealed-j-k-rowlings-new-site-is-e-book-meets-interactive-world/ |tarîxa-arşîvê=29 tebax 2012 |rewşa-urlyê=zindî |tarîxa-gihiştinê=6 kanûna paşîn 2013 }}</ref> Di îlona 2015an de, malper bi tevahî hatiye sererastkirin û piraniya taybetmendiyên wî hatin guhartin. [[Malper]] ji nû ve hatiye çêkirin û êdî ew giraniya xwe dide agahiyên heyîn û di pirtûkan de tên peydakirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.pottermore.com/news/Welcome-to-the-new-Pottermore |sernav=Pottermore |malper=Pottermore |weşanger=Pottermore |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150926135910/https://www.pottermore.com/news/Welcome-to-the-new-Pottermore |tarîxa-arşîvê=26 îlon 2015 |rewşa-urlyê=zindî |tarîxa-gihiştinê=8 çiriya pêşîn 2015 }}</ref> == Werger == [[Wêne:RIAN archive 168852 The seventh book about Harry Potter goes on sale.jpg|thumb| Wergera rûsî ya ''The Deathly Hallows'' li [[Mosko]]yê, di 2007an de, xwendevan li benda firotina çapa yekem e]] Pirtûk li 80 zimanan hatiye wergerandin,<ref name="Harry Potter copies"/> Rowling di nav nivîskarên herî wergerandî yên di dîrokê de cih digire.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tomedes.com/translator-hub/most-translated-author.php |sernav=WHO IS THE WORLD'S MOST TRANSLATED AUTHOR? |tarîx=27 tîrmeh 2016 |weşanger=Tomedes |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180612143722/https://www.tomedes.com/translator-hub/most-translated-author.php |tarîxa-arşîvê=12 hezîran 2018 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> Pirtûk ji zimanên cihêreng ên wekî [[Zimanê korêyî|koreyî]], [[Zimanê ermenî|ermenî]], [[Zimanê ûkraynî|ûkraynî]], [[Zimanê erebî|erebî]], [[Zimanê urdû|urdu]], [[Zimanê hindî|hindî]], bengalî, [[Zimanê bulgarî|bulgarî]], afrîkî, [[Zimanê albanî|albanî]], [[Zimanê letonî|letonî]], [[Zimanê viyetnamî|viyetnamî]] û [[zimanê hawaiyî|hawaiyî]] hatiye wergerandin. Romana yekem ber bi [[Zimanê latînî|latînî]] û hetta [[Yewnaniya kevn|yewnaniya]] kevn ve hatiye wergerandin,<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.users.globalnet.co.uk/~loxias/harry_potter.htm |sernav=Harry Potter in Greek |paşnav=Wilson |pêşnav=Andrew |sal=2006 |weşanger=Andrew Wilson |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080621122227/http://www.users.globalnet.co.uk/~loxias/harry_potter.htm |tarîxa-arşîvê=21 hezîran 2008 |rewşa-urlyê=zindî |tarîxa-gihiştinê=28 tîrmeh 2008 }}</ref> û ji ber vê wergerandinê ew wekî xebata herî dirêj a nivîsandî ya yewnaniya kevn e, ji romanên [[Heliodorusê Emesayî|''Heliodorusê Emesa''yî]] yê vir ve ya ku di sedsala 3an PZ. hatibûn nivîsandin.<ref>{{Jêder-nûçe |url=http://playalicious.com/reference/news/greek_harry.html |sernav=Harry Potter? It's All Greek to Me |paşnav=Castle |pêşnav=Tim |tarîx=2 kanûna pêşîn 2004 |malper=Reuters |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080119214752/http://playalicious.com/reference/news/greek_harry.html |tarîxa-arşîvê=19 kanûna paşîn 2008 |tarîxa-gihiştinê=28 tîrmeh 2008 }}</ref> Romana duyem jî bo zimanê [[Zimanê latînî|Latînî]] hat wergerandin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.bloomsbury.com/uk/harry-potter-and-the-chamber-of-secrets-latin-9780747588771/ |sernav=Harry Potter and the Chamber of Secrets (Latin) |paşnav=LTD |pêşnav=Skyron |malper=Bloomsbury Publishing |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150905162802/http://www.bloomsbury.com/uk/harry-potter-and-the-chamber-of-secrets-latin-9780747588771/ |tarîxa-arşîvê=5 îlon 2015 |rewşa-urlyê=zindî |tarîxa-gihiştinê=13 tebax 2015 }}</ref> Hin wergêrên ku ji bo wergerandina pirtûkan xebitîne, berî wergerê jî nivîskar û rexnegirên zimanên xwe bûn ên ku di civata wêjeyî de xwedî hêz bûn, wekî Viktor Golyshev, ê ku wergera rûsî an jî Sevin Okyay, wergera tirkî kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.turkishdailynews.com.tr/article.php?enewsid=29054 |sernav=Not lost in translation: Harry Potter in Turkish |paşnav=Güler |pêşnav=Emrah |sal=2005 |malper=The Turkish Daily News |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20070930171135/http://www.turkishdailynews.com.tr/article.php?enewsid=29054 |tarîxa-arşîvê=30 îlon 2007 |tarîxa-gihiştinê=9 gulan 2007 }}</ref> Di Fransayê de yekem pirtûka ziman-biyanî ya ku têketiye lîsteya pirtûkên herî pir hatine firotin, romana pêncem a Harry Potter e.<ref>{{Jêder-nûçe |url=http://news.bbc.co.uk/cbbcnews/hi/world/newsid_3036000/3036350.stm |sernav=OOTP is best seller in France - in English! |tarîx=1 tîrmeh 2003 |malper=BBC News |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170613202533/http://news.bbc.co.uk/cbbcnews/hi/world/newsid_3036000/3036350.stm |tarîxa-arşîvê=13 hezîran 2017 |rewşa-urlyê=zindî |tarîxa-gihiştinê=28 tîrmeh 2008 }}</ref> Weşanên DYAyê bo înglîziya Amerîkayê hatin adaptekirin da ku wan ji xwendekarên ciwan ên amerîkî re bêtir famdar bibe.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.uta.fi/FAST/US1/REF/potter.html |sernav=Differences in the UK and US Versions of Four Harry Potter Books |tarîx=21 kanûna paşîn 2008 |weşanger=FAST US-1 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150319041313/http://www15.uta.fi/FAST/US1/REF/potter.html |tarîxa-arşîvê=19 adar 2015 |tarîxa-gihiştinê=17 tebax 2008 }}</ref> === Pirtûkên bideng === Hemû heft pirtûkên ''Harry Potter'' bi versiyonên xwe yên dengî yên nekurtkirî jî hatine weşandin. Stephen Fry çapa Keyaniya Yekbûyî û Jim Dale jî ya amerîkî xwendiye.<ref>{{Jêder-nûçe |url=http://www.theaustralian.com.au/news/opinion/its-time-for-the-compleat-omnipresent-me/story-e6frg71o-1226424799622 |sernav=It's time for the compleat, omnipresent me |paşnav=Valentine |pêşnav=James |tarîx=13 tîrmeh 2012 |malper=[[The Australian]] |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120809171726/http://www.theaustralian.com.au/news/opinion/its-time-for-the-compleat-omnipresent-me/story-e6frg71o-1226424799622 |tarîxa-arşîvê=9 tebax 2012 |rewşa-urlyê=zindî |tarîxa-gihiştinê=9 tebax 2012 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://broadwayworld.com/article/Creator-Bryan-Fuller-Hints-at-PUSHING-DAISIES-Broadway-Bound-Revival-20120716 |sernav=Creator Bryan Fuller Hints at PUSHING DAISIES Broadway-Bound 'Revival' |tarîx=16 tîrmeh 2012 |weşanger=broadwayworld.com |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120720004018/http://broadwayworld.com/article/Creator-Bryan-Fuller-Hints-at-PUSHING-DAISIES-Broadway-Bound-Revival-20120716 |tarîxa-arşîvê=20 tîrmeh 2012 |rewşa-urlyê=zindî |tarîxa-gihiştinê=9 tebax 2012 }}</ref> == Girêdanên derve == * [http://www.jkrowling.com/ Malpera kesane ya JK Rowling] * [http://harrypotter.warnerbros.com/ Fîlmên Harry Potter] - Malpera Fermî (Brosers Warner.) * [http://harrypotter.bloomsbury.com/ Harry Potter] li Bloomsbury.com (weşangerê navneteweyî) * [http://harrypotter.scholastic.com/ Harry Potter] li Scholastic.com (weşanxana Dewletên Yekbûyî) * [http://www.raincoast.com/harrypotter Harry Potter] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220815073719/https://www.raincoast.com/harrypotter/ |date=2022-08-15 }} li ser Raincoast.com (weşangerê Kanada) * [https://site.universalorlando.com/wwohp/ The Wizading World of Harry Potter li Resort Orlando, Florîda] == Çavkanî == {{Çavkanî|2}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Çanda Keyaniya Yekbûyî]] [[Kategorî:Harry Potter| ]] [[Kategorî:Honak li ser efsûngeran]] [[Kategorî:Pirtûkên inglîzî]] [[Kategorî:Pirtûkên zarokan ên li dibistanan derbas dibin]] [[Kategorî:Pirtûkên zarokan ên li ser efsûnê]] [[Kategorî:Romanên J. K. Rowling]] [[Kategorî:Romanên li ser ejdehayan]] [[Kategorî:Wêjeya zarokan a brîtanî ya sedsala 20an]] [[Kategorî:Wêjeya zarokan a brîtanî ya sedsala 21ê]] sf6ho0f1vpknf16wydtg8pf6cxrlbuj 0 76516 2091024 2009173 2026-09-03T04:55:18Z SakuraBot 54179 [[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin 2091024 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane2}} '''Chrétien de Troyes''' ([[jdb.]] di dora sala 1140 li [[Troyes]] - [[m.]] di dora sala 1190) [[nivîskar]]ekî [[fransî]] bû. Chrétien wek damezrînerê romana şahsiwahrî û wek berîkarê wê yê wêjeya fransiya kevn tê hesibandin. Romanên wî bi riste her wiha wêje û hunerê di qada Ewropayê de bandor lê kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://de.wikipedia.org/wiki/Chr%C3%A9tien_de_Troyes |sernav=Chrétien de Troyes – Wikipedia |ziman=de |tarîxa-gihiştinê=2018-05-20 }}</ref>   == Jiyan == {{Beşa vala|tarîx=çiriya pêşîn 2024}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Nivîskar-şitil}} [[Kategorî:Helbestvanên fransî yên mêr]] [[Kategorî:Jidayikbûn sedsala 12an]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1140]] [[Kategorî:Kasa pîroziyê]] [[Kategorî:Mirin sedsala 12an]] [[Kategorî:Mirin 1190]] [[Kategorî:Nivîskarên fransî]] [[Kategorî:Romannivîsên fransî]] [[Kategorî:Romanivîsên fransî yên mêr]] 5gh0otqers7ncjv8ogrobx8n67a1xhm 0 76523 2090919 2090313 2026-09-02T14:00:17Z Avestaboy 34898 /* Çavkanî */ 2090919 wikitext text/x-wiki {{Sernavê îtalîk}} {{Agahîdank pirtûk | nav = Girava gencîneyê | sernivîser = <!-- Berg û Rûpelsazî (edîtor) --> | ISBN = 978-6055683405 | pîvan = <!-- Pîvana pirtûkê --> | wêneçêker = <!-- Wêneyên bergê û pirtûkê kî cêkir? --> | rûpel = 260 | weşanxane = [[Weşanxaneya Lîs]] | dîroka_weşanê = <!-- Çapa yekemîn --> | ziman = [[Înglîzî]] | sererastkirin = | cih = | sernavê_xwemalî = Treasure Island | welat = | şêwe = | pêşgotin = | nivîskar = [[Robert Louis Stevenson]] | binwêne = | mezinahiyawêne = | wêne = Treasure-island01.png | wergêr = [[Bilal Çelik]] | pirtûk = }} '''''Girava Gencîneyê''''' (bi sernavê resen ê înglîzî: ''Treasure Island'') navdartirîn roman e ku ji aliye nivîskarê skotî [[Robert Louis Stevenson]] ve hatiye nivîsandin û di sala 1883yan de çap bûye. Romana serpêhatiyê derbarê gencîneyekî keleşan e ku hatiye bin ax kirin. Ew mijar di romanên serpêhatiyê de hezkirî ye. Romana Girava Gencîneyê bi taybet wek pirtûka ciwanan ema bi gelek fîlman jî popûler bû. Pirtûk ji aliyê Bilal Çelik ve hatiye wergerandin bi kurdî. == Naverok == [[Wêne:Treasure-island-map.jpg|thumb|Nexşeya Girava Gencîneyê li gorî Stevenson]] Îngilistana sedsala 18em mêvananeke bi navê Mêvanxana Amîral Benbow a li ser piyê perava başûrê Îngilistanê. Jim Hawkinsê xortik ê kurê xwediyên vê xana ku dihêle ev malbat encax bikaribe bidebire. Heyameke ku li cîhanê, li ser deryayên dûredest, keştî û qewteyên keleş, korsan û rêbirran didine çirvîtkan, rojekê riya kevnekorsanekî bi navê Billy Bones bi vê xanê dikeve. Billy Bones ne yekî xalî ye, bi hatina ku tê xanê, qedera Jim Hawkins û malbata wî û birrek kesan diguherîne. Bones, li gel ku dibe sedema mirina bavê Jim, bi xwe re bela û bobelateke mezin jî tîne. Ji ber ku Bones li pey gencîneya korsanekî xeternak ê bi navê Flint e, ku Flint bi xwe kevnehevalê Bones e, ji bo ku vê gencîneya ku ji aliyê giraniya xwe ve bê hevta ye bi dest bixe, li kar e her tiştî bike. Bones wexta hatî vê xanê, pê re nexşeyek heye, ku nav û nîşanên giravekê û ciyê ku ev gencîneya mijara behsê lê hatiye veşartin nîşan dide.Lê çembera bûyer û qewaman fireh dibe, li şûna ku gencîne bibe para vî korsanî, bûyer û qewam dikin ku Jimê xortik bibe serpêlewanê çîrokê û li pey vê gencîneyê dest bi serpêhatiyeke dûr û dirêj bike. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Girava Gencîneyê| ]] [[Kategorî:Pirtûkên zarokan ên 1880î]] [[Kategorî:Romanên li ser serhildêran]] [[Kategorî:Romanên Robert Louis Stevenson]] [[Kategorî:Romanên viktoryayî]] [[Kategorî:Romanên zarokan ên brîtanî]] [[Kategorî:Wêjeya zarokan a skotlendî]] [[Kategorî:Wêjeya zarok û ciwanan]] 36if6dk42jy8qihm7eqp1d4o4ffcl79 2090940 2090919 2026-09-02T14:27:40Z Avestaboy 34898 /* Çavkanî */ 2090940 wikitext text/x-wiki {{Sernavê îtalîk}} {{Agahîdank pirtûk | nav = Girava gencîneyê | sernivîser = <!-- Berg û Rûpelsazî (edîtor) --> | ISBN = 978-6055683405 | pîvan = <!-- Pîvana pirtûkê --> | wêneçêker = <!-- Wêneyên bergê û pirtûkê kî cêkir? --> | rûpel = 260 | weşanxane = [[Weşanxaneya Lîs]] | dîroka_weşanê = <!-- Çapa yekemîn --> | ziman = [[Înglîzî]] | sererastkirin = | cih = | sernavê_xwemalî = Treasure Island | welat = | şêwe = | pêşgotin = | nivîskar = [[Robert Louis Stevenson]] | binwêne = | mezinahiyawêne = | wêne = Treasure-island01.png | wergêr = [[Bilal Çelik]] | pirtûk = }} '''''Girava Gencîneyê''''' (bi sernavê resen ê înglîzî: ''Treasure Island'') navdartirîn roman e ku ji aliye nivîskarê skotî [[Robert Louis Stevenson]] ve hatiye nivîsandin û di sala 1883yan de çap bûye. Romana serpêhatiyê derbarê gencîneyekî keleşan e ku hatiye bin ax kirin. Ew mijar di romanên serpêhatiyê de hezkirî ye. Romana Girava Gencîneyê bi taybet wek pirtûka ciwanan ema bi gelek fîlman jî popûler bû. Pirtûk ji aliyê Bilal Çelik ve hatiye wergerandin bi kurdî. == Naverok == [[Wêne:Treasure-island-map.jpg|thumb|Nexşeya Girava Gencîneyê li gorî Stevenson]] Îngilistana sedsala 18em mêvananeke bi navê Mêvanxana Amîral Benbow a li ser piyê perava başûrê Îngilistanê. Jim Hawkinsê xortik ê kurê xwediyên vê xana ku dihêle ev malbat encax bikaribe bidebire. Heyameke ku li cîhanê, li ser deryayên dûredest, keştî û qewteyên keleş, korsan û rêbirran didine çirvîtkan, rojekê riya kevnekorsanekî bi navê Billy Bones bi vê xanê dikeve. Billy Bones ne yekî xalî ye, bi hatina ku tê xanê, qedera Jim Hawkins û malbata wî û birrek kesan diguherîne. Bones, li gel ku dibe sedema mirina bavê Jim, bi xwe re bela û bobelateke mezin jî tîne. Ji ber ku Bones li pey gencîneya korsanekî xeternak ê bi navê Flint e, ku Flint bi xwe kevnehevalê Bones e, ji bo ku vê gencîneya ku ji aliyê giraniya xwe ve bê hevta ye bi dest bixe, li kar e her tiştî bike. Bones wexta hatî vê xanê, pê re nexşeyek heye, ku nav û nîşanên giravekê û ciyê ku ev gencîneya mijara behsê lê hatiye veşartin nîşan dide.Lê çembera bûyer û qewaman fireh dibe, li şûna ku gencîne bibe para vî korsanî, bûyer û qewam dikin ku Jimê xortik bibe serpêlewanê çîrokê û li pey vê gencîneyê dest bi serpêhatiyeke dûr û dirêj bike. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Girava Gencîneyê| ]] [[Kategorî:Pirtûkên zarokan ên 1880î]] [[Kategorî:Romanên li ser serhildêran]] [[Kategorî:Romanên Robert Louis Stevenson]] [[Kategorî:Romanên serpêhatiyê yên brîtanî]] [[Kategorî:Romanên viktoryayî]] [[Kategorî:Romanên zarokan ên brîtanî]] [[Kategorî:Wêjeya zarokan a skotlendî]] [[Kategorî:Wêjeya zarok û ciwanan]] brd4784xwnaaqdax7oyu03ze1mvuu2s 2091271 2090940 2026-09-03T11:11:16Z Avestaboy 34898 2091271 wikitext text/x-wiki {{Sernavê îtalîk}} {{Agahîdank pirtûk | nav = Girava gencîneyê | sernivîser = <!-- Berg û Rûpelsazî (edîtor) --> | ISBN = 978-6055683405 | pîvan = <!-- Pîvana pirtûkê --> | wêneçêker = <!-- Wêneyên bergê û pirtûkê kî cêkir? --> | rûpel = 260 | weşanxane = [[Weşanxaneya Lîs]] | dîroka_weşanê = <!-- Çapa yekemîn --> | ziman = [[Înglîzî]] | sererastkirin = | cih = | sernavê_xwemalî = Treasure Island | welat = | şêwe = | pêşgotin = | nivîskar = [[Robert Louis Stevenson]] | binwêne = | mezinahiyawêne = | wêne = Treasure-island01.png | wergêr = [[Bilal Çelik]] | pirtûk = }} '''''Girava Gencîneyê''''' (bi sernavê resen ê înglîzî: ''Treasure Island'') navdartirîn roman e ku ji aliye nivîskarê skotî [[Robert Louis Stevenson]] ve hatiye nivîsandin û di sala 1883yan de çap bûye. Romana serpêhatiyê derbarê gencîneyekî keleşan e ku hatiye bin ax kirin. Ew mijar di romanên serpêhatiyê de hezkirî ye. Romana Girava Gencîneyê bi taybet wek pirtûka ciwanan ema bi gelek fîlman jî popûler bû. Pirtûk ji aliyê Bilal Çelik ve hatiye wergerandin bi kurdî. == Naverok == [[Wêne:Treasure-island-map.jpg|thumb|Nexşeya Girava Gencîneyê li gorî Stevenson]] Îngilistana sedsala 18em mêvananeke bi navê Mêvanxana Amîral Benbow a li ser piyê perava başûrê Îngilistanê. Jim Hawkinsê xortik ê kurê xwediyên vê xana ku dihêle ev malbat encax bikaribe bidebire. Heyameke ku li cîhanê, li ser deryayên dûredest, keştî û qewteyên keleş, korsan û rêbirran didine çirvîtkan, rojekê riya kevnekorsanekî bi navê Billy Bones bi vê xanê dikeve. Billy Bones ne yekî xalî ye, bi hatina ku tê xanê, qedera Jim Hawkins û malbata wî û birrek kesan diguherîne. Bones, li gel ku dibe sedema mirina bavê Jim, bi xwe re bela û bobelateke mezin jî tîne. Ji ber ku Bones li pey gencîneya korsanekî xeternak ê bi navê Flint e, ku Flint bi xwe kevnehevalê Bones e, ji bo ku vê gencîneya ku ji aliyê giraniya xwe ve bê hevta ye bi dest bixe, li kar e her tiştî bike. Bones wexta hatî vê xanê, pê re nexşeyek heye, ku nav û nîşanên giravekê û ciyê ku ev gencîneya mijara behsê lê hatiye veşartin nîşan dide.Lê çembera bûyer û qewaman fireh dibe, li şûna ku gencîne bibe para vî korsanî, bûyer û qewam dikin ku Jimê xortik bibe serpêlewanê çîrokê û li pey vê gencîneyê dest bi serpêhatiyeke dûr û dirêj bike. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Girava Gencîneyê| ]] [[Kategorî:Pirtûkên zarokan ên 1880î]] [[Kategorî:Romanên dîrokî yên brîtanî]] [[Kategorî:Romanên li ser serhildêran]] [[Kategorî:Romanên Robert Louis Stevenson]] [[Kategorî:Romanên serpêhatiyê yên brîtanî]] [[Kategorî:Romanên viktoryayî]] [[Kategorî:Romanên zarokan ên brîtanî]] [[Kategorî:Wêjeya zarokan a skotlendî]] [[Kategorî:Wêjeya zarok û ciwanan]] 6jp1st8z7kqjw0bcj2791osh6v4alqb 0 76578 2090909 2090379 2026-09-02T13:47:40Z Avestaboy 34898 2090909 wikitext text/x-wiki {{Sernavê îtalîk}} {{Agahîdanka giştî | wdneyîne = jê_çêbûyî }} '''''Peter Pan''''' di hin çîrokên zarokan ên nivîskar û şanonivîsê skotlendî [[J. M. Barrie|James Matthew Barrie]] de serleheng e û li wir zarokê tenê ye ku dê tu carî salmezin nebe. Ew li girava aşopî ''Neverland'' dijî li ku ew serkêşê koma lawan bi navê lawên windabûn (bi îngilizî ''The Lost Boys'') e. Neyarê Peter Pan [[Kaptan Hook]] e. Peter Pan di pirtûka ''The Little White Bird'' (Balindeya biçuka sipî) ku esasen ji bo salmezinan hatibû nivîsandin, di cara yekem kifş bû û di sala 1905an di promiyera Londonê [[çîrok]] li ser sernavê ''Peter Pan, or The Boy Who Wouldn’t Grow Up'' ("Peter Pan an jî lawê wê ne dixwast salmezin be" an jî ne salmezin dibû) li ser sehneye dihat bi biserkeftiyê leystin. Di sala 1906 fesla ''The little White Bird'' wek pirtûka bi xwe ''Peter Pan'' li [[Kensington Gardens]] dihat weşandin. Ew çap ji aliye [[Arthur Rackham]] ve xêzkirî ye. Di sala 1911an J.M. Barrie naveroka [[şanoname]] ji bo çîroka ''Peter and Wendy'' ("Peter û Wendy") li anî, ku îro zêdetirîn li ser sernav Peter Pan tê weşandin. == Naverok == Di çîroka J.M. Barrie de Peter Pan û [[perî|periyeke]] bi navê [[Tinker Bell]] li [[London]]ê seyran dikin. Li vir ew herdu tên li mala keç Wendy Darling. Peter Wendy û birayên wê John û Michael bi xwe re dibe li Neverlandê li ku Wendy ji bo Peter û lawên windabûn wek dayike. Ewna hemû gelek serpêhatî bi çavên xwe dibînin. Di dawî de zarokên Darling ji bîra mal û debavê xwe dikin û Peter lema wana gêrî dibe malê. == Çavkanî == {{Werger çavkanî|de|Peter_Pan}} {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Pirtûk-şitil}} [[Kategorî:Îngilîzên honakî]] [[Kategorî:Kesayetên honakî]] [[Kategorî:Pan]] [[Kategorî:Peter Pan| ]] [[Kategorî:Şûrbazên honakî di wêjeyê de]] [[Kategorî:Wêjeya zarok û ciwanan]] e7diz4plq8kxy6nai2ipxqyzb8154zt 0 88542 2090621 1787368 2026-09-02T12:20:03Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090621 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank bajar | nav = Bextegan | navê_fermî = | welat = | dûgel = {{ala|Îran}} | serbajar = | rûerd = | gelhe = | gelhe_sal = | berbelavî = | nexşe = | nexşe_sernav = | malper = }} '''Bextegan''' yek ji navçeyên parêzgeha [[Fars (parêzgeh)|Farsê]] ye ku bi dewleta [[Îran]]ê ve girêdayî ye û navenda vê navçeyê bajarê Fars e. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Parêzgeha Farsê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{erdnîgarî-Îran-şitil}} [[Kategorî:Fars (parêzgeh)]] [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] gqbv9ghka9kskv47agli713lhx05t80 0 88543 2090620 2023502 2026-09-02T12:20:02Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090620 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | statû = Navçe | nav = Bevanat | etîketa_binebeşê2 = [[Parêzgehên Îranê|Parêzgeh]] | navê_binebeşê2 = [[Fars (parêzgeh)|Fars]] | wdneyîne = Beşa îdarî | mapframe-zoom = 7 }} '''Bevanat''' yek ji navçeyên parêzgeha [[Fars (parêzgeh)|Farsê]] ye ku bi dewleta [[Îran]]ê ve girêdayî ye û navenda vê navçeyê bajarê Surian e. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Parêzgeha Farsê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{erdnîgarî-Îran-şitil}} [[Kategorî:Fars (parêzgeh)]] [[Kategorî:Navçeyên Farsê (parêzgeh)]] [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] 28jwrw7w4lnoetuvgs3dnd7yk60hfwa 0 88544 2090631 2023508 2026-09-02T12:20:06Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090631 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | statû = Navçe | nav = Beyza | etîketa_binebeşê2 = [[Parêzgehên Îranê|Parêzgeh]] | navê_binebeşê2 = [[Fars (parêzgeh)|Fars]] | wdneyîne = Beşa îdarî | mapframe-zoom = 7 }} '''Beyza''' yek ji navçeyên parêzgeha [[Fars (parêzgeh)|Farsê]] ye ku bi dewleta [[Îran]]ê ve girêdayî ye û navenda vê navçeyê bajarê Beyza ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Parêzgeha Farsê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{erdnîgarî-Îran-şitil}} [[Kategorî:Fars (parêzgeh)]] [[Kategorî:Navçeyên Farsê (parêzgeh)]] [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] etrqbz2yh2temnz4p80h6okuval6d7g 0 88584 2090611 1753419 2026-09-02T12:19:57Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090611 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | statû = Navçe | nav = Bestek | etîketa_binebeşê2 = [[Parêzgehên Îranê|Parêzgeh]] | navê_binebeşê2 = [[Hurmizgan (parêzgeh)|Hurmizgan]] | wdneyîne = Beşa îdarî | mapframe-zoom = 7 }} '''Bestek''' yek ji navçeyên parêzgeha [[Hurmizgan (parêzgeh)|Hurmizganê]] ye ku bi dewleta [[Îran]]ê ve girêdayî ye û navenda vê navçeyê bajarê Bestek e. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Parêzgeha Hurmizganê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{erdnîgarî-Îran-şitil}} [[Kategorî:Bestek (navçe)| ]] [[Kategorî:Navçeyên parêzgeha Hurmizganê]] [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] o5mh4n3ljx3ha3emha8x4jt0nr4e8yo 0 88585 2090615 1770527 2026-09-02T12:19:59Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090615 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | statû = Navçe | nav = Beşagerd | etîketa_binebeşê2 = [[Parêzgehên Îranê|Parêzgeh]] | navê_binebeşê2 = [[Hurmizgan (parêzgeh)|Hurmizgan]] | wdneyîne = Beşa îdarî | mapframe = na }} '''Beşagerd''' yek ji navçeyên parêzgeha [[Hurmizgan (parêzgeh)|Hurmizganê]] ye ku bi dewleta [[Îran]]ê ve girêdayî ye û navenda vê navçeyê bajarê Serdeşt e. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Parêzgeha Hurmizganê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{erdnîgarî-Îran-şitil}} [[Kategorî:Beşagerd (navçe)| ]] [[Kategorî:Navçeyên parêzgeha Hurmizganê]] [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] 0f0gxlprm6tsc5nlvpo5kxeewf07n4x 0 90579 2090696 2040942 2026-09-02T12:23:47Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090696 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Elîqendo | navê_din = | navê_fermî = {{ziman|fa|علی قندو}} | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana Rojava]] | navçe = [[Makû (navçe)|Makû]] | nahiye = Navend | gundistan = | nifûs = 191 | bilindahî_m = | koda_postayê = | koda_telefonê = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | nexşeya_topografî = na | koordînat = }} '''Elîqendo''' ({{bi-fa|علی‌قندو }}) gundekî ser bi beşa navenda bajarê Makû li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye. == Nifûsa gund == Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016 de, nifûsa wî 191 kes (48 malbat) bû{{Çavkanî}}. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Makûyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Makûyê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 2j79k4tspfdye1upl7ea353xp16m0b9 0 90859 2090800 1745332 2026-09-02T12:25:33Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090800 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Ereb kendî | navê_din = | navê_fermî = {{ziman|fa|عرب‌کندی}} | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana Rojava]] | şaristan = [[çaldiran (şaristan)|çaldiran]] | bexş = Navend | gundistan = | nifûs = 20 | bilindahî_m = | koda_postayê = | koda_telefonê = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | nexşeya_topografî = na | koordînat = }} '''Ereb kendî''' ({{bi-fa|عرب‌کندی}}) gundekî girêdayê ser bi beşa navenda bajara çaldiranê li Azerbaycana Rojava ya îranê ye. == Nifûsa gund == Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara îranê di 2016 de, nifûsa wî 10 kes (20 malbat) bû. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Çaldiranê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] qs9377ar09sw5fsxsalovedbnxoh7q9 0 90863 2090745 1745322 2026-09-02T12:24:14Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090745 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Emo xanzî olya | navê_din = | navê_fermî = {{ziman|fa|عموخانزی علیا}} | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana Rojava]] | şaristan = [[çaldiran (şaristan)|çaldiran]] | bexş = Navend | gundistan = | nifûs = 113 | bilindahî_m = | koda_postayê = | koda_telefonê = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | nexşeya_topografî = na | koordînat = }} '''Emo xanzî olya''' ({{bi-fa|عموخانزی علیا}}) gundekî girêdayê ser bi beşa navenda bajara çaldiranê li Azerbaycana Rojava ya îranê ye. == Nifûsa gund == Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara îranê di 2016 de, nifûsa wî 90 kes (21 malbat) bû. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Çaldiranê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 5ktmmu247u3m7knjaph013s3u73m5vv 0 90919 2090988 2083257 2026-09-02T20:37:44Z InternetArchiveBot 45060 Add 1 book for [[Wîkîpediya:Dirûvbarîtî]] (20260902)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2090988 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 }} '''Helen Marie Twelvetrees''' (Rojbûn '''Jurgens''', 25ê Kanûnê, 1908 - Mirin 13ê Sibatê, 1958) lîstikvanek [[Fîlm|fîlim]] û şanoya [[Amerîkan|Amerîkî]] [[Lîstikvan|bû]], <ref name="WVobit">Obituary ''[[Variety Obituaries|Variety]]'', February 19, 1958, page 63.</ref> ku di destpêka salên 1930 de bi rêze " wêneyên jinan " bû stêrkek jin..<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cut!: Hollywood Murders, Accidents, and Other Tragedies |url=https://archive.org/details/cuthollywoodmurd0000unse_q8c4 |paşnav=Brettell |pêşnav=Andrew |nivîskar2=Imwold, Denis |nivîskar3=Kennedy, Damien |nivîskar4=King, Noel |weşanger=Barrons Educational Series |kesên-din=Leonard, Warren Hsu; von Rohr, Heather |sal=2005 |isbn=0-7641-5858-9 |rûpel=[https://archive.org/details/cuthollywoodmurd0000unse_q8c4/page/287 287] }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hollywood Players, The Thirties |url=https://archive.org/details/hollywoodplayers0000pari_n6h6 |paşnav1=Parish |pêşnav1=James Robert |paşnav2=Leonard |pêşnav2=William T. |weşanger=Arlington House |sal=1976 |isbn=0-87000-365-8 |rûpel=[https://archive.org/details/hollywoodplayers0000pari_n6h6/page/516 516] }}</ref> == Film == {| class="wikitable sortable" !Sal !Ser nav !Role |- |1929 |''The Ghost Talks'' |Miriam Holt |- |1929 |''Blue Skies'' |Dorothy May |- |1929 |''Words and Music'' |Dorothy Blake |- |1930 |''The Grand Parade'' |Molly |- |1930 |''Swing High'' |Maryan Garner |- |1930 |''Her Man'' |Frankie Keefe |- |1930 |''The Cat Creeps'' |Annabelle West |- |1931 |''The Painted Desert'' |Mary Ellen Cameron |- |1931 |''Millie'' |Millicent "Millie" Blake Maitland |- |1931 |''A Woman of Experience'' |Elsa Elsbergen |- |1931 |''Bad Company'' |Helen King Carlyle |- |1932 |''Panama Flo'' |Flo Bennett |- |1932 |''Young Bride'' |Allie Smith Riggs |- |1932 |''State's Attorney'' |June Perry |- |1932 |''Is My Face Red?'' |Peggy Bannon |- |1932 |''Unashamed'' |Joan Ogden |- |1933 |''Broken Hearts'' | |- |1933 |''A Bedtime Story'' |Sally |- |1933 |''Disgraced!'' |Gay Holloway |- |1933 |''My Woman'' |Connie Riley Rollins |- |1933 |''King for a Night'' |Lillian Williams |- |1934 |''All Men Are Enemies'' |Katha |- |1934 |''Now I'll Tell'' |Virginia Golden |- |1934 |''She Was a Lady'' |Sheila Vane |- |1934 |''One Hour Late'' |Bessie Dunn |- |1935 |''Times Square Lady'' |Margo Heath |- |1935 |''She Gets Her Man'' |Francine |- |1935 |''The Spanish Cape Mystery'' |Stella Godfrey |- |1935 |''Frisco Waterfront'' |Alice |- |1936 |''Thoroughbred'' |Joan |- |1937 |''Hollywood Round-Up'' |Carol Stevens |- |1939 |''Persons in Hiding'' |Helen Griswold |- |1939 |''Unmarried'' |Pat Rogers |} == Zêdetir xwendinê == * {{Jêder-kitêb |sernav=The MGM Story |paşnav=Eames |pêşnav=John Douglas |weşanger=Crown Publishers, Inc. |sal=1979 |isbn= |cih=New York City }} * {{Jêder-kitêb |sernav=The Paramount Story |url=https://archive.org/details/isbn_0517553481 |paşnav=Eames |pêşnav=John Douglas |weşanger=Crown Publishers, Inc. |sal=1985 |isbn= |cih=New York City }} * {{Jêder-kitêb |sernav=The RKO Story |paşnav=Jewell |pêşnav=Richard B. |weşanger=Arlington House, a division of Crown Publishers, Inc. |sal=1982 |isbn= |cih=New York City }} * {{Jêder-kitêb |sernav=The Film Encyclopedia |paşnav=Katz |pêşnav=Ephraim |weşanger=Harper Perennial |sal=1981 |isbn= |cih=New York City }} == Çavkaniyên Gotarê == {{Çavkanî|2}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Aktrîsên amerîkî yên sedsala 20an]] [[Kategorî:Aktrîsên fîlman ên amerîkî]] [[Kategorî:Aktrîsên ji Brooklynê]] [[Kategorî:Aktrîsên sahneyê yên amerîkî]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1908]] [[Kategorî:Mirin 1958]] p1n4biocqvkkd3aqq1ekuchfuy64jha 0 91069 2090871 1750130 2026-09-02T12:27:13Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090871 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Eşqabad | navê_din = | navê_fermî = {{ziman|fa|عشق‌آباد}} | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana Rojava]] | şaristan = [[puldeşt (şaristan)|puldeşt]] | bexş = Navend | gundistan = | nifûs = 278 | bilindahî_m = | koda_postayê = | koda_telefonê = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | nexşeya_topografî = na | koordînat = }} '''Eşqabad''' ({{bi-fa|عشق‌آباد}}) gundekî girêdayê ser bi beşa navenda bajara puldeştê li Azerbaycana Rojava ya îranê ye. == Nifûsa gund == Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara îranê di 2016 de, nifûsa wî65 kes (278 malbat) bû. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Puldeştê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] dan2j2v9zhu1sq9nq54dx1ncaltg7pd 0 91326 2091109 1745356 2026-09-03T06:37:05Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2091109 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Guzdegen | navê_din = | navê_fermî = {{ziman|fa|گوزدگن}} | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana Rojava]] | şaristan = [[Çaypare (şaristan)|Çaypare]] | bexş = Navend | gundistan = | nifûs = 61 | bilindahî_m = | koda_postayê = | koda_telefonê = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | nexşeya_topografî = na | koordînat = }} '''Guzdegen''' ({{bi-fa|گوزدگن}}) gundekî girêdayê ser bi beşa navenda bajara Çaypareyê li Azerbaycana Rojava ya îranê ye. == Nifûsa gund == Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara îranê di 2016 de, nifûsa wî 61 kes (15 malbat) bû. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Çaypareyê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] obysv1mz23ownx4c7oanc6t3whndbkd 0 91328 2091163 2048315 2026-09-03T06:38:32Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2091163 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Hacîlar | navê_din = | navê_fermî = {{ziman|fa|حاجیلار}} | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana Rojava]] | şaristan = [[Çaypare (şaristan)|Çaypare]] | bexş = Navend | gundistan = | nifûs = 1.291 | bilindahî_m = | koda_postayê = | koda_telefonê = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | nexşeya_topografî = na | koordînat = }} '''Hacîlar''' ({{bi-fa|حاجیلار}}) gundekî girêdayê ser bi beşa navenda bajara Çaypareyê li Azerbaycana Rojava ya îranê ye. == Nifûsa gund == Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara îranê di 2016 de, nifûsa wî 1.291 kes (370 malbat) bû. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Avabûnên 2017an li Îranê]] [[Kategorî:Bajarên parêzgeha Azerbaycana Rojava]] [[Kategorî:Gundên Çaypareyê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 6ctwdzgg42mm4u023gpn1srpld47ts5 0 91898 2090622 1658603 2026-09-02T12:20:02Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090622 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Bexşkendî | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana Rojava]] | navçe = [[Selmas (navçe)|Selmas]] | nahiye = Navenda Selmasê | gundistan = | nifûs = 294 | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Bexşkendî''' ({{bi-fa|بخش‌کندی}}) gundekî ser bi navenda bajarê Selmasê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye. == Nifûsa gund == Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 294 kes (91 malbat) bûn. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{erdnîgarî-Îran-şitil}} [[Kategorî:Gundên Selmasê]] [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] dyypxxzyhc6cqs48l3uz7oglcwuri3v 0 91900 2090593 1658605 2026-09-02T12:19:49Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090593 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Bergşad | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana Rojava]] | navçe = [[Selmas (navçe)|Selmas]] | nahiye = Navenda Selmasê | gundistan = | nifûs = 390 | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Bergşad''' ({{bi-fa|برگشاد }}) gundekî ser bi navenda bajarê Selmasê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye. == Nifûsa gund == Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 390 kes (103 malbat) bûn. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{erdnîgarî-Îran-şitil}} [[Kategorî:Gundên Selmasê]] [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] cv52z6ffuwu9i49487dhwkob5n5xx0e 0 91902 2090671 1658607 2026-09-02T12:20:25Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090671 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Bilqizin | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana Rojava]] | navçe = [[Selmas (navçe)|Selmas]] | nahiye = Navenda Selmasê | gundistan = | nifûs = 111 | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Bilqizin''' ({{bi-fa|بلقزن}}) gundekî ser bi navenda bajarê Selmasê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye. == Nifûsa gund == Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 111 kes (42 malbat) bûn. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{erdnîgarî-Îran-şitil}} [[Kategorî:Gundên Selmasê]] [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] 0pi3go14gwbnrpljnr4hlq3q2kavjaq 0 91904 2090663 1658609 2026-09-02T12:20:21Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090663 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Bihîk | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana Rojava]] | navçe = [[Selmas (navçe)|Selmas]] | nahiye = Navenda Selmasê | gundistan = | nifûs = 281 | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Bihîk''' ({{bi-fa|بهیک}}) gundekî ser bi navenda bajarê Selmasê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye. == Nifûsa gund == Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 281 kes (56 malbat) bûn. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{erdnîgarî-Îran-şitil}} [[Kategorî:Gundên Selmasê]] [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] arvqd5xfu1j26b9v1ujs28jki4sdfxo 0 92158 2090588 2089652 2026-09-02T12:19:46Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090588 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Berdûk | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana Rojava]] | navçe = [[Ûrmiye (navçe)|Ûrmiye]] | nahiye = Soma Biradost | gundistan = | nifûs = 296 | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Berdûk''' ({{bi-fa|بردوک}}) gundekî ser bi nahya Soma Biradostê bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye. == Nifûsa gund == Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 296 kes (64 malbat) bûn. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Ûrmiyeyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Soma Biradostê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] em2z3dl6g9pcf9zhwz7t5ol9rwe30ce 0 92160 2090585 2089650 2026-09-02T12:19:45Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090585 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Berdeziya Jorîn | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana Rojava]] | navçe = [[Ûrmiye (navçe)|Ûrmiye]] | nahiye = Soma Biradost | gundistan = | nifûs = 352 | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Berdeziya Jorîn''' ({{bi-fa|برده‌زی علیا}}) gundekî ser bi nahya Soma Biradostê bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye. == Nifûsa gund == Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 352 kes (59 malbat) bûn. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Ûrmiyeyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Soma Biradostê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] swus0k2ykq4rx2l5e17egvjtankt0cj 0 92164 2090587 2089651 2026-09-02T12:19:46Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090587 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Berdîyan, Ûrmiye | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana Rojava]] | navçe = [[Ûrmiye (navçe)|Ûrmiye]] | nahiye = Soma Biradost | gundistan = | nifûs = 238 | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Berdîyan, Ûrmiye''' ({{bi-fa|بردیان }}) gundekî ser bi nahya Soma Biradostê bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye. == Nifûsa gund == Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 238 kes (47 malbat) bûn. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Ûrmiyeyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Soma Biradostê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] 35w8u8sdy10q9r1b9xcxwuwh96a3p5c 0 92170 2090613 2089669 2026-09-02T12:19:58Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090613 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Bestikabad | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana Rojava]] | navçe = [[Ûrmiye (navçe)|Ûrmiye]] | nahiye = Soma Biradost | gundistan = | nifûs = 351 | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Bestikabad''' ({{bi-fa|بستک‌آباد}}) gundekî ser bi nahya [[Soma Biradost]]ê bajarê [[Ûrmiye]]yê li [[Azerbaycana Rojava]] ya [[Îran]]ê ye. == Nifûsa gund == Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 351 kes (67 malbat) bûn. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Ûrmiyeyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Soma Biradostê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] m6hbjt8b6ohbs2nxmdq6vdd146fqptf 0 92171 2090607 2089666 2026-09-02T12:19:56Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090607 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Besrîk | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana Rojava]] | navçe = [[Ûrmiye (navçe)|Ûrmiye]] | nahiye = Silîvana | gundistan = | nifûs = 44 | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Besrîk''' ({{bi-fa|بصریک}}) gundekî ser bi nahiya Silîvanayê bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye. == Nifûsa gund == Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 44 kes (14 malbat) bûn. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Ûrmiyeyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Silîvanayê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] nnyjhlqvls3c5c08s2mwv71h5u9muz2 0 92172 2090665 2089705 2026-09-02T12:20:22Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090665 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Bilarxû | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana Rojava]] | navçe = [[Ûrmiye (navçe)|Ûrmiye]] | nahiye = Enzel | gundistan = | nifûs = 282 | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Bilarxû''' ({{bi-fa|بلارغو}}) gundekî ser bi nahiya Enzel ,bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye. == Nifûsa gund == Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 282 kes (61 malbat) bûn. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Ûrmiyeyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Enzelê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] rem5bb1ujm6tu1ukvvxjw7gcx11pkwa 0 92233 2091180 2046599 2026-09-03T06:38:40Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2091180 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Hecîbayram | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana Rojava]] | navçe = [[Ûrmiye (navçe)|Ûrmiye]] | nahiye = Enzel | gundistan = | nifûs = 169 | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Hecîbayram''' ({{bi-fa|حاجی بایرام}}) gundekî ser bi nahiya Enzel ,bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye. == Nifûsa gund == Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 169 kes (43 malbat) bûn. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Ûrmiyeyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Enzelê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] nivdw049n0eqpm3z1d1z03nbyq4s5zb 0 92234 2091185 2046420 2026-09-03T06:38:43Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2091185 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Hecîpîrlû | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana Rojava]] | navçe = [[Ûrmiye (navçe)|Ûrmiye]] | nahiye = navend | gundistan = | nifûs = 171 | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Hecîpîrlû''' ({{bi-fa|حاجی پیرلو}}) gundekî ser bi navenda bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye. == Nifûsa gund == Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 171 kes (44 malbat) bûn. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Ûrmiyeyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Navenda navçeya Ûrmiyeyê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] hu36tosvi0kd0sd2h9kdr1yf9dj60bs 0 92235 2091179 2047062 2026-09-03T06:38:40Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2091179 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Hecîabad, Nazlû | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana Rojava]] | navçe = [[Ûrmiye (navçe)|Ûrmiye]] | nahiye = Nazlû | gundistan = | nifûs = 378 | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Hecîabad, Nazlû''' ({{bi-fa|حاجی‌آباد (نازلو)}}) gundekî ser bi nahiya nazlûyê bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye. == Nifûsa gund == Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 378 kes (78 malbat) bûn. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Ûrmiyeyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Nazlûyê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] osv0ov8e5oyfuhi8kah8en9uowqt9fa 0 92249 2091195 2046981 2026-09-03T06:38:48Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2091195 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Hekî | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana Rojava]] | navçe = [[Ûrmiye (navçe)|Ûrmiye]] | nahiye = Silîvana | gundistan = | nifûs = 611 | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Hekî''' ({{bi-fa|حکی}}) gundekî ser bi nahiya Silîvanayê bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye. Gundê Hekî cihê şêremêrên weke Pîrot Axa Menda û herwusa kurên wî Xorşîdbeg û Evdilabeg e Niha jî ev gunde bi serokatiya Kerem Axa kurê mezinê Evdilabeg birêve diçe Gundê hekî di dîroka xwe de hertim yek ji gundên eşîra Herkiyên Menda bûye == Nifûsa gund == Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 611 kes (100 malbat) bûn. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Ûrmiyeyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Silîvanayê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] n0oj9cashldw9tixyltpjkje9pzyog4 0 92250 2091206 2046980 2026-09-03T06:38:55Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2091206 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Helfele | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana Rojava]] | navçe = [[Ûrmiye (navçe)|Ûrmiye]] | nahiye = Silîvana | gundistan = | nifûs = 52 | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Helfele''' ({{bi-fa|حلفله}}) gundekî ser bi nahiya Silîvanayê bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye. == Nifûsa gund == Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 52 kes (12 malbat) bûn. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Ûrmiyeyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Silîvanayê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] olp2ddqlma48d1jv43qzh2wkvbd4uzi 0 92251 2091209 2046598 2026-09-03T06:38:57Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2091209 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Hemamelar | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana Rojava]] | navçe = [[Ûrmiye (navçe)|Ûrmiye]] | nahiye = Enzel | gundistan = | nifûs = 858 | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Hemamelar''' ({{bi-fa|حماملار}}) gundekî ser bi nahiya Enzel ,bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye. == Nifûsa gund == Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 858 kes (166 malbat) bûn. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Ûrmiyeyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Enzelê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] eolvc1z3dkggyj1oycy3026fivw4aas 0 92255 2091166 2046982 2026-09-03T06:38:34Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2091166 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Halûlan | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana Rojava]] | navçe = [[Ûrmiye (navçe)|Ûrmiye]] | nahiye = Silîvana | gundistan = | nifûs = 164 | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Halûlan''' ({{bi-fa|هالولان}}) gundekî ser bi nahiya Silîvanayê bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye. == Nifûsa gund == Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 164 kes (35 malbat) bûn. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Ûrmiyeyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Silîvanayê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] qci36sq9se0tkdm2bllzq532i1pu6tk 0 92258 2091193 2046909 2026-09-03T06:38:46Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2091193 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Heftsaran | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana Rojava]] | navçe = [[Ûrmiye (navçe)|Ûrmiye]] | nahiye = Soma Biradost | gundistan = | nifûs = 430 | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Heftsaran''' ({{bi-fa|هفت‌ساران}}) gundekî ser bi nahya Soma Biradostê bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye. == Nifûsa gund == Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 430 kes (117 malbat) bûn. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Ûrmiyeyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Soma Biradostê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] r6o5c39zlbdm1po0k6hfx3p37pyra8y 0 92259 2091202 2046908 2026-09-03T06:38:53Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2091202 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Heleqûş | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana Rojava]] | navçe = [[Ûrmiye (navçe)|Ûrmiye]] | nahiye = Soma Biradost | gundistan = | nifûs = 238 | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Heleqûş''' ({{bi-fa|هله‌قوش}}) gundekî ser bi nahya Soma Biradostê bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye. == Nifûsa gund == Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 238 kes (44 malbat) bûn. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Ûrmiyeyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Soma Biradostê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 2h12fgkji5lrhk78you1lmlwx2mi820 0 92260 2091226 2046907 2026-09-03T06:40:05Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2091226 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Hengirvan | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana Rojava]] | navçe = [[Ûrmiye (navçe)|Ûrmiye]] | nahiye = Soma Biradost | gundistan = | nifûs = 294 | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Hengirvan''' ({{bi-fa|هنگروان}}) gundekî ser bi nahya Soma Biradostê bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye. == Nifûsa gund == Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 294 kes (60 malbat) bûn. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Ûrmiyeyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Soma Biradostê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] n0g1bhe4tot51in6vam5fi99w7adplo 0 92262 2091223 2046419 2026-09-03T06:39:03Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2091223 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Hendûk | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana Rojava]] | navçe = [[Ûrmiye (navçe)|Ûrmiye]] | nahiye = navend | gundistan = | nifûs = 39 | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Hendûk''' ({{bi-fa|هوندوک}}) gundekî ser bi navenda bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye. == Nifûsa gund == Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 39 kes (13 malbat) bûn. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Ûrmiyeyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Navenda navçeya Ûrmiyeyê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] az6i83g8gdcpt52i918fd3paw57uz71 0 92378 2090826 2046988 2026-09-02T12:25:49Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090826 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Erzîn | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana Rojava]] | navçe = [[Ûrmiye (navçe)|Ûrmiye]] | nahiye = Silîvana | gundistan = | nifûs = 52 | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Erzîn''' ({{bi-fa|ارزین}}) gundekî ser bi nahiya Silîvanayê bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye. == Nifûsa gund == Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 52 kes (10 malbat) bûn. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Ûrmiyeyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Silîvanayê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 8u0tbhqqb9jljc5kxnyw6logkdwrp3j 0 92379 2090820 2047066 2026-09-02T12:25:46Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090820 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Ernesa | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana Rojava]] | navçe = [[Ûrmiye (navçe)|Ûrmiye]] | nahiye = Nazlû | gundistan = | nifûs = 175 | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Ernesa''' ({{bi-fa|ارنسا}}) gundekî ser bi nahiya nazlûyê bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye. == Nifûsa gund == Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 175 kes (33 malbat) bûn. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Ûrmiyeyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Nazlûyê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ocvfycf79159skekzm5036mgc79eov0 0 92380 2090865 2046986 2026-09-02T12:27:10Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090865 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Eşkî | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana Rojava]] | navçe = [[Ûrmiye (navçe)|Ûrmiye]] | nahiye = Silîvana | gundistan = | nifûs = 113 | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Eşkî''' ({{bi-fa|اشکی (ارومیه)}}) gundekî ser bi nahiya Silîvanayê bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye. == Nifûsa gund == Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 113 kes (33 malbat) bûn. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Ûrmiyeyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Silîvanayê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] qck3jl4q9ggdpl32awktqcqez53hv6j 0 92381 2090711 2046455 2026-09-02T12:23:56Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090711 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Elqiyan | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana Rojava]] | navçe = [[Ûrmiye (navçe)|Ûrmiye]] | nahiye = navend | gundistan = | nifûs = 181 | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Elqiyan''' ({{bi-fa|القیان}}) gundekî ser bi navenda bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye. == Nifûsa gund == Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 181 kes (41 malbat) bûn. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Ûrmiyeyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Navenda navçeya Ûrmiyeyê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] dqi55tz9qeknbp0a1h7fvlz7neijqvu 0 92382 2090712 2046454 2026-09-02T12:23:56Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090712 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Elvaç | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana Rojava]] | navçe = [[Ûrmiye (navçe)|Ûrmiye]] | nahiye = navend | gundistan = | nifûs = 5.320 | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Elvaç''' ({{bi-fa|الواچ}}) gundekî ser bi navenda bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye. == Nifûsa gund == Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 5.320 kes (1.075malbat) bûn. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Ûrmiyeyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Navenda navçeya Ûrmiyeyê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] hn5t1rllktk97k1a4pli03ql97h3ib6 0 92383 2090761 2046989 2026-09-02T12:24:23Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090761 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Enbî | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana Rojava]] | navçe = [[Ûrmiye (navçe)|Ûrmiye]] | nahiye = Silîvana | gundistan = | nifûs = 1.254 | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Enbî''' ({{bi-fa|انبی}}) gundekî ser bi nahiya Silîvanayê bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye. == Nifûsa gund == Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 1.254kes (279 malbat) bûn. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Ûrmiyeyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Silîvanayê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] c77prxz8d2le7etgg0xzjae8vn8a3ni 0 92384 2090784 2046453 2026-09-02T12:25:25Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090784 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Engeman | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana Rojava]] | navçe = [[Ûrmiye (navçe)|Ûrmiye]] | nahiye = navend | gundistan = | nifûs = 84 | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Engeman''' ({{bi-fa|انگمان}}) gundekî ser bi navenda bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye. == Nifûsa gund == Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 84 kes (21 malbat) bûn. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Ûrmiyeyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Navenda navçeya Ûrmiyeyê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] rxdtquof7eczbp7q7geu6afnqu8qxbk 0 92385 2090782 2046452 2026-09-02T12:25:25Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090782 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Engene | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana Rojava]] | navçe = [[Ûrmiye (navçe)|Ûrmiye]] | nahiye = navend | gundistan = | nifûs = 545 | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Engene''' ({{bi-fa|انگنه}}) gundekî ser bi navenda bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye. == Nifûsa gund == Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 545 kes (112 malbat) bûn. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Ûrmiyeyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Navenda navçeya Ûrmiyeyê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] imlsugorsivqnd6y9d8tnxn6h2zl8v8 0 92386 2090786 2046451 2026-09-02T12:25:26Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090786 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Enhera Jêrîn | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana Rojava]] | navçe = [[Ûrmiye (navçe)|Ûrmiye]] | nahiye = navend | gundistan = | nifûs = 765 | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Enhera Jêrîn''' ({{bi-fa|انهر سفلی}}) gundekî ser bi navenda bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye. == Nifûsa gund == Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 765 kes (147 malbat) bûn. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Ûrmiyeyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Navenda navçeya Ûrmiyeyê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] hg1xjisght0qizu0qu319e580ro4py1 0 92387 2090785 2046450 2026-09-02T12:25:25Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090785 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Enhera Jorîn | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana Rojava]] | navçe = [[Ûrmiye (navçe)|Ûrmiye]] | nahiye = navend | gundistan = | nifûs = 785 | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Enhera Jorîn''' ({{bi-fa|انهر علیا}}) gundekî ser bi navenda bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye. == Nifûsa gund == Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 785 kes (222 malbat) bûn. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Ûrmiyeyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Navenda navçeya Ûrmiyeyê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] iqvo6mn1lqhcsljndmz0aaf91sqhqr5 0 92390 2090801 2046449 2026-09-02T12:25:34Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090801 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Ereblû | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana Rojava]] | navçe = [[Ûrmiye (navçe)|Ûrmiye]] | nahiye = navend | gundistan = | nifûs = 138 | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Ereblû''' ({{bi-fa|عربلو (ارومیه)}}) gundekî ser bi navenda bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye. == Nifûsa gund == Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 138 kes (55 malbat) bûn. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Ûrmiyeyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Navenda navçeya Ûrmiyeyê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] sfkhwya4h4nofj3uvac4n4ey7c1eq7p 0 92391 2090805 2046448 2026-09-02T12:25:36Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090805 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Ereblûyê bîşe | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana Rojava]] | navçe = [[Ûrmiye (navçe)|Ûrmiye]] | nahiye = navend | gundistan = | nifûs = 268 | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Ereblûyê bîşe''' ({{bi-fa|عربلوی بیشه}}) gundekî ser bi navenda bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye. == Nifûsa gund == Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 268 kes (74 malbat) bûn. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Ûrmiyeyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Navenda navçeya Ûrmiyeyê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] oq15thvu9ji1rhmt5ejiat5cwq34g60 0 92392 2090803 2046447 2026-09-02T12:25:35Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090803 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Ereblûyê dere | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana Rojava]] | navçe = [[Ûrmiye (navçe)|Ûrmiye]] | nahiye = navend | gundistan = | nifûs = 346 | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Ereblûyê dere''' ({{bi-fa|عربلوی دره}}) gundekî ser bi navenda bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye. == Nifûsa gund == Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 346 kes (104 malbat) bûn. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Ûrmiyeyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Navenda navçeya Ûrmiyeyê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] lddvalzm33ld0e5r6ph84ed8ty6sqn3 0 92393 2090806 2046446 2026-09-02T12:25:37Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090806 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Ereblûyê yekan | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana Rojava]] | navçe = [[Ûrmiye (navçe)|Ûrmiye]] | nahiye = navend | gundistan = | nifûs = 72 | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Ereblûyê yekan''' ({{bi-fa|عربلوی یکان}}) gundekî ser bi navenda bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye. == Nifûsa gund == Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 72 kes (22 malbat) bûn. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Ûrmiyeyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Navenda navçeya Ûrmiyeyê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] qem7hy85u8xgsseq8ccfih65sqq6cj0 0 92394 2090845 2046445 2026-09-02T12:26:00Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090845 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Eskerava tepe | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana Rojava]] | navçe = [[Ûrmiye (navçe)|Ûrmiye]] | nahiye = navend | gundistan = | nifûs = 712 | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Eskerava tepe''' ({{bi-fa|عسگرآباد تپه}}) gundekî ser bi navenda bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye. == Nifûsa gund == Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 712 kes (199 malbat) bûn. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Ûrmiyeyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Navenda navçeya Ûrmiyeyê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 1z6ehepziunjx15br9q5jikhy2p3m6b 0 92395 2090843 2047065 2026-09-02T12:25:59Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090843 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Eskerava kûh | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana Rojava]] | navçe = [[Ûrmiye (navçe)|Ûrmiye]] | nahiye = Nazlû | gundistan = | nifûs = 21 | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Eskerava kûh''' ({{bi-fa|عسگرآباد کوه}}) gundekî ser bi nahiya nazlûyê bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye. == Nifûsa gund == Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 880 kes (211 malbat) bûn. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Ûrmiyeyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Nazlûyê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 09oxj5r3bzhhpzd38bbuz5gnpyvc2je 0 92396 2090687 2046609 2026-09-02T12:23:43Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090687 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Elîkan | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana Rojava]] | navçe = [[Ûrmiye (navçe)|Ûrmiye]] | nahiye = Enzel | gundistan = | nifûs = 596 | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Elîkan''' ({{bi-fa|علی کان (ارومیه)}}) gundekî ser bi nahiya Enzel, bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye. == Nifûsa gund == Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 596 kes (132 malbat) bûn. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Ûrmiyeyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Enzelê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] le4pk158rqtwuyo8n12cqb47m4mjh2b 0 92400 2090692 2047067 2026-09-02T12:23:45Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090692 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Elîkendî,Ûrmiye | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana Rojava]] | navçe = [[Ûrmiye (navçe)|Ûrmiye]] | nahiye = Nazlû | gundistan = | nifûs = 159 | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Elîkendî,Ûrmiye''' ({{bi-fa|علی‌کندی (ارومیه)}}) gundekî ser bi nahiya nazlûyê bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye. == Nifûsa gund == Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 159 kes (44 malbat) bûn. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Ûrmiyeyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Nazlûyê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 0abl75yaixb21svs7ivil3uxs000cld 0 92401 2090726 2046924 2026-09-02T12:24:03Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090726 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Emerava | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana Rojava]] | navçe = [[Ûrmiye (navçe)|Ûrmiye]] | nahiye = Soma Biradost | gundistan = | nifûs = 358 | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Emerava''' ({{bi-fa|عمرآباد (ارومیه)}}) gundekî ser bi nahya Soma Biradostê bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye. == Nifûsa gund == Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 358 kes (70 malbat) bûn. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Ûrmiyeyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Soma Biradostê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] b64a5rrxwuq9c0d3er1tftpc72j9lp2 0 92544 2091093 2046912 2026-09-03T06:36:56Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2091093 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Gulşêyxan | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana Rojava]] | navçe = [[Ûrmiye (navçe)|Ûrmiye]] | nahiye = Soma Biradost | gundistan = | nifûs = 352 | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Gulşêyxan''' ({{bi-fa|گل شیخان}}) gundekî ser bi nahya Soma Biradostê bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye. == Nifûsa gund == Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 352 kes (77 malbat) bûn. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Ûrmiyeyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Soma Biradostê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ln459h6eczphsi4gsp8pqo9gb1aeqr7 0 92547 2091092 2046424 2026-09-03T06:36:56Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2091092 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Gulpaşîn | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana Rojava]] | navçe = [[Ûrmiye (navçe)|Ûrmiye]] | nahiye = navend | gundistan = | nifûs = 210 | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Gulpaşîn''' ({{bi-fa|گل‌پاشین}}) gundekî ser bi navenda bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye. == Nifûsa gund == Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 210 kes (55 malbat) bûn. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Ûrmiyeyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Navenda navçeya Ûrmiyeyê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 6a7pea9l8ldguyx87pvnauk1m4z9cos 0 92548 2091096 2046601 2026-09-03T06:36:57Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2091096 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Gultepe | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana Rojava]] | navçe = [[Ûrmiye (navçe)|Ûrmiye]] | nahiye = Enzel | gundistan = | nifûs = 2.459 | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Gultepe''' ({{bi-fa|گل‌تپه (ارومیه)}}) gundekî ser bi nahiya Enzel ,bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye. == Nifûsa gund == Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 2.459 kes (401 malbat) bûn. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Ûrmiyeyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Enzelê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 9o6t1qz8i4iw7wk640c58go0gn2hssy 0 92549 2091077 2046428 2026-09-03T06:36:48Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2091077 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Guldanlû | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana Rojava]] | navçe = [[Ûrmiye (navçe)|Ûrmiye]] | nahiye = navend | gundistan = | nifûs = 205 | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Guldanlû''' ({{bi-fa|گلدانلو}}) gundekî ser bi navenda bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye. == Nifûsa gund == Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 205 kes (61 malbat) bûn. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Ûrmiyeyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Navenda navçeya Ûrmiyeyê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] isjfqg3v40z9uw7bezsv60tys83x33a 0 92550 2091087 2046426 2026-09-03T06:36:53Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2091087 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Gulmanxane | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana Rojava]] | navçe = [[Ûrmiye (navçe)|Ûrmiye]] | nahiye = navend | gundistan = | nifûs = 140 | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Gulmanxane''' ({{bi-fa|گلمانخانه}}) gundekî ser bi navenda bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye. == Nifûsa gund == Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 140 kes (33 malbat) bûn. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Ûrmiyeyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Navenda navçeya Ûrmiyeyê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 6s9ur0rmpb01xuede5jo5rknnha38x4 0 92551 2091089 2046425 2026-09-03T06:36:54Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2091089 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Gulmerza Jorîn | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana Rojava]] | navçe = [[Ûrmiye (navçe)|Ûrmiye]] | nahiye = navend | gundistan = | nifûs = 0 | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Gulmerza Jorîn''' ({{bi-fa|گلمرز سفلی}}) gundekî ser bi navenda bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye. == Nifûsa gund == Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 0 kes (0 malbat) bûn. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Ûrmiyeyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Navenda navçeya Ûrmiyeyê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] fdo09p3slk05n4kxrox8xgz441vqmgs 0 92552 2091079 2046984 2026-09-03T06:36:49Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2091079 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Gulebehî | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana Rojava]] | navçe = [[Ûrmiye (navçe)|Ûrmiye]] | nahiye = Silîvana | gundistan = | nifûs = 145 | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Gulebehî''' ({{bi-fa|گله بهی}}) gundekî ser bi nahiya Silîvanayê bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye. == Nifûsa gund == Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 261 kes (61 malbat) bûn. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Ûrmiyeyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Silîvanayê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] n00hnpdlfu8zm1g9yserreghcdtdoje 0 92553 2091080 2046914 2026-09-03T06:36:49Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2091080 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Gulexer | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana Rojava]] | navçe = [[Ûrmiye (navçe)|Ûrmiye]] | nahiye = Soma Biradost | gundistan = | nifûs = 146 | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Gulexer''' ({{bi-fa|گله‌خر}}) gundekî ser bi nahya Soma Biradostê bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye. == Nifûsa gund == Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 146 kes (24 malbat) bûn. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Ûrmiyeyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Soma Biradostê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 5tio0m2grz8ofx0rflxklv89en2nesn 0 92554 2091082 2046427 2026-09-03T06:36:50Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2091082 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Gulher | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana Rojava]] | navçe = [[Ûrmiye (navçe)|Ûrmiye]] | nahiye = navend | gundistan = | nifûs = 700 | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Gulher''' ({{bi-fa|گلهر}}) gundekî ser bi navenda bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye. == Nifûsa gund == Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 700 kes (110 malbat) bûn. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Ûrmiyeyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Navenda navçeya Ûrmiyeyê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] l2arps6nn99woyral9194zlekb7q86n 0 92555 2091083 2046913 2026-09-03T06:36:51Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2091083 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Gulîsoyî | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana Rojava]] | navçe = [[Ûrmiye (navçe)|Ûrmiye]] | nahiye = Soma Biradost | gundistan = | nifûs = 42 | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Gulîsoyî''' ({{bi-fa|گلی‌سویی}}) gundekî ser bi nahya Soma Biradostê bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye. == Nifûsa gund == Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 42 kes (6 malbat) bûn. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Ûrmiyeyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Soma Biradostê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 27if6f5m71ofp3xe8l82fezy4c54wm8 0 92556 2091067 2046916 2026-09-03T06:36:42Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2091067 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Gombed, Somabiradost | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana Rojava]] | navçe = [[Ûrmiye (navçe)|Ûrmiye]] | nahiye = Soma Biradost | gundistan = | nifûs = 761 | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Gombed, Somabiradost''' ({{bi-fa|گنبد (صومای برادوست)}}) gundekî ser bi nahya Soma Biradostê bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye. == Nifûsa gund == Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 761 kes (138 malbat) bûn. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Ûrmiyeyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Soma Biradostê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] s65s0p77wdclk0glwahxk7fslg5jh8m 0 92559 2091111 2046983 2026-09-03T06:37:05Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2091111 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Gûcar | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana Rojava]] | navçe = [[Ûrmiye (navçe)|Ûrmiye]] | nahiye = Silîvana | gundistan = | nifûs = 988 | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Gûcar''' ({{bi-fa|گوجار}}) gundekî ser bi nahiya Silîvanayê bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye. == Nifûsa gund == Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 988 kes (151 malbat) bûn. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Ûrmiyeyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Silîvanayê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 3pbhbh8hn5dfn0xunj1hbnoxy867pwo 0 92560 2091113 2046911 2026-09-03T06:37:06Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2091113 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Gûdal, Ûrmiye | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana Rojava]] | navçe = [[Ûrmiye (navçe)|Ûrmiye]] | nahiye = Soma Biradost | gundistan = | nifûs = 115 | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Gûdal, Ûrmiye''' ({{bi-fa|گودل (ارومیه)}}) gundekî ser bi nahya Soma Biradostê ya bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya [[Rojhilata Kurdistanê]] ye. Ev gunde mam Tamîr paşa ye. == Nifûsa gund == Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 115 kes (23 malbat) bûn. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Ûrmiyeyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Soma Biradostê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] fa8y9onwl1ruk8rtcqmtg8dalz4t68d 0 92561 2091124 2046910 2026-09-03T06:37:12Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2091124 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Gûranava | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana Rojava]] | navçe = [[Ûrmiye (navçe)|Ûrmiye]] | nahiye = Soma Biradost | gundistan = | nifûs = 99 | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Gûranava''' ({{bi-fa|گوران‌آباد}}) gundekî ser bi nahya Soma Biradostê bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye. == Nifûsa gund == Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 99 kes (17 malbat) bûn. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Ûrmiyeyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Soma Biradostê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] e8ihqt4hajf3h4gtlxy6cegqzafnb2d 0 92562 2091110 2046600 2026-09-03T06:37:05Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2091110 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Gurçînqele | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana Rojava]] | navçe = [[Ûrmiye (navçe)|Ûrmiye]] | nahiye = Enzel | gundistan = | nifûs = 352 | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Gurçînqele''' ({{bi-fa|گورچین قلعه}}) gundekî ser bi nahiya Enzel ,bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye. == Nifûsa gund == Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 352 kes (77 malbat) bûn. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Ûrmiyeyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Enzelê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] tsyzpeo6g03zq97b118f6dhe7jh16hj 0 92564 2091143 2046421 2026-09-03T06:38:22Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2091143 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Gûzgovend | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana Rojava]] | navçe = [[Ûrmiye (navçe)|Ûrmiye]] | nahiye = navend | gundistan = | nifûs = 42 | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Gûzgovend''' ({{bi-fa|گوزگوند}}) gundekî ser bi navenda bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye. == Nifûsa gund == Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 42 kes (11 malbat) bûn. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Ûrmiyeyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Navenda navçeya Ûrmiyeyê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] qthxh4621qnuq8kfaw3o9ay7hzjbks9 0 92566 2091076 2046602 2026-09-03T06:36:47Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2091076 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Gulan | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana Rojava]] | navçe = [[Ûrmiye (navçe)|Ûrmiye]] | nahiye = Enzel | gundistan = | nifûs = 1.155 | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Gulan''' ({{bi-fa|گولان (ارومیه)}}) gundekî ser bi nahiya Enzel ,bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye. == Nifûsa gund == Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 1.155 kes (290 malbat) bûn. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Ûrmiyeyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Enzelê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 1dicisqoode4eavjhtq759n43r6qkcd 0 92567 2091074 2046915 2026-09-03T06:36:46Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2091074 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Govendikmela | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana Rojava]] | navçe = [[Ûrmiye (navçe)|Ûrmiye]] | nahiye = Soma Biradost | gundistan = | nifûs = 181 | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Govendikmela''' ({{bi-fa|گوندک ملا}}) gundekî ser bi nahya Soma Biradostê bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye. == Nifûsa gund == Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 181 kes (40 malbat) bûn. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Ûrmiyeyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Soma Biradostê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 8wlyl8zzgfboj2btwd8xz2xzopouovh 0 92568 2091116 2046422 2026-09-03T06:37:08Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2091116 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Gûîceya Elîtepe | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana Rojava]] | navçe = [[Ûrmiye (navçe)|Ûrmiye]] | nahiye = navend | gundistan = | nifûs = 26 | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Gûîceya Elîtepe''' ({{bi-fa|گویجعلی‌تپه}}) gundekî ser bi navenda bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye. == Nifûsa gund == Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 26 kes (6 malbat) bûn. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Ûrmiyeyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Navenda navçeya Ûrmiyeyê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 32shse8dczgdv0m653ih7xdhwkua2fo 0 92569 2091117 2046423 2026-09-03T06:37:08Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2091117 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Gûîceya Elîeslan | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana Rojava]] | navçe = [[Ûrmiye (navçe)|Ûrmiye]] | nahiye = navend | gundistan = | nifûs = 95 | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Gûîceya Elîeslan''' ({{bi-fa|گویجه علی اصلان}}) gundekî ser bi navenda bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye. == Nifûsa gund == Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 95 kes (23 malbat) bûn. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Ûrmiyeyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Navenda navçeya Ûrmiyeyê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] pr4zmlroa7p1igosjs6tkyzzezs32oh 0 92570 2091119 2047063 2026-09-03T06:37:09Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2091119 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Gûîceya Yaran | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana Rojava]] | navçe = [[Ûrmiye (navçe)|Ûrmiye]] | nahiye = Nazlû | gundistan = | nifûs = 84 | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Gûîceya Yaran''' ({{bi-fa|گویجه یاران}}) gundekî ser bi nahiya nazlûyê bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye. == Nifûsa gund == Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 84 kes (25 malbat) bûn. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Ûrmiyeyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Nazlûyê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 622fb5wvkj5qvwrmrkpdz8nbb91xau9 0 92921 2090616 2089685 2026-09-02T12:20:00Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090616 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Betiryan | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana Rojava]] | navçe = [[Şino (navçe)|Şino]] | nahiye = Navenda Şinoyê | gundistan = | nifûs = 100 | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Betiryan''' ({{bi-fa|بطریان}}) gundekî ser bi navenda bajarê Şinoyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye. == Nifûsa gund == Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 100 kes (16 malbat) bûn. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Şinoyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Navenda navçeya Şinoyê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] s8vto1unarwzdep7xu13ndn44a8gbzs 0 92923 2090640 2089697 2026-09-02T12:20:10Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090640 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Bêmezorte | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana Rojava]] | navçe = [[Şino (navçe)|Şino]] | nahiye = Navenda Şinoyê | gundistan = | nifûs = 910 | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Bêmezorte''' ({{bi-fa|بیمضرته}}) gundekî ser bi navenda bajarê Şinoyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye. == Nifûsa gund == Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 910 kes (177 malbat) bûn. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Şinoyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Navenda navçeya Şinoyê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] j8aqukak20vcyfhzp0ae4k8ub7e13tf 0 92939 2090704 2046008 2026-09-02T12:23:52Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090704 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Elkava | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana Rojava]] | navçe = [[Şino (navçe)|Şino]] | nahiye = Navenda Şinoyê | gundistan = | nifûs = 51 | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Elkava''' ({{bi-fa|الکاوا}}) gundekî ser bi navenda bajarê Şinoyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye. == Nifûsa gund == Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 51 kes (15 malbat) bûn. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Şinoyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Navenda navçeya Şinoyê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] enrqut1vwcrcu4zwca34ft515rud61o 0 92940 2090741 2046005 2026-09-02T12:24:12Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090741 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Emîrava | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana Rojava]] | navçe = [[Şino (navçe)|Şino]] | nahiye = Navenda Şinoyê | gundistan = | nifûs = 1.478 | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Emîrava, Şino''' ({{bi-fa|امیرآباد (اشنویه)}} gundekî ser bi navenda bajarê Şinoyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye. == Nifûsa gund == Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 1.478 kes (318 malbat) bûn. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Şinoyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Navenda navçeya Şinoyê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] aguy4meh86kh4sz0fjso0vzafwjnd41 0 92947 2091086 2045989 2026-09-03T06:36:53Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2091086 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Gulmaveran | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana Rojava]] | navçe = [[Şino (navçe)|Şino]] | nahiye = Navenda Şinoyê | gundistan = | nifûs = 152 | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Gulmaveran''' ({{bi-fa|گل‌ماوران}}) gundekî ser bi navenda bajarê Şinoyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye. == Nifûsa gund == Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 152 kes (26 malbat) bûn. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Şinoyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Navenda navçeya Şinoyê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] nnoz4rcvgaagyx225kx6rlzg27pea97 0 92949 2091106 2045987 2026-09-03T06:37:02Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2091106 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Gundê melaîsa | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana Rojava]] | navçe = [[Şino (navçe)|Şino]] | nahiye = Navenda Şinoyê | gundistan = | nifûs = 965 | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Gundê Melaîsa''', '''Gundê Mela'îsa''', '''Gundê Mela Îsa''' ({{bi-fa|گندملاعیسی}}), gundekî ser bi navenda bajarê Şinoyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye. == Nifûsa gund == Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 965 kes (186 malbat) bûn. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Şinoyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Navenda navçeya Şinoyê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ek72wr4gclkpq4x9s07ba9rjeoc2e4r 0 92950 2091105 2045985 2026-09-03T06:37:03Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2091105 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Gundê Vîla | navê_din = Gundewêle | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana Rojava]] | navçe = [[Şino (navçe)|Şino]] | nahiye = Navenda Şinoyê | gundistan = | nifûs = 671 | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Gundê Vîla''', '''Gundewêle''' ({{bi-fa|گندویلا}}) gundekî ser bi navenda bajarê Şinoyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye. == Nifûsa gund == Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 671 kes (150 malbat) bûn. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Şinoyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Navenda navçeya Şinoyê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] jvc5lomtfi2vscbhtlt75ymz0rq21yq 0 93071 2090596 2089658 2026-09-02T12:19:50Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090596 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Berkemiran | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana Rojava]] | navçe = [[Pîranşar (navçe)|Pîranşar]] | nahiye = Navenda Pîranşarê | gundistan = | nifûs = 275 | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Berkemiran''' ({{bi-fa|برکمران}}) gundekî ser bi navenda bajarê Pîranşarê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye. == Nifûsa gund == Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 275 kes (41 malbat) bûn. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Navenda navçeya Pîranşarê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] 8gtuesrifqizk25mpmllbi774wtubxp 0 93072 2090608 2089665 2026-09-02T12:19:56Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090608 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Bestambeg | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana Rojava]] | navçe = [[Pîranşar (navçe)|Pîranşar]] | nahiye = Navenda Pîranşarê | gundistan = | nifûs = 267 | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Bestambeg''' ({{bi-fa|بسطام‌بگ}}) gundekî ser bi navenda bajarê Pîranşarê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye. == Nifûsa gund == Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 267 kes (44 malbat) bûn. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Navenda navçeya Pîranşarê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] m0slh1dkk59dblcq4bj7rx74qra7vv9 0 93074 2090637 2089695 2026-09-02T12:20:10Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090637 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Bêkûs | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana Rojava]] | navçe = [[Pîranşar (navçe)|Pîranşar]] | nahiye = Navenda Pîranşarê | gundistan = | nifûs = 693 | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Bêkûs''' ({{bi-fa|بیکوس}}) gundekî ser bi navenda bajarê Pîranşarê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye. == Nifûsa gund == Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 693 kes (99 malbat) bûn. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Navenda navçeya Pîranşarê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] 44y7a1k24cwfug740q57p21n666q5y4 0 93086 2090869 1659429 2026-09-02T12:27:12Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090869 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Eşnozeng | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana Rojava]] | navçe = [[Pîranşar (navçe)|Pîranşar]] | nahiye = Navenda Pîranşarê | gundistan = | nifûs = 567 | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Eşnozeng''' ({{bi-fa|اشنوزنگ}}) gundekî ser bi navenda bajarê Pîranşarê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye. == Nifûsa gund == Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 567 kes (104 malbat) bûn. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Navenda navçeya Pîranşarê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 580cirjb2fl7v0rs9rfnkqf9sdc4ywh 0 93087 2090732 1659430 2026-09-02T12:24:07Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090732 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Emînawa | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana Rojava]] | navçe = [[Pîranşar (navçe)|Pîranşar]] | nahiye = Navenda Pîranşarê | gundistan = | nifûs = 165 | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Emînawa''' ({{bi-fa|امین‌آباد (پیران)}}) gundekî ser bi navenda bajarê Pîranşarê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye. == Nifûsa gund == Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 165 kes (24 malbat) bûn. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Navenda navçeya Pîranşarê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] pmux0vc6rh6iuc50mswrd1k13pw1xsy 0 93088 2090779 1659431 2026-09-02T12:25:23Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090779 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Endîze | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana Rojava]] | navçe = [[Pîranşar (navçe)|Pîranşar]] | nahiye = Navenda Pîranşarê | gundistan = | nifûs = 876 | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Endîze''' ({{bi-fa|اندیزه}}) gundekî ser bi navenda bajarê Pîranşarê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye. == Nifûsa gund == Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 876 kes (139 malbat) bûn. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Navenda navçeya Pîranşarê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ip601nmuozmmu9p2nt4v9c9vlz701b4 0 93089 2090961 1659432 2026-09-02T16:41:41Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090961 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Evxen | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana Rojava]] | navçe = [[Pîranşar (navçe)|Pîranşar]] | nahiye = Navenda Pîranşarê | gundistan = | nifûs = 143 | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Evxen''' ({{bi-fa|اوغن}}) gundekî ser bi navenda bajarê Pîranşarê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye. == Nifûsa gund == Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 143 kes (21 malbat) bûn. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Navenda navçeya Pîranşarê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] mfiq5gyhcg3bw79hddh48nsfswqyze4 0 93107 2091075 1659449 2026-09-03T06:36:47Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2091075 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Gulawa, Pîranşar | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana Rojava]] | navçe = [[Pîranşar (navçe)|Pîranşar]] | nahiye = Navenda Pîranşarê | gundistan = | nifûs = 98 | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Gulawa''' ({{bi-fa|گل‌آباد (پیرانشهر)}}) gundekî ser bi navenda bajarê Pîranşarê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye. == Nifûsa gund == Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 98 kes (16 malbat) bûn. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Navenda navçeya Pîranşarê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] fdcgq68s6pacpss6mad9upttmphnvdy 0 93108 2091081 1659450 2026-09-03T06:36:50Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2091081 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Gulik, Pîranşar | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana Rojava]] | navçe = [[Pîranşar (navçe)|Pîranşar]] | nahiye = Navenda Pîranşarê | gundistan = | nifûs = 86 | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Gulik''' ({{bi-fa|گلک (پیرانشهر)}}) gundekî ser bi navenda bajarê Pîranşarê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye. == Nifûsa gund == Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 86 kes (12 malbat) bûn. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Navenda navçeya Pîranşarê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] gh0a14qsawehp6z7sfc7ac5vo9qwghg 0 93109 2091107 1659451 2026-09-03T06:37:03Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2091107 wikitext text/x-wiki {{Maneyên din|Gunedar}} {{Agahîdank gund | nav = Gunedar | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana Rojava]] | navçe = [[Pîranşar (navçe)|Pîranşar]] | nahiye = Navenda Pîranşarê | gundistan = | nifûs = 194 | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Gunedar''' ({{bi-fa|گنه‌دار (لاجان)}}) gundekî ser bi navenda bajarê Pîranşarê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye. == Nifûsa gund == Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 194 kes (28 malbat) bûn. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Navenda navçeya Pîranşarê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] t5at614a5mj1rmf5rfjvb06b8fyei8k 0 93114 2091187 1659453 2026-09-03T06:38:44Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2091187 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Hecîxelde | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana Rojava]] | navçe = [[Pîranşar (navçe)|Pîranşar]] | nahiye = Navenda Pîranşarê | gundistan = | nifûs = 233 | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Hecîxelde''' ({{bi-fa|حاجی‌غلده}}) gundekî ser bi navenda bajarê Pîranşarê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye. == Nifûsa gund == Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 233 kes (42 malbat) bûn. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Navenda navçeya Pîranşarê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 6txs7d4gt03tzrdkfhx29p09aubtxuu 0 93115 2091188 1659454 2026-09-03T06:38:44Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2091188 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Hecran | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana Rojava]] | navçe = [[Pîranşar (navçe)|Pîranşar]] | nahiye = Navenda Pîranşarê | gundistan = | nifûs = 285 | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Hecran''' ({{bi-fa|حجران}}) gundekî ser bi navenda bajarê Pîranşarê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye. == Nifûsa gund == Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 285 kes (44 malbat) bûn. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Navenda navçeya Pîranşarê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 4gmtivrlcsb9wmsi1zk7wpvkv0w4irb 0 93116 2091221 1659455 2026-09-03T06:39:02Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2091221 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Hemzêaway Serû | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana Rojava]] | navçe = [[Pîranşar (navçe)|Pîranşar]] | nahiye = Navenda Pîranşarê | gundistan = | nifûs = 137 | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Hemzêaway Serû''' ({{bi-fa|حمزه‌آباد سفلی}}) gundekî ser bi navenda bajarê Pîranşarê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye. == Nifûsa gund == Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 137 kes (16 malbat) bûn. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Navenda navçeya Pîranşarê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 0al3efwkkvsw66zdjmx9bfx6cw7j8sj 0 93117 2091220 1659456 2026-09-03T06:39:02Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2091220 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Hemzêaway Xwarû | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana Rojava]] | navçe = [[Pîranşar (navçe)|Pîranşar]] | nahiye = Navenda Pîranşarê | gundistan = | nifûs = 155 | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Hemzêaway Xwarû''' ({{bi-fa|حمزه‌آباد علیا}}) gundekî ser bi navenda bajarê Pîranşarê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye. == Nifûsa gund == Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 155 kes (21 malbat) bûn. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Navenda navçeya Pîranşarê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] f8jk48mx2wra6i7bztoydmsnrdt1whk 0 93118 2091146 1659457 2026-09-03T06:38:24Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2091146 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Hablis | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana Rojava]] | navçe = [[Pîranşar (navçe)|Pîranşar]] | nahiye = Navenda Pîranşarê | gundistan = | nifûs = 41 | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Hablis''' ({{bi-fa|هابلس}}) gundekî ser bi navenda bajarê Pîranşarê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye. == Nifûsa gund == Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 41 kes (7 malbat) bûn. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Navenda navçeya Pîranşarê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 8lh0i5qwjt70jnq0glmb6ezite2zucn 0 93119 2091224 1659458 2026-09-03T06:39:04Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2091224 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Hengawa | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana Rojava]] | navçe = [[Pîranşar (navçe)|Pîranşar]] | nahiye = Navenda Pîranşarê | gundistan = | nifûs = 743 | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Hengawa''' ({{bi-fa|هنگ‌آباد}}) gundekî ser bi navenda bajarê Pîranşarê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye. == Nifûsa gund == Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 743 kes (140 malbat) bûn. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Navenda navçeya Pîranşarê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ii3xlepp34q55gfq88ki5j5f32dtz3r 0 93276 2090661 1659557 2026-09-02T12:20:20Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090661 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Biçinlû | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana Rojava]] | navçe = [[Nexede (navçe)|Nexede]] | nahiye = Navenda Nexedeyê | gundistan = | nifûs = 14 | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Biçinlû''' ({{bi-fa|بچنلو}}) gundekî ser bi navenda bajarê Nexedeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye. == Nifûsa gund == Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 14 kes (4 malbat) bûn. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{erdnîgarî-Îran-şitil}} [[Kategorî:Gundên Nexedeyê]] [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ixykqj0y2baeo5m5pvbhbrxvrv61ra3 0 93278 2090651 1659559 2026-09-02T12:20:15Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090651 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Bêygemqele | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana Rojava]] | navçe = [[Nexede (navçe)|Nexede]] | nahiye = Navenda Nexedeyê | gundistan = | nifûs = 1.661 | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Bêygemqele''' ({{bi-fa|بیگم قلعه}}) gundekî ser bi navenda bajarê Nexedeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye. == Nifûsa gund == Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 1.661 kes (384 malbat) bûn. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{erdnîgarî-Îran-şitil}} [[Kategorî:Gundên Nexedeyê]] [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] pyctcmftgv9b8uodsvsd4ir9ym6c496 0 93414 2090618 1659656 2026-09-02T12:20:01Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090618 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Besre, serdeşt | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana Rojava]] | navçe = [[Serdeşt (navçe)|Serdeşt]] | nahiye = Navenda Serdeştê | gundistan = | nifûs = 189 | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Besre, serdeşt''' ({{bi-fa|بصره (سردشت)}}) gundekî ser bi navenda bajarê Serdeştê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye. == Nifûsa gund == Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 189 kes (40 malbat) bûn. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{erdnîgarî-Îran-şitil}} [[Kategorî:Gundên Serdeştê]] [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] dqdt8nk3i310ieuru00nfiohzodrlob 0 93415 2090664 1659657 2026-09-02T12:20:22Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090664 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Bilaw | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana Rojava]] | navçe = [[Serdeşt (navçe)|Serdeşt]] | nahiye = Navenda Serdeştê | gundistan = | nifûs = 61 | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Bilaw''' ({{bi-fa|بلاو}}) gundekî ser bi navenda bajarê Serdeştê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye. == Nifûsa gund == Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 61 kes (16 malbat) bûn. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{erdnîgarî-Îran-şitil}} [[Kategorî:Gundên Serdeştê]] [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] czdhy9crsn8fo3ivmtbgc9rayyq0ogg 0 93552 2090583 2089649 2026-09-02T12:19:44Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090583 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Berdezer | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana Rojava]] | navçe = [[Bokan (navçe)|Bokan ]] | nahiye = Navenda Bokanê | gundistan = | nifûs = 779 | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Berdezer''' ({{bi-fa|برده‌زرد}}) gundekî ser bi navenda bajarê Bokanê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye. == Nifûsa gund == Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 779 kes (211 malbat) bûn. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Bokanê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] nl8kgov9fwy6teraaqyeho4vxnu2b0k 0 93573 2090875 1659771 2026-09-02T12:27:15Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090875 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Etabilaxî | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana Rojava]] | navçe = [[Bokan (navçe)|Bokan ]] | nahiye = Navenda Bokanê | gundistan = | nifûs = 305 | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Etabilaxî''' ({{bi-fa|اتابلاغی}}) gundekî ser bi navenda bajarê Bokanê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye. == Nifûsa gund == Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 305 kes (67 malbat) bûn. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Bokanê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] qegl87qymwearhg6ofbhxe6iyfgdnpe 0 93576 2090791 1659774 2026-09-02T12:25:29Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090791 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Erbenos | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana Rojava]] | navçe = [[Bokan (navçe)|Bokan ]] | nahiye = Navenda Bokanê | gundistan = | nifûs = 98 | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Erbenos''' ({{bi-fa|اربنوس}}) gundekî ser bi navenda bajarê Bokanê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye. == Nifûsa gund == Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 98 kes (19 malbat) bûn. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Bokanê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] lkve007qfio1cahmhuyqkvq0ukk5eeo 0 93577 2090818 1659775 2026-09-02T12:25:46Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090818 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Ermenîbilaxî | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana Rojava]] | navçe = [[Bokan (navçe)|Bokan]] | nahiye = Navenda Bokanê | gundistan = | nifûs = 321 | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Ermenîbilaxî''' ({{bi-fa|ارمنی‌بلاغی}}) gundekî ser bi navenda bajarê Bokanê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye. == Nifûsa gund == Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 321 kes (60 malbat) bûn. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Bokanê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 1hw505gvwn5zgwkcdcy5eclsmxrxfxc 0 93578 2090855 1659776 2026-09-02T12:26:05Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090855 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Espoxe | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana Rojava]] | navçe = [[Bokan (navçe)|Bokan ]] | nahiye = Navenda Bokanê | gundistan = | nifûs = 118 | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Espoxe''' ({{bi-fa|اسپوغه}}) gundekî ser bi navenda bajarê Bokanê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye. == Nifûsa gund == Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 118 kes (19 malbat) bûn. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Bokanê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ssssez3s45t80ssrvt5b0af4rof46fr 0 93579 2090847 1659777 2026-09-02T12:26:01Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090847 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Eskîbexdad | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana Rojava]] | navçe = [[Bokan (navçe)|Bokan ]] | nahiye = Navenda Bokanê | gundistan = | nifûs = 293 | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Eskîbexdad''' ({{bi-fa|اسکی‌بغداد}}) gundekî ser bi navenda bajarê Bokanê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye. == Nifûsa gund == Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 293 kes (61 malbat) bûn. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Bokanê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] s5n6sbl2cher10unilxywcwtsoo1pmd 0 93580 2090866 1659778 2026-09-02T12:27:11Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090866 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Eşkotan | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana Rojava]] | navçe = [[Bokan (navçe)|Bokan ]] | nahiye = Navenda Bokanê | gundistan = | nifûs = 35 | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Eşkotan''' ({{bi-fa|اشکوتان}}) gundekî ser bi navenda bajarê Bokanê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye. == Nifûsa gund == Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 35 kes (11 malbat) bûn. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Bokanê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] qkurpnbavwuywu2otz1ml2evmap2ms8 0 93581 2090867 1659779 2026-09-02T12:27:11Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090867 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Eşîgulan | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana Rojava]] | navçe = [[Bokan (navçe)|Bokan ]] | nahiye = Navenda Bokanê | gundistan = | nifûs = 114 | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Eşîgulan''' ({{bi-fa|اشی‌گلان}}) gundekî ser bi navenda bajarê Bokanê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye. == Nifûsa gund == Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 114 kes (19 malbat) bûn. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Bokanê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] mor44jjo3rf0wt8r0ux930cbb7ud3am 0 93582 2090964 1659780 2026-09-02T16:41:42Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090964 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Excuwan | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana Rojava]] | navçe = [[Bokan (navçe)|Bokan ]] | nahiye = Navenda Bokanê | gundistan = | nifûs = 616 | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Excuwan''' ({{bi-fa|اغجیوان}}) gundekî ser bi navenda bajarê Bokanê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye. == Nifûsa gund == Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 616 kes (191 malbat) bûn. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Bokanê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] i9fdbn7kztfl5yoq8o5sj0lnnb4s2dq 0 93583 2090965 1659781 2026-09-02T16:41:43Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090965 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Exlîyan | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana Rojava]] | navçe = [[Bokan (navçe)|Bokan ]] | nahiye = Navenda Bokanê | gundistan = | nifûs = 137 | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Exlîyan''' ({{bi-fa|اغلیان}}) gundekî ser bi navenda bajarê Bokanê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye. == Nifûsa gund == Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 137 kes (30 malbat) bûn. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Bokanê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] t0qnypar4hd888nx8ikipo61fdsc3ta 0 93584 2090742 1659782 2026-09-02T12:24:13Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090742 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Emîrawa | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana Rojava]] | navçe = [[Bokan (navçe)|Bokan ]] | nahiye = Navenda Bokanê | gundistan = | nifûs = 140 | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Emîrawa''' ({{bi-fa|امیرآباد (سیمینه)}}) gundekî ser bi navenda bajarê Bokanê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye. == Nifûsa gund == Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 140 kes (22 malbat) bûn. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Bokanê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] kpjkmyeyougkfbz0l8ktqx4q4d00zxh 0 93585 2090957 1659783 2026-09-02T16:41:39Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090957 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Evîneçî | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana Rojava]] | navçe = [[Bokan (navçe)|Bokan ]] | nahiye = Navenda Bokanê | gundistan = | nifûs = 107 | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Evîneçî''' ({{bi-fa|اوینه‌چی}}) gundekî ser bi navenda bajarê Bokanê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye. == Nifûsa gund == Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 107 kes (15 malbat) bûn. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Bokanê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] agwoocx4qdfctt3s0uiro67ok0p07cn 0 93591 2090707 1659789 2026-09-02T12:23:53Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090707 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Elmawa | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana Rojava]] | navçe = [[Bokan (navçe)|Bokan ]] | nahiye = Navenda Bokanê | gundistan = | nifûs = 101 | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Elmawa''' ({{bi-fa|علم‌آباد (بوکان)}}) gundekî ser bi navenda bajarê Bokanê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye. == Nifûsa gund == Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 101 kes (19 malbat) bûn. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Bokanê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] rhp84y0589q0g0pyx2qbsojipiqpgz6 0 93592 2090690 1659790 2026-09-02T12:23:44Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090690 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Elîkend | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana Rojava]] | navçe = [[Bokan (navçe)|Bokan ]] | nahiye = Navenda Bokanê | gundistan = | nifûs = 112 | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Elîkend''' ({{bi-fa|علی‌کند}}) gundekî ser bi navenda bajarê Bokanê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye. == Nifûsa gund == Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 112 kes (17 malbat) bûn. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Bokanê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 4lnfhejx8tk3oqehpj4jtdg12w45bnb 0 93593 2091178 1659791 2026-09-03T06:38:39Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2091178 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Hecîawa extaçî | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana Rojava]] | navçe = [[Bokan (navçe)|Bokan ]] | nahiye = Navenda Bokanê | gundistan = | nifûs = 952 | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Hecîawa extaçî''' ({{bi-fa|حاجی‌آباداختاچی}}) gundekî ser bi navenda bajarê Bokanê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye. == Nifûsa gund == Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 952 kes (191 malbat) bûn. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Bokanê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 89bi40yhh4h9b1ucscmzz8hfrx83726 0 93594 2091184 1659792 2026-09-03T06:38:42Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2091184 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Hecîkend | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana Rojava]] | navçe = [[Bokan (navçe)|Bokan ]] | nahiye = Navenda Bokanê | gundistan = | nifûs = 176 | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Hecîkend''' ({{bi-fa|حاجی‌کند}}) gundekî ser bi navenda bajarê Bokanê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye. == Nifûsa gund == Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 176 kes (35 malbat) bûn. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Bokanê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] jbqnxxycq434o5xmp05bckekrtw427c 0 93595 2091183 1659793 2026-09-03T06:38:42Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2091183 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Hecîlek | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana Rojava]] | navçe = [[Bokan (navçe)|Bokan ]] | nahiye = Navenda Bokanê | gundistan = | nifûs = 735 | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Hecîlek''' ({{bi-fa|حاجی‌لک}}) gundekî ser bi navenda bajarê Bokanê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye. == Nifûsa gund == Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 735 kes (153 malbat) bûn. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Bokanê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] hdlja03sc49uw8ebe2ia5fkwd3czljn 0 93596 2091171 1659794 2026-09-03T06:38:36Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2091171 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Haşîawa | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana Rojava]] | navçe = [[Bokan (navçe)|Bokan ]] | nahiye = Navenda Bokanê | gundistan = | nifûs = 67 | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Haşîawa''' ({{bi-fa|حاشی‌آباد}}) gundekî ser bi navenda bajarê Bokanê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye. == Nifûsa gund == Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 67 kes (22 malbat) bûn. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Bokanê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] sfn61ia2dqqaf5d9yxwefwy3xfiv14p 0 93603 2091219 1659801 2026-09-03T06:39:02Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2091219 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Hemzêawa, Bokan | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana Rojava]] | navçe = [[Bokan (navçe)|Bokan ]] | nahiye = Navenda Bokanê | gundistan = | nifûs = 120 | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Hemzêawa, Bokan''' ({{bi-fa|حمزه‌آباد (بوکان)}}) gundekî ser bi navenda bajarê Bokanê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye. == Nifûsa gund == Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 120 kes (23 malbat) bûn. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Bokanê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] g7e8zy5k6x9qixa649j0lla7959b0jx 0 93639 2091078 1659823 2026-09-03T06:36:48Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2091078 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Gulbehî | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana Rojava]] | navçe = [[Bokan (navçe)|Bokan ]] | nahiye = Navenda Bokanê | gundistan = | nifûs = 1336 | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Gulbehî''' ({{bi-fa|گل‌بهی}}) gundekî ser bi navenda bajarê Bokanê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye. == Nifûsa gund == Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 1336 kes (376 malbat) bûn. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Bokanê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 9hr9y279gzljo6ty4ewtkpk5x620kq8 0 93640 2091094 1659824 2026-09-03T06:36:57Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2091094 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Gultepe Qurmîş | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana Rojava]] | navçe = [[Bokan (navçe)|Bokan ]] | nahiye = Navenda Bokanê | gundistan = | nifûs = 394 | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Gultepe Qurmîş''' ({{bi-fa|گل‌تپه‌قورمیش}}) gundekî ser bi navenda bajarê Bokanê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye. == Nifûsa gund == Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 394 kes (63 malbat) bûn. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Bokanê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] qrrg9n7njonw7hz61npt4x67b2wpfvf 0 93641 2091088 1659825 2026-09-03T06:36:54Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2091088 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Gulmerznîk | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana Rojava]] | navçe = [[Bokan (navçe)|Bokan ]] | nahiye = Navenda Bokanê | gundistan = | nifûs = 431 | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Gulmerznîk''' ({{bi-fa|گل‌مرزنیک}}) gundekî ser bi navenda bajarê Bokanê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye. == Nifûsa gund == Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 431 kes (77 malbat) bûn. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Bokanê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ipfxoisujr6mf7m8ims2py9y2pz0plu 0 93642 2091090 1782935 2026-09-03T06:36:55Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2091090 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Gulolanî Serû | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana Rojava]] | navçe = [[Bokan (navçe)|Bokan]] | nahiye = Navenda Bokanê | gundistan = | nifûs = 402 | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Gulolanî Serû''' ({{bi-fa|گلولان سفلی}}) gundekî ser bi navenda bajarê Bokanê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye. == Nifûsa gund == Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 402 kes (71 malbat) bûn. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Bokan (navçe)]] [[Kategorî:Gundên Bokanê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 4hjf0jkd8qu5ere57br9ycugxtc3kio 0 93643 2091091 1659827 2026-09-03T06:36:55Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2091091 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Gulolanî Xwarû | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana Rojava]] | navçe = [[Bokan (navçe)|Bokan ]] | nahiye = Navenda Bokanê | gundistan = | nifûs = 230 | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Gulolanî Xwarû''' ({{bi-fa|گلولان علیا}}) gundekî ser bi navenda bajarê Bokanê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye. == Nifûsa gund == Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 230 kes (33 malbat) bûn. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Bokanê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 12cqdcli6jh75iwe5ufb52fcxssgjmn 0 94034 2090656 1660120 2026-09-02T12:20:17Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090656 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Bêyktolî Serû | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana Rojava]] | navçe = [[Şahîndij (navçe)|Şahîndij]] | nahiye = Navenda Şahîndijê | gundistan = | nifûs = 222 | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Bêyktolî Serû''' ({{bi-fa|بیگ‌تولی علیا}}) gundekî ser bi navenda bajarê Şahîndijê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye. == Nifûsa gund == Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 222 kes (39 malbat) bûn. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{erdnîgarî-Îran-şitil}} [[Kategorî:Gundên Şahîndijê]] [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] t41t4u64atef8707xq0zq950e7ev6yi 0 94049 2091006 1789875 2026-09-03T04:36:59Z SakuraBot 54179 [[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin 2091006 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane2}} '''Charles Moen Rice III''' (jdb: [[25ê tebaxê|25ê tebaxa]] [[1952]]ê) ew [[vîrusnas]]ekê [[WYA|Amerîkayî]] ye. Û ji ber lêkolînên xwe yên li ser [[vîrus]]a bi navê [[Hepatît C vîrus|Hepatît C]] karî bi hevparî digel her yek ji [[Harvey Alter]] û [[Michael Houghton]] [[Xelata Nobelî|Xelata Nobel]] ya [[pizişkî|pizişkiyê]] wergir in. Ew li [[Zanîngeha Rockefeller]]ê li [[Nû York|New Yorkê]] profesore di biwarê vîrusnasiyê de. == Jîyanname == Ew li [[Sakramento|Sakrametoyê]] li [[Kalîforniya]]yê hat dinyayê. == Xelat == * 1986 bûrsa [[Baweriya Xêrxwaziya Pew|Pew Charitable Trust]] <ref>{{Jêder-malper |url=https://www.pewtrusts.org/en/projects/pew-biomedical-scholars/directory-of-pew-scholars/1986/charles-rice |sernav=Charles M. Rice, Ph.D. |weşanger=Pew Trusts |tarîxa-gihiştinê=6 çiriya pêşîn 2020 }}</ref> * 2004 Hevalek Hilbijartî, [[Komeleya Amerîkî ji bo Pêşkeftina Zanistê]] <ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aaas.org/fellows/listing?field_last_name_value=&name_combine=&field_institutional_affiliation_value=&field_address_city=&field_address_administrative_area=All&field_address_country_code=All&field_year_elected=&field_primary_aaas_section=&field_status_value=All&field_year_status_changed_value=&page=254 |sernav=Elected Fellows |weşanger=AAAS.org |tarîxa-gihiştinê=6 çiriya pêşîn 2020 }}</ref> * 2005 Endamê Hilbijartî, [[Akademiya Zanistî ya Neteweyî|Akademiya Neteweyî ya Zanistan]] <ref>{{Jêder-malper |url=http://www.nasonline.org/member-directory/members/20010030.html |sernav=Charles Rice |weşanger=[[National Academy of Science]] }}</ref> * 2005 Hevalê Hilbijartî, [[Akademiya Mîkrobiolojiya Amerîkî|Akademiya Amerîkî ya Mîkrobiolojiyê]] <ref>{{Jêder-malper |url=https://asm.org/Articles/2020/October/Nobel-Prize-Awarded-to-Power-Trio-of-ASM-Contribut |sernav=Nobel Prize Awarded to Power Trio of ASM Contributors |tarîx=5 çiriya pêşîn 2020 |weşanger=ASM.org |tarîxa-gihiştinê=6 çiriya pêşîn 2020 }}</ref> * 2007 Xelata Vîrolojiyê ya MW Beijerinck <ref>{{Jêder-malper |url=https://www.knaw.nl/en/awards/laureates/beijerinck-virology-prize/beijerinck-virologie-prijs-2007-voor-charles-rice?set_language=en |sernav=CHARLES RICE |weşanger=KNAW |tarîxa-gihiştinê=6 çiriya pêşîn 2020 |tarîxa-arşîvê=26 tîrmeh 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200726175831/https://www.knaw.nl/en/awards/laureates/beijerinck-virology-prize/beijerinck-virologie-prijs-2007-voor-charles-rice?set_language=en |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> * [[Xelata Robert Koch]] 2015 <ref>{{Jêder-malper |url=https://www.robert-koch-stiftung.de/index.php?article_id=15&clang=0 |sernav=Robert-Koch-Preis |weşanger=Robert Koch Stiftung |tarîxa-gihiştinê=6 çiriya pêşîn 2020 |tarîxa-arşîvê=13 çiriya paşîn 2017 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171113070814/https://www.robert-koch-stiftung.de/index.php?article_id=15&clang=0 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> * 2016 [[Artois-Baillet Xelata Tenduristî ya Latour|Xelata Tenduristî ya Artois-Baillet Latour]] <ref>{{Jêder-malper |url=http://www.fnrs.be/docs/Prix/FRS-FNRS_Historical_Baillet_Latour_health_prize.pdf |sernav=THE BAILLET LATOUR HEALTH PRIZE - 2018 HISTORICAL BACKGROUND |weşanger=FRNS |tarîxa-gihiştinê=11 kanûna pêşîn 2017 }}</ref> * 2016 [[Xelata Lasker]] <ref name="Lasker">{{Jêder-malper |url=https://www.rockefeller.edu/news/11983-charles-m-rice-wins-lasker-award-for-groundbreaking-work-on-the-hepatitis-c-virus/ |sernav=Charles M. Rice wins Lasker Award for groundbreaking work on the hepatitis C virus |tarîx=13 îlon 2016 |malper=The Rockefeller University |tarîxa-gihiştinê=20 nîsan 2018 }}</ref> * [[Xelata Nobel a Fîzyolojî an Derman|Xelata Nobel a Fîzyolojî an Tibbî ya]] 2020 <ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://www.nobelprize.org/prizes/medicine/2020/press-release/ |sernav=Press release: The Nobel Prize in Physiology or Medicine 2020 |weşanger=Nobel Foundation |tarîxa-gihiştinê=5 çiriya pêşîn 2020 }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1952]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Vîrusnas]] [[Kategorî:Xelatgirên Nobelê yên amerîkî]] mndrhtzzyxc9yyx1hhx3o1er2o21k0v 0 94668 2090670 1660291 2026-09-02T12:20:25Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090670 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Bilûz | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana Rojava]] | navçe = [[Tîkab (navçe)|Tîkab]] | nahiye = Navenda Tîkabê | gundistan = | nifûs = 160 | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Bilûz''' ({{bi-fa|بلوز (روستا) }}) gundekî ser bi navenda bajarê Tîkabê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye. == Nifûsa gund == Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 160kes (44 malbat) bûn. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{erdnîgarî-Îran-şitil}} [[Kategorî:Gundên Tîkabê]] [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] d2xuwt1qfy15z5hc4wlnnaqniytdcf4 0 96010 2091023 1828382 2026-09-03T04:55:00Z SakuraBot 54179 [[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin 2091023 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=îlon 2024}} {{bêçavkanî|tarîx=îlon 2024}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane | çînaser = sînema }} '''Christopher Corey Smith''' (jdb. [[17ê tîrmehê]] [[1962]]'an li [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|DYA]]) aktor amerîkî û medyayên sosyal e. == Fîlmnîgarî == === Anîme === {| class="wikitable sortable" |+Di anîme de lîsteya dûblajvaniyê !Sal !Sernav !Rol !Têbinî !Çavkanî |- |2003 |''.hack//Liminality'' |Guard A | |CA |- |2003 |''The Twelve Kingdoms'' |Gyousou |As Chris Kent |CA |- |2004 |''Tenchi Muyo! GXP'' |Tenchi Masaki |As Chris Kent | |- |2004 |''Gad Guard'' |Nacho |As Chris Kent |CA |- |2004 |''Ghost in the Shell: Stand Alone Complex'' |Medical Student, Homeless Man #2 | |CA |- |2004 |''Submarine 707R'' |Kenji Minahaya |As Chris Kent |CA |- |2004 |''Gungrave'' |Eddie Gallarde, others |As Chris Kent |CA |- |2004 |''Marmalade Boy'' |Various characters |As Chris Kent |CA |- |2005 |''Rumiko Takahashi Anthology'' |Yuji Kogure |Ep. "The Executive's Dog " As Chris Kent |CA |- |2005 |''Samurai Champloo'' |Various characters |As Chris Kent |CA |- |2005 |''Saiyuki Reload'' |Car Thief A |As Chris Kent |CA |- |2005 |''Overman King Gainer'' |Kashmir Valle |As Chris Kent |CA |- |2005 |''New Getter Robo'' |Lab staff |As Chris Kent |CA |- |2005 |''Skyhigh'' |Ryo |Live-action dub As Chris Kent |CA |- |2005 |''Tenjho Tenge'' |Kagurazaka, Businessman B |As Chris Kent |CA |- |2005 |''Planetes'' |Pickpocket | |CA |- |2005 |''Fafner in the Azure'' |Yoji Hino |As Chris Kent |CA |- |2005 |''Mermaid Forest'' |Older Nanao, Young Pa |As Chris Kent |CA |- |2005 |''Mars Daybreak'' |Chairman Focault | |CA |- |2006 |''Gun Sword'' |Denehee, others |As Chris Kent |CA |- |2006 |''Death Trance'' |Sid |live-action dub As Chris Kent |CA |- |2007 |''Flag'' |1st Lt. Christian Beloqui |As Chris Kent |CA |- |2008 |''Buso Renkin'' |Moon Face, Saruwatari | |CA |- |2008 |''Gurren Lagann'' |Kittan | | |- |2008 |''Strait Jacket'' |Falk | | |- |2009 |''Honey and Clover'' |Shuji Hanamoto | | |- |2010 |''Vampire Knight'' |Headmaster Kaien Cross | | |- |2012 |''Fullmetal Alchemist Brotherhood OVA collection'' |Judeau | | |- |2012 |''Persona 4: The Animation'' |Master Daidara | | |- |2012 |''Jormungand'' |Lehm Brick | | |- |2012 |''Jormungand: Perfect Order'' |Lehm Brick | | |- |2013 |''K'' |Tatsuya Enomoto, Ryuho Kamo, Ren Goto, Shoei Akagi | | |- |2013–14 |''B-Daman CrossFire'' |Dracyan, Akira Saiga |As Chris Marlowe | |- |2013 |''Digimon Fusion'' |Jijimon, Redmeramons, Goblinmons, Slashangemon, Grademon | | |- |2013 |''Future Diary'' |John Balks (11th) | | |- |2014 |''Attack on Titan'' |Oruo Bozad | | |- |2014 |''One Piece'' |Spandam | |Press |- |2014 |''High School DxD'' |Riser Phoenix | |Press |- |2018 |''Hunter × Hunter (2011)'' |Kite | | |- |2018 |''Boruto: Naruto Next Generations'' |Katasuke Tono | | |- |2019 |''Ingress: The Animation'' |Hank Johnson |Netflix dub | |- |2020 |''Marvel Future Avengers'' |Clint Barton / Hawkeye | | |- |2020 |''Dorohedoro'' |Turkey |Netflix dub | |- |2020 |''The Idhun Chronicles'' |Elrion |Netflix dub | |} === Anîmasyon === {| class="wikitable sortable" |+Di anîmasyonê de lîsteya dûblajvaniyê !Sal !Sernav !Rol !Têbinî !Çavkanî |- |1994 |''SWAT Kats: The Radical Squadron'' |Traag |Ep. "When Strikes Mutilor" As Christopher Smith | |- |2012 |''Scooby-Doo! Mystery Incorporated'' |Race Bannon, Bobo |Ep. "Heart of Evil" | |- |2013 |''The Jungle Bunch to the Rescue'' |Bob | | |- |2014 |''Hero Factory'' |Daniel Rocka, Foreman Worker |Ep. "Invasion from Below" | |- |2014 |''Phineas and Ferb: Star Wars'' |Luke Skywalker, Blatto |TV special | |- |2015–2016 |''Popples'' |Coach Loudly | | |- |2015–present |''Miraculous: Tales of Ladybug & Cat Noir'' |Wayzz, Tom Dupain, Roger Raincomprix | |Tweet |- |2016-2018 |''Zak Storm'' |Crogar | | |- |2017 |''Freedom Fighters: The Ray'' |Donald |Ep. #1.3 | |} {{Kontrola otorîteyê}} {{Aktor-şitil}} [[Kategorî:Aktorên amerîkî]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1962]] [[Kategorî:Karsazên amerîkî]] [[Kategorî:Mêrên amerîkî]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Aktorên amerîkî yên mêr ên sedsala 20an]] [[Kategorî:Aktorên amerîkî yên mêr ên sedsala 21ê]] [[Kategorî:Aktorên lîstikên vîdeoyî yên amerîkî yên mêr]] [[Kategorî:Aktorên dengî yên amerîkî yên mêr]] 2m95a5nr5uak3e1gborlvzdqm5m2i70 0 96625 2090715 2035956 2026-09-02T12:23:58Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090715 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | mezinahiya_wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat]] | şaristan = | bexş = | navçe = | nahiye = | hejmara_mezrayan = | mezra1 = | mezra2 = | mezra3 = | mezra4 = | demonîm = | nifûs = | sala_nifûsê = | çavkaniyên_nifûsê = | eşîr = | berbelaviya_nifûsê_km2 = | temamiya_qadê_km2 = | bilindahî_m = | koda_postayê = | koda_telefonê = | nexşeya_reptiyeyê = | nexşeya_topografî = erê <!-- "Nexşeya topografî" dernadikeve --> | koordînat = }} '''Elvaniq''' ({{bi-fa|?}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Azerşehr]]ê li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Azerşehrê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Azerşehrê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] b06951gcxx7bxirevb6n7hzsidp300k 0 96626 2090743 2035957 2026-09-02T12:24:13Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090743 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | mezinahiya_wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat]] | şaristan = | bexş = | navçe = | nahiye = | hejmara_mezrayan = | mezra1 = | mezra2 = | mezra3 = | mezra4 = | demonîm = | nifûs = | sala_nifûsê = | çavkaniyên_nifûsê = | eşîr = | berbelaviya_nifûsê_km2 = | temamiya_qadê_km2 = | bilindahî_m = | koda_postayê = | koda_telefonê = | nexşeya_reptiyeyê = | nexşeya_topografî = erê <!-- "Nexşeya topografî" dernadikeve --> | koordînat = }} '''Emîrdizec''' ({{bi-fa|?}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Azerşehr]]ê li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Azerşehrê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Azerşehrê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 5wjbzishtjpb19t8wp2rczdpc5i4kwe 0 96628 2091192 2035960 2026-09-03T06:38:46Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2091192 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | mezinahiya_wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat]] | şaristan = | bexş = | navçe = | nahiye = | hejmara_mezrayan = | mezra1 = | mezra2 = | mezra3 = | mezra4 = | demonîm = | nifûs = | sala_nifûsê = | çavkaniyên_nifûsê = | eşîr = | berbelaviya_nifûsê_km2 = | temamiya_qadê_km2 = | bilindahî_m = | koda_postayê = | koda_telefonê = | nexşeya_reptiyeyê = | nexşeya_topografî = erê <!-- "Nexşeya topografî" dernadikeve --> | koordînat = }} '''Heftçêşme''' ({{bi-fa|?}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Azerşehr]]ê li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Azerşehrê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Azerşehrê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 6o5qvrmp5oznsssrdfktf9iy4zb3rzk 0 96681 2090603 2089661 2026-09-02T12:19:53Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090603 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | welat = | mapframe-zoom = 12 }} '''Besîrava''' ({{bi-fa|?}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Eher (şaristan)|Eherê]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Eherê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Eherê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] aslgid3loj76taxygmil5wchmkrji7n 0 96722 2090821 2039014 2026-09-02T12:25:47Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090821 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | welat = | mapframe-zoom = 12 }} '''Ernan''' ({{bi-fa|?}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Eher (şaristan)|Eherê]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Eherê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Eherê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] n1z1lb5ge42mtwudbdi4trl88eymfr8 0 96726 2090863 2039012 2026-09-02T12:27:09Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090863 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | welat = | mapframe-zoom = 12 }} '''Eşdiliq''' ({{bi-fa|?}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Eher (şaristan)|Eherê]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Eherê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Eherê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] tptq16prvbpmcls51lhd9z3gxpujn0s 0 96729 2090714 2039023 2026-09-02T12:23:57Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090714 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | welat = | mapframe-zoom = 12 }} '''Elvar''' ({{bi-fa|?}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Eher (şaristan)|Eherê]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Eherê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Eherê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 8kq59hsupuevrcopa2h0zm6px45wa9m 0 96730 2090755 2039022 2026-09-02T12:24:19Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090755 wikitext text/x-wiki '''Enbaq Cevad''' ({{bi-fa|?}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Eher (şaristan)|Eherê]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Eherê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Eherê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] cpzo0yir2q5tw0y89s9t360tzrkb4px 0 96731 2090753 2039021 2026-09-02T12:24:18Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090753 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | welat = | mapframe-zoom = 12 }} '''Enbaq Hecîxan''' ({{bi-fa|?}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Eher (şaristan)|Eherê]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Eherê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Eherê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] gt8n16b3z8sps82baqzj7anifoo3jiv 0 96732 2090754 2039020 2026-09-02T12:24:18Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090754 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | welat = | mapframe-zoom = 12 }} '''Enbaq Serxay''' ({{bi-fa|?}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Eher (şaristan)|Eherê]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Eherê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Eherê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 927gp5m0g9dg6cnsotp72njs2bfcqfk 0 96733 2090756 2039019 2026-09-02T12:24:19Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090756 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | welat = | mapframe-zoom = 12 }} '''Enbaq Xwarê''' ({{bi-fa|?}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Eher (şaristan)|Eherê]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Eherê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Eherê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 77be8agupk7suc900hu3mniv063ux1v 0 96734 2090762 2039017 2026-09-02T12:24:23Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090762 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | welat = | mapframe-zoom = 12 }} '''Encird''' ({{bi-fa|?}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Eher (şaristan)|Eherê]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Eherê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Eherê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] n3hbgdzixr7xxbngtn4ili6dbtg6jz6 0 96735 2090768 2039016 2026-09-02T12:24:26Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090768 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | welat = | mapframe-zoom = 12 }} '''Endab Nû''' ({{bi-fa|?}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Eher (şaristan)|Eherê]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Eherê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Eherê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 067u616jg6e2ol99tjhfcltzpsrdyjd 0 96736 2090772 2039015 2026-09-02T12:25:20Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090772 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | welat = | mapframe-zoom = 12 }} '''Endab Qedîm''' ({{bi-fa|?}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Eher (şaristan)|Eherê]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Eherê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Eherê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] nyt7lhhjlbz2tb8gpuwcwx4sp30326y 0 96737 2090959 2039011 2026-09-02T16:41:40Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090959 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | welat = | mapframe-zoom = 12 }} '''Evreng''' ({{bi-fa|?}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Eher (şaristan)|Eherê]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Eherê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Eherê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] mu2mmiwkq66mtedhw98dsuest5l8lpx 0 96739 2090846 2039013 2026-09-02T12:26:00Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090846 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | welat = | mapframe-zoom = 12 }} '''Eskerlû''' ({{bi-fa|?}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Eher (şaristan)|Eherê]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Eherê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Eherê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 2asuavzs4fa37qcvut8p2lsqelf9ci5 0 96741 2090695 2039024 2026-09-02T12:23:47Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090695 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | welat = | mapframe-zoom = 12 }} '''Elîrizaçay''' ({{bi-fa|?}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Eher (şaristan)|Eherê]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Eherê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Eherê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 2nk4y9j838d7cs3k4nisrrumi1fpbpa 0 96742 2090760 2039018 2026-09-02T12:24:22Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090760 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | welat = | mapframe-zoom = 12 }} '''Enberlû''' ({{bi-fa|?}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Eher (şaristan)|Eherê]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Eherê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Eherê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] oqlilziy2ogm1aodn9631lp5k4lp0uy 0 96743 2091176 2038993 2026-09-03T06:38:39Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2091176 wikitext text/x-wiki '''Hecî Elîbêyg Kendî''' ({{bi-fa|?}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Eher (şaristan)|Eherê]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Eherê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Eherê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] mzr6rjqp3alj8zuvhh7jpmtk93ao1wj 0 96747 2091231 2038988 2026-09-03T06:40:08Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2091231 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | welat = | mapframe-zoom = 12 }} '''Heresban''' ({{bi-fa|?}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Eher (şaristan)|Eherê]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Eherê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Eherê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 7o56qqp7v6rxtt7hk5r1at28xgtxney 0 96748 2091199 2038991 2026-09-03T06:38:51Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2091199 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | welat = | mapframe-zoom = 12 }} '''Helan Azxav''' ({{bi-fa|?}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Eher (şaristan)|Eherê]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Eherê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Eherê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 9lc1t54785agailbobpsifp0o0k99k4 0 96749 2091200 2038990 2026-09-03T06:38:52Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2091200 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | welat = | mapframe-zoom = 12 }} '''Helan''' ({{bi-fa|?}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Eher (şaristan)|Eherê]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Eherê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Eherê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] lkqevx1xlx003aiaa9f8iz3a2f3y688 0 96750 2091198 2038992 2026-09-03T06:38:50Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2091198 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | welat = | mapframe-zoom = 12 }} '''Helan Seferelî''' ({{bi-fa|?}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Eher (şaristan)|Eherê]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Eherê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Eherê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] gj4swhd7ptjc5q9nrvzxi0tskxk1mfp 0 96751 2091207 2038989 2026-09-03T06:38:56Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2091207 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | welat = | mapframe-zoom = 12 }} '''Helîlû''' ({{bi-fa|?}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Eher (şaristan)|Eherê]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Eherê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Eherê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 613x2sh1su50tw8mwy9y5nbvutwo7xk 0 96759 2091084 2039001 2026-09-03T06:36:52Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2091084 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | welat = | mapframe-zoom = 12 }} '''Guller''' ({{bi-fa|?}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Eher (şaristan)|Eherê]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Eherê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Eherê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] hxsc296lgzt062bu34vs4q374utpkj2 0 96760 2091095 2039000 2026-09-03T06:36:57Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2091095 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | welat = | mapframe-zoom = 12 }} '''Gulûce Ebilû''' ({{bi-fa|?}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Eher (şaristan)|Eherê]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Eherê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Eherê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] s2l4y3kbbg2jxfwruspbr4mdneujdi1 0 96761 2091099 2038999 2026-09-03T06:36:59Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2091099 wikitext text/x-wiki '''Gulûce Malalar''' ({{bi-fa|?}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Eher (şaristan)|Eherê]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Eherê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Eherê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] lex8f7r078re07j39cpvi6bsp0cq1tv 0 96762 2091085 2039002 2026-09-03T06:36:52Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2091085 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | welat = | mapframe-zoom = 12 }} '''Gulîze''' ({{bi-fa|?}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Eher (şaristan)|Eherê]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Eherê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Eherê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] f9d1um8w5jgq64kfm11bzhwclxvgi5a 0 96764 2091132 2038994 2026-09-03T06:37:16Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2091132 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | welat = | mapframe-zoom = 12 }} '''Gûrimdiriq''' ({{bi-fa|?}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Eher (şaristan)|Eherê]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Eherê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Eherê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 2aggk5wfl2sm01zq61i7sgd52d6ba7x 0 96765 2091133 2038995 2026-09-03T06:37:16Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2091133 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | welat = | mapframe-zoom = 12 }} '''Gûrevan mezin''' ({{bi-fa|?}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Eher (şaristan)|Eherê]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Eherê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Eherê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] smihfcthx3ul6x19nn4fayxz4v624n2 0 96766 2091129 2038996 2026-09-03T06:37:14Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2091129 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | welat = | mapframe-zoom = 12 }} '''Gûrevan biçûk''' ({{bi-fa|?}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Eher (şaristan)|Eherê]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Eherê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Eherê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ru5155d3xp8ltqca54exefoxs6s6u3j 0 96767 2091118 2038998 2026-09-03T06:37:09Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2091118 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | welat = | mapframe-zoom = 12 }} '''Gûlan''' ({{bi-fa|?}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Eher (şaristan)|Eherê]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Eherê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Eherê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] fg5c8e5aaova9s15fij8dp143de4k1x 0 96768 2091120 2038997 2026-09-03T06:37:10Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2091120 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | welat = | mapframe-zoom = 12 }} '''Gûncîk''' ({{bi-fa|?}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Eher (şaristan)|Eherê]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Eherê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Eherê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] iw143pj7t65dsrrqrce29guskbbmd3u 0 96982 2090787 2043711 2026-09-02T12:25:27Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090787 wikitext text/x-wiki '''Ensrûd''' ({{bi-fa|?}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Osku (şaristan)|Oskuyê]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Oskuyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Oskuyê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] aryt68fbcxvrtta247vxg2esu5l7itr 0 96984 2090840 2043707 2026-09-02T12:25:57Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090840 wikitext text/x-wiki '''Eskendan''' ({{bi-fa|?}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Osku (şaristan)|Oskuyê]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Oskuyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Oskuyê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] tooix2xmh0h0il5guby3sf151t96k1e 0 96985 2090833 2043708 2026-09-02T12:25:53Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090833 wikitext text/x-wiki '''Esfencan''' ({{bi-fa|?}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Osku (şaristan)|Oskuyê]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Oskuyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Oskuyê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 6emoexvj2ild037qzwvmouudphf5357 0 96986 2090793 2043709 2026-09-02T12:25:30Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090793 wikitext text/x-wiki '''Erbet''' ({{bi-fa|?}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Osku (şaristan)|Oskuyê]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Oskuyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Oskuyê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] hhfp80vek2nk802f7uxmxingbw0mtxb 0 97030 2090634 2089694 2026-09-02T12:20:08Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090634 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane}} '''Bêhcetabad''' ({{bi-fa|بهجت اباد}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Bostanabad (şaristan)|Bostanabadê]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Bostanabadê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] hjfmxsn3ak9bnms3hfrecyafzjbohp5 0 97037 2090780 1822414 2026-09-02T12:25:23Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090780 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane}} '''Enercan''' ({{bi-fa|انرجان}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Bostanabad (şaristan)|Bostanabadê]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Bostanabadê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] nvgd5l2mrd9lal02qlaocyjdpfuzxtm 0 97038 2090757 1770507 2026-09-02T12:24:20Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090757 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane}} '''Enbardan''' ({{bi-fa|انباردان}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Bostanabad (şaristan)|Bostanabadê]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Bostanabadê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] drl3c8psvs5r332ve1hfjtq5hzbnp8w 0 97039 2090729 1840417 2026-09-02T12:24:06Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090729 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane}} '''Emînabad''' ({{bi-fa|امين اباد}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Bostanabad (şaristan)|Bostanabadê]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Bostanabadê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] b5pp27h8krk2dpthw692a5lyv4wqoqo 0 97040 2090748 1752480 2026-09-02T12:24:16Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090748 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane}} '''Emrilah''' ({{bi-fa|امرالله}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Bostanabad (şaristan)|Bostanabadê]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Bostanabadê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] fwibbefu90fqj9lefmpval71n4ln1b0 0 97041 2090724 1775704 2026-09-02T12:24:03Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090724 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane}} '''Emamîye''' ({{bi-fa|امامیه}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Bostanabad (şaristan)|Bostanabadê]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Bostanabadê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] c47y4nf080xepd26nhmgos6gu2fpiqq 0 97042 2090719 1825511 2026-09-02T12:24:00Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090719 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane}} '''Elvendî, Bostanabad''' ({{bi-fa|الوندي}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Bostanabad (şaristan)|Bostanabadê]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Bostanabadê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] l4blkhvbitqwqx07m9yldrripn94gdc 0 97043 2090722 1753475 2026-09-02T12:24:02Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090722 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane}} '''Elxelec''' ({{bi-fa|الخلج}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Bostanabad (şaristan)|Bostanabadê]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Bostanabadê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] b4w6y29a6akk4pagwtwxchas7gssrje 0 97045 2090749 1838284 2026-09-02T12:24:16Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090749 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane}} '''Enab Bostanabad''' ({{bi-fa|امناب}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Bostanabad (şaristan)|Bostanabadê]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Bostanabadê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] b1fwknf9fnl3pyf7yp7v606c7pdjs0g 0 97046 2090872 1777002 2026-09-02T12:27:13Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090872 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane}} '''Eşrefabad''' ({{bi-fa|اشرف اباد}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Bostanabad (şaristan)|Bostanabadê]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Bostanabadê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] tox12ruj1hqrj37c3bi7jrj46dc8ivq 0 97047 2090864 1839118 2026-09-02T12:27:10Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090864 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane}} '''Eşdiliq Olya''' ({{bi-fa|اشدلق عليا}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Bostanabad (şaristan)|Bostanabadê]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Bostanabadê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] d6rsbivihv5ril2xcga52d67aoetk4r 0 97048 2090881 1753849 2026-09-02T12:27:18Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090881 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane}} '''Eşdiliq Sofla''' ({{bi-fa|اشدلق سفلي}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Bostanabad (şaristan)|Bostanabadê]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Bostanabadê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] fxvsp2yjt26vaoyaalor68huj9ppeku 0 97049 2090834 1796439 2026-09-02T12:25:54Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090834 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane}} '''Esfengere''' ({{bi-fa|اسفنگره}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Bostanabad (şaristan)|Bostanabadê]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Bostanabadê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] oo3zz9li23h34kcf7bv0kya2ry4mbrr 0 97050 2090837 1760121 2026-09-02T12:25:55Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090837 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane}} '''Esibabad''' ({{bi-fa|اسب اباد}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Bostanabad (şaristan)|Bostanabadê]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Bostanabadê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] esedbhwmzr4shjy418beijzqntdkr9g 0 97053 2090814 1777009 2026-09-02T12:25:44Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090814 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane}} '''Ereştinab''' ({{bi-fa|ارشتناب}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Bostanabad (şaristan)|Bostanabadê]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Bostanabadê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] sfe6uxz4q6l6ox7l9k3ugawlsfkv6gj 0 97062 2091197 1774777 2026-09-03T06:38:49Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2091197 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane}} '''Helan''' ({{bi-fa|هلان}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Bostanabad (şaristan)|Bostanabadê]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Bostanabadê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] fc1qn78icsxumx1ntftebgow5wpr6x0 0 97063 2091227 1769058 2026-09-03T06:40:06Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2091227 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane}} '''Herab''' ({{bi-fa|هراب}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Bostanabad (şaristan)|Bostanabadê]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Bostanabadê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 89jsjwgycz5p2m0rxl8ba5mkvjh1th9 0 97066 2091165 1761845 2026-09-03T06:38:33Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2091165 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane}} '''Hafêz''' ({{bi-fa|حافظ}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Bostanabad (şaristan)|Bostanabadê]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Bostanabadê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] aketmcldbh7mgvq04q7e340fvjm57aw 0 97067 2091160 1705622 2026-09-03T06:38:31Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2091160 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane}} '''Hacîaxa''' ({{bi-fa|حاج اقا}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Bostanabad (şaristan)|Bostanabadê]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Bostanabadê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] np0ck0wnt3qn96nsquvoufmzy50apjt 0 97068 2091112 1791011 2026-09-03T06:37:06Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2091112 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane}} '''Gundvxdî''' ({{bi-fa|گوندوغدي}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Bostanabad (şaristan)|Bostanabadê]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Bostanabadê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] jcxnds77o3muwed0y0yncvtap53580c 0 97069 2091126 1818271 2026-09-03T06:37:12Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2091126 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane}} '''Gûrçîn''' ({{bi-fa|گورچين}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Bostanabad (şaristan)|Bostanabadê]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Bostanabadê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 8nt44my6uvzsga029nq8l8l6vvp3qq9 0 97070 2091066 1864146 2026-09-03T06:36:42Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2091066 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane}} '''Gombed Bostanabad''' ({{bi-fa|گنبد}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Bostanabad (şaristan)|Bostanabadê]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Bostanabadê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] iwqy1x94za2pwta4ohxb4dyhah29hrb 0 97071 2091044 1768685 2026-09-03T06:36:30Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2091044 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane}} '''Golhîn''' ({{bi-fa|گلهين}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Bostanabad (şaristan)|Bostanabadê]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Bostanabadê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] suf9q6lmbwmd5zkwzfn6du7u8e3k7ww 0 97073 2091060 1759348 2026-09-03T06:36:39Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2091060 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane}} '''Golûce Seîd''' ({{bi-fa|گلوجه سعيد}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Bostanabad (şaristan)|Bostanabadê]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Bostanabadê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] lyd7ucv28ta5omfnlwk4n626bpx74kq 0 97074 2091058 1741187 2026-09-03T06:36:38Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2091058 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane}} '''Golûce''' ({{bi-fa|گلوجه}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Bostanabad (şaristan)|Bostanabadê]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Bostanabadê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 5nwlbeeuxslj31osabs0g7lg2mqpbw6 0 97075 2091053 1811991 2026-09-03T06:36:35Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2091053 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane}} '''Golqasim''' ({{bi-fa|گل قاسم}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Bostanabad (şaristan)|Bostanabadê]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Bostanabadê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] kzbupyq0mviumt6jnie4fpgm9o181jc 0 97078 2090684 1815202 2026-09-02T12:23:42Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090684 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane}} '''Elîgav''' ({{bi-fa|علي گاو}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Bostanabad (şaristan)|Bostanabadê]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Bostanabadê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] hcv1j5f39ps6ct7xpsib9382pn0m35v 0 97079 2090682 1755082 2026-09-02T12:23:41Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090682 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane}} '''Elîcan Bostanabad''' ({{bi-fa|عليجان}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Bostanabad (şaristan)|Bostanabadê]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Bostanabadê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 1tmcgbgqli9qqyqhv1jn3gwfiuxd6z3 0 97210 2091186 2035782 2026-09-03T06:38:43Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2091186 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | welat = | mapframe-zoom = 12 }} '''Hecîmoseyêb''' ({{bi-fa|?}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Benab (şaristan)|Benabê]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Benabê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Benabê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 1dxnmng6qy2ft9td4ndq97pcv9oc7gl 0 97211 2090700 2035783 2026-09-02T12:23:50Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090700 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | welat = | mapframe-zoom = 12 }} '''Elîxacê''' ({{bi-fa|?}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Benab (şaristan)|Benabê]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Benabê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Benabê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] c1tn7ycfx4zf33xjisftgxdzv7duv26 0 97253 2090657 2089703 2026-09-02T12:20:18Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090657 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | mezinahiya_wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Îran]] | dewlet = | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat]] | şaristan = [[Tebrîz (şaristan)|Tebrîz]] | bexş = | navçe = | nahiye = | hejmara_mezrayan = | mezra1 = | mezra2 = | mezra3 = | mezra4 = | demonîm = | nifûs = | sala_nifûsê = | çavkaniyên_nifûsê = | eşîr = | berbelaviya_nifûsê_km2 = | temamiya_qadê_km2 = | bilindahî_m = | koda_postayê = | koda_telefonê = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Bêyreq''' ({{bi-fa|?}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Tebrîz (şaristan)|Tebrîzê]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Tebrîzê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] gg1bp6aofk0t09ihidryshrnedupw1o 0 97262 2091137 1660510 2026-09-03T06:38:19Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2091137 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | mezinahiya_wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Îran]] | dewlet = | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat]] | şaristan = [[Tebrîz (şaristan)|Tebrîz]] | bexş = | navçe = | nahiye = | hejmara_mezrayan = | mezra1 = | mezra2 = | mezra3 = | mezra4 = | demonîm = | nifûs = | sala_nifûsê = | çavkaniyên_nifûsê = | eşîr = | berbelaviya_nifûsê_km2 = | temamiya_qadê_km2 = | bilindahî_m = | koda_postayê = | koda_telefonê = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Gûybilax Payîn''' ({{bi-fa|?}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Tebrîz (şaristan)|Tebrîzê]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Tebrîzê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 1zc2dgthgq10vxuj9ttvqjh2fhgj2b7 0 97268 2091064 1660515 2026-09-03T06:36:41Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2091064 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | mezinahiya_wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Îran]] | dewlet = | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat]] | şaristan = [[Tebrîz (şaristan)|Tebrîz]] | bexş = | navçe = | nahiye = | hejmara_mezrayan = | mezra1 = | mezra2 = | mezra3 = | mezra4 = | demonîm = | nifûs = | sala_nifûsê = | çavkaniyên_nifûsê = | eşîr = | berbelaviya_nifûsê_km2 = | temamiya_qadê_km2 = | bilindahî_m = | koda_postayê = | koda_telefonê = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Golzar''' ({{bi-fa|?}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Tebrîz (şaristan)|Tebrîzê]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Tebrîzê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] fvvj2b876jxnt9m9w8mjuqayrggillw 0 97270 2090880 1660517 2026-09-02T12:27:17Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090880 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | mezinahiya_wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Îran]] | dewlet = | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat]] | şaristan = [[Tebrîz (şaristan)|Tebrîz]] | bexş = | navçe = | nahiye = | hejmara_mezrayan = | mezra1 = | mezra2 = | mezra3 = | mezra4 = | demonîm = | nifûs = | sala_nifûsê = | çavkaniyên_nifûsê = | eşîr = | berbelaviya_nifûsê_km2 = | temamiya_qadê_km2 = | bilindahî_m = | koda_postayê = | koda_telefonê = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Evelî''' ({{bi-fa|?}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Tebrîz (şaristan)|Tebrîzê]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Tebrîzê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] dfba0ie74skkl1zkluhkljl6omvav1c 0 97271 2090958 1660518 2026-09-02T16:41:40Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090958 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | mezinahiya_wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Îran]] | dewlet = | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat]] | şaristan = [[Tebrîz (şaristan)|Tebrîz]] | bexş = | navçe = | nahiye = | hejmara_mezrayan = | mezra1 = | mezra2 = | mezra3 = | mezra4 = | demonîm = | nifûs = | sala_nifûsê = | çavkaniyên_nifûsê = | eşîr = | berbelaviya_nifûsê_km2 = | temamiya_qadê_km2 = | bilindahî_m = | koda_postayê = | koda_telefonê = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Evoxlî''' ({{bi-fa|?}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Tebrîz (şaristan)|Tebrîzê]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Tebrîzê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] oinddxosraogrmqdbj7a44hwmdevvwm 0 97272 2090778 1660519 2026-09-02T12:25:23Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090778 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | mezinahiya_wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Îran]] | dewlet = | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat]] | şaristan = [[Tebrîz (şaristan)|Tebrîz]] | bexş = | navçe = | nahiye = | hejmara_mezrayan = | mezra1 = | mezra2 = | mezra3 = | mezra4 = | demonîm = | nifûs = | sala_nifûsê = | çavkaniyên_nifûsê = | eşîr = | berbelaviya_nifûsê_km2 = | temamiya_qadê_km2 = | bilindahî_m = | koda_postayê = | koda_telefonê = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Enercan''' ({{bi-fa|?}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Tebrîz (şaristan)|Tebrîzê]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Tebrîzê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ptmlquw3bi70qpp6xo3929tajs52d7a 0 97273 2090716 1660520 2026-09-02T12:23:59Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090716 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | mezinahiya_wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Îran]] | dewlet = | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat]] | şaristan = [[Tebrîz (şaristan)|Tebrîz]] | bexş = | navçe = | nahiye = | hejmara_mezrayan = | mezra1 = | mezra2 = | mezra3 = | mezra4 = | demonîm = | nifûs = | sala_nifûsê = | çavkaniyên_nifûsê = | eşîr = | berbelaviya_nifûsê_km2 = | temamiya_qadê_km2 = | bilindahî_m = | koda_postayê = | koda_telefonê = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Elvar Olya''' ({{bi-fa|?}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Tebrîz (şaristan)|Tebrîzê]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Tebrîzê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 7niomozctmag2e2k703yfixblxesjsp 0 97274 2090718 1660521 2026-09-02T12:23:59Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090718 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | mezinahiya_wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Îran]] | dewlet = | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat]] | şaristan = [[Tebrîz (şaristan)|Tebrîz]] | bexş = | navçe = | nahiye = | hejmara_mezrayan = | mezra1 = | mezra2 = | mezra3 = | mezra4 = | demonîm = | nifûs = | sala_nifûsê = | çavkaniyên_nifûsê = | eşîr = | berbelaviya_nifûsê_km2 = | temamiya_qadê_km2 = | bilindahî_m = | koda_postayê = | koda_telefonê = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Elvar Sola''' ({{bi-fa|?}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Tebrîz (şaristan)|Tebrîzê]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Tebrîzê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] d8exqo5rwoe5sfolewsdd28y6clhtxv 0 97275 2090831 1660522 2026-09-02T12:25:52Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090831 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | mezinahiya_wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Îran]] | dewlet = | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat]] | şaristan = [[Tebrîz (şaristan)|Tebrîz]] | bexş = | navçe = | nahiye = | hejmara_mezrayan = | mezra1 = | mezra2 = | mezra3 = | mezra4 = | demonîm = | nifûs = | sala_nifûsê = | çavkaniyên_nifûsê = | eşîr = | berbelaviya_nifûsê_km2 = | temamiya_qadê_km2 = | bilindahî_m = | koda_postayê = | koda_telefonê = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Escan''' ({{bi-fa|?}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Tebrîz (şaristan)|Tebrîzê]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Tebrîzê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 0by3jga4yek7y1rr5yay9hv17mww7wp 0 97276 2090842 1660523 2026-09-02T12:25:58Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090842 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | mezinahiya_wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Îran]] | dewlet = | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat]] | şaristan = [[Tebrîz (şaristan)|Tebrîz]] | bexş = | navçe = | nahiye = | hejmara_mezrayan = | mezra1 = | mezra2 = | mezra3 = | mezra4 = | demonîm = | nifûs = | sala_nifûsê = | çavkaniyên_nifûsê = | eşîr = | berbelaviya_nifûsê_km2 = | temamiya_qadê_km2 = | bilindahî_m = | koda_postayê = | koda_telefonê = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Eskender''' ({{bi-fa|?}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Tebrîz (şaristan)|Tebrîzê]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Tebrîzê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 0hwrzf7bqx6v10kpy74bkz3rfxlxbaf 0 97277 2090832 2045584 2026-09-02T12:25:53Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090832 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | mezinahiya_wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Îran]] | dewlet = | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat]] | şaristan = [[Tebrîz (şaristan)|Tebrîz]] | bexş = | navçe = | nahiye = | hejmara_mezrayan = | mezra1 = | mezra2 = | mezra3 = | mezra4 = | demonîm = | nifûs = | sala_nifûsê = | çavkaniyên_nifûsê = | eşîr = | berbelaviya_nifûsê_km2 = | temamiya_qadê_km2 = | bilindahî_m = | koda_postayê = | koda_telefonê = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Esfehan''' ({{bi-fa|?}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Tebrîz (şaristan)|Tebrîzê]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Tebrîzê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] tn4y4uy47q93b5bjseptfn3tk29j2n2 0 97278 2090859 1660525 2026-09-02T12:26:08Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090859 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | mezinahiya_wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Îran]] | dewlet = | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat]] | şaristan = [[Tebrîz (şaristan)|Tebrîz]] | bexş = | navçe = | nahiye = | hejmara_mezrayan = | mezra1 = | mezra2 = | mezra3 = | mezra4 = | demonîm = | nifûs = | sala_nifûsê = | çavkaniyên_nifûsê = | eşîr = | berbelaviya_nifûsê_km2 = | temamiya_qadê_km2 = | bilindahî_m = | koda_postayê = | koda_telefonê = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Estiyar''' ({{bi-fa|?}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Tebrîz (şaristan)|Tebrîzê]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Tebrîzê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 2cu2vf61h6222or1ic1gq2lk2uw79zi 0 97279 2090853 1660526 2026-09-02T12:26:04Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090853 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | mezinahiya_wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Îran]] | dewlet = | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat]] | şaristan = [[Tebrîz (şaristan)|Tebrîz]] | bexş = | navçe = | nahiye = | hejmara_mezrayan = | mezra1 = | mezra2 = | mezra3 = | mezra4 = | demonîm = | nifûs = | sala_nifûsê = | çavkaniyên_nifûsê = | eşîr = | berbelaviya_nifûsê_km2 = | temamiya_qadê_km2 = | bilindahî_m = | koda_postayê = | koda_telefonê = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Espes''' ({{bi-fa|?}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Tebrîz (şaristan)|Tebrîzê]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Tebrîzê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 9lju4eumx1r8xobxsk759yt0r4j1cpa 0 97298 2091239 1660545 2026-09-03T06:40:13Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2091239 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | mezinahiya_wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Îran]] | dewlet = | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat]] | şaristan = [[Tebrîz (şaristan)|Tebrîz]] | bexş = | navçe = | nahiye = | hejmara_mezrayan = | mezra1 = | mezra2 = | mezra3 = | mezra4 = | demonîm = | nifûs = | sala_nifûsê = | çavkaniyên_nifûsê = | eşîr = | berbelaviya_nifûsê_km2 = | temamiya_qadê_km2 = | bilindahî_m = | koda_postayê = | koda_telefonê = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Hervî''' ({{bi-fa|?}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Tebrîz (şaristan)|Tebrîzê]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Tebrîzê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 0g8fm1mureb3g13jph61aksv3dljf3q 0 97299 2091182 1660546 2026-09-03T06:38:41Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2091182 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | mezinahiya_wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Îran]] | dewlet = | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat]] | şaristan = [[Tebrîz (şaristan)|Tebrîz]] | bexş = | navçe = | nahiye = | hejmara_mezrayan = | mezra1 = | mezra2 = | mezra3 = | mezra4 = | demonîm = | nifûs = | sala_nifûsê = | çavkaniyên_nifûsê = | eşîr = | berbelaviya_nifûsê_km2 = | temamiya_qadê_km2 = | bilindahî_m = | koda_postayê = | koda_telefonê = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Hecîebdal''' ({{bi-fa|?}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Tebrîz (şaristan)|Tebrîzê]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Tebrîzê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] t3qn156ia2jpw3u6mijvmzm4h9hljyc 0 97324 2091204 1660570 2026-09-03T06:38:54Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2091204 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | mezinahiya_wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Îran]] | dewlet = | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat]] | şaristan = [[Colfa (şaristan)|Colfa]] | bexş = | navçe = | nahiye = | hejmara_mezrayan = | mezra1 = | mezra2 = | mezra3 = | mezra4 = | demonîm = | nifûs = | sala_nifûsê = | çavkaniyên_nifûsê = | eşîr = | berbelaviya_nifûsê_km2 = | temamiya_qadê_km2 = | bilindahî_m = | koda_postayê = | koda_telefonê = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Heliq''' ({{bi-fa|?}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Colfa (şaristan)|Colfayê]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Colfayê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] l3qqem9xjfsbkk293d3qug5la9b0in6 0 97327 2090788 1660573 2026-09-02T12:25:27Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090788 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | mezinahiya_wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Îran]] | dewlet = | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat]] | şaristan = [[Colfa (şaristan)|Colfa]] | bexş = | navçe = | nahiye = | hejmara_mezrayan = | mezra1 = | mezra2 = | mezra3 = | mezra4 = | demonîm = | nifûs = | sala_nifûsê = | çavkaniyên_nifûsê = | eşîr = | berbelaviya_nifûsê_km2 = | temamiya_qadê_km2 = | bilindahî_m = | koda_postayê = | koda_telefonê = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Enîq''' ({{bi-fa|?}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Colfa (şaristan)|Colfayê]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Colfayê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ksd06rqcibic5ni09ltcmvflnbmiqy3 0 97328 2090717 2035071 2026-09-02T12:23:59Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090717 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | mezinahiya_wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Îran]] | dewlet = | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat]] | şaristan = [[Colfa (şaristan)|Colfa]] | bexş = | navçe = | nahiye = | hejmara_mezrayan = | mezra1 = | mezra2 = | mezra3 = | mezra4 = | demonîm = | nifûs = | sala_nifûsê = | çavkaniyên_nifûsê = | eşîr = | berbelaviya_nifûsê_km2 = | temamiya_qadê_km2 = | bilindahî_m = | koda_postayê = | koda_telefonê = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Elvan Colfa''' ({{bi-fa|?}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Colfa (şaristan)|Colfayê]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Colfayê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] a64ynvrg4bo0snxtcxvh8a2zflamqwq 0 97331 2090789 1660577 2026-09-02T12:25:28Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090789 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | mezinahiya_wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Îran]] | dewlet = | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat]] | şaristan = [[Colfa (şaristan)|Colfa]] | bexş = | navçe = | nahiye = | hejmara_mezrayan = | mezra1 = | mezra2 = | mezra3 = | mezra4 = | demonîm = | nifûs = | sala_nifûsê = | çavkaniyên_nifûsê = | eşîr = | berbelaviya_nifûsê_km2 = | temamiya_qadê_km2 = | bilindahî_m = | koda_postayê = | koda_telefonê = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Eqyan''' ({{bi-fa|?}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Colfa (şaristan)|Colfayê]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Colfayê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ifwd23h32vknvwjuxc6z2b0jyaz06nf 0 97332 2090812 2035074 2026-09-02T12:25:43Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090812 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | mezinahiya_wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Îran]] | dewlet = | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat]] | şaristan = [[Colfa (şaristan)|Colfa]] | bexş = | navçe = | nahiye = | hejmara_mezrayan = | mezra1 = | mezra2 = | mezra3 = | mezra4 = | demonîm = | nifûs = | sala_nifûsê = | çavkaniyên_nifûsê = | eşîr = | berbelaviya_nifûsê_km2 = | temamiya_qadê_km2 = | bilindahî_m = | koda_postayê = | koda_telefonê = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Eresî Colfa''' ({{bi-fa|?}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Colfa (şaristan)|Colfayê]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Colfayê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] a7hr4it5hn1uxfismkxgdkn54tzjian 0 97403 2090666 2089707 2026-09-02T12:20:23Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090666 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Çaroymaq (şaristan)|Çaroymaq]] | nahiye = Navenda Çaroymaqê | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Bilqan''' ({{bi-fa|?}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Çaroymaq (şaristan)|Çaroymaq]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Çaroymaqê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Çaroymaqê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] h56sot5o93xnbtbw9dipnvrc12o7u97 0 97412 2090679 2036181 2026-09-02T12:23:39Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090679 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Çaroymaq (şaristan)|Çaroymaq]] | nahiye = Navenda Çaroymaqê | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Elîbêyk Kendî''' ({{bi-fa|?}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Çaroymaq (şaristan)|Çaroymaq]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Çaroymaqê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Çaroymaqê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] puxfqycbipozt8mosvm9hblo01bsau2 0 97413 2090758 2036190 2026-09-02T12:24:21Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090758 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Çaroymaq (şaristan)|Çaroymaq]] | nahiye = Navenda Çaroymaqê | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Enbardan''' ({{bi-fa|?}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Çaroymaq (şaristan)|Çaroymaq]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Çaroymaqê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Çaroymaqê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] s235navlrdnpd1nte14caonnb92lkmn 0 97414 2090731 2036186 2026-09-02T12:24:06Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090731 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Çaroymaq (şaristan)|Çaroymaq]] | nahiye = Navenda Çaroymaqê | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Emînabad''' ({{bi-fa|?}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Çaroymaq (şaristan)|Çaroymaq]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Çaroymaqê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Çaroymaqê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ldkrktdfikef0gyfzcxlnhmm5i0or8w 0 97415 2090737 2036187 2026-09-02T12:24:09Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090737 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Çaroymaq (şaristan)|Çaroymaq]] | nahiye = Navenda Çaroymaqê | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Emîrabad''' ({{bi-fa|?}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Çaroymaq (şaristan)|Çaroymaq]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Çaroymaqê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Çaroymaqê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] eqiqa74elsmh8wc1sdwpop13aobbney 0 97416 2090705 2036184 2026-09-02T12:23:52Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090705 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Çaroymaq (şaristan)|Çaroymaq]] | nahiye = Navenda Çaroymaqê | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Ellahkendî''' ({{bi-fa|?}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Çaroymaq (şaristan)|Çaroymaq]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Çaroymaqê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Çaroymaqê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] kmrs3cmpvapgzbigf3zhuiwr35x49dk 0 97417 2090713 2036185 2026-09-02T12:23:57Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090713 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Çaroymaq (şaristan)|Çaroymaq]] | nahiye = Navenda Çaroymaqê | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Eltencî''' ({{bi-fa|?}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Çaroymaq (şaristan)|Çaroymaq]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Çaroymaqê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Çaroymaqê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] f0otq0fscsayvh1twxw8jshi18b47se 0 97418 2090817 2036191 2026-09-02T12:25:45Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090817 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Çaroymaq (şaristan)|Çaroymaq]] | nahiye = Navenda Çaroymaqê | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Ereskenay Olya''' ({{bi-fa|?}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Çaroymaq (şaristan)|Çaroymaq]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Çaroymaqê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Çaroymaqê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 9rs6jhkcrq1b88l7ch8o4a25v9k4hxb 0 97419 2090815 2036192 2026-09-02T12:25:44Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090815 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Çaroymaq (şaristan)|Çaroymaq]] | nahiye = Navenda Çaroymaqê | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Ereskenay Sola''' ({{bi-fa|?}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Çaroymaq (şaristan)|Çaroymaq]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Çaroymaqê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Çaroymaqê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] nnlzy6x9216wa0byvkziko9lqrpzo7c 0 97432 2091051 2036200 2026-09-03T06:36:34Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2091051 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Çaroymaq (şaristan)|Çaroymaq]] | nahiye = Navenda Çaroymaqê | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Goller Qeresofî''' ({{bi-fa|?}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Çaroymaq (şaristan)|Çaroymaq]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Çaroymaqê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Çaroymaqê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] lvwxglxs0nco017ud3xnnukpjoxlysr 0 97433 2091056 2036201 2026-09-03T06:36:36Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2091056 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Çaroymaq (şaristan)|Çaroymaq]] | nahiye = Navenda Çaroymaqê | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Goltepe''' ({{bi-fa|?}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Çaroymaq (şaristan)|Çaroymaq]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Çaroymaqê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Çaroymaqê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] mlr0cqe636zhc2smc7pah0bokuxvmid 0 97441 2090744 2036188 2026-09-02T12:24:14Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090744 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Çaroymaq (şaristan)|Çaroymaq]] | nahiye = Navenda Çaroymaqê | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Emoxlî Olya''' ({{bi-fa|?}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Çaroymaq (şaristan)|Çaroymaq]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Çaroymaqê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Çaroymaqê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] g20w0su1mz8kg8aa4cbdtys8ajokkey 0 97442 2090747 2036189 2026-09-02T12:24:15Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090747 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Çaroymaq (şaristan)|Çaroymaq]] | nahiye = Navenda Çaroymaqê | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Emoxlî Sofla''' ({{bi-fa|?}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Çaroymaq (şaristan)|Çaroymaq]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Çaroymaqê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Çaroymaqê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 72i5votuw62rsrgy7zvriusafuv105m 0 97443 2090689 1660682 2026-09-02T12:23:44Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090689 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Çaroymaq (şaristan)|Çaroymaq]] | nahiye = Navenda Çaroymaqê | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Elîkendî''' ({{bi-fa|?}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Çaroymaq (şaristan)|Çaroymaq]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Çaroymaqê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] tofjt3v9lde9dh5894va4equ5ieemuh 0 97444 2090686 1660683 2026-09-02T12:23:42Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090686 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Çaroymaq (şaristan)|Çaroymaq]] | nahiye = Navenda Çaroymaqê | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Elîcûla''' ({{bi-fa|?}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Çaroymaq (şaristan)|Çaroymaq]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Çaroymaqê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] c65s8w3xer8fzo39kzejkqviacpn3ne 0 97445 2090678 2036179 2026-09-02T12:23:39Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090678 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Çaroymaq (şaristan)|Çaroymaq]] | nahiye = Navenda Çaroymaqê | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Elîbêglûyê Olya''' ({{bi-fa|?}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Çaroymaq (şaristan)|Çaroymaq]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Çaroymaqê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Çaroymaqê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] tasa8q556ik4n1mymf6ytplfpml4t73 0 97446 2090680 2036180 2026-09-02T12:23:40Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090680 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Çaroymaq (şaristan)|Çaroymaq]] | nahiye = Navenda Çaroymaqê | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Elîbêglûyê Sofla''' ({{bi-fa|?}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Çaroymaq (şaristan)|Çaroymaq]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Çaroymaqê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Çaroymaqê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 3xnqjt1403da0d9nmxncgevhq5oze5a 0 97450 2091208 2036211 2026-09-03T06:38:56Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2091208 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Çaroymaq (şaristan)|Çaroymaq]] | nahiye = Navenda Çaroymaqê | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Hemam''' ({{bi-fa|?}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Çaroymaq (şaristan)|Çaroymaq]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Çaroymaqê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Çaroymaqê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 3h5ipzer08mmqhzi5xow0bioiuzzkh9 0 97454 2091159 2036209 2026-09-03T06:38:30Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2091159 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Çaroymaq (şaristan)|Çaroymaq]] | nahiye = Navenda Çaroymaqê | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Hacîkendî Olya''' ({{bi-fa|?}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Çaroymaq (şaristan)|Çaroymaq]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Çaroymaqê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Çaroymaqê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] lwt7f0wr1mr310pvykpd68qg0r8u3a3 0 97455 2091161 2036210 2026-09-03T06:38:31Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2091161 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Çaroymaq (şaristan)|Çaroymaq]] | nahiye = Navenda Çaroymaqê | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Hacîkendî Sofla''' ({{bi-fa|?}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Çaroymaq (şaristan)|Çaroymaq]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Çaroymaqê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Çaroymaqê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 8zgj8jeicrr0xa6gmbo9ywvmfmy9eue 0 97456 2091156 2036208 2026-09-03T06:38:28Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2091156 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Çaroymaq (şaristan)|Çaroymaq]] | nahiye = Navenda Çaroymaqê | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Hacîabad''' ({{bi-fa|?}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Çaroymaq (şaristan)|Çaroymaq]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Çaroymaqê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Çaroymaqê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] kwbjilspdb8uwqya2uyido15m3lejjd 0 97457 2091141 2036207 2026-09-03T06:38:21Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2091141 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Çaroymaq (şaristan)|Çaroymaq]] | nahiye = Navenda Çaroymaqê | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Gûyîdaş''' ({{bi-fa|?}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Çaroymaq (şaristan)|Çaroymaq]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Çaroymaqê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Çaroymaqê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] mothzqm3v7wmtgo7xgd1glhsy3xl4yp 0 97459 2091122 2036205 2026-09-03T06:37:11Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2091122 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Çaroymaq (şaristan)|Çaroymaq]] | nahiye = Navenda Çaroymaqê | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Gûneqarşû''' ({{bi-fa|?}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Çaroymaq (şaristan)|Çaroymaq]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Çaroymaqê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Çaroymaqê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] t266i8u2frpsqeakxrcvz49nm45fdwh 0 97460 2091131 2036206 2026-09-03T06:37:15Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2091131 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Çaroymaq (şaristan)|Çaroymaq]] | nahiye = Navenda Çaroymaqê | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Gûreser Sofla''' ({{bi-fa|?}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Çaroymaq (şaristan)|Çaroymaq]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Çaroymaqê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Çaroymaqê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 7m7nlg891pi7n6y9xmxxqc4kwgbamlb 0 97461 2091050 2036199 2026-09-03T06:36:33Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2091050 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Çaroymaq (şaristan)|Çaroymaq]] | nahiye = Navenda Çaroymaqê | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Golîter''' ({{bi-fa|?}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Çaroymaq (şaristan)|Çaroymaq]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Çaroymaqê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Çaroymaqê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] n60uuj2x3jk8e2kbarxbg6g3sy2guur 0 97462 2091048 2036198 2026-09-03T06:36:32Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2091048 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Çaroymaq (şaristan)|Çaroymaq]] | nahiye = Navenda Çaroymaqê | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Golîbilax''' ({{bi-fa|?}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Çaroymaq (şaristan)|Çaroymaq]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Çaroymaqê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Çaroymaqê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] i0e88zyvdfk7gla5l4nn6eodbonwa0f 0 97463 2091046 2036197 2026-09-03T06:36:32Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2091046 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav =Golî | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Çaroymaq (şaristan)|Çaroymaq]] | nahiye = Navenda Çaroymaqê | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Golî''' ({{bi-fa|?}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Çaroymaq (şaristan)|Çaroymaq]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Çaroymaqê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Çaroymaqê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] rt568rsbk6j2ma3wv0nazw3hfp15yms 0 97464 2091063 2036204 2026-09-03T06:36:40Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2091063 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Çaroymaq (şaristan)|Çaroymaq]] | nahiye = Navenda Çaroymaqê | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Golvîran''' ({{bi-fa|?}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Çaroymaq (şaristan)|Çaroymaq]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Çaroymaqê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Çaroymaqê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] g4w7ugq9ii4ug3gpm7n27v9hhhs0i1g 0 97465 2091059 2036202 2026-09-03T06:36:38Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2091059 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Çaroymaq (şaristan)|Çaroymaq]] | nahiye = Navenda Çaroymaqê | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Golûce Olya''' ({{bi-fa|?}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Çaroymaq (şaristan)|Çaroymaq]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Çaroymaqê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Çaroymaqê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] fc4s0dgt414smnd4x9vxl8qrl1w6tl2 0 97466 2091061 2036203 2026-09-03T06:36:39Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2091061 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Çaroymaq (şaristan)|Çaroymaq]] | nahiye = Navenda Çaroymaqê | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Golûce Sofla''' ({{bi-fa|?}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Çaroymaq (şaristan)|Çaroymaq]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Çaroymaqê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Çaroymaqê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 4zqucuytj2lxjulrp5t1t9ysc7k95df 0 97611 2090609 2089667 2026-09-02T12:19:56Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090609 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Xoda Aferîn (şaristan)|Xoda Aferîn]] | nahiye = Navenda Xoda Aferîn | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Bestamlû''' ({{bi-fa|?}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Xoda Aferîn (şaristan)|Xoda Aferîn]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Xoda Aferîn}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Xoda Aferînê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] nyx08xq6bww0q6qo9br1g8wrlhfohqx 0 97646 2090750 2049349 2026-09-02T12:24:17Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090750 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Xoda Aferîn (şaristan)|Xoda Aferîn]] | nahiye = Navenda Xoda Aferîn | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Enablû''' ({{bi-fa|?}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Xoda Aferîn (şaristan)|Xoda Aferîn]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Xoda Aferîn}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Xoda Aferînê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 6xbc17wo1yxus1iulln0jnptb5mndqr 0 97647 2090699 2049351 2026-09-02T12:23:49Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090699 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Xoda Aferîn (şaristan)|Xoda Aferîn]] | nahiye = Navenda Xoda Aferîn | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Elîvêrdî Ûşaqî''' ({{bi-fa|?}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Xoda Aferîn (şaristan)|Xoda Aferîn]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Xoda Aferîn}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Xoda Aferînê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] kviiu68ihopb2ir06a0sycezek72bet 0 97648 2090701 2049350 2026-09-02T12:23:50Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090701 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Xoda Aferîn (şaristan)|Xoda Aferîn]] | nahiye = Navenda Xoda Aferîn | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Elîxanlû''' ({{bi-fa|?}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Xoda Aferîn (şaristan)|Xoda Aferîn]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Xoda Aferîn}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Xoda Aferînê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 5b3snjrzoijebfgqpq7plh8jumyddik 0 97649 2090683 2049352 2026-09-02T12:23:41Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090683 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Xoda Aferîn (şaristan)|Xoda Aferîn]] | nahiye = Navenda Xoda Aferîn | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Elîbilaxî''' ({{bi-fa|?}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Xoda Aferîn (şaristan)|Xoda Aferîn]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Xoda Aferîn}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Xoda Aferînê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] hmtde9ijmtbeprtmd38wl6sfs6mluui 0 97650 2090876 2049345 2026-09-02T12:27:15Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090876 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Xoda Aferîn (şaristan)|Xoda Aferîn]] | nahiye = Navenda Xoda Aferîn | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Etalû''' ({{bi-fa|?}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Xoda Aferîn (şaristan)|Xoda Aferîn]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Xoda Aferîn}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Xoda Aferînê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] dzxbi7y88y3ft87vqde27pea0zsnvxz 0 97653 2090878 2049344 2026-09-02T12:27:16Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090878 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Xoda Aferîn (şaristan)|Xoda Aferîn]] | nahiye = Navenda Xoda Aferîn | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Evelî''' ({{bi-fa|?}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Xoda Aferîn (şaristan)|Xoda Aferîn]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Xoda Aferîn}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Xoda Aferînê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] b8xxtq4bghrw12he5yla0mg7pnjt2ld 0 97656 2090870 2049346 2026-09-02T12:27:13Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090870 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Xoda Aferîn (şaristan)|Xoda Aferîn]] | nahiye = Navenda Xoda Aferîn | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Eşref''' ({{bi-fa|?}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Xoda Aferîn (şaristan)|Xoda Aferîn]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Xoda Aferîn}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Xoda Aferînê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] kf1dyp82dh9n7d2nsr2g5zaypdsnh1u 0 97657 2090841 2049348 2026-09-02T12:25:57Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090841 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Xoda Aferîn (şaristan)|Xoda Aferîn]] | nahiye = Navenda Xoda Aferîn | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Esîran''' ({{bi-fa|?}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Xoda Aferîn (şaristan)|Xoda Aferîn]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Xoda Aferîn}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Xoda Aferînê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] izg2cupz0nb4pz3adwswcwmxfzyefid 0 97658 2090849 2049347 2026-09-02T12:26:02Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090849 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Xoda Aferîn (şaristan)|Xoda Aferîn]] | nahiye = Navenda Xoda Aferîn | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Esklû Mihemedhesenlû''' ({{bi-fa|?}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Xoda Aferîn (şaristan)|Xoda Aferîn]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Xoda Aferîn}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Xoda Aferînê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] pvb6navzmkdyea2y6psxlgs70scsiwg 0 97663 2091213 2049326 2026-09-03T06:38:59Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2091213 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Xoda Aferîn (şaristan)|Xoda Aferîn]] | nahiye = Navenda Xoda Aferîn | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Hemnişîn''' ({{bi-fa|?}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Xoda Aferîn (şaristan)|Xoda Aferîn]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Xoda Aferîn}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Xoda Aferînê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] lbnv8zpy29p9c6hwidub88y87vvbvgz 0 97664 2091216 2049325 2026-09-03T06:39:00Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2091216 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Xoda Aferîn (şaristan)|Xoda Aferîn]] | nahiye = Navenda Xoda Aferîn | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Hemrahlû''' ({{bi-fa|?}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Xoda Aferîn (şaristan)|Xoda Aferîn]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Xoda Aferîn}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Xoda Aferînê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] f7m25mlhtafkj3h1pbmfa9lds1h4g37 0 97665 2091211 2049328 2026-09-03T06:38:58Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2091211 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Xoda Aferîn (şaristan)|Xoda Aferîn]] | nahiye = Navenda Xoda Aferîn | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Hemdemlû''' ({{bi-fa|?}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Xoda Aferîn (şaristan)|Xoda Aferîn]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Xoda Aferîn}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Xoda Aferînê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 7a3lyom3v45bh6ixuftqqh88iyryiow 0 97666 2091212 2049327 2026-09-03T06:38:58Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2091212 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Xoda Aferîn (şaristan)|Xoda Aferîn]] | nahiye = Navenda Xoda Aferîn | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Hemedan''' ({{bi-fa|?}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Xoda Aferîn (şaristan)|Xoda Aferîn]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Xoda Aferîn}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Xoda Aferînê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] k0ig24xyrz0h5az4y94bzg1dxoz3ytj 0 97673 2091136 2049329 2026-09-03T06:38:19Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2091136 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Xoda Aferîn (şaristan)|Xoda Aferîn]] | nahiye = Navenda Xoda Aferîn | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Gûyaxac''' ({{bi-fa|?}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Xoda Aferîn (şaristan)|Xoda Aferîn]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Xoda Aferîn}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Xoda Aferînê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 34rij03xiionmpff65x8617nmysja3q 0 97674 2091123 2049330 2026-09-03T06:37:11Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2091123 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Xoda Aferîn (şaristan)|Xoda Aferîn]] | nahiye = Navenda Xoda Aferîn | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Gûngûrmiz''' ({{bi-fa|?}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Xoda Aferîn (şaristan)|Xoda Aferîn]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Xoda Aferîn}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Xoda Aferînê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 9jhhfkk403hfoq9934s1d4cwosup14a 0 97859 2090643 2089698 2026-09-02T12:20:12Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090643 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Serab (şaristan)|Serab]] | nahiye = Navenda Serab | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Bêrêncabad''' ({{bi-fa|?}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Serab (şaristan)|Serab]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Serabê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Serabê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] 4izrmavh3vs17kb4zwoso5rvazwz9fh 0 97877 2090838 2044654 2026-09-02T12:25:56Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090838 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Serab (şaristan)|Serab]] | nahiye = Navenda Serab | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Esibqiran''' ({{bi-fa|?}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Serab (şaristan)|Serab]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Serabê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Serabê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] c9qm1zkpr022dbm5axxl58n8jnjjkiy 0 97878 2090836 2044657 2026-09-02T12:25:55Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090836 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Serab (şaristan)|Serab]] | nahiye = Navenda Serab | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Esibfirûşan''' ({{bi-fa|?}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Serab (şaristan)|Serab]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Serabê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Serabê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 3vt7coxoitm8eygcodsnwbycc9skki2 0 97879 2090823 2044660 2026-09-02T12:25:48Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090823 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Serab (şaristan)|Serab]] | nahiye = Navenda Serab | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Erziniq''' ({{bi-fa|?}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Serab (şaristan)|Serab]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Serabê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Serabê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] fj57ob29nbhxjxnfyeh6e2a8sw0ac56 0 97880 2090794 2044662 2026-09-02T12:25:30Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090794 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Serab (şaristan)|Serab]] | nahiye = Navenda Serab | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Erdeha''' ({{bi-fa|?}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Serab (şaristan)|Serab]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Serabê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Serabê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] rtp46ia9pp96wgz72qwlmznfya13r8b 0 97881 2090797 2044661 2026-09-02T12:25:32Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090797 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Serab (şaristan)|Serab]] | nahiye = Navenda Serab | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Erdelan''' ({{bi-fa|?}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Serab (şaristan)|Serab]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Serabê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Serabê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] n3o7hahxkad39itvfni24m34fl0h2yw 0 97885 2090879 2044648 2026-09-02T12:27:17Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090879 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Serab (şaristan)|Serab]] | nahiye = Navenda Serab | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Etmîyan vesetî''' ({{bi-fa|?}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Serab (şaristan)|Serab]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Serabê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Serabê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] jz868wxagkkha6fpjdqnprkcdn3nszf 0 97886 2090877 2044649 2026-09-02T12:27:16Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090877 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Serab (şaristan)|Serab]] | nahiye = Navenda Serab | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Etmîyan Sofla''' ({{bi-fa|?}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Serab (şaristan)|Serab]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Serabê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Serabê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] it4yrg2tjghas03q9ylwwpam0k9h6gb 0 97894 2091068 2044639 2026-09-03T06:36:43Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2091068 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Serab (şaristan)|Serab]] | nahiye = Navenda Serab | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Gonbedan''' ({{bi-fa|?}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Serab (şaristan)|Serab]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Serabê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Serabê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] drkbno1m9g4jfth9kd7xcrtdit6fxpa 0 97895 2091047 2044640 2026-09-03T06:36:31Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2091047 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Serab (şaristan)|Serab]] | nahiye = Navenda Serab | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Golî Rûsta''' ({{bi-fa|?}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Serab (şaristan)|Serab]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Serabê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Serabê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 5o5r0rksfc4hl4hzqwicwtp6o2cfviw 0 97900 2090844 2044653 2026-09-02T12:25:59Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090844 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Serab (şaristan)|Serab]] | nahiye = Navenda Serab | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Eskerabad''' ({{bi-fa|?}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Serab (şaristan)|Serab]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Serabê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Serabê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 53gygtpsidpjnno4aaagbpdj4uhkn4t 0 97903 2090783 2044663 2026-09-02T12:25:25Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090783 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Serab (şaristan)|Serab]] | nahiye = Navenda Serab | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Engîz''' ({{bi-fa|?}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Serab (şaristan)|Serab]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Serabê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Serabê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] a8irt5zq4mmdje5j6ci5gt91gpckz3l 0 97904 2090773 2044665 2026-09-02T12:25:19Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090773 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Serab (şaristan)|Serab]] | nahiye = Navenda Serab | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Enderab''' ({{bi-fa|?}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Serab (şaristan)|Serab]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Serabê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Serabê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 45tilttct4yjlq9nllpy0aid45sj5kx 0 97905 2090706 2044666 2026-09-02T12:23:52Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090706 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Serab (şaristan)|Serab]] | nahiye = Navenda Serab | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Ellahheq''' ({{bi-fa|?}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Serab (şaristan)|Serab]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Serabê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Serabê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] pr4txdwo7hiz6jo3k1ndqw82qbdfk6c 0 97906 2090874 2044650 2026-09-02T12:27:14Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090874 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Serab (şaristan)|Serab]] | nahiye = Navenda Serab | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Eştciran''' ({{bi-fa|?}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Serab (şaristan)|Serab]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Serabê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Serabê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] e4ujd0zqs87b10udvibzlg8mkc1dn6y 0 97907 2090854 2044652 2026-09-02T12:26:05Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090854 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Serab (şaristan)|Serab]] | nahiye = Navenda Serab | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Esniq''' ({{bi-fa|?}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Serab (şaristan)|Serab]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Serabê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Serabê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] sk73qdlhlfxkw4fympmabur6qy3hbf2 0 97908 2090835 2044659 2026-09-02T12:25:54Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090835 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Serab (şaristan)|Serab]] | nahiye = Navenda Serab | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Esfêstan''' ({{bi-fa|?}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Serab (şaristan)|Serab]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Serabê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Serabê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 539jgzkbt7vxp3hcrykrwspah9kl67i 0 97909 2090858 2044651 2026-09-02T12:26:07Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090858 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Serab (şaristan)|Serab]] | nahiye = Navenda Serab | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Estilû''' ({{bi-fa|?}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Serab (şaristan)|Serab]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Serabê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Serabê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 52x5oylx5mmoguf8a8yj352allolq6q 0 97910 2090839 2044656 2026-09-02T12:25:56Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090839 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Serab (şaristan)|Serab]] | nahiye = Navenda Serab | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Esibgeran''' ({{bi-fa|?}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Serab (şaristan)|Serab]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Serabê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Serabê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] eli4v9972c1y6je5s4338bocfso2hsh 0 97928 2091234 2044638 2026-09-03T06:40:10Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2091234 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Serab (şaristan)|Serab]] | nahiye = Navenda Serab | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Herîs''' ({{bi-fa|?}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Serab (şaristan)|Serab]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Serabê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Serabê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 8hgd1enoxz87yb9i18pebmbkc0cro6s 0 98013 2090685 2044891 2026-09-02T12:23:42Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090685 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Elîekberlû | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Şeboster (şaristan)|Şeboster]] | nahiye = Navenda Şeboster | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Elîekberlû''' ({{bi-fa|?}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Şeboster (şaristan)|Şeboster]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Şebosterê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Şebosterê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 045sti9wphjqhfzu2tkcta6hhpba3fu 0 98014 2090781 2044885 2026-09-02T12:25:24Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090781 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Engoştcan | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Şeboster (şaristan)|Şeboster]] | nahiye = Navenda Şeboster | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Engoştcan''' ({{bi-fa|?}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Şeboster (şaristan)|Şeboster]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Şebosterê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Şebosterê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] t9jjl6m1imi6gt0lbgbh65hc0g6nlqs 0 98015 2090776 2044886 2026-09-02T12:25:22Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090776 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Endîbîl | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Şeboster (şaristan)|Şeboster]] | nahiye = Navenda Şeboster | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Endîbîl''' ({{bi-fa|?}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Şeboster (şaristan)|Şeboster]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Şebosterê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Şebosterê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] e0gmpc7lpxuiqldb8d0xmedz9bniw3l 0 98016 2090734 2044887 2026-09-02T12:24:08Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090734 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Emîr Zekerya | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Şeboster (şaristan)|Şeboster]] | nahiye = Navenda Şeboster | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Emîr Zekerya''' ({{bi-fa|?}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Şeboster (şaristan)|Şeboster]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Şebosterê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Şebosterê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] bcr74jve5fj7g6ru4b3w3jve25yx63u 0 98017 2090723 2044889 2026-09-02T12:24:02Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090723 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Emend | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Şeboster (şaristan)|Şeboster]] | nahiye = Navenda Şeboster | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Emend''' ({{bi-fa|?}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Şeboster (şaristan)|Şeboster]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Şebosterê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Şebosterê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] e8mr8xj1fcd2wigxnziduy2s32li160 0 98018 2090730 2044888 2026-09-02T12:24:06Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090730 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Emestcan | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Şeboster (şaristan)|Şeboster]] | nahiye = Navenda Şeboster | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Emestcan''' ({{bi-fa|?}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Şeboster (şaristan)|Şeboster]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Şebosterê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Şebosterê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ss3ayxnmbxh759tt3uaw3lw8f1qf2l6 0 98019 2090708 2044890 2026-09-02T12:23:53Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090708 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Elmas Şeboster | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Şeboster (şaristan)|Şeboster]] | nahiye = Navenda Şeboster | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Elmas''' ({{bi-fa|?}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Şeboster (şaristan)|Şeboster]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Şebosterê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Şebosterê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] q0a26gvg5aglqjdjc928mmbpduqdyye 0 98050 2091228 2044883 2026-09-03T06:40:07Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2091228 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Heraniye | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Şeboster (şaristan)|Şeboster]] | nahiye = Navenda Şeboster | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Heraniye''' ({{bi-fa|?}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Şeboster (şaristan)|Şeboster]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Şebosterê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Şebosterê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 61vm93n9i7dhbsa4ylgez8uj89cs6s3 0 98118 2091065 2036464 2026-09-03T06:36:41Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2091065 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Ecebşîr (şaristan)|Ecebşîr]] | nahiye = Navenda Ecebşîr | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Gombed''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Ecebşîr (şaristan)|Ecebşîr]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Ecebşîrê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Ecebşîrê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 8qzlgtojrqmwyg25mbvkvybhwdbrmj6 0 98126 2091238 2036467 2026-09-03T06:40:12Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2091238 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Ecebşîr (şaristan)|Ecebşîr]] | nahiye = Navenda Ecebşîr | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Hervan''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Ecebşîr (şaristan)|Ecebşîr]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Ecebşîrê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Ecebşîrê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] dje9pos2hy5metbr0mtm6lshs3hlbvo 0 98128 2091128 2036465 2026-09-03T06:37:14Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2091128 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Ecebşîr (şaristan)|Ecebşîr]] | nahiye = Navenda Ecebşîr | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Gûrevan''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Ecebşîr (şaristan)|Ecebşîr]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Ecebşîrê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Ecebşîrê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 3z5dpe2dqya16qvnttsfx5dv2tvr65s 0 98129 2091057 2036463 2026-09-03T06:36:37Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2091057 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Ecebşîr (şaristan)|Ecebşîr]] | nahiye = Navenda Ecebşîr | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Goltepe''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Ecebşîr (şaristan)|Ecebşîr]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Ecebşîrê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Ecebşîrê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 1k9yvy8izf6xjtswsjfcr0sbnuilcev 0 98130 2090693 2036462 2026-09-02T12:23:46Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090693 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Ecebşîr (şaristan)|Ecebşîr]] | nahiye = Navenda Ecebşîr | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Elînciq''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Ecebşîr (şaristan)|Ecebşîr]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Ecebşîrê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Ecebşîrê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 3mqh6y0pgt8bh8y1mniaqnf2rn4jm9f 0 98156 2091230 2036466 2026-09-03T06:40:08Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2091230 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Ecebşîr (şaristan)|Ecebşîr]] | nahiye = Navenda Ecebşîr | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Hergulan''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Ecebşîr (şaristan)|Ecebşîr]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Ecebşîrê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Ecebşîrê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] svzyinvkt44oc845b3bvgqz0484uki9 0 98161 2090635 2089696 2026-09-02T12:20:09Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090635 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Keleyber (şaristan)|Keleyber]] | nahiye = Navenda Keleyber | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Bêhrûz Rûsta''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Keleyber (şaristan)|Keleyber]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Keleyberê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Keleyberê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] mtpu2mgam076zv5alqe03pt5zx3kvsa 0 98163 2090612 2089668 2026-09-02T12:19:58Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090612 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Keleyber (şaristan)|Keleyber]] | nahiye = Navenda Keleyber | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Beşab''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Keleyber (şaristan)|Keleyber]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Keleyberê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Keleyberê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] acw0nixa8t0wnmge0ma8ob1nx0twfkp 0 98164 2090601 2089659 2026-09-02T12:19:53Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090601 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Keleyber (şaristan)|Keleyber]] | nahiye = Navenda Keleyber | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Berzendîq''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Keleyber (şaristan)|Keleyber]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Keleyberê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Keleyberê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] gd82guth24hpxcjg2m4eg1t3x52b2j9 0 98165 2090624 2089686 2026-09-02T12:20:03Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090624 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Keleyber (şaristan)|Keleyber]] | nahiye = Navenda Keleyber | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Bextiyarlû''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Keleyber (şaristan)|Keleyber]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Keleyberê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Keleyberê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] 0rguqhj0x628ho9s12dto99svjr26o1 0 98198 2090688 2040731 2026-09-02T12:23:43Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090688 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Keleyber (şaristan)|Keleyber]] | nahiye = Navenda Keleyber | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Elîkelbî''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Keleyber (şaristan)|Keleyber]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Keleyberê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Keleyberê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] r5i7bg1dr8aq84gchvyqfmqzljjfe5q 0 98199 2090698 2040729 2026-09-02T12:23:48Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090698 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Keleyber (şaristan)|Keleyber]] | nahiye = Navenda Keleyber | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Elîşlû''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Keleyber (şaristan)|Keleyber]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Keleyberê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Keleyberê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] oqw877ih8f7c2rz474q16czeawisyhp 0 98200 2090697 2040730 2026-09-02T12:23:48Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090697 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Keleyber (şaristan)|Keleyber]] | nahiye = Navenda Keleyber | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Elîşarî''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Keleyber (şaristan)|Keleyber]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Keleyberê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Keleyberê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 2oy1ryn7923dcrjiphn1kwr3v9kunow 0 98202 2090720 2040726 2026-09-02T12:24:01Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090720 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Keleyber (şaristan)|Keleyber]] | nahiye = Navenda Keleyber | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Elvîq''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Keleyber (şaristan)|Keleyber]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Keleyberê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Keleyberê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] pr5l1mfyx2znmia8ts2g45n4zvi181n 0 98203 2090710 2040728 2026-09-02T12:23:55Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090710 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Keleyber (şaristan)|Keleyber]] | nahiye = Navenda Keleyber | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Elolû''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Keleyber (şaristan)|Keleyber]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Keleyberê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Keleyberê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] n6haq0ekogmucxppldfl0u942f1fgja 0 98204 2090804 2040724 2026-09-02T12:25:35Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090804 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Keleyber (şaristan)|Keleyber]] | nahiye = Navenda Keleyber | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Erebşah Diriq''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Keleyber (şaristan)|Keleyber]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Keleyberê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Keleyberê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] bo04g8hl9tvsgdrau54egk8jawvhtay 0 98205 2090808 2040722 2026-09-02T12:25:40Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090808 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Keleyber (şaristan)|Keleyber]] | nahiye = Navenda Keleyber | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Erebşah Xergûş''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Keleyber (şaristan)|Keleyber]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Keleyberê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Keleyberê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] tcqfd5hauxyt3gof8e8oh3q9gwbjdp1 0 98206 2090807 2040723 2026-09-02T12:25:39Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090807 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Keleyber (şaristan)|Keleyber]] | nahiye = Navenda Keleyber | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Erebşah Xan''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Keleyber (şaristan)|Keleyber]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Keleyberê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Keleyberê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 8kp364kcp0mv5lhwn94payvphf294ln 0 98209 2090759 2040725 2026-09-02T12:24:22Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090759 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Keleyber (şaristan)|Keleyber]] | nahiye = Navenda Keleyber | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Enbastiq''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Keleyber (şaristan)|Keleyber]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Keleyberê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Keleyberê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] frx0dm07wcn4iwe27thl9jjr8zvvqww 0 98210 2090852 2040716 2026-09-02T12:26:03Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090852 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Keleyber (şaristan)|Keleyber]] | nahiye = Navenda Keleyber | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Eslan Bêglû''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Keleyber (şaristan)|Keleyber]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Keleyberê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Keleyberê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 1f8kz06vbqxlrqdhwzvpmka1ks385kn 0 98211 2090848 2040717 2026-09-02T12:26:01Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090848 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Keleyber (şaristan)|Keleyber]] | nahiye = Navenda Keleyber | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Esklû''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Keleyber (şaristan)|Keleyber]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Keleyberê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Keleyberê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] cfnsk4idd6ucr9su2rylkafsa6ip6fx 0 98212 2090827 2040719 2026-09-02T12:25:50Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090827 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Keleyber (şaristan)|Keleyber]] | nahiye = Navenda Keleyber | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Esbhar Olya''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Keleyber (şaristan)|Keleyber]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Keleyberê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Keleyberê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] nnui274tf2qwmf3yu8klwtwm8wi78pw 0 98213 2090829 2040718 2026-09-02T12:25:51Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090829 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Keleyber (şaristan)|Keleyber]] | nahiye = Navenda Keleyber | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Esbhar Sofla''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Keleyber (şaristan)|Keleyber]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Keleyberê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Keleyberê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] eakwkois06ums857b8axkirtyk8dxun 0 98214 2090828 2040720 2026-09-02T12:25:50Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090828 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Keleyber (şaristan)|Keleyber]] | nahiye = Navenda Keleyber | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Esb Qelyan''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Keleyber (şaristan)|Keleyber]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Keleyberê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Keleyberê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] i2xw98w123ist3p5ka49msinao05xpp 0 98215 2090819 2040721 2026-09-02T12:25:46Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090819 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Keleyber (şaristan)|Keleyber]] | nahiye = Navenda Keleyber | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Ermenyan''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Keleyber (şaristan)|Keleyber]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Keleyberê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Keleyberê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] lirep5lkwivdf770di8bkqmnxtohsyl 0 98228 2091167 2040707 2026-09-03T06:38:34Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2091167 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Keleyber (şaristan)|Keleyber]] | nahiye = Navenda Keleyber | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Hanaabad Olya''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Keleyber (şaristan)|Keleyber]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Keleyberê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Keleyberê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 2egznan3sk7dhfi37fz1xhjf41fsdaj 0 98229 2091168 2040706 2026-09-03T06:38:35Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2091168 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Keleyber (şaristan)|Keleyber]] | nahiye = Navenda Keleyber | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Hanaabad Sofla''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Keleyber (şaristan)|Keleyber]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Keleyberê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Keleyberê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 349ji0b95y89nt260admflrrjevjl8s 0 98230 2091214 2040703 2026-09-03T06:38:59Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2091214 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Keleyber (şaristan)|Keleyber]] | nahiye = Navenda Keleyber | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Hemo''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Keleyber (şaristan)|Keleyber]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Keleyberê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Keleyberê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 75qe9j1zipwf5r4do5iz2hm9uchta28 0 98233 2091170 2040705 2026-09-03T06:38:36Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2091170 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Keleyber (şaristan)|Keleyber]] | nahiye = Navenda Keleyber | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Harna''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Keleyber (şaristan)|Keleyber]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Keleyberê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Keleyberê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] gh1m1dyhtnt7j94spfb4sbn0npun5et 0 98235 2091189 2040704 2026-09-03T06:38:44Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2091189 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Keleyber (şaristan)|Keleyber]] | nahiye = Navenda Keleyber | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Hedadan''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Keleyber (şaristan)|Keleyber]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Keleyberê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Keleyberê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] aweov57vtzllczhcz04hshr5txl6a41 0 98236 2091142 2040708 2026-09-03T06:38:22Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2091142 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Keleyber (şaristan)|Keleyber]] | nahiye = Navenda Keleyber | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Gûzalan''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Keleyber (şaristan)|Keleyber]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Keleyberê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Keleyberê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 3fawgcph41adp9kelzzgk1st8t9pq1a 0 98402 2090626 2089687 2026-09-02T12:20:04Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090626 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Miyane (şaristan)|Miyane]] | nahiye = Navenda Miyane | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Beyat Sofla''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Miyane (şaristan)|Miyane]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Miyaneyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Miyaneyê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] 4qe2r2q2fx3rdr82ce6y4hczekqeqwp 0 98407 2090668 2089709 2026-09-02T12:20:24Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090668 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Torkemençay (navçe)|Torkemençay]] | nahiye = Navenda Torkemençay | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Bilûkan''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Torkemençay (navçe)|Torkemençay]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Torkemençayê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] mljjckua2uean74cn6it12bbudvh50v 0 98410 2090604 2089664 2026-09-02T12:19:54Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090604 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Miyane (şaristan)|Miyane]] | nahiye = Navenda Miyane | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Besît''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Miyane (şaristan)|Miyane]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Miyaneyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Miyaneyê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] dj2cnyog7jivanry3jijc29phmycex6 0 98411 2090595 2089656 2026-09-02T12:19:50Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090595 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Miyane (şaristan)|Miyane]] | nahiye = Navenda Miyane | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Berinlîq Mededxan''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Miyane (şaristan)|Miyane]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Miyaneyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Miyaneyê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ahc6y98g2zbmewui6tc3ue5jhdaxo3j 0 98412 2090600 2089654 2026-09-02T12:19:52Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090600 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Miyane (şaristan)|Miyane]] | nahiye = Navenda Miyane | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Berinlîq Hosêynxan''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Miyane (şaristan)|Miyane]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Miyaneyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Miyaneyê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] 26e6219ho5a8hw90w00wrh9otuq8rvz 0 98413 2090594 2089655 2026-09-02T12:19:49Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090594 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Miyane (şaristan)|Miyane]] | nahiye = Navenda Miyane | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Berinciq''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Miyane (şaristan)|Miyane]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Miyaneyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Miyaneyê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] r9llr7tvonc1wgj5zmc0p5m9qu7cki9 0 98414 2090602 2089660 2026-09-02T12:19:53Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090602 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Torkemençay (navçe)|Torkemençay]] | nahiye = Navenda Torkemençay | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Berzilîq''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Torkemençay (navçe)|Torkemençay]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Torkemençayê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] fhmrhl08ba2goovbl5f6q4vf2od4ocs 0 98415 2090623 2089662 2026-09-02T12:20:03Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090623 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Miyane (şaristan)|Miyane]] | nahiye = Navenda Miyane | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Berziq''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Miyane (şaristan)|Miyane]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Miyaneyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Miyaneyê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] 894rqtmrdoyy0o1q01xlahbpu4pi4q9 0 98418 2090660 2089704 2026-09-02T12:20:19Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090660 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Miyane (şaristan)|Miyane]] | nahiye = Navenda Miyane | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Bidaxbêyk''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Miyane (şaristan)|Miyane]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Miyaneyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Miyaneyê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] hoffcdhr9x8h7nn9egem21mypoo019l 0 98449 2090703 2043972 2026-09-02T12:23:51Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090703 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Miyane (şaristan)|Miyane]] | nahiye = Navenda Miyane | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Ellahdad''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Miyane (şaristan)|Miyane]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Miyaneyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Miyaneyê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] tpsognn4b0ith7olmc1h1lxa3hilb2b 0 98454 2090851 2043962 2026-09-02T12:26:03Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090851 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Miyane (şaristan)|Miyane]] | nahiye = Navenda Miyane | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Eskûq''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Miyane (şaristan)|Miyane]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Miyaneyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Miyaneyê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] sxfw38kl2io0v8ekk0uimtdyuasfijc 0 98455 2090856 2043961 2026-09-02T12:26:06Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090856 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Miyane (şaristan)|Miyane]] | nahiye = Navenda Miyane | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Estancîn''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Miyane (şaristan)|Miyane]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Miyaneyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Miyaneyê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] nn7zogqojnk9jsnn1qoe9wi5d2p446s 0 98456 2090811 2043963 2026-09-02T12:25:42Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090811 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Miyane (şaristan)|Miyane]] | nahiye = Navenda Miyane | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Eres''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Miyane (şaristan)|Miyane]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Miyaneyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Miyaneyê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ity9y5fmb3j0u4hqbiu8n05oos07hyp 0 98457 2090792 2043966 2026-09-02T12:25:29Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090792 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Miyane (şaristan)|Miyane]] | nahiye = Navenda Miyane | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Erbat''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Miyane (şaristan)|Miyane]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Miyaneyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Miyaneyê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] k3d7yqg7ghf8xv2jcv9233rv89enm05 0 98472 2091052 2043947 2026-09-03T06:36:34Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2091052 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Miyane (şaristan)|Miyane]] | nahiye = Navenda Miyane | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Goltepe Hesenabad''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Miyane (şaristan)|Miyane]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Miyaneyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Miyaneyê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] mmg55q0lu9s1fvgfewdwjkn9vhxmhcl 0 98473 2091101 2041847 2026-09-03T06:37:00Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2091101 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Torkemençay (navçe)|Torkemençay]] | nahiye = Navenda Torkemençay | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Gulûce Xemî''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Torkemençay (navçe)|Torkemençay]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Torkemençayê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] jhty9j1qywuv58v6rq1ieq2outppl86 0 98474 2091102 2043942 2026-09-03T06:37:00Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2091102 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Miyane (şaristan)|Miyane]] | nahiye = Navenda Miyane | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Gulûce Xalêse''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Miyane (şaristan)|Miyane]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Miyaneyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Miyaneyê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 4sd239qej12z6brm1gehuur9bno9r12 0 98475 2091104 2043939 2026-09-03T06:37:01Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2091104 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Miyane (şaristan)|Miyane]] | nahiye = Navenda Miyane | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Gulûce''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Miyane (şaristan)|Miyane]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Miyaneyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Miyaneyê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 7194yzudakf5iijefderfbtjynxtcoe 0 98476 2091055 2043945 2026-09-03T06:36:36Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2091055 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Miyane (şaristan)|Miyane]] | nahiye = Navenda Miyane | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Goltepe Xêyrabad''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Miyane (şaristan)|Miyane]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Miyaneyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Miyaneyê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] hfkro99852gmrvyosnfujvl2vzcerfb 0 98490 2090694 2043973 2026-09-02T12:23:46Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090694 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Miyane (şaristan)|Miyane]] | nahiye = Navenda Miyane | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Elîqişlaqî''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Miyane (şaristan)|Miyane]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Miyaneyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Miyaneyê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] q2ybytcjcegxux3obznpqxz80gdrf2z 0 98493 2090775 2043968 2026-09-02T12:25:20Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090775 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Miyane (şaristan)|Miyane]] | nahiye = Navenda Miyane | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Enderûd Olya''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Miyane (şaristan)|Miyane]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Miyaneyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Miyaneyê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] lxb736nnd0q9h5h1skqrnb85x7c3xkz 0 98494 2090774 2043967 2026-09-02T12:25:20Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090774 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Miyane (şaristan)|Miyane]] | nahiye = Navenda Miyane | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Enderûd Sofla''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Miyane (şaristan)|Miyane]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Miyaneyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Miyaneyê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 63won12z195urwx39ifuczy8nmbs8rl 0 98495 2090736 2043971 2026-09-02T12:24:09Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090736 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Miyane (şaristan)|Miyane]] | nahiye = Navenda Miyane | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Emîrabad''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Miyane (şaristan)|Miyane]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Miyaneyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Miyaneyê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] dmb0ibbocdv0wsvcej0niulv8we2h3y 0 98496 2090739 2043969 2026-09-02T12:24:11Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090739 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Miyane (şaristan)|Miyane]] | nahiye = Navenda Miyane | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Emîrabad''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Miyane (şaristan)|Miyane]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Miyaneyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Miyaneyê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] dmb0ibbocdv0wsvcej0niulv8we2h3y 0 98497 2091098 2043943 2026-09-03T06:36:58Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2091098 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Miyane (şaristan)|Miyane]] | nahiye = Navenda Miyane | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Gulûce Êslam''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Miyane (şaristan)|Miyane]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Miyaneyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Miyaneyê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] eb6euenojr3y7gw7eoaze44fwbyk5xx 0 98498 2091222 2043921 2026-09-03T06:39:03Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2091222 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Miyane (şaristan)|Miyane]] | nahiye = Navenda Miyane | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Hendilan''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Miyane (şaristan)|Miyane]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Miyaneyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Miyaneyê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] skaiun7wxjzcc8ua4gu9z6nzc6b5ql3 0 98499 2091215 2043922 2026-09-03T06:39:00Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2091215 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Miyane (şaristan)|Miyane]] | nahiye = Navenda Miyane | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Hempa''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Miyane (şaristan)|Miyane]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Miyaneyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Miyaneyê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] lcjsnjumiwk0suffynqyn3cq66pi5uy 0 98500 2091191 2043927 2026-09-03T06:38:45Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2091191 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Miyane (şaristan)|Miyane]] | nahiye = Navenda Miyane | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Hefçêşmê''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Miyane (şaristan)|Miyane]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Miyaneyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Miyaneyê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 16c0pmeo32oaai0ws8mj9es6sgmrtfq 0 98502 2091205 2041865 2026-09-03T06:38:55Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2091205 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Torkemençay (navçe)|Torkemençay]] | nahiye = Navenda Torkemençay | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Helmesî''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Torkemençay (navçe)|Torkemençay]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Torkemençayê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] h23mcc3ihz1fggnymrn201zziqb3jx1 0 98503 2091201 2043925 2026-09-03T06:38:51Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2091201 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Miyane (şaristan)|Miyane]] | nahiye = Navenda Miyane | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Helac Olya''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Miyane (şaristan)|Miyane]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Miyaneyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Miyaneyê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 5ecu9p3l9nkn3ut1zdyfj5krrakrm1a 0 98504 2091196 2043924 2026-09-03T06:38:49Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2091196 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Miyane (şaristan)|Miyane]] | nahiye = Navenda Miyane | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Helac Sofla''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Miyane (şaristan)|Miyane]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Miyaneyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Miyaneyê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] kx3h2eo5sxz444s0vr8seejddpgm7ky 0 98510 2091152 2043931 2026-09-03T06:38:26Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2091152 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Miyane (şaristan)|Miyane]] | nahiye = Navenda Miyane | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Hacî Yûsêflû Olya''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Miyane (şaristan)|Miyane]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Miyaneyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Miyaneyê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] sntn043lhklbnd17nf1y8fv8ecqgv22 0 98511 2091155 2043930 2026-09-03T06:38:28Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2091155 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Miyane (şaristan)|Miyane]] | nahiye = Navenda Miyane | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Hacî Yûsêflû Sofla''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Miyane (şaristan)|Miyane]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Miyaneyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Miyaneyê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 4to74qhs05ficsmsrckkc3diz7vt6x6 0 98512 2091147 2043934 2026-09-03T06:38:24Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2091147 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Miyane (şaristan)|Miyane]] | nahiye = Navenda Miyane | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Hacî Hêmetlû''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Miyane (şaristan)|Miyane]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Miyaneyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Miyaneyê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 8wd13udablbaawzrkcj5l1xqiu0i3qa 0 98513 2091154 2043932 2026-09-03T06:38:27Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2091154 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Miyane (şaristan)|Miyane]] | nahiye = Navenda Miyane | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Hacî Mîr''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Miyane (şaristan)|Miyane]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Miyaneyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Miyaneyê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 3lwo0l1vvn3sltdiif584or971j629p 0 98514 2091151 2043933 2026-09-03T06:38:26Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2091151 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Miyane (şaristan)|Miyane]] | nahiye = Navenda Miyane | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Hacî Mehmûdlû''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Miyane (şaristan)|Miyane]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Miyaneyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Miyaneyê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 98wa3po2z8idy9s9shnu9jo8dxinhad 0 98515 2091164 2043929 2026-09-03T06:38:33Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2091164 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Miyane (şaristan)|Miyane]] | nahiye = Navenda Miyane | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Hacxelîl''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Miyane (şaristan)|Miyane]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Miyaneyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Miyaneyê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 5r0z1dacj49pka6ugck8utz741ag3wx 0 98516 2091069 2043944 2026-09-03T06:36:43Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2091069 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Miyane (şaristan)|Miyane]] | nahiye = Navenda Miyane | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Gonlû''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Miyane (şaristan)|Miyane]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Miyaneyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Miyaneyê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 90xds81t5t3xvktbkd4pwbbi4qsit9w 0 98517 2091108 2043558 2026-09-03T06:37:04Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2091108 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Miyane (şaristan)|Miyane]] | nahiye = Navenda Miyane | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Gundvexdî'''{{Çavkanî hewce ye|tarîx=hezîran 2026}} gundekî ser bi navenda bajarê [[Miyane (şaristan)|Miyane]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Miyaneyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Miyaneyê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 14azk6ryxpch2izf6c5zkjpnrc92fwd 0 98518 2091115 2043938 2026-09-03T06:37:07Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2091115 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Miyane (şaristan)|Miyane]] | nahiye = Navenda Miyane | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Gûgerçînlû''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Miyane (şaristan)|Miyane]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Miyaneyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Miyaneyê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] kjczxy3h75aqnitrnumz7ove332oyq8 0 98519 2091114 2041885 2026-09-03T06:37:07Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2091114 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Torkemençay (navçe)|Torkemençay]] | nahiye = Navenda Torkemençay | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Gûgdiriq''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Torkemençay (navçe)|Torkemençay]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Torkemençayê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] f84vqikf7tfgfgkkqk27w0c8iz0x5l2 0 98521 2091127 2043935 2026-09-03T06:37:13Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2091127 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Miyane (şaristan)|Miyane]] | nahiye = Navenda Miyane | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Gûrcîq''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Miyane (şaristan)|Miyane]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Miyaneyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Miyaneyê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] e3uc49tpa93xsybwk4bpaz6rcne6r93 0 98524 2091103 2043941 2026-09-03T06:37:01Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2091103 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Miyane (şaristan)|Miyane]] | nahiye = Navenda Miyane | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Gulûce Yedîbilax''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Miyane (şaristan)|Miyane]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Miyaneyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Miyaneyê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] nxx4vgyj5ts4w15tl5fu0aphti48cih 0 98927 2090625 2089688 2026-09-02T12:20:04Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090625 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Meraxa (şaristan)|Meraxa]] | nahiye = Navenda Meraxa | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Beyanlûçe''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Meraxa (şaristan)|Meraxa]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Meraxayê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Meraxayê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] gimp8g0rzgteeo71udklv7ujruhlrl9 0 98929 2090669 2089711 2026-09-02T12:20:24Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090669 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Meraxa (şaristan)|Meraxa]] | nahiye = Navenda Meraxa | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Bilûkabad''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Meraxa (şaristan)|Meraxa]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Meraxayê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Meraxayê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] 3b3au0ntb0brystzbkpmsb4kekj59yz 0 98973 2091138 2041709 2026-09-03T06:38:20Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2091138 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Meraxa (şaristan)|Meraxa]] | nahiye = Navenda Meraxa | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Gûydiriq Olya''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Meraxa (şaristan)|Meraxa]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Meraxayê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Meraxayê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 38d6juwqqza5tsr96gkkilpyy1z9goi 0 98974 2091140 2041708 2026-09-03T06:38:21Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2091140 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Meraxa (şaristan)|Meraxa]] | nahiye = Navenda Meraxa | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Gûydiriq Sofla''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Meraxa (şaristan)|Meraxa]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Meraxayê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Meraxayê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] gqi8gzdqt8q8ag3pn8uff6sblwnhomx 0 98978 2091121 2041711 2026-09-03T06:37:10Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2091121 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Meraxa (şaristan)|Meraxa]] | nahiye = Navenda Meraxa | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Gûnebaxan''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Meraxa (şaristan)|Meraxa]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Meraxayê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Meraxayê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] f1qy0m3p44wtnozu2wb3ii8162oaqy4 0 98980 2091049 2041715 2026-09-03T06:36:33Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2091049 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Meraxa (şaristan)|Meraxa]] | nahiye = Navenda Meraxa | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Golî Kendî''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Meraxa (şaristan)|Meraxa]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Meraxayê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Meraxayê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 27cng63drzpnqxg5fz9de4zd1krasaj 0 98984 2091073 2041713 2026-09-03T06:36:46Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2091073 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Meraxa (şaristan)|Meraxa]] | nahiye = Navenda Meraxa | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Goltepe''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Meraxa (şaristan)|Meraxa]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Meraxayê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Meraxayê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] m3cl344fbhe4pwye391wd1ok09m3lvl 0 98986 2091072 2041712 2026-09-03T06:36:45Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2091072 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Meraxa (şaristan)|Meraxa]] | nahiye = Navenda Meraxa | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Goşayêş''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Meraxa (şaristan)|Meraxa]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Meraxayê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Meraxayê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] oento0tnui0d921gn3devjmijrwpmxu 0 98994 2090709 2041732 2026-09-02T12:23:54Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090709 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Meraxa (şaristan)|Meraxa]] | nahiye = Navenda Meraxa | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Elokendî''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Meraxa (şaristan)|Meraxa]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Meraxayê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Meraxayê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 3ylyaxfpv1feuv24mjkw4ygew819593 0 98995 2090735 2041731 2026-09-02T12:24:08Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090735 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Meraxa (şaristan)|Meraxa]] | nahiye = Navenda Meraxa | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Emîr''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Meraxa (şaristan)|Meraxa]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Meraxayê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Meraxayê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 75udf1354eu84h39ll7kuv7stfdat92 0 98996 2090691 2041733 2026-09-02T12:23:45Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090691 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Meraxa (şaristan)|Meraxa]] | nahiye = Navenda Meraxa | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Elîlû''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Meraxa (şaristan)|Meraxa]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Meraxayê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Meraxayê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] rdr2lc1cte6nsl9j5e4zc0yebt0wdcq 0 99023 2091232 2041703 2026-09-03T06:40:09Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2091232 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Meraxa (şaristan)|Meraxa]] | nahiye = Navenda Meraxa | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Herîs''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Meraxa (şaristan)|Meraxa]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Meraxayê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Meraxayê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ea3oox4igc6ss3jvex8hk2yzuy5cd47 0 99024 2091237 2041702 2026-09-03T06:40:12Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2091237 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Meraxa (şaristan)|Meraxa]] | nahiye = Navenda Meraxa | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Herq''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Meraxa (şaristan)|Meraxa]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Meraxayê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Meraxayê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] sey73rfyl73xpwii9htzvpczudw6dnq 0 99025 2091148 2041706 2026-09-03T06:38:25Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2091148 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Meraxa (şaristan)|Meraxa]] | nahiye = Navenda Meraxa | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Hacî Kendî''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Meraxa (şaristan)|Meraxa]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Meraxayê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Meraxayê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] bw65wc9a9uf4q1jv28lweccv4xd19ok 0 99026 2091150 2041705 2026-09-03T06:38:26Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2091150 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Meraxa (şaristan)|Meraxa]] | nahiye = Navenda Meraxa | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Hacî Kurd''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Meraxa (şaristan)|Meraxa]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Meraxayê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Meraxayê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] a6hcdzcdxoglqikkbofbj0af3h17zwn 0 99027 2091157 2041704 2026-09-03T06:38:29Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2091157 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Meraxa (şaristan)|Meraxa]] | nahiye = Navenda Meraxa | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Hacîbaqêr Kendî''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Meraxa (şaristan)|Meraxa]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Meraxayê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Meraxayê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ixo32mp6ppp3yy5tek378uthz7uzaq3 0 99125 2091233 2042006 2026-09-03T06:40:10Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2091233 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Merend (şaristan)|Merend]] | nahiye = Navenda Merend | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Herîs''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Merend (şaristan)|Merend]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Merendê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Merendê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] je0jglc25lsb84lrnkionlbdf40t8tj 0 99126 2091243 2042003 2026-09-03T06:40:15Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2091243 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Merend (şaristan)|Merend]] | nahiye = Navenda Merend | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Herzend Etîq''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Merend (şaristan)|Merend]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Merendê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Merendê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] njk6krq7unmfbz2plpw04tnzleb74yg 0 99127 2091240 2042004 2026-09-03T06:40:13Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2091240 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Merend (şaristan)|Merend]] | nahiye = Navenda Merend | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Herzend Cedîd''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Merend (şaristan)|Merend]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Merendê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Merendê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] e6hv5gssu2ntu3l7oo0a1bt6wr72d9s 0 99128 2091241 2042005 2026-09-03T06:40:14Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2091241 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Merend (şaristan)|Merend]] | nahiye = Navenda Merend | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Herzend''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Merend (şaristan)|Merend]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Merendê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Merendê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 6snrx64ko1ixtqik2d6i253h3in8tww 0 99129 2091172 2042008 2026-09-03T06:38:36Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2091172 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Merend (şaristan)|Merend]] | nahiye = Navenda Merend | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Havîstîn''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Merend (şaristan)|Merend]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Merendê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Merendê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] le0ofd9i972b825o0555thyj9hyf0pj 0 99130 2091173 2042007 2026-09-03T06:38:37Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2091173 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Merend (şaristan)|Merend]] | nahiye = Navenda Merend | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Havstîn''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Merend (şaristan)|Merend]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Merendê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Merendê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 70jgz61kzi4glk9tpp4taripyehyobs 0 99131 2091135 2042009 2026-09-03T06:38:19Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2091135 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Merend (şaristan)|Merend]] | nahiye = Navenda Merend | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Gûşe Diriq''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Merend (şaristan)|Merend]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Merendê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Merendê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] s97zetxdr39gnsui8cpg328t8ay5pin 0 99134 2091062 2042010 2026-09-03T06:36:40Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2091062 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Merend (şaristan)|Merend]] | nahiye = Navenda Merend | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Golzar''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Merend (şaristan)|Merend]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Merendê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Merendê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] sskuj8uftxzevtz87sjgytsq2io3yju 0 99139 2090799 2042022 2026-09-02T12:25:33Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090799 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Merend (şaristan)|Merend]] | nahiye = Navenda Merend | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Erebkehrîz''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Merend (şaristan)|Merend]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Merendê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Merendê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 5yx0qdk7yve2in0ao4n95ymyjq7t1v4 0 99140 2090956 2042017 2026-09-02T16:41:39Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090956 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Merend (şaristan)|Merend]] | nahiye = Navenda Merend | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Evîndîn''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Merend (şaristan)|Merend]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Merendê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Merendê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] j0ijcswbx3v4bcpuhjtc364sroy8skb 0 99141 2090751 2042024 2026-09-02T12:24:17Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090751 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Merend (şaristan)|Merend]] | nahiye = Navenda Merend | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Enamiq''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Merend (şaristan)|Merend]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Merendê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Merendê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] h7s644y4z8yz002p5mk9t9y5leoso5k 0 99142 2090738 2042025 2026-09-02T12:24:11Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090738 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Merend (şaristan)|Merend]] | nahiye = Navenda Merend | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Emîrabad''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Merend (şaristan)|Merend]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Merendê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Merendê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 3xk3wo1py6y5d9y1ltg79rol0jnlb1r 0 99144 2090850 2042018 2026-09-02T12:26:02Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090850 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Merend (şaristan)|Merend]] | nahiye = Navenda Merend | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Eslî Kendî''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Merend (şaristan)|Merend]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Merendê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Merendê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 9oa2asat32pnz7r6jkd3izpg58t3qzz 0 99145 2090830 2042019 2026-09-02T12:25:51Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090830 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Merend (şaristan)|Merend]] | nahiye = Navenda Merend | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Esedaxî''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Merend (şaristan)|Merend]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Merendê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Merendê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ioq9lqwpd3jh7v9sgu0hz19bljtqshr 0 99146 2090816 2042020 2026-09-02T12:25:45Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090816 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Merend (şaristan)|Merend]] | nahiye = Navenda Merend | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Erlan''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Merend (şaristan)|Merend]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Merendê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Merendê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] qq0raa0q8y44v5r274srrjr01d9hwys 0 99147 2090813 2042021 2026-09-02T12:25:44Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090813 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Merend (şaristan)|Merend]] | nahiye = Navenda Merend | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Eresî''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Merend (şaristan)|Merend]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Merendê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Merendê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 6zlu2f0qwpoor41oth66sp4paytsil5 0 99148 2090795 2042023 2026-09-02T12:25:31Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090795 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Merend (şaristan)|Merend]] | nahiye = Navenda Merend | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Erdeklû Merend''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Merend (şaristan)|Merend]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Merendê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Merendê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] nmporzjc17zlx8wxg2w96pz3d0oztb0 0 99218 2090733 2041347 2026-09-02T12:24:07Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090733 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Melekan (şaristan)|Melekan]] | nahiye = Navenda Melekan | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Emîr Xayêb''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Melekan (şaristan)|Melekan]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Melekanê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Melekanê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] bdld67rzdqo0nz0hdn3538ciaca46yq 0 99322 2090658 2089702 2026-09-02T12:20:18Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090658 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Verzeqan (şaristan)|Verzeqan]] | nahiye = Navenda Verzeqan | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Bicûşen''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Verzeqan (şaristan)|Verzeqan]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Verzeqanê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Verzeqanê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] 2uke3r7m64vwd6gy6kfln70l5lvbme4 0 99333 2090702 2047377 2026-09-02T12:23:50Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090702 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Verzeqan (şaristan)|Verzeqan]] | nahiye = Navenda Verzeqan | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Elîyar''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Verzeqan (şaristan)|Verzeqan]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Verzeqanê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Verzeqanê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 9lv7r4rt0t9wqvxt7yiewgfc1jzymlz 0 99334 2090681 2047378 2026-09-02T12:23:40Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090681 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Verzeqan (şaristan)|Verzeqan]] | nahiye = Navenda Verzeqan | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Elîbêyk Kendî''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Verzeqan (şaristan)|Verzeqan]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Verzeqanê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Verzeqanê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 2p3hr4ye4t0ifvbilnztd4xa7vb1jv3 0 99336 2090721 2047376 2026-09-02T12:24:00Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090721 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Verzeqan (şaristan)|Verzeqan]] | nahiye = Navenda Verzeqan | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Elvîq''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Verzeqan (şaristan)|Verzeqan]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Verzeqanê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Verzeqanê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] jqs8l0ygirbslcon4c6z6kg7b9efbdc 0 99338 2090882 2047368 2026-09-02T12:27:18Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090882 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Verzeqan (şaristan)|Verzeqan]] | nahiye = Navenda Verzeqan | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Evîliq''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Verzeqan (şaristan)|Verzeqan]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Verzeqanê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Verzeqanê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] hf1p8sfqjbbfqyitq98kfvimx3o1tre 0 99339 2090790 2047373 2026-09-02T12:25:28Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090790 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Verzeqan (şaristan)|Verzeqan]] | nahiye = Navenda Verzeqan | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Envîq''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Verzeqan (şaristan)|Verzeqan]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Verzeqanê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Verzeqanê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] p1rhv3zghn8lz1gcqorhlpy7k3krng0 0 99340 2090771 2047374 2026-09-02T12:25:19Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090771 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Verzeqan (şaristan)|Verzeqan]] | nahiye = Navenda Verzeqan | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Endergan''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Verzeqan (şaristan)|Verzeqan]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Verzeqanê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Verzeqanê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] er2cmebd80ftgtfmcwyx7ex88z74p6j 0 99341 2090740 2047375 2026-09-02T12:24:12Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090740 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Verzeqan (şaristan)|Verzeqan]] | nahiye = Navenda Verzeqan | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Emîrabad''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Verzeqan (şaristan)|Verzeqan]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Verzeqanê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Verzeqanê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 3xmfucwhj520xq4vmin1rpllzu8q1ip 0 99343 2090857 2047369 2026-09-02T12:26:06Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090857 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Verzeqan (şaristan)|Verzeqan]] | nahiye = Navenda Verzeqan | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Esterqan''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Verzeqan (şaristan)|Verzeqan]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Verzeqanê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Verzeqanê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] i2zwk2c6ajk7uoakftllitswdwkj3hn 0 99344 2090809 2047371 2026-09-02T12:25:41Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090809 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Verzeqan (şaristan)|Verzeqan]] | nahiye = Navenda Verzeqan | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Erecan''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Verzeqan (şaristan)|Verzeqan]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Verzeqanê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Verzeqanê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 1sjon2uy7i6mccz6813dlg0hb6axxya 0 99345 2090824 2047370 2026-09-02T12:25:49Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090824 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Verzeqan (şaristan)|Verzeqan]] | nahiye = Navenda Verzeqan | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Erzîl''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Verzeqan (şaristan)|Verzeqan]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Verzeqanê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Verzeqanê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 82pck8gvk3kylmb6mm5rh78z4i2a16p 0 99346 2090798 2047372 2026-09-02T12:25:32Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090798 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Verzeqan (şaristan)|Verzeqan]] | nahiye = Navenda Verzeqan | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Erdeşîr''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Verzeqan (şaristan)|Verzeqan]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Verzeqanê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Verzeqanê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] sdjefnbft82dfl5dfk2hzb6pshz7qoz 0 99373 2091210 2047355 2026-09-03T06:38:58Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2091210 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Verzeqan (şaristan)|Verzeqan]] | nahiye = Navenda Verzeqan | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Hemamlû''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Verzeqan (şaristan)|Verzeqan]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Verzeqanê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Verzeqanê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] nz3hllrleaeaifufchjgg688pq4d8re 0 99374 2091162 2047356 2026-09-03T06:38:32Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2091162 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Verzeqan (şaristan)|Verzeqan]] | nahiye = Navenda Verzeqan | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Hacîlar''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Verzeqan (şaristan)|Verzeqan]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Verzeqanê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Verzeqanê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] qdc1kwdqvb9gewns20v75qtvbhunzul 0 99376 2091125 2047357 2026-09-03T06:37:12Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2091125 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Verzeqan (şaristan)|Verzeqan]] | nahiye = Navenda Verzeqan | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Gûrand''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Verzeqan (şaristan)|Verzeqan]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Verzeqanê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Verzeqanê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] bco7fyd39gbnz8xq5iwl3o4tk3j2ixv 0 99381 2091071 2047358 2026-09-03T06:36:45Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2091071 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Verzeqan (şaristan)|Verzeqan]] | nahiye = Navenda Verzeqan | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Goşayêş''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Verzeqan (şaristan)|Verzeqan]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Verzeqanê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Verzeqanê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 888fl9jxjssh9rs1adbx1jakbif3c7n 0 99492 2090614 2089670 2026-09-02T12:19:59Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090614 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Heris (şaristan)|Heris]] | nahiye = Navenda Heris | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Beşîr''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Heris (şaristan)|Heris]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Herisê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Herisê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ltoiaztxr65qtwyv41ixx9zevn0nspb 0 99493 2090632 2089692 2026-09-02T12:20:08Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090632 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Heris (şaristan)|Heris]] | nahiye = Navenda Heris | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Bezvan''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Heris (şaristan)|Heris]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Herisê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Herisê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] 7kb3l3rf8arnh8ip5w77p2pbzlgv0li 0 99500 2091190 2039554 2026-09-03T06:38:45Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2091190 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Heris (şaristan)|Heris]] | nahiye = Navenda Heris | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Hefderan''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Heris (şaristan)|Heris]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Herisê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Herisê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] dmc7m4fdv8iipvdypd0hh32skgezohr 0 99502 2091242 2039553 2026-09-03T06:40:15Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2091242 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Heris (şaristan)|Heris]] | nahiye = Navenda Heris | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Herzendiq''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Heris (şaristan)|Heris]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Herisê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Herisê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] h8cotqs1vp6wsjjbdykgj98cg1zcauu 0 99506 2091139 2039555 2026-09-03T06:38:20Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2091139 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Heris (şaristan)|Heris]] | nahiye = Navenda Heris | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Gûydiriq Kendî''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Heris (şaristan)|Heris]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Herisê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Herisê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 509jmbf9vm7c0853d0dlp6ewxe5xee7 0 99509 2091130 2039556 2026-09-03T06:37:15Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2091130 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Heris (şaristan)|Heris]] | nahiye = Navenda Heris | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Gûrevan''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Heris (şaristan)|Heris]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Herisê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Herisê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] nyjfihsfypg4iocf391gynijoh12jo6 0 99513 2090777 2039563 2026-09-02T12:25:22Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090777 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Heris (şaristan)|Heris]] | nahiye = Navenda Heris | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Endîs''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Heris (şaristan)|Heris]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Herisê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Herisê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 3w71w1uue20ubhcjm9kwan36qtos736 0 99514 2090725 2039564 2026-09-02T12:24:03Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090725 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Heris (şaristan)|Heris]] | nahiye = Navenda Heris | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Emendî''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Heris (şaristan)|Heris]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Herisê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Herisê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] lvgrr1inafiji9xgxm6qq9f56lolw4j 0 99516 2090860 2039561 2026-09-02T12:26:08Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090860 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Heris (şaristan)|Heris]] | nahiye = Navenda Heris | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Estîyar''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Heris (şaristan)|Heris]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Herisê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Herisê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] e0se1aqrg6vcstzr0hlxxracg1whfvq 0 99517 2090825 2039562 2026-09-02T12:25:49Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090825 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Heris (şaristan)|Heris]] | nahiye = Navenda Heris | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Esbexan''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Heris (şaristan)|Heris]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Herisê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Herisê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] anqu38wuezf40wwqcsx1y8oevho177v 0 99518 2090796 2039286 2026-09-02T12:25:31Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090796 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Heris (şaristan)|Heris]] | nahiye = Navenda Heris | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Erbetan''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Heris (şaristan)|Heris]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Herisê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Avabûnên 2019an li Îranê]] [[Kategorî:Bajarên Azerbaycana Rojhilat]] [[Kategorî:Gundên Herisê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] j4m7jl3r2qtdktqjhqej2nw4vaizhvz 0 99589 2090650 2089699 2026-09-02T12:20:15Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090650 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Heştrûd (şaristan)|Heştrûd]] | nahiye = Navenda Heştrûd | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Bêyg kendî''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Heştrûd (şaristan)|Heştrûd]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Heştrûdê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Heştrûdê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] oj44a3i3uv7utlllp45hsq95603qf4j 0 99590 2090653 2089700 2026-09-02T12:20:16Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090653 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Heştrûd (şaristan)|Heştrûd]] | nahiye = Navenda Heştrûd | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Bêyk Bilaxî''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Heştrûd (şaristan)|Heştrûd]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Heştrûdê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Heştrûdê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] catu3kpvshchnm97rdj2x5pcgftqzgz 0 99591 2090654 2089701 2026-09-02T12:20:16Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090654 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Heştrûd (şaristan)|Heştrûd]] | nahiye = Navenda Heştrûd | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Bêyk Kendî''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Heştrûd (şaristan)|Heştrûd]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Heştrûdê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Heştrûdê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] e9j9dnixw9fp363vyatc6bs6nml05j0 0 99592 2090628 2089689 2026-09-02T12:20:06Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090628 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Heştrûd (şaristan)|Heştrûd]] | nahiye = Navenda Heştrûd | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Beyat''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Heştrûd (şaristan)|Heştrûd]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Heştrûdê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Heştrûdê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] sltocgt1g25l0x08wedna4nb39t9fm6 0 99594 2090605 2089663 2026-09-02T12:19:54Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090605 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Heştrûd (şaristan)|Heştrûd]] | nahiye = Navenda Heştrûd | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Besît''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Heştrûd (şaristan)|Heştrûd]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Heştrûdê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Heştrûdê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] jfp8s21n3t1coiw2f5kpcm3hhwbp3sk 0 99596 2090630 2089691 2026-09-02T12:20:07Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090630 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Heştrûd (şaristan)|Heştrûd]] | nahiye = Navenda Heştrûd | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Beznî Çêraxmerdan''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Heştrûd (şaristan)|Heştrûd]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Heştrûdê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Heştrûdê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] g924oviyuvsgu1irejlbfwyjm732593 0 99597 2090633 2089690 2026-09-02T12:20:08Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090633 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Heştrûd (şaristan)|Heştrûd]] | nahiye = Navenda Heştrûd | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Beznî Bidaq''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Heştrûd (şaristan)|Heştrûd]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Heştrûdê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Heştrûdê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] h972zsqvtviktkdm8jxexm6d9vl0ple 0 99598 2090589 2089653 2026-09-02T12:19:47Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090589 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Heştrûd (şaristan)|Heştrûd]] | nahiye = Navenda Heştrûd | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Beredêh''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Heştrûd (şaristan)|Heştrûd]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Heştrûdê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Heştrûdê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] 5x9fgaaswglf2k4r6jc7ehxcp42xupp 0 99621 2090868 2039433 2026-09-02T12:27:12Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090868 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Heştrûd (şaristan)|Heştrûd]] | nahiye = Navenda Heştrûd | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Eşmeq''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Heştrûd (şaristan)|Heştrûd]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Heştrûdê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Heştrûdê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 0qu5qo6r7gtozp69ynhmrhgiafxp1b1 0 99622 2090822 2039434 2026-09-02T12:25:47Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090822 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Heştrûd (şaristan)|Heştrûd]] | nahiye = Navenda Heştrûd | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Erqene''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Heştrûd (şaristan)|Heştrûd]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Heştrûdê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Heştrûdê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 0rm4ehqbam15imk8lo1srr44ek41qiy 0 99650 2091045 2039421 2026-09-03T06:36:30Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2091045 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Heştrûd (şaristan)|Heştrûd]] | nahiye = Navenda Heştrûd | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Golî Bilax Gombedlû''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Heştrûd (şaristan)|Heştrûd]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Heştrûdê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Heştrûdê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 7ie8xyp3m820vi9mdeiw7w55bvx252v 0 99653 2091100 2039417 2026-09-03T06:36:59Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2091100 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Heştrûd (şaristan)|Heştrûd]] | nahiye = Navenda Heştrûd | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Gulûce Mohemedxan''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Heştrûd (şaristan)|Heştrûd]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Heştrûdê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Heştrûdê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 2dtpvce2u15likwzv940azqbhddodc8 0 99654 2091097 2039418 2026-09-03T06:36:58Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2091097 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Heştrûd (şaristan)|Heştrûd]] | nahiye = Navenda Heştrûd | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Gulûce Hesenbêyg''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Heştrûd (şaristan)|Heştrûd]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Heştrûdê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Heştrûdê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 08d47cskfsxf2rqeh4acw9jirjldcd2 0 99655 2091054 2039420 2026-09-03T06:36:35Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2091054 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Heştrûd (şaristan)|Heştrûd]] | nahiye = Navenda Heştrûd | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Goltepe Rûd''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Heştrûd (şaristan)|Heştrûd]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Heştrûdê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Heştrûdê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] rxa3iyndkm7ku7ygce3tdb6x35t9pnl 0 99656 2091070 2039419 2026-09-03T06:36:43Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2091070 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Heştrûd (şaristan)|Heştrûd]] | nahiye = Navenda Heştrûd | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Goşayêş''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Heştrûd (şaristan)|Heştrûd]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Heştrûdê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Heştrûdê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] j8aczd253ee6dxc7vwcbf1t49ecicus 0 99659 2090746 2039437 2026-09-02T12:24:15Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090746 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Heştrûd (şaristan)|Heştrûd]] | nahiye = Navenda Heştrûd | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Emûdizec''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Heştrûd (şaristan)|Heştrûd]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Heştrûdê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Heştrûdê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] nd3hl0n51msmqhz7dtqcviw633cdffz 0 99664 2090810 2039435 2026-09-02T12:25:42Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090810 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Heştrûd (şaristan)|Heştrûd]] | nahiye = Navenda Heştrûd | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Ereqtû''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Heştrûd (şaristan)|Heştrûd]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Heştrûdê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Heştrûdê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] l0knvhss71d72qhl81c40fm2ri31ght 0 99665 2090802 2039436 2026-09-02T12:25:34Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090802 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Heştrûd (şaristan)|Heştrûd]] | nahiye = Navenda Heştrûd | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Ereblû''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Heştrûd (şaristan)|Heştrûd]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Heştrûdê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Heştrûdê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] q08h0oyvulpi0xk9zfqwa61ucmwjk43 0 99694 2091175 2039415 2026-09-03T06:38:38Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2091175 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Heştrûd (şaristan)|Heştrûd]] | nahiye = Navenda Heştrûd | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Hebeş''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Heştrûd (şaristan)|Heştrûd]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Heştrûdê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Heştrûdê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] knj028bgms048ljg39zxgtwevzjm6lf 0 99695 2091158 2039416 2026-09-03T06:38:30Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2091158 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Heştrûd (şaristan)|Heştrûd]] | nahiye = Navenda Heştrûd | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Hacîkendî Rûd''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Heştrûd (şaristan)|Heştrûd]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Heştrûdê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Heştrûdê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] o7bc0rm91mur2u9z5p5v6ibhevzpxgm 0 99850 2091181 2057026 2026-09-03T06:38:41Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2091181 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistan]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana Rojava]] | şaristan = [[Mehabad (navçe)|Mehabad]] | bexş = | gundistan = [[Mengurrî Rojhilat (gundistan))|Mengurrî Rojhilat]] | nifûs = | bilindahî_m = | koda_postayê = | koda_telefonê = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | nexşeya_topografî = na | koordînat = {{Koord|36|31|55|N|45|38|13|E|display=inline, title}} }} '''Hecîawa''', gundekî ser bi navenda bajarê [[Mehabad (navçe)|Mehabadê]] li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye. == Hejmara rûniştvanan == == Bibîne == * [[Mengurrî Rojhilat (gundistan)|Gundistana Mengurrî Rojhilat]] * [[Xelîfan (navçe)|Navçeya Xelîfan]] * [[Mehabad (navçe)|Şaristana Mehabad]] {{Bajar û gundên Mehabadê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} {{Koord|36|31|55|N|45|38|13|E|type:city_scale:500000|display=title}} [[Kategorî:Gundên Mehabadê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ecd3vgdyzejjgvwsdx4k6mmeoxcmf8l 0 99970 2090652 2044121 2026-09-02T12:20:16Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090652 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = {{ala|Îran}} | parêzgeh = [[Kurdistan (parêzgeh)|Kurdistan]] | şaristan = [[Seqiz (şaristan)|Seqiz]] | navçe = [[Navendiya Seqiz (navçe)|Navendiya Seqiz]] | gundistan = | nifûs = | bilindahî_m = | koda_postayê = | koda_telefonê = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | nexşeya_topografî = na | koordînat = {{Koord|36|18|49|N|46|11|20|E|display=inline, title}} }} '''Bêyg Ovêysî''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Seqiz (şaristan)|şaristana Seqizê]] li Kurdistana Îranê ye. == Bibîne == * [[Seqiz (şaristan)|Şaristana Seqizê]] {{Bajar û gundên Seqizê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{erdnîgarî-Îran-şitil}} {{Koord|36|18|49|N|46|11|20|E|type:city_scale:500000|display=title}} [[Kategorî:Gundên Seqizê]] [[Kategorî:Wargehên kurdan li parêzgeha Kurdistanê]] [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] 8p0prad3mqzbp1v1ngy37gs40v757gl 0 99971 2091177 2044111 2026-09-03T06:38:39Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2091177 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = {{ala|Îran}} | parêzgeh = [[Kurdistan (parêzgeh)|Kurdistan]] | şaristan = [[Seqiz (şaristan)|Seqiz]] | navçe = [[Navendiya Seqiz (navçe)|Navendiya Seqiz]] | gundistan = | nifûs = | bilindahî_m = | koda_postayê = | koda_telefonê = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | nexşeya_topografî = na | koordînat = {{Koord|36|18|49|N|46|11|20|E|display=inline, title}} }} '''Hecî Ebdil''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Seqiz (şaristan)|şaristana Seqizê]] li Kurdistana Îranê ye. == Bibîne == * [[Seqiz (şaristan)|Şaristana Seqizê]] {{Bajar û gundên Seqizê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} {{Koord|36|18|49|N|46|11|20|E|type:city_scale:500000|display=title}} [[Kategorî:Gundên Seqizê]] [[Kategorî:Wargehên kurdan li parêzgeha Kurdistanê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] czj4im21wv7wwv3w0d9ydrhcj0usd01 0 100005 2090873 2035601 2026-09-02T12:27:14Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090873 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Kurdistan (parêzgeh)|Kurdistan]] | navçe = [[Bane]] | nahiye = | demonîm = | Şaredar = | hejmara_mezrayan = | nifûs = | sala_nifûsê = | berbelaviya_nifûsê_km2 = | temamiya_qadê_km2 = | bilindahî_m = }} '''Etabek''' gundekî rojhilata Kurdistanê ye ku girêdayî bajarê [[Bane]] ye. {{Bajar û gundên Baneyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên bajarê Baneyê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 4wo6jk0hfzrdpb9bwg6ylwiaqjzcjl9 0 100007 2090766 2035602 2026-09-02T12:24:25Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090766 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Kurdistan (parêzgeh)|Kurdistan]] | navçe = [[Bane]] | nahiye = | demonîm = | Şaredar = | hejmara_mezrayan = | nifûs = | sala_nifûsê = | berbelaviya_nifûsê_km2 = | temamiya_qadê_km2 = | bilindahî_m = }} '''Encîle''' gundekî rojhilata Kurdistanê ye ku girêdayî bajarê [[Bane]] ye. {{Bajar û gundên Baneyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên bajarê Baneyê]] [[Kategorî:Wargehên kurdan li parêzgeha Kurdistanê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 47odfulfpnfrqqulqik4f1oya30bxau 0 100008 2090763 2035605 2026-09-02T12:24:24Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090763 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Encîle Îbrahîm Cinûbî | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Kurdistan (parêzgeh)|Kurdistan]] | navçe = [[Bane]] | nahiye = | demonîm = | Şaredar = | hejmara_mezrayan = | nifûs = | sala_nifûsê = | berbelaviya_nifûsê_km2 = | temamiya_qadê_km2 = | bilindahî_m = }} '''Encîle Îbrahîm Cinûbî''' gundekî rojhilata Kurdistanê ye ku girêdayî bajarê [[Bane]] ye. {{Bajar û gundên Baneyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên bajarê Baneyê]] [[Kategorî:Wargehên kurdan li parêzgeha Kurdistanê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] mt1l7lyuu5z61jmq2o3sgj1e7xid8ta 0 100009 2090764 2035604 2026-09-02T12:24:24Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090764 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Kurdistan (parêzgeh)|Kurdistan]] | navçe = [[Bane]] | nahiye = | demonîm = | Şaredar = | hejmara_mezrayan = | nifûs = | sala_nifûsê = | berbelaviya_nifûsê_km2 = | temamiya_qadê_km2 = | bilindahî_m = }} '''Encîle Îbrahîm Şomalî''' gundekî rojhilata Kurdistanê ye ku girêdayî bajarê [[Bane]] ye. {{Bajar û gundên Baneyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên bajarê Baneyê]] [[Kategorî:Wargehên kurdan li parêzgeha Kurdistanê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 87a65m5sn4g6bb84rko7pdkplpdruk5 0 100010 2090765 2035603 2026-09-02T12:24:25Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090765 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Kurdistan (parêzgeh)|Kurdistan]] | navçe = [[Bane]] | nahiye = | demonîm = | Şaredar = | hejmara_mezrayan = | nifûs = | sala_nifûsê = | berbelaviya_nifûsê_km2 = | temamiya_qadê_km2 = | bilindahî_m = }} '''Encîle Sero''' gundekî rojhilata Kurdistanê ye ku girêdayî bajarê [[Bane]] ye. {{Bajar û gundên Baneyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên bajarê Baneyê]] [[Kategorî:Wargehên kurdan li parêzgeha Kurdistanê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 859n331083zhktckefp7s1u9r7vdisb 0 100023 2090597 2089739 2026-09-02T12:19:51Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090597 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=hezîran 2026}} {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Kurdistan (parêzgeh)|Kurdistan]] | navçe = [[Bane]] | nahiye = | demonîm = | Şaredar = | hejmara_mezrayan = | nifûs = | sala_nifûsê = | berbelaviya_nifûsê_km2 = | temamiya_qadê_km2 = | bilindahî_m = }} '''Berojekon''', an jî '''Berrojekon''', gundekî rojhilata Kurdistanê ye ku girêdayî bajarê [[Bane]] ye. {{Çk}} {{Bajar û gundên Baneyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên bajarê Baneyê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] 9z1sc1zt16f165vfc5j3a4voeibulov 0 100026 2090662 2089706 2026-09-02T12:20:21Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090662 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Kurdistan (parêzgeh)|Kurdistan]] | navçe = [[Bane]] | nahiye = | demonîm = | Şaredar = | hejmara_mezrayan = | nifûs = | sala_nifûsê = | berbelaviya_nifûsê_km2 = | temamiya_qadê_km2 = | bilindahî_m = }} '''Bijî''' gundekî rojhilata Kurdistanê ye ku girêdayî bajarê [[Bane]] ye. {{Bajar û gundên Baneyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên bajarê Baneyê]] [[Kategorî:Wargehên kurdan li parêzgeha Kurdistanê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] 6oh8a0loyrxlsr6v3855krtlx391o9d 0 100033 2090667 2089708 2026-09-02T12:20:23Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090667 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Kurdistan (parêzgeh)|Kurdistan]] | navçe = [[Bane]] | nahiye = | demonîm = | Şaredar = | hejmara_mezrayan = | nifûs = | sala_nifûsê = | berbelaviya_nifûsê_km2 = | temamiya_qadê_km2 = | bilindahî_m = }} '''Bilhesen''' gundekî rojhilata Kurdistanê ye ku girêdayî bajarê [[Bane]] ye. {{Bajar û gundên Baneyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên bajarê Baneyê]] [[Kategorî:Wargehên kurdan li parêzgeha Kurdistanê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] j8qm8rngsit052uvcvh4ug0tviytets 0 100037 2090636 2089693 2026-09-02T12:20:09Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090636 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Kurdistan (parêzgeh)|Kurdistan]] | navçe = [[Bane]] | nahiye = | demonîm = | Şaredar = | hejmara_mezrayan = | nifûs = | sala_nifûsê = | berbelaviya_nifûsê_km2 = | temamiya_qadê_km2 = | bilindahî_m = }} '''Bêkêş''' gundekî rojhilata Kurdistanê ye ku girêdayî bajarê [[Bane]] ye. {{Bajar û gundên Baneyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên bajarê Baneyê]] [[Kategorî:Wargehên kurdan li parêzgeha Kurdistanê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] i6molbfcvc2od4c4k6zdg20lw6u82rz 0 100050 2091217 2035591 2026-09-03T06:39:01Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2091217 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Kurdistan (parêzgeh)|Kurdistan]] | navçe = [[Bane]] | nahiye = | demonîm = | Şaredar = | hejmara_mezrayan = | nifûs = | sala_nifûsê = | berbelaviya_nifûsê_km2 = | temamiya_qadê_km2 = | bilindahî_m = }} '''Hemzelan''' gundekî rojhilata Kurdistanê ye ku girêdayî bajarê [[Bane]] ye. {{Bajar û gundên Baneyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên bajarê Baneyê]] [[Kategorî:Wargehên kurdan li parêzgeha Kurdistanê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] s3hixjjckcyjmvrekyq2nq7t01zuoe1 0 100144 2090728 2035606 2026-09-02T12:24:05Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090728 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Kurdistan (parêzgeh)|Kurdistan]] | navçe = [[Bane]] | nahiye = | demonîm = | Şaredar = | hejmara_mezrayan = | nifûs = | sala_nifûsê = | berbelaviya_nifûsê_km2 = | temamiya_qadê_km2 = | bilindahî_m = }} '''Emerşal''' gundekî rojhilata Kurdistanê ye ku girêdayî bajarê [[Bane]] ye. {{Bajar û gundên Baneyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên bajarê Baneyê]] [[Kategorî:Wargehên kurdan li parêzgeha Kurdistanê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 6e0cjzwfh49sm6597zbcwua7c1gvfsu 0 100145 2090727 2035607 2026-09-02T12:24:05Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090727 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Kurdistan (parêzgeh)|Kurdistan]] | navçe = [[Bane]] | nahiye = | demonîm = | Şaredar = | hejmara_mezrayan = | nifûs = | sala_nifûsê = | berbelaviya_nifûsê_km2 = | temamiya_qadê_km2 = | bilindahî_m = }} '''Emere Sêt''' gundekî rojhilata Kurdistanê ye ku girêdayî bajarê [[Bane]] ye. {{Bajar û gundên Baneyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên bajarê Baneyê]] [[Kategorî:Wargehên kurdan li parêzgeha Kurdistanê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 6zb8fbdu39akg1tz9y5g21872kw1m7q 0 100202 2091144 2035593 2026-09-03T06:38:23Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2091144 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Kurdistan (parêzgeh)|Kurdistan]] | navçe = [[Bane]] | nahiye = | demonîm = | Şaredar = | hejmara_mezrayan = | nifûs = | sala_nifûsê = | berbelaviya_nifûsê_km2 = | temamiya_qadê_km2 = | bilindahî_m = }} '''Gûzûle''' gundekî rojhilata Kurdistanê ye ku girêdayî bajarê [[Bane]] ye. {{Bajar û gundên Baneyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên bajarê Baneyê]] [[Kategorî:Wargehên kurdan li parêzgeha Kurdistanê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] hjio5chpxl6z30pliauvc7lsbul1wn2 0 100235 2091194 2035592 2026-09-03T06:38:47Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2091194 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Kurdistan (parêzgeh)|Kurdistan]] | navçe = [[Bane]] | nahiye = | demonîm = | Şaredar = | hejmara_mezrayan = | nifûs = | sala_nifûsê = | berbelaviya_nifûsê_km2 = | temamiya_qadê_km2 = | bilindahî_m = }} '''Hefttaş''' gundekî rojhilata Kurdistanê ye ku girêdayî bajarê [[Bane]] ye. {{Bajar û gundên Baneyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên bajarê Baneyê]] [[Kategorî:Wargehên kurdan li parêzgeha Kurdistanê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] pzzpuzwy19cjwti5f6lir386s5xjar1 0 100237 2091225 2035590 2026-09-03T06:40:05Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2091225 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Kurdistan (parêzgeh)|Kurdistan]] | navçe = [[Bane]] | nahiye = | demonîm = | Şaredar = | hejmara_mezrayan = | nifûs = | sala_nifûsê = | berbelaviya_nifûsê_km2 = | temamiya_qadê_km2 = | bilindahî_m = }} '''Henge Jal''' gundekî rojhilata Kurdistanê ye ku girêdayî bajarê [[Bane]] ye. {{Bajar û gundên Baneyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên bajarê Baneyê]] [[Kategorî:Wargehên kurdan li parêzgeha Kurdistanê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] q4amx6zbzg4iqt6dz0gloxt042gxw97 0 100249 2090767 2035480 2026-09-02T12:24:26Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090767 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Kurdistan (parêzgeh)|Kurdistan]] | navçe = [[Merîwan]] | nahiye = | demonîm = | Şaredar = | hejmara_mezrayan = | nifûs = | sala_nifûsê = | berbelaviya_nifûsê_km2 = | temamiya_qadê_km2 = | bilindahî_m = }} '''Encîran''' gundekî rojhilata Kurdistanê ye ku girêdayî bajarê [[Merîwan]]ê ye. {{Gundên Merîwanê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên bajarê Merîwanê]] [[Kategorî:Wargehên kurdan li parêzgeha Kurdistanê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] fdjwoxvs6o1s66ctroi1owhpncqbhts 0 100259 2090598 2089657 2026-09-02T12:19:51Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090598 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Kurdistan (parêzgeh)|Kurdistan]] | navçe = [[Merîwan]] | nahiye = | demonîm = | Şaredar = | hejmara_mezrayan = | nifûs = | sala_nifûsê = | berbelaviya_nifûsê_km2 = | temamiya_qadê_km2 = | bilindahî_m = }} '''Berqele''' gundekî rojhilata Kurdistanê ye ku girêdayî bajarê [[Merîwan]]ê ye. {{Gundên Merîwanê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên bajarê Merîwanê]] [[Kategorî:Wargehên kurdan li parêzgeha Kurdistanê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] avns7pgdryqak7r24z8aspixouxv2xz 0 100262 2090672 2089710 2026-09-02T12:20:25Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090672 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank bajarok | Nav = | Navê din = | Navê fermî = | Wêne = | Wêne sernav = | Welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | Dûgel = [[Îran]] | Parêzgeh = [[Kurdistan (parêzgeh)|Kurdistan]] | Navçe = [[Merîwan]] | Nahiye = | Navê nîştecihan = | Şaredar = | Hejmara mezran = | Gelhe = | Gelhe sal = | Berbelavî = | Rûerd = | Bilindayî = }} '''Binawçile''' gundekî rojhilata Kurdistanê ye ku girêdayî bajarê [[Merîwan]]ê ye. {{Gundên Merîwanê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên bajarê Merîwanê]] [[Kategorî:Wargehên kurdan li parêzgeha Kurdistanê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] k506hakp0dv6r044eid4ixqwyn90d62 0 101849 2091036 2002384 2026-09-03T05:16:50Z SakuraBot 54179 [[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin 2091036 wikitext text/x-wiki '''Compact disc''' (bi kurtî '''CD''') navgînek hilanînê ya optîkî ye ku ji hêla [[Philips]] / [[PolyGram]] û [[Sony]] ve di destpêka 1980an de ji bo depokirina dîjîtal a muzîkê hate destnîşan kirin û ji bo şûna tomarê tê xwestin. [[Wêne:Compact_Disc_wordmark.svg|thumb|150x150px|Logoya Compact Disc ]] [[Wêne:CD_autolev_crop.jpg|thumb|240x240px|Dîtina jêrîn a CDya standard]] Ji dawiya 1990an heya destpêka 2010an, CD yek ji hilgirên bihîstbar ê herî pir tê bikar anîn bû. Lêbelê, paşê, ew bêtir bi karûbarên weşana muzîkê hate guherandin. Di destpêkê de, CD tenê ji bo daneyên bihîstwerî yên dîjîtal hate bikar anîn. Ji ber vê yekê ew timûtim ji bo Compact Disc Digital Audio (CD-DA) wek hevwate tête binav kirin. Lêbelê, karanînên din paşê hatine zêdekirin, mînakî ji bo tomarkirina daneyan wekî CD-ROM, ji bo vîdyoyan wekî VCD an ji bo daneyên danûstendinê wekî CD-i. Wekî CD-R-ya tomarkirî, ew di dawiya salên 1990-an de, di sektora taybetî de li şûna kaseta kompakt wekî navgîniya tomara bihîstbar a bijarte, lê di salên 2000an de bi piranî ji hêla teknolojiya MP3 ve hate guheztin. Gava ku CD-ROM di destpêka 1990an de hate destnîşan kirin, "CD" hêj li ber CD-ya bihîstwer û "CD-ROM" ji bo CD-ya daneyê bû, lê herî dereng deh sal şûnda, "dîska kompakt" bi nasnav "CD" dikare were bikar anîn ji bo her cûreyên ku ji hêla CD ve têne fêhm kirin hemwate ye<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.pcmag.com/encyclopedia/term/39382/cd |sernav=Definition of: CD |weşanger=[[Ziff Davis]] }}</ref> - cûdahî ji binavkirina rastîn a navîn (CD-ROM, CD-R, CD-RW) û daneyên li ser tê de ( audio, dane, vîdyo, înteraktîf) çêdibe. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Compact disc| ]] [[Kategorî:Elektronîka mezêxeran]] [[Kategorî:Îcadên japonî]] [[Kategorî:Teknolojî]] [[Kategorî:Zanist û teknolojî li Holendayê]] [[Kategorî:Zanist û teknolojî li Japonê]] [[Kategorî:Dahênên holendî]] 3w9aspt9qe9orcsvw33ymmww2juw2sx 0 104239 2091031 2014121 2026-09-03T05:08:44Z SakuraBot 54179 [[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin 2091031 wikitext text/x-wiki {{Wergerîne|en|bijartî=1|ziman2=he}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane | nav = The Earl Attlee | roja_jidayikbûnê = {{Jidayikbûn|3|1|1883}} | roja_mirinê = {{Mirin|8|10|1967|3|1|1883|temen=erê}} | hevwelatî = {{Ala|Brîtanî}} | pênasê_pêşîn = The Right Honourable | pênasê_paşîn = KG OM CH PC FRS }} '''Clement Richard Attlee, Yekem ''{{Ziman|en|Earl Attlee}}''''', [[Knight of the Order of the Garter|KG]], [[Member of the Order of Merit|OM]], [[Companion of Honour|CH]], [[Privy Counsellor|PC]], [[FRS]], ({{Jidayikbûn|3|1|1883}} – {{Mirin|8|10|1967}}) siyasetmedarekî brîtanî ê [[Labour Party]] bû. Attlee di navbera {{Dîrok|26|7|1945}} û {{Dîrok|26|10|1951}} de serokwezîrê [[Keyaniya Yekbûyî]] bû. {{Serokwezîrên Brîtanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Siyasetmedar-şitil}} [[Kategorî:Endamên Royal Society]] [[Kategorî:Endamên Royal Society yên brîtanî]] [[Kategorî:Serokwezîrên Keyaniya Yekbûyî]] [[Kategorî:Endamên Encumena Taybet a Keyaniya Yekbûyî]] c7nqarwyrqx09jbcjk8gydtxso6jb78 0 104625 2091028 1820220 2026-09-03T05:03:47Z SakuraBot 54179 [[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin 2091028 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | welat = {{ala|Înglistan}} }} '''City of Chelmsford''' bajarekî [[Essex]], [[Înglistan]] e. == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk}} == Çavkanî == <references group=""></references> {{Bajarên KY}} {{Kontrola otorîteyê}} {{KY-erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Bajarên Înglistanê]] [[Kategorî:Avabûnên 1974an li Înglistanê]] ej90pw54w92ncxxbj5tb3hjttllxw2j 0 104675 2091029 1786881 2026-09-03T05:04:09Z SakuraBot 54179 [[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin 2091029 wikitext text/x-wiki {{Wergerîne|en}} {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | welat = {{ala|Înglistan}} }} '''City of Westminster''' bajarekî [[Middlesex]], [[Înglistan]] e. == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk}} == Çavkanî == <references group=""></references> {{Bajarên KY}} {{Kontrola otorîteyê}} {{KY-erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Avabûnên 1965an li Keyaniya Yekbûyî]] [[Kategorî:Bajarên Înglistanê]] [[Kategorî:Avabûnên 1965an li Înglistanê]] 3vld8pp7xzpzb3rgr8awozhshfqosy3 0 122436 2091035 1720199 2026-09-03T05:15:48Z SakuraBot 54179 [[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin 2091035 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | nav = Combleux | statû = [[Komunên Fransayê|Komun]] | sernavê_wêne = Dîmenek ji komunê }} '''Combleux''', komuneke departementa [[Loiret]]a li navîna bakurê [[Fransa]]yê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.lescommunes.com/ |sernav=Komunên Fransayê li ser ''lescommunes.comê'' |ziman=fr }}</ref> == Nifûs == {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} == Mijarên têkildar == * [[Komunên departementa Loiretê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Loiret-erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Komunên Loiretê]] [[Kategorî:Loire (departmen)]] [[Kategorî:Loiret]] [[Kategorî:Orléans]] d08q068blgzkvqzjxlyplf1t1tr09yb 0 128704 2091033 1912054 2026-09-03T05:09:57Z SakuraBot 54179 [[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin 2091033 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=îlon 2024}} {{Agahîdank nivîsbar | logo = Clubhouse App Logo.svg }} '''Clubhouse''' ji bo [[Apple iOS|iOS]] û [[Android]] sepaneke dengî ya civakî ye ku bikarhêner dikarin di odeyên axaftinê yên dengî da bipeyivin ku bi hezaran kes lê dijîn. Sepanên din ên deng ên civakî yên wek Discord Stage Channels, Facebook Live Audio Rooms, Reddit Talk, Slack Huddles, Spotify Greenroom, Telegram Voice Chats, û [[Twitter|Twitter Spaces]], hemû rasterast bi Clubhouse re pêşbaziyê dikin. <ref>{{Jêder-malper |url=https://www.pcmag.com/how-to/what-is-clubhouse-app |sernav=What Is Clubhouse? The Audio-Only Chat App Explained |malper=PCMAG |ziman=en |roja-gihiştinê=6 tebax 2021 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://beebom.com/best-apps-like-clubhouse/ |sernav=10 Best Apps Like Clubhouse for Android and iOS in 2021 |paşnav=Sha |pêşnav=Arjun |tarîx=22 sibat 2021 |malper=Beebom |ziman=en-US |roja-gihiştinê=6 tebax 2021 }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Çanda înternetê]] [[Kategorî:Nivîsbariya 2020an]] [[Kategorî:Sepanên mobîlê]] [[Kategorî:Nivîsbariya iOSê]] nsbv0mqpdvk7au1c0zemk5if20cwfim 14 134047 2090904 2052830 2026-09-02T13:36:58Z Avestaboy 34898 /* */ 2090904 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} {{Gotara bingehîn}} [[Kategorî:Çanda Keyaniya Yekbûyî]] [[Kategorî:Honak li ser efsûnê]] [[Kategorî:Honak li ser efsûngeran]] [[Kategorî:Romanên J. K. Rowling]] [[Kategorî:Wêjeya zarokan a brîtanî ya sedsala 20an]] [[Kategorî:Wêjeya zarokan a brîtanî ya sedsala 21ê]] o9gqmzx6tlozycm22p0l7z28r8398st 0 135246 2090990 1802895 2026-09-02T20:51:00Z InternetArchiveBot 45060 Add 1 book for [[Wîkîpediya:Dirûvbarîtî]] (20260902)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2090990 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 }} '''Robert George Gilpin''' (jdb. 2 tîrmeha sala 1930ê – m. 20 hezîrana sala 2018ê<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2007-12-01 |sernav=Gilpin, Sir Harry (Edmund Henry), (4 Feb. 1876–24 July 1950), Commander, Order of the Crown of Italy, 1920; Director, Baker Perkins Ltd, since 1912 |url=http://dx.doi.org/10.1093/ww/9780199540884.013.u225858 |kovar=Who Was Who |weşanger=Oxford University Press }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2007-12-01 |sernav=Hislop, George Steedman, (11 Feb. 1914–24 July 2013), Director, Aviall Airline Services (Caledonian), 1978–94 |url=http://dx.doi.org/10.1093/ww/9780199540884.013.u20277 |kovar=Who Was Who |weşanger=Oxford University Press }}</ref>) zanyar, profesorekê siyasî û [[Têkiliyên navneteweyî|peywendiyên navneteweyî]] yê [[amerîkî]] bû. Ew zanyar û şirovekarekê bi bandor ê biyavên bîrdozên peywendiyên navneteweyî û aboriya [[siyaseta navneteweyî]] bû.<ref name=":0">{{Jêder-kovar |tarîx=2022-07-29 |sernav=Robert Gilpin |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Robert_Gilpin&oldid=1101046299 |kovar=Wikipedia |ziman=en }}</ref> Gilpin realistekî nerm bû, wî her digot ku karûbarên aborî yên navneteweyî hêza dewletê di qada navneteweyî de nîşan dide, û berjewendiyên ewlekarî yên dewletan hevkariya aborî ya navneteweyî pênase dike. Ew alîgirê teoriya seqamgîriya hegemoniyê bû ku li gorî vê teoriyê aramiya pergala navneteweyî bi îhtimaleke mezin di hebûna haziriya hegemoniyê de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=H79WVDwMzCEC |sernav=International Political Economy: An Intellectual History |paşnav=Cohen |pêşnav=Benjamin J. |tarîx=2008-03-16 |weşanger=Princeton University Press |isbn=978-0-691-13569-4 |ziman=en }}</ref> == Jînenîgarî == Gilpînî, bekeloriya xwe li sala 1952ê ji [[Zanîngeha Vermontê]] standiye. Wî mastera xwe li sala 1954ê li [[Zanîngeha Cornellê]] bi dest xistiye. Herwisa piştî sê salên xebatê wek efserekî di Hêza Deryayî ya Amerîkî de, li sala 1960ê li [[Zanîngeha Californiayê]] doktoraya xwe bi dest xist. Glipin li sala 1962ê pişkdarî fakulteya Princetonê bû, û li sala 1967ê de wezîfe wergirt. Gilpin di sala 1969ê endamê [[Saziya Guggenheimê]] bû, ji 1967ê heta sala 1968ê endamê [[weqfa Rockefellerê]] bû û dîsa ji sala 1976ê heta 1977ê, û endamê [[Akademiya Huner û Zanistên Amerîkî]] bû. Ew endamê Komeleya Zanistên Siyasî ya Amerîkî bû, û ew endamê Civata Peywendiyên Derve bû. Di destpêka karê xwe de, Gilpin bal kişand ser hevrikî û ewlehiya neteweyî, bi taybetî siyaseta çekên atomî.<ref name="Cohen2008">{{Jêder-kitêb |url=https://www.worldcat.org/oclc/145396636 |sernav=International political economy : an intellectual history |paşnav=Cohen |pêşnav=Benjamin J. |tarîx=2008 |weşanger=Princeton University Press |isbn=978-0-691-12412-4 |cih=Princeton |oclc=145396636 }}</ref> Bi bihorîna demî, bala wî çû ser aboriya siyasî ya navneteweyî. Gilpinî nêrîna xwe ya li ser peywendiyên navneteweyî û aboriya siyasî ya navneteweyî li ser bîrdoza [[Realîzm (siyaset)|realîzmê]] ava kiriye. Wî xwe wekî realîstekî nerm wesifandiye.<ref name=":0"/> Ew di kitêba xwe ya ''Global Political Economy'' (Aboriya Siyasî ya Cihanî) de diyar dike ku ew xwe li ser nerîtê realîstên şopparêz ên wekî [[Morgenthau]],<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hart |pêşnav=Jeffrey |tarîx=2003-02 |sernav=Global Political Economy: Understanding the International Economic Order''Global Political Economy: Understanding the International Economic Order.'' By Robert Gilpin with the assistance of, Jean M. Gilpin. (Princeton, NJ: Princeton University Press, 2001. Pp. 423. $65.00 cloth, $19.95 paper.) |url=http://dx.doi.org/10.1111/1468-2508.00006 |kovar=The Journal of Politics |cild=65 |hejmar=1 |rr=264–265 |doi=10.1111/1468-2508.00006 |issn=0022-3816 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://www.worldcat.org/oclc/891721254 |sernav=Economic interdependence and war |paşnav=Copeland |pêşnav=Dale C. |tarîx=2014 |isbn=978-1-4008-5270-3 |cih=Princeton, New Jersey |oclc=891721254 }}</ref> [[Edward Carr]], [[Hedle Bull]], [[Susan Strange]], [[Raymond Vernon]] û [[Richard Cooper]] "realîzma dewlet-navendbîn" dibîne.<ref name="Cohen2008"/> Kesayetiyê giring ê di warê Aboriya Siyasî ya Navneteweyî de Robertê Gilpin bersiva îdiayên bîrdozvanên azadîxwaz anko lîberal ên wekî Robert Keohane û Joseph Nye li ser kêmbûna hêza dewletê di karûbarên aborî yên navneteweyî de dide. Gilpînî got ku heta niha jî dewlet di warê peywendiyên aborî yên navneteweyî da aktorên sereke ne. Herwisa dê berjewendiyên ewlehiyê wek diyarkerên serekî yên reftara dewletê di karûbarên aborî da bimînin. Gilpinî bandoreke xurt li ser Stephen D. Krasner hebû. Gilpinî çarçûveyeke giring ji bo birêxistina dibistanên ku giringiyê didin peywendiya siyaset û aboriyê pêşniyar kir, ew jî bi vî rengî bû: [[Realîzma Merkantilîzm|Merkantilîzm]], Liberalîzm û Marxism.<ref name="Cohen2008"/> Gilpinî kitêba xwe ya bi navê ''War and Change in World Politics'' (Şer û Guherîn di Siyaseta Cihanî de) (1981) wekî berhema xwe ya herî zêde jê razî bi nav kiribû. == Robert Gilpin û Realîzma Merkantilîzmê == Di berhemên realîstên kevn ên wekî [[Morgenthau]], [[John Herz]] û [[Henry Kissinger]] de qet rehenda aboriyê nahê dîtin. Ji ber ku ew nivîskarên serdema [[Şerê Sar|şerê sar]] bûn û li wê serdemê tiştê herî giring ewlehiya neteweyî bû. Lê belê êdî realîstên nû bal kişand ser mijarên aboriyê jî. Vê jî ew pal didan ku çareseriya kêmûkasiyên realîsma şopparêz anko kilasîk bikin. Ji aliyekê din ve dixwast ku bersiva wan arêşeyên aborî yên bazirganî û darayî û weberhînanên derekî bidin ku li salên heftêyan ji çerxa bihorî dirist bibûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Richness of the Tradition of Political Realism |url=https://archive.org/details/robertgilpininte0002wolf |paşnav=Robert |pêşnav=G. Gilpin |weşanger=The MIT Press |sal=2011 |isbn=0984397426 |rr=303 |ziman=en }}</ref> Realîzma Merkantilîzmê, rûyeke ji rûyên neteweyê. Ew bang li hukmetê dike da destê xwe bixe nav karûbarên bazarî jibo ku berjewendiyên neteweyî bi dest bixe. Li vê derê ew dihê zanîn ku Realîzma Merkantilîzmê dixwaze bibêje ku nirxên siyasî û berjewendiyên neteweyî destnîşankerên sereke yên peywendiyên aborî yên navneteweyî ne. Gilpin li wê baweriye ku xweriskê peywendiyên navneteweyî bi dirêjahiya hezaran salê jî qet neguheriye. Çinkî peywendiyên navneteweyî her ji kevin heta niha pêkdihên ji hevrikiya berdewam a li ser mal û saman û hêzê, di navbera yekîneyên xweser de di rewşa şêlûbûl anko anarkî de. Glipin dibêje girêdaneke mezin di navbera pergala siyasî û pergala aboriyê de heye. Ji aliyekî ve, xwasta li ser destkevtên aborî palderekê bihêze ji bo guherîna pergala siyasî. Ji aliyekê dî ve belavbûna hêzê di navbera kom û dewletan de egerekê giringe ji bo diyarkirina şêwazê çalakiyên aborî. lewma eger li çaxên bihorî soza dînî û siyasetê heymeneya xwe li ser siyaseta derve kiribe, niha berjewendiyên aborî rola sereke dibînin di diyarkirina coreyê siyaseta derve de. == Kitêbên wî == * ''American Scientists and Nuclear Weapons Policy (1962)'' (Zanayên Amerîkî û Siyaseta Çekên Navokî) * ''France in the Age of the Scientific State (1968)'' (Fransa di Serdema Dewleta Zanistî da) * ''US Power and the Multinational Corporation (1975) ''(Hêza Amerîkayê û Kompanyayên Pirrneteweyî) * ''War and Change In World Politics (1981) ''(Şerr û Guherrîn di Siyaseta Cihanî de) * ''The Political Economy of International Relations (1987) ''(Siyaseta Aborî ya Peywendiyên Navneteweyî) * ''The Challenge of Global Capitalism (2000) ''(Qebxaziya Sermayedariya Cihanî) * ''Hegemonic War and the Peloponnesian War ''(Şerrê Heymeneyê û Şerrê Peloponesî) == Mijarên têkildar == * [[Hans Joachim Morgenthau]] * [[Realîzm (siyaset)]] * [[Realîzma êrîşber]] * [[Kenneth N. Waltz]] * [[Raymond Aron]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Aborînasên amerîkî]] [[Kategorî:Amerîkî]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1930]] [[Kategorî:Mirin 2018]] mpk2pe67hxr3woe65oxxtjx4eu8702t 0 135837 2091011 2060580 2026-09-03T04:43:35Z SakuraBot 54179 [[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin 2091011 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî }} '''Chat Generative Pre-trained Transformer''' yan jî bi kurtasî '''ChatGPT''', boteke hevpeyvînê (diyalog) ye ku ji hêla şîrketa [[OpenAI]]ê ve hatiye pêşve xistin û di çiriya paşîn a sala 2022an de hatiye weşandin. ChatGPT wekî prototîpek hate destpêkirin û ji bo bersivên xwe yên berfireh û bersivên eşkereyên di warê zanîn de di demekê kurt de bal kişandiye ser xwe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.theverge.com/2022/12/5/23493932/chatgpt-ai-generated-answers-temporarily-banned-stack-overflow-llms-dangers |sernav=AI-generated answers temporarily banned on coding Q&A site Stack Overflow |paşnav=Vincent |pêşnav=James |tarîx=2022-12-05 |malper=The Verge |ziman=en-US |roja-gihiştinê=2022-12-21 }}</ref> == Taybetmendî == Li gorî amûrê berê [[InstructGPT]]yê, ChatGPT hewl dide ku bersivên xelet û xapînok kêm bike. Di mînakekê de, dema ku ji [[InstructGPT]] pirsa "Ji min re bêje ka kengê [[Krîstofor Kolumbus|Christopher Columbus]] di sala 2015an de hatiye [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]]" wekî rast qebûl dikir. ChatGPT agahdariya li ser seferên Columbus û agahdariya li ser cîhana nûjen bikar tîne ku tevî têgihiştinên Columbus ji bo avakirina bersivek ku texmîn dike ka dê çi bibe ger Columbus di sala 2015an de were Dewletên Yekbûyî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://openai.com/blog/chatgpt/ |sernav=ChatGPT: Optimizing Language Models for Dialogue |tarîx=2022-11-30 |malper=OpenAI |ziman=en |roja-gihiştinê=2022-12-21 }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:ChatGPT| ]] [[Kategorî:Nivîsbariya 2022an]] [[Kategorî:Pîşesaziya jîriya çêkirî li DYAyê]] [[Kategorî:Teknolojî]] [[Kategorî:Malperên amerîkî]] 4r9hiajhxay69du87mrj3twrochtg9x 0 139504 2091030 1763071 2026-09-03T05:04:19Z SakuraBot 54179 [[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin 2091030 wikitext text/x-wiki {{Paqij bike|tarîx=gulan 2024}} {{Agahîdank wargeh/wîkîdane}} '''Djibloho – Ciudad de la Paz''' (bi [[Zimanê fransî|fransî]]<span>:</span> ''Djibloho – Ville dePaix'', [[Zimanê portûgalî|portûgalî]]<span>:</span> ''Djibloho – Cidade da Paz''),<ref>{{Jêder-malper |url=https://ec.europa.eu/translation/portuguese/magazine/documents/folha61_pt.pdf |sernav=Um década de nova toponímia }}</ref> berê bi navê '''Oyala''', bajarekî ku teyê çekirandin li welatê [[Gîneya Rojbendî]] ye. Bajêr hatî çekirandin, ji bêr ku bikeve şuna bajarê [[Malabo]]yê (paytextî ya berê),<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ibtimes.com/poverty-stricken-equatorial-guinea-builds-expensive-capital-city-middle-nowhere-949224 |sernav=A Dazzling Capital City Rises Amid Poverty In Equatorial Guinea |tarîx=2012-12-19 |malper=International Business Times |ziman=en-US |roja-gihiştinê=2023-07-15 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.boasnoticias.pt/noticias_Atelier-luso-desenha-futura-capital-da-Guin%C3%A9-Equatorial_8697.html |sernav=Empresas portuguesas planeiam nova capital da Guiné Equatorial |roja-gihiştinê=2023-07-15 |roja-arşîvê=2016-08-18 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160818092238/http://www.boasnoticias.pt/noticias_Atelier-luso-desenha-futura-capital-da-Guin%C3%A9-Equatorial_8697.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.africa21digital.com/noticia.kmf?cod=12634524&canal=404 |sernav=�frica 21 - Empresas portuguesas planeiam nova capital da Guin� Equatorial |tarîx=2012-01-12 |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2023-07-15 |roja-arşîvê=2012-01-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120112084455/http://www.africa21digital.com/noticia.kmf?cod=12634524&canal=404 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> û ji sala 2020an de, Ciudad de la Paz paytextê welêt e. Di sala 2015an de wekî navçeyek bajarokî li Wele-Nzas hate damezrandin,<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.guineaecuatorialpress.com/noticia.php?id=6805&lang=en |sernav=Solemn inauguration of the new city of Djibloho |roja-gihiştinê=2023-07-15 |roja-arşîvê=2021-05-17 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210517215002/https://www.guineaecuatorialpress.com/noticia.php?id=6805&lang=en |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> ew niha navenda îdarî ya Djiblohoyê e, parêzgeha herî nû ya Gîneya Rojbendî ye ku di 2017an de hatî afirandin, û li nêzî bajarokê Mengomeyén-ê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.archdaily.com/187398/djibloho-equatorial-guinea%25e2%2580%2599s-future-capital-city-idf-ideias-do-futuro |sernav=Djibloho - Equatorial Guinea’s Future Capital City / IDF - Ideias do Futuro |tarîx=2011-11-27 |malper=ArchDaily |ziman=en-US |roja-gihiştinê=2023-07-15 }}</ref> Di sala 2017an de, bajar bi fermî hate guhertin bi ''Ciudad de la Paz'' ("Bajarê Aştiyê").<ref>{{Jêder-malper |url=https://equatorialguineanewswire.com/swearing-in-of-new-offices-for-directors-at-ministry-for-national-defence/ |sernav=Swearing-in of new offices for directors at Ministry for National Defence |roja-gihiştinê=2023-07-15 |roja-arşîvê=2022-01-26 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220126044654/https://equatorialguineanewswire.com/swearing-in-of-new-offices-for-directors-at-ministry-for-national-defence/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Bajarên Gîneya Rojbendiyê]] [[Kategorî:Paytextên Afrîkayê]] 9en4y8tpysygrgzr334hq40gi9kz96l 0 141172 2090590 2088984 2026-09-02T12:19:48Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090590 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank bajar | nav = Berêser | navê_fermî = | nexşeya_cihan = Îran | koordînat = | welat = {{Ala|Îran}} | parêzgeh = [[Gîlan (parêzgeh)|Gîlan]] | şaristan = | bexş = | gundistan = | navê_nîştecihan = | gelhe = 1.600 | gelhe_sal = [[2016]] | rûerd = | bilindayî = | dem = | wêneSer = | wêneSer_firehî = | wêneSer_sernav = | malper = }} '''Berêser''' ({{bi-fa|بره‌سر }}) yek ji bajarê parêzgeha [[Gîlan (parêzgeh)|Gîlanê]] ye ku bi dewleta [[Îran]]ê ve girêdayî ye. {{Parêzgeha Gîlanê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Erdnîgarî-Îran-şitil}} [[Kategorî:Bajarên parêzgeha Gîlanê]] [[Kategorî:Avabûnên 2000an li Îranê]] [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] 7f7rabjy9mnpx5n0f90htdlyshsgbkb 0 141369 2090584 2087963 2026-09-02T12:19:45Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090584 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank bajar | nav = Berdêstan | navê_fermî = | nexşeya_cihan = Îran | koordînat = | welat = {{ala|Îran}} | welat_alî = | dûgel = | parêzgeh = [[Bûşehr (parêzgeh)|Bûşehr]] | serbajar = | rûerd = | gelhe = 7.112 <ref>https://www.amar.org.ir/سرشماری-عمومی-نفوس-و-مسکن/نتایج-سرشماری/جمعیت-به-تفکیک-تقسیمات-کشوری-سال-1395</ref> (2016) | bilindayî = | nexşe = | wêne = | wêne_sernav = | malper = }} '''Berdêstan''', navê yek ji [[bajar]]ên li [[parêzgeh]]a [[Bûşehr (parêzgeh)|Bûşehrê]] ye û Girêdayî dewleta [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Parêzgeha Bûşehrê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Erdnîgarî-Îran-şitil}} [[Kategorî:Bajarên parêzgeha Bûşehrê]] [[Kategorî:Avabûnên 2010an li Îranê]] [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] j5ajukmk80bcersy3wf5jbgqnm6qcr3 0 141375 2090586 2087962 2026-09-02T12:19:46Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090586 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank bajar | nav = Berdxwîn | navê_fermî = | nexşeya_cihan = Îran | koordînat = | welat = {{ala|Îran}} | welat_alî = | dûgel = | parêzgeh = [[Bûşehr (parêzgeh)|Bûşehr]] | serbajar = | rûerd = | gelhe = 5.333 <ref>https://www.amar.org.ir/سرشماری-عمومی-نفوس-و-مسکن/نتایج-سرشماری/جمعیت-به-تفکیک-تقسیمات-کشوری-سال-1395</ref> (2016) | bilindayî = | nexşe = | wêne = | wêne_sernav = | malper = }} '''Berdxwîn''', navê yek ji [[bajar]]ên li [[parêzgeh]]a [[Bûşehr (parêzgeh)|Bûşehrê]] ye û Girêdayî dewleta [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Parêzgeha Bûşehrê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Erdnîgarî-Îran-şitil}} [[Kategorî:Bajarên parêzgeha Bûşehrê]] [[Kategorî:Avabûnên 2000an li Îranê]] [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] 7tnoxsg678dnx14n640ozfv2eq906wz 0 141608 2090606 1763616 2026-09-02T12:19:56Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090606 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank bajar | nav = | navê_fermî = | nexşeya_cihan = Îran | koordînat = | welat = {{Ala|Îran}} | welat_alî = | dûgel = | parêzgeh = [[Simnan (parêzgeh)|Simnan]] | serbajar = | rûerd = | gelhe = 8,609 <ref>https://www.amar.org.ir/سرشماری-عمومی-نفوس-و-مسکن/نتایج-سرشماری/جمعیت-به-تفکیک-تقسیمات-کشوری-سال-1395</ref> (2016) | bilindayî = | nexşe = | wêne = | wêne_sernav = | malper = }} '''Bestam ''' ({{bi-fa|بسطام }}), bajarekî parêzgeha [[Simnan (parêzgeh)|Simnanê]] ye ku bi dewleta [[Îran]]ê ve girêdayî ye. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Erdnîgarî-Îran-şitil}} [[Kategorî:Bajarên parêzgeha Simnanê]] [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] d9k12fhbjwsy3d21dazng3ivvmyecis 0 141703 2090592 2029044 2026-09-02T12:19:48Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090592 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank bajar | nav = | navê_fermî = | nexşeya_cihan = Îran | koordînat = | welat = | welat_alî = | dûgel = {{ala|Îran}} | parêzgeh = [[Îsfehan (parêzgeh)|Îsfehanê]] | serbajar = | rûerd = | gelhe = 5,689 <ref>https://www.amar.org.ir/سرشماری-عمومی-نفوس-و-مسکن/نتایج-سرشماری/جمعیت-به-تفکیک-تقسیمات-کشوری-سال-1395</ref>([[2016]]) | bilindayî = | nexşe = | wêne = | wêne_sernav = | malper = }} '''Berfenbar ''' ({{bi-fa|برف انبار}}), yek ji bajarê parêzgeha [[Îsfehan (parêzgeh)|Îsfehanê]] ye ku bi dewleta [[Îran]]ê ve girêdayî ye. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Parêzgeha Îsfehanê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Erdnîgarî-Îran-şitil}} [[Kategorî:Avabûnên 2003an li Îranê]] [[Kategorî:Bajarên parêzgeha Îsfehanê]] [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ovkqsq0ie7as9bfwkgsyehuoe4z5m2q 0 141712 2090599 2088982 2026-09-02T12:19:52Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090599 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank bajar | nav = | navê_fermî = | nexşeya_cihan = Îran | koordînat = | welat = | welat_alî = | dûgel = {{ala|Îran}} | parêzgeh = [[Îsfehan (parêzgeh)|Îsfehanê]] | serbajar = | rûerd = | gelhe = 4,588 <ref>https://www.amar.org.ir/سرشماری-عمومی-نفوس-و-مسکن/نتایج-سرشماری/جمعیت-به-تفکیک-تقسیمات-کشوری-سال-1395</ref>([[2016]]) | bilindayî = | nexşe = | wêne = | wêne_sernav = | malper = }} '''Berzek ''' ({{bi-fa|برزک}}), yek ji bajarê parêzgeha [[Îsfehan (parêzgeh)|Îsfehanê]] ye ku bi dewleta [[Îran]]ê ve girêdayî ye. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Parêzgeha Îsfehanê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Erdnîgarî-Îran-şitil}} [[Kategorî:Bajarên parêzgeha Îsfehanê]] [[Kategorî:Avabûnên 2003an li Îranê]] [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] 3jfzxsxbcu4rh7ospz04cqo4clboyg4 0 142290 2090617 1750167 2026-09-02T12:20:00Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090617 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank bajar | nav = | navê_fermî = | nexşeya_cihan = Îran | koordînat = | welat = | welat_alî = | dûgel = {{ala|Îran}} | parêzgeh = [[Fars (parêzgeh)|Farsê]] | serbajar = | rûerd = | gelhe = 9,776 <ref>https://www.amar.org.ir/سرشماری-عمومی-نفوس-و-مسکن/نتایج-سرشماری/جمعیت-به-تفکیک-تقسیمات-کشوری-سال-1395</ref>([[2016]]) | bilindayî = | nexşe = | wêne = | wêne_sernav = | malper = }} '''Bevanat ''' ({{bi-fa|‌بوانات}}), yek ji bajarê parêzgeha [[Fars (parêzgeh)|Farsê]] ye ku bi dewleta [[Îran]]ê ve girêdayî ye. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Parêzgeha Farsê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Erdnîgarî-Îran-şitil}} [[Kategorî:Bajarên parêzgeha Farsê]] [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] do5sa84s22nu1j8e05lge6xxiouei0d 0 142306 2090655 1750189 2026-09-02T12:20:17Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090655 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank bajar | nav = | navê_fermî = | nexşeya_cihan = Îran | koordînat = | welat = | welat_alî = | dûgel = {{ala|Îran}} | parêzgeh = [[Fars (parêzgeh)|Farsê]] | serbajar = | rûerd = | gelhe = 7,300 <ref>https://www.amar.org.ir/سرشماری-عمومی-نفوس-و-مسکن/نتایج-سرشماری/جمعیت-به-تفکیک-تقسیمات-کشوری-سال-1395</ref>([[2016]]) | bilindayî = | nexşe = | wêne = | wêne_sernav = | malper = }} '''Bêyrem ''' ({{bi-fa|‌بيرم }}), yek ji bajarê parêzgeha [[Fars (parêzgeh)|Farsê]] ye ku bi dewleta [[Îran]]ê ve girêdayî ye. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Parêzgeha Farsê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Erdnîgarî-Îran-şitil}} [[Kategorî:Bajarên parêzgeha Farsê]] [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] 34dep7z6wc7iwd1vd8cu28lda7ss0yx 0 142308 2090627 1750169 2026-09-02T12:20:06Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090627 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank bajar | nav = | navê_fermî = | nexşeya_cihan = Îran | koordînat = | welat = | welat_alî = | dûgel = {{ala|Îran}} | parêzgeh = [[Fars (parêzgeh)|Farsê]] | serbajar = | rûerd = | gelhe = 7,252 <ref>https://www.amar.org.ir/سرشماری-عمومی-نفوس-و-مسکن/نتایج-سرشماری/جمعیت-به-تفکیک-تقسیمات-کشوری-سال-1395</ref>([[2016]]) | bilindayî = | nexşe = | wêne = | wêne_sernav = | malper = }} '''Beyza ''' ({{bi-fa|‌بيضا }}), yek ji bajarê parêzgeha [[Fars (parêzgeh)|Farsê]] ye ku bi dewleta [[Îran]]ê ve girêdayî ye. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Parêzgeha Farsê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Erdnîgarî-Îran-şitil}} [[Kategorî:Bajarên parêzgeha Farsê]] [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] 681mvkhkltrxwhaz2dzyt15epg4suet 0 142850 2090610 1750165 2026-09-02T12:19:57Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090610 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank bajar | nav = | navê_fermî = | nexşeya_cihan = Îran | koordînat = | welat = | welat_alî = | dûgel = {{ala|Îran}} | parêzgeh = [[Hurmizgan (parêzgeh)|Hurmizganê]] | serbajar = | rûerd = | gelhe = 9.959 <ref>https://www.amar.org.ir/سرشماری-عمومی-نفوس-و-مسکن/نتایج-سرشماری/جمعیت-به-تفکیک-تقسیمات-کشوری-سال-1395</ref>([[2016]]) | bilindayî = | nexşe = | wêne = | wêne_sernav = | malper = }} '''Bestek ''' ({{bi-fa|‌بستک }}), bajarekî parêzgeha [[Hurmizgan (parêzgeh)|Hurmizganê]] ye ku bi dewleta [[Îran]]ê ve girêdayî ye. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Parêzgeha Hurmizganê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Erdnîgarî-Îran-şitil}} [[Kategorî:Bajarên parêzgeha Hurmizganê]] [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] 4aqcxoyb1tb4248lm7mvbjxx32ppzym 0 144088 2090591 1750157 2026-09-02T12:19:48Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090591 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank bajar | nav = | navê_fermî = | nexşeya_cihan = Îran | koordînat = | welat = | welat_alî = | dûgel = {{ala|Îran}} | parêzgeh = [[Kirman (parêzgeh)|Kirmanê]] | serbajar = | rûerd = | gelhe = 22.761 <ref>https://www.amar.org.ir/سرشماری-عمومی-نفوس-و-مسکن/نتایج-سرشماری/جمعیت-به-تفکیک-تقسیمات-کشوری-سال-1395</ref>([[2016]]) | bilindayî = | nexşe = | wêne = | wêne_sernav = | malper = }} '''Berevat ''' ({{bi-fa|‌بروات }}), yek ji bajarê parêzgeha [[Kirman (parêzgeh)|Kirmanê]] ye ku bi dewleta [[Îran]]ê ve girêdayî ye. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Parêzgeha Kirmanê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Erdnîgarî-Îran-şitil}} [[Kategorî:Bajarên parêzgeha Kirmanê]] [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] pervyhrt3gkvuy5h2pml7yeyqxusu2p 0 144196 2090641 1750185 2026-09-02T12:20:12Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090641 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank bajar | nav = | navê_fermî = | nexşeya_cihan = Îran | koordînat = | welat = | welat_alî = | dûgel = {{ala|Îran}} | parêzgeh = [[Sîstan û Belûçistan (parêzgeh)|Sîstan û Belûçistan]] | serbajar = | rûerd = | gelhe = 5.822 <ref>https://www.amar.org.ir/سرشماری-عمومی-نفوس-و-مسکن/نتایج-سرشماری/جمعیت-به-تفکیک-تقسیمات-کشوری-سال-1395</ref>([[2016]]) | bilindayî = | nexşe = | wêne = | wêne_sernav = | malper = }} '''Bênt ''' ({{bi-fa|‌بنت }}), yek ji bajarê parêzgeha [[Sîstan û Belûçistan (parêzgeh)|Sîstan û Belûçistanê]] ye ku bi dewleta [[Îran]]ê ve girêdayî ye. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Sîstan û Belûçistan}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Erdnîgarî-Îran-şitil}} [[Kategorî:Bajarên parêzgeha Sîstan û Belûçistanê]] [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] h9afzqrjw41v0rgim97o3wn5t8ebb7g 0 144201 2090629 1750171 2026-09-02T12:20:06Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090629 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank bajar | nav = | navê_fermî = | nexşeya_cihan = Îran | koordînat = | welat = | welat_alî = | dûgel = {{ala|Îran}} | parêzgeh = [[Sîstan û Belûçistan (parêzgeh)|Sîstan û Belûçistan]] | serbajar = | rûerd = | gelhe = 5.192 <ref>https://www.amar.org.ir/سرشماری-عمومی-نفوس-و-مسکن/نتایج-سرشماری/جمعیت-به-تفکیک-تقسیمات-کشوری-سال-1395</ref>([[2016]]) | bilindayî = | nexşe = | wêne = | wêne_sernav = | malper = }} '''Bezman ''' ({{bi-fa|‌بزمان }}), yek ji bajarê parêzgeha [[Sîstan û Belûçistan (parêzgeh)|Sîstan û Belûçistanê]] ye ku bi dewleta [[Îran]]ê ve girêdayî ye. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Sîstan û Belûçistan}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Erdnîgarî-Îran-şitil}} [[Kategorî:Bajarên parêzgeha Sîstan û Belûçistanê]] [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] cw4kmydl6fwgl1j5pb54hn5rc4fw8ok 0 144206 2090644 1750187 2026-09-02T12:20:12Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090644 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank bajar | nav = | navê_fermî = | nexşeya_cihan = Îran | koordînat = | welat = | welat_alî = | dûgel = {{ala|Îran}} | parêzgeh = [[Sîstan û Belûçistan (parêzgeh)|Sîstan û Belûçistan]] | serbajar = | rûerd = | gelhe = 4.448 <ref>https://www.amar.org.ir/سرشماری-عمومی-نفوس-و-مسکن/نتایج-سرشماری/جمعیت-به-تفکیک-تقسیمات-کشوری-سال-1395</ref>([[2016]]) | bilindayî = | nexşe = | wêne = | wêne_sernav = | malper = }} '''Bêrîs ''' ({{bi-fa|‌بندربریس }}), yek ji bajarê parêzgeha [[Sîstan û Belûçistan (parêzgeh)|Sîstan û Belûçistanê]] ye ku bi dewleta [[Îran]]ê ve girêdayî ye. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Sîstan û Belûçistan}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Erdnîgarî-Îran-şitil}} [[Kategorî:Bajarên parêzgeha Sîstan û Belûçistanê]] [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] nbf9oevyu7m0pirmpmosi85c4qcyydk 0 149020 2091010 1733967 2026-09-03T04:42:50Z SakuraBot 54179 [[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin 2091010 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | nav = Charvieu-Chavagneux | statû = [[Komunên Fransayê|Komun]] | sernavê_wêne = Dîmenek ji komunê }} '''Charvieu-Chavagneux''', [[Komunên Fransayê|komuneke]] li [[Departmenên Fransayê|departmena]] [[Isère]] a li [[Herêmên Fransayê|herêma]] [[Auvergne-Rhône-Alpes]]ê ye ku li başûrê rojhilata [[Fransa]]yê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.insee.fr/fr/recherche?q=Seine-et-Marne&debut=0 |sernav=Résultats de la recherche {{!}} Insee |malper=www.insee.fr |roja-gihiştinê=2023-11-17 }}</ref> == Nifûs == {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} == Binêre == * [[Komunên departmena Isère]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Fransa-erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Komunên departmena Isère]] [[Kategorî:Dauphiné]] 3yxrxtcf3uyft8rymm0gxwfo4wgpxym 0 152269 2091004 1760765 2026-09-03T04:33:26Z CommonsDelinker 599 Wêneyê bi navê Robert_Gerhard.jpg ji gotarê hate jêbirin, ji ber ku ew li Commonsê ji aliyê [[c:User:Krd|Krd]] ve hate jêbirin. Sedema jêbirinê: No license since 26 August 2026 2091004 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî | welat = Ketelonya | sernavê_wêne = [[Plaça del Pati]], Valls }} '''Valls''' {{IPA-ca|baʎs}}, bajar û şaredariyek e li herêma [[Camp de Tarragona]] li [[Ketelonya]], [[Spanya]]. Ew navenda navçeya (''comarca'') [[Alt Camp]] e. Li gorî serjimêriya 2014an hejmara niştecihên Vallsê digihêje 24.570 kesî. [[Pirasa]]yên bi navê ''calçots'' û pêşbirka [[birca mirovî|bircên mirovî]] yên bi navê ''castells'' ên Valls navdar in. Bajar cihê jidayikbûna bestekar [[Robert Gerhard]] (1896–1970) jî ye. == Wêne == <gallery> Primer 3de10 amb folre i manilles carregat per la Colla Vella dels Xiquets de Valls - Concurs de castells de Tarragona 2000.jpg|Birca mirovî ya ku di sala 2000î de ji aliyê koma [[Colla Vella dels Xiquets de Valls]] ve hate çêkirin. Valls-Calçots en venta.jpg|Cureyê ''calçots'' ê Valls </gallery> == Mijarên têkildar == * [[Lîsteya navçeyên Ketelonyayê (comarca)]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} * {{Werger çavkanî|ca|Valls}} * {{Werger çavkanî|en|Valls}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Şaredariyên Ketelonyayê]] dx0e9vwdfe5dfkicj87yfk1p1wzbogh 14 257734 2090993 2085956 2026-09-02T21:00:23Z Avestaboy 34898 /* */ 2090993 wikitext text/x-wiki {{standard-kat}} [[Kategorî:Keybanûyên asûrî]] [[Kategorî:Keybanûyên desthilatdar ên sedsala 9an b.z.]] [[Kategorî:Keybanûyên mîtolojîk]] lw9gu9kvbn7tpc1k4jrgy3he93qtbkq 0 312069 2091008 1962677 2026-09-03T04:38:48Z SakuraBot 54179 [[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin 2091008 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane2}} '''Charlie Rivel''', nasnavê hunerî yê '''Josep Andreu i Lasserre''' bû (jdb. 23 nîsan 1896 li [[Cubelles]], [[Ketelonya]] - m. 26 tîrmeh 1983 li [[Sant Pere de Ribes]], Ketelonya), [[artîst]] û [[palyaço]]yekî [[sîrk]]ê yê ketelan û tevcîhanî bû. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{şitil}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1896]] [[Kategorî:Ketelan]] [[Kategorî:Mirin 1983]] [[Kategorî:Kesên ji Barselonayê]] 8qo59f06cj4915q637u3942f0lyhzbt 0 315966 2091009 2005022 2026-09-03T04:41:17Z SakuraBot 54179 [[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin 2091009 wikitext text/x-wiki {{Bêkategorî|tarîx=nîsan 2026}} {{Agahîdank yaneya futbolê | nav = Charlton Athletic F.C. | navê_tavahî = Charlton Athletic Football Club | bernav = The Addicks, Red Robins | wêne = [[Wêne:Charlton Athletic FC logo.svg|150px]] | damezrandin = [[1905]] | stad = [[The Valley]] | kapasîte = 27.111 | serok = James Rodwell | rahêner = Nathan Jones | lîg = [[EFL League One]] | malper = [https://www.charltonafc.com/ charltonafc.com] }} '''Charlton Athletic Football Club''', klûbeke futbolê ya profesyonel a îngilîz e ku li herêma Charlton a [[London]]ê hatiye damezrandin. Klûb di sala 1905an de hat avakirin. Serkeftina herî mezin a dîroka klûbê qezenckirina [[FA Cup]]ê di sala 1947an de ye. Charlton Athletic di navbera salên 2000-2007an de di [[Premier League]] de lîst û di bin birêvebiriya rahêner Alan Curbishley de serkeftinên girîng bi dest xistin.<ref>https://www.charltonafc.com/club/history/{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=nîsan 2026 }}</ref> Klûb maçên xwe li stadê [[The Valley]] dileyize. Alîgirên Charltonê di dîroka futbolê de bi xebatên xwe yên parastina stadê û klûbê tên naskirin. == Serkeftin == * '''FA Cup:''' 1947 * '''FA Cup (Duyemîn):''' 1946 * '''L''' == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Avabûnên 1905an li Înglistanê]] [[Kategorî:Yaneya futbolê ji Londonê]] bi5m7ptdw6r2g275ea3o6buv4sk407z 14 318943 2090923 2034466 2026-09-02T14:06:58Z Avestaboy 34898 /* */ 2090923 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Berhemên Lewis Carroll]] [[Kategorî:Pirtûkên zarokan ên brîtanî]] [[Kategorî:Romanên li ser xewnan]] [[Kategorî:Romanên viktoryayî]] [[Kategorî:Romanên zarokan ên brîtanî]] [[Kategorî:Wêjeya zarokan a brîtanî ya sedsala 19an]] 3hcq5bf016keqqn4trmwi3cafaavw1r 14 321192 2090917 2090336 2026-09-02T13:58:09Z Avestaboy 34898 /* */ 2090917 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} {{Gotara bingehîn}} [[Kategorî:Pirtûkên zarokan ên 1880î]] [[Kategorî:Romanên Robert Louis Stevenson]] [[Kategorî:Romanên viktoryayî]] [[Kategorî:Romanên zarokan ên brîtanî]] [[Kategorî:Wêjeya zarokan a brîtanî]] lw7gppzxhh0x3ztf7a76srs7jbbtlho 2090918 2090917 2026-09-02T13:58:43Z Avestaboy 34898 /* */ 2090918 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} {{Gotara bingehîn}} [[Kategorî:Pirtûkên zarokan ên 1880î]] [[Kategorî:Romanên Robert Louis Stevenson]] [[Kategorî:Romanên viktoryayî]] [[Kategorî:Romanên zarokan ên brîtanî]] [[Kategorî:Wêjeya zarokan a skotlendî]] imfixqyyklk89bcl930ko2q2au3bzlw 2090920 2090918 2026-09-02T14:02:52Z Avestaboy 34898 /* */ 2090920 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} {{Gotara bingehîn}} [[Kategorî:Pirtûkên zarokan ên 1880î]] [[Kategorî:Romanên Robert Louis Stevenson]] [[Kategorî:Romanên viktoryayî]] [[Kategorî:Romanên zarokan ên brîtanî]] [[Kategorî:Wêjeya zarokan a brîtanî ya sedsala 19an]] [[Kategorî:Wêjeya zarokan a skotlendî]] df1itrgohgc8lb54o5nfgwz090ury85 2090924 2090920 2026-09-02T14:10:09Z Avestaboy 34898 /* */ 2090924 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} {{Gotara bingehîn}} [[Kategorî:Pirtûkên zarokan ên 1880î]] [[Kategorî:Romanên Robert Louis Stevenson]] [[Kategorî:Romanên serpêhatiyê yên brîtanî]] [[Kategorî:Romanên viktoryayî]] [[Kategorî:Romanên zarokan ên brîtanî]] [[Kategorî:Wêjeya zarokan a brîtanî ya sedsala 19an]] [[Kategorî:Wêjeya zarokan a skotlendî]] 97yjldhpgkex35fodv17uv2vo687dba 2090948 2090924 2026-09-02T14:38:56Z Avestaboy 34898 /* */ 2090948 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} {{Gotara bingehîn}} [[Kategorî:​Gencîneyên veşartî]] [[Kategorî:Pirtûkên zarokan ên 1880î]] [[Kategorî:Romanên Robert Louis Stevenson]] [[Kategorî:Romanên serpêhatiyê yên brîtanî]] [[Kategorî:Romanên viktoryayî]] [[Kategorî:Romanên zarokan ên brîtanî]] [[Kategorî:Wêjeya zarokan a brîtanî ya sedsala 19an]] [[Kategorî:Wêjeya zarokan a skotlendî]] 9iwxno6x8ae0yjp3dg5uys1vo0k5n1p 0 329325 2090989 2085217 2026-09-02T20:48:09Z InternetArchiveBot 45060 Add 1 book for [[Wîkîpediya:Dirûvbarîtî]] (20260902)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2090989 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Ir girl.png|thumb|Resimeke bi rengên sûnî ya du kesan ku bi rêya tîrêjên infrasor ên pêl-dirêj (germiya termal a laş) hatiye girtin.]] '''Tîrêjên înfrasor''' ('''TÎ'''; carinan wekî '''ronahiya înfrasor''' têne binavkirin) cureyekî [[radyasyonên elektromagnetîk]] (REM) ne ku [[Pêldirêjahî|dirêjahiya pêlên]] wan ji ya [[Ronahî (fizîk)|ronahiya dîtbar]] dirêjtir, lê ji ya [[Hûrpêl|mîkropêlan]] kurtir e. Banda spektrala înfrasor bi wan pêlan destpê dike ku hinekî ji pêlên ronahiya [[sor]] (pêlên herî dirêj ên di [[Şebenga ronahiya bînraw|spektrala dîtbar]] de) dirêjtir in; lewma TÎ ji çavê însanan nayê dîtin. Bi gelemperî (li gorî pîvanên ISO û CIE) tê qebûlkirin ku TÎ dirêjahiya pêlan ji nêzîkî 780 [[Nanometre|nm]] heta 1 [[Milîmetre|mm]] li xwe digire.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Vatansever |pêşnav=Fatma |paşnav2=Hamblin |pêşnav2=Michael R. |tarîx=2012-11-01 |sernav=Far infrared radiation (FIR): its biological effects and medical applications |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3699878/ |kovar=Photonics & Lasers in Medicine |cild=4 |rr=255–266 |doi=10.1515/plm-2012-0034 |issn=2193-0635 |pmc=3699878 |pmid=23833705}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/infrared |sernav=Definition of INFRARED |malper=www.merriam-webster.com |roja-gihiştinê=2026-08-12 |ziman=en}}</ref> TÎ bi gelemperî bo du beşan tê dabeşkirin: TÎya termal (germî) ya bi pêlên dirêj ku ji çavkaniyên li ser rûyê Erdê derdikeve û TÎya bi pêlên kurt (an jî TÎya nêzîk) ku beşek ji [[Tav|spektrala rojê]] ye. Carinan pêlên TÎyê yên dirêjtir (30–100 μm) wekî beşek ji banda [[radyasyonên terahertz]] têne hesibandin. Nêzîkî gî [[radyasyonên laşê-reş]] ên ji tiştên ku germahiya wan nêzîkî [[germahiya odeyê]] ye, di nav banda TÎyê de ne. Wekî cureyekî RMEyê, TÎ [[Wize|enerjî]] û [[Momentûmê|momentumê]] hildigire, [[zexta radyasyonê]] pêk tîne û xwediyê taybetmendiyên hem [[Pêl|pêlê]] û hem jî [[Keriyê atomê|keriyekê]] ([[Foton|fotonê]]) ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/science/infrared-radiation |sernav=Infrared radiation {{!}} Definition, Wavelengths, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-06-22 |roja-gihiştinê=2026-08-12 |ziman=en}}</ref> Ji mêj ve dihat zanin ku agir [[Têhn (fizîk)|germahiya]] nedîtbar derdixe; di sala 1681ê de, lêkolînerê pêşeng [[Edme Mariotte]] nîşan da ku cam, herçend rê dide ronahiya rojê derbas bibe jî, rê li ber germahiya tîrêjî digire.<ref>{{Jêder-malper |url=https://publicdomainreview.org/2014/02/19/the-founding-fathers-v-the-climate-change-skeptics/ |sernav=The Founding Fathers v. The Climate Change Skeptics – The Public Domain Review |malper=publicdomainreview.org |roja-gihiştinê=2026-08-12 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://nsdl.library.cornell.edu/websites/wiki/index.php/PALE_ClassicArticles/GlobalWarming.html |sernav=Global Warning, Climate Change |malper=nsdl.library.cornell.edu |roja-gihiştinê=2026-08-12 |ziman=en}}</ref> Di sala 1800ê de, stêrknas [[William Herschel]] bi rêya tesîra wê ya li ser [[Germpîv|termometrekê]], keşf kir ku tîrêjên înfrasor cureyekî tîrêjên nedîtbar in ku di spektrumê de xwediyê enerjiyeke kêmtir in li gorî ronahiya sor.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Night vision: exploring the infrared universe |url=https://archive.org/details/nightvisionexplo0000rowa |paşnav=Rowan-Robinson |pêşnav=Michael |weşanger=Cambridge university press |tarîx=2013 |rr=[https://archive.org/details/nightvisionexplo0000rowa/page/23 23] |isbn=978-1-107-02476-2 |cih=Cambridge}}</ref> Bi rêya lêkolînên Herschel, di dawiyê de derket holê ku hinekî zêdetirî nîvê enerjiya ji [[Roj (stêrk)|rojê]], bi şêweyê tîrêjên înfrasor digihîje [[Dinya (gerstêrk)|Erdê]]. Hevsengiya di navbera tîrêjên înfrasor ên hatine mijandin û yên hatine derxistin de, tesîreke giring li ser [[Avhewa|avhewayê]] Erdê dike. Wexta ku [[molekul]] tevgerên xwe yên zivirîn û lerizînê diguherînin, tîrêjên înfrasor derdixînin an jî wan dimijin. Ew tîrêj bi rêya guhertina [[Dîpol|kêliya dîpolê]], modên [[Lezirîn|lezirînê]] yên di molekulê de çalak dikin; ew yek jî wê dike navçeyeke frekansê ya bikêr ji bo lêkolîna van rewşên enerjiyê yên molekulên xwedî sîmetriya guncaw. [[Spektroskopiya înfrasor]], mijêtin û derbasbûna [[Foton|fotonan]] di navçeya înfrasor de lêkolîn dike.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.cem.msu.edu/~reusch/VirtualText/Spectrpy/InfraRed/infrared.htm |sernav=Infrared Spectroscopy |malper=www.cem.msu.edu |roja-gihiştinê=2026-08-12}}</ref> Tîrêjên înfrasor di sepanên pîşesazî, zanistî, leşkerî, bazirganî û bijîşkî de têne bikaranîn. Amûrên dîtina şevê yên ku ronahiya çalak a nêzîkî înfrasor bikar tînin, dihêlin ku mirov an heywan bêyî ku çavdêr were tespîtkirin werin çavdêrîkirin. [[Astronomiya înfrasorê]] [[Teleskop|teleskopên]] bi sensoran ve girêdayî bikar tîne da ku derbasî herêmên tozî yên fezayê yên wekî [[ewrên molekulî]] bibe, tiştên wekî [[Gerstêrk|gerstêrkan]] tespît bike û tiştên ku ji rojên destpêkê yên [[Gerdûn|gerdûnê]] pir sor bûne bibîne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ipac.caltech.edu/Outreach/Edu/importance.html |sernav=Infrared Astronomy |malper=www.ipac.caltech.edu |roja-gihiştinê=2026-08-12}}</ref> Kamerayên resimkirina germî yên înfrasor ji bo tespîtkirina windabûna germê di sîstemên îzolekirî de, ji bo çavdêriya guherîna herikîna xwînê di çerm de, ji bo alîkariya agirkujiyê û ji bo tespîtkirina germbûna zêde ya pêkhateyên elektrîkê têne bikaranîn.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2013-10-07 |sernav=The Working Principle and Key Applications of Infrared Sensors |url=https://www.azosensors.com/article.aspx?ArticleID=339 |roja-gihiştinê=2026-08-12 |xebat=AZoSensors.com |ziman=en}}</ref> Sepanên leşkerî û sivîl bidestxistina hedef, çavdêrî, [[dîtina şevê]], armanckirin û şopandinê vedihewîne. Însan di germahiya laşê normal de bi giranî di dirêjahiya pêlên dora 10 μm de tîrêjê belav dikin. Bikaranînên ne-leşkerî analîza karîgeriya germî, çavdêriya jîngehê, vekolînên tesîsên pîşesaziyê, tespîtkirina operasyonên mezinbûnê, hesaskirina germahiya ji dûr ve, ragihandina bêtêl a kurt-menzîl, spektroskopî û [[pêşbîniya hewayê]] vedihewîne. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Fizîk]] 762d3pl2io87cx9kuxc5t5a20n0336b 0 329331 2090998 2085404 2026-09-02T21:06:50Z InternetArchiveBot 45060 Add 1 book for [[Wîkîpediya:Dirûvbarîtî]] (20260902)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2090998 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Orbital motion.gif|thumb|Diyagrama tevgera gera satelîteke li dora Erdê ku vektorên lez û lezbilindbûnê (hêzê) yên perpendîkular nîşan dide û bi rêya şîroveyeke klasîk hatiye temsîlkirin.]] Di [[Fizîk|fizîkê]] de, '''mekanîka klasîk''' [[Fizîka teorîk|teoriyek]] e ku tesîra hêzan li ser [[Kînematî|kînematîka]] tiştên makroskopîk û madeya girseyî rave dike, bêyî ku tesîrên [[Mekanîka kuantûm|kuantûmî]] û pir caran jî tesîrên [[Teoriya relatîvîtî|relatîvîtî]] li ber çavan bigire. Ew di danasîna tevgera tiştan de wekî [[Gule (fizîk)|gule]] û [[Parçaçik|parçaçikan]], beşên [[Makîne|makîneyan]], [[Keştiya fezayê|keştîyên fezayê]], [[gerstêrk]], [[Stêr|stêrk]], [[galaksî]], [[şekilên deformasyonê]], [[Şilavên mekanîkî|şilav]], [[mekanîka moluker]] û tiştên din tê bikaranîn. Pêşketina mekanîka klasîk [[Şoreşa zanistê|guhertinên giring di rêbaz û felsefeya fîzîkê]] de pêk anî.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=Experimental philosophy and the birth of empirical science: Boyle, Locke and Newton |url=https://archive.org/details/experimentalphil0000benc |paşnav=Ben-Chaim |pêşnav=Michael |weşanger=Ashgate |tarîx=2004 |isbn=978-0-7546-4091-2 |cih=Aldershot}}</ref> Klasîka diyarker vê celebê mekanîkê ji rêbazên nû yên ku piştî şoreşên di fizîkê yên destpêka sedsala 20ê de hatine pêşxistin ku sinorkirinên di mekanîka klasîk de eşkere kirin, ferq dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldscientific.com/worldscibooks/10.1142/p310 |sernav=Classical Mechanics |malper=www.worldscientific.com |roja-gihiştinê=2026-08-12 |ziman=en |doi=10.1142/p310}}</ref> Hin çavkaniyên nûjen [[Mekanîka relativîst|mekanîka relativîstîk]] di mekanîka klasîk de vedihewînin, wekî ku meseleyê di forma wê ya herî pêşkeftî û rast de temsîl dike. Formulasyona herî pêşîn a mekanîka klasîk bi gelemperî wekî [[Qanûnên Newtonê|mekanîka Newtonî]] tê binavkirin. Ew mekanîk ji têgehên fizîkî yên ku li ser bingehê eserên sereke yên [[Isaac Newton|Sir Isaac Newton]] (yên sedsala 17an) hatine avakirin û herwiha ji wan rêbazên matematîkî pêk tê ku ji aliyê Newton, [[Gottfried Wilhelm Leibniz]], [[Leonhard Euler]] û kesên din ve hatine pêşxistin da ku tevgera [[Cismên fiz|cismên]] di bin tesîra [[Hêz|hêzan]] de rave bikin. Paşê, rêbazên li ser bingeha [[Wize|enerjiyê]] ji aliyê Euler, [[Joseph-Louis Lagrange]], [[William Rowan Hamilton]] û kesên din ve hatin pêşxistin; ew yek bû sebeba pêşketina [[mekanîka analîtîk]] (ku [[Mekanîka Lagrangian|mekanîka Lagrangianê]] û [[mekanîka Hamiltonianê]] jî li xwe digire). Ew pêşketinên ku bi pirî di sedsalên 18an û 19an de pêk hatin, ji eserên berê wêdetir çûn; ew îro, bi hin guhertinan, di gî warên fîzîka nûjen de têne bikaranîn. Eger rewşa niha ya tiştekî ku li gorî yasayên mekanîka klasîk tevdigere were zanin, mimkun e ku însan diyar bike ka ew ê di pêşerojê de çawa tevbigere û di paşerojê de çawa tevgeriyaye. [[Teoriya kaosê]] nîşan dide ku pêşbîniyên wextdirêj ên mekanîka klasîk ne pêbawer in. Mekanîka klasîk encamên rast dide dema ku lêkolîn li ser tiştên ku ne pir giran in û leza wan nêzîkî leza ronahiyê nabe, tê kirin. Ji bo tiştên ku mezinahiya wan nêzîkî pîvana diyametra atomê ye, pêwîstî bi bikaranîna mekanîka kuantûmê çêdibe. Ji bo ravekirina lezên ku nêzîkî leza ronahiyê dibin, pêwîstî bi teoriya [[rêjeya taybet]] heye. Di rewşên ku tişt pir giran dibin de, teoriya [[rêjeya giştî]] tê bikaranîn.<ref name=":0" /> == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Fizîk]] 24aui06xamu3uj5y0eojrka6nhen6ku 0 329393 2090999 2088165 2026-09-02T21:11:02Z InternetArchiveBot 45060 Add 3 books for [[Wîkîpediya:Dirûvbarîtî]] (20260902)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2090999 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Einstein patentoffice.jpg|thumb|[[Albert Einstein]] li dora sala 1905an, sala ku gotara wî ya derbarê rêjeyiya taybet de hatibû weşandin.]] Di [[Fizîk|fizîkê]] de, '''teoriya relatîvîteya taybet''', bi kurtî '''relatîvîteya taybet''', teoriyeke zanistî ye derbarê têkiliya di navbera [[Valahî|şûn]] û [[Wext|wextê]] de ye. Di gotara [[Albert Einstein]] a sala 1905an de bi navê ''On the Electrodynamics of Moving Bodies'' (Derbarê Elektrodînamîka Cismên Tevgerker), ew teorî wekî ku tenê li ser du postûlayan hatiye avakirin, tê pêşkêşkirin:<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Electrodynamics |paşnav=Griffiths |pêşnav=David Jeffery |weşanger=Pearson |tarîx=2013 |isbn=978-0-321-85656-2 |çap=4 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780321856562&redir_esc=y}}</ref><ref name=":3">{{Jêder-kitêb |sernav=Classical Electrodynamics |paşnav=Jackson |pêşnav=John David |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=1998-08-14 |isbn=978-0-471-30932-1 |çap=3 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN047130932X&redir_esc=y}}</ref> # [[Yasaya zanistê|Yasayên fizîkê]] di hemî [[Sîstema înersiyal|çarçoveyên referansê yên înersiyal]] de (ango [[Sîstema referansê|çarçoveyên referansê]] yên bê [[Lezdan (fizîk)|lezdanê]]) neguhêrbar (wekhev) in. Ew yek wekş [[prensîba relatîvîteyî]] tê zanin. # [[Leza ronahiyê]] bêyî ku li ber çavan were girtin ka çavkaniya ronahiyê an jî çavdêr bi çi awayî tevdigerin, di [[Vakum|vakumê]] de ji bo hemî çavdêran yek e. Ew yek wekê prensîba sabîtbûna ronahiyê an jî prensîba neguherîbûna leza ronahiyê tê zanin. Postulata ewil ji aliyê [[Galileo Galilei]] ve hatiye danîn. == Xulase == Relatîvîte teoriyek e ku tiştên ku bi leza ku ji ezmûna normal pir wêdetir diçin bi awayekî rast vedibêje. Relatîvîte fikra ku wext li her derê [[Gerdûn|gerdûnê]] bi eynî rengî diherike, bi têgeheke nû diguhezîne ku wext ji bo her tiştekî serbixwe bi awayên ferq diherike. Herikîna wextê dikare bi jimartina tîkên li ser wextjimêrekê were îfade kirin. Saetên ku diguherin yawaştir dimeşin. Du bûyerên ku di eynî wextê de li ser wextjimêrek bêliv têne pîvandin, heke li ser wextjimêrên ku diguherin werin pîvandin, di wextên ferq de çêdibin. Di leza ku di ezmûna normal de tê dîtin de, hêdîbûn nayê dîtin. Nêzîkî leza ronahiyê hêdîbûn giring e. Di wan leza rêjeyî de, gelek tesîrên din ên fizîkî tenê bi zêdekirina tesîrên relatîvîteya taybet dikarin werin fêm kirin.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=It's About Time: Understanding Einstein's Relativity |paşnav=Mermin |pêşnav=N. David |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2009-07-26 |isbn=978-0-691-14127-5 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780691141275&redir_esc=y}}</ref> === Bingeh === Di nav meseleyên nûjen ên fizîkê de, teoriya relatîvîteya taybet rewşeke neasayî nîşan dide; ji bo fêmkirina wê tenê zanina matematîkê ya asta mekteba amadeyî pêwîst e, lê dîsa jî ew xulase me, bi taybetî xulase me ya derbarê konsepta [[Wext|wextê]] de, bi awayekî bingehîn diguherîne.<ref name=":0" />^:ix Ew teoriya ku li ser bingeha tenê du postulat an jî texmînan hatiye avakirin, rê li ber gelek encamên balkêş ava dike. Herdu postulat jî têkildarî çavdêrên in ku bi lezeke sabît li hemberî hev tevdigerin. Postulata yekê, ango [[prensîba relatîvîteyî]], diyar dike ku yasayên fizîkê bi rewşa rawestana mutleq a tiştan ve girêdayî nînin: bo mesele, çavdêrekî li ser trênê, diyardeyên xwezayî yên li ser wê trênê bi eynî awayî dibîne, çi trên di tevgerê de be û çi jî nebe. <ref name=":0" />^:5 Postulata duyê, ango leza sabît a ronahiyê, destnîşan dike ku çavdêrên li stasyona trênê, leza ronahiyê wekî eynî lezê dibînin, çi ew ronahiya ji nava stasyonê bipîvin û çi jî ronahiya ji trêneke di tevgerê de be. Sînyaleke ronahiyê ya ku ji stasyonê ber bi trênê ve tê şandin, xwediyê eynî lezê ye, bêyî ku leza trênê çiqas be jî.<ref name=":0" />^:25 Di teoriya relatîvîteya taybet de, her du postulat bi hev re tên bikaranîn da ku pênaseya "leza relatîf" biguherînin. Li şûna têgeha hêsan a dabeşkirina dûrahiya hatî birîn li ser wexta derbasbûyî, teoriya nû leza ronahiyê wekî leza herî zêde ya gengaz di nav xwe de dihewîne. Di relatîvîteya taybet de, eger li ser rûyê Erdê, ligorî wextjimêreke ku di tevgerê de ye, di eynî wextê de deh qat zêdetir dûrahî were birîn, ew yek ji perspektîfa çavdêrekî li ser Erdê nayê wê maneyê ku lez deh qat zêdetir bûye.<ref name=":0" />^:28 === Encam === Relatîvîteya taybet xwediyê gelek encaman e ku bi rêya ceribandinan hatine piştrastkirin. Tesîrên wê yên konseptî ew in: * Relatîvîteya hevçaxiyê – bûyerên ku ji bo çavdêrekî wekî hevçax xuya dikin, dibe ku ji bo çavdêrekî di tevgerê de ne hevdem bin.<ref name=":0" />^:49 * Dilasyona çaxê - wexta ku di navbera du bûyeran de ji hêla çavdêrên di tevgerê de tê pîvandin ji hev ferq ye. * Kêmbûna dirêjahiyê - dûrahiyên di navbera du bûyeran de ji hêla çavdêrên di tevgerê de ferq ne. * Guherîna Lorentz a lezan – lez êdî bi awayekî hêsan li hev nayên zêdekirin. Bi hevgirtina ligel yasayên din ên fizîkê, her du postulatên relatîvîteya taybet pêşbîniya wekheviya [[Bariste|girseyê]] û [[Wize|enerjiyê]] dikin, wekî ku di formula [[wekheviya girse-enerjiyê]] de {{Matematîk|1=E=mc²|big=}} hatiye diyarkirin; li vir <math>c</math> [[leza ronahiyê]] ya di boşlihiyê de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Relativity: The Special and the General Theory |paşnav=Einstein |pêşnav=Albert |weşanger=Psychology Press |tarîx=2001 |rûpel=148 |isbn=978-0-415-25384-0 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=idb7wJiB6SsC&pg=PA50&redir_esc=y |paşnav2=Lawson |pêşnav2=Robert W.}}</ref> Têkiliya taybet têgeha kevneşopî ya wexteke mutleq û gerdûnî guhert û li şûna wê têgeha wexteke taybet bi her çavdêrekî anî. <ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Illustrated A Brief History of Time: Updated and Expanded Edition |paşnav=Hawking |pêşnav=Stephen |weşanger=Random House Publishing Group |tarîx=1996-10-01 |isbn=978-0-553-10374-8 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780553103748&redir_esc=y}}</ref>^:33 Agahiyên derbarê tiştên dûr de nikarin zûtir ji leza ronahiyê bigihîjin, lewma çavdêriyên dîtbarî her tim bûyerên ku di paşerojê de qewimîne radigihînin. Ew rewş dibe sebeb ku ravekirinên dîtbarî yên tesîrên relatîvîteya taybet bi taybetî rastî şaşiyan bên. Relatîvîteya taybet xwediyê encamên teknîkî yên kûr e jî. Taybetmendiyeke sereke ya relatîvîteya taybet, cîgirkirina [[geometriya oklîdî]] bi [[geometriya lorentzî]] ye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Spacetime Physics: Introduction to Special Relativity, Second Edition |paşnav=Edwin F. Taylor and John Archibald Wheeler |tarîx=1992 |çap=2 |url=http://archive.org/details/spacetime_physics}}</ref>^:8 Di geometriya oklîdî de, dûrahî bi [[teorema Pîtagoras]] têne hesibandin û tenê koordînatên mekanî (cihî) dihewînin. Di geometriya lorentzî de, 'dûrahî' dibin 'navber' û koordînateke wextê ya bi îşareta mînusê jî li xwe digirin. Berevajî dûrahiyên mekanî, di navbeya du bûyeran de ji bo gî çavdêran xwediyê eynî nirxê ye, bêyî ku girêdayî leza wan a nisbî be. Wexta ku însan du komên koordînatên di tevgera nisbî de li ber hev dide, [[veguhertina Lorentzê]] cihê [[veguhertina Galileoyî]] ya mekanîka newtonî digire. <ref name=":1" />^:98 Tesîrên din serrastkirinên rêjeyî ên li ser [[tesîra Dopplerê]] û [[pêşçerxîna Thomasê]] li xwe digirin.<ref name=":2" /><ref name=":3" /> Herwiha ew rave dike ka elektrîk û manyetîzm çawa bi hev ve girêdayî ne.<ref name=":2" /><ref name=":3" /> == Tarîx == Prensîba relatîvîteyî ku yek ji du postulatên relatîvîteya taybet pêk tîne, di sala 1632an de ji hêla [[Galileo Galilei]] ve bi karanîna ceribandinek ramanê ya ku çavdêriya diyardeyên xwezayî li ser keştiyek tevgerbar vedihewîne, hate vegotin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialogue Concerning the Two Chief World Systems |paşnav=Galilei |pêşnav=Galileo |weşanger=University of California Press |tarîx=1967-12-31 |rr=216-217 |isbn=978-0-520-34294-1 |url=https://doi.org/10.1525/9780520342941}}</ref> Encamên wî wekî [[relatîvîteya galileyî]] hatin kurtkirin û wekî bingeha [[Yasaya hareketê a Newtonê|mekanîka Newtonî]] hatin bikaranîn.<ref name=":0" />^:1 Ew prensîb dikare wekî [[Sîstema koordînatê|veguherînek koordînatê]], di navbera du sîstemên koordînatê de were îfade kirin. [[Isaac Newton]] destnîşan kir ku gelek veguherîn, wekî yên ku zivirandin an lezdanê vedihewînin, dê çavdêriya diyardeyên fizîkî neparêzin. Newton tenê wan veguherînên ku tevgerê di derbarê ciheke mutleq a neguhêzbar de vedihewînin ku niha jê re veguherînên di navbera çarçoveyên inertîyal de têne gotin, dinirxand.<ref name=":4">{{Jêder-kitêb |sernav=Gravitation and cosmology : principles and applications of the general theory of relativity |paşnav=Weinberg |pêşnav=Steven |weşanger=New York : Wiley |tarîx=1972 |isbn=978-0-471-92567-5 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/gravitationcosmo00stev_0}}</ref>^:17 Di sala 1864an de [[James Clerk Maxwell]] teoriyeke [[Elektromanyetîzm|elektromanyetîzmê]] pêşkêş kir ku li gorî relatîvîteya galileyî nebû. Teorî bi taybetî leza sabît a ronahiyê di boşlihiyê de pêşbînî kir, bêyî ku tevgera (lez, lezkirin, hwd.) derxîner an wergirê ronahiyê an jî frekans, pêldirêjahî, rêça, polarîzasyon, an qonaxa wê çi be. Ew teoriya ku hîn nehatibû ceribandin, di wê wextê de tenê di çarçoveyên inertî yên di [[Eter (fizîk)|eterê]] de sabît derbasdar dihat fikirîn. Gelek ceribandin li pey hev hatin ku hewl didan leza ronahiyê bipîvin dema ku Erd di etera sabît a pêşniyarkirî re derbas dibe û di [[ceribandina Michelson-Morley]] a 1887an de bi dawî bû ku tenê leza sabît a ronahiyê piştrast kir.<ref name=":4" />^:18 Ji bo teoriya eterê çendîn sererastkirin hatine pêşniyarkirin; di nav wan de, yên [[George Francis FitzGerald]], [[Hendrik Antoon Lorentz]] û [[Jules Henri Poincaré]] gî ber bi encameke mîna teoriya relatîvîteya taybet ve diçûn. Pêngava dawî ya giring ji aliyê Albert Einstein ve di gotarekê de hat avêtin ku di 26ê îlona 1905an de bi sernavê ''On the Electrodynamics of Moving Bodies'' (Derbarê Elektrodînamîka Cismên Tevgerker) hatibû weşandin. Einstein veguherînên Lorentzê ku dihat zanin bi [[hevkêşeyên Maxwell]] ên ji bo elektrodînamîkê re lihevhatî ne, li ser yasayên klasîk ên mekanîkê sepandin. Wê yekê mekanîka newtonî di rewşên têkildarî gî tevgeran de guhert, bi taybetî jî di lezên nêzîkî leza ronahiyê de (ku wekî ''lezên'' ''rêjeyî'' têne zanin).<ref name=":4" />¹⁸ Rêyeke din a danasîna wê pêşveçûna ku bi riya teoriya taybet pêk hatibû, ew e ku însan bibêje Einstein prensîba galileyî berfireh kir da ku leza sabît a ronahiyê jî li ber çavan bigire,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Spacetime Physics: Introduction to Special Relativity, Second Edition |paşnav=Edwin F. Taylor and John Archibald Wheeler |tarîx=1992 |çap=2 |url=http://archive.org/details/spacetime_physics}}</ref> diyardeyeke ku di ceribandina Michelson-Morley de hatibû dîtin. Herwiha, wî pêşniyar kir ku ev prensîb ji bo hemû [[Yasaya zanistê|yasayên fizîkê]], di nav de yasayên mekanîk û [[Elektromanyetîzm|elektrodînamîkê]] jî, derbasdar e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Essential Relativity: Special, General, and Cosmological |paşnav=Rindler |pêşnav=W. |weşanger=Springer Science & Business Media |tarîx=1977-05-05 |rûpel=7 |isbn=978-3-540-07970-5 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=0J_dwCmQThgC&pg=PT148&redir_esc=y}}</ref> Ew teorî bi taybetî di sala 1907an de, bi saya gotarên [[Hermann Minkowski]] yên derbarê wext-şûn de, gihîşt qonaxa temambûnê.<ref name=":5">{{Jêder-kitêb |sernav=The Variational Principles of Mechanics |paşnav=Lanczos |pêşnav=Cornelius |weşanger=Courier Corporation |tarîx=1986-01-01 |isbn=978-0-486-65067-8 |çap=4 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780486650678&redir_esc=y}}</ref> Hatiye îsbatkirin ku relatîvîteya taybet di rewşên ku tesîrên gravîtasyonel û yên kuantûmî dikarin bên paşguhkirin de, ji bo tevgerê di her lezekê de modela herî rast e.<ref name=":5" /><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Classical Mechanics |paşnav=Goldstein |pêşnav=Herbert |weşanger=Addison-Wesley Publishing Company |tarîx=1980 |isbn=978-0-201-02918-5 |çap=2 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN0201029189&redir_esc=y}}</ref> Tevî wê yekê jî, modela newtonî ji bo lezên kêm (ligorî leza ronahiyê), mesele tevgera rojane ya li ser Erdê, hîn jî rast dimîne. Di berawirdkirina bi teoriya [[relatîvîteya giştî]] re, Einstein di du gotarên kurt ên ku di mijdara 1915an de hatine weşandin<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sitzungsberichte der Königlich Preussischen Akademie der Wissenschaften zu Berlin |paşnav=Deutsche Akademie der Wissenschaften zu Berlin |weşanger=Berlin : Deutsche Akademie der Wissenschaften zu Berlin |tarîx=1882 |kesên-din=Smithsonian Libraries |url=http://archive.org/details/sitzungsberichte1915deut}}</ref> û di gotareke nirxandinê ya dirêj a ku di sala 1916an de hatiye weşandin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Einstein |pêşnav=A. |tarîx=1916-01-01 |sernav=Die Grundlage der allgemeinen Relativitätstheorie |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/andp.19163540702 |kovar=Annalen der Physik |ziman=en |cild=354 |hejmar=7 |rr=769–822 |doi=10.1002/andp.19163540702 |issn=0003-3804}}</ref> bi taybetî esera wî ya berê wekî "teoriya taybet a relatîvîteyê" (bi almanî: ''Spezielle Relativitätstheorie'') bi nav kiriye û gotiye ku mebesta wî sinordarkirinek ji bo çarçoveyan di tevgera yekreng de ye û di sernavê kitêba populer a Einstein a bi navê ''Relatîvîteyî: Teoriya Taybet û Giştî'' de ku cara yekem di sala 1916an de hatiye weşandin de cih girtiye. Çawa ku relatîvîteya galileyî wekî nêzîkatiyek relatîvîteya taybet tê pejirandin ku ji bo leza kêm derbasdar e, relatîvîteya taybet wekî nêzîkatiyek relatîvîteya giştî tê hesibandin ku ji bo [[Qada gravîtasyonê|qadên gravîtasyonê]] yên lawaz derbasdar e, ango di pîvanek têra xwe biçûk de (mesele wextê ku [[hêzên tidalê]] bêmane ne) û di şert û mercên ketina azad de. Lê relatîvîteya giştî li ser [[Geometriya ne-oklîdî|geometrîya ne-oklîdî]] vedihewîne da ku tesîrên gravîtasyonê wekî xêzbûna geometrîkî ya şûn-wextê temsîl bike. Relatîvîteya taybet bi şûn-wextê ya daîre ku wekî [[Fezaya Minkowksi|fezaya Minkowski]] tê zanin ve sinordar e. == Veguherîna Lorentzê == === Nêzîkiyên du-postulatî li hemberî yek-postulatî === Einstein her du postulatên, yên tekildariya rêjeyiyê û neguherbariya leza ronahiyê, di postulateke yekane de, ango veguherîna Lorentzê de, li hev anî: {{Quote|Fêmkirina bingehîn a ji bo teoriya taybet a relatîvîteyê ew e: Eger ji bo veguhertina koordînat û wextên bûyeran, têkiliyên ji cureyekî nû (veguhertina Lorentzê) wekî postulat bên danîn, wê wextê texmînên rêjeyiyê û neguherbariya leza ronahiyê bi hev re li hev tên... Prensîba gerdûnî ya teoriya taybet a rêjeyiyê di wê postulatê de cih digire: Yasayên fizîkê li hemberî veguhertinên Lorentzê neguherbar in (ji bo derbasbûna ji sîstemeke înersiyal bo sîstemeke din a înersiyal a ku bi awayekî hilbijartî ye). Ew yek ji bo yasayên xwezayê prensîbeke sinordarker e...}}Piştî pêşkêşkirina eslî ya teoriya relatîvîteya taybet ji aliyê Einstein di sala 1905an de, di gelek derxistinên alternatîf ên cihêreng de komên curbecur ên postûlatan hatin pêşniyarkirin,<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=1993-03-01 |sernav=<i>Spacetime and Electromagnetism: An Essay on the Philosophy of the Special Theory of Relativity</i>. J. R. Lucas, P. E. Hodgson |url=https://doi.org/10.1086/356445 |kovar=Isis |cild=84 |hejmar=1 |rr=186–187 |doi=10.1086/356445 |issn=0021-1753}}</ref> lê Einstein di tevahiya esera xwe de li ser nêzîkatiyê xwe ma. [[Henri Poincaré]] çarçoveya matematîkî ya teoriya relatîvîtiyê pêşkêş kir; wî îsbat kir ku veguherînên Lorentzê beşek in ji [[Koma Poincaré]] ya veguherînên sîmetriye yên wî. Paşê, Einstein ew veguherîn ji aksîomên xwe derxistiye. Herçend nêzîkiya kevneşopî ya bi du postûlayan a ji bo relatîvîteya taybet di gelek kitêbên dersê yên zanîngehê û pêşkêşiyên giştî de cih digire jî,<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Miller |pêşnav=D. J. |tarîx=2010-06-01 |sernav=A constructive approach to the special theory of relativity |url=https://doi.org/10.1119/1.3298908 |kovar=American Journal of Physics |cild=78 |hejmar=6 |rr=633–638 |doi=10.1119/1.3298908 |issn=0002-9505}}</ref> hinek nêzîkatiyên din ên rêjeyiya taybet wê li ser bingeha postûlayeke yekane ya "hevrêbûna Lorentz a gerdûnî" (''universal Lorentz covariance'') an jî bi awayekî hevmane, li ser bingeha postûlayeke yekane ya "[[wext-şûnê Minowski]]" ava dikin. Di nav wan kitêbên dersê de ku ji postûlaya yekane ya wext-şûnê Minkowski destpê dikin, yên Taylor û Wheeler<ref name=":1" /> û yên Callahan hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Geometry of Spacetime: An Introduction to Special and General Relativity |paşnav=Callahan |pêşnav=James J. |weşanger=Springer New York |tarîx=2011-12-12 |isbn=978-1-4419-3142-9 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9781441931429&redir_esc=y}}</ref> === Veguherîna Lorentzê û berevajiya wê === Bila bûyerek di sîstema ''S-ê'' de xwediyê koordînatên (t, x, y, z) û di çarçoveya referansê ya ''S'-ê'' de ku bi leza ''v'' li ser ''eksena x-ê'' tevdigere, xwediyê koordînatên (t′, x′, y′, z′) be. Wê wextê, veguherîna Lorentz diyar dike ku ew koordînat bi wî awayî bi hev re girêdayî ne: <math display="block">\begin{align} t' &= \gamma \ (t - vx/c^2) \\ x' &= \gamma \ (x - v t) \\ y' &= y \\ z' &= z , \end{align}</math> li vir ku <math display="block">\gamma = \frac{1}{\sqrt{1 - v^2/c^2}}</math> [[faktora Lorentzê]] ye û ''c'' [[leza ronahiyê]] di vakumê de ye, û leza ''v'' ya ''S′-ê'', li gorî ''S-ê'', paralelî eksana ''x-ê'' ye. Ji bo hêsankirinê, koordînatên ''y'' û ''z'' nayên guhertin; tenê koordînatên ''x'' û ''t'' tên veguherandin. Ew veguherandinên Lorentzê komeke nexşandinên xêzî ya bi yek parametreyî pêk tînin; ew parametre wekî [[rapîtî]] (lezbûn an jî leza têkildar) tê binavkirin. Çareserkirina çar hevkêşeyên veguherînê yên li jor ji bo koordinatên bênîşangir, veguherîna berevajî ya Lorentzê dide: <math display="block">\begin{align} t &= \gamma ( t' + v x'/c^2) \\ x &= \gamma ( x' + v t') \\ y &= y' \\ z &= z'. \end{align}</math> Ew nîşan dide ku çarçoveya bênîşangir (''unprimed frame'') bi leza ''-v'' tevdigere, wekî ku di çarçoveya nîşangir (''primed frame'') de tê pîvandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to the Theory of Relativity |paşnav=Bergmann |pêşnav=Peter Gabriel |weşanger=Courier Corporation |tarîx=1976-01-01 |rûpel=36 |isbn=978-0-486-63282-7 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN0486632822&redir_esc=y}}</ref> Derbarê eksana ''x-ê'' de tiştekî taybet tune ye. Ew guhertin dikare li ser eksana ''y-ê'' an ''z-ê'', an jî bi rastî li ser her arasteyeke paralel a tevgerê (ku ji ber faktora ''γ-yê'' tên çewisandin) û herwiha li ser arasteyên perpendîkular (stûnî) were sepandin. Mezinahiyeke ku di bin veguherînên Lorentzê de nayê guhertin (ango neguhêrbar dimîne), wekî [[skalara Lorentzê]] tê zanin. Nivîsa veguherîna Lorentz û berevajîya wê ligorî ferqên koordînatan ku bûyerek xwedî koordînatên {{nowrap|(''x''₁, ''t''₁)}} û {{nowrap|(''x‘''₁, ''t‘''₁)}} e, bûyerek din xwedî koordînatên {{nowrap|(''x''₂, ''t''₂)}} û e, û {{nowrap|(''x‘''₂, ''t‘''₂)}} ferqahî wekî têne pênasekirin * '''Eq. 1:''' <math>\Delta x' = x'_2-x'_1 \ , \ \Delta t' = t'_2-t'_1 \ .</math> * '''Eq. 2:''' <math>\Delta x = x_2-x_1 \ , \ \ \Delta t = t_2-t_1 \ .</math> em distînin * '''Eq. 3:''' <math>\Delta x' = \gamma \ (\Delta x - v \,\Delta t) \ ,\ \ </math><math>\Delta t' = \gamma \ \left(\Delta t - v \ \Delta x / c^{2} \right) \ . </math> * '''Eq. 4:''' <math>\Delta x = \gamma \ (\Delta x' + v \,\Delta t') \ , \ </math><math>\Delta t = \gamma \ \left(\Delta t' + v \ \Delta x' / c^{2} \right) \ . </math> Eger em li şûna ferqahiyan, ferqahiyên biçûk (dîferensiyel) bigirin, em ê wê bi dest bixin: * '''Eq. 5:''' <math>dx' = \gamma \ (dx - v\,dt) \ ,\ \ </math><math>dt' = \gamma \ \left( dt - v \ dx / c^{2} \right) \ . </math> * '''Eq. 6:''' <math>dx = \gamma \ (dx' + v\,dt') \ , \ </math> <math>dt = \gamma \ \left(dt' + v \ dx' / c^{2} \right) \ . </math> === Nîşandana grafîkî ya veguherîna Lorentzê === {{multiple image|perrow=2|total_width=400|image1=Spacetime diagram development A.svg|width1=535|height1=535|image2=Spacetime diagram development B.svg|width2=535|height2=535|image3=Spacetime diagram development C.svg|width3=535|height3=535|image4=Spacetime diagram development D.svg|width4=535|height4=535|footer=Resimê 3-1. Xêzkirina dîyagrama şûn-wextê ya Minkowski ji bo nîşandana veguhertina Lorentzê.}}Diyagramên wext-şûnê (ku wekî [[diyagramên Minkowski]] jî têne zanin) ji bo dîtbarîkirina awayê veguhertina koordînatên di navbeya çarçoveyên referansê yên ferq de, amûreke pir populer e. Herçend pêkanîna hesabên tam bi riya wan ne bi qasî bikaranîna rasterast a veguhertinên Lorentzê hêsan be jî, hêza wan a sereke ew e ku têgihiştineke xwerû (intuîtîf) derbarê encamên senaryoyeke relatîvîstî de peyda dikin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Classical Mechanics: With Problems and Solutions |paşnav=Morin |pêşnav=David |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2008 |isbn=978-0-521-87622-3 |cih=Cambridge |url=https://www.cambridge.org/core/books/introduction-to-classical-mechanics/5303D704C9FCBDF592E8D895FC21F982}}</ref>^:536 Ji bo xêzkirina diyagrameke wext-şûn, bi du çarçoveyên referansê yên Galileanî, S û S′, di mîhengê standard de destpê bikin, wekî ku di resimê 2-1 de tê nîşandan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Space and time in special relativity |paşnav=Mermin |pêşnav=N. David |weşanger=New York : McGraw-Hill |tarîx=1968 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/spacetimeinspeci0000merm}}</ref>^:155-199 '''Resim 3-1a.''' Eksenên <math>x</math> û <math>t</math> yên çarçoveya S xêz bikin. Eksana <math>x</math> asoyî ye û eksana <math>ct</math> (ango wext bi yekeyên şûnê tê nîşandan) stûnî ye; ew yek berevajiyê rêbaza asayî ya di kînematîkê de ye. Eksana <math>ct</math> bi faktora <math>c</math> hatiye pîvankirin (an jî pîvana wê hatiye guhertin) da ku her du eksan xwediyê yekeyên dirêjiyê yên hevpar bin. Di diagrama nîşandayî de, xêzên torê bi qasî dûrahiya yekeyekê ji hev dûr in. Xêzên diagonal ên bi goşeya 45-pileyî, xêzên dinyayê (''worldlines'') yên du fotonan nîşan didin ku di wexta <math>t = 0.</math> de ji xala destpêkê derbas dibin. Pêşiya wan xêzên dinyayê 1 e, ji ber ku foton li hember her yekeyeke demê, yekeyekê di cihê de pêşve diçin. Du bûyer, <math>\text{A}</math> û <math>\text{B},</math>, li ser vê grafîkê hatine nîşandan da ku koordînatên wan di çarçoveyên S û S' de werin berawirdkirin. '''Resim 3-1b.''' Eksenên <math>x'</math> û <math>ct'</math> yên çarçoveya S' xêz bikin. Eksana <math>ct'</math> xêza dînyayî ya xala destpêkê ya sîstema koordînatên S' nîşan dide, wekî ku di çarçoveya S de tê pîvandin. Di wê resimeyê de, <math>v = c/2.</math> Her du eksanên <math>ct'</math> û <math>x'</math> li gorî eksanên bênîşangir bi goşeya <math>\alpha = \tan^{-1}(\beta),</math> hatine badan ku tê de <math>\beta = v/c.</math> Eksanên nîşangir û yên bênîşangir xwediyê eynî xala destpêkê ne, ji ber ku çarçoveyên S û S' di mîhengên standard de hatibûn danîn, bi awayekî ku wexta <math>t=0</math> be, <math>t'=0.</math> e. '''Resim 3-1c.''' Yekeyên li ser eksên bi nîşangir <math>(x', ct')</math> xwediyê pîvaneke ferq ne li gorî yekeyên li ser eksên bênîşangir. Ji veguherînên Lorentzê tê dîtin ku koordînatên yên xala <math>(0, 1)</math> di sîstema koordînatê ya bi nîşangir de, vediguherin <math> (\beta \gamma, \gamma)</math> di sîstema koordînatê ya bênîşangir de. Herwiha, koordînatên <math>(x', ct')</math> yên xala <math>(1, 0)</math> di sîstema bi nîşangir de, vediguherin <math>(\gamma, \beta \gamma)</math> di sîstema bênîşangir de. Xêzên torê yên paralelî eksa <math>ct'</math> xêz bikin ku ji xalên <math>(k \gamma, k \beta \gamma)</math> derbas dibin (wekî ku di çarçoveya bênîşangir de têne pîvandin) ku li vir <math> k </math> hejmareke tam e. Herwiha, xêzên torê yên paralelî eksa <math>x'</math> xêz bikin ku ji xalên <math>(k \beta \gamma, k \gamma)</math> derbas dibin (wekî ku di çarçoveya bênîşangir de têne pîvandin). Bi bikaranîna [[teorema Pîtagoras]], em dibînin ku dûrahiya di navbera yekeyên <math>ct'</math> de, li gorî pîvana di çarçoveya S-ê de, bi qasî <math display="inline">\sqrt{(1 + \beta ^2)/(1 - \beta ^2)}</math> caran ji dûrahiya di navbeya yekeyên <math>ct</math> de mezintir e. Ew rêje her tim ji 1 mezintir e û gava β ber bi <math>\beta \to 1.</math> ve diçe, nêzîkî bêdawîtiyê dibe. '''Resim 3-1d.''' Ji ber ku leza ronahiyê neguherbar e, xetên dînyayî yên du fotonan ku di wexta <math>t' = 0</math> de ji eslê xwe derbas dibin hîn jî wekî xetên diyagonal ên 45° têne xuyang kirin. Koordînatên destpêkê yên <math>\text{A}</math> û <math>\text{B}</math> bi koordînatên rêya veguherînên Lorentz dikarin bi texmînî ji grafîkê werin pîvandin (bi texmîna ku ew bi têra xwe rast hatiye xêzkirin), lê feydeya rastîn a diyagrama Minkowski ew e ku ew dîtinek geometrîk a senaryoyê dide me. Mesele di wê resimê de, em dibînin ku du bûyerên ku di çarçoveya nepêşkêşkirî de koordînatên x de ferq hebûn, niha di heman eynî de di şûnê de ne. Wexta ku çarçoveya bênîşangir bi wan eksenên wext û şûn tê xêzkirin ku bi goşeyên rast li hev rast têne, çarçoveya nîşangirî bi wan eksenan tê xêzkirin ku bi goşeyên tûj an fireh li hev rast tên. Ew nehevsengî ji ber wan têkçûnên neçar e ku di wexta nîşandana koordînatên wext-şûn li ser [[Sîstema koordînatî a Kartezyen|rûxareka Kartezyen]] de çêdibin. Her du çarçove jî hevmane ne. == Tesîrên optîkî == === Tesîrên kaşkirinê === [[Wêne:Fizeau experiment schematic.svg|thumb|Resimê 5–1. Diyagrameke pir hêsankirî ya ceribandina Fizeau ya sala 1851ê.]] Di sala 1850ê de, [[Hippolyte Fizeau]] û [[Léon Foucault]] bi awayekî serbixwe piştrast kirin ku leza ronahiyê di avê de ji ya hewayê lawaztir e; bi wî awayî, wan pêşbîniyeke [[Fizîka optîkî|teoriya pêlên ronahiyê]] ya [[August-Jean Fresnel|Fresnel]] rast derxist û pêşbîniya têkildar a [[teoriya Korpuskuler]] ya Newtonê betal kir.<ref name="Lauginie2004">{{cite journal |last1=Lauginie |first1=P. |date=2004 |title=Measuring Speed of Light: Why? Speed of what? |url=http://sci-ed.org/documents/Lauginie-M.pdf |journal=Proceedings of the Fifth International Conference for History of Science in Science Education |archive-url=https://web.archive.org/web/20150704043700/http://sci-ed.org/documents/Lauginie-M.pdf |archive-date=4 July 2015 |access-date=3 July 2015}}</ref> Leza ronahiyê di ava rawestiyayî de hatibû pîvandin. Gelo leza ronahiyê di ava herikbar de dê çawa be? Di sala 1851ê de, Fizeau ceribandinek kir da ku cewaba wê pirsê bide ku temsîlek hêsankirî ya wê di resima 5-1 de tê xuyang kirin. Tîrêjek ronahiyê bi parçekerek tîrêjê tê dabeş kirin û tîrêjên dabeşkirî di aliyên dijber de di nav lûleyek ava herikbar re derbas dibin. Ew ji nû ve têne hev kirin da ku perçeyên destwerdanê çêbikin ku ferqahiyek di dirêjahiya rêya optîkî de nîşan dide ku çavdêrek dikare bibîne. Ceribandinê nîşan da ku kişandina ronahiyê ji hêla ava herikbar ve dibe sebeba cihguherîna perçeyan ku nîşan dide ku tevgera avê tesîr li leza ronahiyê kiriye. Li gorî teoriyên ku wê wextê derbasdar bûn, ronahiya ku di nav navgîneke (medyûmeke) livok re derbas dibe, dê bi qasî encama komkirina leza xwe ya di nav wê navgînê de û leza wê navgînê bi xwe be. Berevajî hêviyan, Fizeau dît ku herçend wisa xuya dikir ku ronahî ji aliyê avê ve tê kişandin (an jî bi herikîna avê re tê guhertin), lê asta wê kişandinê ji ya ku dihat hêvîkirin pir kêmtir bû. Eger <math>u' = c/n</math> leza ronahiyê di ava rawestayî de be, û <math>v</math> leza avê be, û <math> u_{\pm} </math> leza ronahiyê ya ku bi navgîniya avê ve tê guhertin (di çarçoveya laboratuwarê de) be ku tê de herikîna avê leza ronahiyê zêde dike an jî kêm dike, wê wextê <math display="block">u_{\pm} =\frac{c}{n} \pm v\left(1-\frac{1}{n^2}\right) \ . </math>Encamên Fizeau, herçend bi hîpoteza berê ya Fresnel a derbarê kişandina qismî ya eterê (''aether'') re li hev dihatin jî, ji bo fizîknasên wê wextê pirî cihê fikar û tevliheviyê bûn. Di nav tiştên din de, hebûna kelîmeya "îndeksa şikestinê" (''index of refraction'') tê wê maneyê ji ber ku <math>n</math> bi [[Pêldirêjahî|dirêjahiya pêlê]] ve girêdayî ye, divê eter bikaribe di eynî wextê de piştgiriya tevgerên ferq bike. Ji bo ravekirina katsayiya kişandinê ya Fresnelê, pir şîroveyên teorîk hatin pêşniyarkirin ku bi temamî li dijî hev bûn. Heta berî ceribandina Michelson-Morley jî, encamên ceribandina Fizeau di nav wan çavdêriyan de bûn ku di warê ravekirina optîka cismên livok de rewşeke krîtîk derxistibûn holê.<ref name="Stachel2005">{{cite book |title=The universe of general relativity |last=Stachel |first=J. |author-link=John Stachel |publisher=Birkhäuser |year=2005 |pages=1–13 |isbn=978-0-8176-4380-5 |location=Boston |editor=Kox, A.J. |chapter=Fresnel's (dragging) coefficient as a challenge to 19th century optics of moving bodies |access-date=17 April 2012 |editor2=Eisenstaedt, J |chapter-url=https://books.google.com/books?id=-KlBhDwUKF8C&pg=PA1}}</ref> Ji nêrîna rêjeyiya ve, encama Fizeau ne tiştekî din e ji bilî nêzîkkirinekê li hemberî Hevkêşeya 10an ku formula relatîvîteyî ya komkirina lezan e.<ref name="Rindler1977">{{cite book |title=Essential Relativity |url=https://archive.org/details/essentialrelativ0000rind_n4k0_2ed |last1=Rindler |first1=Wolfgang |publisher=Springer-Verlag |date=1977 |isbn=978-0-387-10090-6 |edition=2nd |location=New York}}</ref> <math>u_{\pm} = \frac{u' \pm v}{ 1 \pm u'v/c^2 } =</math> <math> \frac {c/n \pm v}{ 1 \pm v/cn } \approx</math> <math> c \left( \frac{1}{n} \pm \frac{v}{c} \right) \left( 1 \mp \frac{v}{cn} \right) \approx </math> <math> \frac{c}{n} \pm v \left( 1 - \frac{1}{n^2} \right) </math> === Aberasyona rêjeyî ya ronahiyê === [[Wêne:Stellar aberration illustration.svg|thumb|Resim 5–2. Nîşandana aberasyona stêrkan.]] Ji ber leza sinorkirî ya ronahiyê, eger tevgerên nisbî yên çavkanî û wergir pêkhateyeke transvers li xwe bigirin, wê wextê ew arasteya ku ronahî jê tê gihîştina wergirê, dê ji cihê geometrîk ê çavkaniyê (li gorî wergirê di boşlihiyê de) ferq be û biguhere. Hesabkirina klasîk a wê guherîna cihî du şêweyan li xwe digire û li gorî rewşa tevgera wergir, çavkanî an herduyan (li gorî navgîna belavbûnê) pêşbîniyên ferq dike. (1) Eger wergir di tevgerê de be, ew guherîna cihî dê encama diyardeya [[Aberasyon (stêrnasî)|aberasyona ronahiyê]] be. Goşeya hatina tîrêjê li gorî wergirê, dikare ji rêya koma vektorî ya tevgerên wergir û leza ronahiya tê de were hesabkirin.<ref name="Mould">{{cite book |title=Basic Relativity |author=Richard A. Mould |publisher=Springer |date=2001 |page=8 |isbn=978-0-387-95210-9 |edition=2nd |url=https://books.google.com/books?id=lfGE-wyJYIUC&pg=PA8}}</ref> (2) Eger çavkanî di tevgerê de be, ew guherîna cihî dê encama rastkirina wexta ronahiyê be. Guherîna cihê xuya yê çavkaniyê li gorî cihê wê yê geometrîk, dê encama tevgera çavkaniyê be di wê wextê de ku ronahiya wê lazim dike da ku bigihîje wergirê.<ref name="Seidelmann">{{cite book |title=Explanatory Supplement to the Astronomical Almanac |publisher=University Science Books |date=1992 |page=393 |isbn=978-0-935702-68-2 |location=ill Valley, Calif. |editor1-last=Seidelmann |editor1-first=P. Kenneth |url=https://archive.org/details/131123ExplanatorySupplementAstronomicalAlmanac/page/n209}}</ref> Şiroveya klasîk di testa ezmûnî de bi ser neket. Ji ber ku goşeya aberasyonê (xwarbûna xuya ya pozîsyona stêrkan) bi têkiliya di navbera leza wergir û leza ronahiya tê de girêdayî ye, diviyabû derbasbûna ronahiya tê di nav navgîneke şikandêr (''refractive medium'') de, goşeya aberasyonê biguheranda. Di sala 1810ê de, [[François Arago]] ew diyardeya ku li bendê bû, di hewldaneke bêencam a pîvandina leza ronahiyê de bikaraniyê û di sala 1870ê de,<ref name="Ferraro">{{cite journal |last1=Ferraro |first1=Rafael |last2=Sforza |first2=Daniel M. |year=2005 |title=European Physical Society logo Arago (1810): the first experimental result against the ether |journal=European Journal of Physics |volume=26 |issue=1 |pages=195–204 |arxiv=physics/0412055 |bibcode=2005EJPh...26..195F |doi=10.1088/0143-0807/26/1/020 |s2cid=119528074}}</ref> [[George Biddell Airy|George Airy]] ew hîpotez bi rêya teleskopeke tijî-av ceriband; wî dît ku, berevajî hêviyan, aberasyona hatî pîvandin bi aberasyona ku bi teleskopeke tijî-hewa hatibû pîvandin re tam wekhev bû.<ref name="Dolan">{{cite web |url=http://www.royalobservatorygreenwich.org/articles.php?article=1069 |title=Airy's Water Telescope (1870) |access-date=20 November 2018 |publisher=The Royal Observatory Greenwich |last1=Dolan |first1=Graham}}</ref> Hewldaneke "aloz û giran" a ji bo şirovekirina wan encaman, hîpoteza kişandina qismî ya eterê (''partial aether-drag'') bikaranî,<ref name="Hollis">{{cite journal |last1=Hollis |first1=H. P. |date=1937 |title=Airy's water telescope |url=http://adsbit.harvard.edu//full/1937Obs....60..103H/0000105.000.html |journal=The Observatory |volume=60 |pages=103–107 |bibcode=1937Obs....60..103H |access-date=20 November 2018}}</ref> lê ew yek bi encamên ezmûna Michelson-Morley re li hev nedihat, ji ber ku ew ezmûn bi awayekî eşkere pêwîstî bi kişandina tam a eterê dikir.<ref>{{cite book |title=Going Critical |author1=Janssen, Michel |publisher=Springer |date=2004 |isbn=978-1-4020-1308-9 |editor1-last=Stachel |editor1-first=John |chapter=The Optics and Electrodynamics of Moving Bodies |author2=Stachel, John |chapter-url=https://www.mpiwg-berlin.mpg.de/Preprints/P265.PDF}}</ref> Bihesibandina çarçoveyên bêlezbûn (çarçoveyên înersiyal), îfadeya relatîvîteyî ya ji bo aberasyona ronahiyê hem ji bo rewşa tevgera wergir û hem jî ji bo rewşa tevgera çavkaniyê derbasdar e. Gelek formulên ku ji hêla trîgonometrîk ve hevmane ne, hatine weşandin. Wexta ku li gorî guherbarên di resumê 5-2 de werin îfadekirin, ew formul in:<ref name="Rindler1977" /> <math>\cos \theta ' = \frac{ \cos \theta + v/c}{ 1 + (v/c)\cos \theta}</math> '''AN''' <math> \sin \theta ' = \frac{\sin \theta}{\gamma [ 1 + (v/c) \cos \theta ]}</math> '''AN JÎ''' <math> \tan \frac{\theta '}{2} = \left( \frac{c - v}{c + v} \right)^{1/2} \tan \frac {\theta}{2}</math> === Tesîra Doppler a rêjeyî === Tesîra Doppler a klasîk bi wê yekê ve girêdayî ye ka çavkanî, wergir an jî herdu jî li gorî navgînê di tevgerê de ne an na. Tesîra Doppler a relatîvîteyî ji her cure navgînekê serbixwe ye. Lêbelê, guherîna Doppler a rêjeyî ji bo rewşa dirêjahî (ku tê de çavkanî û wergir rasterast ber bi hev ve an jî ji hev dûr dikevin) dikare bi eynî awayê diyardeya klasîk were derxistin, lê bi lêzêdekirina hêmaneke berfirehbûna wextê tê guhertin; ew rêbaza şirovekirinê ye ku li vir hatiye pêşkêşkirin.<ref>{{cite journal |last1=Sher |first1=D. |date=1968 |title=The Relativistic Doppler Effect |url=http://adsbit.harvard.edu//full/1968JRASC..62..105S/0000105.000.html |journal=Journal of the Royal Astronomical Society of Canada |volume=62 |pages=105–111 |bibcode=1968JRASC..62..105S |access-date=11 October 2018}}</ref><ref name="Gill">{{cite book |title=The Doppler Effect |url=https://archive.org/details/dopplereffectint00gill |last1=Gill |first1=T. P. |publisher=Logos Press Limited |date=1965 |pages=[https://archive.org/details/dopplereffectint00gill/page/6 6]–9 |location=London |ol=5947329M}}</ref> Wisa daynin ku wergir û çavkanî bi leza nisbî ya <math>v</math> (wekî ku ji aliyê çavdêrekî li ser wergir an çavkaniyê ve tê pîvandin) ji hev dûr dikevin (prensîba îşareteyê ya ku li vir hatiye pejirandin ew e: eger wergir û çavkanî ber bi hev ve biçin, wê çaxê <math>v</math> neyînî ye). Wisa daynin ku çavkanî di nav navînê de rawestayî ye. Wê çaxê <math display="block">f_{r} = \left(1 - \frac v {c_s} \right) f_s</math> ku <math>c_s</math> leza dengê ye. Ji bo ronahiyê û wexta ku wergir bi leza relatîvîteyî dimeşe, demjimêrên li ser wergir ligorî demjimêrên li çavkaniyê demkî dibin. Wergir dê frekansa wergirtî bipîve da ku were <math display="block">f_r = \gamma\left(1 - \beta\right) f_s = \sqrt{\frac{1 - \beta}{1 + \beta}}\,f_s.</math>li ku <math>\beta = v/c </math> û <math>\gamma = \frac{1}{\sqrt{1 - \beta^2}}</math> [[Faktora Lorentzê]] ne. Wexta ku analîz di çarçoveya referansê ya wergir de, bi çavkaniyeke livok re tê kirin, eynî derbirîna ji bo guherîna Doppler a relatîvîteyê tê bidestxistin.<ref name="Feynman1977">{{cite book |title=The Feynman Lectures on Physics: Volume 1 |last1=Feynman |first1=Richard P. |author-link1=Richard Feynman |publisher=[[Addison-Wesley]] |date=February 1977 |pages=34–7 f |isbn=978-0-201-02116-5 |location=Reading, Massachusetts |chapter=Relativistic Effects in Radiation |last2=Leighton |first2=Robert B. |author-link2=Robert B. Leighton |last3=Sands |first3=Matthew |author-link3=Matthew Sands |chapter-url=https://feynmanlectures.caltech.edu/I_34.html |lccn=2010938208}}</ref><ref name="Morin2007">{{Cite book |title=Introduction to Classical Mechanics: With Problems and Solutions |last=Morin |first=David |publisher=Cambridge University Press |date=2012-06-05 |isbn=978-0-521-87622-3 |edition=1 |url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/9780511808951/type/book |doi=10.1017/cbo9780511808951}}</ref>{{rp|540}} ==== Tesîra Doppler a Transvers ==== [[Wêne:Transverse Doppler effect scenarios 5.svg|thumb|Resim 5–3. Tesîra Dopplerê ya transvers (bi arasteya perpendîkuler) ji bo du rewşan: (a) wergir di rêgeheke dorhêlî de li dora çavkaniyê tevdigere; (b) çavkanî di rêgeheke dorhêlî de li dora wergirê tevdigere.]][[Tesîra Doppler]] a transvers yek ji pêşbîniyên nû û sereke yên teoriya taybet a relatîvîteyê ye. Ligorî têgihiştina klasîk, însan dikare li bendê be ku eger çavkanî û wergir li hemberî hev bi awayekî transvers (yanî bi aliyekî perpendîkûler li ser xeta girêdana wan) tevbigerin û di tevgerên wan ên li gorî hev de ti pêkhateyeke longîtudînal (li ser xeta navbera wan) tune be, divê di wê ronahiya ku digihîje wergir de ti guhertineke Doppler çênebe. Relatîvîteya taybet tiştekî ferq pêşbînî dike. Resimê 5-3 du guhertoyên hevpar ên vê senaryoyê dimîne. Her du guherto jî dikarin bi rêya argûmanên hêsan ên berfirehbûna demê werin analîzkirin.<ref name="Morin2007" />{{rp|541}} Di resima 5-3a de, wergir ronahiya ji çavkaniyê dibîne ku bi rêjeya γ ber bi rengê şîn ve hatiye guhertin (''blueshift''). Di resimê 5-3b de, ronahî bi eynî rêjeyê ber bi rengê sor ve hatiye guhertin (''redshift''). === Pîvan li hemberî xuyabûna dîtbarî === [[Wêne:Animated Terrell Rotation - Cube.gif|thumb|Resim 5–4. Berawirdkirina kurbûna dirêjiyê ya pîvankirî ya kubekê (''measured contraction'') li hemberî xuyabûna wê ya dîtbarî (''visual appearance'').]]Berfirehbûna wextê û kurtbûna dirêjahiyê ne xapandinên dîtbarî ne, lê tesîrên rastîn in. Pîvandinên van tesîran ne encama guherîna Dopplerê ne û ne jî ji ber wê yekê ne ku wexta pêwîst ji bo gihîştina ronahiyê ji bûyerekê bo çavdêrekî nehatiye hesibandin. Zanyar di navbera pîvandin an çavdêriyê de li aliyekî û xuyabûna dîtbarî (an jî tiştê ku însan dibîne) li aliyê din, ferqahiyeke bingehîn çêdikin. Şêweyê pîvankirî yê tiştekî, dîmeneke hîpotetîk a gî xalên wê tiştê ye, bi wî awayê ku ew di kêliyeke diyarkirî ya wextê de hene. Lêbelê, xuyabûna dîtbarî ya tiştekî, ji ber ferqahiya wan wextên ku ronahî lazim dike da ku ji xalên ferq yên tiştê bigihîje çavê însan, tê guhertin. [[Wêne:Terrell Rotation Sphere.gif|thumb|Resim 5–5. Berawirdkirina kurbûna dirêjiyê ya pîvankirî ya gogekê (''measured contraction'') li hemberî xuyabûna wê ya dîtbarî (''visual appearance''), wexta ku ji dûrahiya sê qatê pîvana (çapê) gogê, ji çav bigire heta xaça sor, tê temaşekirin.]] [[Wêne:Terrell Cube.gif|thumb|[[Zivirandina Terrell|Zivirîna Terrell]] a kubeke nêzîk dibe û dûr dikeve]] Bi salan, ferqahiya di navbera herduyan de bi gelemperî nehatibû fêmkirin û bi gelemperî dihat fikirîn ku tiştekî bi dirêjahiya xwe ya kurtkirî ji ber çavdêrekî derbas dibe dê wekî dirêjahiya kurtkirî were dîtin. Di sala 1959an de, [[James Terrell]] û [[Roger Penrose]] serbixwe destnîşan kirin ku tesîrên derengiya wextê yên ferq di sînyalên ku ji beşên ferq yên tiştekî ku diçin digihîjin çavdêr de dibin sebeba ku xuyangê dîtbarî yê tiştekî ku bi lez diçe ji şeklê wê yê pîvandî pir ferq be. Mesele tiştekî ku dûr dikeve dê kurtkirî xuya bike, tiştekî ku nêzîk dibe dê dirêjkirî xuya bike û tiştekî ku derbas dibe dê xuyangê xwar hebe ku bi zivirandinê re hatiye şibandin.<ref>{{cite web |url=http://www.math.ubc.ca/~cass/courses/m309-01a/cook/ |title=Relativistic Distortion |access-date=12 April 2017 |publisher=Mathematics Department, University of British Columbia |last1=Cook |first1=Helen}}</ref><ref>{{cite web |url=https://stuff.mit.edu/afs/athena/course/8/8.20/www/m44.pdf |title=Appearances at Relativistic Speeds |website=Project PHYSNET |access-date=12 April 2017 |publisher=Michigan State University, East Lansing, MI |archive-url=https://web.archive.org/web/20170413153459/https://stuff.mit.edu/afs/athena/course/8/8.20/www/m44.pdf |archive-date=13 April 2017 |last1=Signell |first1=Peter}}</ref> Gûzek di tevgerê de xêza dorhêl ji bo hemî leza, ji bo her dûrî û ji bo gî goşeyên dîtinê diparêze, her çend rûyê gûzê û resimên li ser wê dê xirab xuya bikin.<ref>{{cite web |url=http://www.spacetimetravel.org/fussball/fussball.html |title=The Ball is Round |website=Space Time Travel: Relativity visualized |access-date=16 April 2017 |publisher=Institut für Physik Universität Hildesheim |archive-url=https://web.archive.org/web/20170512165032/http://www.spacetimetravel.org/fussball/fussball.html |archive-date=12 May 2017 |last1=Kraus |first1=Ute}}</ref><ref name="Boas_1961">{{cite journal |last1=Boas |first1=Mary L. |date=1961 |title=Apparent Shape of Large Objects at Relativistic Speeds |journal=American Journal of Physics |volume=29 |issue=5 |page=283 |bibcode=1961AmJPh..29..283B |doi=10.1119/1.1937751}}</ref> [[Wêne:M87 jet (1).jpg|thumb|Resim 5–6. Galaksiya [[Messier 87|M87]] jeteke elektron û perçeyên din ên bin-atomî derdixe derve ku bi hêza quleke reş tê ajotin û bi lezeke nêzîkî leza ronahiyê dimeşin.]] Hem resimê 5-4 û hem jî resima 5-5 tiştên ku bi awayekî perpendîkuler (an jî bi kêlekê) li hember xêza dîtinê tevdigerin, nîşan didin. Di resima 5-4 de, kubek ji dûrahiyekê ku çar qatê dirêjahiya kêlekên wê ye, tê temaşekirin. Di leza bilind de, ew kêlekên kubê yên ku li hember arasteya tevgerê perpendîkuler in, bi şêweyeke hîperbolîk xuya dikin. Kub nayê zivirandin. Belkî ronahiya ji pişta kubê, li gorî ronahiya ji pêşiya wê, wexteke dirêjtir digire ku bigihîje çavan; di vê navbeyê de, kub ber bi rastê ve hatiye guhêztin. Di leza bilind de, ew kûreya di resima 5-5 de, wekî dîskeke palpiştî (yên ku hatiye pêçandin/astkirin) xuya dike ku bi qasî 45 pileyan li hember xêza dîtinê hatiye xwarê an jî bilindkirin. Eger tevgera tiştan bi temamî ne perpendîkuler be û pêkhateyeke dirêjahî (''longitudinal'') jî tê de hebe, dibe ku di perspektîfê de şêwewbûnên (distorsiyonên) zêde û berbiçav werin dîtin.<ref name="Muller_2014">{{cite journal |last1=Müller |first1=Thomas |last2=Boblest |first2=Sebastian |date=2014 |title=Visual appearance of wireframe objects in special relativity |journal=European Journal of Physics |volume=35 |issue=6 |arxiv=1410.4583 |bibcode=2014EJPh...35f5025M |doi=10.1088/0143-0807/35/6/065025 |s2cid=118498333 |article-number=065025}}</ref> Ew xapandina dîtbarî wekî [[Zivirandina Terrel|zivirandina Terrell]] (''Terrell rotation'') an jî ''tesîra Terrell-Penrose'' hatiye naskirin. Meseleke din a ku tê de xuyabûna dîtbarî bi pîvanan re li hev nayê, ji çavdêriya tevgera xuya ya bi [[leza ronahiya zûtir]] (''superluminal'') tê; ew di gelek [[Radyoya galaksî|radyoyên galaksiyê]], [[cismên BL Lacertae]], [[kuasar]] û cismên din ên astronomîk de pêk tê ku [[Jetê astrofizîkê|jetên astrofizîkê]] bi leza rêjeyî û bi goşeyên teng li hember çavdêr davêjin derve. Di encamê de xeyaleke dîtbarî (îlûzyon) çêdibe ku wisa dide xuyakirin ku tevger bi leza ji ya ronahiyê zûtir pêk tê.<ref>{{cite book |title=Superluminal Radio Sources |url=https://archive.org/details/superluminalradi0000unse_1987 |last1=Zensus |first1=J. Anton |publisher=Cambridge University Press |date=1987 |page=[https://archive.org/details/superluminalradi0000unse_1987/page/3 3] |isbn=978-0-521-34560-6 |edition=1st |location=Cambridge, New York |last2=Pearson |first2=Timothy J.}}</ref><ref>{{cite web |url=http://math.ucr.edu/home/baez/physics/Relativity/SpeedOfLight/Superluminal/superluminal.html |title=Apparent Superluminal Velocity of Galaxies |website=The Original Usenet Physics FAQ |access-date=12 April 2017 |publisher=Department of Mathematics, University of California, Riverside |last1=Chase |first1=Scott I.}}</ref><ref>{{cite web |url=http://spiff.rit.edu/classes/phys200/lectures/superlum/superlum.html |title="Superluminal" motions in astronomical sources |website=Physics 200 Lecture Notes |access-date=20 April 2017 |publisher=School of Physics and Astronomy, Rochester Institute of Technology |archive-url=https://web.archive.org/web/20170216155045/http://spiff.rit.edu/classes/phys200/lectures/superlum/superlum.html |archive-date=16 February 2017 |last1=Richmond |first1=Michael}}</ref> Di resimê 5-6 de, galaksiya [[Messier 87|M87]] jeteke bi leza bilind a perçeyên subatomîk yawaş rasterast ber bi me ve derdixe, lê zivirîna Penrose-Terrell dibe sebeb ku ew jet wekî ku bi awayekî kêlekî (''lateral'') tevdigere xuya bike; ew yek dişibe wê rewşa ku tê de xuyabûna kubê ya di resimê 5-4 de hatiye dirêjkirin.<ref>{{cite web |url=http://pages.astronomy.ua.edu/keel/galaxies/jets.html |title=Jets, Superluminal Motion, and Gamma-Ray Bursts |website=Galaxies and the Universe – WWW Course Notes |access-date=29 April 2017 |publisher=Department of Physics and Astronomy, University of Alabama |archive-url=https://web.archive.org/web/20170301030027/http://pages.astronomy.ua.edu/keel/galaxies/jets.html |archive-date=1 March 2017 |last1=Keel |first1=Bill}}</ref> == Têkiliya bi teoriyên din re == === Relatîvîteya giştî === Berevajî teoriya relatîvîteya taybet, di teoriya relatîvîteya giştî de şûn-wext xwar e; loma pêwîst e ew teorî bi awayekî bi temamî herêmî were formulekirin. Di encamê de, li ser mesafeyên mezin dibe ku ferqahî ji pêşbîniyên relatîvîteya taybet derkevin holê. Ji ber tevlêkirina [[Rakêş|gravîtasyonê]] bi taybetî nêzîkî girseyên mezin an jî, bi awayekî giştî, nêzîkî şûnên ku enerjiya wan pir zêde ye, relatîvîteya taybet tenê li ser mesafeyên kurt derbasdar dimîne. Ew sinorê derbasdariya relatîvîteya taybet bi rêya [[derengmayîna Shapiro]] (''Shapiro delay'') tê nîşandan. === Yekxistina elektromanyetîzmê === Lêkolîna teorîk a di warê [[elektromanyetîzma klasîk]] de bû sebeba vedîtina belavbûna pêlan. Di encama wan hevkêşeyên ku tesîrên elektromanyetîk giştî dikirin de, derket holê ku leza sinorkirî ya belavbûna zeviyên '''E''' û '''B''', pêdivî bi hin tevgerên taybet di zarreyên bar-hilgir de heye. Lêkolîna giştî ya li ser barên (barkirinên) di tevgerê de, dibe bingeha avakirina [[potansiyela Liénard–Wiechert]] ku ew yek gaveke ber bi teoriya relatîvîteya taybet ve ye. Veguherîna Lorentz a [[qada elektrîkê]] ya barekî tevgerbar bo çarçoveyeke referansê ya çavdêrekî ne-tevger dibe sebeba derketina holê ya termeke matematîkî ku bi gelemperî jê re [[Qada manyetîk|qada manyetîkî]] tê gotin. Berevajî vê, qada manyetîkî ya ku ji hêla barekî tevgerbar ve tê çêkirin winda dibe û di çarçoveyeke referansê ya hev-tevger de dibe qadeke bi tevahî elektrostatîk. Ji ber wê yekê [[hevkêşeyên Maxwell]] tenê lihevhatineke empîrîk in ji bo tesîrên relatîvîstîk ên taybet di modeleke klasîk a Gerdûnê de. Ji ber ku qadên elektrîkî û manyetîk girêdayî çarçoveyeke referansê ne û bi wî rengî bi hev ve girêdayî ne, însan behsa qadên elektromanyetîk dike. Relatîvîteya taybet qaîdeyên veguherînê peyda dike ji bo ka çawa qadeke elektromanyetîk di çarçoveyeke inertîyal de di çarçoveyeke din a inertîyal de xuya dike. Hevkêşeyên Maxwell yên bi şêwaza 3D jixwe bi naveroka fizîkî ya relatîvîteya taybet re li hev tên, herçend hêsantir e ku însan wan di şêwazeke bi awayekî eşkere kovaryant de, ango bi zimanê hesabê [[tensor]], bikarbîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Formal Structure of Electromagnetics: General Covariance and Electromagnetics |paşnav=Post |pêşnav=E. J. |weşanger=Courier Corporation |tarîx=1997-01-01 |isbn=978-0-486-65427-0 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780486654270&redir_esc=y}}</ref> === Mekanîka kuantûmê === Relatîvîteya taybet dikare bi [[mekanîka kuantûmê]] re were hevgirtin da ku [[mekanîka kuantûmê ya relatîvîstîk]] û [[elektrodînamîka kuantûmê]] pêk bînin. Mayro çawa dikare [[relatîvîteya giştî]] û mekanîka kuantûmê bike yek, yek ji pirsgirêkên çaresernebûyî yên fizîkê ye; gravîtasyona kuantûmê û "teoriya her tiştî" ku hevgirtinekê dihewînin û divê tê de relatîvîteya giştî jî cih bigire, di warê lêkolînên teorîk de qadên çalak û berdewam in. Modela atomî a destpêkê ya [[Modela Bohr|Bohr-Sommerfeld]], bi bikaranîna hem relatîvîteya taybet û hem jî zanina destpêkê ya wê wextê di derbarê mekanîka kuantûmê de, pêkhateya hûr a atomên [[Metala alkalî|metalên alkalî]] rave dikir.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Quantum physics of atoms, molecules, solids, nuclei, and particles |paşnav=Eisberg |pêşnav=Robert Martin |weşanger=New York : Wiley |tarîx=1985 |rr=114-116 |isbn=978-0-471-87373-0 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/quantumphysicsof00eisb |paşnav2=Resnick |pêşnav2=Robert}}</ref> Di sala 1928an de, [[Paul Dirac]] hevkêşeyeke pêlê ya bitesîr û têkildarî teoriya relatîvîteyê hazir kir ku îro bi navê "[[hevkêşeya Dirac]]" tê zanin û ev hevkêşe hem bi relatîvîteya taybet û hem jî bi guhertoya dawî ya teoriya kuantûmê a piştî sala 1926an re bi temamî li hev dihat. Ew hevkêşe ne tenê behsa hêza zivirînê ya hundirîn a [[Elektron|elektronan]] (ku wekî [[Spîn (fizîk)|''spîn'']] tê zanin) dikir, lê di eynî çaxê de rê li ber pêşbînîkirina [[Dijparçik|dijparçikê]] elektronê ([[pozîtron]]) jî avakir; herwiha, [[pêkhateya hûrgilî]] tenê bi rêya relatîvîteya taybet dikaribû bi temamî were ravekirin. Ew yek bingeha ewil a [[mekanîka kuantûmê ya relatîvîstîk]] bû. Ji aliyekî din ve, hebûna dijparçikan dibe sebeba wê encamê ku mekanîka kuantûmê ya relatîvîstîk ji bo teoriyeke rastir û temam a têkiliyên parçikan têrê nake. Li şûna wê, pêdivî bi teoriyeke parçikan çêdibe ku wekî zeviyên kuantîzekirî (''quantized fields'') tên şirovekirin, yanî [[teoriya qada kuantûmê]] ku tê de parçik dikarin li seranserê mekan û wextê bên [[Annîhîlasyon|afirandin û jinavbirin]]. == Binêre == * [[Relatîvîteya giştî]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} === Bîbliyografî === === Nivîsên Einstein û nivîsek li ser tarîxa relatîvîteya taybet === {{Refbegin}} * Einstein, Albert (1920). ''[[s:Relativity (1931)|Relativity: The Special and General Theory]]''. * Einstein, Albert (1923). ''[https://gutenberg.org/ebooks/36276 The Meaning of Relativity]''. Princeton University Press. * Logunov, Anatoly A. (2005). ''[https://arxiv.org/abs/physics/0408077 Henri Poincaré and the Relativity Theory]'' (transl. from Russian by G. Pontocorvo and V. O. Soloviev, edited by V. A. Petrov). Nauka, Moscow. {{Refend}} === Kitêbên dersê === {{Refbegin}} * {{cite book |last1=Mudde |first1=Robert |last2=Rieger |first2=Bernd |title=Classical Mechanics and Special Relativity |year=2026 |publisher=TU Delft OPEN Books |url=https://doi.org/10.59490/mt.242}} * Timon Idema, (2018). ''[https://books.open.tudelft.nl/home/catalog/book/198 Mechanics and Relativity]'', TU Delft OPEN Publishing. * Harvey R. Brown (2005). Physical relativity: space–time structure from a dynamical perspective, Oxford University Press. * {{cite book |title=Space, Time and Spacetime |author=Lawrence Sklar |url=https://books.google.com/books?id=cPLXqV3QwuMC&pg=PA206 |isbn=978-0-520-03174-6 |publisher=University of California Press |date=1977 }} * {{cite book |title=Relativistic World |author=Sergey Stepanov |url= https://books.google.com/books?id=Rc6PtAEACAAJ | isbn = 978-3-11-051587-9 | publisher=De Gruyter |date=2018 }} * Tipler, Paul, and Llewellyn, Ralph (2002). ''Modern Physics'' (4th ed.). W. H. Freeman & Co. {{Refend}} === Gotarên kovarê === {{Refbegin}} * {{cite journal | author1 = Alvager, T. | author2 = Farley, F. J. M. | date = 1964 | author3 = Kjellman, J. | author4 = Wallin, L. | title = Test of the Second Postulate of Special Relativity in the GeV region | journal = Physics Letters | volume = 12 | issue = 3| pages = 260–262 | doi = 10.1016/0031-9163(64)91095-9 | bibcode = 1964PhL....12..260A |display-authors=etal}} * {{cite journal | doi = 10.1086/430652 | last1 = Darrigol | first1 = Olivier | date = 2004 | title = The Mystery of the Poincaré–Einstein Connection | journal = Isis | volume = 95 | issue = 4| pages = 614–26 | pmid = 16011297 | s2cid = 26997100 }} * {{cite journal | doi = 10.1103/PhysRevA.56.4405 | last1 = Wolf | first1 = Peter | last2 = Petit | first2 = Gerard | date = 1997 | title = Satellite test of Special Relativity using the Global Positioning System | journal = Physical Review A | volume = 56 | issue = 6| pages = 4405–09 |bibcode = 1997PhRvA..56.4405W }} * [http://scholarpedia.org/article/Special_relativity Special Relativity] Scholarpedia * {{cite journal | last1 = Rindler | first1 = Wolfgang | author-link = Wolfgang Rindler | year = 2011| title = Special relativity: Kinematics | journal = [[Scholarpedia]] | volume = 6 | issue = 2| page = 8520 | doi = 10.4249/scholarpedia.8520 | bibcode = 2011SchpJ...6.8520R | doi-access = free }} {{Refend}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Fizîk]] [[Kategorî:Felsefeya zanistê]] [[Kategorî:Matematîk]] [[Kategorî:Fonksiyonên matematîkê]] [[Kategorî:Konseptên matematîkê]] 9oluhf2um7bsxp7v2snj8xlvrbwtn4o 0 329503 2091000 2088106 2026-09-02T21:24:33Z InternetArchiveBot 45060 Add 2 books for [[Wîkîpediya:Dirûvbarîtî]] (20260902)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2091000 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Ybc7289-bw.jpg|thumb|Plaqeya heriyê ya [[Babîl (dewlet)|babîlonî]] [[YBC 7289]] (nêzîkî 1800–1600ê {{Bz}}) ligel şiroveyan. Nirxa nêzîk a koka çargoşeyî ya 2yê ji çar reqemên [[Sîstema sexagesîmal|sîstema şêstî]] pêk tê ku ew yek bi qasî şeş reqemên sîstema dehî ye. 1 + 24/60 + 51/60² + 10/60³ = 1.41421296...<ref>{{Cite web |url=http://it.stlawu.edu/%7Edmelvill/mesomath/tablets/YBC7289.html |title=Photograph, illustration, and description of the ''root(2)'' tablet from the Yale Babylonian Collection |access-date=2 October 2006 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120813054036/http://it.stlawu.edu/%7Edmelvill/mesomath/tablets/YBC7289.html |archive-date=13 August 2012}}</ref>]] '''Analîza hejmarî''' lêkolîna [[Algorîtma|algorîtmayên]] ji bo pirsgirêkên [[Analîza matematîkî|matematîka berdewam]] e.<ref>{{cite journal |last=Trefethen |first=Lloyd N. |title=The Definition of Numerical Analysis |url=https://worrydream.com/refs/Trefethen_1992_-_The_Definition_of_Numerical_Analysis.pdf |journal=Bulletin of the Institute for Mathematics and Applications}}</ref> Ew algorîtma guherbarên [[Hejmarên rastîn|rastîn]] an [[Hejmarên kompleks|kompleks]] (berevajî [[matematîka qutkirî]]) dihewînin û bi gelemperî, ligel bikaranîna [[Matematîka sembolan|sembolan]], nêzîkatiya hejmarî jî bikar tînin. Analîza hejmarî di gî warên endezyariyê û zanistên fizîkî de û di sedsala 21ê de jî di zanistên heyat û civakî yên wekî aborî, bijîşkî, karsazî û heta hunerê de jî tê sepandin. Mezinbûna heyî ya hêza komputerê rê li ber karanîna analîza hejmarî ya tevlihevtir avakiriye û modelên matematîkî yên berfireh û rastîn di zanist û endezyariyê de peyda dike. Meseleyên analîza hejmarî ew in: [[hevkêşeyên dîferansiyel ên asayî]] wekî ku di [[mekanîka ezmanê]] de têne dîtin (pêşbînîkirina tevgerên gerstêrkan, stêrkan û galaksiyan), [[cebrîra xêzikî ya hejmarî]]<ref>{{cite book |title=Numerical Linear Algebra |last1=Trefethen |first1=Lloyd |publisher=SIAM |date=1997 |isbn=978-0-89871-361-9 |url=https://archive.org/details/numericallineara0000tref|last2=Bau III |first2=David}}</ref> di analîza daneyan de û hevkêşeyên dîferansiyel ên stokastîk û [[Zincîra Markovê|zincîrên Markovê]] ji bo simulasyona şaneyên zindî di bijîşkî û biyolojiyê de. Berî hebûna komputerên modern, [[metodên hejmarî]] bi piranî pişta xwe bi formulên [[Înterpolasyon|înterpolasyonê]] yên bi destan û daneyên ji tabloyên mezin ên çapkirî girêdidan. Ji nîvê sedsala 20ê û vir ve, komputer fonksiyonên pêwîst hesab dikin, lê gelek ji wan heman formulan hîn jî di algorîtmayên nermalavê de têne bikaranîn.<ref name="20c">{{cite book |title=Numerical analysis: Historical developments in the 20th century |last1=Brezinski |first1=C. |publisher=Elsevier |date=2012 |isbn=978-0-444-59858-5 |url= |last2=Wuytack |first2=L.|rûpel=6}}</ref> Nêrîna hejmarî vedigere serdema nivîsên matematîkî yên herî kevn. Plaqeya [[Koleksiyona Babilî ya Yale]] ([[YBC 7289]]), nêzîkatiyeke hejmarî ya sîstema şêstî ([[Sîstema sexagesîmal|sexagesîmal]]) ji bo [[koka çargoşe ya 2yê]], yanî dirêjahiya xêza [[diyagonal]] a çargoşeyeke yekeyî, pêşkêş dike. Analîza hejmarî vê kevneşopiya dirêj didomîne: li şûna ku bersivên sembolîk ên rast werin wergerandin bo hejmaran û tenê ji bo pîvandinên cîhana rastîn werin sepandin, çareseriyên texmînî di nav sinorên xeletiyê yên diyarkirî de têne bikaranîn. == Warên bikaranînê == Armanca giştî ya warê analîza hejmarî, sêwirandin û analîzkirina wan rêbazan e ku ji bo curbecur pirsgirêkên dijwar çareseriyên nêzîkî rastiyê lê rast peyda bikin; pirsgirêkên ku çareserkirina gelek ji wan bi rêbaza sembolîk ne pêkan e: * Rêbazên hejmarî yên pêşketî ji bo pêkanîna [[pêşbîniya hejmarî ya hewayê]] giring in. * Hesabkirina rêça keştiyeke fezayî pêdivî bi çareseriya hejmarî ya rast a sîstemeke hevkêşeyên diferansiyel ên asayî heye. * Şîrketên otomobîlan dikarin bi bikaranîna simulasyonên kompîturî yên qezayên otomobîlan, ewlehiya li hembera qezayan di wesayîtên xwe de baştir bikin. Ew cure simulasyon di eslê xwe de ji çareserkirina hejmarî ya [[hevkêşeyên diferansiyel ên qismî]] pêk têne. * Di warê darayî de, (fonên veberhênana taybet) û saziyên din ên darayî [[matematîka fînansê]] ji analîza hejmarî bikartînin da ku hewl bidin nirxa pereya giştî û [[Tuver (fînans)|tuveran]] ji beşdarên din ên bazarê rasttir hesab bikin.<ref>Stephen Blyth. [https://books.google.com/books?id=SXbcAAAAQBAJ "An Introduction to Quantitative Finance"]. 2013. page VII.</ref> * Şîrketên hewayî algorîtmayên optîmîzasyonê yên sofîstîke bikar tînin da ku bihayên bilêtan, erkên balafir û ekîban û hewcedariyên sotemeniyê diyar bikin. Di tarîxê de, algorîtmayên wiha di warê [[Lêkolîna operasyon|lêkolîna operasyonan]] de hatine pêşve xistin. * Şîrketên sîgorteyê ji bo analîza [[Aktuar|aktuarî]] programên hejmarî bikartînin. == Tarîx == Tarîxa analîza hejmarî gelek sedsalan beriya dahênana komputerên modern destpê dike. [[Lîneer înterpolasyon]] berî zêdetirî 2000 salan dihat bikaranîn. Gelek matematîknasên mezin ên serdemên borî bi analîza hejmarî re mijûl dibûn<ref name="20c" /> ku ew yek ji navên algorîtmayên giring ên wekî [[Metoda Newton|metoda Newtonê]], [[Polînoma Lagrange|polînoma înterpolyasyonê ya Lagrange]], [[elîmînasiyona Gaussianê]] an jî [[metoda Eulerê]] diyar e. Koka analîza hejmarî ya modern bi gelemperî bi gotareke sala 1947an a [[John von Neumann]] û [[Herman Goldstine]] ve tê girêdan,<ref name="watson">{{cite book |title=The Birth of Numerical Analysis |last=Watson |first=G.A. |publisher=World Scientific |date=2010 |pages=161–177 |isbn=9789814469456 |chapter=The history and development of numerical analysis in Scotland: a personal perspective |chapter-url=https://core.ac.uk/download/pdf/206717434.pdf}}</ref><ref>{{cite book |title=The Birth of Numerical Analysis |publisher=World Scientific |date=2010 |isbn=978-981-283-625-0 |volume=10 |editor1-last=Bultheel |editor1-first=Adhemar |editor1-link= |url= |editor2-last=Cools |editor2-first=Ronald|rûpel=17}}</ref> lê hinekên din di wê înakirine de ne ku bingeha analîza hejmarî ya modern digihîje eserên [[E. T. Whittaker]] ên sala 1912an.<ref name="watson" /> [[Wêne:Handbook of Mathematical Functions, by Abramowitz and Stegun, cover.jpg|thumb|180px|Weşana ENSTê]] Ji bo hêsankirina hesabkirinên bi destan, kitêbên mezin bi formul û tabloyên daneyan ên wekî xalên înterpolasyonê û katsayiyên fonksiyonê hatin çêkirin. Bi karanîna wan tabloyan ku pir caran ji bo hin fonksiyonan bi 16 reqemên dehekî an jî zêdetir têne hesibandin, mayro dikare li nirxan bigere da ku têxe nav formulên dayîn û texmînên hejmarî yên pir baş ên hin fonksiyonan bi dest bixe. Xebata kanonîk a di vî warî de weşana [[Enstîtuya Neteweyî ya Standard û Teknolojiyê|ENSTê]] ye ku ji hêla ''[[Abramowitz û Stegun]]'' ve hatî edîtekirin, kitêbek ji 1000 rûpelî zêdetir a hejmareke pir mezin ji formul û fonksiyonên ku bi gelemperî têne bikaranîn û nirxên wan li gelek xalan. Nirxên fonksiyonê êdî pir bikêr nînin wexta ku komputer hebe, lê navnîşa mezin a formulan hîn jî dikare pir bikêr be. [[Hesabkarê mekanîkî|Hesabkera mekanîkî]] jî wekî amûrek ji bo hesabên bi destan hatibû pêşxistin. Ev hesabker di salên 1940î de veguherîn komputerên elektronîk û piştre derket holê ku ew komputer ji bo armancên îdarî jî bikêr in. Lêbelê, dahênana komputerê tesîr li qada analîza hejmariyê jî kir,<ref name="20c" /> ji ber ku êdî dikaribûn hesabên dirêjtir û tevlihevtir pêk bînin. [[Xelata Leslie Fox ji bo Analîza Hejmarî]] di sala 1985an de ji aliyê [[Enstîtuya Matematîk û Sepandinên wê]] ve hate destpêkirin. == Konseptên bingehîn == === Metodên rasterast û dubareker === Metodên rasterast çareseriya pirsgirêkekê di hejmareke sinorkirî ya gavan de hesab dikin. Eger ev metod bi karanîna arîtmetîka bi prezîzyona bêdawî bihata pêkanîn, dê bersiva tam bidana. Meselayên wan metodan ew in: [[elîmînasyona Gaussian]], metoda [[faktorîzasyona QR]] ji bo çareserkirina [[sîstemên hevkêşeyên xêzî]], û [[Algorîtma simplexê|metoda simplexê]] a [[Programa xêzî|programsaziya xêzî]]. Di pratîkê de prezîzyona sinorkirî tê bikaranîn û encam nêzîkatiya çareseriya rastîn e (bi şertê ku [[Hejmara saxlam|saxlam]] hebe). Berevajî metodên rasterast, nayê hêvîkirin ku [[Metoda dubarekirî|metodên dubarekirî]] di hejmareke sinorkirî ya gavan de bi dawî bibin, her çend rastbûna bêdawî gengaz beye jî. Bi destpêkirina texmînek destpêkê, metodên dubarekirî nêzîkbûnên li pey hevda çêdikin ku tenê di sinor de digihîjin çareseriya rast. Testek hevgirtinê ku pir caran [[Resîdual|resîdualê]] jî dihewîne, tê destnîşankirin da ku biryar were dayîn ka kengê çareseriyek têr rast (bi hêvî) hatiye dîtin. Tewra bi karanîna aritmetîka rastbûna bêdawî jî, ew metod dê di nav hejmareke sinorkirî ya gavan de negihîjin çareseriyê (bi gelemperî). Mesele metoda Newtonê, [[metoda dubeşkirinê]] û [[Metoda Jacobi|dubarekirina Jacobi]] ne. Di cebîra matrîksa hesabkerî de, metodên dubarekirî bi gelemperî ji bo pirsgirêkên mezin lazim ne.<ref>{{cite book |title=Iterative methods for sparse linear systems |last=Saad |first=Y. |publisher=SIAM |date=2003 |isbn=978-0-89871-534-7 |url=https://archive.org/details/iterativemethods0000saad|rûpel=[https://archive.org/details/iterativemethods0000saad/page/5 5]}}</ref><ref>{{cite book |title=Applied iterative methods |last1=Hageman |first1=L.A. |publisher=Courier Corporation |date=2012 |isbn=978-0-8284-0312-2 |edition=2nd |url= |last2=Young |first2=D.M.|rûpel=4}}</ref><ref>{{cite book |title=Iterative methods for the solution of equations |last=Traub |first=J.F. |publisher=American Mathematical Society |date=1982 |isbn=978-0-8284-0312-2 |edition=2nd |url=|rûpel=4}}</ref><ref>{{cite book |title=Iterative methods for solving linear systems |last=Greenbaum |first=A. |publisher=SIAM |date=1997 |isbn=978-0-89871-396-1 |url=|rûpel=6}}</ref> Di analîza hejmarî de, metodên dubareker (''iterative'') ji metodên rasterast pirtir gelemperî ne. Hin metod di prensîbê de rasterast in, lê bi gelemperî bi awayekî wisa têne bikaranîn ku ne rasterast dibin; wekî mesela [[Pêvajoya GMRES|GMRES]] û [[metoda gradyenta hevgirtî]] (''conjugate gradient method''). Ji bo van metodan, hejmara gavên ku ji bo bidestxistina çareseriya tam pêwîst in ewqas zêde ye ku, mesela metodên dubareker, çareseriyeke nêzîk (nêzîkatiya hejmarî) tê qebûlkirin. Mesela di pirsgirêka çareserkirina : 3''x''³ + 4 = 28 ji bo hêjmara nenas ''x'', li ber çavan bigire. {| style="margin:auto; text-align:right" |+ Metoda rasterast |- | || 3''x''³ + 4 = 28. |- | ''Sûbtrakt 4'' || 3''x''³ = 24. |- | ''parvebû ji 3'' || ''x''³ = &nbsp;8. |- | ''Koka seyê bigire''|| ''x'' = &nbsp;2. |} Ji bo metoda dubarekirinê, metoda dubareker - dubeşî (''bisection method'') li ser f(x) = 3x³ − 24ê pêk bîne. Nirxên destpêkê ew in: a = 0, b = 3, f(a) = −24, f(b) = 57. {| style="margin:auto;" class="wikitable" |+ Metoda dubareker |- ! ''a'' !! ''b'' !! nav !! ''f''(nav) |- | 0 || 3 || 1.5 || &minus;13.875 |- | 1.5 || 3 || 2.25 || 10.17... |- | 1.5 || 2.25 || 1.875 || &minus;4.22... |- | 1.875 || 2.25 || 2.0625 || 2.32... |} Ji vê tabloyê dikare were encamdan ku çareserî di navbera 1.875 û 2.0625 de ye. Dibe ku algorîtma her hejmareke di wê navberê de, bi xeletiyeke kêmtir ji 0.2 bide. === Rewşa hesabkirinê === Pirsgirêka bi rewşa nebaş a hesabkirinê (''ill-conditioned''): Fonksiyona ''f''(x) = 1/(x − 1) li ber çavan bigirin. Bala xwe bidinê ku ''f''(1.1) = 10 û ''f''(1.001) = 1000 e: guhertineke di ''x'' de ku ji 0.1 kêmtir e, dibe sebeba guhertineke nêzîkî 1000î di ''f''(''x'') de. Nirxandina ''f''(x)-ê li nêzîkî x = 1, pirsgirêkeke bi rewşa nebaş e. Pirsgirêka bi rewşa baş a hesabkirinê: Berevajî wê yekê, nirxandina heman fonksiyona ''f''(x) = 1/(x − 1) li nêzîkî x = 10, pirsgirêkek bi rewşa baş e. Mesela ''f''(10) = 1/9 ≈ 0.111 û ''f''(11) = 0.1 e: guhertineke biçûk di ''x'' de dibe sebeba guhertineke biçûk di ''f''(x)-ê de. === Dîskretîzasyon === Herwiha carinan pêwîst e ku pirsgirêkên berdewam bi pirsgirêkeke ji hev veqetandî werin guhertin ku tê zanin çareseriya wê nêzîkî çareseriya pirsgirêka berdewam e; ew pêvajo wekî '[[dîskretîzasyon]]' tê binavkirin. Mesela çareseriya [[Hevkêşeya dîferensiyel|hevkêşeyeke dîferensiyel]] [[Fonksiyon|fonksiyonek]] e. Divê ew fonksiyon bi rêya hejmareke sinorkirî ya daneyan were nîşandan, mesela bi rêya nirxên wê li hejmareke sinorkirî ya xalên di qada wê ya tanîmê de, tevî ku ev qada tanîmê bi xwe berdewam ([[kontînum]]) e. == Binêre == * [[Analîza matematîkî]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} === Bîbliyografî === ==== Dersên online (inglîzî) ==== {{Refbegin}} *[https://web.archive.org/web/20150905141405/http://www.nr.com/oldverswitcher.html ''Numerical Recipes''], William H. Press (free, downloadable previous editions) *[https://web.archive.org/web/20120225082123/http://kr.cs.ait.ac.th/~radok/math/mat7/stepsa.htm ''First Steps in Numerical Analysis''] (Internet Archive|archived), R.J.Hosking, S.Joe, D.C.Joyce, and J.C.Turner *[https://web.archive.org/web/20170801213333/http://www.phy.ornl.gov/csep/CSEP/TEXTOC.html ''CSEP'' (Computational Science Education Project)], U.S. Department of Energy ([[Internet Archive|archived 2017-08-01]]) *[https://dlmf.nist.gov/3 Numerical Methods], ch 3. in the ''Digital Library of Mathematical Functions'' *[https://personal.math.ubc.ca/~cbm/aands/page_875.htm Numerical Interpolation, Differentiation and Integration], ch 25. in the ''Handbook of Mathematical Functions'' (Abramowitz and Stegun) *[https://fncbook.com/ Tobin A. Driscoll and Richard J. Braun: ''Fundamentals of Numerical Computation'' (free online version)] {{Refend}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Matematîk]] [[Kategorî:Fonksiyonên matematîkê]] [[Kategorî:Konseptên matematîkê]] [[Kategorî:Konsept li gorî qadê]] m9qtlb51x761jnf9h80ugleq1gbo8rz 0 329541 2091032 2087622 2026-09-03T05:09:46Z SakuraBot 54179 [[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin 2091032 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Clube Atlético Mineiro''', bi navê '''Atlético Mineiro''' an jî '''Atlético''' jî tê nasîn, yaneyek [[futbol]]<nowiki/>ê ya profesyonel a [[Brezîl|Brezîlyayê]] ye ku li bajarê [[Belo Horizonte]], paytexta eyaleta [[Minas Gerais]], cih digire. Di 25ê adara 1908an de ji aliyê 22 xwendekaran ve li parka bajêr a Belo Horizonteyê hate damezrandin. Lîstikên xwe yên malê li [[Arena MRV]] dilîze, ku mezinahiya wê dikare nêzî 46.000 temaşevan li xwe digre. Niha di [[Campeonato Mineiro]] de, ku asta herî bilind a futbolê ya eyaleta Minas Gerais e, û di [[Campeonato Brasileiro Série A]] de, ku asta herî bilind a futbolê ya Brezîlyayê ye, pêşbaziyê dike.<ref>[https://atletico.com.br/institucional/apresentacao/ Apresentação] — Clube Atlético Mineiro</ref><ref>[https://atletico.com.br/identidade/historia/ História] — Clube Atlético Mineiro</ref> Atlético Mineiro yek ji tîmên herî serkeftî yên futbolê li Minas Gerais e û 50 caran [[Campeonato Mineiro]] bi dest xistiye. Di asta neteweyî de, yane di salên 1937, 1971 û 2021an de [[Campeonato Brasileiro]] bi dest xistiye. Di sala 2013an de [[Copa Libertadores]] û di sala 2014an de [[Recopa Sudamericana]] bi dest xistiye. Her wiha di salên 2014 û 2021an de [[Copa do Brasil]] û di salên 1992 û 1997an de [[Copa CONMEBOL]] bi dest xistiye.<ref>[https://atletico.com.br/futebol/masculino/titulos/ Títulos] — Clube Atlético Mineiro</ref><ref>[https://atletico.com.br/titulo/campeonato-mineiro-2025-hexacampeao/ Campeonato Mineiro 2025] — Clube Atlético Mineiro</ref> Atlético Mineiro yek ji tîmên herî girîng ên futbolê yên Brezîlyayê ye û bi navê Galo jî tê nasîn. Galo, ku wateya wê ''dîk'' e, maskot û yek ji sembolên sereke yên yaneyê ye. Di sala 1945an de karîkaturîst [[Fernando Pieruccetti]], ku bi navê Mangabeira jî dihat nasîn, wêneyê Galo yê ku îro wek sembola yaneyê tê nasîn afirand.<ref>[https://atletico.com.br/identidade/historia/ História] — Clube Atlético Mineiro</ref> Dijberê sereke yê Atlético Mineiro, yaneya [[Cruzeiro EC|Cruzeiro]] ye. Hevrikiya di navbera her du tîman de bi navê [[Clássico Mineiro]] tê nasîn. Dema ku her du yane li hember hev dilîzin, ev derbî yek ji pêşbirkinên herî girîng ên futbolê li eyaleta Minas Gerais e. Di 27ê mijdara 1927an de Atlético Mineiro Cruzeiro bi encama 9–2 têk bir, ku ev yek ji encamên herî navdar ên dîroka vê hevrikiyê ye.<ref>[https://atletico.com.br/identidade/historia/ História] — Clube Atlético Mineiro</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Campeonato Brasileiro Série A]] [[Kategorî:Futbol li Brezîl]] [[en:Clube Atlético Mineiro]] [[Kategorî:Yaneya futbolê ya Brezîlê]] 15bgblxq955mhinuxs6s8sv9sdcgr0g 0 329649 2091018 2090405 2026-09-03T04:54:36Z Kurê Acemî 105128 Kurê Acemîî/ê navê [[Dewleta Ordiya Zêrîn]] weke [[Dewleta Ordaya Zêrîn]] guhart 2090405 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank welat2/wîkîdane}} '''Ordiya Zêrîn''' an jî '''Ulusê Joçî''' ku bi xwe navê '''''Ulug Ulus''''' (tê maneya "Dewleta Mezin") li xwe kiribû, xanedanekî [[Mongol|mongolî]] di navbeya sedeyên 13 û 16an de bû ku li beşa bakurê rojavayê [[Împeratoriya Mongolî]] de hatiye damezrandin.<ref>{{cite book |title=The Cambridge History of Russia |publisher=Cambridge University Press |year=2006 |page=130 |isbn=978-0-521-81227-6 |volume=1: From Early Rus' to 1689 |editor-last=Perrie |editor-first=Maureen |url=https://books.google.com/books?id=E8HhcQAACAAJ&pg=PA130}}</ref> Piştî dabeşbûna împeratoriyê di sala 1259an de, ew bû xanedaneke ku di warê kiryarî de serbixwe bû. Împeratoriya Mongolan di sala 1206an de piştî ku [[Cengîz Xan]] eşîrên mongolan bi yek kir, hatiye damezrandin. Ew di demekê de bû yek ji împaratoriyên herî mezin ya dîrokê. Piştî mirina Cengîz Xan, axa împeratoriyê di nav çend beşan de hate parvekirin. [[Berke Xan]] ku neviyê Cengîz Xan bû, li ser axa Dewleta Ordiya Zêrîn hikum kir. Ew di navbera salên 1257 û 1266an de bûye xan. Berke Xan di dîrokê de ji bo giringiya wî di warên siyasî û dînî de hatiye naskirin. Ew dînê [[Îslam|îslamê]] qebûl kir û bû yek ji yekên serokên mongol ên misilman. Di destpêka sedeya 16an de, dewlet hêdî hêdî hilweşî. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] 9tpqgdmhputzytf118zhwvdinqz7vjz 2091022 2091018 2026-09-03T04:54:57Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2091022 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank welat2/wîkîdane}} '''Ordaya Zêrîn''' an jî '''Ulusê Joçî''' ku bi xwe navê '''''Ulug Ulus''''' (tê maneya "Dewleta Mezin") li xwe kiribû, xanedanekî [[Mongol|mongolî]] di navbeya sedeyên 13 û 16an de bû ku li beşa bakurê rojavayê [[Împeratoriya Mongolî]] de hatiye damezrandin.<ref>{{cite book |title=The Cambridge History of Russia |publisher=Cambridge University Press |year=2006 |page=130 |isbn=978-0-521-81227-6 |volume=1: From Early Rus' to 1689 |editor-last=Perrie |editor-first=Maureen |url=https://books.google.com/books?id=E8HhcQAACAAJ&pg=PA130}}</ref> Piştî dabeşbûna împeratoriyê di sala 1259an de, ew bû xanedaneke ku di warê kiryarî de serbixwe bû. Împeratoriya Mongolan di sala 1206an de piştî ku [[Cengîz Xan]] eşîrên mongolan bi yek kir, hatiye damezrandin. Ew di demekê de bû yek ji împaratoriyên herî mezin ya dîrokê. Piştî mirina Cengîz Xan, axa împeratoriyê di nav çend beşan de hate parvekirin. [[Berke Xan]] ku neviyê Cengîz Xan bû, li ser axa Dewleta Ordiya Zêrîn hikum kir. Ew di navbera salên 1257 û 1266an de bûye xan. Berke Xan di dîrokê de ji bo giringiya wî di warên siyasî û dînî de hatiye naskirin. Ew dînê [[Îslam|îslamê]] qebûl kir û bû yek ji yekên serokên mongol ên misilman. Di destpêka sedeya 16an de, dewlet hêdî hêdî hilweşî. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] 26wjgx16hx0c9v26hbogmii4baql5o5 2091025 2091022 2026-09-03T04:57:46Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2091025 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank welat2/wîkîdane}} '''Ordaya Zêrîn''' an jî '''Ulusê Joçî''' ku bi xwe navê '''''Ulug Ulus''''' (tê maneya "Dewleta Mezin") li xwe kiribû, xanedanekî [[Mongol|mongolî]] di navbeya sedeyên 13 û 16an de bû ku li beşa bakurê rojavayê [[Împeratoriya Mongolî]] de hatiye damezrandin.<ref>{{cite book |title=The Cambridge History of Russia |publisher=Cambridge University Press |year=2006 |page=130 |isbn=978-0-521-81227-6 |volume=1: From Early Rus' to 1689 |editor-last=Perrie |editor-first=Maureen |url=https://books.google.com/books?id=E8HhcQAACAAJ&pg=PA130}}</ref> Piştî dabeşbûna împeratoriyê di sala 1259an de, ew bû xanedaneke ku di warê kiryarî de serbixwe bû. Împeratoriya Mongolan di sala 1206an de piştî ku [[Cengîz Xan]] eşîrên mongolan bi yek kir, hatiye damezrandin. Ew di demekê de bû yek ji împaratoriyên herî mezin ya dîrokê. Piştî mirina Cengîz Xan, axa împeratoriyê di nav çend beşan de hate parvekirin. [[Berke Xan]] ku neviyê Cengîz Xan bû, li ser axa Dewleta Ordiya Zêrîn hikum kir. Ew di navbera salên 1257 û 1266an de bûye xan. Berke Xan di dîrokê de ji bo giringiya wî di warên siyasî û dînî de hatiye naskirin. Ew dînê [[Îslam|îslamê]] qebûl kir û bû yek ji yekên serokên mongol ên misilman. Di destpêka sedeya 16an de, dewlet hêdî hêdî hilweşî. [[Xanatiya Krîm]] û [[Xanatiya Qazaxê]] ku bermayiyên dawî yên Ordaya Zêrîn bûn, heta salên 1783 û 1847an man; di wan salan de, ew ji aliyê dewleta rûs a berfirehbûyî ve hatin dagirkirin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] psw02ini1ldxu2ws807owcs9nsvssqm 2091027 2091025 2026-09-03T05:03:21Z Kurê Acemî 105128 /* */ + 2091027 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank welat2/wîkîdane}} '''Ordaya Zêrîn''' an jî '''Ulusê Joçî''' ku bi xwe navê '''''Ulug Ulus''''' (tê maneya "Dewleta Mezin") li xwe kiribû, xanedanekî [[Mongol|mongolî]] di navbeya sedeyên 13 û 16an de bû ku li beşa bakurê rojavayê [[Împeratoriya Mongolî]] de hatiye damezrandin.<ref>{{cite book |title=The Cambridge History of Russia |publisher=Cambridge University Press |year=2006 |page=130 |isbn=978-0-521-81227-6 |volume=1: From Early Rus' to 1689 |editor-last=Perrie |editor-first=Maureen |url=https://books.google.com/books?id=E8HhcQAACAAJ&pg=PA130}}</ref> Piştî dabeşbûna împeratoriyê di sala 1259an de, ew bû xanedaneke ku di warê kiryarî de serbixwe bû. Împeratoriya Mongolan di sala 1206an de piştî ku [[Cengîz Xan]] eşîrên mongolan bi yek kir, hatiye damezrandin. Ew di demekê de bû yek ji împaratoriyên herî mezin ya dîrokê. Piştî mirina Cengîz Xan, axa împeratoriyê di nav çend beşan de hate parvekirin. [[Berke Xan]] ku neviyê Cengîz Xan bû, li ser axa Dewleta Ordiya Zêrîn hikum kir. Ew di navbera salên 1257 û 1266an de bûye xan. Berke Xan di dîrokê de ji bo giringiya wî di warên siyasî û dînî de hatiye naskirin. Qûweta leşkerî ya Ordayê di wexta desthildariya [[Ozbeg Xan]] (1312–1341) de, yê ku [[îslam]] qebûl kiribû, gihîşt asta xwe ya herî bilind. Di wê serdema geşbûna xwe ya herî bilind de, axa Ordaya Zêrîn ji [[Sîbîrya]] û [[Asyaya Navendî|Asyaya Merkezî]] heta beşên [[Ewropaya Rojhilat]], ji [[Çiyayên Ûralê]] bigire heta [[çemê Dunayê]] li rojava, û ji [[Deryaya Reş]] heta [[Deryaya Qezwînê]] li başûr, dirêj dibû, û herwiha li gel [[Çiyayên Qefqazê]] û axa xanedaniya mongolî ya bi navê [[Dewleta îlxaniyan|îlxanî]] sinorê wê hebû.<ref name="Britannica1">{{cite encyclopedia |title=Golden Horde |encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]] |url=https://www.britannica.com/place/Golden-Horde |date=2007 |quote=}}</ref> Ew dînê [[Îslam|îslamê]] qebûl kir û bû yek ji yekên serokên mongol ên misilman. Di destpêka sedeya 16an de, dewlet hêdî hêdî hilweşî. [[Xanatiya Krîm]] û [[Xanatiya Qazaxê]] ku bermayiyên dawî yên Ordaya Zêrîn bûn, heta salên 1783 û 1847an man; di wan salan de, ew ji aliyê dewleta rûs a berfirehbûyî ve hatin dagirkirin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] 1onxyhrrs0nyajcclo2jg5qthysq3sh 2091042 2091027 2026-09-03T06:34:03Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2091042 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank welat2/wîkîdane}} '''Ordaya Zêrîn''' an jî '''Ulusê Joçî''' ku bi xwe navê '''''Ulug Ulus''''' (tê maneya "Dewleta Mezin") li xwe kiribû, xanedanekî [[Mongol|mongolî]] di navbeya sedeyên 13 û 16an de bû ku li beşa bakurê rojavayê [[Împeratoriya Mongolî]] de hatiye damezrandin.<ref>{{cite book |title=The Cambridge History of Russia |publisher=Cambridge University Press |year=2006 |page=130 |isbn=978-0-521-81227-6 |volume=1: From Early Rus' to 1689 |editor-last=Perrie |editor-first=Maureen |url=https://books.google.com/books?id=E8HhcQAACAAJ&pg=PA130}}</ref> Piştî dabeşbûna împeratoriyê di sala 1259an de, ew bû xanedaneke ku di warê kiryarî de serbixwe bû. Împeratoriya Mongolan di sala 1206an de piştî ku [[Cengîz Xan]] eşîrên mongolan bi yek kir, hatiye damezrandin. Ew di demekê de bû yek ji împaratoriyên herî mezin ya dîrokê. Piştî mirina Cengîz Xan, axa împeratoriyê di nav çend beşan de hate parvekirin. [[Berke Xan]] ku neviyê Cengîz Xan bû, li ser axa Dewleta Ordaya Zêrîn hikum kir. Ew di navbera salên 1257 û 1266an de bûye xan. Berke Xan di dîrokê de ji bo giringiya wî di warên siyasî û dînî de hatiye naskirin. Qûweta leşkerî ya Ordayê di wexta desthildariya [[Ozbeg Xan]] (1312–1341) de, yê ku [[îslam]] qebûl kiribû, gihîşt asta xwe ya herî bilind. Di wê serdema geşbûna xwe ya herî bilind de, axa Ordaya Zêrîn ji [[Sîbîrya]] û [[Asyaya Navendî|Asyaya Merkezî]] heta beşên [[Ewropaya Rojhilat]], ji [[Çiyayên Ûralê]] bigire heta [[çemê Dunayê]] li rojava, û ji [[Deryaya Reş]] heta [[Deryaya Qezwînê]] li başûr, dirêj dibû, û herwiha li gel [[Çiyayên Qefqazê]] û axa xanedaniya mongolî ya bi navê [[Dewleta îlxaniyan|îlxanî]] sinorê wê hebû.<ref name="Britannica1">{{cite encyclopedia |title=Golden Horde |encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]] |url=https://www.britannica.com/place/Golden-Horde |date=2007 |quote=}}</ref> Ew dînê [[Îslam|îslamê]] qebûl kir û bû yek ji yekên serokên mongol ên misilman. Di destpêka sedeya 16an de, dewlet hêdî hêdî hilweşî. [[Xanatiya Krîm]] û [[Xanatiya Qazaxê]] ku bermayiyên dawî yên Ordaya Zêrîn bûn, heta salên 1783 û 1847an man; di wan salan de, ew ji aliyê dewleta rûs a berfirehbûyî ve hatin dagirkirin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] pwna3hmxhhpsphhmsao6akmi89yur13 1 329650 2091007 2090409 2026-09-03T04:37:44Z Rewiye tine 40516 /* Nav û pêşarojê wê gotarê */ Bersiv 2091007 wikitext text/x-wiki == Nav û pêşarojê wê gotarê == Merheba @[[Bikarhêner:Rewiye tine|Rewiye tine]], te sernavê gotarê bi tirkî çêkir, inglîzî: [[:en:Golden Horde]]; almanî: [[:de:Goldene Horde]]; heqê ku tu sernav tercimeya kurdî jî bikî, heval. Ez pir şah bûme le ku kesekî gotar di derbarê wê mijarê jî li vir çêdike, lê em qîmet bidin ku gotar mîna li ser wîkîpediyayên din bi çavkanî, agahîdank, sernavê qaling û di rewşeke baş û kalîte were nivîsandin. Tu wê gotarê hîn berfireh dikî? Gelek rêz! [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 11:28, 1 îlon 2026 (UTC) :https://ku.wikipedia.org/wiki/%C3%8Emperatoriya_Mongol%C3%AE li vir, wisa hatîye nivîsîn. Li gor wî min çêkir. [[Bikarhêner:Rewiye tine|Rewiye tine]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Rewiye tine|gotûbêj]]) 16:37, 1 îlon 2026 (UTC) :Min hezkir agahîyek kurt bidim. [[Bikarhêner:Rewiye tine|Rewiye tine]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Rewiye tine|gotûbêj]]) 16:38, 1 îlon 2026 (UTC) ::Dibînim, wê wextê keseke berê ve wê nivîsiyê xelet kir. Loma em diqat bikin jî li ser wan tiştan. Ezê tercimeya rast bigerim û hinek ji wê gotarê biguherînim, sewa ku rewşeke standard a wîkîpediyayê bigihijê. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 16:43, 1 îlon 2026 (UTC) ::Riya te ava ji bo eserên te yên pêşerojê. Eger ku pirsên te hebin tu her tim dikarî li ser gotûbêja min an jî yên bikarhênerên din pirs bikî. Her kes ku li vir çalak e ji bo wîkîpediyaya kurdî giring e. ::Dem baş. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 17:08, 1 îlon 2026 (UTC) :::Merhaba, tirk dibêjin ''orda'' ne ordu. li wir qest ne leşkerî ye. Dewleta Ordaya Zêrîn ne cihê tir e? [[Bikarhêner:Rewiye tine|Rewiye tine]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Rewiye tine|gotûbêj]]) 04:37, 3 îlon 2026 (UTC) 8ms8d4caq806j86ycgoqsee97k02o6h 2091012 2091007 2026-09-03T04:49:02Z Kurê Acemî 105128 /* Nav û pêşarojê wê gotarê */ Bersiv 2091012 wikitext text/x-wiki == Nav û pêşarojê wê gotarê == Merheba @[[Bikarhêner:Rewiye tine|Rewiye tine]], te sernavê gotarê bi tirkî çêkir, inglîzî: [[:en:Golden Horde]]; almanî: [[:de:Goldene Horde]]; heqê ku tu sernav tercimeya kurdî jî bikî, heval. Ez pir şah bûme le ku kesekî gotar di derbarê wê mijarê jî li vir çêdike, lê em qîmet bidin ku gotar mîna li ser wîkîpediyayên din bi çavkanî, agahîdank, sernavê qaling û di rewşeke baş û kalîte were nivîsandin. Tu wê gotarê hîn berfireh dikî? Gelek rêz! [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 11:28, 1 îlon 2026 (UTC) :https://ku.wikipedia.org/wiki/%C3%8Emperatoriya_Mongol%C3%AE li vir, wisa hatîye nivîsîn. Li gor wî min çêkir. [[Bikarhêner:Rewiye tine|Rewiye tine]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Rewiye tine|gotûbêj]]) 16:37, 1 îlon 2026 (UTC) :Min hezkir agahîyek kurt bidim. [[Bikarhêner:Rewiye tine|Rewiye tine]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Rewiye tine|gotûbêj]]) 16:38, 1 îlon 2026 (UTC) ::Dibînim, wê wextê keseke berê ve wê nivîsiyê xelet kir. Loma em diqat bikin jî li ser wan tiştan. Ezê tercimeya rast bigerim û hinek ji wê gotarê biguherînim, sewa ku rewşeke standard a wîkîpediyayê bigihijê. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 16:43, 1 îlon 2026 (UTC) ::Riya te ava ji bo eserên te yên pêşerojê. Eger ku pirsên te hebin tu her tim dikarî li ser gotûbêja min an jî yên bikarhênerên din pirs bikî. Her kes ku li vir çalak e ji bo wîkîpediyaya kurdî giring e. ::Dem baş. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 17:08, 1 îlon 2026 (UTC) :::Merhaba, tirk dibêjin ''orda'' ne ordu. li wir qest ne leşkerî ye. Dewleta Ordaya Zêrîn ne cihê tir e? [[Bikarhêner:Rewiye tine|Rewiye tine]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Rewiye tine|gotûbêj]]) 04:37, 3 îlon 2026 (UTC) ::::Merheba @[[Bikarhêner:Rewiye tine|Rewiye tine]], ''Orda'' û ''ordu'' hevmane ne. Yek ji tirkiya kevnare ye û yek jî ji tirkiya îro ye. Xanedan bi eslê xwe mongol bû, lê desthildariyên wê piştî zemanê bi tirkiya kevnare axivtin. Ji ber ku em tercime dikin, em kelîmeyên kurdî bikar anî dikin. Ji ber ve yekê min kelîmeya '''ordî''' bikar aniye. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 04:49, 3 îlon 2026 (UTC) lo4kt2szv68qb5w3znjp4iocs9a3vwn 2091013 2091012 2026-09-03T04:50:18Z Kurê Acemî 105128 /* Nav û pêşarojê wê gotarê */ 2091013 wikitext text/x-wiki == Nav û pêşarojê wê gotarê == Merheba @[[Bikarhêner:Rewiye tine|Rewiye tine]], te sernavê gotarê bi tirkî çêkir, inglîzî: [[:en:Golden Horde]]; almanî: [[:de:Goldene Horde]]; heqê ku tu sernav tercimeya kurdî jî bikî, heval. Ez pir şah bûme le ku kesekî gotar di derbarê wê mijarê jî li vir çêdike, lê em qîmet bidin ku gotar mîna li ser wîkîpediyayên din bi çavkanî, agahîdank, sernavê qaling û di rewşeke baş û kalîte were nivîsandin. Tu wê gotarê hîn berfireh dikî? Gelek rêz! [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 11:28, 1 îlon 2026 (UTC) :https://ku.wikipedia.org/wiki/%C3%8Emperatoriya_Mongol%C3%AE li vir, wisa hatîye nivîsîn. Li gor wî min çêkir. [[Bikarhêner:Rewiye tine|Rewiye tine]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Rewiye tine|gotûbêj]]) 16:37, 1 îlon 2026 (UTC) :Min hezkir agahîyek kurt bidim. [[Bikarhêner:Rewiye tine|Rewiye tine]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Rewiye tine|gotûbêj]]) 16:38, 1 îlon 2026 (UTC) ::Dibînim, wê wextê keseke berê ve wê nivîsiyê xelet kir. Loma em diqat bikin jî li ser wan tiştan. Ezê tercimeya rast bigerim û hinek ji wê gotarê biguherînim, sewa ku rewşeke standard a wîkîpediyayê bigihijê. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 16:43, 1 îlon 2026 (UTC) ::Riya te ava ji bo eserên te yên pêşerojê. Eger ku pirsên te hebin tu her tim dikarî li ser gotûbêja min an jî yên bikarhênerên din pirs bikî. Her kes ku li vir çalak e ji bo wîkîpediyaya kurdî giring e. ::Dem baş. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 17:08, 1 îlon 2026 (UTC) :::Merhaba, tirk dibêjin ''orda'' ne ordu. li wir qest ne leşkerî ye. Dewleta Ordaya Zêrîn ne cihê tir e? [[Bikarhêner:Rewiye tine|Rewiye tine]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Rewiye tine|gotûbêj]]) 04:37, 3 îlon 2026 (UTC) ::::Merheba @[[Bikarhêner:Rewiye tine|Rewiye tine]], ''Orda'' (ne maneya îro) û ''ordu'' hevmane ne. Yek ji tirkiya kevnare ye û yek jî ji tirkiya îro ye. Xanedan bi eslê xwe mongol bû, lê desthildariyên wê piştî zemanê bi tirkiya kevnare axivtin. Ji ber ku em tercime dikin, em kelîmeyên kurdî bikar anî dikin. Ji ber ve yekê min kelîmeya '''ordî''' bikar aniye. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 04:49, 3 îlon 2026 (UTC) qwk4h9zv5ulq7iodkijl23thsmavf4z 2091014 2091013 2026-09-03T04:53:54Z Kurê Acemî 105128 2091014 wikitext text/x-wiki == Nav û pêşarojê wê gotarê == Merheba @[[Bikarhêner:Rewiye tine|Rewiye tine]], te sernavê gotarê bi tirkî çêkir, inglîzî: [[:en:Golden Horde]]; almanî: [[:de:Goldene Horde]]; heqê ku tu sernav tercimeya kurdî jî bikî, heval. Ez pir şah bûme le ku kesekî gotar di derbarê wê mijarê jî li vir çêdike, lê em qîmet bidin ku gotar mîna li ser wîkîpediyayên din bi çavkanî, agahîdank, sernavê qaling û di rewşeke baş û kalîte were nivîsandin. Tu wê gotarê hîn berfireh dikî? Gelek rêz! [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 11:28, 1 îlon 2026 (UTC) :https://ku.wikipedia.org/wiki/%C3%8Emperatoriya_Mongol%C3%AE li vir, wisa hatîye nivîsîn. Li gor wî min çêkir. [[Bikarhêner:Rewiye tine|Rewiye tine]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Rewiye tine|gotûbêj]]) 16:37, 1 îlon 2026 (UTC) :Min hezkir agahîyek kurt bidim. [[Bikarhêner:Rewiye tine|Rewiye tine]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Rewiye tine|gotûbêj]]) 16:38, 1 îlon 2026 (UTC) ::Dibînim, wê wextê keseke berê ve wê nivîsiyê xelet kir. Loma em diqat bikin jî li ser wan tiştan. Ezê tercimeya rast bigerim û hinek ji wê gotarê biguherînim, sewa ku rewşeke standard a wîkîpediyayê bigihijê. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 16:43, 1 îlon 2026 (UTC) ::Riya te ava ji bo eserên te yên pêşerojê. Eger ku pirsên te hebin tu her tim dikarî li ser gotûbêja min an jî yên bikarhênerên din pirs bikî. Her kes ku li vir çalak e ji bo wîkîpediyaya kurdî giring e. ::Dem baş. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 17:08, 1 îlon 2026 (UTC) :::Merhaba, tirk dibêjin ''orda'' ne ordu. li wir qest ne leşkerî ye. Dewleta Ordaya Zêrîn ne cihê tir e? [[Bikarhêner:Rewiye tine|Rewiye tine]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Rewiye tine|gotûbêj]]) 04:37, 3 îlon 2026 (UTC) 8ms8d4caq806j86ycgoqsee97k02o6h 2091017 2091014 2026-09-03T04:54:15Z Kurê Acemî 105128 /* Nav û pêşarojê wê gotarê */ Bersiv 2091017 wikitext text/x-wiki == Nav û pêşarojê wê gotarê == Merheba @[[Bikarhêner:Rewiye tine|Rewiye tine]], te sernavê gotarê bi tirkî çêkir, inglîzî: [[:en:Golden Horde]]; almanî: [[:de:Goldene Horde]]; heqê ku tu sernav tercimeya kurdî jî bikî, heval. Ez pir şah bûme le ku kesekî gotar di derbarê wê mijarê jî li vir çêdike, lê em qîmet bidin ku gotar mîna li ser wîkîpediyayên din bi çavkanî, agahîdank, sernavê qaling û di rewşeke baş û kalîte were nivîsandin. Tu wê gotarê hîn berfireh dikî? Gelek rêz! [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 11:28, 1 îlon 2026 (UTC) :https://ku.wikipedia.org/wiki/%C3%8Emperatoriya_Mongol%C3%AE li vir, wisa hatîye nivîsîn. Li gor wî min çêkir. [[Bikarhêner:Rewiye tine|Rewiye tine]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Rewiye tine|gotûbêj]]) 16:37, 1 îlon 2026 (UTC) :Min hezkir agahîyek kurt bidim. [[Bikarhêner:Rewiye tine|Rewiye tine]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Rewiye tine|gotûbêj]]) 16:38, 1 îlon 2026 (UTC) ::Dibînim, wê wextê keseke berê ve wê nivîsiyê xelet kir. Loma em diqat bikin jî li ser wan tiştan. Ezê tercimeya rast bigerim û hinek ji wê gotarê biguherînim, sewa ku rewşeke standard a wîkîpediyayê bigihijê. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 16:43, 1 îlon 2026 (UTC) ::Riya te ava ji bo eserên te yên pêşerojê. Eger ku pirsên te hebin tu her tim dikarî li ser gotûbêja min an jî yên bikarhênerên din pirs bikî. Her kes ku li vir çalak e ji bo wîkîpediyaya kurdî giring e. ::Dem baş. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 17:08, 1 îlon 2026 (UTC) :::Merhaba, tirk dibêjin ''orda'' ne ordu. li wir qest ne leşkerî ye. Dewleta Ordaya Zêrîn ne cihê tir e? [[Bikarhêner:Rewiye tine|Rewiye tine]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Rewiye tine|gotûbêj]]) 04:37, 3 îlon 2026 (UTC) ::::Min hinek lêkolîn kir, erê, gotina te rast e. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 04:54, 3 îlon 2026 (UTC) 25mf71x1j9glcxnad9or8jb6o1t8pv9 2091020 2091017 2026-09-03T04:54:36Z Kurê Acemî 105128 Kurê Acemîî/ê navê [[Gotûbêj:Dewleta Ordiya Zêrîn]] weke [[Gotûbêj:Dewleta Ordaya Zêrîn]] guhart 2091017 wikitext text/x-wiki == Nav û pêşarojê wê gotarê == Merheba @[[Bikarhêner:Rewiye tine|Rewiye tine]], te sernavê gotarê bi tirkî çêkir, inglîzî: [[:en:Golden Horde]]; almanî: [[:de:Goldene Horde]]; heqê ku tu sernav tercimeya kurdî jî bikî, heval. Ez pir şah bûme le ku kesekî gotar di derbarê wê mijarê jî li vir çêdike, lê em qîmet bidin ku gotar mîna li ser wîkîpediyayên din bi çavkanî, agahîdank, sernavê qaling û di rewşeke baş û kalîte were nivîsandin. Tu wê gotarê hîn berfireh dikî? Gelek rêz! [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 11:28, 1 îlon 2026 (UTC) :https://ku.wikipedia.org/wiki/%C3%8Emperatoriya_Mongol%C3%AE li vir, wisa hatîye nivîsîn. Li gor wî min çêkir. [[Bikarhêner:Rewiye tine|Rewiye tine]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Rewiye tine|gotûbêj]]) 16:37, 1 îlon 2026 (UTC) :Min hezkir agahîyek kurt bidim. [[Bikarhêner:Rewiye tine|Rewiye tine]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Rewiye tine|gotûbêj]]) 16:38, 1 îlon 2026 (UTC) ::Dibînim, wê wextê keseke berê ve wê nivîsiyê xelet kir. Loma em diqat bikin jî li ser wan tiştan. Ezê tercimeya rast bigerim û hinek ji wê gotarê biguherînim, sewa ku rewşeke standard a wîkîpediyayê bigihijê. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 16:43, 1 îlon 2026 (UTC) ::Riya te ava ji bo eserên te yên pêşerojê. Eger ku pirsên te hebin tu her tim dikarî li ser gotûbêja min an jî yên bikarhênerên din pirs bikî. Her kes ku li vir çalak e ji bo wîkîpediyaya kurdî giring e. ::Dem baş. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 17:08, 1 îlon 2026 (UTC) :::Merhaba, tirk dibêjin ''orda'' ne ordu. li wir qest ne leşkerî ye. Dewleta Ordaya Zêrîn ne cihê tir e? [[Bikarhêner:Rewiye tine|Rewiye tine]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Rewiye tine|gotûbêj]]) 04:37, 3 îlon 2026 (UTC) ::::Min hinek lêkolîn kir, erê, gotina te rast e. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 04:54, 3 îlon 2026 (UTC) 25mf71x1j9glcxnad9or8jb6o1t8pv9 0 329664 2090888 2090531 2026-09-02T12:30:44Z Kurê Acemî 105128 /* Tarîxa kelîmeyê */ 2090888 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{multiple image|perrow=1 / 1|total_width=350|image1=Polynomial2.svg|alt1=Polynomial equation: 2x^2 + 4x - 6 = 0|link1=Polynomial equation|caption1=[[Cebîriya seretayî]] lêkolînê li ser wan nirxan dike ku wan hevkêşeyên bi rêya operasyonên arîmetîkî hatine avakirin, çareser dikin.|image2=Ring of integers2.svg|alt2=Signature of the ring of integers|link2=Ring of integers|caption2=[[Cebîriya abstrakt]] [[Pêkhateya cebîrî|pêkhateyên cebîrî]] lêkolîn dike, wekî ringê tamhejmaran ku ji koma [[Tamhejmar|tamhejmaran]] pêk tê.}} '''Cebîr''' (ji [[Zimanê erebî|erebî]]: الجبر, ''al-ǧabr'' “hevkirina perçeyên xirab“) binebeşê [[Matematîk|matematîkê]] ye ku bi sîstemên abstrakt re ku wekî [[Pêhateya cebîrî|pêkhateyên cebîrî]] têne naskirin û bi pêvajokirina îfadeyên di nav wan sîsteman de mijûl dibe. Ew giştîkirina [[Arîtmetîk|arîtmetîkê]] ye ku [[Guherbar (matematîk)|guherbar]] û [[operasyonên cebîrî]], ji bilî operasyonên asayî yên arîtmetîkê yên wekî [[komkirin]] û [[Zêdekirin|zêdekirinê]], dide zanin. Di axaftina rojane de, cebîr bi gelemperî wekî hesabkirina bi elementên nenas ji [[Wekhevî|wekheviyan]] de (mesela <math>x + 1 = 2</math>) têye pênasekirin; ew elementên nenas bi rêya herfan têne nîşandan. Matematîknasê yewnanî yê ji Îskenderiyeyê, [[Dîofantos]] ku divê di navbera salên 100ê {{Bz}} û 350ê {{Pz}} de jiya kir, di kevneşopiya Rojava de wekî damezrînerê cebîrê tê hesibandin. Esera wî ya bi navê ''[[Arîtmetîka]]'' ku ji sêzdeh kitêban pêk tê, esera herî kevn e ku heta roja me (bi awayekî qismî) maye û tê de metoda cebîrî (ango hesabkirina bi herfan) tê bikaranîn. Di [[serdema kevnare]] de, metodên cebîrî cara ewil ji bo çareserkirina pirsgirêkên taybet ên di warên wekî [[Geometrî|geometriyê]] de hatin lêkolînkirin. Ew rewş di sedsala 9an de bi [[Xwarezmî|Mihemed kurê Mûsayê Xwarezmî]] re guherî; wî cebîr wekî dîsîplîneke matematîkî ya serbixwe û ji geometriyê ferq, bi awayekî sîstematîk saz kiriye. Matematîknasên destpêkê heta sedeyên 16 û 17an de, wexta ku sîstemeke sembolîk a hûrgilî û hişk hate pêşxistin, hevkêşe û çareseriyên wan bi karanîna kelîme û kurtenivîsan rave dikirin. Di nîvê sedeya 19an de, çarçoveya cebîriyê ji [[teoriya hevkêşeyan]] wêdetir berfireh bû û cureyên cihêreng ên operasyon û pêkhateyên cebîrî li xwe girtiye. Cebîr bi gelek şaxên matematîkê re, wekî geometrî, [[topolojî]], [[Bîrdoza jimare|teoriya hejmaran]], [[kalkulus]] û herwiha bi warên din ên lêkolînê yên wekî [[mentiq]] û [[Zanist|zanistên ezmûnî]] re têkildar e. == Tarîx == [[Wêne:2064 aryabhata-crp.jpg|thumb|150px|[[Aryabhata|Aryabhata I]] (476 – nêzîkî 550), matematîknasekî hindî ku hejmara [[Sifir (hejmar)|sifir]] bikar aniye û li Hindistanê ji ber hesabên wî yên astronomîkî tê rêzgirtin. Peykerekî modern li Navenda Zanîngeha Astronomî û Astrofizîkê li [[Pune]].]] === Tarîxa kelîmeyê === Kelîmeya ''cebîr'' ji sernavê kitêba matematîkê ya bi navê [[Pirtûka puxteyê li ser hesaba cebîr û beramberiyê|''al-Kitāb al-muḫtaṣar fī ḥisāb al-ǧabr wa-ʾl-muqābala'']] ku derdora sala 825an {{Pz}} hatiye nivîsîn, tê; ew kitêb ji aliyê matematîknas û zanyarê faris [[Xwarezmî]] ve hatiye nivîsandin, yê ku di sedsala 9an de li [[Bexda|Bexdayê]] çalak bû. Di sala 1145an de, yekê wergera [[Zimanê latînî|latînî]] bi navê ''Liber algebrae et almucabola'', ji aliyê Robertê Chesterî ve hate hazirkirik; wê eserê tesîreke kûr li ser pêşveçûna matematîkê di wexta [[Ronesans|Ronesansê]] de kir. Mesela [[Gerolamo Cardano]] di esera wî ya bi navê ''[[Ars magna]]'' de, bi awayekî eşkere behsa Xwarezmî dike wekî dahênerê wê "hunerê" ku di wê kitêbê de hatiye şirovekirin. Xwarezmî di kitêba wî de kelîmeya ''al-ǧabr'' (ku di erebî de tê maneya "temamkirin" an "wegerandina rewşa berê") ji bo danasîna metodeke guhertina hevkêşeyan bikaranî; bi taybetî jî ji bo veguherandina hevkêşeyên pile-duyê bo yek ji şeş şêweyên standard ku piştre bi rêya ramanên geometrîk dihatin çareserkirin. Kelîmeya modern “cebîr” paşê di zimanê kurdî de ket. [[Kategorî:Matematîk]] [[Kategorî:Konseptên matematîkê]] nrflofxyiwnvhtjjwgjtwwclkxtzuxp 2090890 2090888 2026-09-02T12:30:59Z Kurê Acemî 105128 /* Tarîxa kelîmeyê */ 2090890 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{multiple image|perrow=1 / 1|total_width=350|image1=Polynomial2.svg|alt1=Polynomial equation: 2x^2 + 4x - 6 = 0|link1=Polynomial equation|caption1=[[Cebîriya seretayî]] lêkolînê li ser wan nirxan dike ku wan hevkêşeyên bi rêya operasyonên arîmetîkî hatine avakirin, çareser dikin.|image2=Ring of integers2.svg|alt2=Signature of the ring of integers|link2=Ring of integers|caption2=[[Cebîriya abstrakt]] [[Pêkhateya cebîrî|pêkhateyên cebîrî]] lêkolîn dike, wekî ringê tamhejmaran ku ji koma [[Tamhejmar|tamhejmaran]] pêk tê.}} '''Cebîr''' (ji [[Zimanê erebî|erebî]]: الجبر, ''al-ǧabr'' “hevkirina perçeyên xirab“) binebeşê [[Matematîk|matematîkê]] ye ku bi sîstemên abstrakt re ku wekî [[Pêhateya cebîrî|pêkhateyên cebîrî]] têne naskirin û bi pêvajokirina îfadeyên di nav wan sîsteman de mijûl dibe. Ew giştîkirina [[Arîtmetîk|arîtmetîkê]] ye ku [[Guherbar (matematîk)|guherbar]] û [[operasyonên cebîrî]], ji bilî operasyonên asayî yên arîtmetîkê yên wekî [[komkirin]] û [[Zêdekirin|zêdekirinê]], dide zanin. Di axaftina rojane de, cebîr bi gelemperî wekî hesabkirina bi elementên nenas ji [[Wekhevî|wekheviyan]] de (mesela <math>x + 1 = 2</math>) têye pênasekirin; ew elementên nenas bi rêya herfan têne nîşandan. Matematîknasê yewnanî yê ji Îskenderiyeyê, [[Dîofantos]] ku divê di navbera salên 100ê {{Bz}} û 350ê {{Pz}} de jiya kir, di kevneşopiya Rojava de wekî damezrînerê cebîrê tê hesibandin. Esera wî ya bi navê ''[[Arîtmetîka]]'' ku ji sêzdeh kitêban pêk tê, esera herî kevn e ku heta roja me (bi awayekî qismî) maye û tê de metoda cebîrî (ango hesabkirina bi herfan) tê bikaranîn. Di [[serdema kevnare]] de, metodên cebîrî cara ewil ji bo çareserkirina pirsgirêkên taybet ên di warên wekî [[Geometrî|geometriyê]] de hatin lêkolînkirin. Ew rewş di sedsala 9an de bi [[Xwarezmî|Mihemed kurê Mûsayê Xwarezmî]] re guherî; wî cebîr wekî dîsîplîneke matematîkî ya serbixwe û ji geometriyê ferq, bi awayekî sîstematîk saz kiriye. Matematîknasên destpêkê heta sedeyên 16 û 17an de, wexta ku sîstemeke sembolîk a hûrgilî û hişk hate pêşxistin, hevkêşe û çareseriyên wan bi karanîna kelîme û kurtenivîsan rave dikirin. Di nîvê sedeya 19an de, çarçoveya cebîriyê ji [[teoriya hevkêşeyan]] wêdetir berfireh bû û cureyên cihêreng ên operasyon û pêkhateyên cebîrî li xwe girtiye. Cebîr bi gelek şaxên matematîkê re, wekî geometrî, [[topolojî]], [[Bîrdoza jimare|teoriya hejmaran]], [[kalkulus]] û herwiha bi warên din ên lêkolînê yên wekî [[mentiq]] û [[Zanist|zanistên ezmûnî]] re têkildar e. == Tarîx == [[Wêne:2064 aryabhata-crp.jpg|thumb|150px|[[Aryabhata|Aryabhata I]] (476 – nêzîkî 550), matematîknasekî hindî ku hejmara [[Sifir (hejmar)|sifir]] bikar aniye û li Hindistanê ji ber hesabên wî yên astronomîkî tê rêzgirtin. Peykerekî modern li Navenda Zanîngeha Astronomî û Astrofizîkê li [[Pune]].]] === Tarîxa kelîmeyê === Kelîmeya ''cebîr'' ji sernavê kitêba matematîkê ya bi navê [[Pirtûka puxteyê li ser hesaba cebîr û beramberiyê|''al-Kitāb al-muḫtaṣar fī ḥisāb al-ǧabr wa-ʾl-muqābala'']] ku derdora sala 825an {{Pz}} hatiye nivîsîn, tê; ew kitêb ji aliyê matematîknas û zanyarê faris [[Xwarezmî]] ve hatiye nivîsandin, yê ku di sedsala 9an de li [[Bexda|Bexdayê]] çalak bû. Di sala 1145an de, yekê wergera [[Zimanê latînî|latînî]] bi navê ''Liber algebrae et almucabola'', ji aliyê Robertê Chesterî ve hate hazirkirik; wê eserê tesîreke kûr li ser pêşveçûna matematîkê di wexta [[Ronesans|Ronesansê]] de kir. Mesela [[Gerolamo Cardano]] di esera wî ya bi navê ''[[Ars magna]]'' de, bi awayekî eşkere behsa Xwarezmî dike wekî dahênerê wê "hunerê" ku di wê kitêbê de hatiye şirovekirin. Xwarezmî di kitêba wî de kelîmeya ''al-ǧabr'' (ku di erebî de tê maneya "temamkirin" an "wegerandina rewşa berê") ji bo danasîna metodeke guhertina hevkêşeyan bikaranî; bi taybetî jî ji bo veguherandina hevkêşeyên pile-duyê bo yek ji şeş şêweyên standard ku piştre bi rêya ramanên geometrîk dihatin çareserkirin. Kelîmeya modern a “cebîr” paşê di zimanê kurdî de ket. [[Kategorî:Matematîk]] [[Kategorî:Konseptên matematîkê]] 1vewih9ijf6ov82tkaowtjdqwpm5ri8 2090892 2090890 2026-09-02T12:33:29Z Kurê Acemî 105128 /* Tarîxa kelîmeyê */ 2090892 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{multiple image|perrow=1 / 1|total_width=350|image1=Polynomial2.svg|alt1=Polynomial equation: 2x^2 + 4x - 6 = 0|link1=Polynomial equation|caption1=[[Cebîriya seretayî]] lêkolînê li ser wan nirxan dike ku wan hevkêşeyên bi rêya operasyonên arîmetîkî hatine avakirin, çareser dikin.|image2=Ring of integers2.svg|alt2=Signature of the ring of integers|link2=Ring of integers|caption2=[[Cebîriya abstrakt]] [[Pêkhateya cebîrî|pêkhateyên cebîrî]] lêkolîn dike, wekî ringê tamhejmaran ku ji koma [[Tamhejmar|tamhejmaran]] pêk tê.}} '''Cebîr''' (ji [[Zimanê erebî|erebî]]: الجبر, ''al-ǧabr'' “hevkirina perçeyên xirab“) binebeşê [[Matematîk|matematîkê]] ye ku bi sîstemên abstrakt re ku wekî [[Pêhateya cebîrî|pêkhateyên cebîrî]] têne naskirin û bi pêvajokirina îfadeyên di nav wan sîsteman de mijûl dibe. Ew giştîkirina [[Arîtmetîk|arîtmetîkê]] ye ku [[Guherbar (matematîk)|guherbar]] û [[operasyonên cebîrî]], ji bilî operasyonên asayî yên arîtmetîkê yên wekî [[komkirin]] û [[Zêdekirin|zêdekirinê]], dide zanin. Di axaftina rojane de, cebîr bi gelemperî wekî hesabkirina bi elementên nenas ji [[Wekhevî|wekheviyan]] de (mesela <math>x + 1 = 2</math>) têye pênasekirin; ew elementên nenas bi rêya herfan têne nîşandan. Matematîknasê yewnanî yê ji Îskenderiyeyê, [[Dîofantos]] ku divê di navbera salên 100ê {{Bz}} û 350ê {{Pz}} de jiya kir, di kevneşopiya Rojava de wekî damezrînerê cebîrê tê hesibandin. Esera wî ya bi navê ''[[Arîtmetîka]]'' ku ji sêzdeh kitêban pêk tê, esera herî kevn e ku heta roja me (bi awayekî qismî) maye û tê de metoda cebîrî (ango hesabkirina bi herfan) tê bikaranîn. Di [[serdema kevnare]] de, metodên cebîrî cara ewil ji bo çareserkirina pirsgirêkên taybet ên di warên wekî [[Geometrî|geometriyê]] de hatin lêkolînkirin. Ew rewş di sedsala 9an de bi [[Xwarezmî|Mihemed kurê Mûsayê Xwarezmî]] re guherî; wî cebîr wekî dîsîplîneke matematîkî ya serbixwe û ji geometriyê ferq, bi awayekî sîstematîk saz kiriye. Matematîknasên destpêkê heta sedeyên 16 û 17an de, wexta ku sîstemeke sembolîk a hûrgilî û hişk hate pêşxistin, hevkêşe û çareseriyên wan bi karanîna kelîme û kurtenivîsan rave dikirin. Di nîvê sedeya 19an de, çarçoveya cebîriyê ji [[teoriya hevkêşeyan]] wêdetir berfireh bû û cureyên cihêreng ên operasyon û pêkhateyên cebîrî li xwe girtiye. Cebîr bi gelek şaxên matematîkê re, wekî geometrî, [[topolojî]], [[Bîrdoza jimare|teoriya hejmaran]], [[kalkulus]] û herwiha bi warên din ên lêkolînê yên wekî [[mentiq]] û [[Zanist|zanistên ezmûnî]] re têkildar e. == Tarîx == [[Wêne:2064 aryabhata-crp.jpg|thumb|150px|[[Aryabhata|Aryabhata I]] (476 – nêzîkî 550), matematîknasekî hindî ku hejmara [[Sifir (hejmar)|sifir]] bikar aniye û li Hindistanê ji ber hesabên wî yên astronomîkî tê rêzgirtin. Peykerekî modern li Navenda Zanîngeha Astronomî û Astrofizîkê li [[Pune]].]] === Tarîxa kelîmeyê === Kelîmeya ''cebîr'' ji sernavê kitêba matematîkê ya bi navê [[Pirtûka puxteyê li ser hesaba cebîr û beramberiyê|''al-Kitāb al-muḫtaṣar fī ḥisāb al-ǧabr wa-ʾl-muqābala'']] ku derdora sala 825an {{Pz}} hatiye nivîsîn, tê; ew kitêb ji aliyê matematîknas û zanyarê faris [[Xwarezmî]] ve hatiye nivîsandin, yê ku di sedsala 9an de li [[Bexda|Bexdayê]] çalak bû. Di sala 1145an de, yekê wergera [[Zimanê latînî|latînî]] bi navê ''Liber algebrae et almucabola'', ji aliyê Robertê Chesterî ve hate hazirkirik; wê eserê tesîreke kûr li ser pêşveçûna matematîkê di wexta [[Ronesans|Ronesansê]] de kir. Mesela [[Gerolamo Cardano]] di esera wî ya bi navê ''[[Ars magna]]'' de, bi awayekî eşkere behsa Xwarezmî dike wekî dahênerê wê "hunerê" ku di wê kitêbê de hatiye şirovekirin. Xwarezmî di kitêba wî de kelîmeya ''al-ǧabr'' (ku di erebî de tê maneya "temamkirin" an "wegerandina rewşa berê") ji bo danasîna metodeke guhertina hevkêşeyan bikaranî; bi taybetî jî ji bo veguherandina hevkêşeyên pile-duyê bo yek ji şeş şêweyên standard ku piştre bi rêya ramanên geometrîk dihatin çareserkirin. Kelîmeya modern a “cebîr” paşê di zimanê kurdî de ket. Xwarezmî pêdivî bi şeş cureyên hevkêşeyên pile-duyê (kwadratîk) dîtibû, ji ber ku wî hejmarên neyînî bi kar nedianî; ew yek berevajiyê helwesta matematîknasê hindî [[Brahmagupta]] bû di esera wî ya bi navê ''[[Brāhmasphuṭasiddhānta]]'' de ku di sala 628an de hatibû nivîsandin. Wekê gelek kitêbên din, eserên Brahmagupta û Diofantûs jî ji hêla zanyarên îslamî ve bo zimanê erebî hatibûn wergerandin. [[Kategorî:Matematîk]] [[Kategorî:Konseptên matematîkê]] 6kvwo3ac8454rvpaz8w3xmm342mzk6q 2090893 2090892 2026-09-02T12:34:22Z Kurê Acemî 105128 /* Tarîxa kelîmeyê */ 2090893 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{multiple image|perrow=1 / 1|total_width=350|image1=Polynomial2.svg|alt1=Polynomial equation: 2x^2 + 4x - 6 = 0|link1=Polynomial equation|caption1=[[Cebîriya seretayî]] lêkolînê li ser wan nirxan dike ku wan hevkêşeyên bi rêya operasyonên arîmetîkî hatine avakirin, çareser dikin.|image2=Ring of integers2.svg|alt2=Signature of the ring of integers|link2=Ring of integers|caption2=[[Cebîriya abstrakt]] [[Pêkhateya cebîrî|pêkhateyên cebîrî]] lêkolîn dike, wekî ringê tamhejmaran ku ji koma [[Tamhejmar|tamhejmaran]] pêk tê.}} '''Cebîr''' (ji [[Zimanê erebî|erebî]]: الجبر, ''al-ǧabr'' “hevkirina perçeyên xirab“) binebeşê [[Matematîk|matematîkê]] ye ku bi sîstemên abstrakt re ku wekî [[Pêhateya cebîrî|pêkhateyên cebîrî]] têne naskirin û bi pêvajokirina îfadeyên di nav wan sîsteman de mijûl dibe. Ew giştîkirina [[Arîtmetîk|arîtmetîkê]] ye ku [[Guherbar (matematîk)|guherbar]] û [[operasyonên cebîrî]], ji bilî operasyonên asayî yên arîtmetîkê yên wekî [[komkirin]] û [[Zêdekirin|zêdekirinê]], dide zanin. Di axaftina rojane de, cebîr bi gelemperî wekî hesabkirina bi elementên nenas ji [[Wekhevî|wekheviyan]] de (mesela <math>x + 1 = 2</math>) têye pênasekirin; ew elementên nenas bi rêya herfan têne nîşandan. Matematîknasê yewnanî yê ji Îskenderiyeyê, [[Dîofantos]] ku divê di navbera salên 100ê {{Bz}} û 350ê {{Pz}} de jiya kir, di kevneşopiya Rojava de wekî damezrînerê cebîrê tê hesibandin. Esera wî ya bi navê ''[[Arîtmetîka]]'' ku ji sêzdeh kitêban pêk tê, esera herî kevn e ku heta roja me (bi awayekî qismî) maye û tê de metoda cebîrî (ango hesabkirina bi herfan) tê bikaranîn. Di [[serdema kevnare]] de, metodên cebîrî cara ewil ji bo çareserkirina pirsgirêkên taybet ên di warên wekî [[Geometrî|geometriyê]] de hatin lêkolînkirin. Ew rewş di sedsala 9an de bi [[Xwarezmî|Mihemed kurê Mûsayê Xwarezmî]] re guherî; wî cebîr wekî dîsîplîneke matematîkî ya serbixwe û ji geometriyê ferq, bi awayekî sîstematîk saz kiriye. Matematîknasên destpêkê heta sedeyên 16 û 17an de, wexta ku sîstemeke sembolîk a hûrgilî û hişk hate pêşxistin, hevkêşe û çareseriyên wan bi karanîna kelîme û kurtenivîsan rave dikirin. Di nîvê sedeya 19an de, çarçoveya cebîriyê ji [[teoriya hevkêşeyan]] wêdetir berfireh bû û cureyên cihêreng ên operasyon û pêkhateyên cebîrî li xwe girtiye. Cebîr bi gelek şaxên matematîkê re, wekî geometrî, [[topolojî]], [[Bîrdoza jimare|teoriya hejmaran]], [[kalkulus]] û herwiha bi warên din ên lêkolînê yên wekî [[mentiq]] û [[Zanist|zanistên ezmûnî]] re têkildar e. == Tarîx == [[Wêne:2064 aryabhata-crp.jpg|thumb|150px|[[Aryabhata|Aryabhata I]] (476 – nêzîkî 550), matematîknasekî hindî ku hejmara [[Sifir (hejmar)|sifir]] bikar aniye û li Hindistanê ji ber hesabên wî yên astronomîkî tê rêzgirtin. Peykerekî modern li Navenda Zanîngeha Astronomî û Astrofizîkê li [[Pune]].]] === Tarîxa kelîmeyê === Kelîmeya ''cebîr'' ji sernavê kitêba matematîkê ya bi navê [[Pirtûka puxteyê li ser hesaba cebîr û beramberiyê|''al-Kitāb al-muḫtaṣar fī ḥisāb al-ǧabr wa-ʾl-muqābala'']] ku derdora sala 825an {{Pz}} hatiye nivîsîn, tê; ew kitêb ji aliyê matematîknas û zanyarê faris [[Xwarezmî]] ve hatiye nivîsandin, yê ku di sedsala 9an de li [[Bexda|Bexdayê]] çalak bû. Di sala 1145an de, yekê wergera [[Zimanê latînî|latînî]] bi navê ''Liber algebrae et almucabola'', ji aliyê Robertê Chesterî ve hate hazirkirik; wê eserê tesîreke kûr li ser pêşveçûna matematîkê di wexta [[Ronesans|Ronesansê]] de kir. Mesela [[Gerolamo Cardano]] di esera wî ya bi navê ''[[Ars magna]]'' de, bi awayekî eşkere behsa Xwarezmî dike wekî dahênerê wê "hunerê" ku di wê kitêbê de hatiye şirovekirin. Xwarezmî di kitêba wî de kelîmeya ''al-ǧabr'' (ku di erebî de tê maneya "temamkirin" an "wegerandina rewşa berê") ji bo danasîna metodeke guhertina hevkêşeyan bikaranî; bi taybetî jî ji bo veguherandina hevkêşeyên pile-duyê bo yek ji şeş şêweyên standard ku piştre bi rêya ramanên geometrîk dihatin çareserkirin. Kelîmeya modern a “cebîr” paşê di zimanê kurdî de ket. Xwarezmî pêdivî bi şeş cureyên hevkêşeyên pile-duyê (kwadratîk) dîtibû, ji ber ku wî hejmarên neyînî bi kar nedianî; ew yek berevajiyê helwesta matematîknasê hindî [[Brahmagupta]] bû di esera wî ya bi navê ''[[Brāhmasphuṭasiddhānta]]'' de ku di sala 628an de hatibû nivîsandin. Wekê gelek kitêbên din, eserên Brahmagupta û Diofantûs jî ji hêla zanyarên îslamî ve bo zimanê erebî hatibûn wergerandin. === Wextê babîlan === [[Kategorî:Matematîk]] [[Kategorî:Konseptên matematîkê]] n3df55ltpazxtvaobkmg6khufakkwjy 2090894 2090893 2026-09-02T12:35:25Z Kurê Acemî 105128 /* Tarîx */ 2090894 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{multiple image|perrow=1 / 1|total_width=350|image1=Polynomial2.svg|alt1=Polynomial equation: 2x^2 + 4x - 6 = 0|link1=Polynomial equation|caption1=[[Cebîriya seretayî]] lêkolînê li ser wan nirxan dike ku wan hevkêşeyên bi rêya operasyonên arîmetîkî hatine avakirin, çareser dikin.|image2=Ring of integers2.svg|alt2=Signature of the ring of integers|link2=Ring of integers|caption2=[[Cebîriya abstrakt]] [[Pêkhateya cebîrî|pêkhateyên cebîrî]] lêkolîn dike, wekî ringê tamhejmaran ku ji koma [[Tamhejmar|tamhejmaran]] pêk tê.}} '''Cebîr''' (ji [[Zimanê erebî|erebî]]: الجبر, ''al-ǧabr'' “hevkirina perçeyên xirab“) binebeşê [[Matematîk|matematîkê]] ye ku bi sîstemên abstrakt re ku wekî [[Pêhateya cebîrî|pêkhateyên cebîrî]] têne naskirin û bi pêvajokirina îfadeyên di nav wan sîsteman de mijûl dibe. Ew giştîkirina [[Arîtmetîk|arîtmetîkê]] ye ku [[Guherbar (matematîk)|guherbar]] û [[operasyonên cebîrî]], ji bilî operasyonên asayî yên arîtmetîkê yên wekî [[komkirin]] û [[Zêdekirin|zêdekirinê]], dide zanin. Di axaftina rojane de, cebîr bi gelemperî wekî hesabkirina bi elementên nenas ji [[Wekhevî|wekheviyan]] de (mesela <math>x + 1 = 2</math>) têye pênasekirin; ew elementên nenas bi rêya herfan têne nîşandan. Matematîknasê yewnanî yê ji Îskenderiyeyê, [[Dîofantos]] ku divê di navbera salên 100ê {{Bz}} û 350ê {{Pz}} de jiya kir, di kevneşopiya Rojava de wekî damezrînerê cebîrê tê hesibandin. Esera wî ya bi navê ''[[Arîtmetîka]]'' ku ji sêzdeh kitêban pêk tê, esera herî kevn e ku heta roja me (bi awayekî qismî) maye û tê de metoda cebîrî (ango hesabkirina bi herfan) tê bikaranîn. Di [[serdema kevnare]] de, metodên cebîrî cara ewil ji bo çareserkirina pirsgirêkên taybet ên di warên wekî [[Geometrî|geometriyê]] de hatin lêkolînkirin. Ew rewş di sedsala 9an de bi [[Xwarezmî|Mihemed kurê Mûsayê Xwarezmî]] re guherî; wî cebîr wekî dîsîplîneke matematîkî ya serbixwe û ji geometriyê ferq, bi awayekî sîstematîk saz kiriye. Matematîknasên destpêkê heta sedeyên 16 û 17an de, wexta ku sîstemeke sembolîk a hûrgilî û hişk hate pêşxistin, hevkêşe û çareseriyên wan bi karanîna kelîme û kurtenivîsan rave dikirin. Di nîvê sedeya 19an de, çarçoveya cebîriyê ji [[teoriya hevkêşeyan]] wêdetir berfireh bû û cureyên cihêreng ên operasyon û pêkhateyên cebîrî li xwe girtiye. Cebîr bi gelek şaxên matematîkê re, wekî geometrî, [[topolojî]], [[Bîrdoza jimare|teoriya hejmaran]], [[kalkulus]] û herwiha bi warên din ên lêkolînê yên wekî [[mentiq]] û [[Zanist|zanistên ezmûnî]] re têkildar e. == Tarîx û etîmolojî == [[Wêne:2064 aryabhata-crp.jpg|thumb|150px|[[Aryabhata|Aryabhata I]] (476 – nêzîkî 550), matematîknasekî hindî ku hejmara [[Sifir (hejmar)|sifir]] bikar aniye û li Hindistanê ji ber hesabên wî yên astronomîkî tê rêzgirtin. Peykerekî modern li Navenda Zanîngeha Astronomî û Astrofizîkê li [[Pune]].]] === Tarîxa kelîmeyê === Kelîmeya ''cebîr'' ji sernavê kitêba matematîkê ya bi navê [[Pirtûka puxteyê li ser hesaba cebîr û beramberiyê|''al-Kitāb al-muḫtaṣar fī ḥisāb al-ǧabr wa-ʾl-muqābala'']] ku derdora sala 825an {{Pz}} hatiye nivîsîn, tê; ew kitêb ji aliyê matematîknas û zanyarê faris [[Xwarezmî]] ve hatiye nivîsandin, yê ku di sedsala 9an de li [[Bexda|Bexdayê]] çalak bû. Di sala 1145an de, yekê wergera [[Zimanê latînî|latînî]] bi navê ''Liber algebrae et almucabola'', ji aliyê Robertê Chesterî ve hate hazirkirik; wê eserê tesîreke kûr li ser pêşveçûna matematîkê di wexta [[Ronesans|Ronesansê]] de kir. Mesela [[Gerolamo Cardano]] di esera wî ya bi navê ''[[Ars magna]]'' de, bi awayekî eşkere behsa Xwarezmî dike wekî dahênerê wê "hunerê" ku di wê kitêbê de hatiye şirovekirin. Xwarezmî di kitêba wî de kelîmeya ''al-ǧabr'' (ku di erebî de tê maneya "temamkirin" an "wegerandina rewşa berê") ji bo danasîna metodeke guhertina hevkêşeyan bikaranî; bi taybetî jî ji bo veguherandina hevkêşeyên pile-duyê bo yek ji şeş şêweyên standard ku piştre bi rêya ramanên geometrîk dihatin çareserkirin. Kelîmeya modern a “cebîr” paşê di zimanê kurdî de ket. Xwarezmî pêdivî bi şeş cureyên hevkêşeyên pile-duyê (kwadratîk) dîtibû, ji ber ku wî hejmarên neyînî bi kar nedianî; ew yek berevajiyê helwesta matematîknasê hindî [[Brahmagupta]] bû di esera wî ya bi navê ''[[Brāhmasphuṭasiddhānta]]'' de ku di sala 628an de hatibû nivîsandin. Wekê gelek kitêbên din, eserên Brahmagupta û Diofantûs jî ji hêla zanyarên îslamî ve bo zimanê erebî hatibûn wergerandin. === Wextê babîlan === [[Kategorî:Matematîk]] [[Kategorî:Konseptên matematîkê]] c967xk11jd13aeiq52qa073tgzdpryo 2091244 2090894 2026-09-03T06:48:46Z Kurê Acemî 105128 /* Wextê babîlan */ 2091244 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{multiple image|perrow=1 / 1|total_width=350|image1=Polynomial2.svg|alt1=Polynomial equation: 2x^2 + 4x - 6 = 0|link1=Polynomial equation|caption1=[[Cebîriya seretayî]] lêkolînê li ser wan nirxan dike ku wan hevkêşeyên bi rêya operasyonên arîmetîkî hatine avakirin, çareser dikin.|image2=Ring of integers2.svg|alt2=Signature of the ring of integers|link2=Ring of integers|caption2=[[Cebîriya abstrakt]] [[Pêkhateya cebîrî|pêkhateyên cebîrî]] lêkolîn dike, wekî ringê tamhejmaran ku ji koma [[Tamhejmar|tamhejmaran]] pêk tê.}} '''Cebîr''' (ji [[Zimanê erebî|erebî]]: الجبر, ''al-ǧabr'' “hevkirina perçeyên xirab“) binebeşê [[Matematîk|matematîkê]] ye ku bi sîstemên abstrakt re ku wekî [[Pêhateya cebîrî|pêkhateyên cebîrî]] têne naskirin û bi pêvajokirina îfadeyên di nav wan sîsteman de mijûl dibe. Ew giştîkirina [[Arîtmetîk|arîtmetîkê]] ye ku [[Guherbar (matematîk)|guherbar]] û [[operasyonên cebîrî]], ji bilî operasyonên asayî yên arîtmetîkê yên wekî [[komkirin]] û [[Zêdekirin|zêdekirinê]], dide zanin. Di axaftina rojane de, cebîr bi gelemperî wekî hesabkirina bi elementên nenas ji [[Wekhevî|wekheviyan]] de (mesela <math>x + 1 = 2</math>) têye pênasekirin; ew elementên nenas bi rêya herfan têne nîşandan. Matematîknasê yewnanî yê ji Îskenderiyeyê, [[Dîofantos]] ku divê di navbera salên 100ê {{Bz}} û 350ê {{Pz}} de jiya kir, di kevneşopiya Rojava de wekî damezrînerê cebîrê tê hesibandin. Esera wî ya bi navê ''[[Arîtmetîka]]'' ku ji sêzdeh kitêban pêk tê, esera herî kevn e ku heta roja me (bi awayekî qismî) maye û tê de metoda cebîrî (ango hesabkirina bi herfan) tê bikaranîn. Di [[serdema kevnare]] de, metodên cebîrî cara ewil ji bo çareserkirina pirsgirêkên taybet ên di warên wekî [[Geometrî|geometriyê]] de hatin lêkolînkirin. Ew rewş di sedsala 9an de bi [[Xwarezmî|Mihemed kurê Mûsayê Xwarezmî]] re guherî; wî cebîr wekî dîsîplîneke matematîkî ya serbixwe û ji geometriyê ferq, bi awayekî sîstematîk saz kiriye. Matematîknasên destpêkê heta sedeyên 16 û 17an de, wexta ku sîstemeke sembolîk a hûrgilî û hişk hate pêşxistin, hevkêşe û çareseriyên wan bi karanîna kelîme û kurtenivîsan rave dikirin. Di nîvê sedeya 19an de, çarçoveya cebîriyê ji [[teoriya hevkêşeyan]] wêdetir berfireh bû û cureyên cihêreng ên operasyon û pêkhateyên cebîrî li xwe girtiye. Cebîr bi gelek şaxên matematîkê re, wekî geometrî, [[topolojî]], [[Bîrdoza jimare|teoriya hejmaran]], [[kalkulus]] û herwiha bi warên din ên lêkolînê yên wekî [[mentiq]] û [[Zanist|zanistên ezmûnî]] re têkildar e. == Tarîx û etîmolojî == [[Wêne:2064 aryabhata-crp.jpg|thumb|150px|[[Aryabhata|Aryabhata I]] (476 – nêzîkî 550), matematîknasekî hindî ku hejmara [[Sifir (hejmar)|sifir]] bikar aniye û li Hindistanê ji ber hesabên wî yên astronomîkî tê rêzgirtin. Peykerekî modern li Navenda Zanîngeha Astronomî û Astrofizîkê li [[Pune]].]] === Tarîxa kelîmeyê === Kelîmeya ''cebîr'' ji sernavê kitêba matematîkê ya bi navê [[Pirtûka puxteyê li ser hesaba cebîr û beramberiyê|''al-Kitāb al-muḫtaṣar fī ḥisāb al-ǧabr wa-ʾl-muqābala'']] ku derdora sala 825an {{Pz}} hatiye nivîsîn, tê; ew kitêb ji aliyê matematîknas û zanyarê faris [[Xwarezmî]] ve hatiye nivîsandin, yê ku di sedsala 9an de li [[Bexda|Bexdayê]] çalak bû. Di sala 1145an de, yekê wergera [[Zimanê latînî|latînî]] bi navê ''Liber algebrae et almucabola'', ji aliyê Robertê Chesterî ve hate hazirkirik; wê eserê tesîreke kûr li ser pêşveçûna matematîkê di wexta [[Ronesans|Ronesansê]] de kir. Mesela [[Gerolamo Cardano]] di esera wî ya bi navê ''[[Ars magna]]'' de, bi awayekî eşkere behsa Xwarezmî dike wekî dahênerê wê "hunerê" ku di wê kitêbê de hatiye şirovekirin. Xwarezmî di kitêba wî de kelîmeya ''al-ǧabr'' (ku di erebî de tê maneya "temamkirin" an "wegerandina rewşa berê") ji bo danasîna metodeke guhertina hevkêşeyan bikaranî; bi taybetî jî ji bo veguherandina hevkêşeyên pile-duyê bo yek ji şeş şêweyên standard ku piştre bi rêya ramanên geometrîk dihatin çareserkirin. Kelîmeya modern a “cebîr” paşê di zimanê kurdî de ket. Xwarezmî pêdivî bi şeş cureyên hevkêşeyên pile-duyê (kwadratîk) dîtibû, ji ber ku wî hejmarên neyînî bi kar nedianî; ew yek berevajiyê helwesta matematîknasê hindî [[Brahmagupta]] bû di esera wî ya bi navê ''[[Brāhmasphuṭasiddhānta]]'' de ku di sala 628an de hatibû nivîsandin. Wekê gelek kitêbên din, eserên Brahmagupta û Diofantûs jî ji hêla zanyarên îslamî ve bo zimanê erebî hatibûn wergerandin. === Wextê babîlan === Ji sala 2000ê {{Bz}} ve, [[Babîl (dewlet)|babîliyan]] karîbûn sîstemên hevkêşeyên bi şêweyê çareser bikin; [[Kategorî:Matematîk]] [[Kategorî:Konseptên matematîkê]] owt33ebt8wvftbx4jp2izxgm2b9556h 2091245 2091244 2026-09-03T06:49:05Z Kurê Acemî 105128 /* Wextê babîlan */ 2091245 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{multiple image|perrow=1 / 1|total_width=350|image1=Polynomial2.svg|alt1=Polynomial equation: 2x^2 + 4x - 6 = 0|link1=Polynomial equation|caption1=[[Cebîriya seretayî]] lêkolînê li ser wan nirxan dike ku wan hevkêşeyên bi rêya operasyonên arîmetîkî hatine avakirin, çareser dikin.|image2=Ring of integers2.svg|alt2=Signature of the ring of integers|link2=Ring of integers|caption2=[[Cebîriya abstrakt]] [[Pêkhateya cebîrî|pêkhateyên cebîrî]] lêkolîn dike, wekî ringê tamhejmaran ku ji koma [[Tamhejmar|tamhejmaran]] pêk tê.}} '''Cebîr''' (ji [[Zimanê erebî|erebî]]: الجبر, ''al-ǧabr'' “hevkirina perçeyên xirab“) binebeşê [[Matematîk|matematîkê]] ye ku bi sîstemên abstrakt re ku wekî [[Pêhateya cebîrî|pêkhateyên cebîrî]] têne naskirin û bi pêvajokirina îfadeyên di nav wan sîsteman de mijûl dibe. Ew giştîkirina [[Arîtmetîk|arîtmetîkê]] ye ku [[Guherbar (matematîk)|guherbar]] û [[operasyonên cebîrî]], ji bilî operasyonên asayî yên arîtmetîkê yên wekî [[komkirin]] û [[Zêdekirin|zêdekirinê]], dide zanin. Di axaftina rojane de, cebîr bi gelemperî wekî hesabkirina bi elementên nenas ji [[Wekhevî|wekheviyan]] de (mesela <math>x + 1 = 2</math>) têye pênasekirin; ew elementên nenas bi rêya herfan têne nîşandan. Matematîknasê yewnanî yê ji Îskenderiyeyê, [[Dîofantos]] ku divê di navbera salên 100ê {{Bz}} û 350ê {{Pz}} de jiya kir, di kevneşopiya Rojava de wekî damezrînerê cebîrê tê hesibandin. Esera wî ya bi navê ''[[Arîtmetîka]]'' ku ji sêzdeh kitêban pêk tê, esera herî kevn e ku heta roja me (bi awayekî qismî) maye û tê de metoda cebîrî (ango hesabkirina bi herfan) tê bikaranîn. Di [[serdema kevnare]] de, metodên cebîrî cara ewil ji bo çareserkirina pirsgirêkên taybet ên di warên wekî [[Geometrî|geometriyê]] de hatin lêkolînkirin. Ew rewş di sedsala 9an de bi [[Xwarezmî|Mihemed kurê Mûsayê Xwarezmî]] re guherî; wî cebîr wekî dîsîplîneke matematîkî ya serbixwe û ji geometriyê ferq, bi awayekî sîstematîk saz kiriye. Matematîknasên destpêkê heta sedeyên 16 û 17an de, wexta ku sîstemeke sembolîk a hûrgilî û hişk hate pêşxistin, hevkêşe û çareseriyên wan bi karanîna kelîme û kurtenivîsan rave dikirin. Di nîvê sedeya 19an de, çarçoveya cebîriyê ji [[teoriya hevkêşeyan]] wêdetir berfireh bû û cureyên cihêreng ên operasyon û pêkhateyên cebîrî li xwe girtiye. Cebîr bi gelek şaxên matematîkê re, wekî geometrî, [[topolojî]], [[Bîrdoza jimare|teoriya hejmaran]], [[kalkulus]] û herwiha bi warên din ên lêkolînê yên wekî [[mentiq]] û [[Zanist|zanistên ezmûnî]] re têkildar e. == Tarîx û etîmolojî == [[Wêne:2064 aryabhata-crp.jpg|thumb|150px|[[Aryabhata|Aryabhata I]] (476 – nêzîkî 550), matematîknasekî hindî ku hejmara [[Sifir (hejmar)|sifir]] bikar aniye û li Hindistanê ji ber hesabên wî yên astronomîkî tê rêzgirtin. Peykerekî modern li Navenda Zanîngeha Astronomî û Astrofizîkê li [[Pune]].]] === Tarîxa kelîmeyê === Kelîmeya ''cebîr'' ji sernavê kitêba matematîkê ya bi navê [[Pirtûka puxteyê li ser hesaba cebîr û beramberiyê|''al-Kitāb al-muḫtaṣar fī ḥisāb al-ǧabr wa-ʾl-muqābala'']] ku derdora sala 825an {{Pz}} hatiye nivîsîn, tê; ew kitêb ji aliyê matematîknas û zanyarê faris [[Xwarezmî]] ve hatiye nivîsandin, yê ku di sedsala 9an de li [[Bexda|Bexdayê]] çalak bû. Di sala 1145an de, yekê wergera [[Zimanê latînî|latînî]] bi navê ''Liber algebrae et almucabola'', ji aliyê Robertê Chesterî ve hate hazirkirik; wê eserê tesîreke kûr li ser pêşveçûna matematîkê di wexta [[Ronesans|Ronesansê]] de kir. Mesela [[Gerolamo Cardano]] di esera wî ya bi navê ''[[Ars magna]]'' de, bi awayekî eşkere behsa Xwarezmî dike wekî dahênerê wê "hunerê" ku di wê kitêbê de hatiye şirovekirin. Xwarezmî di kitêba wî de kelîmeya ''al-ǧabr'' (ku di erebî de tê maneya "temamkirin" an "wegerandina rewşa berê") ji bo danasîna metodeke guhertina hevkêşeyan bikaranî; bi taybetî jî ji bo veguherandina hevkêşeyên pile-duyê bo yek ji şeş şêweyên standard ku piştre bi rêya ramanên geometrîk dihatin çareserkirin. Kelîmeya modern a “cebîr” paşê di zimanê kurdî de ket. Xwarezmî pêdivî bi şeş cureyên hevkêşeyên pile-duyê (kwadratîk) dîtibû, ji ber ku wî hejmarên neyînî bi kar nedianî; ew yek berevajiyê helwesta matematîknasê hindî [[Brahmagupta]] bû di esera wî ya bi navê ''[[Brāhmasphuṭasiddhānta]]'' de ku di sala 628an de hatibû nivîsandin. Wekê gelek kitêbên din, eserên Brahmagupta û Diofantûs jî ji hêla zanyarên îslamî ve bo zimanê erebî hatibûn wergerandin. === Wextê babîlan === Ji sala 2000ê {{Bz}} ve, [[Babîl (dewlet)|babîliyan]] karîbûn sîstemên hevkêşeyên bi şêweyê çareser bikin; <math>\begin{align} x + y &= p\\ xy &= q\,, \end{align}</math> [[Kategorî:Matematîk]] [[Kategorî:Konseptên matematîkê]] arvmmk9588q6tgh2b4h3dvemkcg7yu7 2091246 2091245 2026-09-03T06:53:09Z Kurê Acemî 105128 /* Wextê babîlan */ 2091246 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{multiple image|perrow=1 / 1|total_width=350|image1=Polynomial2.svg|alt1=Polynomial equation: 2x^2 + 4x - 6 = 0|link1=Polynomial equation|caption1=[[Cebîriya seretayî]] lêkolînê li ser wan nirxan dike ku wan hevkêşeyên bi rêya operasyonên arîmetîkî hatine avakirin, çareser dikin.|image2=Ring of integers2.svg|alt2=Signature of the ring of integers|link2=Ring of integers|caption2=[[Cebîriya abstrakt]] [[Pêkhateya cebîrî|pêkhateyên cebîrî]] lêkolîn dike, wekî ringê tamhejmaran ku ji koma [[Tamhejmar|tamhejmaran]] pêk tê.}} '''Cebîr''' (ji [[Zimanê erebî|erebî]]: الجبر, ''al-ǧabr'' “hevkirina perçeyên xirab“) binebeşê [[Matematîk|matematîkê]] ye ku bi sîstemên abstrakt re ku wekî [[Pêhateya cebîrî|pêkhateyên cebîrî]] têne naskirin û bi pêvajokirina îfadeyên di nav wan sîsteman de mijûl dibe. Ew giştîkirina [[Arîtmetîk|arîtmetîkê]] ye ku [[Guherbar (matematîk)|guherbar]] û [[operasyonên cebîrî]], ji bilî operasyonên asayî yên arîtmetîkê yên wekî [[komkirin]] û [[Zêdekirin|zêdekirinê]], dide zanin. Di axaftina rojane de, cebîr bi gelemperî wekî hesabkirina bi elementên nenas ji [[Wekhevî|wekheviyan]] de (mesela <math>x + 1 = 2</math>) têye pênasekirin; ew elementên nenas bi rêya herfan têne nîşandan. Matematîknasê yewnanî yê ji Îskenderiyeyê, [[Dîofantos]] ku divê di navbera salên 100ê {{Bz}} û 350ê {{Pz}} de jiya kir, di kevneşopiya Rojava de wekî damezrînerê cebîrê tê hesibandin. Esera wî ya bi navê ''[[Arîtmetîka]]'' ku ji sêzdeh kitêban pêk tê, esera herî kevn e ku heta roja me (bi awayekî qismî) maye û tê de metoda cebîrî (ango hesabkirina bi herfan) tê bikaranîn. Di [[serdema kevnare]] de, metodên cebîrî cara ewil ji bo çareserkirina pirsgirêkên taybet ên di warên wekî [[Geometrî|geometriyê]] de hatin lêkolînkirin. Ew rewş di sedsala 9an de bi [[Xwarezmî|Mihemed kurê Mûsayê Xwarezmî]] re guherî; wî cebîr wekî dîsîplîneke matematîkî ya serbixwe û ji geometriyê ferq, bi awayekî sîstematîk saz kiriye. Matematîknasên destpêkê heta sedeyên 16 û 17an de, wexta ku sîstemeke sembolîk a hûrgilî û hişk hate pêşxistin, hevkêşe û çareseriyên wan bi karanîna kelîme û kurtenivîsan rave dikirin. Di nîvê sedeya 19an de, çarçoveya cebîriyê ji [[teoriya hevkêşeyan]] wêdetir berfireh bû û cureyên cihêreng ên operasyon û pêkhateyên cebîrî li xwe girtiye. Cebîr bi gelek şaxên matematîkê re, wekî geometrî, [[topolojî]], [[Bîrdoza jimare|teoriya hejmaran]], [[kalkulus]] û herwiha bi warên din ên lêkolînê yên wekî [[mentiq]] û [[Zanist|zanistên ezmûnî]] re têkildar e. == Tarîx û etîmolojî == [[Wêne:2064 aryabhata-crp.jpg|thumb|150px|[[Aryabhata|Aryabhata I]] (476 – nêzîkî 550), matematîknasekî hindî ku hejmara [[Sifir (hejmar)|sifir]] bikar aniye û li Hindistanê ji ber hesabên wî yên astronomîkî tê rêzgirtin. Peykerekî modern li Navenda Zanîngeha Astronomî û Astrofizîkê li [[Pune]].]] === Tarîxa kelîmeyê === Kelîmeya ''cebîr'' ji sernavê kitêba matematîkê ya bi navê [[Pirtûka puxteyê li ser hesaba cebîr û beramberiyê|''al-Kitāb al-muḫtaṣar fī ḥisāb al-ǧabr wa-ʾl-muqābala'']] ku derdora sala 825an {{Pz}} hatiye nivîsîn, tê; ew kitêb ji aliyê matematîknas û zanyarê faris [[Xwarezmî]] ve hatiye nivîsandin, yê ku di sedsala 9an de li [[Bexda|Bexdayê]] çalak bû. Di sala 1145an de, yekê wergera [[Zimanê latînî|latînî]] bi navê ''Liber algebrae et almucabola'', ji aliyê Robertê Chesterî ve hate hazirkirik; wê eserê tesîreke kûr li ser pêşveçûna matematîkê di wexta [[Ronesans|Ronesansê]] de kir. Mesela [[Gerolamo Cardano]] di esera wî ya bi navê ''[[Ars magna]]'' de, bi awayekî eşkere behsa Xwarezmî dike wekî dahênerê wê "hunerê" ku di wê kitêbê de hatiye şirovekirin. Xwarezmî di kitêba wî de kelîmeya ''al-ǧabr'' (ku di erebî de tê maneya "temamkirin" an "wegerandina rewşa berê") ji bo danasîna metodeke guhertina hevkêşeyan bikaranî; bi taybetî jî ji bo veguherandina hevkêşeyên pile-duyê bo yek ji şeş şêweyên standard ku piştre bi rêya ramanên geometrîk dihatin çareserkirin. Kelîmeya modern a “cebîr” paşê di zimanê kurdî de ket. Xwarezmî pêdivî bi şeş cureyên hevkêşeyên pile-duyê (kwadratîk) dîtibû, ji ber ku wî hejmarên neyînî bi kar nedianî; ew yek berevajiyê helwesta matematîknasê hindî [[Brahmagupta]] bû di esera wî ya bi navê ''[[Brāhmasphuṭasiddhānta]]'' de ku di sala 628an de hatibû nivîsandin. Wekê gelek kitêbên din, eserên Brahmagupta û Diofantûs jî ji hêla zanyarên îslamî ve bo zimanê erebî hatibûn wergerandin. === Wextê babîlan === Ji sala 2000ê {{Bz}} ve, [[Babîl (dewlet)|babîliyan]] karîbûn sîstemên hevkêşeyên bi şêweyê çareser bikin; <math>\begin{align} x + y &= p\\ xy &= q\,, \end{align}</math> ji bo çareserkirina hevkêşeyên ku bi hevkêşeyeke pile-duyê a bi şêweyê <math>x^2 + q = px</math> re hevmane ne. Dibe ku çareseriyên van hevkêşeyan [[Hejmarên na aqlî|hejmarên îrasyonal]] bin. Lêbelê, bala babîliyan li ser çareseriyên tam nebû; li şûna wê, wan çareseriyên nêzîkî rastiyê hesab dikirin, bi gelemperî bi metoda navberdanîna xêzî. Herwiha, babîliyan hêj bi hejmarên neyînî re mijûl nedibûn. Yek ji herî navdarên lewheyên heriyê yên babîliyan "[[Plimpton 322]]" e ku di navbera salên 1900 û 1600ê de (berî zayînê) hatiye çêkirin. Ew lîsteya [[Sêyêniys pîtagorî|sêyêniyên pîtagorî]] dihewîne û nîşan dide ku babîliyan, tam 1000 sal berî [[Pîtagoras]], ji giringiya wan hejmaran agahdar bûn. [[Kategorî:Matematîk]] [[Kategorî:Konseptên matematîkê]] o7lh4lwo7p2mi6u5s7m3jhbfarf9nbk 2091247 2091246 2026-09-03T06:53:53Z Kurê Acemî 105128 /* Wextê babîlan */ 2091247 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{multiple image|perrow=1 / 1|total_width=350|image1=Polynomial2.svg|alt1=Polynomial equation: 2x^2 + 4x - 6 = 0|link1=Polynomial equation|caption1=[[Cebîriya seretayî]] lêkolînê li ser wan nirxan dike ku wan hevkêşeyên bi rêya operasyonên arîmetîkî hatine avakirin, çareser dikin.|image2=Ring of integers2.svg|alt2=Signature of the ring of integers|link2=Ring of integers|caption2=[[Cebîriya abstrakt]] [[Pêkhateya cebîrî|pêkhateyên cebîrî]] lêkolîn dike, wekî ringê tamhejmaran ku ji koma [[Tamhejmar|tamhejmaran]] pêk tê.}} '''Cebîr''' (ji [[Zimanê erebî|erebî]]: الجبر, ''al-ǧabr'' “hevkirina perçeyên xirab“) binebeşê [[Matematîk|matematîkê]] ye ku bi sîstemên abstrakt re ku wekî [[Pêhateya cebîrî|pêkhateyên cebîrî]] têne naskirin û bi pêvajokirina îfadeyên di nav wan sîsteman de mijûl dibe. Ew giştîkirina [[Arîtmetîk|arîtmetîkê]] ye ku [[Guherbar (matematîk)|guherbar]] û [[operasyonên cebîrî]], ji bilî operasyonên asayî yên arîtmetîkê yên wekî [[komkirin]] û [[Zêdekirin|zêdekirinê]], dide zanin. Di axaftina rojane de, cebîr bi gelemperî wekî hesabkirina bi elementên nenas ji [[Wekhevî|wekheviyan]] de (mesela <math>x + 1 = 2</math>) têye pênasekirin; ew elementên nenas bi rêya herfan têne nîşandan. Matematîknasê yewnanî yê ji Îskenderiyeyê, [[Dîofantos]] ku divê di navbera salên 100ê {{Bz}} û 350ê {{Pz}} de jiya kir, di kevneşopiya Rojava de wekî damezrînerê cebîrê tê hesibandin. Esera wî ya bi navê ''[[Arîtmetîka]]'' ku ji sêzdeh kitêban pêk tê, esera herî kevn e ku heta roja me (bi awayekî qismî) maye û tê de metoda cebîrî (ango hesabkirina bi herfan) tê bikaranîn. Di [[serdema kevnare]] de, metodên cebîrî cara ewil ji bo çareserkirina pirsgirêkên taybet ên di warên wekî [[Geometrî|geometriyê]] de hatin lêkolînkirin. Ew rewş di sedsala 9an de bi [[Xwarezmî|Mihemed kurê Mûsayê Xwarezmî]] re guherî; wî cebîr wekî dîsîplîneke matematîkî ya serbixwe û ji geometriyê ferq, bi awayekî sîstematîk saz kiriye. Matematîknasên destpêkê heta sedeyên 16 û 17an de, wexta ku sîstemeke sembolîk a hûrgilî û hişk hate pêşxistin, hevkêşe û çareseriyên wan bi karanîna kelîme û kurtenivîsan rave dikirin. Di nîvê sedeya 19an de, çarçoveya cebîriyê ji [[teoriya hevkêşeyan]] wêdetir berfireh bû û cureyên cihêreng ên operasyon û pêkhateyên cebîrî li xwe girtiye. Cebîr bi gelek şaxên matematîkê re, wekî geometrî, [[topolojî]], [[Bîrdoza jimare|teoriya hejmaran]], [[kalkulus]] û herwiha bi warên din ên lêkolînê yên wekî [[mentiq]] û [[Zanist|zanistên ezmûnî]] re têkildar e. == Tarîx û etîmolojî == [[Wêne:2064 aryabhata-crp.jpg|thumb|150px|[[Aryabhata|Aryabhata I]] (476 – nêzîkî 550), matematîknasekî hindî ku hejmara [[Sifir (hejmar)|sifir]] bikar aniye û li Hindistanê ji ber hesabên wî yên astronomîkî tê rêzgirtin. Peykerekî modern li Navenda Zanîngeha Astronomî û Astrofizîkê li [[Pune]].]] === Tarîxa kelîmeyê === Kelîmeya ''cebîr'' ji sernavê kitêba matematîkê ya bi navê [[Pirtûka puxteyê li ser hesaba cebîr û beramberiyê|''al-Kitāb al-muḫtaṣar fī ḥisāb al-ǧabr wa-ʾl-muqābala'']] ku derdora sala 825an {{Pz}} hatiye nivîsîn, tê; ew kitêb ji aliyê matematîknas û zanyarê faris [[Xwarezmî]] ve hatiye nivîsandin, yê ku di sedsala 9an de li [[Bexda|Bexdayê]] çalak bû. Di sala 1145an de, yekê wergera [[Zimanê latînî|latînî]] bi navê ''Liber algebrae et almucabola'', ji aliyê Robertê Chesterî ve hate hazirkirik; wê eserê tesîreke kûr li ser pêşveçûna matematîkê di wexta [[Ronesans|Ronesansê]] de kir. Mesela [[Gerolamo Cardano]] di esera wî ya bi navê ''[[Ars magna]]'' de, bi awayekî eşkere behsa Xwarezmî dike wekî dahênerê wê "hunerê" ku di wê kitêbê de hatiye şirovekirin. Xwarezmî di kitêba wî de kelîmeya ''al-ǧabr'' (ku di erebî de tê maneya "temamkirin" an "wegerandina rewşa berê") ji bo danasîna metodeke guhertina hevkêşeyan bikaranî; bi taybetî jî ji bo veguherandina hevkêşeyên pile-duyê bo yek ji şeş şêweyên standard ku piştre bi rêya ramanên geometrîk dihatin çareserkirin. Kelîmeya modern a “cebîr” paşê di zimanê kurdî de ket. Xwarezmî pêdivî bi şeş cureyên hevkêşeyên pile-duyê (kwadratîk) dîtibû, ji ber ku wî hejmarên neyînî bi kar nedianî; ew yek berevajiyê helwesta matematîknasê hindî [[Brahmagupta]] bû di esera wî ya bi navê ''[[Brāhmasphuṭasiddhānta]]'' de ku di sala 628an de hatibû nivîsandin. Wekê gelek kitêbên din, eserên Brahmagupta û Diofantûs jî ji hêla zanyarên îslamî ve bo zimanê erebî hatibûn wergerandin. === Wextê babîlan === Ji sala 2000ê {{Bz}} ve, [[Babîl (dewlet)|babîliyan]] karîbûn sîstemên hevkêşeyên bi şêweyê çareser bikin; <math>\begin{align} x + y &= p\\ xy &= q\,, \end{align}</math> ji bo çareserkirina hevkêşeyên ku bi hevkêşeyeke pile-duyê a bi şêweyê <math>x^2 + q = px</math> re hevmane ne. Dibe ku çareseriyên van hevkêşeyan [[Hejmarên na aqlî|hejmarên îrasyonal]] bin. Lêbelê, bala babîliyan li ser çareseriyên tam nebû; li şûna wê, wan çareseriyên nêzîkî rastiyê hesab dikirin, bi gelemperî bi metoda navberdanîna xêzî. Herwiha, babîliyan hêj bi hejmarên neyînî re mijûl nedibûn. Yek ji herî navdarên lewheyên heriyê yên babîliyan "[[Plimpton 322]]" e ku di navbera salên 1900 û 1600ê de (berî zayînê) hatiye çêkirin. Ew lîsteya [[Sêyêniys pîtagorî|sêyêniyên pîtagorî]] dihewîne û nîşan dide ku babîliyan, tam 1000 sal berî [[Pîtagoras]], ji giringiya wan hejmaran agahdar bûn. === Misira kevnare === [[Kategorî:Matematîk]] [[Kategorî:Konseptên matematîkê]] hg6ndlcd5sfz5d72wzmqcq2olbae8kr 15 329666 2091001 2090490 2026-09-03T00:35:28Z Xqbot 3029 Beralîkirina ducarî li ser [[Gotûbêja kategoriyê:Rexnegirên wêjeyê yên kanadayî yên jin]] hat sererastkirin 2091001 wikitext text/x-wiki #BERALÎKIRIN [[Gotûbêja kategoriyê:Rexnegirên wêjeyê yên kanadayî yên jin]] rm23kgim0n4tv3zwdh929diyoturqis 14 329682 2090565 2090564 2026-09-02T12:00:26Z Avestaboy 34898 /* */ 2090565 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Berhemên ên di dibistanan de derbas dibin]] b7i4f1fms8mvsrwpbaf6rttdeycnmkb 0 329683 2090566 2026-09-02T12:02:20Z Kurdistanov 175167 Rûpel bi "'''Tavûş''' (ermenî: Տավուշ, bilêvkirina ermenî: [tɑˈvuʃ]) parêzgeheke [[Ermenistan|Ermenistanê]] ye ku dikeve bakurrojhilatê vî welatî. Ew ji bakur ve bi [[Gurcistan|Gurcistanê]] û ji rojhilat ve bi [[Azerbaycan|Azerbaycanê]] re hevsînor e. Di hundirê Ermenistanê de, Tavûş ji başûr ve bi [[Gêxarkûnîk (parêzgeh)|parêzgeha Gêxarkûnîk]], ji başûrrojavayê ve bi parêzgeha [[Kotayk|Kotaykê]] û ji rojava ve bi Lorî (parêzgeh..." hat çêkirin 2090566 wikitext text/x-wiki '''Tavûş''' (ermenî: Տավուշ, bilêvkirina ermenî: [tɑˈvuʃ]) parêzgeheke [[Ermenistan|Ermenistanê]] ye ku dikeve bakurrojhilatê vî welatî. Ew ji bakur ve bi [[Gurcistan|Gurcistanê]] û ji rojhilat ve bi [[Azerbaycan|Azerbaycanê]] re hevsînor e. Di hundirê Ermenistanê de, Tavûş ji başûr ve bi [[Gêxarkûnîk (parêzgeh)|parêzgeha Gêxarkûnîk]], ji başûrrojavayê ve bi parêzgeha [[Kotayk|Kotaykê]] û ji rojava ve bi [[Lorî (parêzgeh)|parêzgeha Loriyê]] re hevsînor e. Paytext û bajarê herî mezin ê parêzgehê bajarokê [[Îjvan|Îjvanê]] ye. [[en:Tavush Province]] [[Kategorî:Parêzgehên Ermenistanê]] 8o55ifoulnj9gchfhs0gkpvq346im02 2090576 2090566 2026-09-02T12:15:28Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2090576 wikitext text/x-wiki '''Tavûş''' (ermenî: Տավուշ, bilêvkirina ermenî: [tɑˈvuʃ]) parêzgeheke [[Ermenistan|Ermenistanê]] ye ku dikeve bakurrojhilatê vî welatî. Ew ji bakur ve bi [[Gurcistan|Gurcistanê]] û ji rojhilat ve bi [[Azerbaycan|Azerbaycanê]] re hevsînor e. Di hundirê Ermenistanê de, Tavûş ji başûr ve bi [[Gêxarkûnîk (parêzgeh)|parêzgeha Gêxarkûnîk]], ji başûrrojavayê ve bi parêzgeha [[Kotayk|Kotaykê]] û ji rojava ve bi [[Lorî (parêzgeh)|parêzgeha Loriyê]] re hevsînor e. Paytext û bajarê herî mezin ê parêzgehê bajarokê [[Îjvan|Îjvanê]] ye. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[en:Tavush Province]] [[Kategorî:Parêzgehên Ermenistanê]] ax82gwfzu183aepkakkkmh89x7ocjzc 2090577 2090576 2026-09-02T12:15:44Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2090577 wikitext text/x-wiki '''Tavûş''' (ermenî: Տավուշ, bilêvkirina ermenî: [tɑˈvuʃ]) parêzgeheke [[Ermenistan|Ermenistanê]] ye ku dikeve bakurrojhilatê vî welatî. Ew ji bakur ve bi [[Gurcistan|Gurcistanê]] û ji rojhilat ve bi [[Azerbaycan|Azerbaycanê]] re hevsinor e. Di hundirê Ermenistanê de, Tavûş ji başûr ve bi [[Gêxarkûnîk (parêzgeh)|parêzgeha Gêxarkûnîk]], ji başûrrojavayê ve bi parêzgeha [[Kotayk|Kotaykê]] û ji rojava ve bi [[Lorî (parêzgeh)|parêzgeha Loriyê]] re hevsînor e. Paytext û bajarê herî mezin ê parêzgehê bajarokê [[Îjvan|Îjvanê]] ye. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[en:Tavush Province]] [[Kategorî:Parêzgehên Ermenistanê]] jniyt8v7yoq851nu2az50rkwqoiei8s 2090578 2090577 2026-09-02T12:15:59Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2090578 wikitext text/x-wiki '''Tavûş''' ([[Zimanê ermenî|ermenî]]: Տավուշ, bilêvkirina ermenî: [tɑˈvuʃ]) parêzgeheke [[Ermenistan|Ermenistanê]] ye ku dikeve bakurrojhilatê vî welatî. Ew ji bakur ve bi [[Gurcistan|Gurcistanê]] û ji rojhilat ve bi [[Azerbaycan|Azerbaycanê]] re hevsinor e. Di hundirê Ermenistanê de, Tavûş ji başûr ve bi [[Gêxarkûnîk (parêzgeh)|parêzgeha Gêxarkûnîk]], ji başûrrojavayê ve bi parêzgeha [[Kotayk|Kotaykê]] û ji rojava ve bi [[Lorî (parêzgeh)|parêzgeha Loriyê]] re hevsînor e. Paytext û bajarê herî mezin ê parêzgehê bajarokê [[Îjvan|Îjvanê]] ye. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[en:Tavush Province]] [[Kategorî:Parêzgehên Ermenistanê]] 38saim1yio53n9i254nbxnr02yq8sa2 2090580 2090578 2026-09-02T12:16:17Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2090580 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Tavûş''' ([[Zimanê ermenî|ermenî]]: Տավուշ, bilêvkirina ermenî: [tɑˈvuʃ]) parêzgeheke [[Ermenistan|Ermenistanê]] ye ku dikeve bakurrojhilatê vî welatî. Ew ji bakur ve bi [[Gurcistan|Gurcistanê]] û ji rojhilat ve bi [[Azerbaycan|Azerbaycanê]] re hevsinor e. Di hundirê Ermenistanê de, Tavûş ji başûr ve bi [[Gêxarkûnîk (parêzgeh)|parêzgeha Gêxarkûnîk]], ji başûrrojavayê ve bi parêzgeha [[Kotayk|Kotaykê]] û ji rojava ve bi [[Lorî (parêzgeh)|parêzgeha Loriyê]] re hevsînor e. Paytext û bajarê herî mezin ê parêzgehê bajarokê [[Îjvan|Îjvanê]] ye. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[en:Tavush Province]] [[Kategorî:Parêzgehên Ermenistanê]] 1d1x23qy839ofcq54rn8wla6eucydvj 14 329684 2090568 2026-09-02T12:07:07Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2090568 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2090569 2090568 2026-09-02T12:08:34Z Avestaboy 34898 /* */ 2090569 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Wêjeya zarokan a brîtanî]] 79za4rmgne48dt5illoawj7ihyyyxth 2090570 2090569 2026-09-02T12:09:58Z Avestaboy 34898 /* */ 2090570 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Wêjeya zarokan a brîtanî]] [[Kategorî:Wêjeya zarokan a sedsala 20an]] kpb7z26u0lxio40sji7ykcrcmak61lc 2090571 2090570 2026-09-02T12:10:56Z Avestaboy 34898 /* */ 2090571 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Wêjeya zarokan a brîtanî]] [[Kategorî:Wêjeya zarokan a sedsala 20an|Brîtanî]] hf4wrgr7dria4w0mxjljexy74j4zgye 2090572 2090571 2026-09-02T12:12:27Z Avestaboy 34898 /* */ 2090572 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Wêjeya brîtanî a sedsala 20an]] [[Kategorî:Wêjeya zarokan a brîtanî]] [[Kategorî:Wêjeya zarokan a sedsala 20an|Brîtanî]] es5d8offt9b8eeeex7ntr431r1yj0mi 2090573 2090572 2026-09-02T12:13:09Z Avestaboy 34898 /* */ 2090573 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Wêjeya brîtanî a sedsala 20an|Zarok]] [[Kategorî:Wêjeya zarokan a brîtanî]] [[Kategorî:Wêjeya zarokan a sedsala 20an|Brîtanî]] 4zzygo39fgfctbnc3mj4i4nam7nd0mt 2090676 2090573 2026-09-02T12:23:37Z Avestaboy 34898 Avestaboyî/ê navê [[Kategorî:Wêjeya zarokan a brîtanî a sedsala 20an]] weke [[Kategorî:Wêjeya zarokan a brîtanî ya sedsala 20an]] guhart 2090573 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Wêjeya brîtanî a sedsala 20an|Zarok]] [[Kategorî:Wêjeya zarokan a brîtanî]] [[Kategorî:Wêjeya zarokan a sedsala 20an|Brîtanî]] 4zzygo39fgfctbnc3mj4i4nam7nd0mt 2090884 2090676 2026-09-02T12:29:06Z Avestaboy 34898 /* */ 2090884 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Wêjeya brîtanî ya sedsala 20an|Zarok]] [[Kategorî:Wêjeya zarokan a brîtanî]] [[Kategorî:Wêjeya zarokan a sedsala 20an|Brîtanî]] 6oo47fdcg6u984bj2j2ypi5mkdz26hs 14 329685 2090574 2026-09-02T12:13:22Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2090574 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2090575 2090574 2026-09-02T12:14:52Z Avestaboy 34898 /* */ 2090575 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Sedsala 20an li Keyaniya Yekbûyî]] 6d5gr3fsysu6fu7mxbv4ykd98vh7w6h 2090579 2090575 2026-09-02T12:16:05Z Avestaboy 34898 /* */ 2090579 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Dîroka wêjeyê li Keyaniya Yekbûyî]] [[Kategorî:Sedsala 20an li Keyaniya Yekbûyî]] lldnbgk0kwxfu92ddb8m42lv2d9snpd 2090581 2090579 2026-09-02T12:17:42Z Avestaboy 34898 /* */ 2090581 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Dîroka wêjeyê li Keyaniya Yekbûyî]] [[Kategorî:Sedsala 20an li Keyaniya Yekbûyî]] [[Kategorî:Wêjeya sedsala 20an]] q22cbcld3s7nmnfcy2mfw5gmwk74350 2090582 2090581 2026-09-02T12:18:15Z Avestaboy 34898 /* */ 2090582 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Dîroka wêjeyê li Keyaniya Yekbûyî]] [[Kategorî:Sedsala 20an li Keyaniya Yekbûyî]] [[Kategorî:Wêjeya sedsala 20an|Brîtanî]] 3sp6cxwls8qmaw4m65jjmumsemvgl7t 2090861 2090582 2026-09-02T12:27:07Z Avestaboy 34898 Avestaboyî/ê navê [[Kategorî:Wêjeya brîtanî a sedsala 20an]] weke [[Kategorî:Wêjeya brîtanî ya sedsala 20an]] guhart 2090582 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Dîroka wêjeyê li Keyaniya Yekbûyî]] [[Kategorî:Sedsala 20an li Keyaniya Yekbûyî]] [[Kategorî:Wêjeya sedsala 20an|Brîtanî]] 3sp6cxwls8qmaw4m65jjmumsemvgl7t 14 329686 2090642 2026-09-02T12:20:12Z Avestaboy 34898 /* */ Şaşnivîs 2090642 wikitext text/x-wiki {{Jêbirin}} q6okcom5eaqpulya2xokbp4fckff492 14 329687 2090675 2026-09-02T12:20:49Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2090675 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2090885 2090675 2026-09-02T12:29:48Z Avestaboy 34898 Avestaboyî/ê navê [[Kategorî:Wêjeya zarokan a brîtanî a sedsala 21ê]] weke [[Kategorî:Wêjeya zarokan a brîtanî ya sedsala 21ê]] guhart: Şaşnivîs 2090675 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2090895 2090885 2026-09-02T13:27:17Z Avestaboy 34898 /* */ 2090895 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Wêjeya brîtanî ya sedsala 21an|Zarok]] [[Kategorî:Wêjeya zarokan a brîtanî]] [[Kategorî:Wêjeya zarokan a sedsala 21an|Brîtanî]] oma708qa0tpsfbk1vqbyl3mxfqwy4cw 2090896 2090895 2026-09-02T13:28:09Z Avestaboy 34898 /* */ 2090896 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Wêjeya brîtanî ya sedsala 21ê|Zarok]] [[Kategorî:Wêjeya zarokan a brîtanî]] [[Kategorî:Wêjeya zarokan a sedsala 21ê|Brîtanî]] mzpm9lhrgucirhn3vx32rruxjjp92e4 14 329688 2090677 2026-09-02T12:23:37Z Avestaboy 34898 Avestaboyî/ê navê [[Kategorî:Wêjeya zarokan a brîtanî a sedsala 20an]] weke [[Kategorî:Wêjeya zarokan a brîtanî ya sedsala 20an]] guhart 2090677 wikitext text/x-wiki {{beralîkirina kategoriyê|Kategorî:Wêjeya zarokan a brîtanî ya sedsala 20an}} es1i4ayjf5foshrwmtqe5sq0qmrco9y 2090752 2090677 2026-09-02T12:24:17Z Avestaboy 34898 /* */ Şaşnivîs 2090752 wikitext text/x-wiki {{Jêbirin}} q6okcom5eaqpulya2xokbp4fckff492 14 329689 2090862 2026-09-02T12:27:07Z Avestaboy 34898 Avestaboyî/ê navê [[Kategorî:Wêjeya brîtanî a sedsala 20an]] weke [[Kategorî:Wêjeya brîtanî ya sedsala 20an]] guhart 2090862 wikitext text/x-wiki {{beralîkirina kategoriyê|Kategorî:Wêjeya brîtanî ya sedsala 20an}} qsokl9xmu7gx394f6gvyyel7uo6ks5h 2090883 2090862 2026-09-02T12:28:35Z Avestaboy 34898 /* */ 2090883 wikitext text/x-wiki {{Jêbirin}} q6okcom5eaqpulya2xokbp4fckff492 14 329690 2090886 2026-09-02T12:29:48Z Avestaboy 34898 Avestaboyî/ê navê [[Kategorî:Wêjeya zarokan a brîtanî a sedsala 21ê]] weke [[Kategorî:Wêjeya zarokan a brîtanî ya sedsala 21ê]] guhart: Şaşnivîs 2090886 wikitext text/x-wiki {{beralîkirina kategoriyê|Kategorî:Wêjeya zarokan a brîtanî ya sedsala 21ê}} ojgxtu06t67whzvzvz7swxh4o645xye 2090887 2090886 2026-09-02T12:30:24Z Avestaboy 34898 /* */ Şaşnivîs 2090887 wikitext text/x-wiki {{Jêbirin}} q6okcom5eaqpulya2xokbp4fckff492 14 329691 2090897 2026-09-02T13:28:36Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2090897 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2090898 2090897 2026-09-02T13:30:45Z Avestaboy 34898 /* */ 2090898 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Sedsala 21ê li Keyaniya Yekbûyî]] 78yo26ysasg7ppdrdlv5oz5my031i9v 2090899 2090898 2026-09-02T13:32:23Z Avestaboy 34898 /* */ 2090899 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Dîroka wêjeyê li Keyaniya Yekbûyî]] [[Kategorî:Sedsala 21ê li Keyaniya Yekbûyî]] [[Kategorî:Wêjeya sedsala 21ê|Brîtanî]] 1zyni8pacnq0edg5oxy6qyuhgdbi8pg 14 329692 2090900 2026-09-02T13:33:36Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2090900 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2090903 2090900 2026-09-02T13:35:18Z Avestaboy 34898 /* */ 2090903 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Wêjeya sedsala 21ê|Zarok]] [[Kategorî:Wêjeya zarokan]] anh4hm0otmunwkbnct0mm7bktnnefju 0 329693 2090901 2026-09-02T13:33:43Z Kurdistanov 175167 Rûpel bi "'''Gêxarkûnîk''' (ermenî: Գեղարքունիք, bilêvkirina ermenî: [ɡɛʁɑɾkʰuˈnikʰ]) parêzgeheke [[Ermenistan|Ermenistanê]] ye. Paytext û bajarê herî mezin ê parêzgehê [[Gavar]] e. Li Gegharkunîkê nêzîkî 209 669 kes dijîn û piraniya nifûsê ji ermeniyan pêk tê.<ref>{{Cite web |url=https://www.armstat.am/en/?nid=82&id=2623 |sernav=}}</ref> Parêzgeha Gêxarkûnîkê dikeve rojhilatê Ermenîstanê û dikeve li ser sînorê Azerba..." hat çêkirin 2090901 wikitext text/x-wiki '''Gêxarkûnîk''' (ermenî: Գեղարքունիք, bilêvkirina ermenî: [ɡɛʁɑɾkʰuˈnikʰ]) parêzgeheke [[Ermenistan|Ermenistanê]] ye. Paytext û bajarê herî mezin ê parêzgehê [[Gavar]] e. Li Gegharkunîkê nêzîkî 209 669 kes dijîn û piraniya nifûsê ji ermeniyan pêk tê.<ref>{{Cite web |url=https://www.armstat.am/en/?nid=82&id=2623 |sernav=}}</ref> Parêzgeha Gêxarkûnîkê dikeve rojhilatê Ermenîstanê û dikeve li ser sînorê [[Azerbaycan|Azerbaycanê]]. Di nav sînorên parêzgehê de herêma dersînor [[Beşkend|Artsvaşen]] jî heye, ku ji dema [[Yekemîn Şerê Qerebaxa Jorîn|Yekemîn]] [[Yekemîn Şerê Qerebaxa Jorîn|Şerê Qerebaxa Jorîn]] ve di bin dagirkirina Azerbaycanê de ye. Bi rûberiya 5 348 km², Gêxarkûnîk mezintirîn parêzgeha Ermenîstanê ye. Lê nêzîkî 24% ango 1 278 km² ji axa parêzgehê ji hêla [[Gola Sêvanê|Gola Sevanê]] ve hatiye dagirtin. Gola Sevanê gola herî mezin a [[Piştqefqasya|Qefqasa Başûr]] e û yek ji cihên herî girîng ên geştûguzariyê yên herêmê ye. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[en:Gegharkunik Province]] [[Kategorî:Parêzgehên Ermenistanê]] 14xgdrh8uib6cuab7a61trpoedkuasn 2090902 2090901 2026-09-02T13:34:28Z Kurdistanov 175167 2090902 wikitext text/x-wiki '''Gêxarkûnîk''' (ermenî: Գեղարքունիք, bilêvkirina ermenî: [ɡɛʁɑɾkʰuˈnikʰ]) parêzgeheke [[Ermenistan|Ermenistanê]] ye. Paytext û bajarê herî mezin ê parêzgehê [[Gavar]] e. Li Gegharkunîkê nêzîkî 209 669 kes dijîn û piraniya nifûsê ji ermeniyan pêk tê.<ref>{{Cite web |url=https://www.armstat.am/en/?nid=82&id=2623 |sernav=}}</ref> Parêzgeha Gêxarkûnîkê dikeve rojhilatê Ermenîstanê û dikeve li ser sînorê [[Azerbaycan|Azerbaycanê]]. Di nav sînorên parêzgehê de herêma dersînor [[Beşkend|Artsvaşen]] jî heye, ku ji dema Yekemîn [[Yekemîn Şerê Qerebaxa Jorîn|Şerê Qerebaxa Jorîn]] ve di bin dagirkirina Azerbaycanê de ye. Bi rûberiya 5 348 km², Gêxarkûnîk mezintirîn parêzgeha Ermenîstanê ye. Lê nêzîkî 24% ango 1 278 km² ji axa parêzgehê ji hêla [[Gola Sêvanê|Gola Sevanê]] ve hatiye dagirtin. Gola Sevanê gola herî mezin a [[Piştqefqasya|Qefqasa Başûr]] e û yek ji cihên herî girîng ên geştûguzariyê yên herêmê ye. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[en:Gegharkunik Province]] [[Kategorî:Parêzgehên Ermenistanê]] 83vqkbi3z7uww2sakh27c0jlw9yreys 2091038 2090902 2026-09-03T05:41:17Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2091038 wikitext text/x-wiki '''Gêxarkûnîk''' (ermenî: Գեղարքունիք, bilêvkirina ermenî: [ɡɛʁɑɾkʰuˈnikʰ]) parêzgeheke [[Ermenistan|Ermenistanê]] ye. Paytext û bajarê herî mezin ê parêzgehê [[Gavar]] e. Li Gegharkunîkê nêzîkî 209 669 kes dijîn û piraniya nifûsê ji ermeniyan pêk tê.<ref>{{Cite web |url=https://www.armstat.am/en/?nid=82&id=2623 |sernav=Gegharkunik}}</ref> Parêzgeha Gêxarkûnîkê dikeve rojhilatê Ermenîstanê û dikeve li ser sînorê [[Azerbaycan|Azerbaycanê]]. Di nav sînorên parêzgehê de herêma dersînor [[Beşkend|Artsvaşen]] jî heye, ku ji dema Yekemîn [[Yekemîn Şerê Qerebaxa Jorîn|Şerê Qerebaxa Jorîn]] ve di bin dagirkirina Azerbaycanê de ye. Bi rûberiya 5 348 km², Gêxarkûnîk mezintirîn parêzgeha Ermenîstanê ye. Lê nêzîkî 24% ango 1 278 km² ji axa parêzgehê ji hêla [[Gola Sêvanê|Gola Sevanê]] ve hatiye dagirtin. Gola Sevanê gola herî mezin a [[Piştqefqasya|Qefqasa Başûr]] e û yek ji cihên herî girîng ên geştûguzariyê yên herêmê ye. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[en:Gegharkunik Province]] [[Kategorî:Parêzgehên Ermenistanê]] fepr4sqc4m6ma07n9e4cdeavcecatk4 2091039 2091038 2026-09-03T05:41:43Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2091039 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Gêxarkûnîk''' ([[Zimanê ermenî|ermenî]]: Գեղարքունիք, bilêvkirina ermenî: [ɡɛʁɑɾkʰuˈnikʰ]) parêzgeheke [[Ermenistan|Ermenistanê]] ye. Paytext û bajarê herî mezin ê parêzgehê [[Gavar]] e. Li Gegharkunîkê nêzîkî 209 669 kes dijîn û piraniya nifûsê ji ermeniyan pêk tê.<ref>{{Cite web |url=https://www.armstat.am/en/?nid=82&id=2623 |sernav=Gegharkunik}}</ref> Parêzgeha Gêxarkûnîkê dikeve rojhilatê Ermenîstanê û dikeve li ser sînorê [[Azerbaycan|Azerbaycanê]]. Di nav sînorên parêzgehê de herêma dersînor [[Beşkend|Artsvaşen]] jî heye, ku ji dema Yekemîn [[Yekemîn Şerê Qerebaxa Jorîn|Şerê Qerebaxa Jorîn]] ve di bin dagirkirina Azerbaycanê de ye. Bi rûberiya 5 348 km², Gêxarkûnîk mezintirîn parêzgeha Ermenîstanê ye. Lê nêzîkî 24% ango 1 278 km² ji axa parêzgehê ji hêla [[Gola Sêvanê|Gola Sevanê]] ve hatiye dagirtin. Gola Sevanê gola herî mezin a [[Piştqefqasya|Qefqasa Başûr]] e û yek ji cihên herî girîng ên geştûguzariyê yên herêmê ye. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[en:Gegharkunik Province]] [[Kategorî:Parêzgehên Ermenistanê]] 8x1rdwc63yvalxasx1rusiyhg36wlzn 2091040 2091039 2026-09-03T05:42:34Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2091040 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Gêxarkûnîk''' ([[Zimanê ermenî|ermenî]]: Գեղարքունիք, bilêvkirina ermenî: [ɡɛʁɑɾkʰuˈnikʰ]) parêzgeheke [[Ermenistan|Ermenistanê]] ye. Paytext û bajarê herî mezin ê parêzgehê [[Gavar]] e. Li Gegharkunîkê nêzîkî 209.669 kes dijîn û piraniya nifûsê ji ermeniyan pêk tê.<ref>{{Cite web |url=https://www.armstat.am/en/?nid=82&id=2623 |sernav=Gegharkunik}}</ref> Parêzgeha Gêxarkûnîkê dikeve rojhilatê Ermenîstanê û dikeve li ser sînorê [[Azerbaycan|Azerbaycanê]]. Di nav sînorên parêzgehê de herêma dersînor [[Beşkend|Artsvaşen]] jî heye, ku ji dema Yekemîn [[Yekemîn Şerê Qerebaxa Jorîn|Şerê Qerebaxa Jorîn]] ve di bin dagirkirina Azerbaycanê de ye. Bi rûberiya 5.348 km², Gêxarkûnîk mezintirîn parêzgeha Ermenîstanê ye. Lê nêzîkî 24% ango 1.278 km² ji axa parêzgehê ji hêla [[Gola Sêvanê|Gola Sevanê]] ve hatiye dagirtin. Gola Sevanê gola herî mezin a [[Piştqefqasya|Qefqasa Başûr]] e û yek ji cihên herî girîng ên geştûguzariyê yên herêmê ye. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[en:Gegharkunik Province]] [[Kategorî:Parêzgehên Ermenistanê]] kvcuh9r1f7hqjvfnbxa4kcd1qt8osjn 14 329694 2090906 2026-09-02T13:42:29Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2090906 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2090907 2090906 2026-09-02T13:43:57Z Avestaboy 34898 /* */ 2090907 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} {{Gotara bingehîn}} 2wk9zlhk27bl8ps6eflthtt7pzqxpgi 2090908 2090907 2026-09-02T13:44:44Z Avestaboy 34898 /* */ 2090908 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} {{Gotara bingehîn}} [[Kategorî:Wêjeya zarokan a brîtanî ya sedsala 20an]] myzwana9jocan6xccqobjhjgxbzr26m 14 329695 2090910 2026-09-02T13:47:58Z Avestaboy 34898 Rûpel bi "{{Kategoriya Commonsê}} {{Gotara bingehîn}} [[Kategorî:Wêjeya zarokan a brîtanî ya sedsala 20an]]" hat çêkirin 2090910 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} {{Gotara bingehîn}} [[Kategorî:Wêjeya zarokan a brîtanî ya sedsala 20an]] myzwana9jocan6xccqobjhjgxbzr26m 2090911 2090910 2026-09-02T13:52:16Z Avestaboy 34898 /* */ 2090911 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} {{Gotara bingehîn}} [[Kategorî:Wêjeya zarokan a brîtanî ya sedsala 20an]] [[Kategorî:Wêjeya zarokan a skotlendî]] mkfh0udwdmls6hgutohdc3ayx0lownz 14 329696 2090912 2026-09-02T13:52:37Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2090912 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2090913 2090912 2026-09-02T13:53:48Z Avestaboy 34898 /* */ 2090913 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Wêjeya skotlendî]] p635yljcxdcuc00vschp91r15ntzy4b 2090914 2090913 2026-09-02T13:54:39Z Avestaboy 34898 /* */ 2090914 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Wêjeya skotlendî|Zarok]] d5hgfwlurp5zql2dtx6e1xycnsul61s 2090915 2090914 2026-09-02T13:55:45Z Avestaboy 34898 /* */ 2090915 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Wêjeya zarokan a brîtanî]] [[Kategorî:Wêjeya skotlendî|Zarok]] 7ggzilp2tf83wj3al5heup861wt0wbu 2090916 2090915 2026-09-02T13:57:01Z Avestaboy 34898 /* */ 2090916 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Wêjeya zarokan a brîtanî|Skotlendî]] [[Kategorî:Wêjeya skotlendî|Zarok]] qtuvaqfhfmpwshlqkww31yoydwhftyc 14 329697 2090921 2026-09-02T14:03:20Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2090921 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2090922 2090921 2026-09-02T14:05:08Z Avestaboy 34898 /* */ 2090922 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Wêjeya brîtanî ya sedsala 19an|Zarok]] [[Kategorî:Wêjeya zarokan a brîtanî]] [[Kategorî:Wêjeya zarokan a sedsala 19an|Brîtanî]] qnvqzqe7dmzu55k6usxg2bx7x6395fg 14 329698 2090925 2026-09-02T14:10:17Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2090925 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2090926 2090925 2026-09-02T14:12:38Z Avestaboy 34898 /* */ 2090926 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Romanên serpêhatiyê li gorî welatan]] qk2vm1dhjog5kf9kyy0183u76pidei3 2090927 2090926 2026-09-02T14:13:13Z Avestaboy 34898 /* */ 2090927 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Romanên serpêhatiyê li gorî welatan|brîtanî]] 3bwdouws0qqw19ar3yq9qwi0lwwmms1 2090933 2090927 2026-09-02T14:20:28Z Avestaboy 34898 /* */ 2090933 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Romanên brîtanî li gorî janran]] [[Kategorî:Romanên serpêhatiyê li gorî welatan|brîtanî]] angbwi3oz2aspors9lac05xtmb26x1l 2090934 2090933 2026-09-02T14:21:14Z Avestaboy 34898 /* */ 2090934 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Romanên brîtanî li gorî janran|Serpêhatî]] [[Kategorî:Romanên serpêhatiyê li gorî welatan|brîtanî]] 1kdi87um4limb89elyeypfo5qp7bhnz 14 329699 2090928 2026-09-02T14:13:20Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2090928 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2090929 2090928 2026-09-02T14:14:36Z Avestaboy 34898 /* */ 2090929 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Romanên serpêhatiyê]] aeaxi274d8hzbg3oy3l89z7ix8oaxgh 2090930 2090929 2026-09-02T14:15:21Z Avestaboy 34898 /* */ 2090930 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Romanên serpêhatiyê|*netewe]] bsmv6h77e99if3obj9avoem8x1uyplk 2090931 2090930 2026-09-02T14:16:41Z Avestaboy 34898 /* */ 2090931 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Romanên serpêhatiyê|*netewe]] [[Kategorî:Roman li gorî janr û welatan]] 5in9ygoq02sp7p1n5ts33sx89mz5pmd 2090932 2090931 2026-09-02T14:17:53Z Avestaboy 34898 /* */ 2090932 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Romanên serpêhatiyê|*netewe]] [[Kategorî:Roman li gorî janr û welatan| serpêhatî]] ntxmtygci3yt0rljai22g7nz95wlfiz 14 329700 2090935 2026-09-02T14:21:28Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2090935 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2090936 2090935 2026-09-02T14:23:16Z Avestaboy 34898 /* */ 2090936 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Romanên brîtanî]] 6b2tamp9j5jui9186ygkqcf2mya3om7 2090937 2090936 2026-09-02T14:23:43Z Avestaboy 34898 /* */ 2090937 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Romanên brîtanî|*Janr]] pp5mx4smv4xbrzg1di060nnsqhzhr79 2090938 2090937 2026-09-02T14:24:47Z Avestaboy 34898 /* */ 2090938 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Romanên brîtanî|*Janr]] [[Kategorî:Roman li gorî janr û welatan]] ed2y7cd6wxlcm5vfrpksnrwfgx8itby 2090939 2090938 2026-09-02T14:25:41Z Avestaboy 34898 /* */ 2090939 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Romanên brîtanî|*Janr]] [[Kategorî:Roman li gorî janr û welatan|Brîtanî]] dwuay9r0cy58cj0iann4j6aiafzsqcr 14 329701 2090941 2026-09-02T14:29:13Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2090941 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2090943 2090941 2026-09-02T14:30:23Z Avestaboy 34898 /* */ 2090943 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} mvsqylo4l8vhbb7zyjpch482g6kym6h 2090944 2090943 2026-09-02T14:30:39Z Avestaboy 34898 /* */ 2090944 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2090945 2090944 2026-09-02T14:31:12Z Avestaboy 34898 /* */ 2090945 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Wêjeya brîtanî]] 56fhwcjzoq0q7k3x7hu3bf79p5rboxw 2090946 2090945 2026-09-02T14:32:31Z Avestaboy 34898 /* */ 2090946 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Honak li gorî neteweyan]][[Kategorî:Wêjeya brîtanî]] j7xm8gamg4t38kyz4yxw1hqgvoea9rx 2090947 2090946 2026-09-02T14:33:06Z Avestaboy 34898 /* */ 2090947 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Honak li gorî neteweyan|brîtanî]] [[Kategorî:Wêjeya brîtanî]] 6sg4vl19ibdaphkjctbil3tdkm6ps0v 0 329702 2090942 2026-09-02T14:29:35Z ~2026-47690-68 179111 Rûpel bi "Gta6 kwa2027" hat çêkirin 2090942 wikitext text/x-wiki Gta6 kwa2027 bkduf286yat6vjvgaborn83x8490r60 14 329703 2090949 2026-09-02T14:39:04Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2090949 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2090950 2090949 2026-09-02T14:41:58Z Avestaboy 34898 /* */ 2090950 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:​Lêgerîna gencîneyan]] 0bu4t4y0snxngjb19uyo0qwt2haa6m7 0 329704 2090951 2026-09-02T16:18:44Z MikaelF 935 Rûpel bi "'''Elmas Mensûr Yaqû''' (m. 1 îlon 2026) [[nojdar]]a jinan û zarokbûnê ya bi nav û deng a [[Dihok]]ê (Badînan, Başûrê Kurdistanê) bû. {{Çk}} {{şitil}} [[Kategorî:Bijîşkên jin ên kurd]]" hat çêkirin 2090951 wikitext text/x-wiki '''Elmas Mensûr Yaqû''' (m. 1 îlon 2026) [[nojdar]]a jinan û zarokbûnê ya bi nav û deng a [[Dihok]]ê (Badînan, Başûrê Kurdistanê) bû. {{Çk}} {{şitil}} [[Kategorî:Bijîşkên jin ên kurd]] ny72s40ajrgnfhxknsdhh1fvd1t4l8m 2090952 2090951 2026-09-02T16:30:25Z MikaelF 935 2090952 wikitext text/x-wiki '''Elmas Mensûr Yaqû''' (m. 1 îlon 2026) [[nojdar]]a pispor a jinan û zarokbûnê ya bi nav û deng li [[Dihok]]ê (Badînan, Başûrê Kurdistanê) bû. Wî zêdetirî 50 salan xizmet kiriye. == Mirin == Elmas Mensûr Yaqû di 1ê îlona 2026an de wexer kir.<[[NRT]] Badînî, 01.09.2026</ref> {{Çk}} {{şitil}} [[Kategorî:Bijîşkên jin ên kurd]] ciay2162y5vwgvq1n2jdcl0ub6elfgo 2090953 2090952 2026-09-02T16:30:48Z MikaelF 935 2090953 wikitext text/x-wiki '''Elmas Mensûr Yaqû''' (m. 1 îlon 2026) [[nojdar]]a pispor a jinan û zarokbûnê ya bi nav û deng li [[Dihok]]ê (Badînan, Başûrê Kurdistanê) bû. Wî zêdetirî 50 salan xizmet kiriye. == Mirin == Elmas Mensûr Yaqû di 1ê îlona 2026an de wexer kir.<ref>[[NRT]] Badînî, 01.09.2026</ref> {{Çk}} {{şitil}} [[Kategorî:Bijîşkên jin ên kurd]] 11yx20ev7etfvyzivioo6u0yj9t4878 2090954 2090953 2026-09-02T16:32:14Z MikaelF 935 2090954 wikitext text/x-wiki '''Elmas Mensûr Yaqû''' (m. 1 îlon 2026) [[nojdar]]a pispor a jinan û zarokbûnê ya bi nav û deng li [[Dihok]]ê (Badînan, Başûrê Kurdistanê) bû. Wê zêdetirî 50 salan xizmet kiriye. == Mirin == Elmas Mensûr Yaqû di 1ê îlona 2026an de wexer kir.<ref>[[NRT]] Badînî, 01.09.2026</ref> {{Çk}} {{şitil}} [[Kategorî:Bijîşkên jin ên kurd]] bqd3lk5piaz2znilln1geo2ih3yobb8 2090955 2090954 2026-09-02T16:35:01Z MikaelF 935 2090955 wikitext text/x-wiki '''Elmas Mensûr Yaqû''' (m. 1 îlon 2026) [[nojdar]]a pispor a jinan û zarokbûnê ya bi nav û deng bû li [[Dihok]]ê (Badînan, Başûrê Kurdistanê) ya ku zêdetirî 50 salan xizmet kiriye. == Mirin == Elmas Mensûr Yaqû di 1ê îlona 2026an de wexer kir.<ref>[[NRT]] Badînî, 01.09.2026</ref> {{Çk}} {{şitil}} [[Kategorî:Bijîşkên jin ên kurd]] 902xmfln1wfoqp1v1ce3b4xdicatcid 2090966 2090955 2026-09-02T16:52:57Z MikaelF 935 2090966 wikitext text/x-wiki '''Elmas Mensûr Yaqû''' (jdb. 1947an li [[Alqoş]]ê (li deşta Neynewayê) - m. 1 îlon 2026) [[nojdar]]a pispor a jinan û zarokbûnê ya pêşeng bû li [[Dihok]]ê ([[Badînan]], [[Herêma Kurdistanê ya Iraqê]]) ya ku zêdetirî 50 salan xizmet kiriye. Ew wekî danêra beşa pêşîn a jidayikbûn û nexweşiyên jinan li Dihokê tê nasîn. Elmas Mensûr [[Koleja Bijîşkî li Zankoya Mûsilê]] qedand û dûre di salên 1970yî de dest bi karê xwe kir. Nêzîkî 50 salan di warê tendurustiya giştî û taybet a jinan û zarokbûnê de li Kurdistanê kar kir. == Mirin == Dr Elmas Mensûr Yaqû di 1ê îlona 2026an di temenê 79 saliyê de wexer kir.<ref>[[NRT]] Badînî, 01.09.2026</ref> {{Çk}} {{şitil}} [[Kategorî:Bijîşkên jin ên kurd]] raxm6vwi8yizk7cmfyaq34rpdqxmz46 2090967 2090966 2026-09-02T16:54:29Z MikaelF 935 2090967 wikitext text/x-wiki '''Elmas Mensûr Yaqû''' (jdb. 1947an li [[Elqoş]]ê (li deşta [[Neynewa]]yê) - m. 1 îlon 2026) [[nojdar]]a pispor a jinan û zarokbûnê ya pêşeng bû li [[Dihok]]ê ([[Badînan]], [[Herêma Kurdistanê ya Iraqê]]) ya ku zêdetirî 50 salan xizmet kiriye. Ew wekî danêra beşa pêşîn a jidayikbûn û nexweşiyên jinan li Dihokê tê nasîn. Elmas Mensûr [[Koleja Bijîşkî li Zankoya Mûsilê]] qedand û dûre di salên 1970yî de dest bi karê xwe kir. Nêzîkî 50 salan di warê tendurustiya giştî û taybet a jinan û zarokbûnê de li Kurdistanê kar kir. == Mirin == Dr Elmas Mensûr Yaqû di 1ê îlona 2026an di temenê 79 saliyê de wexer kir.<ref>[[NRT]] Badînî, 01.09.2026</ref> {{Çk}} {{şitil}} [[Kategorî:Bijîşkên jin ên kurd]] 0om5k87yy59xk7zctk17y00eu0gydcs 2090968 2090967 2026-09-02T16:55:34Z MikaelF 935 2090968 wikitext text/x-wiki '''Elmas Mensûr Yaqû''' (jdb. 1947 li [[Elqoş]]ê (li deşta [[Neynewa]]yê) - m. 1 îlon 2026) [[nojdar]]a pispor a jinan û zarokbûnê ya pêşeng bû li [[Dihok]]ê ([[Badînan]], [[Herêma Kurdistanê ya Iraqê]]) ya ku zêdetirî 50 salan xizmet kiriye. Ew wekî danêra beşa pêşîn a jidayikbûn û nexweşiyên jinan li Dihokê tê nasîn. Elmas Mensûr [[Koleja Bijîşkî li Zankoya Mûsilê]] qedand û dûre di salên 1970yî de dest bi karê xwe kir. Nêzîkî 50 salan di warê tendurustiya giştî û taybet a jinan û zarokbûnê de li Kurdistanê kar kir. == Mirin == Dr Elmas Mensûr Yaqû di 1ê îlona 2026an di temenê 79 saliyê de wexer kir.<ref>[[NRT]] Badînî, 01.09.2026</ref> {{Çk}} {{şitil}} [[Kategorî:Bijîşkên jin ên kurd]] ipxeyneckw7qx73q081cjuo5dc8k3lf 2090969 2090968 2026-09-02T16:56:42Z MikaelF 935 2090969 wikitext text/x-wiki '''Elmas Mensûr Yaqû''' (jdb. 1947 li [[Elqoş]]ê (li deşta [[Nînewa (parêzgeh)|Neynewa]]yê) - m. 1 îlon 2026) [[nojdar]]a pispor a jinan û zarokbûnê ya pêşeng bû li [[Dihok]]ê ([[Badînan]], [[Herêma Kurdistanê ya Iraqê]]) ya ku zêdetirî 50 salan xizmet kiriye. Ew wekî danêra beşa pêşîn a jidayikbûn û nexweşiyên jinan li Dihokê tê nasîn. Elmas Mensûr [[Koleja Bijîşkî li Zankoya Mûsilê]] qedand û dûre di salên 1970yî de dest bi karê xwe kir. Nêzîkî 50 salan di warê tendurustiya giştî û taybet a jinan û zarokbûnê de li Kurdistanê kar kir. == Mirin == Dr Elmas Mensûr Yaqû di 1ê îlona 2026an di temenê 79 saliyê de wexer kir.<ref>[[NRT]] Badînî, 01.09.2026</ref> {{Çk}} {{şitil}} [[Kategorî:Bijîşkên jin ên kurd]] t0wwo6k5wcm2j14lxnj8bvr7lto0ihb 2090986 2090969 2026-09-02T20:30:15Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2090986 wikitext text/x-wiki '''Elmas Mensûr Yaqû''' (jdb. 1947 li [[Elqoş]]ê (li deşta [[Nînewa (parêzgeh)|Neynewa]]yê) - m. 1 îlon 2026) [[nojdar]]a pispor a jinan û zarokbûnê ya pêşeng bû li [[Dihok]]ê ([[Badînan]], [[Herêma Kurdistanê]]) ya ku zêdetirî 50 salan xizmet kiriye. Ew wekî danêra beşa pêşîn a jidayikbûn û nexweşiyên jinan li Dihokê tê nasîn. Elmas Mensûr [[Koleja Bijîşkî li Zankoya Mûsilê]] qedand û dûre di salên 1970yî de dest bi karê xwe kir. Nêzîkî 50 salan di warê tendurustiya giştî û taybet a jinan û zarokbûnê de li Kurdistanê kar kir. == Mirin == Dr Elmas Mensûr Yaqû di 1ê îlona 2026an di temenê 79 saliyê de wexer kir.<ref>[[NRT]] Badînî, 01.09.2026</ref> {{Çk}} {{şitil}} [[Kategorî:Bijîşkên jin ên kurd]] 9dfx0qye952cwp2px0abb0qp04wfsfv 0 329705 2090970 2026-09-02T17:04:36Z MikaelF 935 Rûpel bi "{{Xebat}} '''Ebdulfetah Botanî''' (m. 1 îlon 2026), nivîskarê kurd bû.<ref>Nûneratiya [[Yekîtiya Nivîskarên Kurdistana Sûriyê]] - Herêma Kurdistanê.</ref> == Mirin == Pr. D. Ebdulfetah Botanî di 1ê îlona 2026an de mir. {{Çk}} {{şitil}} [[Kategorî:Mirin 2026]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd]]" hat çêkirin 2090970 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} '''Ebdulfetah Botanî''' (m. 1 îlon 2026), nivîskarê kurd bû.<ref>Nûneratiya [[Yekîtiya Nivîskarên Kurdistana Sûriyê]] - Herêma Kurdistanê.</ref> == Mirin == Pr. D. Ebdulfetah Botanî di 1ê îlona 2026an de mir. {{Çk}} {{şitil}} [[Kategorî:Mirin 2026]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] 2o43nvoz2plonb1equi9pk04erp5o6z 2090971 2090970 2026-09-02T17:09:12Z MikaelF 935 2090971 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} '''Ebdulfetah Elî Botanî''' (m. 1 îlon 2026), [[nivîskar]], [[dîroknas]] û serokê berê yê [[Akademiya Kurdî]] bû.<ref>Nûneratiya [[Yekîtiya Nivîskarên Kurdistana Sûriyê]] - Herêma Kurdistanê.</ref> == Mirin == Pr. D. Ebdulfetah Elî Botanî di 1ê îlona 2026an de mir. {{Çk}} {{şitil}} [[Kategorî:Dîroknasên kurd]] [[Kategorî:Mirin 2026]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] 6m3wqz6mp6ocx44i473prc4srkx9261 2090972 2090971 2026-09-02T17:11:50Z MikaelF 935 MikaelFî/ê navê [[Ebdulfetah Botanî]] weke [[Ebdulfetah Elî Botanî]] guhart 2090971 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} '''Ebdulfetah Elî Botanî''' (m. 1 îlon 2026), [[nivîskar]], [[dîroknas]] û serokê berê yê [[Akademiya Kurdî]] bû.<ref>Nûneratiya [[Yekîtiya Nivîskarên Kurdistana Sûriyê]] - Herêma Kurdistanê.</ref> == Mirin == Pr. D. Ebdulfetah Elî Botanî di 1ê îlona 2026an de mir. {{Çk}} {{şitil}} [[Kategorî:Dîroknasên kurd]] [[Kategorî:Mirin 2026]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] 6m3wqz6mp6ocx44i473prc4srkx9261 2090984 2090972 2026-09-02T20:06:13Z MikaelF 935 2090984 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} '''Ebdulfetah Elî Botanî''' (jdb. 1949 - m. 1 îlon 2026), [[nivîskar]], [[dîroknas]] û serokê berê yê [[Akademiya Kurdî]] bû.<ref>Nûneratiya [[Yekîtiya Nivîskarên Kurdistana Sûriyê]] - Herêma Kurdistanê.</ref> == Mirin == Pr. D. Ebdulfetah Elî Botanî di 1ê îlona 2026an de mir. {{Çk}} {{şitil}} [[Kategorî:Dîroknasên kurd]] [[Kategorî:Mirin 2026]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] 8uhbl25hcaqrqhxqk80lqwb56mbcb7i 2090985 2090984 2026-09-02T20:10:32Z MikaelF 935 2090985 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} '''Ebdulfetah Elî Botanî''' (jdb. 1949 - m. 1 îlon 2026), [[nivîskar]], [[dîroknas]] û serokê berê yê [[Akademiya Kurdî]] bû.<ref>Nûneratiya [[Yekîtiya Nivîskarên Kurdistana Sûriyê]] - Herêma Kurdistanê.</ref> == Mirin == Pr. D. Ebdulfetah Elî Botanî di 1ê îlona 2026an di bûyereke trafîkê de li ser riya Dihok-Mûsil canê xwe ji dest da. {{Çk}} {{şitil}} [[Kategorî:Dîroknasên kurd]] [[Kategorî:Mirin 2026]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] k4rgbb0ceb7mqbabkdeqjinjeo1b7k9 2091250 2090985 2026-09-03T09:04:13Z MikaelF 935 2091250 wikitext text/x-wiki '''Ebdulfetah Elî Botanî''' (jdb. 1949 - m. 1 îlon 2026), [[nivîskar]], [[dîroknas]] û serokê berê yê [[Akademiya Kurdî]] bû.<ref>Nûneratiya [[Yekîtiya Nivîskarên Kurdistana Sûriyê]] - Herêma Kurdistanê.</ref> == Mirin == Pr. D. Ebdulfetah Elî Botanî di 1ê îlona 2026an di bûyereke trafîkê de li ser riya Dihok-Mûsil canê xwe ji dest da. {{Çk}} {{şitil}} [[Kategorî:Dîroknasên kurd]] [[Kategorî:Mirin 2026]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] 9cf7iim9jnldzgoi55l9v92p44qi11q 2091251 2091250 2026-09-03T09:07:28Z MikaelF 935 2091251 wikitext text/x-wiki '''Ebdulfetah Elî Botanî''' (jdb. 1949 - m. 1 îlon 2026), [[nivîskar]], [[dîroknas]] û serokê berê yê [[Akademiya Kurdî]] bû.<ref>Nûneratiya [[Yekîtiya Nivîskarên Kurdistana Sûriyê]] - Herêma Kurdistanê.</ref><ref>https://www.kurdistan24.net/kmr/story/936520</ref> == Mirin == Pr. D. Ebdulfetah Elî Botanî di 1ê îlona 2026an di bûyereke trafîkê de li ser riya Dihok-Mûsil canê xwe ji dest da. {{Çk}} {{şitil}} [[Kategorî:Dîroknasên kurd]] [[Kategorî:Mirin 2026]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] iywj39s4qce7opd5p4h7lbxevfl9pes 2091252 2091251 2026-09-03T09:10:31Z MikaelF 935 2091252 wikitext text/x-wiki '''Ebdulfetah Elî Botanî''' wek '''Abdulfattah Botani''' jî tê nasîn (jdb. 1949 - m. 1 îlon 2026), [[nivîskar]], [[dîroknas]] û serokê berê yê [[Akademiya Kurdî]] bû.<ref>Nûneratiya [[Yekîtiya Nivîskarên Kurdistana Sûriyê]] - Herêma Kurdistanê.</ref><ref>https://www.kurdistan24.net/kmr/story/936520</ref> == Mirin == Pr. D. Ebdulfetah Elî Botanî di 1ê îlona 2026an di bûyereke trafîkê de li ser riya Dihok-Mûsil canê xwe ji dest da. {{Çk}} {{şitil}} [[Kategorî:Dîroknasên kurd]] [[Kategorî:Mirin 2026]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] nim0fd0rpbvv3za39c8faygo8ql0f2f 0 329706 2090973 2026-09-02T17:11:50Z MikaelF 935 MikaelFî/ê navê [[Ebdulfetah Botanî]] weke [[Ebdulfetah Elî Botanî]] guhart 2090973 wikitext text/x-wiki #BERALÎKIRIN [[Ebdulfetah Elî Botanî]] r49jsfbtu5kmvjf0jzwthibrmiqdrdc 14 329707 2090994 2026-09-02T21:00:31Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2090994 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2090995 2090994 2026-09-02T21:03:02Z Avestaboy 34898 /* */ 2090995 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Keybanûyên desthilatdar ên serdema kevnare]] tko1v7lb2kmujpmwmyklkdo053zoyuc 0 329708 2091019 2026-09-03T04:54:36Z Kurê Acemî 105128 Kurê Acemîî/ê navê [[Dewleta Ordiya Zêrîn]] weke [[Dewleta Ordaya Zêrîn]] guhart 2091019 wikitext text/x-wiki #BERALÎKIRIN [[Dewleta Ordaya Zêrîn]] nb424n6l7zqaho09v1ff6rrpu1cybfj 1 329709 2091021 2026-09-03T04:54:36Z Kurê Acemî 105128 Kurê Acemîî/ê navê [[Gotûbêj:Dewleta Ordiya Zêrîn]] weke [[Gotûbêj:Dewleta Ordaya Zêrîn]] guhart 2091021 wikitext text/x-wiki #BERALÎKIRIN [[Gotûbêj:Dewleta Ordaya Zêrîn]] dhmbqrlsgof2k6b6crsssm3mr7is53c 0 329710 2091043 2026-09-03T06:35:29Z Kurdistanov 175167 Rûpel bi "'''Sûnîk''' (ermenî: Սյունիք, bilêvkirina ermenî: [sjuˈnikʰ]) parêzgeha ku dikeve başûrê [[Ermenistan|Ermenistanê]] ye. Ew ji bakur ve bi parêzgeha [[Vayots Dzor (parêzgeh)|Vayots Dzorê]], ji rojava ve bi eksklava [[Komara Xweser a Naxçivanê|Komara Xweser a Naxçîvanê]] ya [[Azerbaycan|Azerbaycanê]], ji rojhilat ve bi Azerbaycanê û ji başûr ve bi [[Îran|Îranê]] re sînor dike. Paytext û bajarê herî mezin ê parêzgehê bajarokê..." hat çêkirin 2091043 wikitext text/x-wiki '''Sûnîk''' (ermenî: Սյունիք, bilêvkirina ermenî: [sjuˈnikʰ]) parêzgeha ku dikeve başûrê [[Ermenistan|Ermenistanê]] ye. Ew ji bakur ve bi parêzgeha [[Vayots Dzor (parêzgeh)|Vayots Dzorê]], ji rojava ve bi eksklava [[Komara Xweser a Naxçivanê|Komara Xweser a Naxçîvanê]] ya [[Azerbaycan|Azerbaycanê]], ji rojhilat ve bi Azerbaycanê û ji başûr ve bi [[Îran|Îranê]] re sînor dike. Paytext û bajarê herî mezin ê parêzgehê bajarokê [[Kapan|Kapanê]] ye. Li gorî Komîteya Statîstîkê ya Ermenîstanê, li gorî encamên serjimêriya sala 2022an, nifûsa parêzgehê 114 488 kes bû. Ev hejmar di serjimêriya sala 2011an de 141 771 kes û di serjimêriya sala 2001an de 152 684 kes bû.<ref>{{Cite web |url=https://www.armstat.am/en/?nid=82&id=2623 |sernav=}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Parêzgehên Ermenistanê]] inocer1mfwme9ul7a08fsiqg9zr2pp8 2091134 2091043 2026-09-03T06:37:27Z Kurdistanov 175167 2091134 wikitext text/x-wiki '''Sûnîk''' (ermenî: Սյունիք, bilêvkirina ermenî: [sjuˈnikʰ]) parêzgeha ku dikeve başûrê [[Ermenistan|Ermenistanê]] ye. Ew ji bakur ve bi parêzgeha [[Vayots Dzor (parêzgeh)|Vayots Dzorê]], ji rojava ve bi eksklava [[Komara Xweser a Naxçivanê|Komara Xweser a Naxçîvanê]] ya [[Azerbaycan|Azerbaycanê]], ji rojhilat ve bi Azerbaycanê û ji başûr ve bi [[Îran|Îranê]] re sînor dike. Paytext û bajarê herî mezin ê parêzgehê bajarokê [[Kapan|Kapanê]] ye. Li gorî Komîteya Statîstîkê ya Ermenîstanê, li gorî encamên serjimêriya sala 2022an, nifûsa parêzgehê 114 488 kes bû. Ev hejmar di serjimêriya sala 2011an de 141 771 kes û di serjimêriya sala 2001an de 152 684 kes bû.<ref>{{Cite web |url=https://www.armstat.am/en/?nid=82&id=2623 |sernav=}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Parêzgehên Ermenistanê]] [[en:Syunik Province]] tchhtkst04bf59dgr3yl9tkl7sjyc3y 0 329711 2091248 2026-09-03T08:17:05Z Kurdistanov 175167 Rûpel bi "'''Vayots Dzor''' (bi Ermenî: Վայոց Ձոր, bilêvkirina Ermenî: [vɑjˌɔt͡sʰ ˈd͡zɔɾ]) parêzgehek [[Ermenistan|Ermenistanê]] ye. Ew li başûrrojhilatê vî welatî ye û ji rojava bi navçeya [[Komara Xweser a Naxçivanê|Naxçîvan]] a [[Azerbaycan|Azerbaycanê]] û ji rojhilat bi navçeya [[Kelbajar|Kalbajar]] a Azerbaycanê re hevsînor e. Rûbera wê 2.308 km² e. Vayots Dzor bi erdê xwe yê çiyayî tê naskirin û ew parêzgeha herî kêmni..." hat çêkirin 2091248 wikitext text/x-wiki '''Vayots Dzor''' (bi Ermenî: Վայոց Ձոր, bilêvkirina Ermenî: [vɑjˌɔt͡sʰ ˈd͡zɔɾ]) parêzgehek [[Ermenistan|Ermenistanê]] ye. Ew li başûrrojhilatê vî welatî ye û ji rojava bi navçeya [[Komara Xweser a Naxçivanê|Naxçîvan]] a [[Azerbaycan|Azerbaycanê]] û ji rojhilat bi navçeya [[Kelbajar|Kalbajar]] a Azerbaycanê re hevsînor e. Rûbera wê 2.308 km² e. Vayots Dzor bi erdê xwe yê çiyayî tê naskirin û ew parêzgeha herî kêmniştevan a Ermenistanê ye. Li gorî serjimêriya sala 2022an, nifûsa wê 47.369 kes bû, di sala 2011an de ev hejmar 52.324 bû.<ref>{{Cite web |url=https://armstat.am/file/doc/210.pdf |sernav=}}</ref> Paytext û bajarê herî mezin ê parêzgehê bajarokê [[Yexegnadzor]] e. Vayots Dzor, ku herêmeke girîng a hilberîna meyê li Ermenistanê ye, gelek cihên kevnar ên dîrokî û cihên balkêş ên dîrokî di nav xwe de digire. Di nav wan de [[şikefta Areni-1]] û karxaneya meyê ya Areni-1 a serdema [[Kalkolîtîk|kalkolîtîkê]], keşîşxaneya Tanahat a sedsala 8an, keleha Smbataberd a sedsala 10an û keşîşxaneya Noravank a sedsala 13an hene. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[en:https://en.wikipedia.org/wiki/Vayots_Dzor_Province]] [[Kategorî:Parêzgehên Ermenistanê]] 5kdbie24ng1lzwvbp1d719x60eaigs5 2091255 2091248 2026-09-03T10:42:53Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2091255 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Vayots Dzor''' (bi [[Zimanê ermenî|ermenî]]: Վայոց Ձոր, bilêvkirina ermenî: [vɑjˌɔt͡sʰ ˈd͡zɔɾ]) parêzgehek [[Ermenistan|Ermenistanê]] ye. Ew li başûrrojhilatê vî welatî ye û ji rojava bi navçeya [[Komara Xweser a Naxçivanê|Naxçîvan]] a [[Azerbaycan|Azerbaycanê]] û ji rojhilat bi navçeya [[Kelbajar|Kalbajar]] a Azerbaycanê re hevsînor e. Rûbera wê 2.308 km² e. Vayots Dzor bi erdê xwe yê çiyayî tê naskirin û ew parêzgeha herî kêmniştevan a Ermenistanê ye. Li gorî serjimêriya sala 2022an, nifûsa wê 47.369 kes bû, di sala 2011an de ev hejmar 52.324 bû.<ref>{{Cite web |url=https://armstat.am/file/doc/210.pdf |sernav=Vayots Dzor}}</ref> Paytext û bajarê herî mezin ê parêzgehê bajarokê [[Yexegnadzor]] e. Vayots Dzor, ku herêmeke girîng a hilberîna meyê li Ermenistanê ye, gelek cihên kevnar ên dîrokî û cihên balkêş ên dîrokî di nav xwe de digire. Di nav wan de [[şikefta Areni-1]] û karxaneya meyê ya Areni-1 a serdema [[Kalkolîtîk|kalkolîtîkê]], keşîşxaneya Tanahat a sedsala 8an, keleha Smbataberd a sedsala 10an û keşîşxaneya Noravank a sedsala 13an hene. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[en:https://en.wikipedia.org/wiki/Vayots_Dzor_Province]] [[Kategorî:Parêzgehên Ermenistanê]] pqb9fkpvuzsii40tmhwvjotafika91f 2091256 2091255 2026-09-03T10:43:04Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2091256 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Vayots Dzor''' (bi [[Zimanê ermenî|ermenî]]: Վայոց Ձոր, bilêvkirina ermenî: [vɑjˌɔt͡sʰ ˈd͡zɔɾ]) parêzgehek [[Ermenistan|Ermenistanê]] ye. Ew li başûrrojhilatê vî welatî ye û ji rojava bi navçeya [[Komara Xweser a Naxçivanê|Naxçîvan]] a [[Azerbaycan|Azerbaycanê]] û ji rojhilat bi navçeya [[Kelbajar|Kalbajar]] a Azerbaycanê re hevsînor e. Rûbera wê 2.308 km² e. Vayots Dzor bi erdê xwe yê çiyayî tê naskirin û ew parêzgeha herî kêmniştevan a Ermenistanê ye. Li gorî serjimêriya sala 2022an, nifûsa wê 47.369 kes bû, di sala 2011ê de ev hejmar 52.324 bû.<ref>{{Cite web |url=https://armstat.am/file/doc/210.pdf |sernav=Vayots Dzor}}</ref> Paytext û bajarê herî mezin ê parêzgehê bajarokê [[Yexegnadzor]] e. Vayots Dzor, ku herêmeke girîng a hilberîna meyê li Ermenistanê ye, gelek cihên kevnar ên dîrokî û cihên balkêş ên dîrokî di nav xwe de digire. Di nav wan de [[şikefta Areni-1]] û karxaneya meyê ya Areni-1 a serdema [[Kalkolîtîk|kalkolîtîkê]], keşîşxaneya Tanahat a sedsala 8an, keleha Smbataberd a sedsala 10an û keşîşxaneya Noravank a sedsala 13an hene. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[en:https://en.wikipedia.org/wiki/Vayots_Dzor_Province]] [[Kategorî:Parêzgehên Ermenistanê]] bo3oikks8hck6vt4z2i7971y1d1d0n6 2091273 2091256 2026-09-03T11:20:56Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2091273 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Vayots Dzor''' (bi [[Zimanê ermenî|ermenî]]: Վայոց Ձոր, bilêvkirina ermenî: [vɑjˌɔt͡sʰ ˈd͡zɔɾ]) parêzgehek [[Ermenistan|Ermenistanê]] ye. Ew li başûrrojhilatê vî welatî ye û ji rojava bi navçeya [[Komara Xweser a Naxçivanê|Naxçîvan]] a [[Azerbaycan|Azerbaycanê]] û ji rojhilat bi navçeya [[Kelbajar|Kalbajar]] a Azerbaycanê re hevsînor e. Rûbera wê 2.308 km² e. Vayots Dzor bi erdê xwe yê çiyayî tê naskirin û ew parêzgeha herî kêmniştevan a Ermenistanê ye. Li gorî serjimêriya sala 2022an, nifûsa wê 47.369 kes bû, di sala 2011ê de ev hejmar 52.324 bû.<ref>{{Cite web |url=https://armstat.am/file/doc/210.pdf |sernav=Vayots Dzor}}</ref> Paytext û bajarê herî mezin ê parêzgehê bajarokê [[Yexegnadzor]] e. Vayots Dzor, ku herêmeke girîng a hilberîna meyê li Ermenistanê ye, gelek cihên kevnar ên dîrokî û cihên balkêş ên dîrokî di nav xwe de digire. Di nav wan de [[şikefta Areni-1]] û karxaneya meyê ya Areni-1 a serdema [[Kalkolîtîk|kalkolîtîkê]], keşîşxaneya Tanahat a sedsala 8an, keleha Smbataberd a sedsala 10ê û keşîşxaneya Noravank a sedsala 13an hene. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[en:https://en.wikipedia.org/wiki/Vayots_Dzor_Province]] [[Kategorî:Parêzgehên Ermenistanê]] t3l8gjjajlz4l445r8gmm7f1i5gjq7a 14 329712 2091258 2026-09-03T10:47:34Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2091258 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2091259 2091258 2026-09-03T10:49:19Z Avestaboy 34898 /* */ 2091259 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Romanên brîtanî li gorî janran|Dîrokî]] h7dlv3r53hq3cltw1cpkkl0fkqp3zot 2091260 2091259 2026-09-03T10:52:09Z Avestaboy 34898 /* */ 2091260 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Romanên brîtanî li gorî janran|Dîrokî]] [[Kategorî:Romanên dîrokî li gorî welatan|brîtanî]] sizi7jw8fh421nwvqe4pqit5gs9nb5s 2091266 2091260 2026-09-03T11:01:58Z Avestaboy 34898 /* */ 2091266 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Honaka dîrokî ya brîtanî]] [[Kategorî:Romanên brîtanî li gorî janran|Dîrokî]] [[Kategorî:Romanên dîrokî li gorî welatan|brîtanî]] hqxlyaguw5f0tfdgd7p2ya9vcaknzax 2091267 2091266 2026-09-03T11:06:13Z Avestaboy 34898 /* */ 2091267 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Honaka dîrokî ya brîtanî|Roman]] [[Kategorî:Romanên brîtanî li gorî janran|Dîrokî]] [[Kategorî:Romanên dîrokî li gorî welatan|brîtanî]] 33rssolmoxcl2v6a20smkodpowg2x1z 14 329713 2091261 2026-09-03T10:53:09Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2091261 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2091262 2091261 2026-09-03T10:55:00Z Avestaboy 34898 /* */ 2091262 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Romanên dîrokî]] 7weh06404gwe5ui2ybxcmu7pvrfhc0y 2091263 2091262 2026-09-03T10:55:40Z Avestaboy 34898 /* */ 2091263 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Romanên dîrokî| welat]] aisdu0q0xqy0po6ucazp7rqjsd9631r 2091264 2091263 2026-09-03T10:58:15Z Avestaboy 34898 /* */ 2091264 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Romanên dîrokî| welat]] [[Kategorî:Roman li gorî janr û welatan]] qt56q48ctjvu88m1jrz4n0omuqgervi 2091265 2091264 2026-09-03T10:59:03Z Avestaboy 34898 /* */ 2091265 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Romanên dîrokî| welat]] [[Kategorî:Roman li gorî janr û welatan| dîrokî]] qyhsp5ckrg33d9fjadyv72v8voriadz 14 329714 2091268 2026-09-03T11:06:24Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2091268 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2091269 2091268 2026-09-03T11:07:39Z Avestaboy 34898 /* */ 2091269 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Honaka brîtanî]] 5833u9g83antwbd6jvoyxbuymmi5zow 2091270 2091269 2026-09-03T11:08:28Z Avestaboy 34898 /* */ 2091270 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Honaka brîtanî|dîrokî]] pcu5jzyznkqmi0oetc45x8tte0lwhxr