Wîkîpediya kuwiki https://ku.wikipedia.org/wiki/Destp%C3%AAk MediaWiki 1.47.0-wmf.18 first-letter Medya Taybet Gotûbêj Bikarhêner Gotûbêja bikarhêner Wîkîpediya Gotûbêja Wîkîpediyayê Wêne Gotûbêja wêneyî MediaWiki Gotûbêja MediaWiki Şablon Gotûbêja şablonê Alîkarî Gotûbêja alîkariyê Kategorî Gotûbêja kategoriyê Portal Gotûbêja portalê TimedText TimedText talk Modul Gotûbêja modulê Event Event talk 0 2997 2091593 1884945 2026-09-05T05:01:42Z SakuraBot 54179 [[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin 2091593 wikitext text/x-wiki {{Bêalî|tarîx=nîsan 2024}} {{Paqij bike|tarîx=nîsan 2024}} Di [[12'ê rezberê|12'ê îlona]] sala [[1980]]'an de [[Tirkiye]] bi [[Derbeya leşkerî|derbeyeke leşkerî]] ya di pêşengiya Orgeneral [[Kenan Evren]] ve hejiya. Di heman rojê de Parlemen hat girtin, [[destûra bingehîn]] ji meriyetê derket û kilît li deriyên partiyên siyasî hat xistin. Li Tirkiyê Cunta leşkerî hat ser hukum. Ji salên 60î û şun ve, pêşketina di nava tevgera sosyalist û ya karkeran rêveberên Dewleta Tirk xistin nava tengavê. Di encama cûntaya leşkerî de, hovîtiyek mezin çêbû, Nezikî milyonek insan hatin girtin û di işkenceyan de hatin derbas kirin. Ev derbeya leşkerî li gor daxwazên politikaya Amerikayê ya di herêmê de dimeşiya. Kenan Evren û hevalên xwe, li dijî şoreşgerên di zindanan de xwedî kînek ewqas mezin bûn ku, ji bo wan digotin: Ma em wan darda nekin xwedi bikin? Ev Helwest û tevgera rêvebirên dewleta Tirk di heman demê de sedemê rewşa xirab û perişan ya civaka Tirk e. Bi qasî 650 hezar kes hatin binçavkirin, milyonek û 683 hezar kes jî weke kesên xeter hatin qeyitkirin. Ji bo 7 hezar kesan cezayê dardakirinê hat xwestin. 50 kes hatin dardakirin. 14 hezar kes ji welatiyê Tirkiyê hatin derxistin û 30 hezar kes jî derketin derveyî welat û bûn penaber. 856 kes di bin [[êşkence]], şer û pevçûnan de jiyana xwe ji dest dan. 937 [[film]] hatin qedexekirin, kilît li deriyên 23 hezar 677 komeleyan xistin û bi qasî 300 roj rojname nehatin weşandin. Şop û tesîra derbeya 12 Îlonê piştî ewqas salan jî hêna nehatiye jêbirin. Bi qasî 300 hezar kesên [[şoreşger]], [[demokrat]] û welatparên avêtina girtîgehan û bi îlankirina rewşa awarte, [[Kurdistan]] û Tirkiye bû girtîgeheke servekirî. Di vê demê de li Kurdistanê kiryar û pêkanînên pirr dijwar û veşartî hat meşandin. Zihniyeta qedexeker a 12 Îlonê pirsgirêka Kurd inkar kir, zimanê kurdî qedexe kir û pêvajoya ku bû sedema mirina bi dehan hezaran kesan da destpêkirin. Ji bo astengkirina azadiya nasname, bawerî û çandan, tedbîrên dijwartir ên ji demên berê hatin wergirtin. Zirar û karesata herî mezin ya darbeya 12 Îlonê kir bela serê Tirkiyê, destûra bingehîn ya leşkeran bû. Piştî darbeyê, li gel huquq û kiryarên 12 Îlonê pirr tên rexnekirin jî, hemû hukumetên ku hatin ser desthilatdariyê, destûra bingehîn a leşkeran neguhertin û bi qasî têrê bike ji bo demokratik kirina wê ji dil tevnegeriyane. Bi vî awayî, destûra bingehîn a qedexeker, hêna jî nehatiye guhertin. Di vê destûrê de xalên weke, ``welatî ji bo dewletê hene`` hat bicihkirin û mafên takekesî ên mirovan kirin qurbana dewletê.x Bi vî awayî pêşiya azadiya raman hat girtin û ti qiymeta nêrîna azad nema. Mafên civakî û sendikayan hatin pûçkirin. Qirêja reş ya darbeya 12 îlonê ya ku li ser demokrasiya Tirkiyê xist, hêna di roja me de jî nehatiye jêbirin. Ev roj di dîroka Tirkiyê de wekî rojeke reş ango qirêjek ji bo demokrasiyê hat bin nav kirin û hê jî tê bi nav kirin. Lê belê vê navkirinê nekarî, darbekar û berpirsyarên 12`ê Îlonê bidarîzîne, ango derxe pêşberî dadgehê û Destura Bingehîn a 12`ê Îlonê biguherîne. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * [http://www.derindusunce.org/2007/04/25/onun-adi-asker-cani-neler-ister/ How fear "helps" to prepare turks to accept the violation of democracy (page in Turkish] {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîroka Kurdistanê]] [[Kategorî:Komkujî li Tirkiyeyê]] [[Kategorî:1980 li Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Dîktatoriyên leşkerî]] oiwx84dbbs40t90ntsx276za8sigj98 0 3235 2091587 1834406 2026-09-05T04:56:25Z SakuraBot 54179 [[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin 2091587 wikitext text/x-wiki {{Derbar|şekla civaka ya demokratîk e.|Ji bo rojnameya "Demokrasi"|Demokrasi (rojname)}} [[Wêne:2019 Democracy index.svg|thumb|400px|]] Ramana peyva Demokrasiyê "Desthilata Gel" e. Ev peyv bi koka xwe Yewnanî e û ji du paran pêkhatîye (demos= xelk, gel û Krasî= desthelat, serdestî).Demokrasî [[rengekê desthilatê]] ji bo [[netewe-hukmetekê]] an rêkxistinekê e. Praniya xelkî ji peyva demokrasiyê [[demokrasiya lîberal]] difamin, lê rengên dî yên gelek cihê ji demokrasiyê jî hene. Herçind e ko peyva demokrasiyê zêdetir derheqa yekînên sîyasî da dihêt bikarînan, lê binemayên wê di bîyavên wekî zanîngehanê rêkxistinan, komkarên karkeran û pêkhatên dî jî dihên bikarînan. == Cureyên Demokrasiyê == Pênaseya peyva demokrasiyê ji ber hindê ko di gelek bîyavên cihêcihê da dihêt bikaranîn gelek aloz û tevlihev bûye. Pêkhatên sîyasî yên ko dihên bawerkirin ko xwedî demokrasî in an îdîa dikin ko xwedî demokrasî in gelek ji hev cida in. Ji bo mînak: * [[Arîstokrasî]] desthelatdariya gelekan (demokrasîyê) li beranberî [[desthelatdariya hindekan]] an [[oligarşî]]yê û [[desthelatdariya yekî]] an [[otokrasî]]yê dadinit. * Civatên Eşîran<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.law.edu/index.html |sernav=Columbus School of Law |paşnav=University |pêşnav=Catholic |malper=The Catholic University of America |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-04-16 }}</ref> * Sîstem an destgehên ko desthilatdaran bi awayekê rasthatî û keysî ji nav xelkê hildibijêrin. (binihêre [[Sortition]])<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/sortition |sernav=Sortition {{!}} ancient Greece {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-04-16 }}</ref> * Sîstem an destgehên ko li pey lihevhatinên tevane an razîbûnên giştî diçin. * Hindek caran dîktatoriyên heyî jî îdîa dikin ko demokratîk in û hilbijartinên rûmetî dikin (wekî rejîma [[Sedam Huseyn]] li Îraqê). Cureyên Serekî yên Demokrasiyê ev in: ==== Rasturast ==== [[Demokrasiya Rasturast]] rengekê demokrasiyê e ko welatî ji bo hemî biryarên giring dengê xwe didin. Sedema evê navkirinê ew e ko di awayê klasîkê wê da çi navgîn an nimînende û nûner nîne. Mînakên niha yên vîcoreyî hindek rêkxistinên bajêrwarî (medenî) yên evro yên wekî destekên zankoman (Kolîjan) û civînên bajêrên [[Nû Înglistan]]ê in (bi awayekê edetî li bajêrên ko hêşeta anko cemîyeta wan ji 10,000 kesan kêmtir e). Rexnegirên vî coreyî dibêjin ko tekezkirin pirtir li ser dengdanê e û kêmtir giringiyê didit şêwazên dî yên demokratîkên wekî azadiya axivtinê û rêkxistinên bajêrwarî. Bi gotinek dî ev rexnegir dibêjin ko demokrasî tenê hindek tîtal û rê û resim nîne..<ref> Jane J. Mansbridge. ''Beyond Adversary Democracy'' (1983)</ref> Heta niha hemî demokrasiyên reasturast demokrasiyên civakên biçûk bûne); piranî [[bajêr-dewlet]]. Evro tenê hindek demokrasiyên rasturastên bertesk li hindek [[Kantonên Swîsreyê]] hene ko bi hemî ramana peyvê rasturast in. Dema hijmara dengdêran (kesên ko mafê dengdanê heye) zêde dibit, ev cureyê demokrasiyê gelek zehmet dibit- ji bo mînak li [[Demokrsiya Atênîan]] pirtir ji 30,000 kesan mafê dengdanê hebû. Lê dîsa jî, [[rapirsên giştî]] anko [[refrandûm]] jî her wekî vî cureyê demokrasiyê in. Demokrasiyên rasturas ên niha bizavê dikin ko vê kêmasiyê bi hindek awayên nimînendeyîa berteng çareser bikin. Sê stûnên wan çareseran ev in: [[Rapirs]] (ji aliyê hukmetan an qanûndaneran an jî ji aliyê xelkî di bersiva qanîndaneran da dihên destpêkirin), [[destpêşkerî]] anko [[Însîyatîv]] (ji aliyê welatîan ve destpêdikin) û [[hilbijartinên bîranînê]] (ji bo karbidestan). ==== Nimînendeyî ==== Navê [[Demokrasiya Nimînendeyî]] ji ber hindê e ko xelk nimînendeyên xwe ji bo desteyeka hukimker hildibijêrin. Li cîhana evro gelek şêwazên cidacida ji bo hilbijartina nimînendyan hene. ==== Azad ==== Demokrasî a azad anko lîberal coreyekê demokrasî a nimînendeyî (bi hilbijartên azad û dadwerane) e ko parastina mafên kêmanîan, [[desthilata qanûnê]], [[jihev qetandina desthilatan]], û parastina [[azadî]] ên axivtinê, kombûnê, dîndariyê û milkîyetê têda hene. Bervajî vê, [[demokrasî a neazad|demokrasîyek a neazad]] ew demokrasî e ko ev coreyên parastina mafên an hema têda nîne an jî nahên karpêkirin. Tecrube a welatên [[paşî-sovyetê]] bala xelkî ber bi vê arîşeyê kêşa, herçind e ko bertir jî her hebû. Ji bo mînak [[Napilyon]]î jî gelek biryarên xwe ên emperatorîane bi dengdana dengdêran werdigirtin. == Dîrok == [[Demokrasî a Atênîan]] kevintirîn demokrasî e ko baş hatîye tomarkirin. Peyva demokrasiyê jî li sedasala 5'ê berî bûna Îsayî li [[Yewnan a Kevnar]] hat bikaranîn. Wesa xweya dibit ko mafê sîasî di pêşda tenê mafê xwedî erdên [[Arîstokrasî|arîstokrat]] bû û hêdî-hêdî bû mafê hemî mêrên ko jiyê wan ji 20 salan zêdetir bû. Mafên sîasî anko [[welatînî]] ji bo jinan, [[Xulamtî|koleyan]] û [[nexwecihan]] (metics) nebû. Li alî yê gotinê ve (tîyorî), hemî Atênîan mafê dengdana li Civata Bajêrî hebû. Li wê civatê biryarên giring û qanûnên [[bajêr-welat]]î derdiçûn. Herçind e ko [[Atîna|Atênê]] karbidestên fermî hebûn û ev karbidest ne bi hilbijartinan, lê bi awayê bext û şans, dihatin ser karî jî, niha xelk piranî wesa hizir dikin ko demokrasî a Atênîan mînaka demokrsîyeka rasurast e. Li sala 323'ê berî bûna Îsayî û bi dagîrkirina Atênê ji layê Makedonîan ve, ev demokrasî bi awayekê fermî dawî bû. Bêguman tovê demokrasî ya nimînendeyî li [[Komara Romanî]] hat çandin. Li [[çaxên Navîn]] jî çend dozen (sîstem) hebûn ko rengek ji rengên hilbijartinan û civatan têda hebûn, mina [[Hevpişkî ya Polonyayî-Lîtwanyayî]] û hindek [[bajêr-welat]]ên Îtalya ya Çaxên Navîn wekî [[Wênîs]]ê. Gelek mînakên îddîakirî yên dî yên demokrasiyê hene, lê jiber ko di pranî ya wan da tenê parek ji welatiyan mafên sîyasî hebûne navê [[olîgarşî]] zêdetir wesfa wan dikit. [[Parlamana Inglistanê]] vedigerit wan bertesikkirinên desthilata şayî ko di [[Magna Karta]]yê da hatbûn. Parlamana hilbijartî ya herî pêşîn [[Parlemana De Montfortê]] ya sala 1265’ê li [[Inglistan]]ê bû. Lê ew parlaman jî nimînendeya hijmareka kêm ji xelkî bû û pirti li goreyê hezên şayî kar dikir. Salekê piştî [[Şoreşa Şkodar]] li sala 1689’ê bû ko [[Rêzika Mafan ya Inglistanê]] hat xebitandin. Vê rêzikê desthilata parlamanê hindek zêdetir bû. Heyam bihurîn heta şa bûye tenê navek. Bi giştî li [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] wekî demokrasiya azad a herî pêşîn dihêt nihêrîn. [[Qanûna Bingehîn ya Amerîkayê]] ko li sala 1788’ê hat danan, maf û azadî diparastin. Lê dîsa jî hemî kesan mafê dengdanê nebû. Jib o mînak tenê li sala 1840’ê bû ko hemî mêrên spî siyan deng bidin. Amerîkiyan şiya ji bo cara pêşîn partî yên ji xwarê pêkbiînin û ev dozen (sîstem) pêşêxist. Werara demokrasiyê ji [[Demokrasî ya Cefersonî]] anko [[Dozena Partî ya Pêşîn]] ber bi [[Demokrasî ya Ceksonî]] anko [[Dozena Partî ya Duyê]] bû û paştir ber bi [[Dozena Partî ya Sêyê]] çû. Piştî [[Şerê navxweyî yê Amerîkayê]] (salên dûmahî ya 1860’an), reşan jî mafê dengdanê peyda kir. Li [[Fransa]] ya şoreşgêr jî [[Danezana Mafên Mirovî û Welatiyan]], herçend e bi jîyekê kurt, [[Civîna Neteweyî]] bi dengdana hemî welatî yên mêr hat hilbijartin. Heta dawî ya sedsala 19’ê demokrasî yên azad kurt-jî bûn. === Sedsala 20’ê === ’’Pêlên Demokratîkkirinê’’ li sedsala 20’ê hatin ko ji gelek egerên cida-cida yên mîna şer, şoreş, nehêlana [[Mêhtinkarî|Mêhtinkariyê]] (Îstîmarê, kolonyalîzmê) û tengasiyên aborî bûn. [[Şerê Cîhanî yê Yekem]] û hilweşyana [[Împeratoriya Osmanî]] û [[Împeratoriya Awistirya - Mecaristanê]] bûn sedema avabîna gelek netewe-welatan li [[Ewropa]]yê ko bi nav hemî demokrasî bûn. Li salên 1920’an, demokrasî bi pêşkevt, lê [[Dakevtina Mezin]] karekê wiha kir ko li piranî ya welatên Ewrûpayê, [[Amerîkaya Latînî]] û [[Asya]]yê bûn welatên ko j aliyê desthilatdarên xurt ve birêvediçûn an hema bi yekcarî bûn [[dîktatorî]]. [[Faşîzm]]ê li Îtalyayê û [[Nasyonalsosyalîzm]]ê li Almanyayê serhilda. Welatên mîna [[Spanya]] û [[Polonya]]yê jî bûn diktatorî. Peydabûna dîktatoriyan li [[Çîn]], [[Brezîl]], welatên herêma [[Balkan]]ê û [[Yekîtî ya Şêwirdarî]] ya [[Stalîn]]î jî karekê wiha kir ko salên 1930’an bi “Çaxê Dîktatoran” bihêt niyasîn. [[Şerê Cîhanî yê Duyem]] ev sirêm li [[Ewropaya Rojava]] bi tivavî vegerand. Almanya û [[Japon]] piştî dagîrkariya wan ji alî yê hevalbendan ve ber bi demokratîkbûnê çûn. Lê piranî ya [[Ewropaya Rojhilat]] ber bi dozeneka nedemokratîk bi navê [[Kutleya Şêwirdariyê]] ji demokrasiyê dûr kevtin. Nehêlana mêhtinkariyê piştî şerî xurttir bû û demokrasiyên li welatên wekî [[Hindistan|Hidistanê]] bûn mînakên serkevtina demokrasiyê li welatên mezin, xizan û neyekreng. Pêleka dî ya demokratîkkirinê li salên 1970’an û 1980’an li gelek welatên mîna Amerîkaya Latînî destpêbû. [[Herifyana Şêwirdariyê]] û dawîbûna [[Şerê Sar]] bû sedema demokratîkbûna piranî ya welatên [[Kutleya Rojhilatê]]. Li salên 1990’an gelek welatên [[Afrîka]]yê jî bûn demokratîk. Mînakên dawûtir yên demokratîkbûna welatan ev in: [[Şoreşa 1998’ê ya Îndonezyayê]], [[Şoreşa Bildozeran]] li [[Yûgoslavya]]yê, [[Şoreşa Sorgulan]] li [[Gorcistan|Gurcistanê]], [[Şoreşa Pirteqalî]] li [[Ûkrayna]]yê. Berbelavbûna demokrasî ya azad rojbiroj berçavtir e û wesa diyar dibit ko dê bibit şêwazê pîvankî (standard) yê cîhanî ji bo civakên mirovan. Ev berbînî kakila bîrdoza “[[Dûmahî ya Dîrokê]]” ya hizirvanê Amerîkayî yê bi koka xwe Japonî yê navdar [[Fransîs Fukayama]] ye. == Teorî == === Têgeh (konsept) === Di navbera teorîstên sîyasî da gelek têgehiştinên cida li demokrasiyê hene. * Di bin navê ‘‘mînîmalîzmê‘‘ da, demokrasî wekî dozenekê dihêt pênasekirin ko têda welatî ji bo heyameka diyarkiri mafê desthilatdariyê didin destekeka rêberên sîyasî. Li goreyê evê baweriyê, welatî nikarin û nabit jî, ko desthilatdariyê bikin. Jiber ko piraniya wan çi hizrên zelal li derheqa rêvebirinê da nîne. [[Joseph Schumpeter]] di kitêba xwe ya navdar, ‘‘Sermayedarî, Sosyalîzm û Demokrasî‘‘yê da behsa vê baweriyê dikit. * Têgeha ‘‘xirvekirinê‘‘ dibêjit ko di demokrasiyê da hukmet dibê qanûn û sîyasetên wiha dabirêjit ko li hizra dengdêrên navîn nêzîk bit- nîvek ji wan bi aliyê rastê da bin û nîva dî bi aliyê çepê da. [[Antonî Dawn]] (Anthonî Down) di kitêba xwe ya sala 1957‘ê da, ‘‘Bîrdozeka Aborî ya Demokrasîyê‘‘, vê hizrê behs dikit. * ‘‘[[Demokrasî ya hûrhûrkanî]]‘‘ li ser wê têgehiştinê ava bûye ko hukmetkirin bi rêya gengeşekirin û danûstanê çêdibit. Kesên ko wisa ji demokrasiyê fêm dikin dibêjin ko hemî qanûn û sîyaset dibê li ser wan delîlan bihên danan ko welatî dikarin bipejirînin. Bîyava sîyasetê dibê bîyava gengeşe, guhdêrî û danûstana sîyasetkar û welatiyan bit. [[Jürgen Habermas]] ji alîgirên vê hizrê ye. * Hemî têgehên jorîn behsa demokrasî ya nimînendeyî dikin. [[Demokrasî ya Rastûrast]] qayîl e kodibê hemî welatî bi awayekê rastûrast û ne bi rêya nimînendeyan pişikdariyê di danana qanûnan û biryardanên sîyasî da bikin. Alîgirên vê têgehê gelek sedeman ji bo alîgiriya xwe diînin. Çalakî ya sîyasî di xwe da bihadar e, xelkî civakîtir dikit û wan perwerde dikit, û pişikdarî ya xelkî dê serkete (nuxbeyên) bihêz diyar bikit. Ji hemiyê giringtir, welatî nikarin bi rastî hukmî bikin eger ew bi awayekê rastûrast pişikdariya çêkirina biryarên sîyasî û danana qanûnan nekin. * Têgeheka dî ya demokrasiyê ew e ko ‘‘yeksaniya sîyasî‘‘ ewle dikit. Herwesa ramaneka dî ya demokrasiyê ew e ko ji ber hebûna demokrasiyê hindek damezrîyayî, destajo (prosîcer) û şêwaz di nav civakç da hene ko yeksaniyê di hêza sîyasî da ewle dikin. Damezrîyayî ya herî pêşîn rêveçûna rêkûpêka [[hilbijartin]]ên azad û vekirî ne ko têda nimînende dihên hilbijartin da hemî an piraniya sîyaseta giştî rêvebibin. Ev ramana peyva ‘‘demokrasîyê‘‘ hindek caran [[polîarşî]] anko [[pirserwerî]] jî dihêt ravekirin. Ev nihêrîn pişikdarî ya piranî ya dengdêran di biryardana sîyasetê da tiştekî arîşeafirîn dibînin û dixwazin ko piranî ya xelkî pişikdariyê bikin. Ev hindek caran gengeşeyê ber bi aliyê hindê dibit ko pişikdarî ya sîyasî dibê tiştekê bizorê bit, wekî dengdana bizorê. Ew alozên bandora zengînan li ser dengdêran in. === ”Demokrasî” û “Komar” === Bikaranîna hevçerxa zarava “demokrasîyê” amajeyek e bi hukmetekê ko ji aliyê xelkî ve hatîye hilbijartin. Zarava “[[komar]]ê” ramaneka cida heye, lê bikaranîna hevçerxa wê amajeyek e bi demokrasîyeka nimînendeyî ko [[serokê welatî]], mîna [[serkomar]]î, ji aliyê xelkî ve dihêt hilbijartin da ji bo heyameka diyarkirî hukmî dikit. Bervajî vê hindek hukmet in ko şayekê mîratgir serokê welatî ye, ne xem e eger ev welat demokrasî yên nimînendeyî jî bin û [[serokê hukmetê]], ji bo mînak [[serokwezîr]] ji aliyê xelkî ve jî hatibit hilbijartin. Li aliyê dîrokî ve, nemaze li goreyê [[Bavên Hîmdanerên Dewletên Yekbûyî yên Amrîkayê]], ramana “demokrasîyê” bi giranî behsa demokrasiya rastûrat dikit û ji demokrasiya nimînendeyî ra ko nimînendeyên xelkî li goreyê [[qanûn]]ê û gelek caran jî li goreyê [[qanîna bingehîn|qnîneka bingehîn]] hukmî dikin dibêjin [[komar]]. Bikaranîna zarava “demokrasîyê” tenê ji bo demokrasiya rastûrast niha jî di nav komên [[şopparêz]] (konservatîv) û [[azadîbawer]] (lîbertar) da her maye. Çarçûvkerên destpêkê yên [[Qanûna Bingehîn a Welatên Yekbûyî]] bi awayekê berçav haydarên metirsiya wî tiştî bûn ko wan jê ra digot “tepeserkirina [[azadî|azadiyên]] kitkesî ji aliyê piraniyê ve”. Ji bo mînak, [[James Madison]] di [[Kaxezên Federalîst hijmar 10]] da li şûna demokrasiyê bangê ji bo komareka li goreyê qanîna bingehîn dikit da azadiyên kitkesan ji aliyê piraniyê ve nehên binpêkirin. Wan çarçûvkeran bi hişyarî hindek damezrîyayî di Qanûna Bingehîn da û di [[Rêzika Mafan ya Welatên Yekbûyî]] da ewle kirin. [[Komarxwazî|Komarxwaziyê]] û [[azadîbawerî|azadîbaweriyê]] pêvenîyeka aloz bi demokrasî û komarê ra heye. Ji bo hûrhûrkên zêdetir li wan gotaran binihêre. === Şayên Mercdar û Dîwanên Jorîn === Li destpêkê, di herdu şoreşên Amrîkayê û Fransayê da pirsgirêk ew bû ka erê di demokrasiyê da ji bo berbestdanana hukmê piraniyê dibê [[dîwana jorîn|dîwaneka jorîn]] ji serketan (nuxbeyan) hebin an ne. Gengeşeyek jî ew bû ka endametî ya wê dîwana jorîn çawa bit: şehrezayên hejî yên danayî (bê dengdan), an [[Şayê Mercdar|Şayekê Mercdar]] bi desthilateka sînordar le ya rastîn. Li hindek welatan (mîna Brîtanyayê, Holendayê, Belçîkayê û Japonê) şayên bihêz bûn şayên mercdar ko destjilata wan hatibû sînordarkirin û li dawiyê jî hema tenê bû navek. Lê li piranî ya welatan şayatî û dozena arîstokrasî ya pêra neman (mîna Welatên Yekbûyî, Fransayê, Çînistanê, Rûsyayê, Almanyayê). === Dewleta Demokratîk === Herçind e hindek gengeşe yên [[felsefe|felsefî]] li ser pênasekirina pîvikên karbestî û rewayî ya demokrasiyê hene, ev ên li xwarê kêmtirîn pêdvîtî in da dewletek demokratîk bihêt hesibandin (mêze bikin ko reng e [[anarşîst]] piştgirî ya coreyekê demokrasiyê bikin, lê ew dewletê naxwazin): 1. Dibê ‘‘Demos‘‘ anko ‘‘xelkek‘‘ hebit ko bi rêya hindek destajo yên tevane biryarên sîyasî bidin. Ne-endamên wê ‘‘demosê‘‘ mafê pişikdariyê nabit. Di piranî ya demokrasiyan da demos behra xelkê zelamê (gehiştî û balixê) hêşetê ji [[netewe]]yê ye û [[welatî]]yekê zelam ramana endamîtiyê digehînit. 2. Dibê ‘‘Axek‘‘ hebit ko biryar li ser bihên bicihkirin û ‘‘demos‘‘ lê akincî bibit. Li demokrasiyên hevçerx da, ax her [[netewe-welat]] e û jiber ko exleb ew bi ramana niştîmana neteweyê ye, demos û sînorên demokrasiyê dibin yek. [[mêhtingeh]]ên (muste‘mireyên, kolonîyên) demokratîk di xwe da demokrasî nahên hesibandin eger rêveberên wê ji derveyî [[niştîman]]ê bin, demos û ax ne yek in. 3. Dibê ‘‘destajoyeka biryardanê‘‘ hebit ko an rastûrast (di heyamên wekî [[rapirs]]an da) an jî nerastûrast e (wekî hilbijartina perlemanê). 4. Ev destajo ji aliyê wê ‘‘demosê‘‘ ve ‘‘rewa‘‘ anko şer‘î dihêt hesibandin, anko encama wê cihê razîbûna wan e. [[Rewayî ya Sîyasî]] heza xelkî ji bo pejirandina biryarên welatî, hukmetê û dadgehan e ko gelek caran reng e li dijî berjewendî yên kitkesanî bin. 5. Ev destajo bi raman hindikanî (mînîmalîstî) ‘‘kêra‘‘ anko kêrhatî û tesîrdar e, anko dikarit bi kêrî guhartina hukmetê dihêt, eger piştevanî ya têra (kafî) li wê guhartinê hebit. Hilbijartinên Şanokarane yên ko ji bo dubare-hatin-hilbijartina hukmeta heyî dihên rêkxistin ne demokrasî ye. 6. Derheqa netewe-welatan da, welat dibê xwedî [[serwerî]] bit: hilbijartinên demokratîk tewş û bêwurc in eger desthilateka derveyî bikarit encamên hilbijartinan û hukmetê biguhêrit. == Rexne == [[Anarşîst]] li dijî desthlata ‘‘zordarane‘‘ ya piraniyê in. Gelek piştgirî ya dozeneka demokrasîyeka rastûrast dikin ko heremî û zordarane nebit û rêyê hi beranberî civînên azad negirit. Hindek kes bawerin ko demokrasiya rastûrast ya rastîn ew e ko biryara piraniyê bi zordarî li ser kêmaniyê danesepînit. Kêmaniyê dibê mafê mandelkirin û nepejirandina encaman û mafê damezrandina civîneka dî hebit. Hindek anarşîst hene ko dibêjin dibê welat bi [[rêkkevtin]]ê anko tewafuqê bihêt rêvebirin. == Wêveyî astê welatî == Herçind e ko ev gotar behsa demokrasiyê wekî rêyeka rêvebirina welatan dikit, hilbijartin û dengdan ji bo rêvebirina gelek civat û rêkxistiyên dî jî hatine bikaranîn. * Gelek [[rêkxistiyên ne-hukmetî]] (NGO) biryarên xwe û rêberên xwe bi dengdanê hildibijêrin. Di bazirganiyê da, şerîke desteka rêvebera xwe li goreyê [[pişik|pişkan]] hildibijêrin. * [[Yekîtî yên Bazirganî]] jî hindek caran rêberên xwe bi hilbijartinên demokratîk hildibjêrin. Li Welatên Yekbûyî yên Emrîkayê, hilbijartin kêmbûn, lê li salên 1950‘an Kongirêsê ew kirin tiştekê pêdvî. == Herwesa binhêre == * [[Rêzika welatên demokratîk]] * [[Rêzika coreyên demokrasiyê]] * [[Forma hikûmetê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Civaknasî]] [[Kategorî:Çanda rojavayî]] [[Kategorî:Demokrasî| ]] [[Kategorî:Felsefeya siyasetê]] [[Kategorî:Hilbijartin]] [[Kategorî:Dahênên yewnanî]] ekyv1n6c30jdjk4v2bqomzpy048dbyh 0 6859 2091609 2085778 2026-09-05T05:14:47Z SakuraBot 54179 [[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin 2091609 wikitext text/x-wiki {{Bêçavkanî|tarîx=adar 2024}} {{Islûb|tarîx=gulan 2024}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 | wêne = Deioces.jpg }} '''Deyoses'''<ref>[[Mihemed Emîn Zekî Beg]] (2002). Dîroka Kurd û Kurdistanê, r. 292-298. Avesta, Stembol.</ref>, '''Diyaku'''<ref name=":0">[[Elî Teter Nêrweyî]] (2010). Kurd û mêjû (Çend vekolînek li dor mêjûya kevin a kurd û Kurdistanê. Spîrêz, Dihok.)</ref>, '''Diyako''',{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} yewnanî dibêjinê '''Diyukis''', anku '''Dêiokês''' (Δηιόκης, ''Deiókes'', ''Deioces'')<ref name=":0"/> (728 berî zayînê - 715/714 berî zayînê), keyekî [[med]]î bû. Nêzîk 700 sal berî zayînê li nav gelê [[Med]] kesayetiyek dijiya ku ji aliya hemû mediyan rêz û hurmeteke taybet hebû, Navê wî ''Diyako'' bû. Diyako miroveke bi awez, têgeheştî u navdarê gundê xwe bû ku bawer dikir li navberî "[[stem]] "u "[[dadmendî]]" de xebateke hemîşeyî û hetahetayî heye. Gel ku lêzanî, jêhatî u têgeheştî bûn u dadwerî ya Diyako dîtbûn jibo çareserkirina gîr u girift u kêşe u ajaweyan ji wi yarmetî dixwestin u diçûn aliya wî. Diyako bû xoşewîstê gel u nawbanga wî derkete holê, bi wê rengî ku jibona dadgerî u mêrxasî ji aliya xelk re daxwaz lê hat kirin ku bibê serok u patşayê wan. Ew jî ku bi bilavî u alozî ya navçe nerazî bû, wê daxwazî qebûl kir u biriyar da madan le cem hev kom bike u ji wan neteweyeke yekgirtî u hawbeş pêk bihîne. Yekem kar ku Diyako kir ew bû ku ji xelkê xwest waz ji hevkûjî bihînin u li cem hev kom bin u ferman da ku paytexte çê biken. Lewma bajarê '' Ekbatan ([[Hemedan]])'' ava kir. Ew bajar heft dîwarê bazneyî li dewra wê hebû u her dîwar jî ji wê din bilindtir bû u baregahê şa u xezêneyên wî li nav axirîn dîwar de bû. Rengên wan dîwaran birîtî bûn ji: sipî, reş, erxewanî, şîn u narincî. Herwisa dîwarên navîn, yek bi zîv u ewî din bi zêr dapoşadibûn. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * [http://www.hesami.com/names/diyako Deioces (Deyaco, Diyako) is a Kurdish Given Name for Boys] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120829053218/http://www.hesami.com/names/diyako/ |date=2012-08-29 }} {{Şablon:Xanedana Mediyan}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Ekbatana]] [[Kategorî:Keyên medî]] [[Kategorî:Mirin 670î b.z.]] [[Kategorî:Împeratoriya Med]] 95h92g3t04vm8vm38ux2awjzxdipcgb 0 10627 2091569 1834798 2026-09-05T04:34:47Z SakuraBot 54179 [[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin 2091569 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Daniel Goleman - World Economic Forum Annual Meeting 2011.jpg|thumb|Goleman di sala 2011an de]] '''Daniel Goleman''' (jdb. [[1946]], li [[Kalîforniya]], [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|DYA]]) yek ji derûnnasên navdar ên amerîkayî ye. Li ser [[hestmendî]] yan zîrekiya hestan xebat kiriye. Pirtûka wî ya bi navê "Zîrekiya Hestan" gelek navdar e. Bi salan edîtoriya ''Psychology Today'' kiriye. Niha jî di rojnameya [[The New York Times]]ê de gotarên li ser derûnnasiyê dinivîsîne. {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1946]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Psîkolog]] [[Kategorî:Cihûyên amerîkî yên sedsala 20an]] [[Kategorî:Nivîskarên amerîkî yên nehonakî yên sedsala 20an]] [[Kategorî:Cihûyên amerîkî yên sedsala 21ê]] [[Kategorî:Nivîskarên amerîkî yên nehonakî yên sedsala 21ê]] hd8ptq42e6okd81itwzkpfeyknotib1 0 11017 2091529 2091424 2026-09-04T18:28:49Z Penaber49 39672 2091529 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdanka giştî}} '''Antarktîka'''<ref>{{Îzolî, 2007|r=1138|jêgirtin=Antarktîka}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ferhenga Erdnîgarîyê (Coğrafya)|Ferhenga Erdnîgarîyê]]|paşnav=Önen|pêşnav=Abdurrahman |weşanger=Stembol: Doz|sal=2008|rûpel=36}}</ref> yan jî '''Antarktîk'''{{Çavk}} ({{Bi-la|Antarctica}}) yek ji [[parzemîn]]ên cîhanê ye ku parzemîna herî başûr ê dinyayê û parzemîna herî kêm nifûs a cîhanê ye. Parzemîn bi tevahî li başûrê çembera Antarktîkayê ye û ji aliyê [[Okyanûsa Başûr]] (ku wekê Okyanûsa Antarktîkayê jî tê zanîn) ve hatiye dorpêçkirin ku [[Cemsera Başûr]] a erdnîgarî vedihewîne. Di heman demê de Antarktîka pêncem parzemîna herî mezin ê cîhanê ye ku bi qasê ji %40 ji [[Ewropa|Ewropayê]] mezintir e û rûbera parzemînê bi qasê 14.200.000 km² rûerd (an rûqeşa) vegirtiye. Piraniya Antarktîkayê bi qata qeşayê ya Antarktîkayê ve hatiye nixumandin ku qalindahiya navînî ya qeşayê bi qasê 1,9 km ye. Antarktîka bi navînî parzemîna herî sar, herî hişke û parzemîna herî bi ba û bahoz ê cîhanê ye û parzemîn ji asta deryayê xwedî bilindahiyeke navînî ye. Antarktîka bi piranî ji çoleke cemserî pêk hatiye ku barîna salane li peravê zêdetirî 200 mm ye û berf û barana li hundirê parzemînê gelek kêm e. Qeşayên parzemîn di warê ava şîrîn de gelek dewlemend e ku nêzîkê ji %70ê rezervên ava şirîn ên cîhanê li Antarktîkayê cemedgirtî ye. Hatiye payîn ger ku qeşaya Antarktîkayê bihele, dê asta deryayê ya [[Cîhan|cîhanê]] bi qasê 60 mêtreyan bilind bibe. Her wiha Antarktîka xwediyê rekora germahiya herî nizm a pîvandî yê li ser rûyê [[Dinya (gerstêrk)|Erdê]] ye ku nizmahiya germahiya bi qasê −89.2 °C hatiye pîvandin. Germahiya herêmên peravê di havînê de dikare bi qasê 10 °C bilind bibe. Cureyên xwemaliyên ajalan kêzik, nematod, pengûen, fok û tardigrad in. Li cihên ku nebat lê hene, bi piranî bi awayê liken an kevzê ye. Refên qeşayê yên Antarktîkayê dibe ku cara yekem di sala 1820an de, di dema sefereke rûsî de ku ji aliyê Fabian Gottlieb von Bellingshausen û Mikhail Lazarev ve hatibû birêvebirin, hatine dîtin. Di dehsalên piştê seferên wan, di seferên fransî, amerîkî û brîtanî de li parzemînê lêkolînên zêdetir hatine kirin. Yekem derketina piştrastkirî ya Antarktîkayê ji aliyê tîmeke norwêcî ve di sala 1895an de pêk hatiye. Di destpêka sedsala 20an de, çend seferên navxwe yên parzemînê çêbûne. Lêkolînerên brîtanî Douglas Mawson, Edgeworth David û Alistair Mackay yekem kes bûn ku di sala 1909an de gihîştine [[Cemsera Başûr]] a manyetîkî û cemsera başûr a erdnîgarî jî yekem car di sala 1911an de lêkolînerê norwêcî Roald Amundsen gihiştiye cemserê. Ji aliyê îdarî ve Antarktîka ji aliyê nêzîkê 30 welatan ve tê birêvebirin ku hemî jî endamên sîstema peymana Antarktîkayê ya sala 1959an in. Li gorî şertên peymanê, çalakiyên leşkerî, kolandinên kanên madenê, teqînên nukleerî û avêtina bermayiyên nukleerî li Antarktîkayê qedexe ne. Geştiyarî, masîgirtin û lêkolîn çalakiyên sereke yên mirovan li Antarktîkayê û li derdora Antarktîkayê hene. Di mehên havînê de nêzîkê 5.000 kes li stasyonên lêkolînê dimînin û ev hejmar di mehên zivistanê de dadikeve 1.000 kesan. Her çiqas parzemîn dûr be jî, çalakiyên mirovan bi rêya qirêjî, guherîna avhewayê û bi rêya tenikbûna [[tebeqeya ozonê]] bandoreke neyînî li ser Antarktîkayê dihêle. Helîna qata qeşayê ya [[Antarktîkaya Rojava]] ya ku potansiyeleke nearam e, di pêşbîniyên bilindbûna [[asta deryayê]] yên di asta sedsalê de bûye sedema nezelaliyeke herî mezin û heman helîn bandorê li ser serûbinkirina gera [[Okyanûsa Başûr]] jî dike ku di dawiyê de dikare bibe sedema bandorên girîng li ser avhewaya [[Nîvkada Başûr]] û hilberîna Okyanûsa Başûr. == Etîmolojî == [[Wêne:1657 map Polus Antarcticus.jpg|thumb|Nexşeya cemserî ya herî başûrê Dinyayê]] Navê ku ji parzemînê hatiye dayîn ji peyva antarktîka hatiye ku ji peyva fransî ya navîn ''antartique'' an ''antarctique'' ('li hemberî Arktîkê') û piştre ji peyva latînî ''antarcticus'' ('li hemberî bakur') hatiye. Navê Antarktîkus ji peyvên yewnanî ἀντι- ('dij-') û ἀρκτικός (arktikos, 'ya hirçê [Ursa Major], bakur') hatiye.<ref name=":0">{{Cite book |sernav=Lettinck 2021, p. 158.}}</ref> Fîlozofê yewnanî Arîstoteles li dora 350 {{bz}} de di ''Meteorolojiyê'' de li ser "herêma Antarktîkê" nivîsandiye. Li gorî raporê, erdnîgarnasê yewnanî Marinusê ji Tîrusê ev nav di nexşeya xwe ya cîhanê ya sedsala duyem a {{pz}} de ku niha winda bûye, bi kar aniye. Nivîskarên romayî Gaius Julius Hyginus û Apuleius ji bo cemsera başûr navê yewnanî yê latînîkirî polus antarcticus bi kar anîne ku ji wir peyva fransî ya kevin ''pole antartike'' (nûjen ''pôle antarctique'')<ref>{{Cite book |sernav=Hyginus 1992, p. 176.}}</ref> ku di sala 1270an de hatiye piştrastkirin û ji wir jî peyva îngilîziya navîn pol antartik ku cara yekem di lêkolîneke ji aliyê nivîskarê îngilîzî Geoffrey Chaucer ve hatiye nivîsandin, hatiye wergirtin.<ref name=":0" /> Ramanên ewropî yên di derbarê hebûna Terra Australis ku parzemîneke berfirehê li başûrê dûr ê cîhanê ye ku ji bo hevsengî kirina axên bakurê [[Ewropa]], [[Asya]] û [[Afrîkaya Bakur]] pêk tîne, wekê têgeheke rewşenbîrî, ji kevnariya klasîk ve hebû. Ji ber vê yekê ''Terra Australis'' navê ku ji bo hemî girseyên bejayî yên hîpotetîk ên ku tê pêşniyar kirin ku li cihê ku niha tê zanîn Antarktîka heye, hatibû bikaranîn.<ref>{{Cite book |sernav=Mericq 1987, pp. 90–91: 'They published maps and charts based on the hypothesis that Tierra del Fuego was the beginning of that Terra Australis. The first person ever to have rights over these lands was Pedro Sancho de la Hoz, who received them through a special decree signed by Emperor Charles V on 24 January 1539.'}}</ref> Îdiaya hebûna axek wisa heta keşfkirina Awistralyayê ku ji aliyê ewropiyan ve hatiye keşfkirin, berdewam kiriye.<ref>{{Cite book |sernav=Scott, Hiatt & McIlroy 2012, pp. 2–3.}}</ref> Di destpêka sedsala 19an de keşifger Matthew Flinders guman li hebûna parzemîneke cuda yê li başûrê Awistralyayê (ku di wê demê wekê New Holland hatiye binavkirin) kiriye û ji ber vê yekê pêşniyar kiriye ku li cihê wê navê "Terra Australis" ji bo [[Awistralya|Awistralyayê]] were bikar anîn.<ref>{{Cite book |sernav=Cawley 2015, p. 130.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=McCrone & McPherson 2009, p. 75.}}</ref> Di sala 1824an de rayedarên kolonyal ên li Sîdneyê bi fermî navê parzemîna New Hollandê wekê Awistralya guhertine û peyva "Terra Australis" wekê referansek ji bo navê Antarktîkayê hiştine. Di dehsalên piştre de, erdnîgaran hevokên wekê "parzemîna Antarktîkayê" bi kar anîne. Wan li cihê vê navê li naveke helbestî geriyane û navên wekê ''Ultima'' û ''Antipodea'' pêşniyar kirine.<ref>{{Cite book |sernav=Cameron-Ash 2018, p. 20.}}</ref> Ji bo binavkirina parzemînê navê Antarktîka di salên 1890î de hatiye pejirandin û bikaranîna yekem ê vê navê ji aliyê kartografê skotlendî John George Bartholomew pêk hatiye.<ref>{{Cite web |url=https://digital.nls.uk/bartholomew/highlights/antarctica.html#:~:text=Edinburgh%20geographer%20and%20mapmaker%20John,since%20the%20first%20century%20AD. |sernav=Highlights from the Bartholomew Archive: The naming of Antarctica}}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Antarctica.svg|thumb|300px|Nexşeyek ku Antarktîkaya Rojhilat li rastê Çiyayên Transantarktîk û Antarktîkaya Rojava li çepê ye, nişan dide.]] Antarktîka ku bi awayekî asîmetrîk li dora cemsera başûr û bi piranî li başûrê çembera Antarktîkayê (ku yek ji pênc çemberên sereke yên firehiyê ye ku nexşeyên cîhanê nîşan didin) cih digire ku ji aliyê [[Okyanûsa Başûr]] ve hatiye dorpêçkirin. Di heman de çem ên avan li Antarktîkayê hene ku çemê herî dirêj ê parzemînê çemê Onyxê ye. Her wiha Antarktîka bi qasê 14,2 milyon km² rûber vedigire ku hema hema du car ji rûbera [[Awistralya|Awistralyayê]] mezintir e ku bi vê rûberê bûye pêncem parzemîna herî mezin ê cîhanê. Xeta perava Antarktîkayê bi qasê 18.000 km dirêj e ku ji sala 1983an vir ve çar celebên peravê li parzemînê hene ku perav ji %44ê peravê ji qeşayên avjenî, ji %38 ji dîwarên qeşayê pêk tê ku li ser keviran dimînin, ji %13 ji deverên qeşayî an jî qiraxa cemedên bilind pêk tê û ji %5ê ji parvên mayî jî ji kevirên vekirî pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |sernav=Antarctica - The World Factbook |malper=www.cia.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en |archive-date=2022-05-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220509192134/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: glaciological and geophysical folio |paşnav=Drewry |pêşnav=D. J. |weşanger=University of Cambridge, Scott Polar Research Institute |tarîx=1983 |isbn=978-0-901021-04-5 |cih=Cambridge}}</ref> Golên ku di binê qeşaya parzemînî de dimînin, bi piranî li geliyên hişk ên McMurdo an jî li gelek oazên cûda çêbûne.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> [[Gola Vostokê]] ku di bin stasyona Vostok a [[Rûsya|Rûsyayê]] de hatiye dîtin, mezintirîn gola binqeşayê ya cîhanê û yek ji mezintirîn golên cîhanê ye. Berê hatiye bawer kirin ku gol bi milyonan salan hatiye girtin lê di roja îro de zanyaran texmîn kirine ku ava golê her 13.000 sal carekê bi helandin û cemidandina hêdî ya qeşayê hatiye guhertin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=David |tarîx=2019-06-27 |sernav=Antarctica |url=https://academic.oup.com/book/62792 |kovar=OUP Academic |ziman=en |doi=10.1093/wentk/9780190641320.001.0001}}</ref> Di mehên havînan de qeşa li qiraxên golan dikare bihele û xendekên şil bi awayekê demkî çêdibin. Di heman demê de li Antarktîkayê hem golên ava şor û hem jî golên ava şirîn hene.<ref name=":1" /> [[Wêne:Mount Vinson from NW at Vinson Plateau by Christian Stangl (flickr).jpg|thumb|Dîmenek ji çiyayê Vînsonê ku li bakurê rojavayê Antarktîkayê ye û bilindeya herî bilind ê Antarktîkayê ye]] Antarktîka ji aliyê Çiyayên Transantarktîk ve hatiye dabeşkirin ku ji erdê Vîktoryayê heta [[Deryaya Rossê]] dirêj dibin ku ev her alî di nav xwe de Antarktîkaya Rojava û Antarktîkaya Rojhilat vedigirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: Earth's Own Ice World |url=https://archive.org/details/antarcticaearths0000carr |paşnav=Carroll |pêşnav=Michael |weşanger=Springer |tarîx=2018-05-16 |isbn=978-3-319-74623-4 |paşnav2=Lopes |pêşnav2=Rosaly}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ji |pêşnav=Fei |paşnav2=Gao |pêşnav2=Jinyao |paşnav3=Li |pêşnav3=Fei |paşnav4=Shen |pêşnav4=Zhongyan |paşnav5=Zhang |pêşnav5=Qiao |paşnav6=Li |pêşnav6=Yongdong |tarîx=2017-10-16 |sernav=Variations of the effective elastic thickness over the Ross Sea and Transantarctic Mountains and implications for their structure and tectonics |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0040195117302937 |kovar=Tectonophysics |cild=717 |rr=127–138 |doi=10.1016/j.tecto.2017.07.011 |issn=0040-1951}}</ref> Piraniya Antarktîkayê bi tebeqeyên qeşayê ya Antarktîkayê ve hatiye nixumandin ku bi navînî 1,9 km qalindahiya qeşayan hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fretwell |pêşnav=P. |paşnav2=Pritchard |pêşnav2=H. D. |paşnav3=Vaughan |pêşnav3=D. G. |paşnav4=Bamber |pêşnav4=J. L. |paşnav5=Barrand |pêşnav5=N. E. |paşnav6=Bell |pêşnav6=R. |paşnav7=Bianchi |pêşnav7=C. |paşnav8=Bingham |pêşnav8=R. G. |paşnav9=Blankenship |pêşnav9=D. D. |paşnav10=Casassa |pêşnav10=G. |paşnav11=Catania |pêşnav11=G. |paşnav12=Callens |pêşnav12=D. |paşnav13=Conway |pêşnav13=H. |paşnav14=Cook |pêşnav14=A. J. |paşnav15=Corr |pêşnav15=H. F. J. |tarîx=2013-02-28 |sernav=Bedmap2: improved ice bed, surface and thickness datasets for Antarctica |url=https://tc.copernicus.org/articles/7/375/2013/ |kovar=The Cryosphere |ziman=English |weşanger=Copernicus GmbH |cild=7 |hejmar=1 |rr=375–393 |doi=10.5194/tc-7-375-2013 |issn=1994-0416}}</ref> Tebeqeya qeşayê ji xeynî ji xeynî çend oazanên li geliyên hişk ên McMurdo tevahiya parzemînê nixumandine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://antarcticsun.usap.gov/science/4184/ |sernav=The Antarctic Sun: News about Antarctica - The Lost Dry Valleys of the Polar Plateau |malper=antarcticsun.usap.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en |archive-date=2022-01-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220115223943/https://antarcticsun.usap.gov/science/4184/ |url-status=dead }}</ref> Çend çemên qeşayî yên Antarktîkayê ku ber bi refên qeşayî yên Antarktîkayê ve diherikin, pêvajoyeke ku wekê dînamîkên tebeqeyên qeşayê hatine pênasekirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gfdl.noaa.gov/ice-sheet-dynamics/ |sernav=Ice Sheet Dynamics – Geophysical Fluid Dynamics Laboratory |malper=www.gfdl.noaa.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31}}</ref> Antarktîkaya Rojhilat ji Coats Land, Queen Maud Land, Enderby Land, Mac. Robertson Land, Wilkes Land û Victoria Land pêk hatiye. Ji xeynî beşek piçûk, hemî deverên parzemînê di nav nîvkada rojhilat de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctic Climate Evolution |paşnav=Florindo |pêşnav=Fabio |weşanger=Elsevier |tarîx=2008-10-10 |isbn=978-0-08-093161-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yUu-x70CZEcC |paşnav2=Siegert |pêşnav2=Martin}}</ref> Li ser û dora Antarktîkayê gelek girav hene ku piraniya wan giravên volkanîk in û li gorî pîvanên jeolojîk pir ciwan in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://figshare.utas.edu.au/articles/journal_contribution/Origin_and_evolution_of_the_sub-Antarctic_islands_the_foundation/24483391 |sernav=Quilty, Patrick Gerard |malper=figshare.utas.edu.au |roja-gihiştinê=2026-08-31 |doi=10.26749/rstpp.141.1.35}}</ref> Îstîsnayên herî berbiçav giravên [[deşta Kerguelenê]] ne ku girava herî kevin li dora 40 milyon sal berê niha çêbûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Olierook |pêşnav=Hugo K. H. |paşnav2=Jourdan |pêşnav2=Fred |paşnav3=Merle |pêşnav3=Renaud E. |paşnav4=Timms |pêşnav4=Nicholas E. |paşnav5=Kusznir |pêşnav5=Nick |paşnav6=Muhling |pêşnav6=Janet R. |tarîx=2016-04-15 |sernav=Bunbury Basalt: Gondwana breakup products or earliest vestiges of the Kerguelen mantle plume? |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0012821X1630019X |kovar=Earth and Planetary Science Letters |cild=440 |rr=20–32 |doi=10.1016/j.epsl.2016.02.008 |issn=0012-821X}}</ref> Girê Vinson a li çiyayên Ellsworthê bi bilindahiya 4.892 mêtreyê bilindeya herî bilind ê Antarktîkayê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hall Ball Kiwi Mountaineers From Mount Cook To Everest |paşnav=Monteath |pêşnav=Colin |weşanger=Cloudcap |tarîx=1997 |isbn=978-0-938567-42-4 |url=https://www.worldcat.org/title/38585390 |oclc=38585390}}</ref> Çiyayê Erebusa li Girava Rossê volkana herî başûrî ya cîhanê ye û her roj nêzîkê 10 caran diteqe. Xweliya ji teqînên volkanîk 300 kîlometre dûrî kratera volkanîk hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/48987684 |sernav=Antarctica : an encyclopedia from Abbott ice shelf to zooplankton {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en}}</ref> Delîlên hejmareke mezin ji volkanan di bin qeşayê de hene ku ger asta çalakiyê bilind bibe, dibe ku ji bo tebeqeya qeşayê xetereyek çêbike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: Earth's Own Ice World |url=https://archive.org/details/antarcticaearths0000carr |paşnav=Carroll |pêşnav=Michael |weşanger=Springer |tarîx=2018-05-16 |isbn=978-3-319-74623-4 |paşnav2=Lopes |pêşnav2=Rosaly}}</ref> Qubeya qeşayê ya bi navê Dome Argus li Antarktîkaya Rojhilat e ku bi qasê bilindahiya 4.091 metreyan bilind ew û qada qeşayê ya herî bilind ê Antarktîkayê ye. Ev gir yek ji cihên herî sar û hişk ên cîhanê ye ku germahî ya li vir heya −90 °C ê dadikeve û barîna salane jî bi qasê 1-3 sm ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica And The Arctic Circle, A Geographic Encyclopedia Of The Earth's Polar Regions |tarîx=2014-04-01 |url=http://archive.org/details/antarctica-and-the-arctic-circle-2-volumes-a-geographic-encyclopedia-of-the-earths-polar-regions}}</ref> == Dîroka jeolojîk == Ji dawiya serdema meoproterozoîkê heta serdema kretasyeyê, Antarktîka beşek ji superparzemîna [[Gondwana|Gondwanayê]] bû û parzemîn bi pêvajoya tevgerên Antarktîkaya îro ji ber ku Gondwana hêdî hêdî ji hev perçe bûye, li dora 183 milyon sal berê îro ava bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctic News Clips |weşanger=National Science Foundation |tarîx=1995 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=HcTrAAAAMAAJ&pg=PA109}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> Di demek dirêj a serdema fanerozoyîkê de Antarktîka xwedî avhewayek tropîkal ê nerm bû û ew bi daristanên berfireh nixumandî bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Klages |pêşnav=Johann P. |paşnav2=Salzmann |pêşnav2=Ulrich |paşnav3=Bickert |pêşnav3=Torsten |paşnav4=Hillenbrand |pêşnav4=Claus-Dieter |paşnav5=Gohl |pêşnav5=Karsten |paşnav6=Kuhn |pêşnav6=Gerhard |paşnav7=Bohaty |pêşnav7=Steven M. |paşnav8=Titschack |pêşnav8=Jürgen |paşnav9=Müller |pêşnav9=Juliane |paşnav10=Frederichs |pêşnav10=Thomas |paşnav11=Bauersachs |pêşnav11=Thorsten |paşnav12=Ehrmann |pêşnav12=Werner |paşnav13=van de Flierdt |pêşnav13=Tina |paşnav14=Pereira |pêşnav14=Patric Simões |paşnav15=Larter |pêşnav15=Robert D. |tarîx=2020 |sernav=Temperate rainforests near the South Pole during peak Cretaceous warmth |url=https://www.nature.com/articles/s41586-020-2148-5 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=580 |hejmar=7801 |rr=81–86 |doi=10.1038/s41586-020-2148-5 |issn=1476-4687}}</ref> === Serdema paleozoyîkê (539–252 milyon sal berê) === [[Wêne:Glossopteris sp. (fossil leaf) (Permian; Antarctica) 1 (49063572172) (cropped).jpg|thumb|300px|Ji serdema permeya Antarktîkayê pelgeke ''Glossopteris sp.'' yê]] Germbûna berdewam bûye sedem ku piraniya Gondwanayê ziwa bibe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Vegetation of Antarctica Through Geological Time |paşnav=Cantrill |pêşnav=David J. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012-11-22 |isbn=978-0-521-85598-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=sOGH4xaioRUC |paşnav2=Poole |pêşnav2=Imogen}}</ref> Di serdema triyasiyê de Antarktîka ji aliyê cûreyeke giyayên bi tov (pteridosperms) ve serdest bû ku ji cinsê Dicroidiumê bûn ku wekê daran mezin dibûn. Florayên din ên triasiyê ginkgophytes, sîkadofites, darên konîfer û sphenopsid bûn. Tetrapod (ajaleke çar ling) cara yekem di serdema triyasiya destpêkê de li Antarktîkayê hatine dîtin û fosîlên herî kevn ên naskirî di formasyona fremouw a çiyayên Transantarktîkê de hatine dîtin. Sînapsîd (ku wekê "xijendeyên mîna memikdaran" jî têne zanîn) cureyên wekê Lystrosaurus di nav de hebû û di serdema triyasiya destpêkê de zêde bûn. Nîvgirava Antarktîkayê di serdema jurasiyê de (206 heta 146 milyon sal berê) dest bi avakirina xwe kiriye. Afrîka di serdema jurasiyê li de dora 160 milyon sal berê ji Antarktîkayê dabeş bûye û piştre jî di serdema kretasiya destpêkê de nîvgirava Hindistanê (nêzîkî 125 milyon sal berê) ji heman parzemînan dabeş bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rolland |pêşnav=Yann |paşnav2=Bernet |pêşnav2=Matthias |paşnav3=van der Beek |pêşnav3=Peter |paşnav4=Gautheron |pêşnav4=Cécile |paşnav5=Duclaux |pêşnav5=Guillaume |paşnav6=Bascou |pêşnav6=Jérôme |paşnav7=Balvay |pêşnav7=Mélanie |paşnav8=Héraudet |pêşnav8=Laura |paşnav9=Sue |pêşnav9=Christian |paşnav10=Ménot |pêşnav10=René-Pierre |tarîx=2019-01-15 |sernav=Late Paleozoic Ice Age glaciers shaped East Antarctica landscape |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0012821X18306460 |kovar=Earth and Planetary Science Letters |cild=506 |rr=123–133 |doi=10.1016/j.epsl.2018.10.044 |issn=0012-821X}}</ref> Piştê kêmbûna qeşayê di nîvê duyem ê serdema permiyana destpêkê de, erd ji aliyê glossopterids (komeke nebatan a tovkirî ya nemabûyî ya bê xizmên zindî) ve serdest bû ku nebata herî berbiçav Glossopteris bû ku dareke wekê ku di axên tijî av de şîn dibe, hatiye şîrove kirin ku depoyên komirê yên berfireh çêkirine. Nebatên din ên ku di dema Permiyeyê de li Antarktîkayê hatine dîtin ''Cordaitales'', ''sphenopsids'', ''ferns'' û ''lycophytes'' in.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Vegetation of Antarctica Through Geological Time |paşnav=Cantrill |pêşnav=David J. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012-11-22 |isbn=978-0-521-85598-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=sOGH4xaioRUC |paşnav2=Poole |pêşnav2=Imogen}}</ref> Di dawiya serdema permiyeyê de avhewa li ser piraniya [[Gondwana|Gondwanayê]] hişktir û germtir bûye û ekosîstemên daristanên ''glossopteridan'' wekê beşek ji bûyera tunebûna permî-triyasî hilweşiyane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Past Antarctica: Paleoclimatology and Climate Change |paşnav=Franganillo |pêşnav=Marc Oliva i |weşanger=Elsevier Science & Technology |tarîx=2020 |isbn=978-0-12-817925-3 |paşnav2=Fernandez |pêşnav2=Jesus Ruiz}}</ref> Di serdema paleozoyîkê de ti delîl tinene ku nîşan bide ka tetrapod li Antarktîkê jiyane an na.<ref name=":2">{{Cite web |url=https://pubs.usgs.gov/of/2007/1047/ea/of2007-1047ea047.pdf |sernav=Collinson, James; William R., Hammer (2007). Migration of Triassic tetrapods to Antarctica (PDF). 10th International Symposium on Antarctic Earth Sciences.}}</ref> === Serdema mezozoîkê (252–66 milyon sal berê) === {{Multiple image | width = 150 | image1 = Opening of western Indian Ocean 150 Ma.png | image2 = Opening of South Atlantic 126 Ma.png | image3 = Opening of South Atlantic 83 Ma.png | footer = Perçebûna suoerparzemîna Gondwanayê; li dora 150 milyon sal berê (wêneya 1em), li dora 126 milyon sal berê (wêneya 2em) û li dora 83 milyon sal berê (wêneya 3em) |}} Germbûna berdewam piraniya Gondwanayê zuwa kiriye. Di serdema triyasiyê de, Antarktîka ji aliyê fernên tovkirî (pteridosperms) ve serdest bû ku beşek cinsê dicroidium bûn ku wekê daran mezin dibûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Icehouse to hothouse: floral turnover, the Permian–Triassic crisis and Triassic vegetation |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012 |rr=105–160 |isbn=978-0-521-85598-3 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Cantrill |pêşnavê-edîtor=David J. |url=https://www.cambridge.org/core/books/vegetation-of-antarctica-through-geological-time/icehouse-to-hothouse-floral-turnover-the-permiantriassic-crisis-and-triassic-vegetation/2A62935F027160A42A76FDD1199FA5C3 |paşnavê-edîtor2=Poole |pêşnavê-edîtor2=Imogen |doi=10.1017/CBO9781139024990.004}}</ref> Florayên din ên serdema triyasiyê ginkgophytes, sîkadofît, konîfer û sphenopsîdan bûn. Tetrapod cara yekem di serdema triyasiya destpêkê de li Antarktîkayê hatine dîtin û fosîlên herî kevn ên naskirî di formasyona fremouw a [[Rêzeçiyayên Transantarktîk|çiyayên Transantarktîkê]] de hatin dîtin.<ref name=":2" /> Sînapsîd (ku wekî "xijendeyên mîna memikan" jî têne zanîn) cureyên wek ''Lystrosaurus'' vedihewîne û di serdema triyasiya destpêkê de gelek zêdetir bûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Early Evolutionary History of the Synapsida |paşnav=Kammerer |pêşnav=Christian F. |weşanger=Springer London, Limited |tarîx=2013 |isbn=978-94-007-6841-3 |paşnav2=Angielczyk |pêşnav2=Kenneth D. |paşnav3=Fröbisch |pêşnav3=Jörg}}</ref> Nîvgirava Antarktîkayê di serdema jurasiyê de (206 heta 146 milyon sal berê) dest bi avakirina xwe kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Birkenmajer |pêşnav=K. |tarîx=1994 |sernav=Evolution of the Pacific margin of the northern Antarctic Peninsula: an overview |url=https://link.springer.com/10.1007/BF00210547 |kovar=Geologische Rundschau |ziman=en |cild=83 |hejmar=2 |rr=309–321 |doi=10.1007/BF00210547 |issn=0016-7835}}</ref> Afrîka di serdema jurayê de li dora 160 milyon sal berê ji Antarktîkayê dabeş bûye û piştre di derdema kretasye ya destpêkê de (dora 125 milyon sal berê) [[nîvgirava Hindistanê]] ji hev dabeş bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Gaina |pêşnav=Carmen |paşnav2=Müller |pêşnav2=R. Dietmar |paşnav3=Brown |pêşnav3=Belinda |paşnav4=Ishihara |pêşnav4=Takemi |paşnav5=Ivanov |pêşnav5=Sergey |tarîx=2007-07-01 |sernav=Breakup and early seafloor spreading between India and Antarctica |url=https://doi.org/10.1111/j.1365-246X.2007.03450.x |kovar=Geophysical Journal International |cild=170 |hejmar=1 |rr=151–169 |doi=10.1111/j.1365-246X.2007.03450.x |issn=0956-540X}}</ref> Darên ginkgo, konîfer, Bennettitale, nebatên poçikê hespan, fern û sikad di wê demê de pir bûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Vegetation of Antarctica Through Geological Time |paşnav=Cantrill |pêşnav=David J. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012-11-22 |isbn=978-0-521-85598-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=sOGH4xaioRUC |paşnav2=Poole |pêşnav2=Imogen}}</ref> Nêzîkê 80 milyon sal berê nebatên kulîlkdar bûne komên nebatan ên herî cihêreng ên li ser parzemînê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Barreda |pêşnav=Viviana D. |paşnav2=Palazzesi |pêşnav2=Luis |paşnav3=Olivero |pêşnav3=Eduardo B. |tarîx=2019 |sernav=When flowering plants ruled Antarctica: evidence from Cretaceous pollen grains |url=https://nph.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/nph.15823 |kovar=New Phytologist |ziman=en |cild=223 |hejmar=2 |rr=1023–1030 |doi=10.1111/nph.15823 |issn=0028-646X}}</ref> Her çiqas darên behîvê yên başûr (Nothofagus) ber bi dawiya kretasyeyê ve berbiçav bin jî li Antarktîkaya Rojava daristanên pelderzî di seranserê serdema kretasyeyê de (146–66 milyon sal berê) de serdest bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Crame |pêşnav=J. A. |tarîx=1989 |sernav=Origins and evolution of the Antarctic biota: an introduction |url=https://www.lyellcollection.org/doi/10.1144/GSL.SP.1989.047.01.01 |kovar=Geological Society, London, Special Publications |ziman=en |cild=47 |hejmar=1 |rr=1–8 |doi=10.1144/GSL.SP.1989.047.01.01 |issn=0305-8719}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the Antarctic |paşnav=Riffenburgh |pêşnav=Beau |weşanger=Routledge |tarîx=2006-10-25 |isbn=978-1-135-87866-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_mUPEAAAQBAJ}}</ref> Her çiqas tenê çend cinsên dînezorên Antarktîkayê (Cryolophosaurus û Glacialisaurus, ji Formasyona Hanson a serdema jurasiya destpêka çiyayên Transantarktîkê<ref>{{Cite web |url=http://www.app.pan.pl/archive/published/app52/app52-657.pdf |sernav=Anatomy of a basal sauropodomorph dinosaur from the Early Jurassic Hanson Formation of Antarctica}}</ref> û Antarctopelta, Trinisaura, Morrosaurus û Imperobator ji kretasya dereng a nîvgirava Antarktîkayê) hatine vegotin, Ammonît li deryayên li derdora Antarktîkayê pir belav bûn û dînezor jî hebûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Coria |pêşnav=Rodolfo A. |paşnav2=Moly |pêşnav2=Juan J. |paşnav3=Reguero |pêşnav3=Marcelo |paşnav4=Santillana |pêşnav4=Sergio |paşnav5=Marenssi |pêşnav5=Sergio |tarîx=2013-04-01 |sernav=A new ornithopod (Dinosauria; Ornithischia) from Antarctica |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0195667112001784 |kovar=Cretaceous Research |cild=41 |rr=186–193 |doi=10.1016/j.cretres.2012.12.004 |issn=0195-6671}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rozadilla |pêşnav=Sebastián |paşnav2=Agnolin |pêşnav2=Federico L. |paşnav3=Novas |pêşnav3=Fernando E. |paşnav4=Aranciaga Rolando |pêşnav4=Alexis M. |paşnav5=Motta |pêşnav5=Matías J. |paşnav6=Lirio |pêşnav6=Juan M. |paşnav7=Isasi |pêşnav7=Marcelo P. |tarîx=2016-01-01 |sernav=A new ornithopod (Dinosauria, Ornithischia) from the Upper Cretaceous of Antarctica and its palaeobiogeographical implications |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0195667115300677 |kovar=Cretaceous Research |cild=57 |rr=311–324 |doi=10.1016/j.cretres.2015.09.009 |issn=0195-6671}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ely |pêşnav=Ricardo C. |paşnav2=Case |pêşnav2=Judd A. |tarîx=2019-09-01 |sernav=Phylogeny of a new gigantic paravian (Theropoda; Coelurosauria; Maniraptora) from the Upper Cretaceous of James Ross Island, Antarctica |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0195667118300120 |kovar=Cretaceous Research |cild=101 |rr=1–16 |doi=10.1016/j.cretres.2019.04.003 |issn=0195-6671}}</ref> === Serdema senozoyîkê (66–10 milyon sal berê) === [[Wêne:Eocene-Paleocene-circumpolar.svg|thumb|Pêkhatina herika çerxa derdorî ya Antarktîkayê ji perçebûna dawî ya pira bejahî ya Antarktîkayê]] Di destpêka serdema paleojenê de girêdana pira bejahî ya pira Antarktîkayê, Antartîkayê bi Amerîkaya Başûr û her wiha bi başûrê rojhilatê Awistralyayê ve berdewam kiriye. Fauna ji formasyona La Mesetaya li nîvgirava Antarktîkayê ku dîroka wê vedigere serdema eosenê, pir dişibihe faunayên wekhev ên Amerîkaya Başûr ku ajalên wekê ajalên bi kîsik (marsupials), xenarthran, lîtoptern û ungulatesê bi sim û her wiha gondwanatheres û dibe ku meridiolestidans hebûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=History of Terrestrial Mammals in South America: How South American Mammalian Fauna Changed from the Mesozoic to Recent Times |paşnav=Defler |pêşnav=Thomas |weşanger=Springer |tarîx=2018-12-19 |isbn=978-3-319-98449-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-HWADwAAQBAJ}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Gelfo |pêşnav=Javier N. |paşnav2=Goin |pêşnav2=Francisco |paşnav3=Bauzá |pêşnav3=Nicolá |paşnav4=Reguero |pêşnav4=Marcelo |tarîx=2019-09-01 |sernav=The fossil record of Antarctic land mammals: commented review and hypotheses for future research |url=https://www.researchgate.net/publication/337086325_The_fossil_record_of_Antarctic_land_mammals_commented_review_and_hypotheses_for_future_research |kovar=researchgate.net |rr=274–292 |doi=10.13679/j.advps.2019.0021}}</ref> Hatiye texmînkirin ku ajalên bi kîsik di destpêka eosenê de ji Amerîkaya Başûr bi rêya Antarktîkayê belavê Awistralyayê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Eldridge |pêşnav=Mark D B |paşnav2=Beck |pêşnav2=Robin M D |paşnav3=Croft |pêşnav3=Darin A |paşnav4=Travouillon |pêşnav4=Kenny J |paşnav5=Fox |pêşnav5=Barry J |tarîx=2019-05-23 |sernav=An emerging consensus in the evolution, phylogeny, and systematics of marsupials and their fossil relatives (Metatheria) |url=https://doi.org/10.1093/jmammal/gyz018 |kovar=Journal of Mammalogy |cild=100 |hejmar=3 |rr=802–837 |doi=10.1093/jmammal/gyz018 |issn=0022-2372}}</ref> Nêzîkê 53 milyon sal berê Awistralya û Gîneya Nû ji Antarktîkayê veqetiyane û deriyê Tazmanyayê vebûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ball |pêşnav=Philip |paşnav2=Eagles |pêşnav2=Graeme |paşnav3=Ebinger |pêşnav3=Cynthia |paşnav4=McClay |pêşnav4=Ken |paşnav5=Totterdell |pêşnav5=Jennifer |tarîx=2013 |sernav=The spatial and temporal evolution of strain during the separation of Australia and Antarctica |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/ggge.20160 |kovar=Geochemistry, Geophysics, Geosystems |ziman=en |cild=14 |hejmar=8 |rr=2771–2799 |doi=10.1002/ggge.20160 |issn=1525-2027}}</ref> Modelên erdnîgariya Antarktîkayê nîşan didin ku ev herikîn û her wiha çerxa paşvegerê ya xwedî kirinê ji ber kêmbûna asta CO₂yê çêbûye û bûye sedema afirandina qeşayên piçûk û qeşayên mayînde yên cemserî.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=England |pêşnav=Matthew H. |paşnav2=Hutchinson |pêşnav2=David K. |paşnav3=Santoso |pêşnav3=Agus |paşnav4=Sijp |pêşnav4=Willem P. |tarîx=2017-08-01 |sernav=Ice–Atmosphere Feedbacks Dominate the Response of the Climate System to Drake Passage Closure |url=https://journals.ametsoc.org/view/journals/clim/30/15/jcli-d-15-0554.1.xml |kovar=Journal of Climate |cild=30 |hejmar=15 |rr=5775–5790 |doi=10.1175/JCLI-D-15-0554.1 |issn=0894-8755}}</ref> Her ku asta CO₂yê zêdetir kêm bûye, qeşayê dest bi berfirehbûneke bilez kiriye û cihê daristanên ku heta wê demê Antarktîkayê vedişartin girtiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=DeConto |pêşnav=Robert M. |paşnav2=Pollard |pêşnav2=David |tarîx=2003 |sernav=Rapid Cenozoic glaciation of Antarctica induced by declining atmospheric CO2 |url=https://www.nature.com/articles/nature01290 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=421 |hejmar=6920 |rr=245–249 |doi=10.1038/nature01290 |issn=1476-4687}}</ref> Ekosîstemên tundrayê li Antarktîkayê heta 14 û 10 milyon sal berê niha hebûna xwe berdewam kirine û piştre sarbûna zêdetir bûye sedema tunekirina van tundrayan.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ashworth |pêşnav=Allan C. |paşnav2=Erwin |pêşnav2=Terry L. |tarîx=2016 |sernav=Antarctotrechus balli sp. n. (Carabidae, Trechini): the first ground beetle from Antarctica |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5126512/ |kovar=ZooKeys |hejmar=635 |rr=109–122 |doi=10.3897/zookeys.635.10535 |issn=1313-2989 |pmc=5126512 |pmid=27917060}}</ref> === Serdema hemdem === Her çiqas jeolojiya Antarktîkayê bi piranî ji aliyê qeşaya parzemînî ve hatibe veşartin jî, parzemîn dikare bi teknîkên wekê ji hestkirina ji dûr ve, radara ku di bin erdê de derbas dibe û wêneyên satelîtê werin lêkolîn kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pour |pêşnav=Amin Beiranvand |paşnav2=Park |pêşnav2=Yongcheol |paşnav3=Park |pêşnav3=Tae-Yoon S. |paşnav4=Hong |pêşnav4=Jong Kuk |paşnav5=Hashim |pêşnav5=Mazlan |paşnav6=Woo |pêşnav6=Jusun |paşnav7=Ayoobi |pêşnav7=Iman |tarîx=2018-06-01 |sernav=Regional geology mapping using satellite-based remote sensing approach in Northern Victoria Land, Antarctica |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S187396521730107X |kovar=Polar Science |cild=16 |rr=23–46 |doi=10.1016/j.polar.2018.02.004 |issn=1873-9652}}</ref> Ji aliyê jeolojîk ve, Antarktîkaya Rojava pir dişibihe Andên Amerîkaya Başûr.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Antarctica and the southern oceans |paşnav=Stonehouse |pêşnav=B. |weşanger=J. Wiley |tarîx=2002 |isbn=978-0-471-98665-2 |cih=Chichester, West Sussex, England, Hoboken, NJ |kesên-din=Bernard Stonehouse |url=https://www.worldcat.org/title/50285217 |oclc=50285217}}</ref> Nîvgirava Antarktîkayê bi bilindbûna jeolojîk û veguherîna sedîmentên binê deryayê ku veguheriye kevirên metamorfîk, çêbûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Tectonic setting and evolution of the James Ross Basin, northern Antarctic Peninsula |paşnav=Elliot |pêşnav=David H. |weşanger=Geological Society of America |tarîx=1988-01-01 |rr=0 |isbn=978-0-8137-1169-0 |paşnavê-edîtor=Feldmann |pêşnavê-edîtor=Rodney M. |url=https://doi.org/10.1130/MEM169-p541 |paşnavê-edîtor2=Woodburne |pêşnavê-edîtor2=Michael O. |doi=10.1130/MEM169-p541}}</ref> Antarktîkaya Rojava bi yekbûna çend plakayên parzemînî çêbûye ku di encamê de hejmarek rêzeçiyayên li herêmê çêbûne ku rêzeçiyayên herî berbiçav çiyayên Ellsworthê bûn. Hebûna sîstema rift a Antarktîkaya Rojava bûye sedema volkanîzma li ser sinorê di navbera Antarktîkaya Rojava û Rojhilat de û her wiha bûye sedema çêbûna çiyayên Transantarktîkê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> Antarktîka Rojhilat ji aliyê jeolojîk ve devereke pirreng e. Avabûna Antarktîka Rojhilat di serdema arkeyî (4.000 –2.500 milyon sal berê) de dest pê kiriye û di serdema kambriyê de rawestiyaye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctic Marine Geology |paşnav=Anderson |pêşnav=J. B. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-521-13168-1}}</ref> Herêm li ser kratoneke kevirî hatiye avakirin ku bingeha mertala prekambriyê ava kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> Li ser bingehê komir û kevirên qûmê, kevirên kilsinî û şêl hene ku di serdemên devonî û jurasiyê de hatine danîn ku çiyayên Transantarktîkê çêbikin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Chapter 2 The Geology and Geomorphology of Antarctica |weşanger=Elsevier |tarîx=1987-01-01 |rr=7–42 |cild=16 |paşnavê-edîtor=Campbell |pêşnavê-edîtor=I. B. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0166248108701508 |series=Developments in Soil Science |paşnavê-edîtor2=Claridge |pêşnavê-edîtor2=G. G. C. |doi=10.1016/S0166-2481(08)70150-8}}</ref> Li deverên peravê çiyayên wekê rêzeçiyayê Shackletonê û Vîktorya Land û hinek şikestekên tektonîk çêbûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Paxman |pêşnav=Guy J. G. |paşnav2=Jamieson |pêşnav2=Stewart S. R. |paşnav3=Ferraccioli |pêşnav3=Fausto |paşnav4=Bentley |pêşnav4=Michael J. |paşnav5=Forsberg |pêşnav5=Rene |paşnav6=Ross |pêşnav6=Neil |paşnav7=Watts |pêşnav7=Anthony B. |paşnav8=Corr |pêşnav8=Hugh F. J. |paşnav9=Jordan |pêşnav9=Tom A. |tarîx=2017 |sernav=Uplift and tilting of the Shackleton Range in East Antarctica driven by glacial erosion and normal faulting |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/2016JB013841 |kovar=Journal of Geophysical Research: Solid Earth |ziman=en |cild=122 |hejmar=3 |rr=2390–2408 |doi=10.1002/2016JB013841 |issn=2169-9356}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Salvini |pêşnav=Francesco |paşnav2=Brancolini |pêşnav2=Giuliano |paşnav3=Busetti |pêşnav3=Martina |paşnav4=Storti |pêşnav4=Fabrizio |paşnav5=Mazzarini |pêşnav5=Francesco |paşnav6=Coren |pêşnav6=Franco |tarîx=1997 |sernav=Cenozoic geodynamics of the Ross Sea region, Antarctica: Crustal extension, intraplate strike-slip faulting, and tectonic inheritance |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1029/97JB01643 |kovar=Journal of Geophysical Research: Solid Earth |ziman=en |cild=102 |hejmar=B11 |rr=24669–24696 |doi=10.1029/97JB01643 |issn=2156-2202}}</ref> Komir cara yekem li Antarktîkayê li nêzîkê çiyayên Beardmoreyê ji aliyê Frank Wild ve di sefera Nimrod de di sala 1907an de hatiye tomar kirin û tê zanîn ku komirê pileya nizm li gelek deverên çiyayên Transantarktîkê heye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> Çiyayên prens Charles depoyên hesinê vedihewînin û li Deryaya Rossê jî qadên neftê û gaza xwezayî hene.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Times |pêşnav=Walter Sullivan Special to The New York |tarîx=1976-12-19 |sernav=Soviet Team Finds a ‘Mountain of Iron’ in Antarctica |url=https://www.nytimes.com/1976/12/19/archives/soviet-team-finds-a-mountain-of-iron-in-antarctica.html |roja-gihiştinê=2026-09-02 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331}}</ref> == Avhewa == [[Wêne:Fryxellsee Opt.jpg|thumb|Dîmenek ji qeşaya şîn ku gola Fryxell a li qirax ên çiyayên Transantarktîkê nixumandiye]] Antarktîka parzemîna herî sar, parzemîna herî bi bahoz û parzemîna herî hişk ê Dinyayê ye.<ref name=":3">{{Cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |sernav=Antarctica |roja-gihiştinê=2026-09-01 |archive-date=2022-05-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220509192134/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |url-status=dead }}</ref> Li nêzîkê peravên parzemînê, germahî di havînê de dikare ji 10 °C ê derbas bibe û di mehên zivistanê de heya -40 °C dadikeve. Li ser deverên bilind ên navendî, germahî di mehên havînê de dikare heya -30 °C dakeve û di mehên zivistanê de jî germahiya heman deverê heya -80 °C ê dadikeve. Germahiya hewayê ya xwezayî ya herî nizm a ku li ser Erdê hatiye tomarkirin di 21ê tîrmeha sala 1983an de li stasyona Vostok a Rûsyayê li Antarktîkayê bi qasê -89.2 °C hatiye tomarkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Turner |pêşnav=John |paşnav2=Anderson |pêşnav2=Phil |paşnav3=Lachlan-Cope |pêşnav3=Tom |paşnav4=Colwell |pêşnav4=Steve |paşnav5=Phillips |pêşnav5=Tony |paşnav6=Kirchgaessner |pêşnav6=Amélie |paşnav7=Marshall |pêşnav7=Gareth J. |paşnav8=King |pêşnav8=John C. |paşnav9=Bracegirdle |pêşnav9=Tom |paşnav10=Vaughan |pêşnav10=David G. |paşnav11=Lagun |pêşnav11=Victor |paşnav12=Orr |pêşnav12=Andrew |tarîx=2009 |sernav=Record low surface air temperature at Vostok station, Antarctica |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1029/2009JD012104 |kovar=Journal of Geophysical Research: Atmospheres |ziman=en |cild=114 |hejmar=D24 |doi=10.1029/2009JD012104 |issn=2156-2202}}</ref> Di sala 2010an de bi rêya satelîta germahiyeke hewayê germahiya parzemînê bi qasê −94.7 °C hatiye tomar kirin lêbelê dibe ku ji ev rêje ji sermaya li ser rûyê erdê bi bandor bûye ku li bilindahiya 2 mêtre li jorê rûyê erdê nehatiye tomar kirin ku ji bo tomarên fermî yên germahiya hewayê tê xwestin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.usatoday.com/story/weather/2013/12/10/antarctica-cold-record/3950019/ |sernav=Antarctica records unofficial coldest temperature ever |malper=USA TODAY |roja-gihiştinê=2026-09-02 |ziman=en-US |paşnav=Rice |pêşnav=Doyle}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.antarctica.gov.au/about-antarctica/weather-and-climate/weather/ |sernav=Antarctic weather – Australian Antarctic Program |malper=www.antarctica.gov.au |tarîx=2019-02-18 |roja-gihiştinê=2026-09-02 |ziman=en}}</ref> Ji ber ku piraniya Antarktîkayê ji asta deryayê ji 3.000 mêtre bilindtir e, Antarktîka ji herêma Arktîkê sartir e. Germahiya Okyanûsa Arktîkê bi rêya qeşaya deryayê ya Arktîkê ber bi parzemînê ve hatiye veguhastin û bi awayê hewaya li herêma Arktîkê nerm dibe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Climatology |paşnav=Rohli |weşanger=Jones & Bartlett Learning |tarîx=2017-06-05 |isbn=978-1-284-11998-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=umokDwAAQBAJ |paşnav2=Vega |pêşnav2=Anthony J.}}</ref> Antarktîka çoleke cemserî ye ku barîna parzemînê kêm e. Parzemîn salane bi navînî nêzîkê 150 mm av werdigire ku bi piranî bi awayê şilopeyê ye. Deverên navxweyî hişktir e û di tevahiya salê herî zêde bi qasê 50 mm baran werdigire lê herêmên peravê bi gelemperî ji 200 mm zêdetir baran werdigirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Climatology |paşnav=Rohli |weşanger=Jones & Bartlett Learning |tarîx=2017-06-05 |isbn=978-1-284-11998-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=umokDwAAQBAJ |paşnav2=Vega |pêşnav2=Anthony J.}}</ref> Li çend deverên qeşaya şîn, ba û sublîmasyon ji berfa ku dibare zêdetir berfê radike. Li geliyên hişk, heman bandor li ser bingehek kevirî çêdibe ku dibe sedema jîngeheke bêber û hişk.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fountain |pêşnav=Andrew G. |paşnav2=Nylen |pêşnav2=Thomas H. |paşnav3=Monaghan |pêşnav3=Andrew |paşnav4=Basagic |pêşnav4=Hassan J. |paşnav5=Bromwich |pêşnav5=David |tarîx=2010 |sernav=Snow in the McMurdo Dry Valleys, Antarctica |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/joc.1933 |kovar=International Journal of Climatology |ziman=en |cild=30 |hejmar=5 |rr=633–642 |doi=10.1002/joc.1933 |issn=1097-0088}}</ref> === Cudahiyên herêmî === Antarktîkaya Rojhilat ji ber bilindahiya xwe ya bilind ve ji Antarktîkaya Rojava sartir e. Eniyên hewayê bi zêde derbasê deverên navendî yên parzemînê nabin ku ev jî dibe sedem ku navenda parzemînê sar û hişk bimînin û dibe sedema ku bayên deverê bi leza nerm bimînin. Barîna berfa li beşa perava Antarktîkayê barîneke pir gelemperî ye ku li wir di nav 48 demjimêran de berf dikare bi qasê 1.22 mêtreyê bibare. Li qiraxa parzemînê, bayên katabatîk ên bihêz ên ji platoya cemserî pir caran bi hêza bahozê çêdibin. Di mehên havînê de ji ber ku her roj 24 demjimêrên tîrêjên rojê li wir tên wergirtin, li Cemsera Başûr ji ekvatorê zêdetir tîrêjên rojê digihîjin rûyê erdê.<ref name=":3" /> === Guherîna avhewayê === [[Wêne:20201210 Antarctica ice mass variation - NASA GRACE-en.svg|thumb|Guherîna navînî ya girseya qeşaya Antarktîkê ku ji sala 2002an vir ve salane bi qasî 100 milyar ton e]] Tevê devera xwe yê îzolekirî, Antarktîka di dehsalên dawî de ji ber belavbûna gazên serayê, germ bûye û hinek ji beşên qeşayên xwe winda kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singh |pêşnav=Hansi A. |paşnav2=Polvani |pêşnav2=Lorenzo M. |tarîx=2020-10-08 |sernav=Low Antarctic continental climate sensitivity due to high ice sheet orography |url=https://www.nature.com/articles/s41612-020-00143-w |kovar=npj Climate and Atmospheric Science |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=3 |hejmar=1 |rr=39 |doi=10.1038/s41612-020-00143-w |issn=2397-3722}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Casado |pêşnav=Mathieu |paşnav2=Hébert |pêşnav2=Raphaël |paşnav3=Faranda |pêşnav3=Davide |paşnav4=Landais |pêşnav4=Amaelle |tarîx=2023 |sernav=The quandary of detecting the signature of climate change in Antarctica |url=https://www.nature.com/articles/s41558-023-01791-5 |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=13 |hejmar=10 |rr=1082–1088 |doi=10.1038/s41558-023-01791-5 |issn=1758-6798}}</ref> Antarktîkaya Rojava ji sala 1950an heta sala 2000an di heyamên dehsalan de ji 0,1 °C zêdetir germ bûye û nîvgirava Antarktîkayê ya ku li ber çavan e ji nîvê sedsala 20an vir ve bi qasê 3 °C germ bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://discoveringantarctica.org.uk/climate-change/impacts-of-climate-change/ |sernav=Impacts of climate change |malper=Discovering Antarctica |roja-gihiştinê=2026-09-02 |ziman=en-GB}}</ref> Antarktîkaya Rojhilat ku li gorî Antarktîkaya Rojava sar e û avhewaya deverê sekan (stabîl) heta salên 2000î germahî nîşan nedaye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Clem |pêşnav=Kyle R. |paşnav2=Fogt |pêşnav2=Ryan L. |paşnav3=Turner |pêşnav3=John |paşnav4=Lintner |pêşnav4=Benjamin R. |paşnav5=Marshall |pêşnav5=Gareth J. |paşnav6=Miller |pêşnav6=James R. |paşnav7=Renwick |pêşnav7=James A. |tarîx=2020 |sernav=Record warming at the South Pole during the past three decades |url=https://www.nature.com/articles/s41558-020-0815-z |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=10 |hejmar=8 |rr=762–770 |doi=10.1038/s41558-020-0815-z |issn=1758-6798}}</ref> Li dora Antarktîkayê, Okyanûsa Başûr ji her okyanûseke din zêdetir germahiya okyanûsê kişandiye û li kûrahiyên bi qasê 2.000 mêtreyan germbûneke berbiçav çêbûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bourgeois |pêşnav=Timothée |paşnav2=Goris |pêşnav2=Nadine |paşnav3=Schwinger |pêşnav3=Jörg |paşnav4=Tjiputra |pêşnav4=Jerry F. |tarîx=2022-01-17 |sernav=Stratification constrains future heat and carbon uptake in the Southern Ocean between 30°S and 55°S |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8764023/ |kovar=Nature Communications |cild=13 |hejmar=1 |rr=340 |doi=10.1038/s41467-022-27979-5 |issn=2041-1723 |pmc=8764023 |pmid=35039511}}</ref> Li dora Antarktîka Rojava, okyanûs ji sala 1955an vir ve bi qasê 1 °C germ bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://discoveringantarctica.org.uk/climate-change/impacts-of-climate-change/ |sernav=Impacts of climate change |malper=Discovering Antarctica |roja-gihiştinê=2026-09-02 |ziman=en-GB}}</ref> Germbûna [[Okyanûsa Başûr]] a li dora Antarktîkayê bûye sedema qelsbûn an jî hilweşîna refikên qeşayên ku li derveyî qeşayan digeriyan û hevsengiya wan pêk dianiyan. Her çiqas perê qeşayên Antarktîkaya Rojhilat ku berdewam dike ku li hundirê welêt qeşayê zêde bike jî gelek cemedên peravê giraniya xwe winda dikin û paşve dikişin ku ev jî dibe sedema windabûna giştî ya qeşayên li seranserê Antarktîkayê.<ref name=":4">{{Cite web |url=https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/downloads/report/IPCC_AR6_WGI_Chapter09.pdf |sernav=Chapter 9: Ocean, Cryosphere and Sea Level Change}}</ref> Hatiye payîn ku heta sala 2100an ku windabûna qeşaya li Antarktîkayê bi qasê 11 santî metreyan bilindbûna asta deryayê ya gerdûnî zêde bike.<ref name=":4" /> Bi germbûna zêdetir re îhtimala bêîstîqrariyê pir zêdetir dibe û dikare bilindbûna asta deryayê ya gerdûnî ya sedsala 21ê du caran zêdetir bike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bamber |pêşnav=Jonathan L. |paşnav2=Oppenheimer |pêşnav2=Michael |paşnav3=Kopp |pêşnav3=Robert E. |paşnav4=Aspinall |pêşnav4=Willy P. |paşnav5=Cooke |pêşnav5=Roger M. |tarîx=2019-06-04 |sernav=Ice sheet contributions to future sea-level rise from structured expert judgment |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6561295/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=116 |hejmar=23 |rr=11195–11200 |doi=10.1073/pnas.1817205116 |issn=1091-6490 |pmc=6561295 |pmid=31110015}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Horton |pêşnav=Benjamin P. |paşnav2=Khan |pêşnav2=Nicole S. |paşnav3=Cahill |pêşnav3=Niamh |paşnav4=Lee |pêşnav4=Janice S. H. |paşnav5=Shaw |pêşnav5=Timothy A. |paşnav6=Garner |pêşnav6=Andra J. |paşnav7=Kemp |pêşnav7=Andrew C. |paşnav8=Engelhart |pêşnav8=Simon E. |paşnav9=Rahmstorf |pêşnav9=Stefan |tarîx=2020-05-08 |sernav=Estimating global mean sea-level rise and its uncertainties by 2100 and 2300 from an expert survey |url=https://www.nature.com/articles/s41612-020-0121-5 |kovar=npj Climate and Atmospheric Science |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=3 |hejmar=1 |rr=18 |doi=10.1038/s41612-020-0121-5 |issn=2397-3722}}</ref> Ava heliyayî ya nû ya ji qeşayê ava binê Antarktîkayê ya şor firk dike û şaneya jêrîn a gera serûbinkirina Okyanûsa Başûr (SOOC) qels dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Silvano |pêşnav=Alessandro |paşnav2=Rintoul |pêşnav2=Stephen Rich |paşnav3=Peña-Molino |pêşnav3=Beatriz |paşnav4=Hobbs |pêşnav4=William Richard |paşnav5=van Wijk |pêşnav5=Esmee |paşnav6=Aoki |pêşnav6=Shigeru |paşnav7=Tamura |pêşnav7=Takeshi |paşnav8=Williams |pêşnav8=Guy Darvall |tarîx=2018 |sernav=Freshening by glacial meltwater enhances melting of ice shelves and reduces formation of Antarctic Bottom Water |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5906079/ |kovar=Science Advances |cild=4 |hejmar=4 |rr=eaap9467 |doi=10.1126/sciadv.aap9467 |issn=2375-2548 |pmc=5906079 |pmid=29675467}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pan |pêşnav=Xianliang L. |paşnav2=Li |pêşnav2=Bofeng F. |paşnav3=Watanabe |pêşnav3=Yutaka W. |tarîx=2022-01-10 |sernav=Intense ocean freshening from melting glacier around the Antarctica during early twenty-first century |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8748732/ |kovar=Scientific Reports |cild=12 |hejmar=1 |rr=383 |doi=10.1038/s41598-021-04231-6 |issn=2045-2322 |pmc=8748732 |pmid=35013425}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/downloads/report/IPCC_AR6_WGI_Chapter09.pdf |sernav=Chapter 9: Ocean, Cryosphere and Sea Level Change}}</ref> Her çiqas bandorên tevahî tê payîn ku di nav çend sedsalan de çêbibin jî, li gorî hinek lêkolînan, hilweşîna tevahî ya SOOCê dikare di navbera 1.7 °C û 3 °C germbûna gerdûnî de çêbike. Ev barîna kêm ê li nîvkada başûr û barîna zêde yê li nîvkada bakur, dibe sedema kêmbûna masîgirî ya li Okyanûsa Başûr û hilweşîna potansiyel a hinek ekosîstemên deryayî vedigire.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2023-03-29 |sernav='Dramatic' changes to Southern Ocean by 2050 likened to The Day After Tomorrow plot |url=https://www.abc.net.au/news/2023-03-30/dramatic-south-ocean-circulation-changes-study/102154690 |roja-gihiştinê=2026-09-03 |xebat=ABC News |ziman=en-AU}}</ref> Her çiqas gelek cureyên Antarktîkayê nehatibin keşifkirin jî, zêdebûna flora Antarktîkayê ya belgekirî heye û ji u bo parastina jîngeheke guncavê faunayên mezin ên wekê pengûenan zehmetî hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roland |pêşnav=Thomas P. |paşnav2=Bartlett |pêşnav2=Oliver T. |paşnav3=Charman |pêşnav3=Dan J. |paşnav4=Anderson |pêşnav4=Karen |paşnav5=Hodgson |pêşnav5=Dominic A. |paşnav6=Amesbury |pêşnav6=Matthew J. |paşnav7=Maclean |pêşnav7=Ilya |paşnav8=Fretwell |pêşnav8=Peter T. |paşnav9=Fleming |pêşnav9=Andrew |tarîx=2024 |sernav=Sustained greening of the Antarctic Peninsula observed from satellites |url=https://www.nature.com/articles/s41561-024-01564-5 |kovar=Nature Geoscience |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=17 |hejmar=11 |rr=1121–1126 |doi=10.1038/s41561-024-01564-5 |issn=1752-0908}}</ref> Helandina erdên cemed girtî dibe ku ji bo erdên bê cemed bibe sedema gazên serayê û qirêjiya cemedgirtî ya berê ku bi helandinê re derdikeve holê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Potapowicz |pêşnav=Joanna |paşnav2=Szumińska |pêşnav2=Danuta |paşnav3=Szopińska |pêşnav3=Małgorzata |paşnav4=Polkowska |pêşnav4=Żaneta |tarîx=2019-02-15 |sernav=The influence of global climate change on the environmental fate of anthropogenic pollution released from the permafrost: Part I. Case study of Antarctica |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S004896971833612X |kovar=Science of The Total Environment |cild=651 |rr=1534–1548 |doi=10.1016/j.scitotenv.2018.09.168 |issn=0048-9697}}</ref> Germbûna Antarktîkayê û guhertinên têkildar di gera Okyanûsa Başûr de dikarin bandorê li şêwazên avhewayê yên li hinek deverên Afrîkayê jî bikin ku dikare bandor li barîna herêmî û guherîna germahiyê bike.<ref>{{Cite book |sernav=Meredith, M. P.; et al. (2025). Antarctica and the Earth System. Routledge. pp. 1–18.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Trisos, C. H.; et al. (2022). Climate Change 2022: Impacts, Adaptation and Vulnerability. Cambridge University Press. pp. 1285–1455.}}</ref> Ger germahî ji asta sala 2020an 2 °C kêmtir nebe, ihtimal heye ku qata qeşayê ya Antarktîkaya Rojava bi tevahî bihele.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lau |pêşnav=Sally C. Y. |paşnav2=Wilson |pêşnav2=Nerida G. |paşnav3=Golledge |pêşnav3=Nicholas R. |paşnav4=Naish |pêşnav4=Tim R. |paşnav5=Watts |pêşnav5=Phillip C. |paşnav6=Silva |pêşnav6=Catarina N. S. |paşnav7=Cooke |pêşnav7=Ira R. |paşnav8=Allcock |pêşnav8=A. Louise |paşnav9=Mark |pêşnav9=Felix C. |paşnav10=Linse |pêşnav10=Katrin |paşnav11=Strugnell |pêşnav11=Jan M. |tarîx=2023-12-22 |sernav=Genomic evidence for West Antarctic Ice Sheet collapse during the Last Interglacial |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.ade0664 |kovar=Science |weşanger=American Association for the Advancement of Science |cild=382 |hejmar=6677 |rr=1384–1389 |doi=10.1126/science.ade0664}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Naughten |pêşnav=Kaitlin A. |paşnav2=Holland |pêşnav2=Paul R. |paşnav3=De Rydt |pêşnav3=Jan |tarîx=2023 |sernav=Unavoidable future increase in West Antarctic ice-shelf melting over the twenty-first century |url=https://www.nature.com/articles/s41558-023-01818-x |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=13 |hejmar=11 |rr=1222–1228 |doi=10.1038/s41558-023-01818-x |issn=1758-6798}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Garbe |pêşnav=Julius |paşnav2=Albrecht |pêşnav2=Torsten |paşnav3=Levermann |pêşnav3=Anders |paşnav4=Donges |pêşnav4=Jonathan F. |paşnav5=Winkelmann |pêşnav5=Ricarda |tarîx=2020 |sernav=The hysteresis of the Antarctic Ice Sheet |url=https://www.nature.com/articles/s41586-020-2727-5 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=585 |hejmar=7826 |rr=538–544 |doi=10.1038/s41586-020-2727-5 |issn=1476-4687}}</ref> Hatiye payîn ku windabûna vê qata qeşayê heye bi tevahî ji holê rabe ev pêvajo bi qasê 500 û 13.000 sal berxwe bide.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-09-03 |ziman=en |doi=10.1126/science.abn7950}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://climatetippingpoints.info/2022/09/09/climate-tipping-points-reassessment-explainer/ |sernav=Exceeding 1.5°C global warming could trigger multiple climate tipping points – paper explainer |malper=climatetippingpoints.info |tarîx=2022-09-09 |roja-gihiştinê=2026-09-03 |ziman=en |paşnav=dvdmckay}}</ref> Ger qeşaya bilind hilweşe dibe ku asta deryayê bi qasê 3,3 mêtre bilind bibe û bi helandina qeşayên li ser çiyayan qeşayên bilind jî dibe ku asta deryayê bi qasê 4,3 metreyan bilind bike.<ref>{{Cite web |url=https://www.the-cryosphere.net/7/375/2013/tc-7-375-2013.pdf |sernav=Bedmap2: improved ice bed, surface and thickness datasets for Antarctica}}</ref> Qata qeşaya Antarktîkaya Rojhilat ku li gorî deverên qeşayî yên din gelek aram e tenê dikare bi qasê 0,5 mête heta 0,9 mêtreyê asta deryayê bilind bike ku ev jî beşek piçûk ê ji bilind bûna 53,3 mêtreyan e ku di tevahiya helandina qata qeşayê de pêk tê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Crotti |pêşnav=Ilaria |paşnav2=Quiquet |pêşnav2=Aurélien |paşnav3=Landais |pêşnav3=Amaelle |paşnav4=Stenni |pêşnav4=Barbara |paşnav5=Wilson |pêşnav5=David J. |paşnav6=Severi |pêşnav6=Mirko |paşnav7=Mulvaney |pêşnav7=Robert |paşnav8=Wilhelms |pêşnav8=Frank |paşnav9=Barbante |pêşnav9=Carlo |paşnav10=Frezzotti |pêşnav10=Massimo |tarîx=2022-09-10 |sernav=Wilkes subglacial basin ice sheet response to Southern Ocean warming during late Pleistocene interglacials |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9464198/ |kovar=Nature Communications |cild=13 |hejmar=1 |rr=5328 |doi=10.1038/s41467-022-32847-3 |issn=2041-1723 |pmc=9464198 |pmid=36088458}}</ref> Ji ber ku germahiya gerdûnî li dora 3°C zêde bûye, deverên xeternak ên wekê Hewza Wilkes û Hewza Aurora dibe ku di nav 2.000 salan de bimînin di bin avê de<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-09-03 |ziman=en |doi=10.1126/science.abn7950}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://climatetippingpoints.info/2022/09/09/climate-tipping-points-reassessment-explainer/ |sernav=Exceeding 1.5°C global warming could trigger multiple climate tipping points – paper explainer |malper=climatetippingpoints.info |tarîx=2022-09-09 |roja-gihiştinê=2026-09-03 |ziman=en |paşnav=dvdmckay}}</ref> û dibe ku li van deveran bilindbûna asta deryayê bigihîje 6,4 metreyan.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pan |pêşnav=Linda |paşnav2=Powell |pêşnav2=Evelyn M. |paşnav3=Latychev |pêşnav3=Konstantin |paşnav4=Mitrovica |pêşnav4=Jerry X. |paşnav5=Creveling |pêşnav5=Jessica R. |paşnav6=Gomez |pêşnav6=Natalya |paşnav7=Hoggard |pêşnav7=Mark J. |paşnav8=Clark |pêşnav8=Peter U. |tarîx=2021 |sernav=Rapid postglacial rebound amplifies global sea level rise following West Antarctic Ice Sheet collapse |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8087405/ |kovar=Science Advances |cild=7 |hejmar=18 |rr=eabf7787 |doi=10.1126/sciadv.abf7787 |issn=2375-2548 |pmc=8087405 |pmid=33931453}}</ref> === Tenikbûna tebeqeya ozonê === [[Wêne:NASA and NOAA Announce Ozone Hole is a Double Record Breaker.png|thumb|Wêneya qula herî mezin a di tebeqeya ozonê de ku di meha îlona sala 2006an de hatiye tomarkirin]] Zanyaran ji salên 1970an vir ve li ser qata ozona di atmosfera li jor ê Antarktîkayê lêkolîn dikin. Di sala 1985an de zanyarên brîtanî li ser daneyên ku wan li stasyona lêkolîn a Halley ya li ser çemê cemeda Brunt berhev kiribûn dixebitin, wan qadeke mezin a bi rêjeya ozonê ya nizm li ser Antarktîkayê keşiv kirine. 'Qula tebeqeya ozonê' hema hema tevahiya parzemînê vedigire û di meha îlona sala 2006an de gihîştiye asta xwe ya herî mezin ku bûyera herî dirêj a mayînde ye, di sala 2020an de pêk hatiye. Ev tenikbûna tebeqeya ozonê ji ber belavbûna klorofluorokarbon û halonên di atmosferê de çêdibe ku ev made tebeqeya ozonê bi gazên din perçe dikin. Şert û mercên pir sar ên Antarktîkayê bûne sedem ku ewrên stratosferîk ên cemserî çêbibin. Ewr wekê katalîzator ji bo reaksiyonên kîmyewî tevdigerin ku di dawiyê de dibin sedema hilweşîna ozonê. Protokola Montreal a sala 1987an belavbûna madeyên ku ozonê kêm dikin sinordar kiriye. Tê pêşbînîkirin ku qula ozon an li jor ê Antarktîkayê hêdî hêdî winda bibe ku heta salên 2060î.tê payîn ku asta ozonê vegere nirxên ku herî dawî ya ku di salên 1980î de hatine tomarkirin. Di heman demê de tenikbûna ozonê dikare di stratosferê de bibe sedema sarbûna bi qasê 6 °C ê. Sarbûn girseya cemserî xurt dike û bi vî awayî rê li ber derketina hewaya sar a nêzîkê Cemsera Başûr digire ku ev jî di encamê de girseya parzemînî ya tebeqeya qeşaya Antarktîkaya Rojhilat sar dike. Herêmên li derdora Antarktîkayê, bi taybetî nîvgirava Antarktîkayê rastî germahiyên bilindtir tên ku ev yek jî helîna qeşayê bileztir dike. Ev model destnîşan dikin ku tenikbûna ozonê û bandora vorteksa cemserî ya zêde dibe ku dibe sedema zêdebûna dirêjahiya qeşaya deryayê jî pêvajoyeke ji destpêka çavdêriya di dawiya salên 1970î ve heta sala 2014an berdewam kiriye. Ev model destnîşan dikin ku kêmbûna ozonê û bandora vorteksa cemserî ya ku zêde dibe, dibe ku ji ber sedema zêdebûna dirêjahiya qeşaya deryayê jî be ku ji dema destpêkirina çavdêriyên di dawiya salên 1970î heta sala 2014an berdewam kiriye. Ji wî demê ve rûbera qeşaya deryaya Antarktîkayê bi awayekê bilez kêm bûye. == Biyocûre == Tê dîtin piraniya cureyên li Antarktîkayê cisnê cureyên ku bi milyonan salan berê li wir jiyane ne ne. Ji ber vê yekê hatiye payîn ku ev cûre ji gelek çerxên qeşayê sax mane ku cure di demên avhewaya pir sar de li deverên germtir ên îzolekirî yên wekê deverên bi germahiya jeotermal an jî deverên ku di seranserê avhewaya sar de bê qeşa mane, sax mane. === Fauna === [[Wêne:Kaiserpinguine mit Jungen.jpg|thumb|Dîmenek ji pengûenên împerator û cûcik ên wan]] Kermêşa bêfirîn ''Belgica antarctica'', ajala herî mezin e ku bi tevahî ajaleke bejayî ya li Antarktîkayê ye ku digihîje mezinahiya 6 mm. Krîla Antarktîkayê ku di komên mezin de kom dibe, cureya bingehîn a ekosîstema [[Okyanûsa Başûr]] e û [[Organîzm|organîzmayeke]] xwarina girîng ê ajalên wekê balîna, fok, fokên pilingî, fokên bi mû, masiyên qeşayê û gelek cureyên çûkên wekê pengûen û albatrosê ye. Hinek cureyên ajalên deryayî hene û rasterast an nerasterast bi fîtoplanktonê ve girêdayî ne. [[Jiyana deryayî]] ya Antarktîkayê pengûen, balînayên şîn, orka, masiyên mezin û fokên bi mû vedihewîne. Foka Antarktîkayê di sedsalên 18 û 19an de ji ber çermê wan ji aliyê nêçîrvanên fokên ku ji Dewletên Yekbûyî û Keyaniya Yekbûyî hatine bi awayekê zêde hatine girtin. [[Foka leopar|Fokên pilingî]] di ekosîstema Antarktîkayê de nêçîrvanên herî baş in û ji bo lêgerîna xwarinê li seranserê Okyanûsa Başûr digerin. Nêzîkê 40 cureyên çûkan hene ku li Antarktîkayê an jî nêzî Antarktîkayê dîjîn ku di nav wan de cureyên petrelan, penguenan, kormoran û kevok hene. Çend cureyên çûkan ên din serdana okyanûsa li dora Antarktîkê dikin ku di nav wan de hinek ji wan ku bi gelemperî li Arktîkê dijîn hene. Pengûena împerator tekane pengûen e ku di zivistanê de li Antarktîkayê cucikê xwe dertînin; ew û pengûena Adelie ji hemî pengûen ên din dûrtir li başûr cûcik ên xwe dertînin. Di sala 2010an de hêjmara populasyona jiyana deryayî ya ku ji aliyê nêzîkê 500 lêkolîneran ve di dema sala cemserî vavneteweyî de hatiye kirin, hate weşandin. Hatiye diyarkirin ku di lêkolînê de zêdetirî 235 organîzmayên deryayî li her du herêmên cemserî yên cuda dijîn û bi vê awayê di navbera devereke bi qasê 12.000 kîlometre ye, dijîn. Ajalan mezin ên wekê hinek balîna û çûk salane vê rêwîtiyê dikin. Formên jiyanê ya biçûktir ên wekê xiyar û şemalokên azad ên avjen, di herdu okyanûsên cemser de jî têne dîtin. Faktorên ku dikarin di belavbûna wan de bibin alîkar, cûdahiyên germahiyê di navbera okyanûsa kûr ê li cemseran û ekvatorê de ne ku ji 5 °C ê zêdetir nebin û pergalên sereke yên herikînê an kemerên veguhastinên deryayî yên ku dikarin hêk û larvayan veguhezînin in. Di meha çileya sala 2025an de dabeş bûna çiyayê mezin ên cemedê A-84 (ku bi mezinahiya xwe dişibihe bajarê Şîkagoyê) ji Shela Cemeda George VI derfetek kêm peyda kiriye ku bikaranîna keştiyên binavî yên robotîk, qata deryaya di bin refikên cemed ên li ser avê de were keşifkirin. Lêkolîneran di kûrahiyên heta 1300 metreyan de ekosîstemên bi awayekê neçaverêkirî mercanên mezin, singer ên kevnar, masiyên cemedê, pîrî yên mezin ên deryayî û heta heştpê hatine dîtin, kifş kirine. Dibe ku ev ekosîstem cureyên nû yên ku bi sedsalan veşartî mane û ji aliyê herikînên okyanûs ên ku xurekê hildigirin ve hatine xwedîkirin, vedihewînin. === Flora === Di seranserê dîroka xwe de Antarktîka gelek jiyana cûreyên nebatan dîtiye. Di serdema kretasye de li parzemîn ekosîstemek fern-conifer ê serdest hebû ku di dawiya heman serdemê de veguheriye daristaneke barana nerm. Di dema neojena sartir de (17–2,5 milyon sal berê) ekosîstemeke tundrayê cihê daristanên baranê girtiye. Avhewaya Antarktîkaya îro rê nadeye ku nebatên li parzemînê zêde belav bibin. Hewaya sar ê zêde, bêwespiya axê û kêmbûna şilebûna hewayê û tîrêjên rojê mezinbûna nebatan asteng dike ku bûye sedema cûrbecûrbûna cureyan a kêm bibin û belavbûna wan kêm bibin. Floraya parzemînê bi piranî ji brîofîtan pêk dihatin ku di nav de 25 cureyên nebatên kezeba sor û 100 cureyên nebatên kevzê hebûn. Sê cureyên riwekên kulîlkdar hene ku hemî li Nîvgirava Antarktîkayê têne dîtin. Di nav van riwekan de Deschampsia antarctica (giyayê porî yê Antarktîkayê), Colobanthus quitensis ( înciyê yê Antarktîkayê) û Poa annua cureyeke ji derveyî parzemînê hatiye (giyayê şîn ê salane) hene. === Organîzmayên din === == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commons|Antarctica|Antarktîka}} {{Parzemîn}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Antarktîka| ]] [[Kategorî:Cîhan]] [[Kategorî:Parzemîn]] 56tfjishkv5h6rkntu22jx5azgavdkb 2091531 2091529 2026-09-04T18:38:28Z Penaber49 39672 2091531 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdanka giştî}} '''Antarktîka'''<ref>{{Îzolî, 2007|r=1138|jêgirtin=Antarktîka}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ferhenga Erdnîgarîyê (Coğrafya)|Ferhenga Erdnîgarîyê]]|paşnav=Önen|pêşnav=Abdurrahman |weşanger=Stembol: Doz|sal=2008|rûpel=36}}</ref> yan jî '''Antarktîk'''{{Çavk}} ({{Bi-la|Antarctica}}) yek ji [[parzemîn]]ên cîhanê ye ku parzemîna herî başûr ê dinyayê û parzemîna herî kêm nifûs a cîhanê ye. Parzemîn bi tevahî li başûrê çembera Antarktîkayê ye û ji aliyê [[Okyanûsa Başûr]] (ku wekê Okyanûsa Antarktîkayê jî tê zanîn) ve hatiye dorpêçkirin ku [[Cemsera Başûr]] a erdnîgarî vedihewîne. Di heman demê de Antarktîka pêncem parzemîna herî mezin ê cîhanê ye ku bi qasê ji %40 ji [[Ewropa|Ewropayê]] mezintir e û rûbera parzemînê bi qasê 14.200.000 km² rûerd (an rûqeşa) vegirtiye. Piraniya Antarktîkayê bi qata qeşayê ya Antarktîkayê ve hatiye nixumandin ku qalindahiya navînî ya qeşayê bi qasê 1,9 km ye. Antarktîka bi navînî parzemîna herî sar, herî hişke û parzemîna herî bi ba û bahoz ê cîhanê ye û parzemîn ji asta deryayê xwedî bilindahiyeke navînî ye. Antarktîka bi piranî ji çoleke cemserî pêk hatiye ku barîna salane li peravê zêdetirî 200 mm ye û berf û barana li hundirê parzemînê gelek kêm e. Qeşayên parzemîn di warê ava şîrîn de gelek dewlemend e ku nêzîkê ji %70ê rezervên ava şirîn ên cîhanê li Antarktîkayê cemedgirtî ye. Hatiye payîn ger ku qeşaya Antarktîkayê bihele, dê asta deryayê ya [[Cîhan|cîhanê]] bi qasê 60 mêtreyan bilind bibe. Her wiha Antarktîka xwediyê rekora germahiya herî nizm a pîvandî yê li ser rûyê [[Dinya (gerstêrk)|Erdê]] ye ku nizmahiya germahiya bi qasê −89.2 °C hatiye pîvandin. Germahiya herêmên peravê di havînê de dikare bi qasê 10 °C bilind bibe. Cureyên xwemaliyên ajalan kêzik, nematod, pengûen, fok û tardigrad in. Li cihên ku nebat lê hene, bi piranî bi awayê liken an kevzê ye. Refên qeşayê yên Antarktîkayê dibe ku cara yekem di sala 1820an de, di dema sefereke rûsî de ku ji aliyê Fabian Gottlieb von Bellingshausen û Mikhail Lazarev ve hatibû birêvebirin, hatine dîtin. Di dehsalên piştê seferên wan, di seferên fransî, amerîkî û brîtanî de li parzemînê lêkolînên zêdetir hatine kirin. Yekem derketina piştrastkirî ya Antarktîkayê ji aliyê tîmeke norwêcî ve di sala 1895an de pêk hatiye. Di destpêka sedsala 20an de, çend seferên navxwe yên parzemînê çêbûne. Lêkolînerên brîtanî Douglas Mawson, Edgeworth David û Alistair Mackay yekem kes bûn ku di sala 1909an de gihîştine [[Cemsera Başûr]] a manyetîkî û cemsera başûr a erdnîgarî jî yekem car di sala 1911an de lêkolînerê norwêcî Roald Amundsen gihiştiye cemserê. Ji aliyê îdarî ve Antarktîka ji aliyê nêzîkê 30 welatan ve tê birêvebirin ku hemî jî endamên sîstema peymana Antarktîkayê ya sala 1959an in. Li gorî şertên peymanê, çalakiyên leşkerî, kolandinên kanên madenê, teqînên nukleerî û avêtina bermayiyên nukleerî li Antarktîkayê qedexe ne. Geştiyarî, masîgirtin û lêkolîn çalakiyên sereke yên mirovan li Antarktîkayê û li derdora Antarktîkayê hene. Di mehên havînê de nêzîkê 5.000 kes li stasyonên lêkolînê dimînin û ev hejmar di mehên zivistanê de dadikeve 1.000 kesan. Her çiqas parzemîn dûr be jî, çalakiyên mirovan bi rêya qirêjî, guherîna avhewayê û bi rêya tenikbûna [[tebeqeya ozonê]] bandoreke neyînî li ser Antarktîkayê dihêle. Helîna qata qeşayê ya [[Antarktîkaya Rojava]] ya ku potansiyeleke nearam e, di pêşbîniyên bilindbûna [[asta deryayê]] yên di asta sedsalê de bûye sedema nezelaliyeke herî mezin û heman helîn bandorê li ser serûbinkirina gera [[Okyanûsa Başûr]] jî dike ku di dawiyê de dikare bibe sedema bandorên girîng li ser avhewaya [[Nîvkada Başûr]] û hilberîna Okyanûsa Başûr. == Etîmolojî == [[Wêne:1657 map Polus Antarcticus.jpg|thumb|Nexşeya cemserî ya herî başûrê Dinyayê]] Navê ku ji parzemînê hatiye dayîn ji peyva antarktîka hatiye ku ji peyva fransî ya navîn ''antartique'' an ''antarctique'' ('li hemberî Arktîkê') û piştre ji peyva latînî ''antarcticus'' ('li hemberî bakur') hatiye. Navê Antarktîkus ji peyvên yewnanî ἀντι- ('dij-') û ἀρκτικός (arktikos, 'ya hirçê [Ursa Major], bakur') hatiye.<ref name=":0">{{Cite book |sernav=Lettinck 2021, p. 158.}}</ref> Fîlozofê yewnanî Arîstoteles li dora 350 {{bz}} de di ''Meteorolojiyê'' de li ser "herêma Antarktîkê" nivîsandiye. Li gorî raporê, erdnîgarnasê yewnanî Marinusê ji Tîrusê ev nav di nexşeya xwe ya cîhanê ya sedsala duyem a {{pz}} de ku niha winda bûye, bi kar aniye. Nivîskarên romayî Gaius Julius Hyginus û Apuleius ji bo cemsera başûr navê yewnanî yê latînîkirî polus antarcticus bi kar anîne ku ji wir peyva fransî ya kevin ''pole antartike'' (nûjen ''pôle antarctique'')<ref>{{Cite book |sernav=Hyginus 1992, p. 176.}}</ref> ku di sala 1270an de hatiye piştrastkirin û ji wir jî peyva îngilîziya navîn pol antartik ku cara yekem di lêkolîneke ji aliyê nivîskarê îngilîzî Geoffrey Chaucer ve hatiye nivîsandin, hatiye wergirtin.<ref name=":0" /> Ramanên ewropî yên di derbarê hebûna Terra Australis ku parzemîneke berfirehê li başûrê dûr ê cîhanê ye ku ji bo hevsengî kirina axên bakurê [[Ewropa]], [[Asya]] û [[Afrîkaya Bakur]] pêk tîne, wekê têgeheke rewşenbîrî, ji kevnariya klasîk ve hebû. Ji ber vê yekê ''Terra Australis'' navê ku ji bo hemî girseyên bejayî yên hîpotetîk ên ku tê pêşniyar kirin ku li cihê ku niha tê zanîn Antarktîka heye, hatibû bikaranîn.<ref>{{Cite book |sernav=Mericq 1987, pp. 90–91: 'They published maps and charts based on the hypothesis that Tierra del Fuego was the beginning of that Terra Australis. The first person ever to have rights over these lands was Pedro Sancho de la Hoz, who received them through a special decree signed by Emperor Charles V on 24 January 1539.'}}</ref> Îdiaya hebûna axek wisa heta keşfkirina Awistralyayê ku ji aliyê ewropiyan ve hatiye keşfkirin, berdewam kiriye.<ref>{{Cite book |sernav=Scott, Hiatt & McIlroy 2012, pp. 2–3.}}</ref> Di destpêka sedsala 19an de keşifger Matthew Flinders guman li hebûna parzemîneke cuda yê li başûrê Awistralyayê (ku di wê demê wekê New Holland hatiye binavkirin) kiriye û ji ber vê yekê pêşniyar kiriye ku li cihê wê navê "Terra Australis" ji bo [[Awistralya|Awistralyayê]] were bikar anîn.<ref>{{Cite book |sernav=Cawley 2015, p. 130.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=McCrone & McPherson 2009, p. 75.}}</ref> Di sala 1824an de rayedarên kolonyal ên li Sîdneyê bi fermî navê parzemîna New Hollandê wekê Awistralya guhertine û peyva "Terra Australis" wekê referansek ji bo navê Antarktîkayê hiştine. Di dehsalên piştre de, erdnîgaran hevokên wekê "parzemîna Antarktîkayê" bi kar anîne. Wan li cihê vê navê li naveke helbestî geriyane û navên wekê ''Ultima'' û ''Antipodea'' pêşniyar kirine.<ref>{{Cite book |sernav=Cameron-Ash 2018, p. 20.}}</ref> Ji bo binavkirina parzemînê navê Antarktîka di salên 1890î de hatiye pejirandin û bikaranîna yekem ê vê navê ji aliyê kartografê skotlendî John George Bartholomew pêk hatiye.<ref>{{Cite web |url=https://digital.nls.uk/bartholomew/highlights/antarctica.html#:~:text=Edinburgh%20geographer%20and%20mapmaker%20John,since%20the%20first%20century%20AD. |sernav=Highlights from the Bartholomew Archive: The naming of Antarctica}}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Antarctica.svg|thumb|300px|Nexşeyek ku Antarktîkaya Rojhilat li rastê Çiyayên Transantarktîk û Antarktîkaya Rojava li çepê ye, nişan dide.]] Antarktîka ku bi awayekî asîmetrîk li dora cemsera başûr û bi piranî li başûrê çembera Antarktîkayê (ku yek ji pênc çemberên sereke yên firehiyê ye ku nexşeyên cîhanê nîşan didin) cih digire ku ji aliyê [[Okyanûsa Başûr]] ve hatiye dorpêçkirin. Di heman de çem ên avan li Antarktîkayê hene ku çemê herî dirêj ê parzemînê çemê Onyxê ye. Her wiha Antarktîka bi qasê 14,2 milyon km² rûber vedigire ku hema hema du car ji rûbera [[Awistralya|Awistralyayê]] mezintir e ku bi vê rûberê bûye pêncem parzemîna herî mezin ê cîhanê. Xeta perava Antarktîkayê bi qasê 18.000 km dirêj e ku ji sala 1983an vir ve çar celebên peravê li parzemînê hene ku perav ji %44ê peravê ji qeşayên avjenî, ji %38 ji dîwarên qeşayê pêk tê ku li ser keviran dimînin, ji %13 ji deverên qeşayî an jî qiraxa cemedên bilind pêk tê û ji %5ê ji parvên mayî jî ji kevirên vekirî pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |sernav=Antarctica - The World Factbook |malper=www.cia.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en |archive-date=2022-05-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220509192134/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: glaciological and geophysical folio |paşnav=Drewry |pêşnav=D. J. |weşanger=University of Cambridge, Scott Polar Research Institute |tarîx=1983 |isbn=978-0-901021-04-5 |cih=Cambridge}}</ref> Golên ku di binê qeşaya parzemînî de dimînin, bi piranî li geliyên hişk ên McMurdo an jî li gelek oazên cûda çêbûne.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> [[Gola Vostokê]] ku di bin stasyona Vostok a [[Rûsya|Rûsyayê]] de hatiye dîtin, mezintirîn gola binqeşayê ya cîhanê û yek ji mezintirîn golên cîhanê ye. Berê hatiye bawer kirin ku gol bi milyonan salan hatiye girtin lê di roja îro de zanyaran texmîn kirine ku ava golê her 13.000 sal carekê bi helandin û cemidandina hêdî ya qeşayê hatiye guhertin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=David |tarîx=2019-06-27 |sernav=Antarctica |url=https://academic.oup.com/book/62792 |kovar=OUP Academic |ziman=en |doi=10.1093/wentk/9780190641320.001.0001}}</ref> Di mehên havînan de qeşa li qiraxên golan dikare bihele û xendekên şil bi awayekê demkî çêdibin. Di heman demê de li Antarktîkayê hem golên ava şor û hem jî golên ava şirîn hene.<ref name=":1" /> [[Wêne:Mount Vinson from NW at Vinson Plateau by Christian Stangl (flickr).jpg|thumb|Dîmenek ji çiyayê Vînsonê ku li bakurê rojavayê Antarktîkayê ye û bilindeya herî bilind ê Antarktîkayê ye]] Antarktîka ji aliyê Çiyayên Transantarktîk ve hatiye dabeşkirin ku ji erdê Vîktoryayê heta [[Deryaya Rossê]] dirêj dibin ku ev her alî di nav xwe de Antarktîkaya Rojava û Antarktîkaya Rojhilat vedigirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: Earth's Own Ice World |url=https://archive.org/details/antarcticaearths0000carr |paşnav=Carroll |pêşnav=Michael |weşanger=Springer |tarîx=2018-05-16 |isbn=978-3-319-74623-4 |paşnav2=Lopes |pêşnav2=Rosaly}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ji |pêşnav=Fei |paşnav2=Gao |pêşnav2=Jinyao |paşnav3=Li |pêşnav3=Fei |paşnav4=Shen |pêşnav4=Zhongyan |paşnav5=Zhang |pêşnav5=Qiao |paşnav6=Li |pêşnav6=Yongdong |tarîx=2017-10-16 |sernav=Variations of the effective elastic thickness over the Ross Sea and Transantarctic Mountains and implications for their structure and tectonics |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0040195117302937 |kovar=Tectonophysics |cild=717 |rr=127–138 |doi=10.1016/j.tecto.2017.07.011 |issn=0040-1951}}</ref> Piraniya Antarktîkayê bi tebeqeyên qeşayê ya Antarktîkayê ve hatiye nixumandin ku bi navînî 1,9 km qalindahiya qeşayan hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fretwell |pêşnav=P. |paşnav2=Pritchard |pêşnav2=H. D. |paşnav3=Vaughan |pêşnav3=D. G. |paşnav4=Bamber |pêşnav4=J. L. |paşnav5=Barrand |pêşnav5=N. E. |paşnav6=Bell |pêşnav6=R. |paşnav7=Bianchi |pêşnav7=C. |paşnav8=Bingham |pêşnav8=R. G. |paşnav9=Blankenship |pêşnav9=D. D. |paşnav10=Casassa |pêşnav10=G. |paşnav11=Catania |pêşnav11=G. |paşnav12=Callens |pêşnav12=D. |paşnav13=Conway |pêşnav13=H. |paşnav14=Cook |pêşnav14=A. J. |paşnav15=Corr |pêşnav15=H. F. J. |tarîx=2013-02-28 |sernav=Bedmap2: improved ice bed, surface and thickness datasets for Antarctica |url=https://tc.copernicus.org/articles/7/375/2013/ |kovar=The Cryosphere |ziman=English |weşanger=Copernicus GmbH |cild=7 |hejmar=1 |rr=375–393 |doi=10.5194/tc-7-375-2013 |issn=1994-0416}}</ref> Tebeqeya qeşayê ji xeynî ji xeynî çend oazanên li geliyên hişk ên McMurdo tevahiya parzemînê nixumandine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://antarcticsun.usap.gov/science/4184/ |sernav=The Antarctic Sun: News about Antarctica - The Lost Dry Valleys of the Polar Plateau |malper=antarcticsun.usap.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en |archive-date=2022-01-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220115223943/https://antarcticsun.usap.gov/science/4184/ |url-status=dead }}</ref> Çend çemên qeşayî yên Antarktîkayê ku ber bi refên qeşayî yên Antarktîkayê ve diherikin, pêvajoyeke ku wekê dînamîkên tebeqeyên qeşayê hatine pênasekirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gfdl.noaa.gov/ice-sheet-dynamics/ |sernav=Ice Sheet Dynamics – Geophysical Fluid Dynamics Laboratory |malper=www.gfdl.noaa.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31}}</ref> Antarktîkaya Rojhilat ji Coats Land, Queen Maud Land, Enderby Land, Mac. Robertson Land, Wilkes Land û Victoria Land pêk hatiye. Ji xeynî beşek piçûk, hemî deverên parzemînê di nav nîvkada rojhilat de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctic Climate Evolution |paşnav=Florindo |pêşnav=Fabio |weşanger=Elsevier |tarîx=2008-10-10 |isbn=978-0-08-093161-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yUu-x70CZEcC |paşnav2=Siegert |pêşnav2=Martin}}</ref> Li ser û dora Antarktîkayê gelek girav hene ku piraniya wan giravên volkanîk in û li gorî pîvanên jeolojîk pir ciwan in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://figshare.utas.edu.au/articles/journal_contribution/Origin_and_evolution_of_the_sub-Antarctic_islands_the_foundation/24483391 |sernav=Quilty, Patrick Gerard |malper=figshare.utas.edu.au |roja-gihiştinê=2026-08-31 |doi=10.26749/rstpp.141.1.35}}</ref> Îstîsnayên herî berbiçav giravên [[deşta Kerguelenê]] ne ku girava herî kevin li dora 40 milyon sal berê niha çêbûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Olierook |pêşnav=Hugo K. H. |paşnav2=Jourdan |pêşnav2=Fred |paşnav3=Merle |pêşnav3=Renaud E. |paşnav4=Timms |pêşnav4=Nicholas E. |paşnav5=Kusznir |pêşnav5=Nick |paşnav6=Muhling |pêşnav6=Janet R. |tarîx=2016-04-15 |sernav=Bunbury Basalt: Gondwana breakup products or earliest vestiges of the Kerguelen mantle plume? |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0012821X1630019X |kovar=Earth and Planetary Science Letters |cild=440 |rr=20–32 |doi=10.1016/j.epsl.2016.02.008 |issn=0012-821X}}</ref> Girê Vinson a li çiyayên Ellsworthê bi bilindahiya 4.892 mêtreyê bilindeya herî bilind ê Antarktîkayê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hall Ball Kiwi Mountaineers From Mount Cook To Everest |paşnav=Monteath |pêşnav=Colin |weşanger=Cloudcap |tarîx=1997 |isbn=978-0-938567-42-4 |url=https://www.worldcat.org/title/38585390 |oclc=38585390}}</ref> Çiyayê Erebusa li Girava Rossê volkana herî başûrî ya cîhanê ye û her roj nêzîkê 10 caran diteqe. Xweliya ji teqînên volkanîk 300 kîlometre dûrî kratera volkanîk hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/48987684 |sernav=Antarctica : an encyclopedia from Abbott ice shelf to zooplankton {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en}}</ref> Delîlên hejmareke mezin ji volkanan di bin qeşayê de hene ku ger asta çalakiyê bilind bibe, dibe ku ji bo tebeqeya qeşayê xetereyek çêbike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: Earth's Own Ice World |url=https://archive.org/details/antarcticaearths0000carr |paşnav=Carroll |pêşnav=Michael |weşanger=Springer |tarîx=2018-05-16 |isbn=978-3-319-74623-4 |paşnav2=Lopes |pêşnav2=Rosaly}}</ref> Qubeya qeşayê ya bi navê Dome Argus li Antarktîkaya Rojhilat e ku bi qasê bilindahiya 4.091 metreyan bilind ew û qada qeşayê ya herî bilind ê Antarktîkayê ye. Ev gir yek ji cihên herî sar û hişk ên cîhanê ye ku germahî ya li vir heya −90 °C ê dadikeve û barîna salane jî bi qasê 1-3 sm ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica And The Arctic Circle, A Geographic Encyclopedia Of The Earth's Polar Regions |tarîx=2014-04-01 |url=http://archive.org/details/antarctica-and-the-arctic-circle-2-volumes-a-geographic-encyclopedia-of-the-earths-polar-regions}}</ref> == Dîroka jeolojîk == Ji dawiya serdema meoproterozoîkê heta serdema kretasyeyê, Antarktîka beşek ji superparzemîna [[Gondwana|Gondwanayê]] bû û parzemîn bi pêvajoya tevgerên Antarktîkaya îro ji ber ku Gondwana hêdî hêdî ji hev perçe bûye, li dora 183 milyon sal berê îro ava bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctic News Clips |weşanger=National Science Foundation |tarîx=1995 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=HcTrAAAAMAAJ&pg=PA109}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> Di demek dirêj a serdema fanerozoyîkê de Antarktîka xwedî avhewayek tropîkal ê nerm bû û ew bi daristanên berfireh nixumandî bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Klages |pêşnav=Johann P. |paşnav2=Salzmann |pêşnav2=Ulrich |paşnav3=Bickert |pêşnav3=Torsten |paşnav4=Hillenbrand |pêşnav4=Claus-Dieter |paşnav5=Gohl |pêşnav5=Karsten |paşnav6=Kuhn |pêşnav6=Gerhard |paşnav7=Bohaty |pêşnav7=Steven M. |paşnav8=Titschack |pêşnav8=Jürgen |paşnav9=Müller |pêşnav9=Juliane |paşnav10=Frederichs |pêşnav10=Thomas |paşnav11=Bauersachs |pêşnav11=Thorsten |paşnav12=Ehrmann |pêşnav12=Werner |paşnav13=van de Flierdt |pêşnav13=Tina |paşnav14=Pereira |pêşnav14=Patric Simões |paşnav15=Larter |pêşnav15=Robert D. |tarîx=2020 |sernav=Temperate rainforests near the South Pole during peak Cretaceous warmth |url=https://www.nature.com/articles/s41586-020-2148-5 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=580 |hejmar=7801 |rr=81–86 |doi=10.1038/s41586-020-2148-5 |issn=1476-4687}}</ref> === Serdema paleozoyîkê (539–252 milyon sal berê) === [[Wêne:Glossopteris sp. (fossil leaf) (Permian; Antarctica) 1 (49063572172) (cropped).jpg|thumb|300px|Ji serdema permeya Antarktîkayê pelgeke ''Glossopteris sp.'' yê]] Germbûna berdewam bûye sedem ku piraniya Gondwanayê ziwa bibe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Vegetation of Antarctica Through Geological Time |paşnav=Cantrill |pêşnav=David J. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012-11-22 |isbn=978-0-521-85598-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=sOGH4xaioRUC |paşnav2=Poole |pêşnav2=Imogen}}</ref> Di serdema triyasiyê de Antarktîka ji aliyê cûreyeke giyayên bi tov (pteridosperms) ve serdest bû ku ji cinsê Dicroidiumê bûn ku wekê daran mezin dibûn. Florayên din ên triasiyê ginkgophytes, sîkadofites, darên konîfer û sphenopsid bûn. Tetrapod (ajaleke çar ling) cara yekem di serdema triyasiya destpêkê de li Antarktîkayê hatine dîtin û fosîlên herî kevn ên naskirî di formasyona fremouw a çiyayên Transantarktîkê de hatine dîtin. Sînapsîd (ku wekê "xijendeyên mîna memikdaran" jî têne zanîn) cureyên wekê Lystrosaurus di nav de hebû û di serdema triyasiya destpêkê de zêde bûn. Nîvgirava Antarktîkayê di serdema jurasiyê de (206 heta 146 milyon sal berê) dest bi avakirina xwe kiriye. Afrîka di serdema jurasiyê li de dora 160 milyon sal berê ji Antarktîkayê dabeş bûye û piştre jî di serdema kretasiya destpêkê de nîvgirava Hindistanê (nêzîkî 125 milyon sal berê) ji heman parzemînan dabeş bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rolland |pêşnav=Yann |paşnav2=Bernet |pêşnav2=Matthias |paşnav3=van der Beek |pêşnav3=Peter |paşnav4=Gautheron |pêşnav4=Cécile |paşnav5=Duclaux |pêşnav5=Guillaume |paşnav6=Bascou |pêşnav6=Jérôme |paşnav7=Balvay |pêşnav7=Mélanie |paşnav8=Héraudet |pêşnav8=Laura |paşnav9=Sue |pêşnav9=Christian |paşnav10=Ménot |pêşnav10=René-Pierre |tarîx=2019-01-15 |sernav=Late Paleozoic Ice Age glaciers shaped East Antarctica landscape |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0012821X18306460 |kovar=Earth and Planetary Science Letters |cild=506 |rr=123–133 |doi=10.1016/j.epsl.2018.10.044 |issn=0012-821X}}</ref> Piştê kêmbûna qeşayê di nîvê duyem ê serdema permiyana destpêkê de, erd ji aliyê glossopterids (komeke nebatan a tovkirî ya nemabûyî ya bê xizmên zindî) ve serdest bû ku nebata herî berbiçav Glossopteris bû ku dareke wekê ku di axên tijî av de şîn dibe, hatiye şîrove kirin ku depoyên komirê yên berfireh çêkirine. Nebatên din ên ku di dema Permiyeyê de li Antarktîkayê hatine dîtin ''Cordaitales'', ''sphenopsids'', ''ferns'' û ''lycophytes'' in.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Vegetation of Antarctica Through Geological Time |paşnav=Cantrill |pêşnav=David J. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012-11-22 |isbn=978-0-521-85598-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=sOGH4xaioRUC |paşnav2=Poole |pêşnav2=Imogen}}</ref> Di dawiya serdema permiyeyê de avhewa li ser piraniya [[Gondwana|Gondwanayê]] hişktir û germtir bûye û ekosîstemên daristanên ''glossopteridan'' wekê beşek ji bûyera tunebûna permî-triyasî hilweşiyane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Past Antarctica: Paleoclimatology and Climate Change |paşnav=Franganillo |pêşnav=Marc Oliva i |weşanger=Elsevier Science & Technology |tarîx=2020 |isbn=978-0-12-817925-3 |paşnav2=Fernandez |pêşnav2=Jesus Ruiz}}</ref> Di serdema paleozoyîkê de ti delîl tinene ku nîşan bide ka tetrapod li Antarktîkê jiyane an na.<ref name=":2">{{Cite web |url=https://pubs.usgs.gov/of/2007/1047/ea/of2007-1047ea047.pdf |sernav=Collinson, James; William R., Hammer (2007). Migration of Triassic tetrapods to Antarctica (PDF). 10th International Symposium on Antarctic Earth Sciences.}}</ref> === Serdema mezozoîkê (252–66 milyon sal berê) === {{Multiple image | width = 150 | image1 = Opening of western Indian Ocean 150 Ma.png | image2 = Opening of South Atlantic 126 Ma.png | image3 = Opening of South Atlantic 83 Ma.png | footer = Perçebûna suoerparzemîna Gondwanayê; li dora 150 milyon sal berê (wêneya 1em), li dora 126 milyon sal berê (wêneya 2em) û li dora 83 milyon sal berê (wêneya 3em) |}} Germbûna berdewam piraniya Gondwanayê zuwa kiriye. Di serdema triyasiyê de, Antarktîka ji aliyê fernên tovkirî (pteridosperms) ve serdest bû ku beşek cinsê dicroidium bûn ku wekê daran mezin dibûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Icehouse to hothouse: floral turnover, the Permian–Triassic crisis and Triassic vegetation |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012 |rr=105–160 |isbn=978-0-521-85598-3 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Cantrill |pêşnavê-edîtor=David J. |url=https://www.cambridge.org/core/books/vegetation-of-antarctica-through-geological-time/icehouse-to-hothouse-floral-turnover-the-permiantriassic-crisis-and-triassic-vegetation/2A62935F027160A42A76FDD1199FA5C3 |paşnavê-edîtor2=Poole |pêşnavê-edîtor2=Imogen |doi=10.1017/CBO9781139024990.004}}</ref> Florayên din ên serdema triyasiyê ginkgophytes, sîkadofît, konîfer û sphenopsîdan bûn. Tetrapod cara yekem di serdema triyasiya destpêkê de li Antarktîkayê hatine dîtin û fosîlên herî kevn ên naskirî di formasyona fremouw a [[Rêzeçiyayên Transantarktîk|çiyayên Transantarktîkê]] de hatin dîtin.<ref name=":2" /> Sînapsîd (ku wekî "xijendeyên mîna memikan" jî têne zanîn) cureyên wek ''Lystrosaurus'' vedihewîne û di serdema triyasiya destpêkê de gelek zêdetir bûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Early Evolutionary History of the Synapsida |paşnav=Kammerer |pêşnav=Christian F. |weşanger=Springer London, Limited |tarîx=2013 |isbn=978-94-007-6841-3 |paşnav2=Angielczyk |pêşnav2=Kenneth D. |paşnav3=Fröbisch |pêşnav3=Jörg}}</ref> Nîvgirava Antarktîkayê di serdema jurasiyê de (206 heta 146 milyon sal berê) dest bi avakirina xwe kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Birkenmajer |pêşnav=K. |tarîx=1994 |sernav=Evolution of the Pacific margin of the northern Antarctic Peninsula: an overview |url=https://link.springer.com/10.1007/BF00210547 |kovar=Geologische Rundschau |ziman=en |cild=83 |hejmar=2 |rr=309–321 |doi=10.1007/BF00210547 |issn=0016-7835}}</ref> Afrîka di serdema jurayê de li dora 160 milyon sal berê ji Antarktîkayê dabeş bûye û piştre di derdema kretasye ya destpêkê de (dora 125 milyon sal berê) [[nîvgirava Hindistanê]] ji hev dabeş bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Gaina |pêşnav=Carmen |paşnav2=Müller |pêşnav2=R. Dietmar |paşnav3=Brown |pêşnav3=Belinda |paşnav4=Ishihara |pêşnav4=Takemi |paşnav5=Ivanov |pêşnav5=Sergey |tarîx=2007-07-01 |sernav=Breakup and early seafloor spreading between India and Antarctica |url=https://doi.org/10.1111/j.1365-246X.2007.03450.x |kovar=Geophysical Journal International |cild=170 |hejmar=1 |rr=151–169 |doi=10.1111/j.1365-246X.2007.03450.x |issn=0956-540X}}</ref> Darên ginkgo, konîfer, Bennettitale, nebatên poçikê hespan, fern û sikad di wê demê de pir bûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Vegetation of Antarctica Through Geological Time |paşnav=Cantrill |pêşnav=David J. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012-11-22 |isbn=978-0-521-85598-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=sOGH4xaioRUC |paşnav2=Poole |pêşnav2=Imogen}}</ref> Nêzîkê 80 milyon sal berê nebatên kulîlkdar bûne komên nebatan ên herî cihêreng ên li ser parzemînê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Barreda |pêşnav=Viviana D. |paşnav2=Palazzesi |pêşnav2=Luis |paşnav3=Olivero |pêşnav3=Eduardo B. |tarîx=2019 |sernav=When flowering plants ruled Antarctica: evidence from Cretaceous pollen grains |url=https://nph.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/nph.15823 |kovar=New Phytologist |ziman=en |cild=223 |hejmar=2 |rr=1023–1030 |doi=10.1111/nph.15823 |issn=0028-646X}}</ref> Her çiqas darên behîvê yên başûr (Nothofagus) ber bi dawiya kretasyeyê ve berbiçav bin jî li Antarktîkaya Rojava daristanên pelderzî di seranserê serdema kretasyeyê de (146–66 milyon sal berê) de serdest bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Crame |pêşnav=J. A. |tarîx=1989 |sernav=Origins and evolution of the Antarctic biota: an introduction |url=https://www.lyellcollection.org/doi/10.1144/GSL.SP.1989.047.01.01 |kovar=Geological Society, London, Special Publications |ziman=en |cild=47 |hejmar=1 |rr=1–8 |doi=10.1144/GSL.SP.1989.047.01.01 |issn=0305-8719}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the Antarctic |paşnav=Riffenburgh |pêşnav=Beau |weşanger=Routledge |tarîx=2006-10-25 |isbn=978-1-135-87866-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_mUPEAAAQBAJ}}</ref> Her çiqas tenê çend cinsên dînezorên Antarktîkayê (Cryolophosaurus û Glacialisaurus, ji Formasyona Hanson a serdema jurasiya destpêka çiyayên Transantarktîkê<ref>{{Cite web |url=http://www.app.pan.pl/archive/published/app52/app52-657.pdf |sernav=Anatomy of a basal sauropodomorph dinosaur from the Early Jurassic Hanson Formation of Antarctica}}</ref> û Antarctopelta, Trinisaura, Morrosaurus û Imperobator ji kretasya dereng a nîvgirava Antarktîkayê) hatine vegotin, Ammonît li deryayên li derdora Antarktîkayê pir belav bûn û dînezor jî hebûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Coria |pêşnav=Rodolfo A. |paşnav2=Moly |pêşnav2=Juan J. |paşnav3=Reguero |pêşnav3=Marcelo |paşnav4=Santillana |pêşnav4=Sergio |paşnav5=Marenssi |pêşnav5=Sergio |tarîx=2013-04-01 |sernav=A new ornithopod (Dinosauria; Ornithischia) from Antarctica |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0195667112001784 |kovar=Cretaceous Research |cild=41 |rr=186–193 |doi=10.1016/j.cretres.2012.12.004 |issn=0195-6671}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rozadilla |pêşnav=Sebastián |paşnav2=Agnolin |pêşnav2=Federico L. |paşnav3=Novas |pêşnav3=Fernando E. |paşnav4=Aranciaga Rolando |pêşnav4=Alexis M. |paşnav5=Motta |pêşnav5=Matías J. |paşnav6=Lirio |pêşnav6=Juan M. |paşnav7=Isasi |pêşnav7=Marcelo P. |tarîx=2016-01-01 |sernav=A new ornithopod (Dinosauria, Ornithischia) from the Upper Cretaceous of Antarctica and its palaeobiogeographical implications |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0195667115300677 |kovar=Cretaceous Research |cild=57 |rr=311–324 |doi=10.1016/j.cretres.2015.09.009 |issn=0195-6671}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ely |pêşnav=Ricardo C. |paşnav2=Case |pêşnav2=Judd A. |tarîx=2019-09-01 |sernav=Phylogeny of a new gigantic paravian (Theropoda; Coelurosauria; Maniraptora) from the Upper Cretaceous of James Ross Island, Antarctica |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0195667118300120 |kovar=Cretaceous Research |cild=101 |rr=1–16 |doi=10.1016/j.cretres.2019.04.003 |issn=0195-6671}}</ref> === Serdema senozoyîkê (66–10 milyon sal berê) === [[Wêne:Eocene-Paleocene-circumpolar.svg|thumb|Pêkhatina herika çerxa derdorî ya Antarktîkayê ji perçebûna dawî ya pira bejahî ya Antarktîkayê]] Di destpêka serdema paleojenê de girêdana pira bejahî ya pira Antarktîkayê, Antartîkayê bi Amerîkaya Başûr û her wiha bi başûrê rojhilatê Awistralyayê ve berdewam kiriye. Fauna ji formasyona La Mesetaya li nîvgirava Antarktîkayê ku dîroka wê vedigere serdema eosenê, pir dişibihe faunayên wekhev ên Amerîkaya Başûr ku ajalên wekê ajalên bi kîsik (marsupials), xenarthran, lîtoptern û ungulatesê bi sim û her wiha gondwanatheres û dibe ku meridiolestidans hebûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=History of Terrestrial Mammals in South America: How South American Mammalian Fauna Changed from the Mesozoic to Recent Times |paşnav=Defler |pêşnav=Thomas |weşanger=Springer |tarîx=2018-12-19 |isbn=978-3-319-98449-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-HWADwAAQBAJ}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Gelfo |pêşnav=Javier N. |paşnav2=Goin |pêşnav2=Francisco |paşnav3=Bauzá |pêşnav3=Nicolá |paşnav4=Reguero |pêşnav4=Marcelo |tarîx=2019-09-01 |sernav=The fossil record of Antarctic land mammals: commented review and hypotheses for future research |url=https://www.researchgate.net/publication/337086325_The_fossil_record_of_Antarctic_land_mammals_commented_review_and_hypotheses_for_future_research |kovar=researchgate.net |rr=274–292 |doi=10.13679/j.advps.2019.0021}}</ref> Hatiye texmînkirin ku ajalên bi kîsik di destpêka eosenê de ji Amerîkaya Başûr bi rêya Antarktîkayê belavê Awistralyayê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Eldridge |pêşnav=Mark D B |paşnav2=Beck |pêşnav2=Robin M D |paşnav3=Croft |pêşnav3=Darin A |paşnav4=Travouillon |pêşnav4=Kenny J |paşnav5=Fox |pêşnav5=Barry J |tarîx=2019-05-23 |sernav=An emerging consensus in the evolution, phylogeny, and systematics of marsupials and their fossil relatives (Metatheria) |url=https://doi.org/10.1093/jmammal/gyz018 |kovar=Journal of Mammalogy |cild=100 |hejmar=3 |rr=802–837 |doi=10.1093/jmammal/gyz018 |issn=0022-2372}}</ref> Nêzîkê 53 milyon sal berê Awistralya û Gîneya Nû ji Antarktîkayê veqetiyane û deriyê Tazmanyayê vebûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ball |pêşnav=Philip |paşnav2=Eagles |pêşnav2=Graeme |paşnav3=Ebinger |pêşnav3=Cynthia |paşnav4=McClay |pêşnav4=Ken |paşnav5=Totterdell |pêşnav5=Jennifer |tarîx=2013 |sernav=The spatial and temporal evolution of strain during the separation of Australia and Antarctica |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/ggge.20160 |kovar=Geochemistry, Geophysics, Geosystems |ziman=en |cild=14 |hejmar=8 |rr=2771–2799 |doi=10.1002/ggge.20160 |issn=1525-2027}}</ref> Modelên erdnîgariya Antarktîkayê nîşan didin ku ev herikîn û her wiha çerxa paşvegerê ya xwedî kirinê ji ber kêmbûna asta CO₂yê çêbûye û bûye sedema afirandina qeşayên piçûk û qeşayên mayînde yên cemserî.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=England |pêşnav=Matthew H. |paşnav2=Hutchinson |pêşnav2=David K. |paşnav3=Santoso |pêşnav3=Agus |paşnav4=Sijp |pêşnav4=Willem P. |tarîx=2017-08-01 |sernav=Ice–Atmosphere Feedbacks Dominate the Response of the Climate System to Drake Passage Closure |url=https://journals.ametsoc.org/view/journals/clim/30/15/jcli-d-15-0554.1.xml |kovar=Journal of Climate |cild=30 |hejmar=15 |rr=5775–5790 |doi=10.1175/JCLI-D-15-0554.1 |issn=0894-8755}}</ref> Her ku asta CO₂yê zêdetir kêm bûye, qeşayê dest bi berfirehbûneke bilez kiriye û cihê daristanên ku heta wê demê Antarktîkayê vedişartin girtiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=DeConto |pêşnav=Robert M. |paşnav2=Pollard |pêşnav2=David |tarîx=2003 |sernav=Rapid Cenozoic glaciation of Antarctica induced by declining atmospheric CO2 |url=https://www.nature.com/articles/nature01290 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=421 |hejmar=6920 |rr=245–249 |doi=10.1038/nature01290 |issn=1476-4687}}</ref> Ekosîstemên tundrayê li Antarktîkayê heta 14 û 10 milyon sal berê niha hebûna xwe berdewam kirine û piştre sarbûna zêdetir bûye sedema tunekirina van tundrayan.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ashworth |pêşnav=Allan C. |paşnav2=Erwin |pêşnav2=Terry L. |tarîx=2016 |sernav=Antarctotrechus balli sp. n. (Carabidae, Trechini): the first ground beetle from Antarctica |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5126512/ |kovar=ZooKeys |hejmar=635 |rr=109–122 |doi=10.3897/zookeys.635.10535 |issn=1313-2989 |pmc=5126512 |pmid=27917060}}</ref> === Serdema hemdem === Her çiqas jeolojiya Antarktîkayê bi piranî ji aliyê qeşaya parzemînî ve hatibe veşartin jî, parzemîn dikare bi teknîkên wekê ji hestkirina ji dûr ve, radara ku di bin erdê de derbas dibe û wêneyên satelîtê werin lêkolîn kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pour |pêşnav=Amin Beiranvand |paşnav2=Park |pêşnav2=Yongcheol |paşnav3=Park |pêşnav3=Tae-Yoon S. |paşnav4=Hong |pêşnav4=Jong Kuk |paşnav5=Hashim |pêşnav5=Mazlan |paşnav6=Woo |pêşnav6=Jusun |paşnav7=Ayoobi |pêşnav7=Iman |tarîx=2018-06-01 |sernav=Regional geology mapping using satellite-based remote sensing approach in Northern Victoria Land, Antarctica |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S187396521730107X |kovar=Polar Science |cild=16 |rr=23–46 |doi=10.1016/j.polar.2018.02.004 |issn=1873-9652}}</ref> Ji aliyê jeolojîk ve, Antarktîkaya Rojava pir dişibihe Andên Amerîkaya Başûr.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Antarctica and the southern oceans |paşnav=Stonehouse |pêşnav=B. |weşanger=J. Wiley |tarîx=2002 |isbn=978-0-471-98665-2 |cih=Chichester, West Sussex, England, Hoboken, NJ |kesên-din=Bernard Stonehouse |url=https://www.worldcat.org/title/50285217 |oclc=50285217}}</ref> Nîvgirava Antarktîkayê bi bilindbûna jeolojîk û veguherîna sedîmentên binê deryayê ku veguheriye kevirên metamorfîk, çêbûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Tectonic setting and evolution of the James Ross Basin, northern Antarctic Peninsula |paşnav=Elliot |pêşnav=David H. |weşanger=Geological Society of America |tarîx=1988-01-01 |rr=0 |isbn=978-0-8137-1169-0 |paşnavê-edîtor=Feldmann |pêşnavê-edîtor=Rodney M. |url=https://doi.org/10.1130/MEM169-p541 |paşnavê-edîtor2=Woodburne |pêşnavê-edîtor2=Michael O. |doi=10.1130/MEM169-p541}}</ref> Antarktîkaya Rojava bi yekbûna çend plakayên parzemînî çêbûye ku di encamê de hejmarek rêzeçiyayên li herêmê çêbûne ku rêzeçiyayên herî berbiçav çiyayên Ellsworthê bûn. Hebûna sîstema rift a Antarktîkaya Rojava bûye sedema volkanîzma li ser sinorê di navbera Antarktîkaya Rojava û Rojhilat de û her wiha bûye sedema çêbûna çiyayên Transantarktîkê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> Antarktîka Rojhilat ji aliyê jeolojîk ve devereke pirreng e. Avabûna Antarktîka Rojhilat di serdema arkeyî (4.000 –2.500 milyon sal berê) de dest pê kiriye û di serdema kambriyê de rawestiyaye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctic Marine Geology |paşnav=Anderson |pêşnav=J. B. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-521-13168-1}}</ref> Herêm li ser kratoneke kevirî hatiye avakirin ku bingeha mertala prekambriyê ava kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> Li ser bingehê komir û kevirên qûmê, kevirên kilsinî û şêl hene ku di serdemên devonî û jurasiyê de hatine danîn ku çiyayên Transantarktîkê çêbikin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Chapter 2 The Geology and Geomorphology of Antarctica |weşanger=Elsevier |tarîx=1987-01-01 |rr=7–42 |cild=16 |paşnavê-edîtor=Campbell |pêşnavê-edîtor=I. B. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0166248108701508 |series=Developments in Soil Science |paşnavê-edîtor2=Claridge |pêşnavê-edîtor2=G. G. C. |doi=10.1016/S0166-2481(08)70150-8}}</ref> Li deverên peravê çiyayên wekê rêzeçiyayê Shackletonê û Vîktorya Land û hinek şikestekên tektonîk çêbûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Paxman |pêşnav=Guy J. G. |paşnav2=Jamieson |pêşnav2=Stewart S. R. |paşnav3=Ferraccioli |pêşnav3=Fausto |paşnav4=Bentley |pêşnav4=Michael J. |paşnav5=Forsberg |pêşnav5=Rene |paşnav6=Ross |pêşnav6=Neil |paşnav7=Watts |pêşnav7=Anthony B. |paşnav8=Corr |pêşnav8=Hugh F. J. |paşnav9=Jordan |pêşnav9=Tom A. |tarîx=2017 |sernav=Uplift and tilting of the Shackleton Range in East Antarctica driven by glacial erosion and normal faulting |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/2016JB013841 |kovar=Journal of Geophysical Research: Solid Earth |ziman=en |cild=122 |hejmar=3 |rr=2390–2408 |doi=10.1002/2016JB013841 |issn=2169-9356}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Salvini |pêşnav=Francesco |paşnav2=Brancolini |pêşnav2=Giuliano |paşnav3=Busetti |pêşnav3=Martina |paşnav4=Storti |pêşnav4=Fabrizio |paşnav5=Mazzarini |pêşnav5=Francesco |paşnav6=Coren |pêşnav6=Franco |tarîx=1997 |sernav=Cenozoic geodynamics of the Ross Sea region, Antarctica: Crustal extension, intraplate strike-slip faulting, and tectonic inheritance |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1029/97JB01643 |kovar=Journal of Geophysical Research: Solid Earth |ziman=en |cild=102 |hejmar=B11 |rr=24669–24696 |doi=10.1029/97JB01643 |issn=2156-2202}}</ref> Komir cara yekem li Antarktîkayê li nêzîkê çiyayên Beardmoreyê ji aliyê Frank Wild ve di sefera Nimrod de di sala 1907an de hatiye tomar kirin û tê zanîn ku komirê pileya nizm li gelek deverên çiyayên Transantarktîkê heye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> Çiyayên prens Charles depoyên hesinê vedihewînin û li Deryaya Rossê jî qadên neftê û gaza xwezayî hene.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Times |pêşnav=Walter Sullivan Special to The New York |tarîx=1976-12-19 |sernav=Soviet Team Finds a ‘Mountain of Iron’ in Antarctica |url=https://www.nytimes.com/1976/12/19/archives/soviet-team-finds-a-mountain-of-iron-in-antarctica.html |roja-gihiştinê=2026-09-02 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331}}</ref> == Avhewa == [[Wêne:Fryxellsee Opt.jpg|thumb|Dîmenek ji qeşaya şîn ku gola Fryxell a li qirax ên çiyayên Transantarktîkê nixumandiye]] Antarktîka parzemîna herî sar, parzemîna herî bi bahoz û parzemîna herî hişk ê Dinyayê ye.<ref name=":3">{{Cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |sernav=Antarctica |roja-gihiştinê=2026-09-01 |archive-date=2022-05-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220509192134/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |url-status=dead }}</ref> Li nêzîkê peravên parzemînê, germahî di havînê de dikare ji 10 °C ê derbas bibe û di mehên zivistanê de heya -40 °C dadikeve. Li ser deverên bilind ên navendî, germahî di mehên havînê de dikare heya -30 °C dakeve û di mehên zivistanê de jî germahiya heman deverê heya -80 °C ê dadikeve. Germahiya hewayê ya xwezayî ya herî nizm a ku li ser Erdê hatiye tomarkirin di 21ê tîrmeha sala 1983an de li stasyona Vostok a Rûsyayê li Antarktîkayê bi qasê -89.2 °C hatiye tomarkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Turner |pêşnav=John |paşnav2=Anderson |pêşnav2=Phil |paşnav3=Lachlan-Cope |pêşnav3=Tom |paşnav4=Colwell |pêşnav4=Steve |paşnav5=Phillips |pêşnav5=Tony |paşnav6=Kirchgaessner |pêşnav6=Amélie |paşnav7=Marshall |pêşnav7=Gareth J. |paşnav8=King |pêşnav8=John C. |paşnav9=Bracegirdle |pêşnav9=Tom |paşnav10=Vaughan |pêşnav10=David G. |paşnav11=Lagun |pêşnav11=Victor |paşnav12=Orr |pêşnav12=Andrew |tarîx=2009 |sernav=Record low surface air temperature at Vostok station, Antarctica |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1029/2009JD012104 |kovar=Journal of Geophysical Research: Atmospheres |ziman=en |cild=114 |hejmar=D24 |doi=10.1029/2009JD012104 |issn=2156-2202}}</ref> Di sala 2010an de bi rêya satelîta germahiyeke hewayê germahiya parzemînê bi qasê −94.7 °C hatiye tomar kirin lêbelê dibe ku ji ev rêje ji sermaya li ser rûyê erdê bi bandor bûye ku li bilindahiya 2 mêtre li jorê rûyê erdê nehatiye tomar kirin ku ji bo tomarên fermî yên germahiya hewayê tê xwestin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.usatoday.com/story/weather/2013/12/10/antarctica-cold-record/3950019/ |sernav=Antarctica records unofficial coldest temperature ever |malper=USA TODAY |roja-gihiştinê=2026-09-02 |ziman=en-US |paşnav=Rice |pêşnav=Doyle}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.antarctica.gov.au/about-antarctica/weather-and-climate/weather/ |sernav=Antarctic weather – Australian Antarctic Program |malper=www.antarctica.gov.au |tarîx=2019-02-18 |roja-gihiştinê=2026-09-02 |ziman=en}}</ref> Ji ber ku piraniya Antarktîkayê ji asta deryayê ji 3.000 mêtre bilindtir e, Antarktîka ji herêma Arktîkê sartir e. Germahiya Okyanûsa Arktîkê bi rêya qeşaya deryayê ya Arktîkê ber bi parzemînê ve hatiye veguhastin û bi awayê hewaya li herêma Arktîkê nerm dibe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Climatology |paşnav=Rohli |weşanger=Jones & Bartlett Learning |tarîx=2017-06-05 |isbn=978-1-284-11998-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=umokDwAAQBAJ |paşnav2=Vega |pêşnav2=Anthony J.}}</ref> Antarktîka çoleke cemserî ye ku barîna parzemînê kêm e. Parzemîn salane bi navînî nêzîkê 150 mm av werdigire ku bi piranî bi awayê şilopeyê ye. Deverên navxweyî hişktir e û di tevahiya salê herî zêde bi qasê 50 mm baran werdigire lê herêmên peravê bi gelemperî ji 200 mm zêdetir baran werdigirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Climatology |paşnav=Rohli |weşanger=Jones & Bartlett Learning |tarîx=2017-06-05 |isbn=978-1-284-11998-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=umokDwAAQBAJ |paşnav2=Vega |pêşnav2=Anthony J.}}</ref> Li çend deverên qeşaya şîn, ba û sublîmasyon ji berfa ku dibare zêdetir berfê radike. Li geliyên hişk, heman bandor li ser bingehek kevirî çêdibe ku dibe sedema jîngeheke bêber û hişk.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fountain |pêşnav=Andrew G. |paşnav2=Nylen |pêşnav2=Thomas H. |paşnav3=Monaghan |pêşnav3=Andrew |paşnav4=Basagic |pêşnav4=Hassan J. |paşnav5=Bromwich |pêşnav5=David |tarîx=2010 |sernav=Snow in the McMurdo Dry Valleys, Antarctica |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/joc.1933 |kovar=International Journal of Climatology |ziman=en |cild=30 |hejmar=5 |rr=633–642 |doi=10.1002/joc.1933 |issn=1097-0088}}</ref> === Cudahiyên herêmî === Antarktîkaya Rojhilat ji ber bilindahiya xwe ya bilind ve ji Antarktîkaya Rojava sartir e. Eniyên hewayê bi zêde derbasê deverên navendî yên parzemînê nabin ku ev jî dibe sedem ku navenda parzemînê sar û hişk bimînin û dibe sedema ku bayên deverê bi leza nerm bimînin. Barîna berfa li beşa perava Antarktîkayê barîneke pir gelemperî ye ku li wir di nav 48 demjimêran de berf dikare bi qasê 1.22 mêtreyê bibare. Li qiraxa parzemînê, bayên katabatîk ên bihêz ên ji platoya cemserî pir caran bi hêza bahozê çêdibin. Di mehên havînê de ji ber ku her roj 24 demjimêrên tîrêjên rojê li wir tên wergirtin, li Cemsera Başûr ji ekvatorê zêdetir tîrêjên rojê digihîjin rûyê erdê.<ref name=":3" /> === Guherîna avhewayê === [[Wêne:20201210 Antarctica ice mass variation - NASA GRACE-en.svg|thumb|Guherîna navînî ya girseya qeşaya Antarktîkê ku ji sala 2002an vir ve salane bi qasî 100 milyar ton e]] Tevê devera xwe yê îzolekirî, Antarktîka di dehsalên dawî de ji ber belavbûna gazên serayê, germ bûye û hinek ji beşên qeşayên xwe winda kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singh |pêşnav=Hansi A. |paşnav2=Polvani |pêşnav2=Lorenzo M. |tarîx=2020-10-08 |sernav=Low Antarctic continental climate sensitivity due to high ice sheet orography |url=https://www.nature.com/articles/s41612-020-00143-w |kovar=npj Climate and Atmospheric Science |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=3 |hejmar=1 |rr=39 |doi=10.1038/s41612-020-00143-w |issn=2397-3722}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Casado |pêşnav=Mathieu |paşnav2=Hébert |pêşnav2=Raphaël |paşnav3=Faranda |pêşnav3=Davide |paşnav4=Landais |pêşnav4=Amaelle |tarîx=2023 |sernav=The quandary of detecting the signature of climate change in Antarctica |url=https://www.nature.com/articles/s41558-023-01791-5 |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=13 |hejmar=10 |rr=1082–1088 |doi=10.1038/s41558-023-01791-5 |issn=1758-6798}}</ref> Antarktîkaya Rojava ji sala 1950an heta sala 2000an di heyamên dehsalan de ji 0,1 °C zêdetir germ bûye û nîvgirava Antarktîkayê ya ku li ber çavan e ji nîvê sedsala 20an vir ve bi qasê 3 °C germ bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://discoveringantarctica.org.uk/climate-change/impacts-of-climate-change/ |sernav=Impacts of climate change |malper=Discovering Antarctica |roja-gihiştinê=2026-09-02 |ziman=en-GB}}</ref> Antarktîkaya Rojhilat ku li gorî Antarktîkaya Rojava sar e û avhewaya deverê sekan (stabîl) heta salên 2000î germahî nîşan nedaye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Clem |pêşnav=Kyle R. |paşnav2=Fogt |pêşnav2=Ryan L. |paşnav3=Turner |pêşnav3=John |paşnav4=Lintner |pêşnav4=Benjamin R. |paşnav5=Marshall |pêşnav5=Gareth J. |paşnav6=Miller |pêşnav6=James R. |paşnav7=Renwick |pêşnav7=James A. |tarîx=2020 |sernav=Record warming at the South Pole during the past three decades |url=https://www.nature.com/articles/s41558-020-0815-z |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=10 |hejmar=8 |rr=762–770 |doi=10.1038/s41558-020-0815-z |issn=1758-6798}}</ref> Li dora Antarktîkayê, Okyanûsa Başûr ji her okyanûseke din zêdetir germahiya okyanûsê kişandiye û li kûrahiyên bi qasê 2.000 mêtreyan germbûneke berbiçav çêbûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bourgeois |pêşnav=Timothée |paşnav2=Goris |pêşnav2=Nadine |paşnav3=Schwinger |pêşnav3=Jörg |paşnav4=Tjiputra |pêşnav4=Jerry F. |tarîx=2022-01-17 |sernav=Stratification constrains future heat and carbon uptake in the Southern Ocean between 30°S and 55°S |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8764023/ |kovar=Nature Communications |cild=13 |hejmar=1 |rr=340 |doi=10.1038/s41467-022-27979-5 |issn=2041-1723 |pmc=8764023 |pmid=35039511}}</ref> Li dora Antarktîka Rojava, okyanûs ji sala 1955an vir ve bi qasê 1 °C germ bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://discoveringantarctica.org.uk/climate-change/impacts-of-climate-change/ |sernav=Impacts of climate change |malper=Discovering Antarctica |roja-gihiştinê=2026-09-02 |ziman=en-GB}}</ref> Germbûna [[Okyanûsa Başûr]] a li dora Antarktîkayê bûye sedema qelsbûn an jî hilweşîna refikên qeşayên ku li derveyî qeşayan digeriyan û hevsengiya wan pêk dianiyan. Her çiqas perê qeşayên Antarktîkaya Rojhilat ku berdewam dike ku li hundirê welêt qeşayê zêde bike jî gelek cemedên peravê giraniya xwe winda dikin û paşve dikişin ku ev jî dibe sedema windabûna giştî ya qeşayên li seranserê Antarktîkayê.<ref name=":4">{{Cite web |url=https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/downloads/report/IPCC_AR6_WGI_Chapter09.pdf |sernav=Chapter 9: Ocean, Cryosphere and Sea Level Change}}</ref> Hatiye payîn ku heta sala 2100an ku windabûna qeşaya li Antarktîkayê bi qasê 11 santî metreyan bilindbûna asta deryayê ya gerdûnî zêde bike.<ref name=":4" /> Bi germbûna zêdetir re îhtimala bêîstîqrariyê pir zêdetir dibe û dikare bilindbûna asta deryayê ya gerdûnî ya sedsala 21ê du caran zêdetir bike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bamber |pêşnav=Jonathan L. |paşnav2=Oppenheimer |pêşnav2=Michael |paşnav3=Kopp |pêşnav3=Robert E. |paşnav4=Aspinall |pêşnav4=Willy P. |paşnav5=Cooke |pêşnav5=Roger M. |tarîx=2019-06-04 |sernav=Ice sheet contributions to future sea-level rise from structured expert judgment |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6561295/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=116 |hejmar=23 |rr=11195–11200 |doi=10.1073/pnas.1817205116 |issn=1091-6490 |pmc=6561295 |pmid=31110015}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Horton |pêşnav=Benjamin P. |paşnav2=Khan |pêşnav2=Nicole S. |paşnav3=Cahill |pêşnav3=Niamh |paşnav4=Lee |pêşnav4=Janice S. H. |paşnav5=Shaw |pêşnav5=Timothy A. |paşnav6=Garner |pêşnav6=Andra J. |paşnav7=Kemp |pêşnav7=Andrew C. |paşnav8=Engelhart |pêşnav8=Simon E. |paşnav9=Rahmstorf |pêşnav9=Stefan |tarîx=2020-05-08 |sernav=Estimating global mean sea-level rise and its uncertainties by 2100 and 2300 from an expert survey |url=https://www.nature.com/articles/s41612-020-0121-5 |kovar=npj Climate and Atmospheric Science |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=3 |hejmar=1 |rr=18 |doi=10.1038/s41612-020-0121-5 |issn=2397-3722}}</ref> Ava heliyayî ya nû ya ji qeşayê ava binê Antarktîkayê ya şor firk dike û şaneya jêrîn a gera serûbinkirina Okyanûsa Başûr (SOOC) qels dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Silvano |pêşnav=Alessandro |paşnav2=Rintoul |pêşnav2=Stephen Rich |paşnav3=Peña-Molino |pêşnav3=Beatriz |paşnav4=Hobbs |pêşnav4=William Richard |paşnav5=van Wijk |pêşnav5=Esmee |paşnav6=Aoki |pêşnav6=Shigeru |paşnav7=Tamura |pêşnav7=Takeshi |paşnav8=Williams |pêşnav8=Guy Darvall |tarîx=2018 |sernav=Freshening by glacial meltwater enhances melting of ice shelves and reduces formation of Antarctic Bottom Water |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5906079/ |kovar=Science Advances |cild=4 |hejmar=4 |rr=eaap9467 |doi=10.1126/sciadv.aap9467 |issn=2375-2548 |pmc=5906079 |pmid=29675467}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pan |pêşnav=Xianliang L. |paşnav2=Li |pêşnav2=Bofeng F. |paşnav3=Watanabe |pêşnav3=Yutaka W. |tarîx=2022-01-10 |sernav=Intense ocean freshening from melting glacier around the Antarctica during early twenty-first century |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8748732/ |kovar=Scientific Reports |cild=12 |hejmar=1 |rr=383 |doi=10.1038/s41598-021-04231-6 |issn=2045-2322 |pmc=8748732 |pmid=35013425}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/downloads/report/IPCC_AR6_WGI_Chapter09.pdf |sernav=Chapter 9: Ocean, Cryosphere and Sea Level Change}}</ref> Her çiqas bandorên tevahî tê payîn ku di nav çend sedsalan de çêbibin jî, li gorî hinek lêkolînan, hilweşîna tevahî ya SOOCê dikare di navbera 1.7 °C û 3 °C germbûna gerdûnî de çêbike. Ev barîna kêm ê li nîvkada başûr û barîna zêde yê li nîvkada bakur, dibe sedema kêmbûna masîgirî ya li Okyanûsa Başûr û hilweşîna potansiyel a hinek ekosîstemên deryayî vedigire.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2023-03-29 |sernav='Dramatic' changes to Southern Ocean by 2050 likened to The Day After Tomorrow plot |url=https://www.abc.net.au/news/2023-03-30/dramatic-south-ocean-circulation-changes-study/102154690 |roja-gihiştinê=2026-09-03 |xebat=ABC News |ziman=en-AU}}</ref> Her çiqas gelek cureyên Antarktîkayê nehatibin keşifkirin jî, zêdebûna flora Antarktîkayê ya belgekirî heye û ji u bo parastina jîngeheke guncavê faunayên mezin ên wekê pengûenan zehmetî hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roland |pêşnav=Thomas P. |paşnav2=Bartlett |pêşnav2=Oliver T. |paşnav3=Charman |pêşnav3=Dan J. |paşnav4=Anderson |pêşnav4=Karen |paşnav5=Hodgson |pêşnav5=Dominic A. |paşnav6=Amesbury |pêşnav6=Matthew J. |paşnav7=Maclean |pêşnav7=Ilya |paşnav8=Fretwell |pêşnav8=Peter T. |paşnav9=Fleming |pêşnav9=Andrew |tarîx=2024 |sernav=Sustained greening of the Antarctic Peninsula observed from satellites |url=https://www.nature.com/articles/s41561-024-01564-5 |kovar=Nature Geoscience |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=17 |hejmar=11 |rr=1121–1126 |doi=10.1038/s41561-024-01564-5 |issn=1752-0908}}</ref> Helandina erdên cemed girtî dibe ku ji bo erdên bê cemed bibe sedema gazên serayê û qirêjiya cemedgirtî ya berê ku bi helandinê re derdikeve holê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Potapowicz |pêşnav=Joanna |paşnav2=Szumińska |pêşnav2=Danuta |paşnav3=Szopińska |pêşnav3=Małgorzata |paşnav4=Polkowska |pêşnav4=Żaneta |tarîx=2019-02-15 |sernav=The influence of global climate change on the environmental fate of anthropogenic pollution released from the permafrost: Part I. Case study of Antarctica |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S004896971833612X |kovar=Science of The Total Environment |cild=651 |rr=1534–1548 |doi=10.1016/j.scitotenv.2018.09.168 |issn=0048-9697}}</ref> Germbûna Antarktîkayê û guhertinên têkildar di gera Okyanûsa Başûr de dikarin bandorê li şêwazên avhewayê yên li hinek deverên Afrîkayê jî bikin ku dikare bandor li barîna herêmî û guherîna germahiyê bike.<ref>{{Cite book |sernav=Meredith, M. P.; et al. (2025). Antarctica and the Earth System. Routledge. pp. 1–18.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Trisos, C. H.; et al. (2022). Climate Change 2022: Impacts, Adaptation and Vulnerability. Cambridge University Press. pp. 1285–1455.}}</ref> Ger germahî ji asta sala 2020an 2 °C kêmtir nebe, ihtimal heye ku qata qeşayê ya Antarktîkaya Rojava bi tevahî bihele.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lau |pêşnav=Sally C. Y. |paşnav2=Wilson |pêşnav2=Nerida G. |paşnav3=Golledge |pêşnav3=Nicholas R. |paşnav4=Naish |pêşnav4=Tim R. |paşnav5=Watts |pêşnav5=Phillip C. |paşnav6=Silva |pêşnav6=Catarina N. S. |paşnav7=Cooke |pêşnav7=Ira R. |paşnav8=Allcock |pêşnav8=A. Louise |paşnav9=Mark |pêşnav9=Felix C. |paşnav10=Linse |pêşnav10=Katrin |paşnav11=Strugnell |pêşnav11=Jan M. |tarîx=2023-12-22 |sernav=Genomic evidence for West Antarctic Ice Sheet collapse during the Last Interglacial |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.ade0664 |kovar=Science |weşanger=American Association for the Advancement of Science |cild=382 |hejmar=6677 |rr=1384–1389 |doi=10.1126/science.ade0664}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Naughten |pêşnav=Kaitlin A. |paşnav2=Holland |pêşnav2=Paul R. |paşnav3=De Rydt |pêşnav3=Jan |tarîx=2023 |sernav=Unavoidable future increase in West Antarctic ice-shelf melting over the twenty-first century |url=https://www.nature.com/articles/s41558-023-01818-x |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=13 |hejmar=11 |rr=1222–1228 |doi=10.1038/s41558-023-01818-x |issn=1758-6798}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Garbe |pêşnav=Julius |paşnav2=Albrecht |pêşnav2=Torsten |paşnav3=Levermann |pêşnav3=Anders |paşnav4=Donges |pêşnav4=Jonathan F. |paşnav5=Winkelmann |pêşnav5=Ricarda |tarîx=2020 |sernav=The hysteresis of the Antarctic Ice Sheet |url=https://www.nature.com/articles/s41586-020-2727-5 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=585 |hejmar=7826 |rr=538–544 |doi=10.1038/s41586-020-2727-5 |issn=1476-4687}}</ref> Hatiye payîn ku windabûna vê qata qeşayê heye bi tevahî ji holê rabe ev pêvajo bi qasê 500 û 13.000 sal berxwe bide.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-09-03 |ziman=en |doi=10.1126/science.abn7950}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://climatetippingpoints.info/2022/09/09/climate-tipping-points-reassessment-explainer/ |sernav=Exceeding 1.5°C global warming could trigger multiple climate tipping points – paper explainer |malper=climatetippingpoints.info |tarîx=2022-09-09 |roja-gihiştinê=2026-09-03 |ziman=en |paşnav=dvdmckay}}</ref> Ger qeşaya bilind hilweşe dibe ku asta deryayê bi qasê 3,3 mêtre bilind bibe û bi helandina qeşayên li ser çiyayan qeşayên bilind jî dibe ku asta deryayê bi qasê 4,3 metreyan bilind bike.<ref>{{Cite web |url=https://www.the-cryosphere.net/7/375/2013/tc-7-375-2013.pdf |sernav=Bedmap2: improved ice bed, surface and thickness datasets for Antarctica}}</ref> Qata qeşaya Antarktîkaya Rojhilat ku li gorî deverên qeşayî yên din gelek aram e tenê dikare bi qasê 0,5 mête heta 0,9 mêtreyê asta deryayê bilind bike ku ev jî beşek piçûk ê ji bilind bûna 53,3 mêtreyan e ku di tevahiya helandina qata qeşayê de pêk tê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Crotti |pêşnav=Ilaria |paşnav2=Quiquet |pêşnav2=Aurélien |paşnav3=Landais |pêşnav3=Amaelle |paşnav4=Stenni |pêşnav4=Barbara |paşnav5=Wilson |pêşnav5=David J. |paşnav6=Severi |pêşnav6=Mirko |paşnav7=Mulvaney |pêşnav7=Robert |paşnav8=Wilhelms |pêşnav8=Frank |paşnav9=Barbante |pêşnav9=Carlo |paşnav10=Frezzotti |pêşnav10=Massimo |tarîx=2022-09-10 |sernav=Wilkes subglacial basin ice sheet response to Southern Ocean warming during late Pleistocene interglacials |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9464198/ |kovar=Nature Communications |cild=13 |hejmar=1 |rr=5328 |doi=10.1038/s41467-022-32847-3 |issn=2041-1723 |pmc=9464198 |pmid=36088458}}</ref> Ji ber ku germahiya gerdûnî li dora 3°C zêde bûye, deverên xeternak ên wekê Hewza Wilkes û Hewza Aurora dibe ku di nav 2.000 salan de bimînin di bin avê de<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-09-03 |ziman=en |doi=10.1126/science.abn7950}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://climatetippingpoints.info/2022/09/09/climate-tipping-points-reassessment-explainer/ |sernav=Exceeding 1.5°C global warming could trigger multiple climate tipping points – paper explainer |malper=climatetippingpoints.info |tarîx=2022-09-09 |roja-gihiştinê=2026-09-03 |ziman=en |paşnav=dvdmckay}}</ref> û dibe ku li van deveran bilindbûna asta deryayê bigihîje 6,4 metreyan.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pan |pêşnav=Linda |paşnav2=Powell |pêşnav2=Evelyn M. |paşnav3=Latychev |pêşnav3=Konstantin |paşnav4=Mitrovica |pêşnav4=Jerry X. |paşnav5=Creveling |pêşnav5=Jessica R. |paşnav6=Gomez |pêşnav6=Natalya |paşnav7=Hoggard |pêşnav7=Mark J. |paşnav8=Clark |pêşnav8=Peter U. |tarîx=2021 |sernav=Rapid postglacial rebound amplifies global sea level rise following West Antarctic Ice Sheet collapse |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8087405/ |kovar=Science Advances |cild=7 |hejmar=18 |rr=eabf7787 |doi=10.1126/sciadv.abf7787 |issn=2375-2548 |pmc=8087405 |pmid=33931453}}</ref> === Tenikbûna tebeqeya ozonê === [[Wêne:NASA and NOAA Announce Ozone Hole is a Double Record Breaker.png|thumb|Wêneya qula herî mezin a di tebeqeya ozonê de ku di meha îlona sala 2006an de hatiye tomarkirin]] Zanyaran ji salên 1970an vir ve li ser qata ozona di atmosfera li jor ê Antarktîkayê lêkolîn dikin. Di sala 1985an de zanyarên brîtanî li ser daneyên ku wan li stasyona lêkolîn a Halley ya li ser çemê cemeda Brunt berhev kiribûn dixebitin, wan qadeke mezin a bi rêjeya ozonê ya nizm li ser Antarktîkayê keşiv kirine. 'Qula tebeqeya ozonê' hema hema tevahiya parzemînê vedigire û di meha îlona sala 2006an de gihîştiye asta xwe ya herî mezin ku bûyera herî dirêj a mayînde ye, di sala 2020an de pêk hatiye. Ev tenikbûna tebeqeya ozonê ji ber belavbûna klorofluorokarbon û halonên di atmosferê de çêdibe ku ev made tebeqeya ozonê bi gazên din perçe dikin. Şert û mercên pir sar ên Antarktîkayê bûne sedem ku ewrên stratosferîk ên cemserî çêbibin. Ewr wekê katalîzator ji bo reaksiyonên kîmyewî tevdigerin ku di dawiyê de dibin sedema hilweşîna ozonê. Protokola Montreal a sala 1987an belavbûna madeyên ku ozonê kêm dikin sinordar kiriye. Tê pêşbînîkirin ku qula ozon an li jor ê Antarktîkayê hêdî hêdî winda bibe ku heta salên 2060î.tê payîn ku asta ozonê vegere nirxên ku herî dawî ya ku di salên 1980î de hatine tomarkirin. Di heman demê de tenikbûna ozonê dikare di stratosferê de bibe sedema sarbûna bi qasê 6 °C ê. Sarbûn girseya cemserî xurt dike û bi vî awayî rê li ber derketina hewaya sar a nêzîkê Cemsera Başûr digire ku ev jî di encamê de girseya parzemînî ya tebeqeya qeşaya Antarktîkaya Rojhilat sar dike. Herêmên li derdora Antarktîkayê, bi taybetî nîvgirava Antarktîkayê rastî germahiyên bilindtir tên ku ev yek jî helîna qeşayê bileztir dike. Ev model destnîşan dikin ku tenikbûna ozonê û bandora vorteksa cemserî ya zêde dibe ku dibe sedema zêdebûna dirêjahiya qeşaya deryayê jî pêvajoyeke ji destpêka çavdêriya di dawiya salên 1970î ve heta sala 2014an berdewam kiriye. Ev model destnîşan dikin ku kêmbûna ozonê û bandora vorteksa cemserî ya ku zêde dibe, dibe ku ji ber sedema zêdebûna dirêjahiya qeşaya deryayê jî be ku ji dema destpêkirina çavdêriyên di dawiya salên 1970î heta sala 2014an berdewam kiriye. Ji wî demê ve rûbera qeşaya deryaya Antarktîkayê bi awayekê bilez kêm bûye. == Biyocûre == Tê dîtin piraniya cureyên li Antarktîkayê cisnê cureyên ku bi milyonan salan berê li wir jiyane ne ne. Ji ber vê yekê hatiye payîn ku ev cûre ji gelek çerxên qeşayê sax mane ku cure di demên avhewaya pir sar de li deverên germtir ên îzolekirî yên wekê deverên bi germahiya jeotermal an jî deverên ku di seranserê avhewaya sar de bê qeşa mane, sax mane. === Fauna === [[Wêne:Kaiserpinguine mit Jungen.jpg|thumb|Dîmenek ji pengûenên împerator û cûcik ên wan]] Kermêşa bêfirîn ''Belgica antarctica'', ajala herî mezin e ku bi tevahî ajaleke bejayî ya li Antarktîkayê ye ku digihîje mezinahiya 6 mm. Krîla Antarktîkayê ku di komên mezin de kom dibe, cureya bingehîn a ekosîstema [[Okyanûsa Başûr]] e û [[Organîzm|organîzmayeke]] xwarina girîng ê ajalên wekê balîna, fok, fokên pilingî, fokên bi mû, masiyên qeşayê û gelek cureyên çûkên wekê pengûen û albatrosê ye. Hinek cureyên ajalên deryayî hene û rasterast an nerasterast bi fîtoplanktonê ve girêdayî ne. [[Jiyana deryayî]] ya Antarktîkayê pengûen, balînayên şîn, orka, masiyên mezin û fokên bi mû vedihewîne. Foka Antarktîkayê di sedsalên 18 û 19an de ji ber çermê wan ji aliyê nêçîrvanên fokên ku ji Dewletên Yekbûyî û Keyaniya Yekbûyî hatine bi awayekê zêde hatine girtin. [[Foka leopar|Fokên pilingî]] di ekosîstema Antarktîkayê de nêçîrvanên herî baş in û ji bo lêgerîna xwarinê li seranserê Okyanûsa Başûr digerin. Nêzîkê 40 cureyên çûkan hene ku li Antarktîkayê an jî nêzî Antarktîkayê dîjîn ku di nav wan de cureyên petrelan, penguenan, kormoran û kevok hene. Çend cureyên çûkan ên din serdana okyanûsa li dora Antarktîkê dikin ku di nav wan de hinek ji wan ku bi gelemperî li Arktîkê dijîn hene. Pengûena împerator tekane pengûen e ku di zivistanê de li Antarktîkayê cucikê xwe dertînin; ew û pengûena Adelie ji hemî pengûen ên din dûrtir li başûr cûcik ên xwe dertînin. Di sala 2010an de hêjmara populasyona jiyana deryayî ya ku ji aliyê nêzîkê 500 lêkolîneran ve di dema sala cemserî vavneteweyî de hatiye kirin, hate weşandin. Hatiye diyarkirin ku di lêkolînê de zêdetirî 235 organîzmayên deryayî li her du herêmên cemserî yên cuda dijîn û bi vê awayê di navbera devereke bi qasê 12.000 kîlometre ye, dijîn. Ajalan mezin ên wekê hinek balîna û çûk salane vê rêwîtiyê dikin. Formên jiyanê ya biçûktir ên wekê xiyar û şemalokên azad ên avjen, di herdu okyanûsên cemser de jî têne dîtin. Faktorên ku dikarin di belavbûna wan de bibin alîkar, cûdahiyên germahiyê di navbera okyanûsa kûr ê li cemseran û ekvatorê de ne ku ji 5 °C ê zêdetir nebin û pergalên sereke yên herikînê an kemerên veguhastinên deryayî yên ku dikarin hêk û larvayan veguhezînin in. Di meha çileya sala 2025an de dabeş bûna çiyayê mezin ên cemedê A-84 (ku bi mezinahiya xwe dişibihe bajarê Şîkagoyê) ji Shela Cemeda George VI derfetek kêm peyda kiriye ku bikaranîna keştiyên binavî yên robotîk, qata deryaya di bin refikên cemed ên li ser avê de were keşifkirin. Lêkolîneran di kûrahiyên heta 1300 metreyan de ekosîstemên bi awayekê neçaverêkirî mercanên mezin, singer ên kevnar, masiyên cemedê, pîrî yên mezin ên deryayî û heta heştpê hatine dîtin, kifş kirine. Dibe ku ev ekosîstem cureyên nû yên ku bi sedsalan veşartî mane û ji aliyê herikînên okyanûs ên ku xurekê hildigirin ve hatine xwedîkirin, vedihewînin. === Flora === Di seranserê dîroka xwe de Antarktîka gelek jiyana cûreyên nebatan dîtiye. Di serdema kretasye de li parzemîn ekosîstemek fern-conifer ê serdest hebû ku di dawiya heman serdemê de veguheriye daristaneke barana nerm. Di dema neojena sartir de (17–2,5 milyon sal berê) ekosîstemeke tundrayê cihê daristanên baranê girtiye. Avhewaya Antarktîkaya îro rê nadeye ku nebatên li parzemînê zêde belav bibin. Hewaya sar ê zêde, bêwespiya axê û kêmbûna şilebûna hewayê û tîrêjên rojê mezinbûna nebatan asteng dike ku bûye sedema cûrbecûrbûna cureyan a kêm bibin û belavbûna wan kêm bibin. Floraya parzemînê bi piranî ji brîofîtan pêk dihatin ku di nav de 25 cureyên nebatên kezeba sor û 100 cureyên nebatên kevzê hebûn. Sê cureyên riwekên kulîlkdar hene ku hemî li Nîvgirava Antarktîkayê têne dîtin. Di nav van riwekan de Deschampsia antarctica (giyayê porî yê Antarktîkayê), Colobanthus quitensis ( înciyê yê Antarktîkayê) û Poa annua cureyeke ji derveyî parzemînê hatiye (giyayê şîn ê salane) hene. === Organîzmayên din === Ji 700 cureyên algeyê li Antarktîkayê hene ku nêzîkê nîvê wan fîtoplanktonên deryayî ne. Algeyê berfê yên pirreng bi taybetî di havînê de li herêmên peravê pir in. Ji ber ku av cemed digire hemî xwê ya avê (ava şor) ji avê diavêje derve û ji ber ku ev ava şor di nav çal ên ava şor de kom dibe, mîkroorganîzmayên razayî jî vedihewîne. Her wiha heta cemeda deryayê jî dikare komên ekolojîk ên bêhempa vehewîne. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commons|Antarctica|Antarktîka}} {{Parzemîn}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Antarktîka| ]] [[Kategorî:Cîhan]] [[Kategorî:Parzemîn]] lecqj0csh2rh4g3knqqf5ntcvkwtumj 2091533 2091531 2026-09-04T18:40:15Z Penaber49 39672 2091533 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdanka giştî}} '''Antarktîka'''<ref>{{Îzolî, 2007|r=1138|jêgirtin=Antarktîka}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ferhenga Erdnîgarîyê (Coğrafya)|Ferhenga Erdnîgarîyê]]|paşnav=Önen|pêşnav=Abdurrahman |weşanger=Stembol: Doz|sal=2008|rûpel=36}}</ref> yan jî '''Antarktîk'''{{Çavk}} ({{Bi-la|Antarctica}}) yek ji [[parzemîn]]ên cîhanê ye ku parzemîna herî başûr ê dinyayê û parzemîna herî kêm nifûs a cîhanê ye. Parzemîn bi tevahî li başûrê çembera Antarktîkayê ye û ji aliyê [[Okyanûsa Başûr]] (ku wekê Okyanûsa Antarktîkayê jî tê zanîn) ve hatiye dorpêçkirin ku [[Cemsera Başûr]] a erdnîgarî vedihewîne. Di heman demê de Antarktîka pêncem parzemîna herî mezin ê cîhanê ye ku bi qasê ji %40 ji [[Ewropa|Ewropayê]] mezintir e û rûbera parzemînê bi qasê 14.200.000 km² rûerd (an rûqeşa) vegirtiye. Piraniya Antarktîkayê bi qata qeşayê ya Antarktîkayê ve hatiye nixumandin ku qalindahiya navînî ya qeşayê bi qasê 1,9 km ye. Antarktîka bi navînî parzemîna herî sar, herî hişke û parzemîna herî bi ba û bahoz ê cîhanê ye û parzemîn ji asta deryayê xwedî bilindahiyeke navînî ye. Antarktîka bi piranî ji çoleke cemserî pêk hatiye ku barîna salane li peravê zêdetirî 200 mm ye û berf û barana li hundirê parzemînê gelek kêm e. Qeşayên parzemîn di warê ava şîrîn de gelek dewlemend e ku nêzîkê ji %70ê rezervên ava şirîn ên cîhanê li Antarktîkayê cemedgirtî ye. Hatiye payîn ger ku qeşaya Antarktîkayê bihele, dê asta deryayê ya [[Cîhan|cîhanê]] bi qasê 60 mêtreyan bilind bibe. Her wiha Antarktîka xwediyê rekora germahiya herî nizm a pîvandî yê li ser rûyê [[Dinya (gerstêrk)|Erdê]] ye ku nizmahiya germahiya bi qasê −89.2 °C hatiye pîvandin. Germahiya herêmên peravê di havînê de dikare bi qasê 10 °C bilind bibe. Cureyên xwemaliyên ajalan kêzik, nematod, pengûen, fok û tardigrad in. Li cihên ku nebat lê hene, bi piranî bi awayê liken an kevzê ye. Refên qeşayê yên Antarktîkayê dibe ku cara yekem di sala 1820an de, di dema sefereke rûsî de ku ji aliyê Fabian Gottlieb von Bellingshausen û Mikhail Lazarev ve hatibû birêvebirin, hatine dîtin. Di dehsalên piştê seferên wan, di seferên fransî, amerîkî û brîtanî de li parzemînê lêkolînên zêdetir hatine kirin. Yekem derketina piştrastkirî ya Antarktîkayê ji aliyê tîmeke norwêcî ve di sala 1895an de pêk hatiye. Di destpêka sedsala 20an de, çend seferên navxwe yên parzemînê çêbûne. Lêkolînerên brîtanî Douglas Mawson, Edgeworth David û Alistair Mackay yekem kes bûn ku di sala 1909an de gihîştine [[Cemsera Başûr]] a manyetîkî û cemsera başûr a erdnîgarî jî yekem car di sala 1911an de lêkolînerê norwêcî Roald Amundsen gihiştiye cemserê. Ji aliyê îdarî ve Antarktîka ji aliyê nêzîkê 30 welatan ve tê birêvebirin ku hemî jî endamên sîstema peymana Antarktîkayê ya sala 1959an in. Li gorî şertên peymanê, çalakiyên leşkerî, kolandinên kanên madenê, teqînên nukleerî û avêtina bermayiyên nukleerî li Antarktîkayê qedexe ne. Geştiyarî, masîgirtin û lêkolîn çalakiyên sereke yên mirovan li Antarktîkayê û li derdora Antarktîkayê hene. Di mehên havînê de nêzîkê 5.000 kes li stasyonên lêkolînê dimînin û ev hejmar di mehên zivistanê de dadikeve 1.000 kesan. Her çiqas parzemîn dûr be jî, çalakiyên mirovan bi rêya qirêjî, guherîna avhewayê û bi rêya tenikbûna [[tebeqeya ozonê]] bandoreke neyînî li ser Antarktîkayê dihêle. Helîna qata qeşayê ya [[Antarktîkaya Rojava]] ya ku potansiyeleke nearam e, di pêşbîniyên bilindbûna [[asta deryayê]] yên di asta sedsalê de bûye sedema nezelaliyeke herî mezin û heman helîn bandorê li ser serûbinkirina gera [[Okyanûsa Başûr]] jî dike ku di dawiyê de dikare bibe sedema bandorên girîng li ser avhewaya [[Nîvkada Başûr]] û hilberîna Okyanûsa Başûr. == Etîmolojî == [[Wêne:1657 map Polus Antarcticus.jpg|thumb|Nexşeya cemserî ya herî başûrê Dinyayê]] Navê ku ji parzemînê hatiye dayîn ji peyva antarktîka hatiye ku ji peyva fransî ya navîn ''antartique'' an ''antarctique'' ('li hemberî Arktîkê') û piştre ji peyva latînî ''antarcticus'' ('li hemberî bakur') hatiye. Navê Antarktîkus ji peyvên yewnanî ἀντι- ('dij-') û ἀρκτικός (arktikos, 'ya hirçê [Ursa Major], bakur') hatiye.<ref name=":0">{{Cite book |sernav=Lettinck 2021, p. 158.}}</ref> Fîlozofê yewnanî Arîstoteles li dora 350 {{bz}} de di ''Meteorolojiyê'' de li ser "herêma Antarktîkê" nivîsandiye. Li gorî raporê, erdnîgarnasê yewnanî Marinusê ji Tîrusê ev nav di nexşeya xwe ya cîhanê ya sedsala duyem a {{pz}} de ku niha winda bûye, bi kar aniye. Nivîskarên romayî Gaius Julius Hyginus û Apuleius ji bo cemsera başûr navê yewnanî yê latînîkirî polus antarcticus bi kar anîne ku ji wir peyva fransî ya kevin ''pole antartike'' (nûjen ''pôle antarctique'')<ref>{{Cite book |sernav=Hyginus 1992, p. 176.}}</ref> ku di sala 1270an de hatiye piştrastkirin û ji wir jî peyva îngilîziya navîn pol antartik ku cara yekem di lêkolîneke ji aliyê nivîskarê îngilîzî Geoffrey Chaucer ve hatiye nivîsandin, hatiye wergirtin.<ref name=":0" /> Ramanên ewropî yên di derbarê hebûna Terra Australis ku parzemîneke berfirehê li başûrê dûr ê cîhanê ye ku ji bo hevsengî kirina axên bakurê [[Ewropa]], [[Asya]] û [[Afrîkaya Bakur]] pêk tîne, wekê têgeheke rewşenbîrî, ji kevnariya klasîk ve hebû. Ji ber vê yekê ''Terra Australis'' navê ku ji bo hemî girseyên bejayî yên hîpotetîk ên ku tê pêşniyar kirin ku li cihê ku niha tê zanîn Antarktîka heye, hatibû bikaranîn.<ref>{{Cite book |sernav=Mericq 1987, pp. 90–91: 'They published maps and charts based on the hypothesis that Tierra del Fuego was the beginning of that Terra Australis. The first person ever to have rights over these lands was Pedro Sancho de la Hoz, who received them through a special decree signed by Emperor Charles V on 24 January 1539.'}}</ref> Îdiaya hebûna axek wisa heta keşfkirina Awistralyayê ku ji aliyê ewropiyan ve hatiye keşfkirin, berdewam kiriye.<ref>{{Cite book |sernav=Scott, Hiatt & McIlroy 2012, pp. 2–3.}}</ref> Di destpêka sedsala 19an de keşifger Matthew Flinders guman li hebûna parzemîneke cuda yê li başûrê Awistralyayê (ku di wê demê wekê New Holland hatiye binavkirin) kiriye û ji ber vê yekê pêşniyar kiriye ku li cihê wê navê "Terra Australis" ji bo [[Awistralya|Awistralyayê]] were bikar anîn.<ref>{{Cite book |sernav=Cawley 2015, p. 130.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=McCrone & McPherson 2009, p. 75.}}</ref> Di sala 1824an de rayedarên kolonyal ên li Sîdneyê bi fermî navê parzemîna New Hollandê wekê Awistralya guhertine û peyva "Terra Australis" wekê referansek ji bo navê Antarktîkayê hiştine. Di dehsalên piştre de, erdnîgaran hevokên wekê "parzemîna Antarktîkayê" bi kar anîne. Wan li cihê vê navê li naveke helbestî geriyane û navên wekê ''Ultima'' û ''Antipodea'' pêşniyar kirine.<ref>{{Cite book |sernav=Cameron-Ash 2018, p. 20.}}</ref> Ji bo binavkirina parzemînê navê Antarktîka di salên 1890î de hatiye pejirandin û bikaranîna yekem ê vê navê ji aliyê kartografê skotlendî John George Bartholomew pêk hatiye.<ref>{{Cite web |url=https://digital.nls.uk/bartholomew/highlights/antarctica.html#:~:text=Edinburgh%20geographer%20and%20mapmaker%20John,since%20the%20first%20century%20AD. |sernav=Highlights from the Bartholomew Archive: The naming of Antarctica}}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Antarctica.svg|thumb|300px|Nexşeyek ku Antarktîkaya Rojhilat li rastê Çiyayên Transantarktîk û Antarktîkaya Rojava li çepê ye, nişan dide.]] Antarktîka ku bi awayekî asîmetrîk li dora cemsera başûr û bi piranî li başûrê çembera Antarktîkayê (ku yek ji pênc çemberên sereke yên firehiyê ye ku nexşeyên cîhanê nîşan didin) cih digire ku ji aliyê [[Okyanûsa Başûr]] ve hatiye dorpêçkirin. Di heman de çem ên avan li Antarktîkayê hene ku çemê herî dirêj ê parzemînê çemê Onyxê ye. Her wiha Antarktîka bi qasê 14,2 milyon km² rûber vedigire ku hema hema du car ji rûbera [[Awistralya|Awistralyayê]] mezintir e ku bi vê rûberê bûye pêncem parzemîna herî mezin ê cîhanê. Xeta perava Antarktîkayê bi qasê 18.000 km dirêj e ku ji sala 1983an vir ve çar celebên peravê li parzemînê hene ku perav ji %44ê peravê ji qeşayên avjenî, ji %38 ji dîwarên qeşayê pêk tê ku li ser keviran dimînin, ji %13 ji deverên qeşayî an jî qiraxa cemedên bilind pêk tê û ji %5ê ji parvên mayî jî ji kevirên vekirî pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |sernav=Antarctica - The World Factbook |malper=www.cia.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en |archive-date=2022-05-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220509192134/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: glaciological and geophysical folio |paşnav=Drewry |pêşnav=D. J. |weşanger=University of Cambridge, Scott Polar Research Institute |tarîx=1983 |isbn=978-0-901021-04-5 |cih=Cambridge}}</ref> Golên ku di binê qeşaya parzemînî de dimînin, bi piranî li geliyên hişk ên McMurdo an jî li gelek oazên cûda çêbûne.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> [[Gola Vostokê]] ku di bin stasyona Vostok a [[Rûsya|Rûsyayê]] de hatiye dîtin, mezintirîn gola binqeşayê ya cîhanê û yek ji mezintirîn golên cîhanê ye. Berê hatiye bawer kirin ku gol bi milyonan salan hatiye girtin lê di roja îro de zanyaran texmîn kirine ku ava golê her 13.000 sal carekê bi helandin û cemidandina hêdî ya qeşayê hatiye guhertin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=David |tarîx=2019-06-27 |sernav=Antarctica |url=https://academic.oup.com/book/62792 |kovar=OUP Academic |ziman=en |doi=10.1093/wentk/9780190641320.001.0001}}</ref> Di mehên havînan de qeşa li qiraxên golan dikare bihele û xendekên şil bi awayekê demkî çêdibin. Di heman demê de li Antarktîkayê hem golên ava şor û hem jî golên ava şirîn hene.<ref name=":1" /> [[Wêne:Mount Vinson from NW at Vinson Plateau by Christian Stangl (flickr).jpg|thumb|Dîmenek ji çiyayê Vînsonê ku li bakurê rojavayê Antarktîkayê ye û bilindeya herî bilind ê Antarktîkayê ye]] Antarktîka ji aliyê Çiyayên Transantarktîk ve hatiye dabeşkirin ku ji erdê Vîktoryayê heta [[Deryaya Rossê]] dirêj dibin ku ev her alî di nav xwe de Antarktîkaya Rojava û Antarktîkaya Rojhilat vedigirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: Earth's Own Ice World |url=https://archive.org/details/antarcticaearths0000carr |paşnav=Carroll |pêşnav=Michael |weşanger=Springer |tarîx=2018-05-16 |isbn=978-3-319-74623-4 |paşnav2=Lopes |pêşnav2=Rosaly}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ji |pêşnav=Fei |paşnav2=Gao |pêşnav2=Jinyao |paşnav3=Li |pêşnav3=Fei |paşnav4=Shen |pêşnav4=Zhongyan |paşnav5=Zhang |pêşnav5=Qiao |paşnav6=Li |pêşnav6=Yongdong |tarîx=2017-10-16 |sernav=Variations of the effective elastic thickness over the Ross Sea and Transantarctic Mountains and implications for their structure and tectonics |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0040195117302937 |kovar=Tectonophysics |cild=717 |rr=127–138 |doi=10.1016/j.tecto.2017.07.011 |issn=0040-1951}}</ref> Piraniya Antarktîkayê bi tebeqeyên qeşayê ya Antarktîkayê ve hatiye nixumandin ku bi navînî 1,9 km qalindahiya qeşayan hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fretwell |pêşnav=P. |paşnav2=Pritchard |pêşnav2=H. D. |paşnav3=Vaughan |pêşnav3=D. G. |paşnav4=Bamber |pêşnav4=J. L. |paşnav5=Barrand |pêşnav5=N. E. |paşnav6=Bell |pêşnav6=R. |paşnav7=Bianchi |pêşnav7=C. |paşnav8=Bingham |pêşnav8=R. G. |paşnav9=Blankenship |pêşnav9=D. D. |paşnav10=Casassa |pêşnav10=G. |paşnav11=Catania |pêşnav11=G. |paşnav12=Callens |pêşnav12=D. |paşnav13=Conway |pêşnav13=H. |paşnav14=Cook |pêşnav14=A. J. |paşnav15=Corr |pêşnav15=H. F. J. |tarîx=2013-02-28 |sernav=Bedmap2: improved ice bed, surface and thickness datasets for Antarctica |url=https://tc.copernicus.org/articles/7/375/2013/ |kovar=The Cryosphere |ziman=English |weşanger=Copernicus GmbH |cild=7 |hejmar=1 |rr=375–393 |doi=10.5194/tc-7-375-2013 |issn=1994-0416}}</ref> Tebeqeya qeşayê ji xeynî ji xeynî çend oazanên li geliyên hişk ên McMurdo tevahiya parzemînê nixumandine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://antarcticsun.usap.gov/science/4184/ |sernav=The Antarctic Sun: News about Antarctica - The Lost Dry Valleys of the Polar Plateau |malper=antarcticsun.usap.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en |archive-date=2022-01-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220115223943/https://antarcticsun.usap.gov/science/4184/ |url-status=dead }}</ref> Çend çemên qeşayî yên Antarktîkayê ku ber bi refên qeşayî yên Antarktîkayê ve diherikin, pêvajoyeke ku wekê dînamîkên tebeqeyên qeşayê hatine pênasekirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gfdl.noaa.gov/ice-sheet-dynamics/ |sernav=Ice Sheet Dynamics – Geophysical Fluid Dynamics Laboratory |malper=www.gfdl.noaa.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31}}</ref> Antarktîkaya Rojhilat ji Coats Land, Queen Maud Land, Enderby Land, Mac. Robertson Land, Wilkes Land û Victoria Land pêk hatiye. Ji xeynî beşek piçûk, hemî deverên parzemînê di nav nîvkada rojhilat de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctic Climate Evolution |paşnav=Florindo |pêşnav=Fabio |weşanger=Elsevier |tarîx=2008-10-10 |isbn=978-0-08-093161-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yUu-x70CZEcC |paşnav2=Siegert |pêşnav2=Martin}}</ref> Li ser û dora Antarktîkayê gelek girav hene ku piraniya wan giravên volkanîk in û li gorî pîvanên jeolojîk pir ciwan in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://figshare.utas.edu.au/articles/journal_contribution/Origin_and_evolution_of_the_sub-Antarctic_islands_the_foundation/24483391 |sernav=Quilty, Patrick Gerard |malper=figshare.utas.edu.au |roja-gihiştinê=2026-08-31 |doi=10.26749/rstpp.141.1.35}}</ref> Îstîsnayên herî berbiçav giravên [[deşta Kerguelenê]] ne ku girava herî kevin li dora 40 milyon sal berê niha çêbûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Olierook |pêşnav=Hugo K. H. |paşnav2=Jourdan |pêşnav2=Fred |paşnav3=Merle |pêşnav3=Renaud E. |paşnav4=Timms |pêşnav4=Nicholas E. |paşnav5=Kusznir |pêşnav5=Nick |paşnav6=Muhling |pêşnav6=Janet R. |tarîx=2016-04-15 |sernav=Bunbury Basalt: Gondwana breakup products or earliest vestiges of the Kerguelen mantle plume? |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0012821X1630019X |kovar=Earth and Planetary Science Letters |cild=440 |rr=20–32 |doi=10.1016/j.epsl.2016.02.008 |issn=0012-821X}}</ref> Girê Vinson a li çiyayên Ellsworthê bi bilindahiya 4.892 mêtreyê bilindeya herî bilind ê Antarktîkayê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hall Ball Kiwi Mountaineers From Mount Cook To Everest |paşnav=Monteath |pêşnav=Colin |weşanger=Cloudcap |tarîx=1997 |isbn=978-0-938567-42-4 |url=https://www.worldcat.org/title/38585390 |oclc=38585390}}</ref> Çiyayê Erebusa li Girava Rossê volkana herî başûrî ya cîhanê ye û her roj nêzîkê 10 caran diteqe. Xweliya ji teqînên volkanîk 300 kîlometre dûrî kratera volkanîk hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/48987684 |sernav=Antarctica : an encyclopedia from Abbott ice shelf to zooplankton {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en}}</ref> Delîlên hejmareke mezin ji volkanan di bin qeşayê de hene ku ger asta çalakiyê bilind bibe, dibe ku ji bo tebeqeya qeşayê xetereyek çêbike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: Earth's Own Ice World |url=https://archive.org/details/antarcticaearths0000carr |paşnav=Carroll |pêşnav=Michael |weşanger=Springer |tarîx=2018-05-16 |isbn=978-3-319-74623-4 |paşnav2=Lopes |pêşnav2=Rosaly}}</ref> Qubeya qeşayê ya bi navê Dome Argus li Antarktîkaya Rojhilat e ku bi qasê bilindahiya 4.091 metreyan bilind ew û qada qeşayê ya herî bilind ê Antarktîkayê ye. Ev gir yek ji cihên herî sar û hişk ên cîhanê ye ku germahî ya li vir heya −90 °C ê dadikeve û barîna salane jî bi qasê 1-3 sm ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica And The Arctic Circle, A Geographic Encyclopedia Of The Earth's Polar Regions |tarîx=2014-04-01 |url=http://archive.org/details/antarctica-and-the-arctic-circle-2-volumes-a-geographic-encyclopedia-of-the-earths-polar-regions}}</ref> == Dîroka jeolojîk == Ji dawiya serdema meoproterozoîkê heta serdema kretasyeyê, Antarktîka beşek ji superparzemîna [[Gondwana|Gondwanayê]] bû û parzemîn bi pêvajoya tevgerên Antarktîkaya îro ji ber ku Gondwana hêdî hêdî ji hev perçe bûye, li dora 183 milyon sal berê îro ava bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctic News Clips |weşanger=National Science Foundation |tarîx=1995 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=HcTrAAAAMAAJ&pg=PA109}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> Di demek dirêj a serdema fanerozoyîkê de Antarktîka xwedî avhewayek tropîkal ê nerm bû û ew bi daristanên berfireh nixumandî bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Klages |pêşnav=Johann P. |paşnav2=Salzmann |pêşnav2=Ulrich |paşnav3=Bickert |pêşnav3=Torsten |paşnav4=Hillenbrand |pêşnav4=Claus-Dieter |paşnav5=Gohl |pêşnav5=Karsten |paşnav6=Kuhn |pêşnav6=Gerhard |paşnav7=Bohaty |pêşnav7=Steven M. |paşnav8=Titschack |pêşnav8=Jürgen |paşnav9=Müller |pêşnav9=Juliane |paşnav10=Frederichs |pêşnav10=Thomas |paşnav11=Bauersachs |pêşnav11=Thorsten |paşnav12=Ehrmann |pêşnav12=Werner |paşnav13=van de Flierdt |pêşnav13=Tina |paşnav14=Pereira |pêşnav14=Patric Simões |paşnav15=Larter |pêşnav15=Robert D. |tarîx=2020 |sernav=Temperate rainforests near the South Pole during peak Cretaceous warmth |url=https://www.nature.com/articles/s41586-020-2148-5 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=580 |hejmar=7801 |rr=81–86 |doi=10.1038/s41586-020-2148-5 |issn=1476-4687}}</ref> === Serdema paleozoyîkê (539–252 milyon sal berê) === [[Wêne:Glossopteris sp. (fossil leaf) (Permian; Antarctica) 1 (49063572172) (cropped).jpg|thumb|300px|Ji serdema permeya Antarktîkayê pelgeke ''Glossopteris sp.'' yê]] Germbûna berdewam bûye sedem ku piraniya Gondwanayê ziwa bibe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Vegetation of Antarctica Through Geological Time |paşnav=Cantrill |pêşnav=David J. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012-11-22 |isbn=978-0-521-85598-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=sOGH4xaioRUC |paşnav2=Poole |pêşnav2=Imogen}}</ref> Di serdema triyasiyê de Antarktîka ji aliyê cûreyeke giyayên bi tov (pteridosperms) ve serdest bû ku ji cinsê Dicroidiumê bûn ku wekê daran mezin dibûn. Florayên din ên triasiyê ginkgophytes, sîkadofites, darên konîfer û sphenopsid bûn. Tetrapod (ajaleke çar ling) cara yekem di serdema triyasiya destpêkê de li Antarktîkayê hatine dîtin û fosîlên herî kevn ên naskirî di formasyona fremouw a çiyayên Transantarktîkê de hatine dîtin. Sînapsîd (ku wekê "xijendeyên mîna memikdaran" jî têne zanîn) cureyên wekê Lystrosaurus di nav de hebû û di serdema triyasiya destpêkê de zêde bûn. Nîvgirava Antarktîkayê di serdema jurasiyê de (206 heta 146 milyon sal berê) dest bi avakirina xwe kiriye. Afrîka di serdema jurasiyê li de dora 160 milyon sal berê ji Antarktîkayê dabeş bûye û piştre jî di serdema kretasiya destpêkê de nîvgirava Hindistanê (nêzîkî 125 milyon sal berê) ji heman parzemînan dabeş bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rolland |pêşnav=Yann |paşnav2=Bernet |pêşnav2=Matthias |paşnav3=van der Beek |pêşnav3=Peter |paşnav4=Gautheron |pêşnav4=Cécile |paşnav5=Duclaux |pêşnav5=Guillaume |paşnav6=Bascou |pêşnav6=Jérôme |paşnav7=Balvay |pêşnav7=Mélanie |paşnav8=Héraudet |pêşnav8=Laura |paşnav9=Sue |pêşnav9=Christian |paşnav10=Ménot |pêşnav10=René-Pierre |tarîx=2019-01-15 |sernav=Late Paleozoic Ice Age glaciers shaped East Antarctica landscape |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0012821X18306460 |kovar=Earth and Planetary Science Letters |cild=506 |rr=123–133 |doi=10.1016/j.epsl.2018.10.044 |issn=0012-821X}}</ref> Piştê kêmbûna qeşayê di nîvê duyem ê serdema permiyana destpêkê de, erd ji aliyê glossopterids (komeke nebatan a tovkirî ya nemabûyî ya bê xizmên zindî) ve serdest bû ku nebata herî berbiçav Glossopteris bû ku dareke wekê ku di axên tijî av de şîn dibe, hatiye şîrove kirin ku depoyên komirê yên berfireh çêkirine. Nebatên din ên ku di dema Permiyeyê de li Antarktîkayê hatine dîtin ''Cordaitales'', ''sphenopsids'', ''ferns'' û ''lycophytes'' in.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Vegetation of Antarctica Through Geological Time |paşnav=Cantrill |pêşnav=David J. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012-11-22 |isbn=978-0-521-85598-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=sOGH4xaioRUC |paşnav2=Poole |pêşnav2=Imogen}}</ref> Di dawiya serdema permiyeyê de avhewa li ser piraniya [[Gondwana|Gondwanayê]] hişktir û germtir bûye û ekosîstemên daristanên ''glossopteridan'' wekê beşek ji bûyera tunebûna permî-triyasî hilweşiyane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Past Antarctica: Paleoclimatology and Climate Change |paşnav=Franganillo |pêşnav=Marc Oliva i |weşanger=Elsevier Science & Technology |tarîx=2020 |isbn=978-0-12-817925-3 |paşnav2=Fernandez |pêşnav2=Jesus Ruiz}}</ref> Di serdema paleozoyîkê de ti delîl tinene ku nîşan bide ka tetrapod li Antarktîkê jiyane an na.<ref name=":2">{{Cite web |url=https://pubs.usgs.gov/of/2007/1047/ea/of2007-1047ea047.pdf |sernav=Collinson, James; William R., Hammer (2007). Migration of Triassic tetrapods to Antarctica (PDF). 10th International Symposium on Antarctic Earth Sciences.}}</ref> === Serdema mezozoîkê (252–66 milyon sal berê) === {{Multiple image | width = 150 | image1 = Opening of western Indian Ocean 150 Ma.png | image2 = Opening of South Atlantic 126 Ma.png | image3 = Opening of South Atlantic 83 Ma.png | footer = Perçebûna suoerparzemîna Gondwanayê; li dora 150 milyon sal berê (wêneya 1em), li dora 126 milyon sal berê (wêneya 2em) û li dora 83 milyon sal berê (wêneya 3em) |}} Germbûna berdewam piraniya Gondwanayê zuwa kiriye. Di serdema triyasiyê de, Antarktîka ji aliyê fernên tovkirî (pteridosperms) ve serdest bû ku beşek cinsê dicroidium bûn ku wekê daran mezin dibûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Icehouse to hothouse: floral turnover, the Permian–Triassic crisis and Triassic vegetation |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012 |rr=105–160 |isbn=978-0-521-85598-3 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Cantrill |pêşnavê-edîtor=David J. |url=https://www.cambridge.org/core/books/vegetation-of-antarctica-through-geological-time/icehouse-to-hothouse-floral-turnover-the-permiantriassic-crisis-and-triassic-vegetation/2A62935F027160A42A76FDD1199FA5C3 |paşnavê-edîtor2=Poole |pêşnavê-edîtor2=Imogen |doi=10.1017/CBO9781139024990.004}}</ref> Florayên din ên serdema triyasiyê ginkgophytes, sîkadofît, konîfer û sphenopsîdan bûn. Tetrapod cara yekem di serdema triyasiya destpêkê de li Antarktîkayê hatine dîtin û fosîlên herî kevn ên naskirî di formasyona fremouw a [[Rêzeçiyayên Transantarktîk|çiyayên Transantarktîkê]] de hatin dîtin.<ref name=":2" /> Sînapsîd (ku wekî "xijendeyên mîna memikan" jî têne zanîn) cureyên wek ''Lystrosaurus'' vedihewîne û di serdema triyasiya destpêkê de gelek zêdetir bûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Early Evolutionary History of the Synapsida |paşnav=Kammerer |pêşnav=Christian F. |weşanger=Springer London, Limited |tarîx=2013 |isbn=978-94-007-6841-3 |paşnav2=Angielczyk |pêşnav2=Kenneth D. |paşnav3=Fröbisch |pêşnav3=Jörg}}</ref> Nîvgirava Antarktîkayê di serdema jurasiyê de (206 heta 146 milyon sal berê) dest bi avakirina xwe kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Birkenmajer |pêşnav=K. |tarîx=1994 |sernav=Evolution of the Pacific margin of the northern Antarctic Peninsula: an overview |url=https://link.springer.com/10.1007/BF00210547 |kovar=Geologische Rundschau |ziman=en |cild=83 |hejmar=2 |rr=309–321 |doi=10.1007/BF00210547 |issn=0016-7835}}</ref> Afrîka di serdema jurayê de li dora 160 milyon sal berê ji Antarktîkayê dabeş bûye û piştre di derdema kretasye ya destpêkê de (dora 125 milyon sal berê) [[nîvgirava Hindistanê]] ji hev dabeş bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Gaina |pêşnav=Carmen |paşnav2=Müller |pêşnav2=R. Dietmar |paşnav3=Brown |pêşnav3=Belinda |paşnav4=Ishihara |pêşnav4=Takemi |paşnav5=Ivanov |pêşnav5=Sergey |tarîx=2007-07-01 |sernav=Breakup and early seafloor spreading between India and Antarctica |url=https://doi.org/10.1111/j.1365-246X.2007.03450.x |kovar=Geophysical Journal International |cild=170 |hejmar=1 |rr=151–169 |doi=10.1111/j.1365-246X.2007.03450.x |issn=0956-540X}}</ref> Darên ginkgo, konîfer, Bennettitale, nebatên poçikê hespan, fern û sikad di wê demê de pir bûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Vegetation of Antarctica Through Geological Time |paşnav=Cantrill |pêşnav=David J. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012-11-22 |isbn=978-0-521-85598-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=sOGH4xaioRUC |paşnav2=Poole |pêşnav2=Imogen}}</ref> Nêzîkê 80 milyon sal berê nebatên kulîlkdar bûne komên nebatan ên herî cihêreng ên li ser parzemînê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Barreda |pêşnav=Viviana D. |paşnav2=Palazzesi |pêşnav2=Luis |paşnav3=Olivero |pêşnav3=Eduardo B. |tarîx=2019 |sernav=When flowering plants ruled Antarctica: evidence from Cretaceous pollen grains |url=https://nph.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/nph.15823 |kovar=New Phytologist |ziman=en |cild=223 |hejmar=2 |rr=1023–1030 |doi=10.1111/nph.15823 |issn=0028-646X}}</ref> Her çiqas darên behîvê yên başûr (Nothofagus) ber bi dawiya kretasyeyê ve berbiçav bin jî li Antarktîkaya Rojava daristanên pelderzî di seranserê serdema kretasyeyê de (146–66 milyon sal berê) de serdest bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Crame |pêşnav=J. A. |tarîx=1989 |sernav=Origins and evolution of the Antarctic biota: an introduction |url=https://www.lyellcollection.org/doi/10.1144/GSL.SP.1989.047.01.01 |kovar=Geological Society, London, Special Publications |ziman=en |cild=47 |hejmar=1 |rr=1–8 |doi=10.1144/GSL.SP.1989.047.01.01 |issn=0305-8719}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the Antarctic |paşnav=Riffenburgh |pêşnav=Beau |weşanger=Routledge |tarîx=2006-10-25 |isbn=978-1-135-87866-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_mUPEAAAQBAJ}}</ref> Her çiqas tenê çend cinsên dînezorên Antarktîkayê (Cryolophosaurus û Glacialisaurus, ji Formasyona Hanson a serdema jurasiya destpêka çiyayên Transantarktîkê<ref>{{Cite web |url=http://www.app.pan.pl/archive/published/app52/app52-657.pdf |sernav=Anatomy of a basal sauropodomorph dinosaur from the Early Jurassic Hanson Formation of Antarctica}}</ref> û Antarctopelta, Trinisaura, Morrosaurus û Imperobator ji kretasya dereng a nîvgirava Antarktîkayê) hatine vegotin, Ammonît li deryayên li derdora Antarktîkayê pir belav bûn û dînezor jî hebûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Coria |pêşnav=Rodolfo A. |paşnav2=Moly |pêşnav2=Juan J. |paşnav3=Reguero |pêşnav3=Marcelo |paşnav4=Santillana |pêşnav4=Sergio |paşnav5=Marenssi |pêşnav5=Sergio |tarîx=2013-04-01 |sernav=A new ornithopod (Dinosauria; Ornithischia) from Antarctica |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0195667112001784 |kovar=Cretaceous Research |cild=41 |rr=186–193 |doi=10.1016/j.cretres.2012.12.004 |issn=0195-6671}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rozadilla |pêşnav=Sebastián |paşnav2=Agnolin |pêşnav2=Federico L. |paşnav3=Novas |pêşnav3=Fernando E. |paşnav4=Aranciaga Rolando |pêşnav4=Alexis M. |paşnav5=Motta |pêşnav5=Matías J. |paşnav6=Lirio |pêşnav6=Juan M. |paşnav7=Isasi |pêşnav7=Marcelo P. |tarîx=2016-01-01 |sernav=A new ornithopod (Dinosauria, Ornithischia) from the Upper Cretaceous of Antarctica and its palaeobiogeographical implications |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0195667115300677 |kovar=Cretaceous Research |cild=57 |rr=311–324 |doi=10.1016/j.cretres.2015.09.009 |issn=0195-6671}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ely |pêşnav=Ricardo C. |paşnav2=Case |pêşnav2=Judd A. |tarîx=2019-09-01 |sernav=Phylogeny of a new gigantic paravian (Theropoda; Coelurosauria; Maniraptora) from the Upper Cretaceous of James Ross Island, Antarctica |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0195667118300120 |kovar=Cretaceous Research |cild=101 |rr=1–16 |doi=10.1016/j.cretres.2019.04.003 |issn=0195-6671}}</ref> === Serdema senozoyîkê (66–10 milyon sal berê) === [[Wêne:Eocene-Paleocene-circumpolar.svg|thumb|Pêkhatina herika çerxa derdorî ya Antarktîkayê ji perçebûna dawî ya pira bejahî ya Antarktîkayê]] Di destpêka serdema paleojenê de girêdana pira bejahî ya pira Antarktîkayê, Antartîkayê bi Amerîkaya Başûr û her wiha bi başûrê rojhilatê Awistralyayê ve berdewam kiriye. Fauna ji formasyona La Mesetaya li nîvgirava Antarktîkayê ku dîroka wê vedigere serdema eosenê, pir dişibihe faunayên wekhev ên Amerîkaya Başûr ku ajalên wekê ajalên bi kîsik (marsupials), xenarthran, lîtoptern û ungulatesê bi sim û her wiha gondwanatheres û dibe ku meridiolestidans hebûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=History of Terrestrial Mammals in South America: How South American Mammalian Fauna Changed from the Mesozoic to Recent Times |paşnav=Defler |pêşnav=Thomas |weşanger=Springer |tarîx=2018-12-19 |isbn=978-3-319-98449-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-HWADwAAQBAJ}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Gelfo |pêşnav=Javier N. |paşnav2=Goin |pêşnav2=Francisco |paşnav3=Bauzá |pêşnav3=Nicolá |paşnav4=Reguero |pêşnav4=Marcelo |tarîx=2019-09-01 |sernav=The fossil record of Antarctic land mammals: commented review and hypotheses for future research |url=https://www.researchgate.net/publication/337086325_The_fossil_record_of_Antarctic_land_mammals_commented_review_and_hypotheses_for_future_research |kovar=researchgate.net |rr=274–292 |doi=10.13679/j.advps.2019.0021}}</ref> Hatiye texmînkirin ku ajalên bi kîsik di destpêka eosenê de ji Amerîkaya Başûr bi rêya Antarktîkayê belavê Awistralyayê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Eldridge |pêşnav=Mark D B |paşnav2=Beck |pêşnav2=Robin M D |paşnav3=Croft |pêşnav3=Darin A |paşnav4=Travouillon |pêşnav4=Kenny J |paşnav5=Fox |pêşnav5=Barry J |tarîx=2019-05-23 |sernav=An emerging consensus in the evolution, phylogeny, and systematics of marsupials and their fossil relatives (Metatheria) |url=https://doi.org/10.1093/jmammal/gyz018 |kovar=Journal of Mammalogy |cild=100 |hejmar=3 |rr=802–837 |doi=10.1093/jmammal/gyz018 |issn=0022-2372}}</ref> Nêzîkê 53 milyon sal berê Awistralya û Gîneya Nû ji Antarktîkayê veqetiyane û deriyê Tazmanyayê vebûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ball |pêşnav=Philip |paşnav2=Eagles |pêşnav2=Graeme |paşnav3=Ebinger |pêşnav3=Cynthia |paşnav4=McClay |pêşnav4=Ken |paşnav5=Totterdell |pêşnav5=Jennifer |tarîx=2013 |sernav=The spatial and temporal evolution of strain during the separation of Australia and Antarctica |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/ggge.20160 |kovar=Geochemistry, Geophysics, Geosystems |ziman=en |cild=14 |hejmar=8 |rr=2771–2799 |doi=10.1002/ggge.20160 |issn=1525-2027}}</ref> Modelên erdnîgariya Antarktîkayê nîşan didin ku ev herikîn û her wiha çerxa paşvegerê ya xwedî kirinê ji ber kêmbûna asta CO₂yê çêbûye û bûye sedema afirandina qeşayên piçûk û qeşayên mayînde yên cemserî.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=England |pêşnav=Matthew H. |paşnav2=Hutchinson |pêşnav2=David K. |paşnav3=Santoso |pêşnav3=Agus |paşnav4=Sijp |pêşnav4=Willem P. |tarîx=2017-08-01 |sernav=Ice–Atmosphere Feedbacks Dominate the Response of the Climate System to Drake Passage Closure |url=https://journals.ametsoc.org/view/journals/clim/30/15/jcli-d-15-0554.1.xml |kovar=Journal of Climate |cild=30 |hejmar=15 |rr=5775–5790 |doi=10.1175/JCLI-D-15-0554.1 |issn=0894-8755}}</ref> Her ku asta CO₂yê zêdetir kêm bûye, qeşayê dest bi berfirehbûneke bilez kiriye û cihê daristanên ku heta wê demê Antarktîkayê vedişartin girtiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=DeConto |pêşnav=Robert M. |paşnav2=Pollard |pêşnav2=David |tarîx=2003 |sernav=Rapid Cenozoic glaciation of Antarctica induced by declining atmospheric CO2 |url=https://www.nature.com/articles/nature01290 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=421 |hejmar=6920 |rr=245–249 |doi=10.1038/nature01290 |issn=1476-4687}}</ref> Ekosîstemên tundrayê li Antarktîkayê heta 14 û 10 milyon sal berê niha hebûna xwe berdewam kirine û piştre sarbûna zêdetir bûye sedema tunekirina van tundrayan.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ashworth |pêşnav=Allan C. |paşnav2=Erwin |pêşnav2=Terry L. |tarîx=2016 |sernav=Antarctotrechus balli sp. n. (Carabidae, Trechini): the first ground beetle from Antarctica |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5126512/ |kovar=ZooKeys |hejmar=635 |rr=109–122 |doi=10.3897/zookeys.635.10535 |issn=1313-2989 |pmc=5126512 |pmid=27917060}}</ref> === Serdema hemdem === Her çiqas jeolojiya Antarktîkayê bi piranî ji aliyê qeşaya parzemînî ve hatibe veşartin jî, parzemîn dikare bi teknîkên wekê ji hestkirina ji dûr ve, radara ku di bin erdê de derbas dibe û wêneyên satelîtê werin lêkolîn kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pour |pêşnav=Amin Beiranvand |paşnav2=Park |pêşnav2=Yongcheol |paşnav3=Park |pêşnav3=Tae-Yoon S. |paşnav4=Hong |pêşnav4=Jong Kuk |paşnav5=Hashim |pêşnav5=Mazlan |paşnav6=Woo |pêşnav6=Jusun |paşnav7=Ayoobi |pêşnav7=Iman |tarîx=2018-06-01 |sernav=Regional geology mapping using satellite-based remote sensing approach in Northern Victoria Land, Antarctica |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S187396521730107X |kovar=Polar Science |cild=16 |rr=23–46 |doi=10.1016/j.polar.2018.02.004 |issn=1873-9652}}</ref> Ji aliyê jeolojîk ve, Antarktîkaya Rojava pir dişibihe Andên Amerîkaya Başûr.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Antarctica and the southern oceans |paşnav=Stonehouse |pêşnav=B. |weşanger=J. Wiley |tarîx=2002 |isbn=978-0-471-98665-2 |cih=Chichester, West Sussex, England, Hoboken, NJ |kesên-din=Bernard Stonehouse |url=https://www.worldcat.org/title/50285217 |oclc=50285217}}</ref> Nîvgirava Antarktîkayê bi bilindbûna jeolojîk û veguherîna sedîmentên binê deryayê ku veguheriye kevirên metamorfîk, çêbûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Tectonic setting and evolution of the James Ross Basin, northern Antarctic Peninsula |paşnav=Elliot |pêşnav=David H. |weşanger=Geological Society of America |tarîx=1988-01-01 |rr=0 |isbn=978-0-8137-1169-0 |paşnavê-edîtor=Feldmann |pêşnavê-edîtor=Rodney M. |url=https://doi.org/10.1130/MEM169-p541 |paşnavê-edîtor2=Woodburne |pêşnavê-edîtor2=Michael O. |doi=10.1130/MEM169-p541}}</ref> Antarktîkaya Rojava bi yekbûna çend plakayên parzemînî çêbûye ku di encamê de hejmarek rêzeçiyayên li herêmê çêbûne ku rêzeçiyayên herî berbiçav çiyayên Ellsworthê bûn. Hebûna sîstema rift a Antarktîkaya Rojava bûye sedema volkanîzma li ser sinorê di navbera Antarktîkaya Rojava û Rojhilat de û her wiha bûye sedema çêbûna çiyayên Transantarktîkê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> Antarktîka Rojhilat ji aliyê jeolojîk ve devereke pirreng e. Avabûna Antarktîka Rojhilat di serdema arkeyî (4.000 –2.500 milyon sal berê) de dest pê kiriye û di serdema kambriyê de rawestiyaye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctic Marine Geology |paşnav=Anderson |pêşnav=J. B. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-521-13168-1}}</ref> Herêm li ser kratoneke kevirî hatiye avakirin ku bingeha mertala prekambriyê ava kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> Li ser bingehê komir û kevirên qûmê, kevirên kilsinî û şêl hene ku di serdemên devonî û jurasiyê de hatine danîn ku çiyayên Transantarktîkê çêbikin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Chapter 2 The Geology and Geomorphology of Antarctica |weşanger=Elsevier |tarîx=1987-01-01 |rr=7–42 |cild=16 |paşnavê-edîtor=Campbell |pêşnavê-edîtor=I. B. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0166248108701508 |series=Developments in Soil Science |paşnavê-edîtor2=Claridge |pêşnavê-edîtor2=G. G. C. |doi=10.1016/S0166-2481(08)70150-8}}</ref> Li deverên peravê çiyayên wekê rêzeçiyayê Shackletonê û Vîktorya Land û hinek şikestekên tektonîk çêbûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Paxman |pêşnav=Guy J. G. |paşnav2=Jamieson |pêşnav2=Stewart S. R. |paşnav3=Ferraccioli |pêşnav3=Fausto |paşnav4=Bentley |pêşnav4=Michael J. |paşnav5=Forsberg |pêşnav5=Rene |paşnav6=Ross |pêşnav6=Neil |paşnav7=Watts |pêşnav7=Anthony B. |paşnav8=Corr |pêşnav8=Hugh F. J. |paşnav9=Jordan |pêşnav9=Tom A. |tarîx=2017 |sernav=Uplift and tilting of the Shackleton Range in East Antarctica driven by glacial erosion and normal faulting |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/2016JB013841 |kovar=Journal of Geophysical Research: Solid Earth |ziman=en |cild=122 |hejmar=3 |rr=2390–2408 |doi=10.1002/2016JB013841 |issn=2169-9356}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Salvini |pêşnav=Francesco |paşnav2=Brancolini |pêşnav2=Giuliano |paşnav3=Busetti |pêşnav3=Martina |paşnav4=Storti |pêşnav4=Fabrizio |paşnav5=Mazzarini |pêşnav5=Francesco |paşnav6=Coren |pêşnav6=Franco |tarîx=1997 |sernav=Cenozoic geodynamics of the Ross Sea region, Antarctica: Crustal extension, intraplate strike-slip faulting, and tectonic inheritance |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1029/97JB01643 |kovar=Journal of Geophysical Research: Solid Earth |ziman=en |cild=102 |hejmar=B11 |rr=24669–24696 |doi=10.1029/97JB01643 |issn=2156-2202}}</ref> Komir cara yekem li Antarktîkayê li nêzîkê çiyayên Beardmoreyê ji aliyê Frank Wild ve di sefera Nimrod de di sala 1907an de hatiye tomar kirin û tê zanîn ku komirê pileya nizm li gelek deverên çiyayên Transantarktîkê heye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> Çiyayên prens Charles depoyên hesinê vedihewînin û li Deryaya Rossê jî qadên neftê û gaza xwezayî hene.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Times |pêşnav=Walter Sullivan Special to The New York |tarîx=1976-12-19 |sernav=Soviet Team Finds a ‘Mountain of Iron’ in Antarctica |url=https://www.nytimes.com/1976/12/19/archives/soviet-team-finds-a-mountain-of-iron-in-antarctica.html |roja-gihiştinê=2026-09-02 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331}}</ref> == Avhewa == [[Wêne:Fryxellsee Opt.jpg|thumb|Dîmenek ji qeşaya şîn ku gola Fryxell a li qirax ên çiyayên Transantarktîkê nixumandiye]] Antarktîka parzemîna herî sar, parzemîna herî bi bahoz û parzemîna herî hişk ê Dinyayê ye.<ref name=":3">{{Cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |sernav=Antarctica |roja-gihiştinê=2026-09-01 |archive-date=2022-05-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220509192134/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |url-status=dead }}</ref> Li nêzîkê peravên parzemînê, germahî di havînê de dikare ji 10 °C ê derbas bibe û di mehên zivistanê de heya -40 °C dadikeve. Li ser deverên bilind ên navendî, germahî di mehên havînê de dikare heya -30 °C dakeve û di mehên zivistanê de jî germahiya heman deverê heya -80 °C ê dadikeve. Germahiya hewayê ya xwezayî ya herî nizm a ku li ser Erdê hatiye tomarkirin di 21ê tîrmeha sala 1983an de li stasyona Vostok a Rûsyayê li Antarktîkayê bi qasê -89.2 °C hatiye tomarkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Turner |pêşnav=John |paşnav2=Anderson |pêşnav2=Phil |paşnav3=Lachlan-Cope |pêşnav3=Tom |paşnav4=Colwell |pêşnav4=Steve |paşnav5=Phillips |pêşnav5=Tony |paşnav6=Kirchgaessner |pêşnav6=Amélie |paşnav7=Marshall |pêşnav7=Gareth J. |paşnav8=King |pêşnav8=John C. |paşnav9=Bracegirdle |pêşnav9=Tom |paşnav10=Vaughan |pêşnav10=David G. |paşnav11=Lagun |pêşnav11=Victor |paşnav12=Orr |pêşnav12=Andrew |tarîx=2009 |sernav=Record low surface air temperature at Vostok station, Antarctica |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1029/2009JD012104 |kovar=Journal of Geophysical Research: Atmospheres |ziman=en |cild=114 |hejmar=D24 |doi=10.1029/2009JD012104 |issn=2156-2202}}</ref> Di sala 2010an de bi rêya satelîta germahiyeke hewayê germahiya parzemînê bi qasê −94.7 °C hatiye tomar kirin lêbelê dibe ku ji ev rêje ji sermaya li ser rûyê erdê bi bandor bûye ku li bilindahiya 2 mêtre li jorê rûyê erdê nehatiye tomar kirin ku ji bo tomarên fermî yên germahiya hewayê tê xwestin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.usatoday.com/story/weather/2013/12/10/antarctica-cold-record/3950019/ |sernav=Antarctica records unofficial coldest temperature ever |malper=USA TODAY |roja-gihiştinê=2026-09-02 |ziman=en-US |paşnav=Rice |pêşnav=Doyle}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.antarctica.gov.au/about-antarctica/weather-and-climate/weather/ |sernav=Antarctic weather – Australian Antarctic Program |malper=www.antarctica.gov.au |tarîx=2019-02-18 |roja-gihiştinê=2026-09-02 |ziman=en}}</ref> Ji ber ku piraniya Antarktîkayê ji asta deryayê ji 3.000 mêtre bilindtir e, Antarktîka ji herêma Arktîkê sartir e. Germahiya Okyanûsa Arktîkê bi rêya qeşaya deryayê ya Arktîkê ber bi parzemînê ve hatiye veguhastin û bi awayê hewaya li herêma Arktîkê nerm dibe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Climatology |paşnav=Rohli |weşanger=Jones & Bartlett Learning |tarîx=2017-06-05 |isbn=978-1-284-11998-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=umokDwAAQBAJ |paşnav2=Vega |pêşnav2=Anthony J.}}</ref> Antarktîka çoleke cemserî ye ku barîna parzemînê kêm e. Parzemîn salane bi navînî nêzîkê 150 mm av werdigire ku bi piranî bi awayê şilopeyê ye. Deverên navxweyî hişktir e û di tevahiya salê herî zêde bi qasê 50 mm baran werdigire lê herêmên peravê bi gelemperî ji 200 mm zêdetir baran werdigirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Climatology |paşnav=Rohli |weşanger=Jones & Bartlett Learning |tarîx=2017-06-05 |isbn=978-1-284-11998-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=umokDwAAQBAJ |paşnav2=Vega |pêşnav2=Anthony J.}}</ref> Li çend deverên qeşaya şîn, ba û sublîmasyon ji berfa ku dibare zêdetir berfê radike. Li geliyên hişk, heman bandor li ser bingehek kevirî çêdibe ku dibe sedema jîngeheke bêber û hişk.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fountain |pêşnav=Andrew G. |paşnav2=Nylen |pêşnav2=Thomas H. |paşnav3=Monaghan |pêşnav3=Andrew |paşnav4=Basagic |pêşnav4=Hassan J. |paşnav5=Bromwich |pêşnav5=David |tarîx=2010 |sernav=Snow in the McMurdo Dry Valleys, Antarctica |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/joc.1933 |kovar=International Journal of Climatology |ziman=en |cild=30 |hejmar=5 |rr=633–642 |doi=10.1002/joc.1933 |issn=1097-0088}}</ref> === Cudahiyên herêmî === Antarktîkaya Rojhilat ji ber bilindahiya xwe ya bilind ve ji Antarktîkaya Rojava sartir e. Eniyên hewayê bi zêde derbasê deverên navendî yên parzemînê nabin ku ev jî dibe sedem ku navenda parzemînê sar û hişk bimînin û dibe sedema ku bayên deverê bi leza nerm bimînin. Barîna berfa li beşa perava Antarktîkayê barîneke pir gelemperî ye ku li wir di nav 48 demjimêran de berf dikare bi qasê 1.22 mêtreyê bibare. Li qiraxa parzemînê, bayên katabatîk ên bihêz ên ji platoya cemserî pir caran bi hêza bahozê çêdibin. Di mehên havînê de ji ber ku her roj 24 demjimêrên tîrêjên rojê li wir tên wergirtin, li Cemsera Başûr ji ekvatorê zêdetir tîrêjên rojê digihîjin rûyê erdê.<ref name=":3" /> === Guherîna avhewayê === [[Wêne:20201210 Antarctica ice mass variation - NASA GRACE-en.svg|thumb|Guherîna navînî ya girseya qeşaya Antarktîkê ku ji sala 2002an vir ve salane bi qasî 100 milyar ton e]] Tevê devera xwe yê îzolekirî, Antarktîka di dehsalên dawî de ji ber belavbûna gazên serayê, germ bûye û hinek ji beşên qeşayên xwe winda kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singh |pêşnav=Hansi A. |paşnav2=Polvani |pêşnav2=Lorenzo M. |tarîx=2020-10-08 |sernav=Low Antarctic continental climate sensitivity due to high ice sheet orography |url=https://www.nature.com/articles/s41612-020-00143-w |kovar=npj Climate and Atmospheric Science |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=3 |hejmar=1 |rr=39 |doi=10.1038/s41612-020-00143-w |issn=2397-3722}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Casado |pêşnav=Mathieu |paşnav2=Hébert |pêşnav2=Raphaël |paşnav3=Faranda |pêşnav3=Davide |paşnav4=Landais |pêşnav4=Amaelle |tarîx=2023 |sernav=The quandary of detecting the signature of climate change in Antarctica |url=https://www.nature.com/articles/s41558-023-01791-5 |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=13 |hejmar=10 |rr=1082–1088 |doi=10.1038/s41558-023-01791-5 |issn=1758-6798}}</ref> Antarktîkaya Rojava ji sala 1950an heta sala 2000an di heyamên dehsalan de ji 0,1 °C zêdetir germ bûye û nîvgirava Antarktîkayê ya ku li ber çavan e ji nîvê sedsala 20an vir ve bi qasê 3 °C germ bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://discoveringantarctica.org.uk/climate-change/impacts-of-climate-change/ |sernav=Impacts of climate change |malper=Discovering Antarctica |roja-gihiştinê=2026-09-02 |ziman=en-GB}}</ref> Antarktîkaya Rojhilat ku li gorî Antarktîkaya Rojava sar e û avhewaya deverê sekan (stabîl) heta salên 2000î germahî nîşan nedaye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Clem |pêşnav=Kyle R. |paşnav2=Fogt |pêşnav2=Ryan L. |paşnav3=Turner |pêşnav3=John |paşnav4=Lintner |pêşnav4=Benjamin R. |paşnav5=Marshall |pêşnav5=Gareth J. |paşnav6=Miller |pêşnav6=James R. |paşnav7=Renwick |pêşnav7=James A. |tarîx=2020 |sernav=Record warming at the South Pole during the past three decades |url=https://www.nature.com/articles/s41558-020-0815-z |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=10 |hejmar=8 |rr=762–770 |doi=10.1038/s41558-020-0815-z |issn=1758-6798}}</ref> Li dora Antarktîkayê, Okyanûsa Başûr ji her okyanûseke din zêdetir germahiya okyanûsê kişandiye û li kûrahiyên bi qasê 2.000 mêtreyan germbûneke berbiçav çêbûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bourgeois |pêşnav=Timothée |paşnav2=Goris |pêşnav2=Nadine |paşnav3=Schwinger |pêşnav3=Jörg |paşnav4=Tjiputra |pêşnav4=Jerry F. |tarîx=2022-01-17 |sernav=Stratification constrains future heat and carbon uptake in the Southern Ocean between 30°S and 55°S |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8764023/ |kovar=Nature Communications |cild=13 |hejmar=1 |rr=340 |doi=10.1038/s41467-022-27979-5 |issn=2041-1723 |pmc=8764023 |pmid=35039511}}</ref> Li dora Antarktîka Rojava, okyanûs ji sala 1955an vir ve bi qasê 1 °C germ bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://discoveringantarctica.org.uk/climate-change/impacts-of-climate-change/ |sernav=Impacts of climate change |malper=Discovering Antarctica |roja-gihiştinê=2026-09-02 |ziman=en-GB}}</ref> Germbûna [[Okyanûsa Başûr]] a li dora Antarktîkayê bûye sedema qelsbûn an jî hilweşîna refikên qeşayên ku li derveyî qeşayan digeriyan û hevsengiya wan pêk dianiyan. Her çiqas perê qeşayên Antarktîkaya Rojhilat ku berdewam dike ku li hundirê welêt qeşayê zêde bike jî gelek cemedên peravê giraniya xwe winda dikin û paşve dikişin ku ev jî dibe sedema windabûna giştî ya qeşayên li seranserê Antarktîkayê.<ref name=":4">{{Cite web |url=https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/downloads/report/IPCC_AR6_WGI_Chapter09.pdf |sernav=Chapter 9: Ocean, Cryosphere and Sea Level Change}}</ref> Hatiye payîn ku heta sala 2100an ku windabûna qeşaya li Antarktîkayê bi qasê 11 santî metreyan bilindbûna asta deryayê ya gerdûnî zêde bike.<ref name=":4" /> Bi germbûna zêdetir re îhtimala bêîstîqrariyê pir zêdetir dibe û dikare bilindbûna asta deryayê ya gerdûnî ya sedsala 21ê du caran zêdetir bike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bamber |pêşnav=Jonathan L. |paşnav2=Oppenheimer |pêşnav2=Michael |paşnav3=Kopp |pêşnav3=Robert E. |paşnav4=Aspinall |pêşnav4=Willy P. |paşnav5=Cooke |pêşnav5=Roger M. |tarîx=2019-06-04 |sernav=Ice sheet contributions to future sea-level rise from structured expert judgment |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6561295/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=116 |hejmar=23 |rr=11195–11200 |doi=10.1073/pnas.1817205116 |issn=1091-6490 |pmc=6561295 |pmid=31110015}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Horton |pêşnav=Benjamin P. |paşnav2=Khan |pêşnav2=Nicole S. |paşnav3=Cahill |pêşnav3=Niamh |paşnav4=Lee |pêşnav4=Janice S. H. |paşnav5=Shaw |pêşnav5=Timothy A. |paşnav6=Garner |pêşnav6=Andra J. |paşnav7=Kemp |pêşnav7=Andrew C. |paşnav8=Engelhart |pêşnav8=Simon E. |paşnav9=Rahmstorf |pêşnav9=Stefan |tarîx=2020-05-08 |sernav=Estimating global mean sea-level rise and its uncertainties by 2100 and 2300 from an expert survey |url=https://www.nature.com/articles/s41612-020-0121-5 |kovar=npj Climate and Atmospheric Science |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=3 |hejmar=1 |rr=18 |doi=10.1038/s41612-020-0121-5 |issn=2397-3722}}</ref> Ava heliyayî ya nû ya ji qeşayê ava binê Antarktîkayê ya şor firk dike û şaneya jêrîn a gera serûbinkirina Okyanûsa Başûr (SOOC) qels dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Silvano |pêşnav=Alessandro |paşnav2=Rintoul |pêşnav2=Stephen Rich |paşnav3=Peña-Molino |pêşnav3=Beatriz |paşnav4=Hobbs |pêşnav4=William Richard |paşnav5=van Wijk |pêşnav5=Esmee |paşnav6=Aoki |pêşnav6=Shigeru |paşnav7=Tamura |pêşnav7=Takeshi |paşnav8=Williams |pêşnav8=Guy Darvall |tarîx=2018 |sernav=Freshening by glacial meltwater enhances melting of ice shelves and reduces formation of Antarctic Bottom Water |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5906079/ |kovar=Science Advances |cild=4 |hejmar=4 |rr=eaap9467 |doi=10.1126/sciadv.aap9467 |issn=2375-2548 |pmc=5906079 |pmid=29675467}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pan |pêşnav=Xianliang L. |paşnav2=Li |pêşnav2=Bofeng F. |paşnav3=Watanabe |pêşnav3=Yutaka W. |tarîx=2022-01-10 |sernav=Intense ocean freshening from melting glacier around the Antarctica during early twenty-first century |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8748732/ |kovar=Scientific Reports |cild=12 |hejmar=1 |rr=383 |doi=10.1038/s41598-021-04231-6 |issn=2045-2322 |pmc=8748732 |pmid=35013425}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/downloads/report/IPCC_AR6_WGI_Chapter09.pdf |sernav=Chapter 9: Ocean, Cryosphere and Sea Level Change}}</ref> Her çiqas bandorên tevahî tê payîn ku di nav çend sedsalan de çêbibin jî, li gorî hinek lêkolînan, hilweşîna tevahî ya SOOCê dikare di navbera 1.7 °C û 3 °C germbûna gerdûnî de çêbike. Ev barîna kêm ê li nîvkada başûr û barîna zêde yê li nîvkada bakur, dibe sedema kêmbûna masîgirî ya li Okyanûsa Başûr û hilweşîna potansiyel a hinek ekosîstemên deryayî vedigire.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2023-03-29 |sernav='Dramatic' changes to Southern Ocean by 2050 likened to The Day After Tomorrow plot |url=https://www.abc.net.au/news/2023-03-30/dramatic-south-ocean-circulation-changes-study/102154690 |roja-gihiştinê=2026-09-03 |xebat=ABC News |ziman=en-AU}}</ref> Her çiqas gelek cureyên Antarktîkayê nehatibin keşifkirin jî, zêdebûna flora Antarktîkayê ya belgekirî heye û ji u bo parastina jîngeheke guncavê faunayên mezin ên wekê pengûenan zehmetî hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roland |pêşnav=Thomas P. |paşnav2=Bartlett |pêşnav2=Oliver T. |paşnav3=Charman |pêşnav3=Dan J. |paşnav4=Anderson |pêşnav4=Karen |paşnav5=Hodgson |pêşnav5=Dominic A. |paşnav6=Amesbury |pêşnav6=Matthew J. |paşnav7=Maclean |pêşnav7=Ilya |paşnav8=Fretwell |pêşnav8=Peter T. |paşnav9=Fleming |pêşnav9=Andrew |tarîx=2024 |sernav=Sustained greening of the Antarctic Peninsula observed from satellites |url=https://www.nature.com/articles/s41561-024-01564-5 |kovar=Nature Geoscience |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=17 |hejmar=11 |rr=1121–1126 |doi=10.1038/s41561-024-01564-5 |issn=1752-0908}}</ref> Helandina erdên cemed girtî dibe ku ji bo erdên bê cemed bibe sedema gazên serayê û qirêjiya cemedgirtî ya berê ku bi helandinê re derdikeve holê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Potapowicz |pêşnav=Joanna |paşnav2=Szumińska |pêşnav2=Danuta |paşnav3=Szopińska |pêşnav3=Małgorzata |paşnav4=Polkowska |pêşnav4=Żaneta |tarîx=2019-02-15 |sernav=The influence of global climate change on the environmental fate of anthropogenic pollution released from the permafrost: Part I. Case study of Antarctica |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S004896971833612X |kovar=Science of The Total Environment |cild=651 |rr=1534–1548 |doi=10.1016/j.scitotenv.2018.09.168 |issn=0048-9697}}</ref> Germbûna Antarktîkayê û guhertinên têkildar di gera Okyanûsa Başûr de dikarin bandorê li şêwazên avhewayê yên li hinek deverên Afrîkayê jî bikin ku dikare bandor li barîna herêmî û guherîna germahiyê bike.<ref>{{Cite book |sernav=Meredith, M. P.; et al. (2025). Antarctica and the Earth System. Routledge. pp. 1–18.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Trisos, C. H.; et al. (2022). Climate Change 2022: Impacts, Adaptation and Vulnerability. Cambridge University Press. pp. 1285–1455.}}</ref> Ger germahî ji asta sala 2020an 2 °C kêmtir nebe, ihtimal heye ku qata qeşayê ya Antarktîkaya Rojava bi tevahî bihele.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lau |pêşnav=Sally C. Y. |paşnav2=Wilson |pêşnav2=Nerida G. |paşnav3=Golledge |pêşnav3=Nicholas R. |paşnav4=Naish |pêşnav4=Tim R. |paşnav5=Watts |pêşnav5=Phillip C. |paşnav6=Silva |pêşnav6=Catarina N. S. |paşnav7=Cooke |pêşnav7=Ira R. |paşnav8=Allcock |pêşnav8=A. Louise |paşnav9=Mark |pêşnav9=Felix C. |paşnav10=Linse |pêşnav10=Katrin |paşnav11=Strugnell |pêşnav11=Jan M. |tarîx=2023-12-22 |sernav=Genomic evidence for West Antarctic Ice Sheet collapse during the Last Interglacial |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.ade0664 |kovar=Science |weşanger=American Association for the Advancement of Science |cild=382 |hejmar=6677 |rr=1384–1389 |doi=10.1126/science.ade0664}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Naughten |pêşnav=Kaitlin A. |paşnav2=Holland |pêşnav2=Paul R. |paşnav3=De Rydt |pêşnav3=Jan |tarîx=2023 |sernav=Unavoidable future increase in West Antarctic ice-shelf melting over the twenty-first century |url=https://www.nature.com/articles/s41558-023-01818-x |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=13 |hejmar=11 |rr=1222–1228 |doi=10.1038/s41558-023-01818-x |issn=1758-6798}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Garbe |pêşnav=Julius |paşnav2=Albrecht |pêşnav2=Torsten |paşnav3=Levermann |pêşnav3=Anders |paşnav4=Donges |pêşnav4=Jonathan F. |paşnav5=Winkelmann |pêşnav5=Ricarda |tarîx=2020 |sernav=The hysteresis of the Antarctic Ice Sheet |url=https://www.nature.com/articles/s41586-020-2727-5 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=585 |hejmar=7826 |rr=538–544 |doi=10.1038/s41586-020-2727-5 |issn=1476-4687}}</ref> Hatiye payîn ku windabûna vê qata qeşayê heye bi tevahî ji holê rabe ev pêvajo bi qasê 500 û 13.000 sal berxwe bide.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-09-03 |ziman=en |doi=10.1126/science.abn7950}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://climatetippingpoints.info/2022/09/09/climate-tipping-points-reassessment-explainer/ |sernav=Exceeding 1.5°C global warming could trigger multiple climate tipping points – paper explainer |malper=climatetippingpoints.info |tarîx=2022-09-09 |roja-gihiştinê=2026-09-03 |ziman=en |paşnav=dvdmckay}}</ref> Ger qeşaya bilind hilweşe dibe ku asta deryayê bi qasê 3,3 mêtre bilind bibe û bi helandina qeşayên li ser çiyayan qeşayên bilind jî dibe ku asta deryayê bi qasê 4,3 metreyan bilind bike.<ref>{{Cite web |url=https://www.the-cryosphere.net/7/375/2013/tc-7-375-2013.pdf |sernav=Bedmap2: improved ice bed, surface and thickness datasets for Antarctica}}</ref> Qata qeşaya Antarktîkaya Rojhilat ku li gorî deverên qeşayî yên din gelek aram e tenê dikare bi qasê 0,5 mête heta 0,9 mêtreyê asta deryayê bilind bike ku ev jî beşek piçûk ê ji bilind bûna 53,3 mêtreyan e ku di tevahiya helandina qata qeşayê de pêk tê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Crotti |pêşnav=Ilaria |paşnav2=Quiquet |pêşnav2=Aurélien |paşnav3=Landais |pêşnav3=Amaelle |paşnav4=Stenni |pêşnav4=Barbara |paşnav5=Wilson |pêşnav5=David J. |paşnav6=Severi |pêşnav6=Mirko |paşnav7=Mulvaney |pêşnav7=Robert |paşnav8=Wilhelms |pêşnav8=Frank |paşnav9=Barbante |pêşnav9=Carlo |paşnav10=Frezzotti |pêşnav10=Massimo |tarîx=2022-09-10 |sernav=Wilkes subglacial basin ice sheet response to Southern Ocean warming during late Pleistocene interglacials |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9464198/ |kovar=Nature Communications |cild=13 |hejmar=1 |rr=5328 |doi=10.1038/s41467-022-32847-3 |issn=2041-1723 |pmc=9464198 |pmid=36088458}}</ref> Ji ber ku germahiya gerdûnî li dora 3°C zêde bûye, deverên xeternak ên wekê Hewza Wilkes û Hewza Aurora dibe ku di nav 2.000 salan de bimînin di bin avê de<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-09-03 |ziman=en |doi=10.1126/science.abn7950}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://climatetippingpoints.info/2022/09/09/climate-tipping-points-reassessment-explainer/ |sernav=Exceeding 1.5°C global warming could trigger multiple climate tipping points – paper explainer |malper=climatetippingpoints.info |tarîx=2022-09-09 |roja-gihiştinê=2026-09-03 |ziman=en |paşnav=dvdmckay}}</ref> û dibe ku li van deveran bilindbûna asta deryayê bigihîje 6,4 metreyan.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pan |pêşnav=Linda |paşnav2=Powell |pêşnav2=Evelyn M. |paşnav3=Latychev |pêşnav3=Konstantin |paşnav4=Mitrovica |pêşnav4=Jerry X. |paşnav5=Creveling |pêşnav5=Jessica R. |paşnav6=Gomez |pêşnav6=Natalya |paşnav7=Hoggard |pêşnav7=Mark J. |paşnav8=Clark |pêşnav8=Peter U. |tarîx=2021 |sernav=Rapid postglacial rebound amplifies global sea level rise following West Antarctic Ice Sheet collapse |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8087405/ |kovar=Science Advances |cild=7 |hejmar=18 |rr=eabf7787 |doi=10.1126/sciadv.abf7787 |issn=2375-2548 |pmc=8087405 |pmid=33931453}}</ref> === Tenikbûna tebeqeya ozonê === [[Wêne:NASA and NOAA Announce Ozone Hole is a Double Record Breaker.png|thumb|Wêneya qula herî mezin a di tebeqeya ozonê de ku di meha îlona sala 2006an de hatiye tomarkirin]] Zanyaran ji salên 1970an vir ve li ser qata ozona di atmosfera li jor ê Antarktîkayê lêkolîn dikin. Di sala 1985an de zanyarên brîtanî li ser daneyên ku wan li stasyona lêkolîn a Halley ya li ser çemê cemeda Brunt berhev kiribûn dixebitin, wan qadeke mezin a bi rêjeya ozonê ya nizm li ser Antarktîkayê keşiv kirine. 'Qula tebeqeya ozonê' hema hema tevahiya parzemînê vedigire û di meha îlona sala 2006an de gihîştiye asta xwe ya herî mezin ku bûyera herî dirêj a mayînde ye, di sala 2020an de pêk hatiye. Ev tenikbûna tebeqeya ozonê ji ber belavbûna klorofluorokarbon û halonên di atmosferê de çêdibe ku ev made tebeqeya ozonê bi gazên din perçe dikin. Şert û mercên pir sar ên Antarktîkayê bûne sedem ku ewrên stratosferîk ên cemserî çêbibin. Ewr wekê katalîzator ji bo reaksiyonên kîmyewî tevdigerin ku di dawiyê de dibin sedema hilweşîna ozonê. Protokola Montreal a sala 1987an belavbûna madeyên ku ozonê kêm dikin sinordar kiriye. Tê pêşbînîkirin ku qula ozon an li jor ê Antarktîkayê hêdî hêdî winda bibe ku heta salên 2060î.tê payîn ku asta ozonê vegere nirxên ku herî dawî ya ku di salên 1980î de hatine tomarkirin. Di heman demê de tenikbûna ozonê dikare di stratosferê de bibe sedema sarbûna bi qasê 6 °C ê. Sarbûn girseya cemserî xurt dike û bi vî awayî rê li ber derketina hewaya sar a nêzîkê Cemsera Başûr digire ku ev jî di encamê de girseya parzemînî ya tebeqeya qeşaya Antarktîkaya Rojhilat sar dike. Herêmên li derdora Antarktîkayê, bi taybetî nîvgirava Antarktîkayê rastî germahiyên bilindtir tên ku ev yek jî helîna qeşayê bileztir dike. Ev model destnîşan dikin ku tenikbûna ozonê û bandora vorteksa cemserî ya zêde dibe ku dibe sedema zêdebûna dirêjahiya qeşaya deryayê jî pêvajoyeke ji destpêka çavdêriya di dawiya salên 1970î ve heta sala 2014an berdewam kiriye. Ev model destnîşan dikin ku kêmbûna ozonê û bandora vorteksa cemserî ya ku zêde dibe, dibe ku ji ber sedema zêdebûna dirêjahiya qeşaya deryayê jî be ku ji dema destpêkirina çavdêriyên di dawiya salên 1970î heta sala 2014an berdewam kiriye. Ji wî demê ve rûbera qeşaya deryaya Antarktîkayê bi awayekê bilez kêm bûye. == Biyocûre == Tê dîtin piraniya cureyên li Antarktîkayê cisnê cureyên ku bi milyonan salan berê li wir jiyane ne ne. Ji ber vê yekê hatiye payîn ku ev cûre ji gelek çerxên qeşayê sax mane ku cure di demên avhewaya pir sar de li deverên germtir ên îzolekirî yên wekê deverên bi germahiya jeotermal an jî deverên ku di seranserê avhewaya sar de bê qeşa mane, sax mane. === Fauna === [[Wêne:Kaiserpinguine mit Jungen.jpg|thumb|Dîmenek ji pengûenên împerator û cûcik ên wan]] Kermêşa bêfirîn ''Belgica antarctica'', ajala herî mezin e ku bi tevahî ajaleke bejayî ya li Antarktîkayê ye ku digihîje mezinahiya 6 mm. Krîla Antarktîkayê ku di komên mezin de kom dibe, cureya bingehîn a ekosîstema [[Okyanûsa Başûr]] e û [[Organîzm|organîzmayeke]] xwarina girîng ê ajalên wekê balîna, fok, fokên pilingî, fokên bi mû, masiyên qeşayê û gelek cureyên çûkên wekê pengûen û albatrosê ye. Hinek cureyên ajalên deryayî hene û rasterast an nerasterast bi fîtoplanktonê ve girêdayî ne. [[Jiyana deryayî]] ya Antarktîkayê pengûen, balînayên şîn, orka, masiyên mezin û fokên bi mû vedihewîne. Foka Antarktîkayê di sedsalên 18 û 19an de ji ber çermê wan ji aliyê nêçîrvanên fokên ku ji Dewletên Yekbûyî û Keyaniya Yekbûyî hatine bi awayekê zêde hatine girtin. [[Foka leopar|Fokên pilingî]] di ekosîstema Antarktîkayê de nêçîrvanên herî baş in û ji bo lêgerîna xwarinê li seranserê Okyanûsa Başûr digerin. Nêzîkê 40 cureyên çûkan hene ku li Antarktîkayê an jî nêzî Antarktîkayê dîjîn ku di nav wan de cureyên petrelan, penguenan, kormoran û kevok hene. Çend cureyên çûkan ên din serdana okyanûsa li dora Antarktîkê dikin ku di nav wan de hinek ji wan ku bi gelemperî li Arktîkê dijîn hene. Pengûena împerator tekane pengûen e ku di zivistanê de li Antarktîkayê cucikê xwe dertînin; ew û pengûena Adelie ji hemî pengûen ên din dûrtir li başûr cûcik ên xwe dertînin. Di sala 2010an de hêjmara populasyona jiyana deryayî ya ku ji aliyê nêzîkê 500 lêkolîneran ve di dema sala cemserî vavneteweyî de hatiye kirin, hate weşandin. Hatiye diyarkirin ku di lêkolînê de zêdetirî 235 organîzmayên deryayî li her du herêmên cemserî yên cuda dijîn û bi vê awayê di navbera devereke bi qasê 12.000 kîlometre ye, dijîn. Ajalan mezin ên wekê hinek balîna û çûk salane vê rêwîtiyê dikin. Formên jiyanê ya biçûktir ên wekê xiyar û şemalokên azad ên avjen, di herdu okyanûsên cemser de jî têne dîtin. Faktorên ku dikarin di belavbûna wan de bibin alîkar, cûdahiyên germahiyê di navbera okyanûsa kûr ê li cemseran û ekvatorê de ne ku ji 5 °C ê zêdetir nebin û pergalên sereke yên herikînê an kemerên veguhastinên deryayî yên ku dikarin hêk û larvayan veguhezînin in. Di meha çileya sala 2025an de dabeş bûna çiyayê mezin ên cemedê A-84 (ku bi mezinahiya xwe dişibihe bajarê Şîkagoyê) ji Shela Cemeda George VI derfetek kêm peyda kiriye ku bikaranîna keştiyên binavî yên robotîk, qata deryaya di bin refikên cemed ên li ser avê de were keşifkirin. Lêkolîneran di kûrahiyên heta 1300 metreyan de ekosîstemên bi awayekê neçaverêkirî mercanên mezin, singer ên kevnar, masiyên cemedê, pîrî yên mezin ên deryayî û heta heştpê hatine dîtin, kifş kirine. Dibe ku ev ekosîstem cureyên nû yên ku bi sedsalan veşartî mane û ji aliyê herikînên okyanûs ên ku xurekê hildigirin ve hatine xwedîkirin, vedihewînin. === Flora === Di seranserê dîroka xwe de Antarktîka gelek jiyana cûreyên nebatan dîtiye. Di serdema kretasye de li parzemîn ekosîstemek fern-conifer ê serdest hebû ku di dawiya heman serdemê de veguheriye daristaneke barana nerm. Di dema neojena sartir de (17–2,5 milyon sal berê) ekosîstemeke tundrayê cihê daristanên baranê girtiye. Avhewaya Antarktîkaya îro rê nadeye ku nebatên li parzemînê zêde belav bibin. Hewaya sar ê zêde, bêwespiya axê û kêmbûna şilebûna hewayê û tîrêjên rojê mezinbûna nebatan asteng dike ku bûye sedema cûrbecûrbûna cureyan a kêm bibin û belavbûna wan kêm bibin. Floraya parzemînê bi piranî ji brîofîtan pêk dihatin ku di nav de 25 cureyên nebatên kezeba sor û 100 cureyên nebatên kevzê hebûn. Sê cureyên riwekên kulîlkdar hene ku hemî li Nîvgirava Antarktîkayê têne dîtin. Di nav van riwekan de Deschampsia antarctica (giyayê porî yê Antarktîkayê), Colobanthus quitensis ( înciyê yê Antarktîkayê) û Poa annua cureyeke ji derveyî parzemînê hatiye (giyayê şîn ê salane) hene. === Organîzmayên din === Ji 700 cureyên algeyê li Antarktîkayê hene ku nêzîkê nîvê wan fîtoplanktonên deryayî ne. Algeyê berfê yên pirreng bi taybetî di havînê de li herêmên peravê pir in. Ji ber ku av cemed digire hemî xwê ya avê (ava şor) ji avê diavêje derve û ji ber ku ev ava şor di nav depoyên ava şor de kom dibe, mîkroorganîzmayên razayî jî vedihewîne. Her wiha heta cemeda deryayê jî dikare komên ekolojîk ên bêhempa vehewîne. Dema ku qeşa dest bi helandinê dike, depoyên ava şor fireh dibin û dikarin bi hev re kanalên ava şor çêbikin û kevza di hindurê depoyan de dikarin ji nû ve şiyar bibin û heta cemidîna din ji nû ve geş bibin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commons|Antarctica|Antarktîka}} {{Parzemîn}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Antarktîka| ]] [[Kategorî:Cîhan]] [[Kategorî:Parzemîn]] 5nlzsvn0w1uojkffzx9dc4gh86n4sps 2091534 2091533 2026-09-04T18:42:24Z Penaber49 39672 2091534 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdanka giştî}} '''Antarktîka'''<ref>{{Îzolî, 2007|r=1138|jêgirtin=Antarktîka}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ferhenga Erdnîgarîyê (Coğrafya)|Ferhenga Erdnîgarîyê]]|paşnav=Önen|pêşnav=Abdurrahman |weşanger=Stembol: Doz|sal=2008|rûpel=36}}</ref> yan jî '''Antarktîk'''{{Çavk}} ({{Bi-la|Antarctica}}) yek ji [[parzemîn]]ên cîhanê ye ku parzemîna herî başûr ê dinyayê û parzemîna herî kêm nifûs a cîhanê ye. Parzemîn bi tevahî li başûrê çembera Antarktîkayê ye û ji aliyê [[Okyanûsa Başûr]] (ku wekê Okyanûsa Antarktîkayê jî tê zanîn) ve hatiye dorpêçkirin ku [[Cemsera Başûr]] a erdnîgarî vedihewîne. Di heman demê de Antarktîka pêncem parzemîna herî mezin ê cîhanê ye ku bi qasê ji %40 ji [[Ewropa|Ewropayê]] mezintir e û rûbera parzemînê bi qasê 14.200.000 km² rûerd (an rûqeşa) vegirtiye. Piraniya Antarktîkayê bi qata qeşayê ya Antarktîkayê ve hatiye nixumandin ku qalindahiya navînî ya qeşayê bi qasê 1,9 km ye. Antarktîka bi navînî parzemîna herî sar, herî hişke û parzemîna herî bi ba û bahoz ê cîhanê ye û parzemîn ji asta deryayê xwedî bilindahiyeke navînî ye. Antarktîka bi piranî ji çoleke cemserî pêk hatiye ku barîna salane li peravê zêdetirî 200 mm ye û berf û barana li hundirê parzemînê gelek kêm e. Qeşayên parzemîn di warê ava şîrîn de gelek dewlemend e ku nêzîkê ji %70ê rezervên ava şirîn ên cîhanê li Antarktîkayê cemedgirtî ye. Hatiye payîn ger ku qeşaya Antarktîkayê bihele, dê asta deryayê ya [[Cîhan|cîhanê]] bi qasê 60 mêtreyan bilind bibe. Her wiha Antarktîka xwediyê rekora germahiya herî nizm a pîvandî yê li ser rûyê [[Dinya (gerstêrk)|Erdê]] ye ku nizmahiya germahiya bi qasê −89.2 °C hatiye pîvandin. Germahiya herêmên peravê di havînê de dikare bi qasê 10 °C bilind bibe. Cureyên xwemaliyên ajalan kêzik, nematod, pengûen, fok û tardigrad in. Li cihên ku nebat lê hene, bi piranî bi awayê liken an kevzê ye. Refên qeşayê yên Antarktîkayê dibe ku cara yekem di sala 1820an de, di dema sefereke rûsî de ku ji aliyê Fabian Gottlieb von Bellingshausen û Mikhail Lazarev ve hatibû birêvebirin, hatine dîtin. Di dehsalên piştê seferên wan, di seferên fransî, amerîkî û brîtanî de li parzemînê lêkolînên zêdetir hatine kirin. Yekem derketina piştrastkirî ya Antarktîkayê ji aliyê tîmeke norwêcî ve di sala 1895an de pêk hatiye. Di destpêka sedsala 20an de, çend seferên navxwe yên parzemînê çêbûne. Lêkolînerên brîtanî Douglas Mawson, Edgeworth David û Alistair Mackay yekem kes bûn ku di sala 1909an de gihîştine [[Cemsera Başûr]] a manyetîkî û cemsera başûr a erdnîgarî jî yekem car di sala 1911an de lêkolînerê norwêcî Roald Amundsen gihiştiye cemserê. Ji aliyê îdarî ve Antarktîka ji aliyê nêzîkê 30 welatan ve tê birêvebirin ku hemî jî endamên sîstema peymana Antarktîkayê ya sala 1959an in. Li gorî şertên peymanê, çalakiyên leşkerî, kolandinên kanên madenê, teqînên nukleerî û avêtina bermayiyên nukleerî li Antarktîkayê qedexe ne. Geştiyarî, masîgirtin û lêkolîn çalakiyên sereke yên mirovan li Antarktîkayê û li derdora Antarktîkayê hene. Di mehên havînê de nêzîkê 5.000 kes li stasyonên lêkolînê dimînin û ev hejmar di mehên zivistanê de dadikeve 1.000 kesan. Her çiqas parzemîn dûr be jî, çalakiyên mirovan bi rêya qirêjî, guherîna avhewayê û bi rêya tenikbûna [[tebeqeya ozonê]] bandoreke neyînî li ser Antarktîkayê dihêle. Helîna qata qeşayê ya [[Antarktîkaya Rojava]] ya ku potansiyeleke nearam e, di pêşbîniyên bilindbûna [[asta deryayê]] yên di asta sedsalê de bûye sedema nezelaliyeke herî mezin û heman helîn bandorê li ser serûbinkirina gera [[Okyanûsa Başûr]] jî dike ku di dawiyê de dikare bibe sedema bandorên girîng li ser avhewaya [[Nîvkada Başûr]] û hilberîna Okyanûsa Başûr. == Etîmolojî == [[Wêne:1657 map Polus Antarcticus.jpg|thumb|Nexşeya cemserî ya herî başûrê Dinyayê]] Navê ku ji parzemînê hatiye dayîn ji peyva antarktîka hatiye ku ji peyva fransî ya navîn ''antartique'' an ''antarctique'' ('li hemberî Arktîkê') û piştre ji peyva latînî ''antarcticus'' ('li hemberî bakur') hatiye. Navê Antarktîkus ji peyvên yewnanî ἀντι- ('dij-') û ἀρκτικός (arktikos, 'ya hirçê [Ursa Major], bakur') hatiye.<ref name=":0">{{Cite book |sernav=Lettinck 2021, p. 158.}}</ref> Fîlozofê yewnanî Arîstoteles li dora 350 {{bz}} de di ''Meteorolojiyê'' de li ser "herêma Antarktîkê" nivîsandiye. Li gorî raporê, erdnîgarnasê yewnanî Marinusê ji Tîrusê ev nav di nexşeya xwe ya cîhanê ya sedsala duyem a {{pz}} de ku niha winda bûye, bi kar aniye. Nivîskarên romayî Gaius Julius Hyginus û Apuleius ji bo cemsera başûr navê yewnanî yê latînîkirî polus antarcticus bi kar anîne ku ji wir peyva fransî ya kevin ''pole antartike'' (nûjen ''pôle antarctique'')<ref>{{Cite book |sernav=Hyginus 1992, p. 176.}}</ref> ku di sala 1270an de hatiye piştrastkirin û ji wir jî peyva îngilîziya navîn pol antartik ku cara yekem di lêkolîneke ji aliyê nivîskarê îngilîzî Geoffrey Chaucer ve hatiye nivîsandin, hatiye wergirtin.<ref name=":0" /> Ramanên ewropî yên di derbarê hebûna Terra Australis ku parzemîneke berfirehê li başûrê dûr ê cîhanê ye ku ji bo hevsengî kirina axên bakurê [[Ewropa]], [[Asya]] û [[Afrîkaya Bakur]] pêk tîne, wekê têgeheke rewşenbîrî, ji kevnariya klasîk ve hebû. Ji ber vê yekê ''Terra Australis'' navê ku ji bo hemî girseyên bejayî yên hîpotetîk ên ku tê pêşniyar kirin ku li cihê ku niha tê zanîn Antarktîka heye, hatibû bikaranîn.<ref>{{Cite book |sernav=Mericq 1987, pp. 90–91: 'They published maps and charts based on the hypothesis that Tierra del Fuego was the beginning of that Terra Australis. The first person ever to have rights over these lands was Pedro Sancho de la Hoz, who received them through a special decree signed by Emperor Charles V on 24 January 1539.'}}</ref> Îdiaya hebûna axek wisa heta keşfkirina Awistralyayê ku ji aliyê ewropiyan ve hatiye keşfkirin, berdewam kiriye.<ref>{{Cite book |sernav=Scott, Hiatt & McIlroy 2012, pp. 2–3.}}</ref> Di destpêka sedsala 19an de keşifger Matthew Flinders guman li hebûna parzemîneke cuda yê li başûrê Awistralyayê (ku di wê demê wekê New Holland hatiye binavkirin) kiriye û ji ber vê yekê pêşniyar kiriye ku li cihê wê navê "Terra Australis" ji bo [[Awistralya|Awistralyayê]] were bikar anîn.<ref>{{Cite book |sernav=Cawley 2015, p. 130.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=McCrone & McPherson 2009, p. 75.}}</ref> Di sala 1824an de rayedarên kolonyal ên li Sîdneyê bi fermî navê parzemîna New Hollandê wekê Awistralya guhertine û peyva "Terra Australis" wekê referansek ji bo navê Antarktîkayê hiştine. Di dehsalên piştre de, erdnîgaran hevokên wekê "parzemîna Antarktîkayê" bi kar anîne. Wan li cihê vê navê li naveke helbestî geriyane û navên wekê ''Ultima'' û ''Antipodea'' pêşniyar kirine.<ref>{{Cite book |sernav=Cameron-Ash 2018, p. 20.}}</ref> Ji bo binavkirina parzemînê navê Antarktîka di salên 1890î de hatiye pejirandin û bikaranîna yekem ê vê navê ji aliyê kartografê skotlendî John George Bartholomew pêk hatiye.<ref>{{Cite web |url=https://digital.nls.uk/bartholomew/highlights/antarctica.html#:~:text=Edinburgh%20geographer%20and%20mapmaker%20John,since%20the%20first%20century%20AD. |sernav=Highlights from the Bartholomew Archive: The naming of Antarctica}}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Antarctica.svg|thumb|300px|Nexşeyek ku Antarktîkaya Rojhilat li rastê Çiyayên Transantarktîk û Antarktîkaya Rojava li çepê ye, nişan dide.]] Antarktîka ku bi awayekî asîmetrîk li dora cemsera başûr û bi piranî li başûrê çembera Antarktîkayê (ku yek ji pênc çemberên sereke yên firehiyê ye ku nexşeyên cîhanê nîşan didin) cih digire ku ji aliyê [[Okyanûsa Başûr]] ve hatiye dorpêçkirin. Di heman de çem ên avan li Antarktîkayê hene ku çemê herî dirêj ê parzemînê çemê Onyxê ye. Her wiha Antarktîka bi qasê 14,2 milyon km² rûber vedigire ku hema hema du car ji rûbera [[Awistralya|Awistralyayê]] mezintir e ku bi vê rûberê bûye pêncem parzemîna herî mezin ê cîhanê. Xeta perava Antarktîkayê bi qasê 18.000 km dirêj e ku ji sala 1983an vir ve çar celebên peravê li parzemînê hene ku perav ji %44ê peravê ji qeşayên avjenî, ji %38 ji dîwarên qeşayê pêk tê ku li ser keviran dimînin, ji %13 ji deverên qeşayî an jî qiraxa cemedên bilind pêk tê û ji %5ê ji parvên mayî jî ji kevirên vekirî pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |sernav=Antarctica - The World Factbook |malper=www.cia.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en |archive-date=2022-05-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220509192134/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: glaciological and geophysical folio |paşnav=Drewry |pêşnav=D. J. |weşanger=University of Cambridge, Scott Polar Research Institute |tarîx=1983 |isbn=978-0-901021-04-5 |cih=Cambridge}}</ref> Golên ku di binê qeşaya parzemînî de dimînin, bi piranî li geliyên hişk ên McMurdo an jî li gelek oazên cûda çêbûne.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> [[Gola Vostokê]] ku di bin stasyona Vostok a [[Rûsya|Rûsyayê]] de hatiye dîtin, mezintirîn gola binqeşayê ya cîhanê û yek ji mezintirîn golên cîhanê ye. Berê hatiye bawer kirin ku gol bi milyonan salan hatiye girtin lê di roja îro de zanyaran texmîn kirine ku ava golê her 13.000 sal carekê bi helandin û cemidandina hêdî ya qeşayê hatiye guhertin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=David |tarîx=2019-06-27 |sernav=Antarctica |url=https://academic.oup.com/book/62792 |kovar=OUP Academic |ziman=en |doi=10.1093/wentk/9780190641320.001.0001}}</ref> Di mehên havînan de qeşa li qiraxên golan dikare bihele û xendekên şil bi awayekê demkî çêdibin. Di heman demê de li Antarktîkayê hem golên ava şor û hem jî golên ava şirîn hene.<ref name=":1" /> [[Wêne:Mount Vinson from NW at Vinson Plateau by Christian Stangl (flickr).jpg|thumb|Dîmenek ji çiyayê Vînsonê ku li bakurê rojavayê Antarktîkayê ye û bilindeya herî bilind ê Antarktîkayê ye]] Antarktîka ji aliyê Çiyayên Transantarktîk ve hatiye dabeşkirin ku ji erdê Vîktoryayê heta [[Deryaya Rossê]] dirêj dibin ku ev her alî di nav xwe de Antarktîkaya Rojava û Antarktîkaya Rojhilat vedigirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: Earth's Own Ice World |url=https://archive.org/details/antarcticaearths0000carr |paşnav=Carroll |pêşnav=Michael |weşanger=Springer |tarîx=2018-05-16 |isbn=978-3-319-74623-4 |paşnav2=Lopes |pêşnav2=Rosaly}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ji |pêşnav=Fei |paşnav2=Gao |pêşnav2=Jinyao |paşnav3=Li |pêşnav3=Fei |paşnav4=Shen |pêşnav4=Zhongyan |paşnav5=Zhang |pêşnav5=Qiao |paşnav6=Li |pêşnav6=Yongdong |tarîx=2017-10-16 |sernav=Variations of the effective elastic thickness over the Ross Sea and Transantarctic Mountains and implications for their structure and tectonics |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0040195117302937 |kovar=Tectonophysics |cild=717 |rr=127–138 |doi=10.1016/j.tecto.2017.07.011 |issn=0040-1951}}</ref> Piraniya Antarktîkayê bi tebeqeyên qeşayê ya Antarktîkayê ve hatiye nixumandin ku bi navînî 1,9 km qalindahiya qeşayan hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fretwell |pêşnav=P. |paşnav2=Pritchard |pêşnav2=H. D. |paşnav3=Vaughan |pêşnav3=D. G. |paşnav4=Bamber |pêşnav4=J. L. |paşnav5=Barrand |pêşnav5=N. E. |paşnav6=Bell |pêşnav6=R. |paşnav7=Bianchi |pêşnav7=C. |paşnav8=Bingham |pêşnav8=R. G. |paşnav9=Blankenship |pêşnav9=D. D. |paşnav10=Casassa |pêşnav10=G. |paşnav11=Catania |pêşnav11=G. |paşnav12=Callens |pêşnav12=D. |paşnav13=Conway |pêşnav13=H. |paşnav14=Cook |pêşnav14=A. J. |paşnav15=Corr |pêşnav15=H. F. J. |tarîx=2013-02-28 |sernav=Bedmap2: improved ice bed, surface and thickness datasets for Antarctica |url=https://tc.copernicus.org/articles/7/375/2013/ |kovar=The Cryosphere |ziman=English |weşanger=Copernicus GmbH |cild=7 |hejmar=1 |rr=375–393 |doi=10.5194/tc-7-375-2013 |issn=1994-0416}}</ref> Tebeqeya qeşayê ji xeynî ji xeynî çend oazanên li geliyên hişk ên McMurdo tevahiya parzemînê nixumandine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://antarcticsun.usap.gov/science/4184/ |sernav=The Antarctic Sun: News about Antarctica - The Lost Dry Valleys of the Polar Plateau |malper=antarcticsun.usap.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en |archive-date=2022-01-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220115223943/https://antarcticsun.usap.gov/science/4184/ |url-status=dead }}</ref> Çend çemên qeşayî yên Antarktîkayê ku ber bi refên qeşayî yên Antarktîkayê ve diherikin, pêvajoyeke ku wekê dînamîkên tebeqeyên qeşayê hatine pênasekirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gfdl.noaa.gov/ice-sheet-dynamics/ |sernav=Ice Sheet Dynamics – Geophysical Fluid Dynamics Laboratory |malper=www.gfdl.noaa.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31}}</ref> Antarktîkaya Rojhilat ji Coats Land, Queen Maud Land, Enderby Land, Mac. Robertson Land, Wilkes Land û Victoria Land pêk hatiye. Ji xeynî beşek piçûk, hemî deverên parzemînê di nav nîvkada rojhilat de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctic Climate Evolution |paşnav=Florindo |pêşnav=Fabio |weşanger=Elsevier |tarîx=2008-10-10 |isbn=978-0-08-093161-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yUu-x70CZEcC |paşnav2=Siegert |pêşnav2=Martin}}</ref> Li ser û dora Antarktîkayê gelek girav hene ku piraniya wan giravên volkanîk in û li gorî pîvanên jeolojîk pir ciwan in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://figshare.utas.edu.au/articles/journal_contribution/Origin_and_evolution_of_the_sub-Antarctic_islands_the_foundation/24483391 |sernav=Quilty, Patrick Gerard |malper=figshare.utas.edu.au |roja-gihiştinê=2026-08-31 |doi=10.26749/rstpp.141.1.35}}</ref> Îstîsnayên herî berbiçav giravên [[deşta Kerguelenê]] ne ku girava herî kevin li dora 40 milyon sal berê niha çêbûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Olierook |pêşnav=Hugo K. H. |paşnav2=Jourdan |pêşnav2=Fred |paşnav3=Merle |pêşnav3=Renaud E. |paşnav4=Timms |pêşnav4=Nicholas E. |paşnav5=Kusznir |pêşnav5=Nick |paşnav6=Muhling |pêşnav6=Janet R. |tarîx=2016-04-15 |sernav=Bunbury Basalt: Gondwana breakup products or earliest vestiges of the Kerguelen mantle plume? |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0012821X1630019X |kovar=Earth and Planetary Science Letters |cild=440 |rr=20–32 |doi=10.1016/j.epsl.2016.02.008 |issn=0012-821X}}</ref> Girê Vinson a li çiyayên Ellsworthê bi bilindahiya 4.892 mêtreyê bilindeya herî bilind ê Antarktîkayê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hall Ball Kiwi Mountaineers From Mount Cook To Everest |paşnav=Monteath |pêşnav=Colin |weşanger=Cloudcap |tarîx=1997 |isbn=978-0-938567-42-4 |url=https://www.worldcat.org/title/38585390 |oclc=38585390}}</ref> Çiyayê Erebusa li Girava Rossê volkana herî başûrî ya cîhanê ye û her roj nêzîkê 10 caran diteqe. Xweliya ji teqînên volkanîk 300 kîlometre dûrî kratera volkanîk hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/48987684 |sernav=Antarctica : an encyclopedia from Abbott ice shelf to zooplankton {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en}}</ref> Delîlên hejmareke mezin ji volkanan di bin qeşayê de hene ku ger asta çalakiyê bilind bibe, dibe ku ji bo tebeqeya qeşayê xetereyek çêbike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: Earth's Own Ice World |url=https://archive.org/details/antarcticaearths0000carr |paşnav=Carroll |pêşnav=Michael |weşanger=Springer |tarîx=2018-05-16 |isbn=978-3-319-74623-4 |paşnav2=Lopes |pêşnav2=Rosaly}}</ref> Qubeya qeşayê ya bi navê Dome Argus li Antarktîkaya Rojhilat e ku bi qasê bilindahiya 4.091 metreyan bilind ew û qada qeşayê ya herî bilind ê Antarktîkayê ye. Ev gir yek ji cihên herî sar û hişk ên cîhanê ye ku germahî ya li vir heya −90 °C ê dadikeve û barîna salane jî bi qasê 1-3 sm ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica And The Arctic Circle, A Geographic Encyclopedia Of The Earth's Polar Regions |tarîx=2014-04-01 |url=http://archive.org/details/antarctica-and-the-arctic-circle-2-volumes-a-geographic-encyclopedia-of-the-earths-polar-regions}}</ref> == Dîroka jeolojîk == Ji dawiya serdema meoproterozoîkê heta serdema kretasyeyê, Antarktîka beşek ji superparzemîna [[Gondwana|Gondwanayê]] bû û parzemîn bi pêvajoya tevgerên Antarktîkaya îro ji ber ku Gondwana hêdî hêdî ji hev perçe bûye, li dora 183 milyon sal berê îro ava bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctic News Clips |weşanger=National Science Foundation |tarîx=1995 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=HcTrAAAAMAAJ&pg=PA109}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> Di demek dirêj a serdema fanerozoyîkê de Antarktîka xwedî avhewayek tropîkal ê nerm bû û ew bi daristanên berfireh nixumandî bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Klages |pêşnav=Johann P. |paşnav2=Salzmann |pêşnav2=Ulrich |paşnav3=Bickert |pêşnav3=Torsten |paşnav4=Hillenbrand |pêşnav4=Claus-Dieter |paşnav5=Gohl |pêşnav5=Karsten |paşnav6=Kuhn |pêşnav6=Gerhard |paşnav7=Bohaty |pêşnav7=Steven M. |paşnav8=Titschack |pêşnav8=Jürgen |paşnav9=Müller |pêşnav9=Juliane |paşnav10=Frederichs |pêşnav10=Thomas |paşnav11=Bauersachs |pêşnav11=Thorsten |paşnav12=Ehrmann |pêşnav12=Werner |paşnav13=van de Flierdt |pêşnav13=Tina |paşnav14=Pereira |pêşnav14=Patric Simões |paşnav15=Larter |pêşnav15=Robert D. |tarîx=2020 |sernav=Temperate rainforests near the South Pole during peak Cretaceous warmth |url=https://www.nature.com/articles/s41586-020-2148-5 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=580 |hejmar=7801 |rr=81–86 |doi=10.1038/s41586-020-2148-5 |issn=1476-4687}}</ref> === Serdema paleozoyîkê (539–252 milyon sal berê) === [[Wêne:Glossopteris sp. (fossil leaf) (Permian; Antarctica) 1 (49063572172) (cropped).jpg|thumb|300px|Ji serdema permeya Antarktîkayê pelgeke ''Glossopteris sp.'' yê]] Germbûna berdewam bûye sedem ku piraniya Gondwanayê ziwa bibe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Vegetation of Antarctica Through Geological Time |paşnav=Cantrill |pêşnav=David J. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012-11-22 |isbn=978-0-521-85598-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=sOGH4xaioRUC |paşnav2=Poole |pêşnav2=Imogen}}</ref> Di serdema triyasiyê de Antarktîka ji aliyê cûreyeke giyayên bi tov (pteridosperms) ve serdest bû ku ji cinsê Dicroidiumê bûn ku wekê daran mezin dibûn. Florayên din ên triasiyê ginkgophytes, sîkadofites, darên konîfer û sphenopsid bûn. Tetrapod (ajaleke çar ling) cara yekem di serdema triyasiya destpêkê de li Antarktîkayê hatine dîtin û fosîlên herî kevn ên naskirî di formasyona fremouw a çiyayên Transantarktîkê de hatine dîtin. Sînapsîd (ku wekê "xijendeyên mîna memikdaran" jî têne zanîn) cureyên wekê Lystrosaurus di nav de hebû û di serdema triyasiya destpêkê de zêde bûn. Nîvgirava Antarktîkayê di serdema jurasiyê de (206 heta 146 milyon sal berê) dest bi avakirina xwe kiriye. Afrîka di serdema jurasiyê li de dora 160 milyon sal berê ji Antarktîkayê dabeş bûye û piştre jî di serdema kretasiya destpêkê de nîvgirava Hindistanê (nêzîkî 125 milyon sal berê) ji heman parzemînan dabeş bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rolland |pêşnav=Yann |paşnav2=Bernet |pêşnav2=Matthias |paşnav3=van der Beek |pêşnav3=Peter |paşnav4=Gautheron |pêşnav4=Cécile |paşnav5=Duclaux |pêşnav5=Guillaume |paşnav6=Bascou |pêşnav6=Jérôme |paşnav7=Balvay |pêşnav7=Mélanie |paşnav8=Héraudet |pêşnav8=Laura |paşnav9=Sue |pêşnav9=Christian |paşnav10=Ménot |pêşnav10=René-Pierre |tarîx=2019-01-15 |sernav=Late Paleozoic Ice Age glaciers shaped East Antarctica landscape |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0012821X18306460 |kovar=Earth and Planetary Science Letters |cild=506 |rr=123–133 |doi=10.1016/j.epsl.2018.10.044 |issn=0012-821X}}</ref> Piştê kêmbûna qeşayê di nîvê duyem ê serdema permiyana destpêkê de, erd ji aliyê glossopterids (komeke nebatan a tovkirî ya nemabûyî ya bê xizmên zindî) ve serdest bû ku nebata herî berbiçav Glossopteris bû ku dareke wekê ku di axên tijî av de şîn dibe, hatiye şîrove kirin ku depoyên komirê yên berfireh çêkirine. Nebatên din ên ku di dema Permiyeyê de li Antarktîkayê hatine dîtin ''Cordaitales'', ''sphenopsids'', ''ferns'' û ''lycophytes'' in.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Vegetation of Antarctica Through Geological Time |paşnav=Cantrill |pêşnav=David J. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012-11-22 |isbn=978-0-521-85598-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=sOGH4xaioRUC |paşnav2=Poole |pêşnav2=Imogen}}</ref> Di dawiya serdema permiyeyê de avhewa li ser piraniya [[Gondwana|Gondwanayê]] hişktir û germtir bûye û ekosîstemên daristanên ''glossopteridan'' wekê beşek ji bûyera tunebûna permî-triyasî hilweşiyane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Past Antarctica: Paleoclimatology and Climate Change |paşnav=Franganillo |pêşnav=Marc Oliva i |weşanger=Elsevier Science & Technology |tarîx=2020 |isbn=978-0-12-817925-3 |paşnav2=Fernandez |pêşnav2=Jesus Ruiz}}</ref> Di serdema paleozoyîkê de ti delîl tinene ku nîşan bide ka tetrapod li Antarktîkê jiyane an na.<ref name=":2">{{Cite web |url=https://pubs.usgs.gov/of/2007/1047/ea/of2007-1047ea047.pdf |sernav=Collinson, James; William R., Hammer (2007). Migration of Triassic tetrapods to Antarctica (PDF). 10th International Symposium on Antarctic Earth Sciences.}}</ref> === Serdema mezozoîkê (252–66 milyon sal berê) === {{Multiple image | width = 150 | image1 = Opening of western Indian Ocean 150 Ma.png | image2 = Opening of South Atlantic 126 Ma.png | image3 = Opening of South Atlantic 83 Ma.png | footer = Perçebûna suoerparzemîna Gondwanayê; li dora 150 milyon sal berê (wêneya 1em), li dora 126 milyon sal berê (wêneya 2em) û li dora 83 milyon sal berê (wêneya 3em) |}} Germbûna berdewam piraniya Gondwanayê zuwa kiriye. Di serdema triyasiyê de, Antarktîka ji aliyê fernên tovkirî (pteridosperms) ve serdest bû ku beşek cinsê dicroidium bûn ku wekê daran mezin dibûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Icehouse to hothouse: floral turnover, the Permian–Triassic crisis and Triassic vegetation |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012 |rr=105–160 |isbn=978-0-521-85598-3 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Cantrill |pêşnavê-edîtor=David J. |url=https://www.cambridge.org/core/books/vegetation-of-antarctica-through-geological-time/icehouse-to-hothouse-floral-turnover-the-permiantriassic-crisis-and-triassic-vegetation/2A62935F027160A42A76FDD1199FA5C3 |paşnavê-edîtor2=Poole |pêşnavê-edîtor2=Imogen |doi=10.1017/CBO9781139024990.004}}</ref> Florayên din ên serdema triyasiyê ginkgophytes, sîkadofît, konîfer û sphenopsîdan bûn. Tetrapod cara yekem di serdema triyasiya destpêkê de li Antarktîkayê hatine dîtin û fosîlên herî kevn ên naskirî di formasyona fremouw a [[Rêzeçiyayên Transantarktîk|çiyayên Transantarktîkê]] de hatin dîtin.<ref name=":2" /> Sînapsîd (ku wekî "xijendeyên mîna memikan" jî têne zanîn) cureyên wek ''Lystrosaurus'' vedihewîne û di serdema triyasiya destpêkê de gelek zêdetir bûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Early Evolutionary History of the Synapsida |paşnav=Kammerer |pêşnav=Christian F. |weşanger=Springer London, Limited |tarîx=2013 |isbn=978-94-007-6841-3 |paşnav2=Angielczyk |pêşnav2=Kenneth D. |paşnav3=Fröbisch |pêşnav3=Jörg}}</ref> Nîvgirava Antarktîkayê di serdema jurasiyê de (206 heta 146 milyon sal berê) dest bi avakirina xwe kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Birkenmajer |pêşnav=K. |tarîx=1994 |sernav=Evolution of the Pacific margin of the northern Antarctic Peninsula: an overview |url=https://link.springer.com/10.1007/BF00210547 |kovar=Geologische Rundschau |ziman=en |cild=83 |hejmar=2 |rr=309–321 |doi=10.1007/BF00210547 |issn=0016-7835}}</ref> Afrîka di serdema jurayê de li dora 160 milyon sal berê ji Antarktîkayê dabeş bûye û piştre di derdema kretasye ya destpêkê de (dora 125 milyon sal berê) [[nîvgirava Hindistanê]] ji hev dabeş bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Gaina |pêşnav=Carmen |paşnav2=Müller |pêşnav2=R. Dietmar |paşnav3=Brown |pêşnav3=Belinda |paşnav4=Ishihara |pêşnav4=Takemi |paşnav5=Ivanov |pêşnav5=Sergey |tarîx=2007-07-01 |sernav=Breakup and early seafloor spreading between India and Antarctica |url=https://doi.org/10.1111/j.1365-246X.2007.03450.x |kovar=Geophysical Journal International |cild=170 |hejmar=1 |rr=151–169 |doi=10.1111/j.1365-246X.2007.03450.x |issn=0956-540X}}</ref> Darên ginkgo, konîfer, Bennettitale, nebatên poçikê hespan, fern û sikad di wê demê de pir bûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Vegetation of Antarctica Through Geological Time |paşnav=Cantrill |pêşnav=David J. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012-11-22 |isbn=978-0-521-85598-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=sOGH4xaioRUC |paşnav2=Poole |pêşnav2=Imogen}}</ref> Nêzîkê 80 milyon sal berê nebatên kulîlkdar bûne komên nebatan ên herî cihêreng ên li ser parzemînê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Barreda |pêşnav=Viviana D. |paşnav2=Palazzesi |pêşnav2=Luis |paşnav3=Olivero |pêşnav3=Eduardo B. |tarîx=2019 |sernav=When flowering plants ruled Antarctica: evidence from Cretaceous pollen grains |url=https://nph.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/nph.15823 |kovar=New Phytologist |ziman=en |cild=223 |hejmar=2 |rr=1023–1030 |doi=10.1111/nph.15823 |issn=0028-646X}}</ref> Her çiqas darên behîvê yên başûr (Nothofagus) ber bi dawiya kretasyeyê ve berbiçav bin jî li Antarktîkaya Rojava daristanên pelderzî di seranserê serdema kretasyeyê de (146–66 milyon sal berê) de serdest bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Crame |pêşnav=J. A. |tarîx=1989 |sernav=Origins and evolution of the Antarctic biota: an introduction |url=https://www.lyellcollection.org/doi/10.1144/GSL.SP.1989.047.01.01 |kovar=Geological Society, London, Special Publications |ziman=en |cild=47 |hejmar=1 |rr=1–8 |doi=10.1144/GSL.SP.1989.047.01.01 |issn=0305-8719}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the Antarctic |paşnav=Riffenburgh |pêşnav=Beau |weşanger=Routledge |tarîx=2006-10-25 |isbn=978-1-135-87866-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_mUPEAAAQBAJ}}</ref> Her çiqas tenê çend cinsên dînezorên Antarktîkayê (Cryolophosaurus û Glacialisaurus, ji Formasyona Hanson a serdema jurasiya destpêka çiyayên Transantarktîkê<ref>{{Cite web |url=http://www.app.pan.pl/archive/published/app52/app52-657.pdf |sernav=Anatomy of a basal sauropodomorph dinosaur from the Early Jurassic Hanson Formation of Antarctica}}</ref> û Antarctopelta, Trinisaura, Morrosaurus û Imperobator ji kretasya dereng a nîvgirava Antarktîkayê) hatine vegotin, Ammonît li deryayên li derdora Antarktîkayê pir belav bûn û dînezor jî hebûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Coria |pêşnav=Rodolfo A. |paşnav2=Moly |pêşnav2=Juan J. |paşnav3=Reguero |pêşnav3=Marcelo |paşnav4=Santillana |pêşnav4=Sergio |paşnav5=Marenssi |pêşnav5=Sergio |tarîx=2013-04-01 |sernav=A new ornithopod (Dinosauria; Ornithischia) from Antarctica |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0195667112001784 |kovar=Cretaceous Research |cild=41 |rr=186–193 |doi=10.1016/j.cretres.2012.12.004 |issn=0195-6671}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rozadilla |pêşnav=Sebastián |paşnav2=Agnolin |pêşnav2=Federico L. |paşnav3=Novas |pêşnav3=Fernando E. |paşnav4=Aranciaga Rolando |pêşnav4=Alexis M. |paşnav5=Motta |pêşnav5=Matías J. |paşnav6=Lirio |pêşnav6=Juan M. |paşnav7=Isasi |pêşnav7=Marcelo P. |tarîx=2016-01-01 |sernav=A new ornithopod (Dinosauria, Ornithischia) from the Upper Cretaceous of Antarctica and its palaeobiogeographical implications |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0195667115300677 |kovar=Cretaceous Research |cild=57 |rr=311–324 |doi=10.1016/j.cretres.2015.09.009 |issn=0195-6671}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ely |pêşnav=Ricardo C. |paşnav2=Case |pêşnav2=Judd A. |tarîx=2019-09-01 |sernav=Phylogeny of a new gigantic paravian (Theropoda; Coelurosauria; Maniraptora) from the Upper Cretaceous of James Ross Island, Antarctica |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0195667118300120 |kovar=Cretaceous Research |cild=101 |rr=1–16 |doi=10.1016/j.cretres.2019.04.003 |issn=0195-6671}}</ref> === Serdema senozoyîkê (66–10 milyon sal berê) === [[Wêne:Eocene-Paleocene-circumpolar.svg|thumb|Pêkhatina herika çerxa derdorî ya Antarktîkayê ji perçebûna dawî ya pira bejahî ya Antarktîkayê]] Di destpêka serdema paleojenê de girêdana pira bejahî ya pira Antarktîkayê, Antartîkayê bi Amerîkaya Başûr û her wiha bi başûrê rojhilatê Awistralyayê ve berdewam kiriye. Fauna ji formasyona La Mesetaya li nîvgirava Antarktîkayê ku dîroka wê vedigere serdema eosenê, pir dişibihe faunayên wekhev ên Amerîkaya Başûr ku ajalên wekê ajalên bi kîsik (marsupials), xenarthran, lîtoptern û ungulatesê bi sim û her wiha gondwanatheres û dibe ku meridiolestidans hebûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=History of Terrestrial Mammals in South America: How South American Mammalian Fauna Changed from the Mesozoic to Recent Times |paşnav=Defler |pêşnav=Thomas |weşanger=Springer |tarîx=2018-12-19 |isbn=978-3-319-98449-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-HWADwAAQBAJ}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Gelfo |pêşnav=Javier N. |paşnav2=Goin |pêşnav2=Francisco |paşnav3=Bauzá |pêşnav3=Nicolá |paşnav4=Reguero |pêşnav4=Marcelo |tarîx=2019-09-01 |sernav=The fossil record of Antarctic land mammals: commented review and hypotheses for future research |url=https://www.researchgate.net/publication/337086325_The_fossil_record_of_Antarctic_land_mammals_commented_review_and_hypotheses_for_future_research |kovar=researchgate.net |rr=274–292 |doi=10.13679/j.advps.2019.0021}}</ref> Hatiye texmînkirin ku ajalên bi kîsik di destpêka eosenê de ji Amerîkaya Başûr bi rêya Antarktîkayê belavê Awistralyayê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Eldridge |pêşnav=Mark D B |paşnav2=Beck |pêşnav2=Robin M D |paşnav3=Croft |pêşnav3=Darin A |paşnav4=Travouillon |pêşnav4=Kenny J |paşnav5=Fox |pêşnav5=Barry J |tarîx=2019-05-23 |sernav=An emerging consensus in the evolution, phylogeny, and systematics of marsupials and their fossil relatives (Metatheria) |url=https://doi.org/10.1093/jmammal/gyz018 |kovar=Journal of Mammalogy |cild=100 |hejmar=3 |rr=802–837 |doi=10.1093/jmammal/gyz018 |issn=0022-2372}}</ref> Nêzîkê 53 milyon sal berê Awistralya û Gîneya Nû ji Antarktîkayê veqetiyane û deriyê Tazmanyayê vebûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ball |pêşnav=Philip |paşnav2=Eagles |pêşnav2=Graeme |paşnav3=Ebinger |pêşnav3=Cynthia |paşnav4=McClay |pêşnav4=Ken |paşnav5=Totterdell |pêşnav5=Jennifer |tarîx=2013 |sernav=The spatial and temporal evolution of strain during the separation of Australia and Antarctica |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/ggge.20160 |kovar=Geochemistry, Geophysics, Geosystems |ziman=en |cild=14 |hejmar=8 |rr=2771–2799 |doi=10.1002/ggge.20160 |issn=1525-2027}}</ref> Modelên erdnîgariya Antarktîkayê nîşan didin ku ev herikîn û her wiha çerxa paşvegerê ya xwedî kirinê ji ber kêmbûna asta CO₂yê çêbûye û bûye sedema afirandina qeşayên piçûk û qeşayên mayînde yên cemserî.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=England |pêşnav=Matthew H. |paşnav2=Hutchinson |pêşnav2=David K. |paşnav3=Santoso |pêşnav3=Agus |paşnav4=Sijp |pêşnav4=Willem P. |tarîx=2017-08-01 |sernav=Ice–Atmosphere Feedbacks Dominate the Response of the Climate System to Drake Passage Closure |url=https://journals.ametsoc.org/view/journals/clim/30/15/jcli-d-15-0554.1.xml |kovar=Journal of Climate |cild=30 |hejmar=15 |rr=5775–5790 |doi=10.1175/JCLI-D-15-0554.1 |issn=0894-8755}}</ref> Her ku asta CO₂yê zêdetir kêm bûye, qeşayê dest bi berfirehbûneke bilez kiriye û cihê daristanên ku heta wê demê Antarktîkayê vedişartin girtiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=DeConto |pêşnav=Robert M. |paşnav2=Pollard |pêşnav2=David |tarîx=2003 |sernav=Rapid Cenozoic glaciation of Antarctica induced by declining atmospheric CO2 |url=https://www.nature.com/articles/nature01290 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=421 |hejmar=6920 |rr=245–249 |doi=10.1038/nature01290 |issn=1476-4687}}</ref> Ekosîstemên tundrayê li Antarktîkayê heta 14 û 10 milyon sal berê niha hebûna xwe berdewam kirine û piştre sarbûna zêdetir bûye sedema tunekirina van tundrayan.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ashworth |pêşnav=Allan C. |paşnav2=Erwin |pêşnav2=Terry L. |tarîx=2016 |sernav=Antarctotrechus balli sp. n. (Carabidae, Trechini): the first ground beetle from Antarctica |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5126512/ |kovar=ZooKeys |hejmar=635 |rr=109–122 |doi=10.3897/zookeys.635.10535 |issn=1313-2989 |pmc=5126512 |pmid=27917060}}</ref> === Serdema hemdem === Her çiqas jeolojiya Antarktîkayê bi piranî ji aliyê qeşaya parzemînî ve hatibe veşartin jî, parzemîn dikare bi teknîkên wekê ji hestkirina ji dûr ve, radara ku di bin erdê de derbas dibe û wêneyên satelîtê werin lêkolîn kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pour |pêşnav=Amin Beiranvand |paşnav2=Park |pêşnav2=Yongcheol |paşnav3=Park |pêşnav3=Tae-Yoon S. |paşnav4=Hong |pêşnav4=Jong Kuk |paşnav5=Hashim |pêşnav5=Mazlan |paşnav6=Woo |pêşnav6=Jusun |paşnav7=Ayoobi |pêşnav7=Iman |tarîx=2018-06-01 |sernav=Regional geology mapping using satellite-based remote sensing approach in Northern Victoria Land, Antarctica |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S187396521730107X |kovar=Polar Science |cild=16 |rr=23–46 |doi=10.1016/j.polar.2018.02.004 |issn=1873-9652}}</ref> Ji aliyê jeolojîk ve, Antarktîkaya Rojava pir dişibihe Andên Amerîkaya Başûr.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Antarctica and the southern oceans |paşnav=Stonehouse |pêşnav=B. |weşanger=J. Wiley |tarîx=2002 |isbn=978-0-471-98665-2 |cih=Chichester, West Sussex, England, Hoboken, NJ |kesên-din=Bernard Stonehouse |url=https://www.worldcat.org/title/50285217 |oclc=50285217}}</ref> Nîvgirava Antarktîkayê bi bilindbûna jeolojîk û veguherîna sedîmentên binê deryayê ku veguheriye kevirên metamorfîk, çêbûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Tectonic setting and evolution of the James Ross Basin, northern Antarctic Peninsula |paşnav=Elliot |pêşnav=David H. |weşanger=Geological Society of America |tarîx=1988-01-01 |rr=0 |isbn=978-0-8137-1169-0 |paşnavê-edîtor=Feldmann |pêşnavê-edîtor=Rodney M. |url=https://doi.org/10.1130/MEM169-p541 |paşnavê-edîtor2=Woodburne |pêşnavê-edîtor2=Michael O. |doi=10.1130/MEM169-p541}}</ref> Antarktîkaya Rojava bi yekbûna çend plakayên parzemînî çêbûye ku di encamê de hejmarek rêzeçiyayên li herêmê çêbûne ku rêzeçiyayên herî berbiçav çiyayên Ellsworthê bûn. Hebûna sîstema rift a Antarktîkaya Rojava bûye sedema volkanîzma li ser sinorê di navbera Antarktîkaya Rojava û Rojhilat de û her wiha bûye sedema çêbûna çiyayên Transantarktîkê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> Antarktîka Rojhilat ji aliyê jeolojîk ve devereke pirreng e. Avabûna Antarktîka Rojhilat di serdema arkeyî (4.000 –2.500 milyon sal berê) de dest pê kiriye û di serdema kambriyê de rawestiyaye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctic Marine Geology |paşnav=Anderson |pêşnav=J. B. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-521-13168-1}}</ref> Herêm li ser kratoneke kevirî hatiye avakirin ku bingeha mertala prekambriyê ava kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> Li ser bingehê komir û kevirên qûmê, kevirên kilsinî û şêl hene ku di serdemên devonî û jurasiyê de hatine danîn ku çiyayên Transantarktîkê çêbikin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Chapter 2 The Geology and Geomorphology of Antarctica |weşanger=Elsevier |tarîx=1987-01-01 |rr=7–42 |cild=16 |paşnavê-edîtor=Campbell |pêşnavê-edîtor=I. B. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0166248108701508 |series=Developments in Soil Science |paşnavê-edîtor2=Claridge |pêşnavê-edîtor2=G. G. C. |doi=10.1016/S0166-2481(08)70150-8}}</ref> Li deverên peravê çiyayên wekê rêzeçiyayê Shackletonê û Vîktorya Land û hinek şikestekên tektonîk çêbûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Paxman |pêşnav=Guy J. G. |paşnav2=Jamieson |pêşnav2=Stewart S. R. |paşnav3=Ferraccioli |pêşnav3=Fausto |paşnav4=Bentley |pêşnav4=Michael J. |paşnav5=Forsberg |pêşnav5=Rene |paşnav6=Ross |pêşnav6=Neil |paşnav7=Watts |pêşnav7=Anthony B. |paşnav8=Corr |pêşnav8=Hugh F. J. |paşnav9=Jordan |pêşnav9=Tom A. |tarîx=2017 |sernav=Uplift and tilting of the Shackleton Range in East Antarctica driven by glacial erosion and normal faulting |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/2016JB013841 |kovar=Journal of Geophysical Research: Solid Earth |ziman=en |cild=122 |hejmar=3 |rr=2390–2408 |doi=10.1002/2016JB013841 |issn=2169-9356}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Salvini |pêşnav=Francesco |paşnav2=Brancolini |pêşnav2=Giuliano |paşnav3=Busetti |pêşnav3=Martina |paşnav4=Storti |pêşnav4=Fabrizio |paşnav5=Mazzarini |pêşnav5=Francesco |paşnav6=Coren |pêşnav6=Franco |tarîx=1997 |sernav=Cenozoic geodynamics of the Ross Sea region, Antarctica: Crustal extension, intraplate strike-slip faulting, and tectonic inheritance |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1029/97JB01643 |kovar=Journal of Geophysical Research: Solid Earth |ziman=en |cild=102 |hejmar=B11 |rr=24669–24696 |doi=10.1029/97JB01643 |issn=2156-2202}}</ref> Komir cara yekem li Antarktîkayê li nêzîkê çiyayên Beardmoreyê ji aliyê Frank Wild ve di sefera Nimrod de di sala 1907an de hatiye tomar kirin û tê zanîn ku komirê pileya nizm li gelek deverên çiyayên Transantarktîkê heye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> Çiyayên prens Charles depoyên hesinê vedihewînin û li Deryaya Rossê jî qadên neftê û gaza xwezayî hene.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Times |pêşnav=Walter Sullivan Special to The New York |tarîx=1976-12-19 |sernav=Soviet Team Finds a ‘Mountain of Iron’ in Antarctica |url=https://www.nytimes.com/1976/12/19/archives/soviet-team-finds-a-mountain-of-iron-in-antarctica.html |roja-gihiştinê=2026-09-02 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331}}</ref> == Avhewa == [[Wêne:Fryxellsee Opt.jpg|thumb|Dîmenek ji qeşaya şîn ku gola Fryxell a li qirax ên çiyayên Transantarktîkê nixumandiye]] Antarktîka parzemîna herî sar, parzemîna herî bi bahoz û parzemîna herî hişk ê Dinyayê ye.<ref name=":3">{{Cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |sernav=Antarctica |roja-gihiştinê=2026-09-01 |archive-date=2022-05-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220509192134/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |url-status=dead }}</ref> Li nêzîkê peravên parzemînê, germahî di havînê de dikare ji 10 °C ê derbas bibe û di mehên zivistanê de heya -40 °C dadikeve. Li ser deverên bilind ên navendî, germahî di mehên havînê de dikare heya -30 °C dakeve û di mehên zivistanê de jî germahiya heman deverê heya -80 °C ê dadikeve. Germahiya hewayê ya xwezayî ya herî nizm a ku li ser Erdê hatiye tomarkirin di 21ê tîrmeha sala 1983an de li stasyona Vostok a Rûsyayê li Antarktîkayê bi qasê -89.2 °C hatiye tomarkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Turner |pêşnav=John |paşnav2=Anderson |pêşnav2=Phil |paşnav3=Lachlan-Cope |pêşnav3=Tom |paşnav4=Colwell |pêşnav4=Steve |paşnav5=Phillips |pêşnav5=Tony |paşnav6=Kirchgaessner |pêşnav6=Amélie |paşnav7=Marshall |pêşnav7=Gareth J. |paşnav8=King |pêşnav8=John C. |paşnav9=Bracegirdle |pêşnav9=Tom |paşnav10=Vaughan |pêşnav10=David G. |paşnav11=Lagun |pêşnav11=Victor |paşnav12=Orr |pêşnav12=Andrew |tarîx=2009 |sernav=Record low surface air temperature at Vostok station, Antarctica |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1029/2009JD012104 |kovar=Journal of Geophysical Research: Atmospheres |ziman=en |cild=114 |hejmar=D24 |doi=10.1029/2009JD012104 |issn=2156-2202}}</ref> Di sala 2010an de bi rêya satelîta germahiyeke hewayê germahiya parzemînê bi qasê −94.7 °C hatiye tomar kirin lêbelê dibe ku ji ev rêje ji sermaya li ser rûyê erdê bi bandor bûye ku li bilindahiya 2 mêtre li jorê rûyê erdê nehatiye tomar kirin ku ji bo tomarên fermî yên germahiya hewayê tê xwestin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.usatoday.com/story/weather/2013/12/10/antarctica-cold-record/3950019/ |sernav=Antarctica records unofficial coldest temperature ever |malper=USA TODAY |roja-gihiştinê=2026-09-02 |ziman=en-US |paşnav=Rice |pêşnav=Doyle}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.antarctica.gov.au/about-antarctica/weather-and-climate/weather/ |sernav=Antarctic weather – Australian Antarctic Program |malper=www.antarctica.gov.au |tarîx=2019-02-18 |roja-gihiştinê=2026-09-02 |ziman=en}}</ref> Ji ber ku piraniya Antarktîkayê ji asta deryayê ji 3.000 mêtre bilindtir e, Antarktîka ji herêma Arktîkê sartir e. Germahiya Okyanûsa Arktîkê bi rêya qeşaya deryayê ya Arktîkê ber bi parzemînê ve hatiye veguhastin û bi awayê hewaya li herêma Arktîkê nerm dibe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Climatology |paşnav=Rohli |weşanger=Jones & Bartlett Learning |tarîx=2017-06-05 |isbn=978-1-284-11998-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=umokDwAAQBAJ |paşnav2=Vega |pêşnav2=Anthony J.}}</ref> Antarktîka çoleke cemserî ye ku barîna parzemînê kêm e. Parzemîn salane bi navînî nêzîkê 150 mm av werdigire ku bi piranî bi awayê şilopeyê ye. Deverên navxweyî hişktir e û di tevahiya salê herî zêde bi qasê 50 mm baran werdigire lê herêmên peravê bi gelemperî ji 200 mm zêdetir baran werdigirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Climatology |paşnav=Rohli |weşanger=Jones & Bartlett Learning |tarîx=2017-06-05 |isbn=978-1-284-11998-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=umokDwAAQBAJ |paşnav2=Vega |pêşnav2=Anthony J.}}</ref> Li çend deverên qeşaya şîn, ba û sublîmasyon ji berfa ku dibare zêdetir berfê radike. Li geliyên hişk, heman bandor li ser bingehek kevirî çêdibe ku dibe sedema jîngeheke bêber û hişk.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fountain |pêşnav=Andrew G. |paşnav2=Nylen |pêşnav2=Thomas H. |paşnav3=Monaghan |pêşnav3=Andrew |paşnav4=Basagic |pêşnav4=Hassan J. |paşnav5=Bromwich |pêşnav5=David |tarîx=2010 |sernav=Snow in the McMurdo Dry Valleys, Antarctica |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/joc.1933 |kovar=International Journal of Climatology |ziman=en |cild=30 |hejmar=5 |rr=633–642 |doi=10.1002/joc.1933 |issn=1097-0088}}</ref> === Cudahiyên herêmî === Antarktîkaya Rojhilat ji ber bilindahiya xwe ya bilind ve ji Antarktîkaya Rojava sartir e. Eniyên hewayê bi zêde derbasê deverên navendî yên parzemînê nabin ku ev jî dibe sedem ku navenda parzemînê sar û hişk bimînin û dibe sedema ku bayên deverê bi leza nerm bimînin. Barîna berfa li beşa perava Antarktîkayê barîneke pir gelemperî ye ku li wir di nav 48 demjimêran de berf dikare bi qasê 1.22 mêtreyê bibare. Li qiraxa parzemînê, bayên katabatîk ên bihêz ên ji platoya cemserî pir caran bi hêza bahozê çêdibin. Di mehên havînê de ji ber ku her roj 24 demjimêrên tîrêjên rojê li wir tên wergirtin, li Cemsera Başûr ji ekvatorê zêdetir tîrêjên rojê digihîjin rûyê erdê.<ref name=":3" /> === Guherîna avhewayê === [[Wêne:20201210 Antarctica ice mass variation - NASA GRACE-en.svg|thumb|Guherîna navînî ya girseya qeşaya Antarktîkê ku ji sala 2002an vir ve salane bi qasî 100 milyar ton e]] Tevê devera xwe yê îzolekirî, Antarktîka di dehsalên dawî de ji ber belavbûna gazên serayê, germ bûye û hinek ji beşên qeşayên xwe winda kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singh |pêşnav=Hansi A. |paşnav2=Polvani |pêşnav2=Lorenzo M. |tarîx=2020-10-08 |sernav=Low Antarctic continental climate sensitivity due to high ice sheet orography |url=https://www.nature.com/articles/s41612-020-00143-w |kovar=npj Climate and Atmospheric Science |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=3 |hejmar=1 |rr=39 |doi=10.1038/s41612-020-00143-w |issn=2397-3722}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Casado |pêşnav=Mathieu |paşnav2=Hébert |pêşnav2=Raphaël |paşnav3=Faranda |pêşnav3=Davide |paşnav4=Landais |pêşnav4=Amaelle |tarîx=2023 |sernav=The quandary of detecting the signature of climate change in Antarctica |url=https://www.nature.com/articles/s41558-023-01791-5 |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=13 |hejmar=10 |rr=1082–1088 |doi=10.1038/s41558-023-01791-5 |issn=1758-6798}}</ref> Antarktîkaya Rojava ji sala 1950an heta sala 2000an di heyamên dehsalan de ji 0,1 °C zêdetir germ bûye û nîvgirava Antarktîkayê ya ku li ber çavan e ji nîvê sedsala 20an vir ve bi qasê 3 °C germ bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://discoveringantarctica.org.uk/climate-change/impacts-of-climate-change/ |sernav=Impacts of climate change |malper=Discovering Antarctica |roja-gihiştinê=2026-09-02 |ziman=en-GB}}</ref> Antarktîkaya Rojhilat ku li gorî Antarktîkaya Rojava sar e û avhewaya deverê sekan (stabîl) heta salên 2000î germahî nîşan nedaye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Clem |pêşnav=Kyle R. |paşnav2=Fogt |pêşnav2=Ryan L. |paşnav3=Turner |pêşnav3=John |paşnav4=Lintner |pêşnav4=Benjamin R. |paşnav5=Marshall |pêşnav5=Gareth J. |paşnav6=Miller |pêşnav6=James R. |paşnav7=Renwick |pêşnav7=James A. |tarîx=2020 |sernav=Record warming at the South Pole during the past three decades |url=https://www.nature.com/articles/s41558-020-0815-z |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=10 |hejmar=8 |rr=762–770 |doi=10.1038/s41558-020-0815-z |issn=1758-6798}}</ref> Li dora Antarktîkayê, Okyanûsa Başûr ji her okyanûseke din zêdetir germahiya okyanûsê kişandiye û li kûrahiyên bi qasê 2.000 mêtreyan germbûneke berbiçav çêbûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bourgeois |pêşnav=Timothée |paşnav2=Goris |pêşnav2=Nadine |paşnav3=Schwinger |pêşnav3=Jörg |paşnav4=Tjiputra |pêşnav4=Jerry F. |tarîx=2022-01-17 |sernav=Stratification constrains future heat and carbon uptake in the Southern Ocean between 30°S and 55°S |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8764023/ |kovar=Nature Communications |cild=13 |hejmar=1 |rr=340 |doi=10.1038/s41467-022-27979-5 |issn=2041-1723 |pmc=8764023 |pmid=35039511}}</ref> Li dora Antarktîka Rojava, okyanûs ji sala 1955an vir ve bi qasê 1 °C germ bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://discoveringantarctica.org.uk/climate-change/impacts-of-climate-change/ |sernav=Impacts of climate change |malper=Discovering Antarctica |roja-gihiştinê=2026-09-02 |ziman=en-GB}}</ref> Germbûna [[Okyanûsa Başûr]] a li dora Antarktîkayê bûye sedema qelsbûn an jî hilweşîna refikên qeşayên ku li derveyî qeşayan digeriyan û hevsengiya wan pêk dianiyan. Her çiqas perê qeşayên Antarktîkaya Rojhilat ku berdewam dike ku li hundirê welêt qeşayê zêde bike jî gelek cemedên peravê giraniya xwe winda dikin û paşve dikişin ku ev jî dibe sedema windabûna giştî ya qeşayên li seranserê Antarktîkayê.<ref name=":4">{{Cite web |url=https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/downloads/report/IPCC_AR6_WGI_Chapter09.pdf |sernav=Chapter 9: Ocean, Cryosphere and Sea Level Change}}</ref> Hatiye payîn ku heta sala 2100an ku windabûna qeşaya li Antarktîkayê bi qasê 11 santî metreyan bilindbûna asta deryayê ya gerdûnî zêde bike.<ref name=":4" /> Bi germbûna zêdetir re îhtimala bêîstîqrariyê pir zêdetir dibe û dikare bilindbûna asta deryayê ya gerdûnî ya sedsala 21ê du caran zêdetir bike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bamber |pêşnav=Jonathan L. |paşnav2=Oppenheimer |pêşnav2=Michael |paşnav3=Kopp |pêşnav3=Robert E. |paşnav4=Aspinall |pêşnav4=Willy P. |paşnav5=Cooke |pêşnav5=Roger M. |tarîx=2019-06-04 |sernav=Ice sheet contributions to future sea-level rise from structured expert judgment |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6561295/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=116 |hejmar=23 |rr=11195–11200 |doi=10.1073/pnas.1817205116 |issn=1091-6490 |pmc=6561295 |pmid=31110015}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Horton |pêşnav=Benjamin P. |paşnav2=Khan |pêşnav2=Nicole S. |paşnav3=Cahill |pêşnav3=Niamh |paşnav4=Lee |pêşnav4=Janice S. H. |paşnav5=Shaw |pêşnav5=Timothy A. |paşnav6=Garner |pêşnav6=Andra J. |paşnav7=Kemp |pêşnav7=Andrew C. |paşnav8=Engelhart |pêşnav8=Simon E. |paşnav9=Rahmstorf |pêşnav9=Stefan |tarîx=2020-05-08 |sernav=Estimating global mean sea-level rise and its uncertainties by 2100 and 2300 from an expert survey |url=https://www.nature.com/articles/s41612-020-0121-5 |kovar=npj Climate and Atmospheric Science |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=3 |hejmar=1 |rr=18 |doi=10.1038/s41612-020-0121-5 |issn=2397-3722}}</ref> Ava heliyayî ya nû ya ji qeşayê ava binê Antarktîkayê ya şor firk dike û şaneya jêrîn a gera serûbinkirina Okyanûsa Başûr (SOOC) qels dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Silvano |pêşnav=Alessandro |paşnav2=Rintoul |pêşnav2=Stephen Rich |paşnav3=Peña-Molino |pêşnav3=Beatriz |paşnav4=Hobbs |pêşnav4=William Richard |paşnav5=van Wijk |pêşnav5=Esmee |paşnav6=Aoki |pêşnav6=Shigeru |paşnav7=Tamura |pêşnav7=Takeshi |paşnav8=Williams |pêşnav8=Guy Darvall |tarîx=2018 |sernav=Freshening by glacial meltwater enhances melting of ice shelves and reduces formation of Antarctic Bottom Water |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5906079/ |kovar=Science Advances |cild=4 |hejmar=4 |rr=eaap9467 |doi=10.1126/sciadv.aap9467 |issn=2375-2548 |pmc=5906079 |pmid=29675467}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pan |pêşnav=Xianliang L. |paşnav2=Li |pêşnav2=Bofeng F. |paşnav3=Watanabe |pêşnav3=Yutaka W. |tarîx=2022-01-10 |sernav=Intense ocean freshening from melting glacier around the Antarctica during early twenty-first century |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8748732/ |kovar=Scientific Reports |cild=12 |hejmar=1 |rr=383 |doi=10.1038/s41598-021-04231-6 |issn=2045-2322 |pmc=8748732 |pmid=35013425}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/downloads/report/IPCC_AR6_WGI_Chapter09.pdf |sernav=Chapter 9: Ocean, Cryosphere and Sea Level Change}}</ref> Her çiqas bandorên tevahî tê payîn ku di nav çend sedsalan de çêbibin jî, li gorî hinek lêkolînan, hilweşîna tevahî ya SOOCê dikare di navbera 1.7 °C û 3 °C germbûna gerdûnî de çêbike. Ev barîna kêm ê li nîvkada başûr û barîna zêde yê li nîvkada bakur, dibe sedema kêmbûna masîgirî ya li Okyanûsa Başûr û hilweşîna potansiyel a hinek ekosîstemên deryayî vedigire.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2023-03-29 |sernav='Dramatic' changes to Southern Ocean by 2050 likened to The Day After Tomorrow plot |url=https://www.abc.net.au/news/2023-03-30/dramatic-south-ocean-circulation-changes-study/102154690 |roja-gihiştinê=2026-09-03 |xebat=ABC News |ziman=en-AU}}</ref> Her çiqas gelek cureyên Antarktîkayê nehatibin keşifkirin jî, zêdebûna flora Antarktîkayê ya belgekirî heye û ji u bo parastina jîngeheke guncavê faunayên mezin ên wekê pengûenan zehmetî hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roland |pêşnav=Thomas P. |paşnav2=Bartlett |pêşnav2=Oliver T. |paşnav3=Charman |pêşnav3=Dan J. |paşnav4=Anderson |pêşnav4=Karen |paşnav5=Hodgson |pêşnav5=Dominic A. |paşnav6=Amesbury |pêşnav6=Matthew J. |paşnav7=Maclean |pêşnav7=Ilya |paşnav8=Fretwell |pêşnav8=Peter T. |paşnav9=Fleming |pêşnav9=Andrew |tarîx=2024 |sernav=Sustained greening of the Antarctic Peninsula observed from satellites |url=https://www.nature.com/articles/s41561-024-01564-5 |kovar=Nature Geoscience |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=17 |hejmar=11 |rr=1121–1126 |doi=10.1038/s41561-024-01564-5 |issn=1752-0908}}</ref> Helandina erdên cemed girtî dibe ku ji bo erdên bê cemed bibe sedema gazên serayê û qirêjiya cemedgirtî ya berê ku bi helandinê re derdikeve holê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Potapowicz |pêşnav=Joanna |paşnav2=Szumińska |pêşnav2=Danuta |paşnav3=Szopińska |pêşnav3=Małgorzata |paşnav4=Polkowska |pêşnav4=Żaneta |tarîx=2019-02-15 |sernav=The influence of global climate change on the environmental fate of anthropogenic pollution released from the permafrost: Part I. Case study of Antarctica |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S004896971833612X |kovar=Science of The Total Environment |cild=651 |rr=1534–1548 |doi=10.1016/j.scitotenv.2018.09.168 |issn=0048-9697}}</ref> Germbûna Antarktîkayê û guhertinên têkildar di gera Okyanûsa Başûr de dikarin bandorê li şêwazên avhewayê yên li hinek deverên Afrîkayê jî bikin ku dikare bandor li barîna herêmî û guherîna germahiyê bike.<ref>{{Cite book |sernav=Meredith, M. P.; et al. (2025). Antarctica and the Earth System. Routledge. pp. 1–18.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Trisos, C. H.; et al. (2022). Climate Change 2022: Impacts, Adaptation and Vulnerability. Cambridge University Press. pp. 1285–1455.}}</ref> Ger germahî ji asta sala 2020an 2 °C kêmtir nebe, ihtimal heye ku qata qeşayê ya Antarktîkaya Rojava bi tevahî bihele.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lau |pêşnav=Sally C. Y. |paşnav2=Wilson |pêşnav2=Nerida G. |paşnav3=Golledge |pêşnav3=Nicholas R. |paşnav4=Naish |pêşnav4=Tim R. |paşnav5=Watts |pêşnav5=Phillip C. |paşnav6=Silva |pêşnav6=Catarina N. S. |paşnav7=Cooke |pêşnav7=Ira R. |paşnav8=Allcock |pêşnav8=A. Louise |paşnav9=Mark |pêşnav9=Felix C. |paşnav10=Linse |pêşnav10=Katrin |paşnav11=Strugnell |pêşnav11=Jan M. |tarîx=2023-12-22 |sernav=Genomic evidence for West Antarctic Ice Sheet collapse during the Last Interglacial |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.ade0664 |kovar=Science |weşanger=American Association for the Advancement of Science |cild=382 |hejmar=6677 |rr=1384–1389 |doi=10.1126/science.ade0664}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Naughten |pêşnav=Kaitlin A. |paşnav2=Holland |pêşnav2=Paul R. |paşnav3=De Rydt |pêşnav3=Jan |tarîx=2023 |sernav=Unavoidable future increase in West Antarctic ice-shelf melting over the twenty-first century |url=https://www.nature.com/articles/s41558-023-01818-x |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=13 |hejmar=11 |rr=1222–1228 |doi=10.1038/s41558-023-01818-x |issn=1758-6798}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Garbe |pêşnav=Julius |paşnav2=Albrecht |pêşnav2=Torsten |paşnav3=Levermann |pêşnav3=Anders |paşnav4=Donges |pêşnav4=Jonathan F. |paşnav5=Winkelmann |pêşnav5=Ricarda |tarîx=2020 |sernav=The hysteresis of the Antarctic Ice Sheet |url=https://www.nature.com/articles/s41586-020-2727-5 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=585 |hejmar=7826 |rr=538–544 |doi=10.1038/s41586-020-2727-5 |issn=1476-4687}}</ref> Hatiye payîn ku windabûna vê qata qeşayê heye bi tevahî ji holê rabe ev pêvajo bi qasê 500 û 13.000 sal berxwe bide.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-09-03 |ziman=en |doi=10.1126/science.abn7950}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://climatetippingpoints.info/2022/09/09/climate-tipping-points-reassessment-explainer/ |sernav=Exceeding 1.5°C global warming could trigger multiple climate tipping points – paper explainer |malper=climatetippingpoints.info |tarîx=2022-09-09 |roja-gihiştinê=2026-09-03 |ziman=en |paşnav=dvdmckay}}</ref> Ger qeşaya bilind hilweşe dibe ku asta deryayê bi qasê 3,3 mêtre bilind bibe û bi helandina qeşayên li ser çiyayan qeşayên bilind jî dibe ku asta deryayê bi qasê 4,3 metreyan bilind bike.<ref>{{Cite web |url=https://www.the-cryosphere.net/7/375/2013/tc-7-375-2013.pdf |sernav=Bedmap2: improved ice bed, surface and thickness datasets for Antarctica}}</ref> Qata qeşaya Antarktîkaya Rojhilat ku li gorî deverên qeşayî yên din gelek aram e tenê dikare bi qasê 0,5 mête heta 0,9 mêtreyê asta deryayê bilind bike ku ev jî beşek piçûk ê ji bilind bûna 53,3 mêtreyan e ku di tevahiya helandina qata qeşayê de pêk tê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Crotti |pêşnav=Ilaria |paşnav2=Quiquet |pêşnav2=Aurélien |paşnav3=Landais |pêşnav3=Amaelle |paşnav4=Stenni |pêşnav4=Barbara |paşnav5=Wilson |pêşnav5=David J. |paşnav6=Severi |pêşnav6=Mirko |paşnav7=Mulvaney |pêşnav7=Robert |paşnav8=Wilhelms |pêşnav8=Frank |paşnav9=Barbante |pêşnav9=Carlo |paşnav10=Frezzotti |pêşnav10=Massimo |tarîx=2022-09-10 |sernav=Wilkes subglacial basin ice sheet response to Southern Ocean warming during late Pleistocene interglacials |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9464198/ |kovar=Nature Communications |cild=13 |hejmar=1 |rr=5328 |doi=10.1038/s41467-022-32847-3 |issn=2041-1723 |pmc=9464198 |pmid=36088458}}</ref> Ji ber ku germahiya gerdûnî li dora 3°C zêde bûye, deverên xeternak ên wekê Hewza Wilkes û Hewza Aurora dibe ku di nav 2.000 salan de bimînin di bin avê de<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-09-03 |ziman=en |doi=10.1126/science.abn7950}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://climatetippingpoints.info/2022/09/09/climate-tipping-points-reassessment-explainer/ |sernav=Exceeding 1.5°C global warming could trigger multiple climate tipping points – paper explainer |malper=climatetippingpoints.info |tarîx=2022-09-09 |roja-gihiştinê=2026-09-03 |ziman=en |paşnav=dvdmckay}}</ref> û dibe ku li van deveran bilindbûna asta deryayê bigihîje 6,4 metreyan.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pan |pêşnav=Linda |paşnav2=Powell |pêşnav2=Evelyn M. |paşnav3=Latychev |pêşnav3=Konstantin |paşnav4=Mitrovica |pêşnav4=Jerry X. |paşnav5=Creveling |pêşnav5=Jessica R. |paşnav6=Gomez |pêşnav6=Natalya |paşnav7=Hoggard |pêşnav7=Mark J. |paşnav8=Clark |pêşnav8=Peter U. |tarîx=2021 |sernav=Rapid postglacial rebound amplifies global sea level rise following West Antarctic Ice Sheet collapse |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8087405/ |kovar=Science Advances |cild=7 |hejmar=18 |rr=eabf7787 |doi=10.1126/sciadv.abf7787 |issn=2375-2548 |pmc=8087405 |pmid=33931453}}</ref> === Tenikbûna tebeqeya ozonê === [[Wêne:NASA and NOAA Announce Ozone Hole is a Double Record Breaker.png|thumb|Wêneya qula herî mezin a di tebeqeya ozonê de ku di meha îlona sala 2006an de hatiye tomarkirin]] Zanyaran ji salên 1970an vir ve li ser qata ozona di atmosfera li jor ê Antarktîkayê lêkolîn dikin. Di sala 1985an de zanyarên brîtanî li ser daneyên ku wan li stasyona lêkolîn a Halley ya li ser çemê cemeda Brunt berhev kiribûn dixebitin, wan qadeke mezin a bi rêjeya ozonê ya nizm li ser Antarktîkayê keşiv kirine. 'Qula tebeqeya ozonê' hema hema tevahiya parzemînê vedigire û di meha îlona sala 2006an de gihîştiye asta xwe ya herî mezin ku bûyera herî dirêj a mayînde ye, di sala 2020an de pêk hatiye. Ev tenikbûna tebeqeya ozonê ji ber belavbûna klorofluorokarbon û halonên di atmosferê de çêdibe ku ev made tebeqeya ozonê bi gazên din perçe dikin. Şert û mercên pir sar ên Antarktîkayê bûne sedem ku ewrên stratosferîk ên cemserî çêbibin. Ewr wekê katalîzator ji bo reaksiyonên kîmyewî tevdigerin ku di dawiyê de dibin sedema hilweşîna ozonê. Protokola Montreal a sala 1987an belavbûna madeyên ku ozonê kêm dikin sinordar kiriye. Tê pêşbînîkirin ku qula ozon an li jor ê Antarktîkayê hêdî hêdî winda bibe ku heta salên 2060î.tê payîn ku asta ozonê vegere nirxên ku herî dawî ya ku di salên 1980î de hatine tomarkirin. Di heman demê de tenikbûna ozonê dikare di stratosferê de bibe sedema sarbûna bi qasê 6 °C ê. Sarbûn girseya cemserî xurt dike û bi vî awayî rê li ber derketina hewaya sar a nêzîkê Cemsera Başûr digire ku ev jî di encamê de girseya parzemînî ya tebeqeya qeşaya Antarktîkaya Rojhilat sar dike. Herêmên li derdora Antarktîkayê, bi taybetî nîvgirava Antarktîkayê rastî germahiyên bilindtir tên ku ev yek jî helîna qeşayê bileztir dike. Ev model destnîşan dikin ku tenikbûna ozonê û bandora vorteksa cemserî ya zêde dibe ku dibe sedema zêdebûna dirêjahiya qeşaya deryayê jî pêvajoyeke ji destpêka çavdêriya di dawiya salên 1970î ve heta sala 2014an berdewam kiriye. Ev model destnîşan dikin ku kêmbûna ozonê û bandora vorteksa cemserî ya ku zêde dibe, dibe ku ji ber sedema zêdebûna dirêjahiya qeşaya deryayê jî be ku ji dema destpêkirina çavdêriyên di dawiya salên 1970î heta sala 2014an berdewam kiriye. Ji wî demê ve rûbera qeşaya deryaya Antarktîkayê bi awayekê bilez kêm bûye. == Biyocûre == Tê dîtin piraniya cureyên li Antarktîkayê cisnê cureyên ku bi milyonan salan berê li wir jiyane ne ne. Ji ber vê yekê hatiye payîn ku ev cûre ji gelek çerxên qeşayê sax mane ku cure di demên avhewaya pir sar de li deverên germtir ên îzolekirî yên wekê deverên bi germahiya jeotermal an jî deverên ku di seranserê avhewaya sar de bê qeşa mane, sax mane. === Fauna === [[Wêne:Kaiserpinguine mit Jungen.jpg|thumb|Dîmenek ji pengûenên împerator û cûcik ên wan]] Kermêşa bêfirîn ''Belgica antarctica'', ajala herî mezin e ku bi tevahî ajaleke bejayî ya li Antarktîkayê ye ku digihîje mezinahiya 6 mm. Krîla Antarktîkayê ku di komên mezin de kom dibe, cureya bingehîn a ekosîstema [[Okyanûsa Başûr]] e û [[Organîzm|organîzmayeke]] xwarina girîng ê ajalên wekê balîna, fok, fokên pilingî, fokên bi mû, masiyên qeşayê û gelek cureyên çûkên wekê pengûen û albatrosê ye. Hinek cureyên ajalên deryayî hene û rasterast an nerasterast bi fîtoplanktonê ve girêdayî ne. [[Jiyana deryayî]] ya Antarktîkayê pengûen, balînayên şîn, orka, masiyên mezin û fokên bi mû vedihewîne. Foka Antarktîkayê di sedsalên 18 û 19an de ji ber çermê wan ji aliyê nêçîrvanên fokên ku ji Dewletên Yekbûyî û Keyaniya Yekbûyî hatine bi awayekê zêde hatine girtin. [[Foka leopar|Fokên pilingî]] di ekosîstema Antarktîkayê de nêçîrvanên herî baş in û ji bo lêgerîna xwarinê li seranserê Okyanûsa Başûr digerin. Nêzîkê 40 cureyên çûkan hene ku li Antarktîkayê an jî nêzî Antarktîkayê dîjîn ku di nav wan de cureyên petrelan, penguenan, kormoran û kevok hene. Çend cureyên çûkan ên din serdana okyanûsa li dora Antarktîkê dikin ku di nav wan de hinek ji wan ku bi gelemperî li Arktîkê dijîn hene. Pengûena împerator tekane pengûen e ku di zivistanê de li Antarktîkayê cucikê xwe dertînin; ew û pengûena Adelie ji hemî pengûen ên din dûrtir li başûr cûcik ên xwe dertînin. Di sala 2010an de hêjmara populasyona jiyana deryayî ya ku ji aliyê nêzîkê 500 lêkolîneran ve di dema sala cemserî vavneteweyî de hatiye kirin, hate weşandin. Hatiye diyarkirin ku di lêkolînê de zêdetirî 235 organîzmayên deryayî li her du herêmên cemserî yên cuda dijîn û bi vê awayê di navbera devereke bi qasê 12.000 kîlometre ye, dijîn. Ajalan mezin ên wekê hinek balîna û çûk salane vê rêwîtiyê dikin. Formên jiyanê ya biçûktir ên wekê xiyar û şemalokên azad ên avjen, di herdu okyanûsên cemser de jî têne dîtin. Faktorên ku dikarin di belavbûna wan de bibin alîkar, cûdahiyên germahiyê di navbera okyanûsa kûr ê li cemseran û ekvatorê de ne ku ji 5 °C ê zêdetir nebin û pergalên sereke yên herikînê an kemerên veguhastinên deryayî yên ku dikarin hêk û larvayan veguhezînin in. Di meha çileya sala 2025an de dabeş bûna çiyayê mezin ên cemedê A-84 (ku bi mezinahiya xwe dişibihe bajarê Şîkagoyê) ji Shela Cemeda George VI derfetek kêm peyda kiriye ku bikaranîna keştiyên binavî yên robotîk, qata deryaya di bin refikên cemed ên li ser avê de were keşifkirin. Lêkolîneran di kûrahiyên heta 1300 metreyan de ekosîstemên bi awayekê neçaverêkirî mercanên mezin, singer ên kevnar, masiyên cemedê, pîrî yên mezin ên deryayî û heta heştpê hatine dîtin, kifş kirine. Dibe ku ev ekosîstem cureyên nû yên ku bi sedsalan veşartî mane û ji aliyê herikînên okyanûs ên ku xurekê hildigirin ve hatine xwedîkirin, vedihewînin. === Flora === Di seranserê dîroka xwe de Antarktîka gelek jiyana cûreyên nebatan dîtiye. Di serdema kretasye de li parzemîn ekosîstemek fern-conifer ê serdest hebû ku di dawiya heman serdemê de veguheriye daristaneke barana nerm. Di dema neojena sartir de (17–2,5 milyon sal berê) ekosîstemeke tundrayê cihê daristanên baranê girtiye. Avhewaya Antarktîkaya îro rê nadeye ku nebatên li parzemînê zêde belav bibin. Hewaya sar ê zêde, bêwespiya axê û kêmbûna şilebûna hewayê û tîrêjên rojê mezinbûna nebatan asteng dike ku bûye sedema cûrbecûrbûna cureyan a kêm bibin û belavbûna wan kêm bibin. Floraya parzemînê bi piranî ji brîofîtan pêk dihatin ku di nav de 25 cureyên nebatên kezeba sor û 100 cureyên nebatên kevzê hebûn. Sê cureyên riwekên kulîlkdar hene ku hemî li Nîvgirava Antarktîkayê têne dîtin. Di nav van riwekan de Deschampsia antarctica (giyayê porî yê Antarktîkayê), Colobanthus quitensis ( înciyê yê Antarktîkayê) û Poa annua cureyeke ji derveyî parzemînê hatiye (giyayê şîn ê salane) hene. === Organîzmayên din === Ji 700 cureyên algeyê li Antarktîkayê hene ku nêzîkê nîvê wan fîtoplanktonên deryayî ne. Algeyê berfê yên pirreng bi taybetî di havînê de li herêmên peravê pir in. Ji ber ku av cemed digire hemî xwê ya avê (ava şor) ji avê diavêje derve û ji ber ku ev ava şor di nav depoyên ava şor de kom dibe, mîkroorganîzmayên razayî jî vedihewîne. Her wiha heta cemeda deryayê jî dikare komên ekolojîk ên bêhempa vehewîne. Dema ku qeşa dest bi helandinê dike, depoyên ava şor fireh dibin û dikarin bi hev re kanalên ava şor çêbikin û kevza di hindurê depoyan de dikarin ji nû ve şiyar bibin û heta cemidîna din ji nû ve geş bibin. Di heman demê de di ava deryayê de bakterî heta 800 mêtre di bin qeşayê de hatine dîtin. Hatiye texmînkirin ku di nav ava di bin erdê Gola Vostokê de komeke bakteriyên xwemalî heye. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commons|Antarctica|Antarktîka}} {{Parzemîn}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Antarktîka| ]] [[Kategorî:Cîhan]] [[Kategorî:Parzemîn]] 3zuit7ddkfg1t965fr229gn64lu567d 2091535 2091534 2026-09-04T18:44:59Z Penaber49 39672 2091535 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdanka giştî}} '''Antarktîka'''<ref>{{Îzolî, 2007|r=1138|jêgirtin=Antarktîka}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ferhenga Erdnîgarîyê (Coğrafya)|Ferhenga Erdnîgarîyê]]|paşnav=Önen|pêşnav=Abdurrahman |weşanger=Stembol: Doz|sal=2008|rûpel=36}}</ref> yan jî '''Antarktîk'''{{Çavk}} ({{Bi-la|Antarctica}}) yek ji [[parzemîn]]ên cîhanê ye ku parzemîna herî başûr ê dinyayê û parzemîna herî kêm nifûs a cîhanê ye. Parzemîn bi tevahî li başûrê çembera Antarktîkayê ye û ji aliyê [[Okyanûsa Başûr]] (ku wekê Okyanûsa Antarktîkayê jî tê zanîn) ve hatiye dorpêçkirin ku [[Cemsera Başûr]] a erdnîgarî vedihewîne. Di heman demê de Antarktîka pêncem parzemîna herî mezin ê cîhanê ye ku bi qasê ji %40 ji [[Ewropa|Ewropayê]] mezintir e û rûbera parzemînê bi qasê 14.200.000 km² rûerd (an rûqeşa) vegirtiye. Piraniya Antarktîkayê bi qata qeşayê ya Antarktîkayê ve hatiye nixumandin ku qalindahiya navînî ya qeşayê bi qasê 1,9 km ye. Antarktîka bi navînî parzemîna herî sar, herî hişke û parzemîna herî bi ba û bahoz ê cîhanê ye û parzemîn ji asta deryayê xwedî bilindahiyeke navînî ye. Antarktîka bi piranî ji çoleke cemserî pêk hatiye ku barîna salane li peravê zêdetirî 200 mm ye û berf û barana li hundirê parzemînê gelek kêm e. Qeşayên parzemîn di warê ava şîrîn de gelek dewlemend e ku nêzîkê ji %70ê rezervên ava şirîn ên cîhanê li Antarktîkayê cemedgirtî ye. Hatiye payîn ger ku qeşaya Antarktîkayê bihele, dê asta deryayê ya [[Cîhan|cîhanê]] bi qasê 60 mêtreyan bilind bibe. Her wiha Antarktîka xwediyê rekora germahiya herî nizm a pîvandî yê li ser rûyê [[Dinya (gerstêrk)|Erdê]] ye ku nizmahiya germahiya bi qasê −89.2 °C hatiye pîvandin. Germahiya herêmên peravê di havînê de dikare bi qasê 10 °C bilind bibe. Cureyên xwemaliyên ajalan kêzik, nematod, pengûen, fok û tardigrad in. Li cihên ku nebat lê hene, bi piranî bi awayê liken an kevzê ye. Refên qeşayê yên Antarktîkayê dibe ku cara yekem di sala 1820an de, di dema sefereke rûsî de ku ji aliyê Fabian Gottlieb von Bellingshausen û Mikhail Lazarev ve hatibû birêvebirin, hatine dîtin. Di dehsalên piştê seferên wan, di seferên fransî, amerîkî û brîtanî de li parzemînê lêkolînên zêdetir hatine kirin. Yekem derketina piştrastkirî ya Antarktîkayê ji aliyê tîmeke norwêcî ve di sala 1895an de pêk hatiye. Di destpêka sedsala 20an de, çend seferên navxwe yên parzemînê çêbûne. Lêkolînerên brîtanî Douglas Mawson, Edgeworth David û Alistair Mackay yekem kes bûn ku di sala 1909an de gihîştine [[Cemsera Başûr]] a manyetîkî û cemsera başûr a erdnîgarî jî yekem car di sala 1911an de lêkolînerê norwêcî Roald Amundsen gihiştiye cemserê. Ji aliyê îdarî ve Antarktîka ji aliyê nêzîkê 30 welatan ve tê birêvebirin ku hemî jî endamên sîstema peymana Antarktîkayê ya sala 1959an in. Li gorî şertên peymanê, çalakiyên leşkerî, kolandinên kanên madenê, teqînên nukleerî û avêtina bermayiyên nukleerî li Antarktîkayê qedexe ne. Geştiyarî, masîgirtin û lêkolîn çalakiyên sereke yên mirovan li Antarktîkayê û li derdora Antarktîkayê hene. Di mehên havînê de nêzîkê 5.000 kes li stasyonên lêkolînê dimînin û ev hejmar di mehên zivistanê de dadikeve 1.000 kesan. Her çiqas parzemîn dûr be jî, çalakiyên mirovan bi rêya qirêjî, guherîna avhewayê û bi rêya tenikbûna [[tebeqeya ozonê]] bandoreke neyînî li ser Antarktîkayê dihêle. Helîna qata qeşayê ya [[Antarktîkaya Rojava]] ya ku potansiyeleke nearam e, di pêşbîniyên bilindbûna [[asta deryayê]] yên di asta sedsalê de bûye sedema nezelaliyeke herî mezin û heman helîn bandorê li ser serûbinkirina gera [[Okyanûsa Başûr]] jî dike ku di dawiyê de dikare bibe sedema bandorên girîng li ser avhewaya [[Nîvkada Başûr]] û hilberîna Okyanûsa Başûr. == Etîmolojî == [[Wêne:1657 map Polus Antarcticus.jpg|thumb|Nexşeya cemserî ya herî başûrê Dinyayê]] Navê ku ji parzemînê hatiye dayîn ji peyva antarktîka hatiye ku ji peyva fransî ya navîn ''antartique'' an ''antarctique'' ('li hemberî Arktîkê') û piştre ji peyva latînî ''antarcticus'' ('li hemberî bakur') hatiye. Navê Antarktîkus ji peyvên yewnanî ἀντι- ('dij-') û ἀρκτικός (arktikos, 'ya hirçê [Ursa Major], bakur') hatiye.<ref name=":0">{{Cite book |sernav=Lettinck 2021, p. 158.}}</ref> Fîlozofê yewnanî Arîstoteles li dora 350 {{bz}} de di ''Meteorolojiyê'' de li ser "herêma Antarktîkê" nivîsandiye. Li gorî raporê, erdnîgarnasê yewnanî Marinusê ji Tîrusê ev nav di nexşeya xwe ya cîhanê ya sedsala duyem a {{pz}} de ku niha winda bûye, bi kar aniye. Nivîskarên romayî Gaius Julius Hyginus û Apuleius ji bo cemsera başûr navê yewnanî yê latînîkirî polus antarcticus bi kar anîne ku ji wir peyva fransî ya kevin ''pole antartike'' (nûjen ''pôle antarctique'')<ref>{{Cite book |sernav=Hyginus 1992, p. 176.}}</ref> ku di sala 1270an de hatiye piştrastkirin û ji wir jî peyva îngilîziya navîn pol antartik ku cara yekem di lêkolîneke ji aliyê nivîskarê îngilîzî Geoffrey Chaucer ve hatiye nivîsandin, hatiye wergirtin.<ref name=":0" /> Ramanên ewropî yên di derbarê hebûna Terra Australis ku parzemîneke berfirehê li başûrê dûr ê cîhanê ye ku ji bo hevsengî kirina axên bakurê [[Ewropa]], [[Asya]] û [[Afrîkaya Bakur]] pêk tîne, wekê têgeheke rewşenbîrî, ji kevnariya klasîk ve hebû. Ji ber vê yekê ''Terra Australis'' navê ku ji bo hemî girseyên bejayî yên hîpotetîk ên ku tê pêşniyar kirin ku li cihê ku niha tê zanîn Antarktîka heye, hatibû bikaranîn.<ref>{{Cite book |sernav=Mericq 1987, pp. 90–91: 'They published maps and charts based on the hypothesis that Tierra del Fuego was the beginning of that Terra Australis. The first person ever to have rights over these lands was Pedro Sancho de la Hoz, who received them through a special decree signed by Emperor Charles V on 24 January 1539.'}}</ref> Îdiaya hebûna axek wisa heta keşfkirina Awistralyayê ku ji aliyê ewropiyan ve hatiye keşfkirin, berdewam kiriye.<ref>{{Cite book |sernav=Scott, Hiatt & McIlroy 2012, pp. 2–3.}}</ref> Di destpêka sedsala 19an de keşifger Matthew Flinders guman li hebûna parzemîneke cuda yê li başûrê Awistralyayê (ku di wê demê wekê New Holland hatiye binavkirin) kiriye û ji ber vê yekê pêşniyar kiriye ku li cihê wê navê "Terra Australis" ji bo [[Awistralya|Awistralyayê]] were bikar anîn.<ref>{{Cite book |sernav=Cawley 2015, p. 130.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=McCrone & McPherson 2009, p. 75.}}</ref> Di sala 1824an de rayedarên kolonyal ên li Sîdneyê bi fermî navê parzemîna New Hollandê wekê Awistralya guhertine û peyva "Terra Australis" wekê referansek ji bo navê Antarktîkayê hiştine. Di dehsalên piştre de, erdnîgaran hevokên wekê "parzemîna Antarktîkayê" bi kar anîne. Wan li cihê vê navê li naveke helbestî geriyane û navên wekê ''Ultima'' û ''Antipodea'' pêşniyar kirine.<ref>{{Cite book |sernav=Cameron-Ash 2018, p. 20.}}</ref> Ji bo binavkirina parzemînê navê Antarktîka di salên 1890î de hatiye pejirandin û bikaranîna yekem ê vê navê ji aliyê kartografê skotlendî John George Bartholomew pêk hatiye.<ref>{{Cite web |url=https://digital.nls.uk/bartholomew/highlights/antarctica.html#:~:text=Edinburgh%20geographer%20and%20mapmaker%20John,since%20the%20first%20century%20AD. |sernav=Highlights from the Bartholomew Archive: The naming of Antarctica}}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Antarctica.svg|thumb|300px|Nexşeyek ku Antarktîkaya Rojhilat li rastê Çiyayên Transantarktîk û Antarktîkaya Rojava li çepê ye, nişan dide.]] Antarktîka ku bi awayekî asîmetrîk li dora cemsera başûr û bi piranî li başûrê çembera Antarktîkayê (ku yek ji pênc çemberên sereke yên firehiyê ye ku nexşeyên cîhanê nîşan didin) cih digire ku ji aliyê [[Okyanûsa Başûr]] ve hatiye dorpêçkirin. Di heman de çem ên avan li Antarktîkayê hene ku çemê herî dirêj ê parzemînê çemê Onyxê ye. Her wiha Antarktîka bi qasê 14,2 milyon km² rûber vedigire ku hema hema du car ji rûbera [[Awistralya|Awistralyayê]] mezintir e ku bi vê rûberê bûye pêncem parzemîna herî mezin ê cîhanê. Xeta perava Antarktîkayê bi qasê 18.000 km dirêj e ku ji sala 1983an vir ve çar celebên peravê li parzemînê hene ku perav ji %44ê peravê ji qeşayên avjenî, ji %38 ji dîwarên qeşayê pêk tê ku li ser keviran dimînin, ji %13 ji deverên qeşayî an jî qiraxa cemedên bilind pêk tê û ji %5ê ji parvên mayî jî ji kevirên vekirî pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |sernav=Antarctica - The World Factbook |malper=www.cia.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en |archive-date=2022-05-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220509192134/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: glaciological and geophysical folio |paşnav=Drewry |pêşnav=D. J. |weşanger=University of Cambridge, Scott Polar Research Institute |tarîx=1983 |isbn=978-0-901021-04-5 |cih=Cambridge}}</ref> Golên ku di binê qeşaya parzemînî de dimînin, bi piranî li geliyên hişk ên McMurdo an jî li gelek oazên cûda çêbûne.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> [[Gola Vostokê]] ku di bin stasyona Vostok a [[Rûsya|Rûsyayê]] de hatiye dîtin, mezintirîn gola binqeşayê ya cîhanê û yek ji mezintirîn golên cîhanê ye. Berê hatiye bawer kirin ku gol bi milyonan salan hatiye girtin lê di roja îro de zanyaran texmîn kirine ku ava golê her 13.000 sal carekê bi helandin û cemidandina hêdî ya qeşayê hatiye guhertin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=David |tarîx=2019-06-27 |sernav=Antarctica |url=https://academic.oup.com/book/62792 |kovar=OUP Academic |ziman=en |doi=10.1093/wentk/9780190641320.001.0001}}</ref> Di mehên havînan de qeşa li qiraxên golan dikare bihele û xendekên şil bi awayekê demkî çêdibin. Di heman demê de li Antarktîkayê hem golên ava şor û hem jî golên ava şirîn hene.<ref name=":1" /> [[Wêne:Mount Vinson from NW at Vinson Plateau by Christian Stangl (flickr).jpg|thumb|Dîmenek ji çiyayê Vînsonê ku li bakurê rojavayê Antarktîkayê ye û bilindeya herî bilind ê Antarktîkayê ye]] Antarktîka ji aliyê Çiyayên Transantarktîk ve hatiye dabeşkirin ku ji erdê Vîktoryayê heta [[Deryaya Rossê]] dirêj dibin ku ev her alî di nav xwe de Antarktîkaya Rojava û Antarktîkaya Rojhilat vedigirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: Earth's Own Ice World |url=https://archive.org/details/antarcticaearths0000carr |paşnav=Carroll |pêşnav=Michael |weşanger=Springer |tarîx=2018-05-16 |isbn=978-3-319-74623-4 |paşnav2=Lopes |pêşnav2=Rosaly}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ji |pêşnav=Fei |paşnav2=Gao |pêşnav2=Jinyao |paşnav3=Li |pêşnav3=Fei |paşnav4=Shen |pêşnav4=Zhongyan |paşnav5=Zhang |pêşnav5=Qiao |paşnav6=Li |pêşnav6=Yongdong |tarîx=2017-10-16 |sernav=Variations of the effective elastic thickness over the Ross Sea and Transantarctic Mountains and implications for their structure and tectonics |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0040195117302937 |kovar=Tectonophysics |cild=717 |rr=127–138 |doi=10.1016/j.tecto.2017.07.011 |issn=0040-1951}}</ref> Piraniya Antarktîkayê bi tebeqeyên qeşayê ya Antarktîkayê ve hatiye nixumandin ku bi navînî 1,9 km qalindahiya qeşayan hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fretwell |pêşnav=P. |paşnav2=Pritchard |pêşnav2=H. D. |paşnav3=Vaughan |pêşnav3=D. G. |paşnav4=Bamber |pêşnav4=J. L. |paşnav5=Barrand |pêşnav5=N. E. |paşnav6=Bell |pêşnav6=R. |paşnav7=Bianchi |pêşnav7=C. |paşnav8=Bingham |pêşnav8=R. G. |paşnav9=Blankenship |pêşnav9=D. D. |paşnav10=Casassa |pêşnav10=G. |paşnav11=Catania |pêşnav11=G. |paşnav12=Callens |pêşnav12=D. |paşnav13=Conway |pêşnav13=H. |paşnav14=Cook |pêşnav14=A. J. |paşnav15=Corr |pêşnav15=H. F. J. |tarîx=2013-02-28 |sernav=Bedmap2: improved ice bed, surface and thickness datasets for Antarctica |url=https://tc.copernicus.org/articles/7/375/2013/ |kovar=The Cryosphere |ziman=English |weşanger=Copernicus GmbH |cild=7 |hejmar=1 |rr=375–393 |doi=10.5194/tc-7-375-2013 |issn=1994-0416}}</ref> Tebeqeya qeşayê ji xeynî ji xeynî çend oazanên li geliyên hişk ên McMurdo tevahiya parzemînê nixumandine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://antarcticsun.usap.gov/science/4184/ |sernav=The Antarctic Sun: News about Antarctica - The Lost Dry Valleys of the Polar Plateau |malper=antarcticsun.usap.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en |archive-date=2022-01-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220115223943/https://antarcticsun.usap.gov/science/4184/ |url-status=dead }}</ref> Çend çemên qeşayî yên Antarktîkayê ku ber bi refên qeşayî yên Antarktîkayê ve diherikin, pêvajoyeke ku wekê dînamîkên tebeqeyên qeşayê hatine pênasekirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gfdl.noaa.gov/ice-sheet-dynamics/ |sernav=Ice Sheet Dynamics – Geophysical Fluid Dynamics Laboratory |malper=www.gfdl.noaa.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31}}</ref> Antarktîkaya Rojhilat ji Coats Land, Queen Maud Land, Enderby Land, Mac. Robertson Land, Wilkes Land û Victoria Land pêk hatiye. Ji xeynî beşek piçûk, hemî deverên parzemînê di nav nîvkada rojhilat de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctic Climate Evolution |paşnav=Florindo |pêşnav=Fabio |weşanger=Elsevier |tarîx=2008-10-10 |isbn=978-0-08-093161-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yUu-x70CZEcC |paşnav2=Siegert |pêşnav2=Martin}}</ref> Li ser û dora Antarktîkayê gelek girav hene ku piraniya wan giravên volkanîk in û li gorî pîvanên jeolojîk pir ciwan in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://figshare.utas.edu.au/articles/journal_contribution/Origin_and_evolution_of_the_sub-Antarctic_islands_the_foundation/24483391 |sernav=Quilty, Patrick Gerard |malper=figshare.utas.edu.au |roja-gihiştinê=2026-08-31 |doi=10.26749/rstpp.141.1.35}}</ref> Îstîsnayên herî berbiçav giravên [[deşta Kerguelenê]] ne ku girava herî kevin li dora 40 milyon sal berê niha çêbûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Olierook |pêşnav=Hugo K. H. |paşnav2=Jourdan |pêşnav2=Fred |paşnav3=Merle |pêşnav3=Renaud E. |paşnav4=Timms |pêşnav4=Nicholas E. |paşnav5=Kusznir |pêşnav5=Nick |paşnav6=Muhling |pêşnav6=Janet R. |tarîx=2016-04-15 |sernav=Bunbury Basalt: Gondwana breakup products or earliest vestiges of the Kerguelen mantle plume? |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0012821X1630019X |kovar=Earth and Planetary Science Letters |cild=440 |rr=20–32 |doi=10.1016/j.epsl.2016.02.008 |issn=0012-821X}}</ref> Girê Vinson a li çiyayên Ellsworthê bi bilindahiya 4.892 mêtreyê bilindeya herî bilind ê Antarktîkayê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hall Ball Kiwi Mountaineers From Mount Cook To Everest |paşnav=Monteath |pêşnav=Colin |weşanger=Cloudcap |tarîx=1997 |isbn=978-0-938567-42-4 |url=https://www.worldcat.org/title/38585390 |oclc=38585390}}</ref> Çiyayê Erebusa li Girava Rossê volkana herî başûrî ya cîhanê ye û her roj nêzîkê 10 caran diteqe. Xweliya ji teqînên volkanîk 300 kîlometre dûrî kratera volkanîk hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/48987684 |sernav=Antarctica : an encyclopedia from Abbott ice shelf to zooplankton {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en}}</ref> Delîlên hejmareke mezin ji volkanan di bin qeşayê de hene ku ger asta çalakiyê bilind bibe, dibe ku ji bo tebeqeya qeşayê xetereyek çêbike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: Earth's Own Ice World |url=https://archive.org/details/antarcticaearths0000carr |paşnav=Carroll |pêşnav=Michael |weşanger=Springer |tarîx=2018-05-16 |isbn=978-3-319-74623-4 |paşnav2=Lopes |pêşnav2=Rosaly}}</ref> Qubeya qeşayê ya bi navê Dome Argus li Antarktîkaya Rojhilat e ku bi qasê bilindahiya 4.091 metreyan bilind ew û qada qeşayê ya herî bilind ê Antarktîkayê ye. Ev gir yek ji cihên herî sar û hişk ên cîhanê ye ku germahî ya li vir heya −90 °C ê dadikeve û barîna salane jî bi qasê 1-3 sm ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica And The Arctic Circle, A Geographic Encyclopedia Of The Earth's Polar Regions |tarîx=2014-04-01 |url=http://archive.org/details/antarctica-and-the-arctic-circle-2-volumes-a-geographic-encyclopedia-of-the-earths-polar-regions}}</ref> == Dîroka jeolojîk == Ji dawiya serdema meoproterozoîkê heta serdema kretasyeyê, Antarktîka beşek ji superparzemîna [[Gondwana|Gondwanayê]] bû û parzemîn bi pêvajoya tevgerên Antarktîkaya îro ji ber ku Gondwana hêdî hêdî ji hev perçe bûye, li dora 183 milyon sal berê îro ava bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctic News Clips |weşanger=National Science Foundation |tarîx=1995 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=HcTrAAAAMAAJ&pg=PA109}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> Di demek dirêj a serdema fanerozoyîkê de Antarktîka xwedî avhewayek tropîkal ê nerm bû û ew bi daristanên berfireh nixumandî bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Klages |pêşnav=Johann P. |paşnav2=Salzmann |pêşnav2=Ulrich |paşnav3=Bickert |pêşnav3=Torsten |paşnav4=Hillenbrand |pêşnav4=Claus-Dieter |paşnav5=Gohl |pêşnav5=Karsten |paşnav6=Kuhn |pêşnav6=Gerhard |paşnav7=Bohaty |pêşnav7=Steven M. |paşnav8=Titschack |pêşnav8=Jürgen |paşnav9=Müller |pêşnav9=Juliane |paşnav10=Frederichs |pêşnav10=Thomas |paşnav11=Bauersachs |pêşnav11=Thorsten |paşnav12=Ehrmann |pêşnav12=Werner |paşnav13=van de Flierdt |pêşnav13=Tina |paşnav14=Pereira |pêşnav14=Patric Simões |paşnav15=Larter |pêşnav15=Robert D. |tarîx=2020 |sernav=Temperate rainforests near the South Pole during peak Cretaceous warmth |url=https://www.nature.com/articles/s41586-020-2148-5 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=580 |hejmar=7801 |rr=81–86 |doi=10.1038/s41586-020-2148-5 |issn=1476-4687}}</ref> === Serdema paleozoyîkê (539–252 milyon sal berê) === [[Wêne:Glossopteris sp. (fossil leaf) (Permian; Antarctica) 1 (49063572172) (cropped).jpg|thumb|300px|Ji serdema permeya Antarktîkayê pelgeke ''Glossopteris sp.'' yê]] Germbûna berdewam bûye sedem ku piraniya Gondwanayê ziwa bibe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Vegetation of Antarctica Through Geological Time |paşnav=Cantrill |pêşnav=David J. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012-11-22 |isbn=978-0-521-85598-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=sOGH4xaioRUC |paşnav2=Poole |pêşnav2=Imogen}}</ref> Di serdema triyasiyê de Antarktîka ji aliyê cûreyeke giyayên bi tov (pteridosperms) ve serdest bû ku ji cinsê Dicroidiumê bûn ku wekê daran mezin dibûn. Florayên din ên triasiyê ginkgophytes, sîkadofites, darên konîfer û sphenopsid bûn. Tetrapod (ajaleke çar ling) cara yekem di serdema triyasiya destpêkê de li Antarktîkayê hatine dîtin û fosîlên herî kevn ên naskirî di formasyona fremouw a çiyayên Transantarktîkê de hatine dîtin. Sînapsîd (ku wekê "xijendeyên mîna memikdaran" jî têne zanîn) cureyên wekê Lystrosaurus di nav de hebû û di serdema triyasiya destpêkê de zêde bûn. Nîvgirava Antarktîkayê di serdema jurasiyê de (206 heta 146 milyon sal berê) dest bi avakirina xwe kiriye. Afrîka di serdema jurasiyê li de dora 160 milyon sal berê ji Antarktîkayê dabeş bûye û piştre jî di serdema kretasiya destpêkê de nîvgirava Hindistanê (nêzîkî 125 milyon sal berê) ji heman parzemînan dabeş bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rolland |pêşnav=Yann |paşnav2=Bernet |pêşnav2=Matthias |paşnav3=van der Beek |pêşnav3=Peter |paşnav4=Gautheron |pêşnav4=Cécile |paşnav5=Duclaux |pêşnav5=Guillaume |paşnav6=Bascou |pêşnav6=Jérôme |paşnav7=Balvay |pêşnav7=Mélanie |paşnav8=Héraudet |pêşnav8=Laura |paşnav9=Sue |pêşnav9=Christian |paşnav10=Ménot |pêşnav10=René-Pierre |tarîx=2019-01-15 |sernav=Late Paleozoic Ice Age glaciers shaped East Antarctica landscape |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0012821X18306460 |kovar=Earth and Planetary Science Letters |cild=506 |rr=123–133 |doi=10.1016/j.epsl.2018.10.044 |issn=0012-821X}}</ref> Piştê kêmbûna qeşayê di nîvê duyem ê serdema permiyana destpêkê de, erd ji aliyê glossopterids (komeke nebatan a tovkirî ya nemabûyî ya bê xizmên zindî) ve serdest bû ku nebata herî berbiçav Glossopteris bû ku dareke wekê ku di axên tijî av de şîn dibe, hatiye şîrove kirin ku depoyên komirê yên berfireh çêkirine. Nebatên din ên ku di dema Permiyeyê de li Antarktîkayê hatine dîtin ''Cordaitales'', ''sphenopsids'', ''ferns'' û ''lycophytes'' in.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Vegetation of Antarctica Through Geological Time |paşnav=Cantrill |pêşnav=David J. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012-11-22 |isbn=978-0-521-85598-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=sOGH4xaioRUC |paşnav2=Poole |pêşnav2=Imogen}}</ref> Di dawiya serdema permiyeyê de avhewa li ser piraniya [[Gondwana|Gondwanayê]] hişktir û germtir bûye û ekosîstemên daristanên ''glossopteridan'' wekê beşek ji bûyera tunebûna permî-triyasî hilweşiyane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Past Antarctica: Paleoclimatology and Climate Change |paşnav=Franganillo |pêşnav=Marc Oliva i |weşanger=Elsevier Science & Technology |tarîx=2020 |isbn=978-0-12-817925-3 |paşnav2=Fernandez |pêşnav2=Jesus Ruiz}}</ref> Di serdema paleozoyîkê de ti delîl tinene ku nîşan bide ka tetrapod li Antarktîkê jiyane an na.<ref name=":2">{{Cite web |url=https://pubs.usgs.gov/of/2007/1047/ea/of2007-1047ea047.pdf |sernav=Collinson, James; William R., Hammer (2007). Migration of Triassic tetrapods to Antarctica (PDF). 10th International Symposium on Antarctic Earth Sciences.}}</ref> === Serdema mezozoîkê (252–66 milyon sal berê) === {{Multiple image | width = 150 | image1 = Opening of western Indian Ocean 150 Ma.png | image2 = Opening of South Atlantic 126 Ma.png | image3 = Opening of South Atlantic 83 Ma.png | footer = Perçebûna suoerparzemîna Gondwanayê; li dora 150 milyon sal berê (wêneya 1em), li dora 126 milyon sal berê (wêneya 2em) û li dora 83 milyon sal berê (wêneya 3em) |}} Germbûna berdewam piraniya Gondwanayê zuwa kiriye. Di serdema triyasiyê de, Antarktîka ji aliyê fernên tovkirî (pteridosperms) ve serdest bû ku beşek cinsê dicroidium bûn ku wekê daran mezin dibûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Icehouse to hothouse: floral turnover, the Permian–Triassic crisis and Triassic vegetation |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012 |rr=105–160 |isbn=978-0-521-85598-3 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Cantrill |pêşnavê-edîtor=David J. |url=https://www.cambridge.org/core/books/vegetation-of-antarctica-through-geological-time/icehouse-to-hothouse-floral-turnover-the-permiantriassic-crisis-and-triassic-vegetation/2A62935F027160A42A76FDD1199FA5C3 |paşnavê-edîtor2=Poole |pêşnavê-edîtor2=Imogen |doi=10.1017/CBO9781139024990.004}}</ref> Florayên din ên serdema triyasiyê ginkgophytes, sîkadofît, konîfer û sphenopsîdan bûn. Tetrapod cara yekem di serdema triyasiya destpêkê de li Antarktîkayê hatine dîtin û fosîlên herî kevn ên naskirî di formasyona fremouw a [[Rêzeçiyayên Transantarktîk|çiyayên Transantarktîkê]] de hatin dîtin.<ref name=":2" /> Sînapsîd (ku wekî "xijendeyên mîna memikan" jî têne zanîn) cureyên wek ''Lystrosaurus'' vedihewîne û di serdema triyasiya destpêkê de gelek zêdetir bûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Early Evolutionary History of the Synapsida |paşnav=Kammerer |pêşnav=Christian F. |weşanger=Springer London, Limited |tarîx=2013 |isbn=978-94-007-6841-3 |paşnav2=Angielczyk |pêşnav2=Kenneth D. |paşnav3=Fröbisch |pêşnav3=Jörg}}</ref> Nîvgirava Antarktîkayê di serdema jurasiyê de (206 heta 146 milyon sal berê) dest bi avakirina xwe kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Birkenmajer |pêşnav=K. |tarîx=1994 |sernav=Evolution of the Pacific margin of the northern Antarctic Peninsula: an overview |url=https://link.springer.com/10.1007/BF00210547 |kovar=Geologische Rundschau |ziman=en |cild=83 |hejmar=2 |rr=309–321 |doi=10.1007/BF00210547 |issn=0016-7835}}</ref> Afrîka di serdema jurayê de li dora 160 milyon sal berê ji Antarktîkayê dabeş bûye û piştre di derdema kretasye ya destpêkê de (dora 125 milyon sal berê) [[nîvgirava Hindistanê]] ji hev dabeş bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Gaina |pêşnav=Carmen |paşnav2=Müller |pêşnav2=R. Dietmar |paşnav3=Brown |pêşnav3=Belinda |paşnav4=Ishihara |pêşnav4=Takemi |paşnav5=Ivanov |pêşnav5=Sergey |tarîx=2007-07-01 |sernav=Breakup and early seafloor spreading between India and Antarctica |url=https://doi.org/10.1111/j.1365-246X.2007.03450.x |kovar=Geophysical Journal International |cild=170 |hejmar=1 |rr=151–169 |doi=10.1111/j.1365-246X.2007.03450.x |issn=0956-540X}}</ref> Darên ginkgo, konîfer, Bennettitale, nebatên poçikê hespan, fern û sikad di wê demê de pir bûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Vegetation of Antarctica Through Geological Time |paşnav=Cantrill |pêşnav=David J. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012-11-22 |isbn=978-0-521-85598-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=sOGH4xaioRUC |paşnav2=Poole |pêşnav2=Imogen}}</ref> Nêzîkê 80 milyon sal berê nebatên kulîlkdar bûne komên nebatan ên herî cihêreng ên li ser parzemînê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Barreda |pêşnav=Viviana D. |paşnav2=Palazzesi |pêşnav2=Luis |paşnav3=Olivero |pêşnav3=Eduardo B. |tarîx=2019 |sernav=When flowering plants ruled Antarctica: evidence from Cretaceous pollen grains |url=https://nph.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/nph.15823 |kovar=New Phytologist |ziman=en |cild=223 |hejmar=2 |rr=1023–1030 |doi=10.1111/nph.15823 |issn=0028-646X}}</ref> Her çiqas darên behîvê yên başûr (Nothofagus) ber bi dawiya kretasyeyê ve berbiçav bin jî li Antarktîkaya Rojava daristanên pelderzî di seranserê serdema kretasyeyê de (146–66 milyon sal berê) de serdest bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Crame |pêşnav=J. A. |tarîx=1989 |sernav=Origins and evolution of the Antarctic biota: an introduction |url=https://www.lyellcollection.org/doi/10.1144/GSL.SP.1989.047.01.01 |kovar=Geological Society, London, Special Publications |ziman=en |cild=47 |hejmar=1 |rr=1–8 |doi=10.1144/GSL.SP.1989.047.01.01 |issn=0305-8719}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the Antarctic |paşnav=Riffenburgh |pêşnav=Beau |weşanger=Routledge |tarîx=2006-10-25 |isbn=978-1-135-87866-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_mUPEAAAQBAJ}}</ref> Her çiqas tenê çend cinsên dînezorên Antarktîkayê (Cryolophosaurus û Glacialisaurus, ji Formasyona Hanson a serdema jurasiya destpêka çiyayên Transantarktîkê<ref>{{Cite web |url=http://www.app.pan.pl/archive/published/app52/app52-657.pdf |sernav=Anatomy of a basal sauropodomorph dinosaur from the Early Jurassic Hanson Formation of Antarctica}}</ref> û Antarctopelta, Trinisaura, Morrosaurus û Imperobator ji kretasya dereng a nîvgirava Antarktîkayê) hatine vegotin, Ammonît li deryayên li derdora Antarktîkayê pir belav bûn û dînezor jî hebûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Coria |pêşnav=Rodolfo A. |paşnav2=Moly |pêşnav2=Juan J. |paşnav3=Reguero |pêşnav3=Marcelo |paşnav4=Santillana |pêşnav4=Sergio |paşnav5=Marenssi |pêşnav5=Sergio |tarîx=2013-04-01 |sernav=A new ornithopod (Dinosauria; Ornithischia) from Antarctica |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0195667112001784 |kovar=Cretaceous Research |cild=41 |rr=186–193 |doi=10.1016/j.cretres.2012.12.004 |issn=0195-6671}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rozadilla |pêşnav=Sebastián |paşnav2=Agnolin |pêşnav2=Federico L. |paşnav3=Novas |pêşnav3=Fernando E. |paşnav4=Aranciaga Rolando |pêşnav4=Alexis M. |paşnav5=Motta |pêşnav5=Matías J. |paşnav6=Lirio |pêşnav6=Juan M. |paşnav7=Isasi |pêşnav7=Marcelo P. |tarîx=2016-01-01 |sernav=A new ornithopod (Dinosauria, Ornithischia) from the Upper Cretaceous of Antarctica and its palaeobiogeographical implications |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0195667115300677 |kovar=Cretaceous Research |cild=57 |rr=311–324 |doi=10.1016/j.cretres.2015.09.009 |issn=0195-6671}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ely |pêşnav=Ricardo C. |paşnav2=Case |pêşnav2=Judd A. |tarîx=2019-09-01 |sernav=Phylogeny of a new gigantic paravian (Theropoda; Coelurosauria; Maniraptora) from the Upper Cretaceous of James Ross Island, Antarctica |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0195667118300120 |kovar=Cretaceous Research |cild=101 |rr=1–16 |doi=10.1016/j.cretres.2019.04.003 |issn=0195-6671}}</ref> === Serdema senozoyîkê (66–10 milyon sal berê) === [[Wêne:Eocene-Paleocene-circumpolar.svg|thumb|Pêkhatina herika çerxa derdorî ya Antarktîkayê ji perçebûna dawî ya pira bejahî ya Antarktîkayê]] Di destpêka serdema paleojenê de girêdana pira bejahî ya pira Antarktîkayê, Antartîkayê bi Amerîkaya Başûr û her wiha bi başûrê rojhilatê Awistralyayê ve berdewam kiriye. Fauna ji formasyona La Mesetaya li nîvgirava Antarktîkayê ku dîroka wê vedigere serdema eosenê, pir dişibihe faunayên wekhev ên Amerîkaya Başûr ku ajalên wekê ajalên bi kîsik (marsupials), xenarthran, lîtoptern û ungulatesê bi sim û her wiha gondwanatheres û dibe ku meridiolestidans hebûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=History of Terrestrial Mammals in South America: How South American Mammalian Fauna Changed from the Mesozoic to Recent Times |paşnav=Defler |pêşnav=Thomas |weşanger=Springer |tarîx=2018-12-19 |isbn=978-3-319-98449-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-HWADwAAQBAJ}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Gelfo |pêşnav=Javier N. |paşnav2=Goin |pêşnav2=Francisco |paşnav3=Bauzá |pêşnav3=Nicolá |paşnav4=Reguero |pêşnav4=Marcelo |tarîx=2019-09-01 |sernav=The fossil record of Antarctic land mammals: commented review and hypotheses for future research |url=https://www.researchgate.net/publication/337086325_The_fossil_record_of_Antarctic_land_mammals_commented_review_and_hypotheses_for_future_research |kovar=researchgate.net |rr=274–292 |doi=10.13679/j.advps.2019.0021}}</ref> Hatiye texmînkirin ku ajalên bi kîsik di destpêka eosenê de ji Amerîkaya Başûr bi rêya Antarktîkayê belavê Awistralyayê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Eldridge |pêşnav=Mark D B |paşnav2=Beck |pêşnav2=Robin M D |paşnav3=Croft |pêşnav3=Darin A |paşnav4=Travouillon |pêşnav4=Kenny J |paşnav5=Fox |pêşnav5=Barry J |tarîx=2019-05-23 |sernav=An emerging consensus in the evolution, phylogeny, and systematics of marsupials and their fossil relatives (Metatheria) |url=https://doi.org/10.1093/jmammal/gyz018 |kovar=Journal of Mammalogy |cild=100 |hejmar=3 |rr=802–837 |doi=10.1093/jmammal/gyz018 |issn=0022-2372}}</ref> Nêzîkê 53 milyon sal berê Awistralya û Gîneya Nû ji Antarktîkayê veqetiyane û deriyê Tazmanyayê vebûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ball |pêşnav=Philip |paşnav2=Eagles |pêşnav2=Graeme |paşnav3=Ebinger |pêşnav3=Cynthia |paşnav4=McClay |pêşnav4=Ken |paşnav5=Totterdell |pêşnav5=Jennifer |tarîx=2013 |sernav=The spatial and temporal evolution of strain during the separation of Australia and Antarctica |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/ggge.20160 |kovar=Geochemistry, Geophysics, Geosystems |ziman=en |cild=14 |hejmar=8 |rr=2771–2799 |doi=10.1002/ggge.20160 |issn=1525-2027}}</ref> Modelên erdnîgariya Antarktîkayê nîşan didin ku ev herikîn û her wiha çerxa paşvegerê ya xwedî kirinê ji ber kêmbûna asta CO₂yê çêbûye û bûye sedema afirandina qeşayên piçûk û qeşayên mayînde yên cemserî.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=England |pêşnav=Matthew H. |paşnav2=Hutchinson |pêşnav2=David K. |paşnav3=Santoso |pêşnav3=Agus |paşnav4=Sijp |pêşnav4=Willem P. |tarîx=2017-08-01 |sernav=Ice–Atmosphere Feedbacks Dominate the Response of the Climate System to Drake Passage Closure |url=https://journals.ametsoc.org/view/journals/clim/30/15/jcli-d-15-0554.1.xml |kovar=Journal of Climate |cild=30 |hejmar=15 |rr=5775–5790 |doi=10.1175/JCLI-D-15-0554.1 |issn=0894-8755}}</ref> Her ku asta CO₂yê zêdetir kêm bûye, qeşayê dest bi berfirehbûneke bilez kiriye û cihê daristanên ku heta wê demê Antarktîkayê vedişartin girtiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=DeConto |pêşnav=Robert M. |paşnav2=Pollard |pêşnav2=David |tarîx=2003 |sernav=Rapid Cenozoic glaciation of Antarctica induced by declining atmospheric CO2 |url=https://www.nature.com/articles/nature01290 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=421 |hejmar=6920 |rr=245–249 |doi=10.1038/nature01290 |issn=1476-4687}}</ref> Ekosîstemên tundrayê li Antarktîkayê heta 14 û 10 milyon sal berê niha hebûna xwe berdewam kirine û piştre sarbûna zêdetir bûye sedema tunekirina van tundrayan.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ashworth |pêşnav=Allan C. |paşnav2=Erwin |pêşnav2=Terry L. |tarîx=2016 |sernav=Antarctotrechus balli sp. n. (Carabidae, Trechini): the first ground beetle from Antarctica |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5126512/ |kovar=ZooKeys |hejmar=635 |rr=109–122 |doi=10.3897/zookeys.635.10535 |issn=1313-2989 |pmc=5126512 |pmid=27917060}}</ref> === Serdema hemdem === Her çiqas jeolojiya Antarktîkayê bi piranî ji aliyê qeşaya parzemînî ve hatibe veşartin jî, parzemîn dikare bi teknîkên wekê ji hestkirina ji dûr ve, radara ku di bin erdê de derbas dibe û wêneyên satelîtê werin lêkolîn kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pour |pêşnav=Amin Beiranvand |paşnav2=Park |pêşnav2=Yongcheol |paşnav3=Park |pêşnav3=Tae-Yoon S. |paşnav4=Hong |pêşnav4=Jong Kuk |paşnav5=Hashim |pêşnav5=Mazlan |paşnav6=Woo |pêşnav6=Jusun |paşnav7=Ayoobi |pêşnav7=Iman |tarîx=2018-06-01 |sernav=Regional geology mapping using satellite-based remote sensing approach in Northern Victoria Land, Antarctica |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S187396521730107X |kovar=Polar Science |cild=16 |rr=23–46 |doi=10.1016/j.polar.2018.02.004 |issn=1873-9652}}</ref> Ji aliyê jeolojîk ve, Antarktîkaya Rojava pir dişibihe Andên Amerîkaya Başûr.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Antarctica and the southern oceans |paşnav=Stonehouse |pêşnav=B. |weşanger=J. Wiley |tarîx=2002 |isbn=978-0-471-98665-2 |cih=Chichester, West Sussex, England, Hoboken, NJ |kesên-din=Bernard Stonehouse |url=https://www.worldcat.org/title/50285217 |oclc=50285217}}</ref> Nîvgirava Antarktîkayê bi bilindbûna jeolojîk û veguherîna sedîmentên binê deryayê ku veguheriye kevirên metamorfîk, çêbûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Tectonic setting and evolution of the James Ross Basin, northern Antarctic Peninsula |paşnav=Elliot |pêşnav=David H. |weşanger=Geological Society of America |tarîx=1988-01-01 |rr=0 |isbn=978-0-8137-1169-0 |paşnavê-edîtor=Feldmann |pêşnavê-edîtor=Rodney M. |url=https://doi.org/10.1130/MEM169-p541 |paşnavê-edîtor2=Woodburne |pêşnavê-edîtor2=Michael O. |doi=10.1130/MEM169-p541}}</ref> Antarktîkaya Rojava bi yekbûna çend plakayên parzemînî çêbûye ku di encamê de hejmarek rêzeçiyayên li herêmê çêbûne ku rêzeçiyayên herî berbiçav çiyayên Ellsworthê bûn. Hebûna sîstema rift a Antarktîkaya Rojava bûye sedema volkanîzma li ser sinorê di navbera Antarktîkaya Rojava û Rojhilat de û her wiha bûye sedema çêbûna çiyayên Transantarktîkê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> Antarktîka Rojhilat ji aliyê jeolojîk ve devereke pirreng e. Avabûna Antarktîka Rojhilat di serdema arkeyî (4.000 –2.500 milyon sal berê) de dest pê kiriye û di serdema kambriyê de rawestiyaye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctic Marine Geology |paşnav=Anderson |pêşnav=J. B. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-521-13168-1}}</ref> Herêm li ser kratoneke kevirî hatiye avakirin ku bingeha mertala prekambriyê ava kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> Li ser bingehê komir û kevirên qûmê, kevirên kilsinî û şêl hene ku di serdemên devonî û jurasiyê de hatine danîn ku çiyayên Transantarktîkê çêbikin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Chapter 2 The Geology and Geomorphology of Antarctica |weşanger=Elsevier |tarîx=1987-01-01 |rr=7–42 |cild=16 |paşnavê-edîtor=Campbell |pêşnavê-edîtor=I. B. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0166248108701508 |series=Developments in Soil Science |paşnavê-edîtor2=Claridge |pêşnavê-edîtor2=G. G. C. |doi=10.1016/S0166-2481(08)70150-8}}</ref> Li deverên peravê çiyayên wekê rêzeçiyayê Shackletonê û Vîktorya Land û hinek şikestekên tektonîk çêbûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Paxman |pêşnav=Guy J. G. |paşnav2=Jamieson |pêşnav2=Stewart S. R. |paşnav3=Ferraccioli |pêşnav3=Fausto |paşnav4=Bentley |pêşnav4=Michael J. |paşnav5=Forsberg |pêşnav5=Rene |paşnav6=Ross |pêşnav6=Neil |paşnav7=Watts |pêşnav7=Anthony B. |paşnav8=Corr |pêşnav8=Hugh F. J. |paşnav9=Jordan |pêşnav9=Tom A. |tarîx=2017 |sernav=Uplift and tilting of the Shackleton Range in East Antarctica driven by glacial erosion and normal faulting |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/2016JB013841 |kovar=Journal of Geophysical Research: Solid Earth |ziman=en |cild=122 |hejmar=3 |rr=2390–2408 |doi=10.1002/2016JB013841 |issn=2169-9356}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Salvini |pêşnav=Francesco |paşnav2=Brancolini |pêşnav2=Giuliano |paşnav3=Busetti |pêşnav3=Martina |paşnav4=Storti |pêşnav4=Fabrizio |paşnav5=Mazzarini |pêşnav5=Francesco |paşnav6=Coren |pêşnav6=Franco |tarîx=1997 |sernav=Cenozoic geodynamics of the Ross Sea region, Antarctica: Crustal extension, intraplate strike-slip faulting, and tectonic inheritance |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1029/97JB01643 |kovar=Journal of Geophysical Research: Solid Earth |ziman=en |cild=102 |hejmar=B11 |rr=24669–24696 |doi=10.1029/97JB01643 |issn=2156-2202}}</ref> Komir cara yekem li Antarktîkayê li nêzîkê çiyayên Beardmoreyê ji aliyê Frank Wild ve di sefera Nimrod de di sala 1907an de hatiye tomar kirin û tê zanîn ku komirê pileya nizm li gelek deverên çiyayên Transantarktîkê heye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> Çiyayên prens Charles depoyên hesinê vedihewînin û li Deryaya Rossê jî qadên neftê û gaza xwezayî hene.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Times |pêşnav=Walter Sullivan Special to The New York |tarîx=1976-12-19 |sernav=Soviet Team Finds a ‘Mountain of Iron’ in Antarctica |url=https://www.nytimes.com/1976/12/19/archives/soviet-team-finds-a-mountain-of-iron-in-antarctica.html |roja-gihiştinê=2026-09-02 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331}}</ref> == Avhewa == [[Wêne:Fryxellsee Opt.jpg|thumb|Dîmenek ji qeşaya şîn ku gola Fryxell a li qirax ên çiyayên Transantarktîkê nixumandiye]] Antarktîka parzemîna herî sar, parzemîna herî bi bahoz û parzemîna herî hişk ê Dinyayê ye.<ref name=":3">{{Cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |sernav=Antarctica |roja-gihiştinê=2026-09-01 |archive-date=2022-05-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220509192134/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |url-status=dead }}</ref> Li nêzîkê peravên parzemînê, germahî di havînê de dikare ji 10 °C ê derbas bibe û di mehên zivistanê de heya -40 °C dadikeve. Li ser deverên bilind ên navendî, germahî di mehên havînê de dikare heya -30 °C dakeve û di mehên zivistanê de jî germahiya heman deverê heya -80 °C ê dadikeve. Germahiya hewayê ya xwezayî ya herî nizm a ku li ser Erdê hatiye tomarkirin di 21ê tîrmeha sala 1983an de li stasyona Vostok a Rûsyayê li Antarktîkayê bi qasê -89.2 °C hatiye tomarkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Turner |pêşnav=John |paşnav2=Anderson |pêşnav2=Phil |paşnav3=Lachlan-Cope |pêşnav3=Tom |paşnav4=Colwell |pêşnav4=Steve |paşnav5=Phillips |pêşnav5=Tony |paşnav6=Kirchgaessner |pêşnav6=Amélie |paşnav7=Marshall |pêşnav7=Gareth J. |paşnav8=King |pêşnav8=John C. |paşnav9=Bracegirdle |pêşnav9=Tom |paşnav10=Vaughan |pêşnav10=David G. |paşnav11=Lagun |pêşnav11=Victor |paşnav12=Orr |pêşnav12=Andrew |tarîx=2009 |sernav=Record low surface air temperature at Vostok station, Antarctica |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1029/2009JD012104 |kovar=Journal of Geophysical Research: Atmospheres |ziman=en |cild=114 |hejmar=D24 |doi=10.1029/2009JD012104 |issn=2156-2202}}</ref> Di sala 2010an de bi rêya satelîta germahiyeke hewayê germahiya parzemînê bi qasê −94.7 °C hatiye tomar kirin lêbelê dibe ku ji ev rêje ji sermaya li ser rûyê erdê bi bandor bûye ku li bilindahiya 2 mêtre li jorê rûyê erdê nehatiye tomar kirin ku ji bo tomarên fermî yên germahiya hewayê tê xwestin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.usatoday.com/story/weather/2013/12/10/antarctica-cold-record/3950019/ |sernav=Antarctica records unofficial coldest temperature ever |malper=USA TODAY |roja-gihiştinê=2026-09-02 |ziman=en-US |paşnav=Rice |pêşnav=Doyle}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.antarctica.gov.au/about-antarctica/weather-and-climate/weather/ |sernav=Antarctic weather – Australian Antarctic Program |malper=www.antarctica.gov.au |tarîx=2019-02-18 |roja-gihiştinê=2026-09-02 |ziman=en}}</ref> Ji ber ku piraniya Antarktîkayê ji asta deryayê ji 3.000 mêtre bilindtir e, Antarktîka ji herêma Arktîkê sartir e. Germahiya Okyanûsa Arktîkê bi rêya qeşaya deryayê ya Arktîkê ber bi parzemînê ve hatiye veguhastin û bi awayê hewaya li herêma Arktîkê nerm dibe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Climatology |paşnav=Rohli |weşanger=Jones & Bartlett Learning |tarîx=2017-06-05 |isbn=978-1-284-11998-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=umokDwAAQBAJ |paşnav2=Vega |pêşnav2=Anthony J.}}</ref> Antarktîka çoleke cemserî ye ku barîna parzemînê kêm e. Parzemîn salane bi navînî nêzîkê 150 mm av werdigire ku bi piranî bi awayê şilopeyê ye. Deverên navxweyî hişktir e û di tevahiya salê herî zêde bi qasê 50 mm baran werdigire lê herêmên peravê bi gelemperî ji 200 mm zêdetir baran werdigirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Climatology |paşnav=Rohli |weşanger=Jones & Bartlett Learning |tarîx=2017-06-05 |isbn=978-1-284-11998-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=umokDwAAQBAJ |paşnav2=Vega |pêşnav2=Anthony J.}}</ref> Li çend deverên qeşaya şîn, ba û sublîmasyon ji berfa ku dibare zêdetir berfê radike. Li geliyên hişk, heman bandor li ser bingehek kevirî çêdibe ku dibe sedema jîngeheke bêber û hişk.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fountain |pêşnav=Andrew G. |paşnav2=Nylen |pêşnav2=Thomas H. |paşnav3=Monaghan |pêşnav3=Andrew |paşnav4=Basagic |pêşnav4=Hassan J. |paşnav5=Bromwich |pêşnav5=David |tarîx=2010 |sernav=Snow in the McMurdo Dry Valleys, Antarctica |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/joc.1933 |kovar=International Journal of Climatology |ziman=en |cild=30 |hejmar=5 |rr=633–642 |doi=10.1002/joc.1933 |issn=1097-0088}}</ref> === Cudahiyên herêmî === Antarktîkaya Rojhilat ji ber bilindahiya xwe ya bilind ve ji Antarktîkaya Rojava sartir e. Eniyên hewayê bi zêde derbasê deverên navendî yên parzemînê nabin ku ev jî dibe sedem ku navenda parzemînê sar û hişk bimînin û dibe sedema ku bayên deverê bi leza nerm bimînin. Barîna berfa li beşa perava Antarktîkayê barîneke pir gelemperî ye ku li wir di nav 48 demjimêran de berf dikare bi qasê 1.22 mêtreyê bibare. Li qiraxa parzemînê, bayên katabatîk ên bihêz ên ji platoya cemserî pir caran bi hêza bahozê çêdibin. Di mehên havînê de ji ber ku her roj 24 demjimêrên tîrêjên rojê li wir tên wergirtin, li Cemsera Başûr ji ekvatorê zêdetir tîrêjên rojê digihîjin rûyê erdê.<ref name=":3" /> === Guherîna avhewayê === [[Wêne:20201210 Antarctica ice mass variation - NASA GRACE-en.svg|thumb|Guherîna navînî ya girseya qeşaya Antarktîkê ku ji sala 2002an vir ve salane bi qasî 100 milyar ton e]] Tevê devera xwe yê îzolekirî, Antarktîka di dehsalên dawî de ji ber belavbûna gazên serayê, germ bûye û hinek ji beşên qeşayên xwe winda kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singh |pêşnav=Hansi A. |paşnav2=Polvani |pêşnav2=Lorenzo M. |tarîx=2020-10-08 |sernav=Low Antarctic continental climate sensitivity due to high ice sheet orography |url=https://www.nature.com/articles/s41612-020-00143-w |kovar=npj Climate and Atmospheric Science |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=3 |hejmar=1 |rr=39 |doi=10.1038/s41612-020-00143-w |issn=2397-3722}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Casado |pêşnav=Mathieu |paşnav2=Hébert |pêşnav2=Raphaël |paşnav3=Faranda |pêşnav3=Davide |paşnav4=Landais |pêşnav4=Amaelle |tarîx=2023 |sernav=The quandary of detecting the signature of climate change in Antarctica |url=https://www.nature.com/articles/s41558-023-01791-5 |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=13 |hejmar=10 |rr=1082–1088 |doi=10.1038/s41558-023-01791-5 |issn=1758-6798}}</ref> Antarktîkaya Rojava ji sala 1950an heta sala 2000an di heyamên dehsalan de ji 0,1 °C zêdetir germ bûye û nîvgirava Antarktîkayê ya ku li ber çavan e ji nîvê sedsala 20an vir ve bi qasê 3 °C germ bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://discoveringantarctica.org.uk/climate-change/impacts-of-climate-change/ |sernav=Impacts of climate change |malper=Discovering Antarctica |roja-gihiştinê=2026-09-02 |ziman=en-GB}}</ref> Antarktîkaya Rojhilat ku li gorî Antarktîkaya Rojava sar e û avhewaya deverê sekan (stabîl) heta salên 2000î germahî nîşan nedaye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Clem |pêşnav=Kyle R. |paşnav2=Fogt |pêşnav2=Ryan L. |paşnav3=Turner |pêşnav3=John |paşnav4=Lintner |pêşnav4=Benjamin R. |paşnav5=Marshall |pêşnav5=Gareth J. |paşnav6=Miller |pêşnav6=James R. |paşnav7=Renwick |pêşnav7=James A. |tarîx=2020 |sernav=Record warming at the South Pole during the past three decades |url=https://www.nature.com/articles/s41558-020-0815-z |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=10 |hejmar=8 |rr=762–770 |doi=10.1038/s41558-020-0815-z |issn=1758-6798}}</ref> Li dora Antarktîkayê, Okyanûsa Başûr ji her okyanûseke din zêdetir germahiya okyanûsê kişandiye û li kûrahiyên bi qasê 2.000 mêtreyan germbûneke berbiçav çêbûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bourgeois |pêşnav=Timothée |paşnav2=Goris |pêşnav2=Nadine |paşnav3=Schwinger |pêşnav3=Jörg |paşnav4=Tjiputra |pêşnav4=Jerry F. |tarîx=2022-01-17 |sernav=Stratification constrains future heat and carbon uptake in the Southern Ocean between 30°S and 55°S |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8764023/ |kovar=Nature Communications |cild=13 |hejmar=1 |rr=340 |doi=10.1038/s41467-022-27979-5 |issn=2041-1723 |pmc=8764023 |pmid=35039511}}</ref> Li dora Antarktîka Rojava, okyanûs ji sala 1955an vir ve bi qasê 1 °C germ bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://discoveringantarctica.org.uk/climate-change/impacts-of-climate-change/ |sernav=Impacts of climate change |malper=Discovering Antarctica |roja-gihiştinê=2026-09-02 |ziman=en-GB}}</ref> Germbûna [[Okyanûsa Başûr]] a li dora Antarktîkayê bûye sedema qelsbûn an jî hilweşîna refikên qeşayên ku li derveyî qeşayan digeriyan û hevsengiya wan pêk dianiyan. Her çiqas perê qeşayên Antarktîkaya Rojhilat ku berdewam dike ku li hundirê welêt qeşayê zêde bike jî gelek cemedên peravê giraniya xwe winda dikin û paşve dikişin ku ev jî dibe sedema windabûna giştî ya qeşayên li seranserê Antarktîkayê.<ref name=":4">{{Cite web |url=https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/downloads/report/IPCC_AR6_WGI_Chapter09.pdf |sernav=Chapter 9: Ocean, Cryosphere and Sea Level Change}}</ref> Hatiye payîn ku heta sala 2100an ku windabûna qeşaya li Antarktîkayê bi qasê 11 santî metreyan bilindbûna asta deryayê ya gerdûnî zêde bike.<ref name=":4" /> Bi germbûna zêdetir re îhtimala bêîstîqrariyê pir zêdetir dibe û dikare bilindbûna asta deryayê ya gerdûnî ya sedsala 21ê du caran zêdetir bike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bamber |pêşnav=Jonathan L. |paşnav2=Oppenheimer |pêşnav2=Michael |paşnav3=Kopp |pêşnav3=Robert E. |paşnav4=Aspinall |pêşnav4=Willy P. |paşnav5=Cooke |pêşnav5=Roger M. |tarîx=2019-06-04 |sernav=Ice sheet contributions to future sea-level rise from structured expert judgment |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6561295/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=116 |hejmar=23 |rr=11195–11200 |doi=10.1073/pnas.1817205116 |issn=1091-6490 |pmc=6561295 |pmid=31110015}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Horton |pêşnav=Benjamin P. |paşnav2=Khan |pêşnav2=Nicole S. |paşnav3=Cahill |pêşnav3=Niamh |paşnav4=Lee |pêşnav4=Janice S. H. |paşnav5=Shaw |pêşnav5=Timothy A. |paşnav6=Garner |pêşnav6=Andra J. |paşnav7=Kemp |pêşnav7=Andrew C. |paşnav8=Engelhart |pêşnav8=Simon E. |paşnav9=Rahmstorf |pêşnav9=Stefan |tarîx=2020-05-08 |sernav=Estimating global mean sea-level rise and its uncertainties by 2100 and 2300 from an expert survey |url=https://www.nature.com/articles/s41612-020-0121-5 |kovar=npj Climate and Atmospheric Science |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=3 |hejmar=1 |rr=18 |doi=10.1038/s41612-020-0121-5 |issn=2397-3722}}</ref> Ava heliyayî ya nû ya ji qeşayê ava binê Antarktîkayê ya şor firk dike û şaneya jêrîn a gera serûbinkirina Okyanûsa Başûr (SOOC) qels dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Silvano |pêşnav=Alessandro |paşnav2=Rintoul |pêşnav2=Stephen Rich |paşnav3=Peña-Molino |pêşnav3=Beatriz |paşnav4=Hobbs |pêşnav4=William Richard |paşnav5=van Wijk |pêşnav5=Esmee |paşnav6=Aoki |pêşnav6=Shigeru |paşnav7=Tamura |pêşnav7=Takeshi |paşnav8=Williams |pêşnav8=Guy Darvall |tarîx=2018 |sernav=Freshening by glacial meltwater enhances melting of ice shelves and reduces formation of Antarctic Bottom Water |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5906079/ |kovar=Science Advances |cild=4 |hejmar=4 |rr=eaap9467 |doi=10.1126/sciadv.aap9467 |issn=2375-2548 |pmc=5906079 |pmid=29675467}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pan |pêşnav=Xianliang L. |paşnav2=Li |pêşnav2=Bofeng F. |paşnav3=Watanabe |pêşnav3=Yutaka W. |tarîx=2022-01-10 |sernav=Intense ocean freshening from melting glacier around the Antarctica during early twenty-first century |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8748732/ |kovar=Scientific Reports |cild=12 |hejmar=1 |rr=383 |doi=10.1038/s41598-021-04231-6 |issn=2045-2322 |pmc=8748732 |pmid=35013425}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/downloads/report/IPCC_AR6_WGI_Chapter09.pdf |sernav=Chapter 9: Ocean, Cryosphere and Sea Level Change}}</ref> Her çiqas bandorên tevahî tê payîn ku di nav çend sedsalan de çêbibin jî, li gorî hinek lêkolînan, hilweşîna tevahî ya SOOCê dikare di navbera 1.7 °C û 3 °C germbûna gerdûnî de çêbike. Ev barîna kêm ê li nîvkada başûr û barîna zêde yê li nîvkada bakur, dibe sedema kêmbûna masîgirî ya li Okyanûsa Başûr û hilweşîna potansiyel a hinek ekosîstemên deryayî vedigire.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2023-03-29 |sernav='Dramatic' changes to Southern Ocean by 2050 likened to The Day After Tomorrow plot |url=https://www.abc.net.au/news/2023-03-30/dramatic-south-ocean-circulation-changes-study/102154690 |roja-gihiştinê=2026-09-03 |xebat=ABC News |ziman=en-AU}}</ref> Her çiqas gelek cureyên Antarktîkayê nehatibin keşifkirin jî, zêdebûna flora Antarktîkayê ya belgekirî heye û ji u bo parastina jîngeheke guncavê faunayên mezin ên wekê pengûenan zehmetî hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roland |pêşnav=Thomas P. |paşnav2=Bartlett |pêşnav2=Oliver T. |paşnav3=Charman |pêşnav3=Dan J. |paşnav4=Anderson |pêşnav4=Karen |paşnav5=Hodgson |pêşnav5=Dominic A. |paşnav6=Amesbury |pêşnav6=Matthew J. |paşnav7=Maclean |pêşnav7=Ilya |paşnav8=Fretwell |pêşnav8=Peter T. |paşnav9=Fleming |pêşnav9=Andrew |tarîx=2024 |sernav=Sustained greening of the Antarctic Peninsula observed from satellites |url=https://www.nature.com/articles/s41561-024-01564-5 |kovar=Nature Geoscience |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=17 |hejmar=11 |rr=1121–1126 |doi=10.1038/s41561-024-01564-5 |issn=1752-0908}}</ref> Helandina erdên cemed girtî dibe ku ji bo erdên bê cemed bibe sedema gazên serayê û qirêjiya cemedgirtî ya berê ku bi helandinê re derdikeve holê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Potapowicz |pêşnav=Joanna |paşnav2=Szumińska |pêşnav2=Danuta |paşnav3=Szopińska |pêşnav3=Małgorzata |paşnav4=Polkowska |pêşnav4=Żaneta |tarîx=2019-02-15 |sernav=The influence of global climate change on the environmental fate of anthropogenic pollution released from the permafrost: Part I. Case study of Antarctica |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S004896971833612X |kovar=Science of The Total Environment |cild=651 |rr=1534–1548 |doi=10.1016/j.scitotenv.2018.09.168 |issn=0048-9697}}</ref> Germbûna Antarktîkayê û guhertinên têkildar di gera Okyanûsa Başûr de dikarin bandorê li şêwazên avhewayê yên li hinek deverên Afrîkayê jî bikin ku dikare bandor li barîna herêmî û guherîna germahiyê bike.<ref>{{Cite book |sernav=Meredith, M. P.; et al. (2025). Antarctica and the Earth System. Routledge. pp. 1–18.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Trisos, C. H.; et al. (2022). Climate Change 2022: Impacts, Adaptation and Vulnerability. Cambridge University Press. pp. 1285–1455.}}</ref> Ger germahî ji asta sala 2020an 2 °C kêmtir nebe, ihtimal heye ku qata qeşayê ya Antarktîkaya Rojava bi tevahî bihele.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lau |pêşnav=Sally C. Y. |paşnav2=Wilson |pêşnav2=Nerida G. |paşnav3=Golledge |pêşnav3=Nicholas R. |paşnav4=Naish |pêşnav4=Tim R. |paşnav5=Watts |pêşnav5=Phillip C. |paşnav6=Silva |pêşnav6=Catarina N. S. |paşnav7=Cooke |pêşnav7=Ira R. |paşnav8=Allcock |pêşnav8=A. Louise |paşnav9=Mark |pêşnav9=Felix C. |paşnav10=Linse |pêşnav10=Katrin |paşnav11=Strugnell |pêşnav11=Jan M. |tarîx=2023-12-22 |sernav=Genomic evidence for West Antarctic Ice Sheet collapse during the Last Interglacial |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.ade0664 |kovar=Science |weşanger=American Association for the Advancement of Science |cild=382 |hejmar=6677 |rr=1384–1389 |doi=10.1126/science.ade0664}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Naughten |pêşnav=Kaitlin A. |paşnav2=Holland |pêşnav2=Paul R. |paşnav3=De Rydt |pêşnav3=Jan |tarîx=2023 |sernav=Unavoidable future increase in West Antarctic ice-shelf melting over the twenty-first century |url=https://www.nature.com/articles/s41558-023-01818-x |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=13 |hejmar=11 |rr=1222–1228 |doi=10.1038/s41558-023-01818-x |issn=1758-6798}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Garbe |pêşnav=Julius |paşnav2=Albrecht |pêşnav2=Torsten |paşnav3=Levermann |pêşnav3=Anders |paşnav4=Donges |pêşnav4=Jonathan F. |paşnav5=Winkelmann |pêşnav5=Ricarda |tarîx=2020 |sernav=The hysteresis of the Antarctic Ice Sheet |url=https://www.nature.com/articles/s41586-020-2727-5 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=585 |hejmar=7826 |rr=538–544 |doi=10.1038/s41586-020-2727-5 |issn=1476-4687}}</ref> Hatiye payîn ku windabûna vê qata qeşayê heye bi tevahî ji holê rabe ev pêvajo bi qasê 500 û 13.000 sal berxwe bide.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-09-03 |ziman=en |doi=10.1126/science.abn7950}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://climatetippingpoints.info/2022/09/09/climate-tipping-points-reassessment-explainer/ |sernav=Exceeding 1.5°C global warming could trigger multiple climate tipping points – paper explainer |malper=climatetippingpoints.info |tarîx=2022-09-09 |roja-gihiştinê=2026-09-03 |ziman=en |paşnav=dvdmckay}}</ref> Ger qeşaya bilind hilweşe dibe ku asta deryayê bi qasê 3,3 mêtre bilind bibe û bi helandina qeşayên li ser çiyayan qeşayên bilind jî dibe ku asta deryayê bi qasê 4,3 metreyan bilind bike.<ref>{{Cite web |url=https://www.the-cryosphere.net/7/375/2013/tc-7-375-2013.pdf |sernav=Bedmap2: improved ice bed, surface and thickness datasets for Antarctica}}</ref> Qata qeşaya Antarktîkaya Rojhilat ku li gorî deverên qeşayî yên din gelek aram e tenê dikare bi qasê 0,5 mête heta 0,9 mêtreyê asta deryayê bilind bike ku ev jî beşek piçûk ê ji bilind bûna 53,3 mêtreyan e ku di tevahiya helandina qata qeşayê de pêk tê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Crotti |pêşnav=Ilaria |paşnav2=Quiquet |pêşnav2=Aurélien |paşnav3=Landais |pêşnav3=Amaelle |paşnav4=Stenni |pêşnav4=Barbara |paşnav5=Wilson |pêşnav5=David J. |paşnav6=Severi |pêşnav6=Mirko |paşnav7=Mulvaney |pêşnav7=Robert |paşnav8=Wilhelms |pêşnav8=Frank |paşnav9=Barbante |pêşnav9=Carlo |paşnav10=Frezzotti |pêşnav10=Massimo |tarîx=2022-09-10 |sernav=Wilkes subglacial basin ice sheet response to Southern Ocean warming during late Pleistocene interglacials |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9464198/ |kovar=Nature Communications |cild=13 |hejmar=1 |rr=5328 |doi=10.1038/s41467-022-32847-3 |issn=2041-1723 |pmc=9464198 |pmid=36088458}}</ref> Ji ber ku germahiya gerdûnî li dora 3°C zêde bûye, deverên xeternak ên wekê Hewza Wilkes û Hewza Aurora dibe ku di nav 2.000 salan de bimînin di bin avê de<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-09-03 |ziman=en |doi=10.1126/science.abn7950}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://climatetippingpoints.info/2022/09/09/climate-tipping-points-reassessment-explainer/ |sernav=Exceeding 1.5°C global warming could trigger multiple climate tipping points – paper explainer |malper=climatetippingpoints.info |tarîx=2022-09-09 |roja-gihiştinê=2026-09-03 |ziman=en |paşnav=dvdmckay}}</ref> û dibe ku li van deveran bilindbûna asta deryayê bigihîje 6,4 metreyan.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pan |pêşnav=Linda |paşnav2=Powell |pêşnav2=Evelyn M. |paşnav3=Latychev |pêşnav3=Konstantin |paşnav4=Mitrovica |pêşnav4=Jerry X. |paşnav5=Creveling |pêşnav5=Jessica R. |paşnav6=Gomez |pêşnav6=Natalya |paşnav7=Hoggard |pêşnav7=Mark J. |paşnav8=Clark |pêşnav8=Peter U. |tarîx=2021 |sernav=Rapid postglacial rebound amplifies global sea level rise following West Antarctic Ice Sheet collapse |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8087405/ |kovar=Science Advances |cild=7 |hejmar=18 |rr=eabf7787 |doi=10.1126/sciadv.abf7787 |issn=2375-2548 |pmc=8087405 |pmid=33931453}}</ref> === Tenikbûna tebeqeya ozonê === [[Wêne:NASA and NOAA Announce Ozone Hole is a Double Record Breaker.png|thumb|Wêneya qula herî mezin a di tebeqeya ozonê de ku di meha îlona sala 2006an de hatiye tomarkirin]] Zanyaran ji salên 1970an vir ve li ser qata ozona di atmosfera li jor ê Antarktîkayê lêkolîn dikin. Di sala 1985an de zanyarên brîtanî li ser daneyên ku wan li stasyona lêkolîn a Halley ya li ser çemê cemeda Brunt berhev kiribûn dixebitin, wan qadeke mezin a bi rêjeya ozonê ya nizm li ser Antarktîkayê keşiv kirine. 'Qula tebeqeya ozonê' hema hema tevahiya parzemînê vedigire û di meha îlona sala 2006an de gihîştiye asta xwe ya herî mezin ku bûyera herî dirêj a mayînde ye, di sala 2020an de pêk hatiye. Ev tenikbûna tebeqeya ozonê ji ber belavbûna klorofluorokarbon û halonên di atmosferê de çêdibe ku ev made tebeqeya ozonê bi gazên din perçe dikin. Şert û mercên pir sar ên Antarktîkayê bûne sedem ku ewrên stratosferîk ên cemserî çêbibin. Ewr wekê katalîzator ji bo reaksiyonên kîmyewî tevdigerin ku di dawiyê de dibin sedema hilweşîna ozonê. Protokola Montreal a sala 1987an belavbûna madeyên ku ozonê kêm dikin sinordar kiriye. Tê pêşbînîkirin ku qula ozon an li jor ê Antarktîkayê hêdî hêdî winda bibe ku heta salên 2060î.tê payîn ku asta ozonê vegere nirxên ku herî dawî ya ku di salên 1980î de hatine tomarkirin. Di heman demê de tenikbûna ozonê dikare di stratosferê de bibe sedema sarbûna bi qasê 6 °C ê. Sarbûn girseya cemserî xurt dike û bi vî awayî rê li ber derketina hewaya sar a nêzîkê Cemsera Başûr digire ku ev jî di encamê de girseya parzemînî ya tebeqeya qeşaya Antarktîkaya Rojhilat sar dike. Herêmên li derdora Antarktîkayê, bi taybetî nîvgirava Antarktîkayê rastî germahiyên bilindtir tên ku ev yek jî helîna qeşayê bileztir dike. Ev model destnîşan dikin ku tenikbûna ozonê û bandora vorteksa cemserî ya zêde dibe ku dibe sedema zêdebûna dirêjahiya qeşaya deryayê jî pêvajoyeke ji destpêka çavdêriya di dawiya salên 1970î ve heta sala 2014an berdewam kiriye. Ev model destnîşan dikin ku kêmbûna ozonê û bandora vorteksa cemserî ya ku zêde dibe, dibe ku ji ber sedema zêdebûna dirêjahiya qeşaya deryayê jî be ku ji dema destpêkirina çavdêriyên di dawiya salên 1970î heta sala 2014an berdewam kiriye. Ji wî demê ve rûbera qeşaya deryaya Antarktîkayê bi awayekê bilez kêm bûye. == Biyocûre == Tê dîtin piraniya cureyên li Antarktîkayê cisnê cureyên ku bi milyonan salan berê li wir jiyane ne ne. Ji ber vê yekê hatiye payîn ku ev cûre ji gelek çerxên qeşayê sax mane ku cure di demên avhewaya pir sar de li deverên germtir ên îzolekirî yên wekê deverên bi germahiya jeotermal an jî deverên ku di seranserê avhewaya sar de bê qeşa mane, sax mane. === Fauna === [[Wêne:Kaiserpinguine mit Jungen.jpg|thumb|Dîmenek ji pengûenên împerator û cûcik ên wan]] Kermêşa bêfirîn ''Belgica antarctica'', ajala herî mezin e ku bi tevahî ajaleke bejayî ya li Antarktîkayê ye ku digihîje mezinahiya 6 mm. Krîla Antarktîkayê ku di komên mezin de kom dibe, cureya bingehîn a ekosîstema [[Okyanûsa Başûr]] e û [[Organîzm|organîzmayeke]] xwarina girîng ê ajalên wekê balîna, fok, fokên pilingî, fokên bi mû, masiyên qeşayê û gelek cureyên çûkên wekê pengûen û albatrosê ye. Hinek cureyên ajalên deryayî hene û rasterast an nerasterast bi fîtoplanktonê ve girêdayî ne. [[Jiyana deryayî]] ya Antarktîkayê pengûen, balînayên şîn, orka, masiyên mezin û fokên bi mû vedihewîne. Foka Antarktîkayê di sedsalên 18 û 19an de ji ber çermê wan ji aliyê nêçîrvanên fokên ku ji Dewletên Yekbûyî û Keyaniya Yekbûyî hatine bi awayekê zêde hatine girtin. [[Foka leopar|Fokên pilingî]] di ekosîstema Antarktîkayê de nêçîrvanên herî baş in û ji bo lêgerîna xwarinê li seranserê Okyanûsa Başûr digerin. Nêzîkê 40 cureyên çûkan hene ku li Antarktîkayê an jî nêzî Antarktîkayê dîjîn ku di nav wan de cureyên petrelan, penguenan, kormoran û kevok hene. Çend cureyên çûkan ên din serdana okyanûsa li dora Antarktîkê dikin ku di nav wan de hinek ji wan ku bi gelemperî li Arktîkê dijîn hene. Pengûena împerator tekane pengûen e ku di zivistanê de li Antarktîkayê cucikê xwe dertînin; ew û pengûena Adelie ji hemî pengûen ên din dûrtir li başûr cûcik ên xwe dertînin. Di sala 2010an de hêjmara populasyona jiyana deryayî ya ku ji aliyê nêzîkê 500 lêkolîneran ve di dema sala cemserî vavneteweyî de hatiye kirin, hate weşandin. Hatiye diyarkirin ku di lêkolînê de zêdetirî 235 organîzmayên deryayî li her du herêmên cemserî yên cuda dijîn û bi vê awayê di navbera devereke bi qasê 12.000 kîlometre ye, dijîn. Ajalan mezin ên wekê hinek balîna û çûk salane vê rêwîtiyê dikin. Formên jiyanê ya biçûktir ên wekê xiyar û şemalokên azad ên avjen, di herdu okyanûsên cemser de jî têne dîtin. Faktorên ku dikarin di belavbûna wan de bibin alîkar, cûdahiyên germahiyê di navbera okyanûsa kûr ê li cemseran û ekvatorê de ne ku ji 5 °C ê zêdetir nebin û pergalên sereke yên herikînê an kemerên veguhastinên deryayî yên ku dikarin hêk û larvayan veguhezînin in. Di meha çileya sala 2025an de dabeş bûna çiyayê mezin ên cemedê A-84 (ku bi mezinahiya xwe dişibihe bajarê Şîkagoyê) ji Shela Cemeda George VI derfetek kêm peyda kiriye ku bikaranîna keştiyên binavî yên robotîk, qata deryaya di bin refikên cemed ên li ser avê de were keşifkirin. Lêkolîneran di kûrahiyên heta 1300 metreyan de ekosîstemên bi awayekê neçaverêkirî mercanên mezin, singer ên kevnar, masiyên cemedê, pîrî yên mezin ên deryayî û heta heştpê hatine dîtin, kifş kirine. Dibe ku ev ekosîstem cureyên nû yên ku bi sedsalan veşartî mane û ji aliyê herikînên okyanûs ên ku xurekê hildigirin ve hatine xwedîkirin, vedihewînin. === Flora === Di seranserê dîroka xwe de Antarktîka gelek jiyana cûreyên nebatan dîtiye. Di serdema kretasye de li parzemîn ekosîstemek fern-conifer ê serdest hebû ku di dawiya heman serdemê de veguheriye daristaneke barana nerm. Di dema neojena sartir de (17–2,5 milyon sal berê) ekosîstemeke tundrayê cihê daristanên baranê girtiye. Avhewaya Antarktîkaya îro rê nadeye ku nebatên li parzemînê zêde belav bibin. Hewaya sar ê zêde, bêwespiya axê û kêmbûna şilebûna hewayê û tîrêjên rojê mezinbûna nebatan asteng dike ku bûye sedema cûrbecûrbûna cureyan a kêm bibin û belavbûna wan kêm bibin. Floraya parzemînê bi piranî ji brîofîtan pêk dihatin ku di nav de 25 cureyên nebatên kezeba sor û 100 cureyên nebatên kevzê hebûn. Sê cureyên riwekên kulîlkdar hene ku hemî li Nîvgirava Antarktîkayê têne dîtin. Di nav van riwekan de Deschampsia antarctica (giyayê porî yê Antarktîkayê), Colobanthus quitensis ( înciyê yê Antarktîkayê) û Poa annua cureyeke ji derveyî parzemînê hatiye (giyayê şîn ê salane) hene. === Organîzmayên din === Ji 700 cureyên algeyê li Antarktîkayê hene ku nêzîkê nîvê wan fîtoplanktonên deryayî ne. Algeyê berfê yên pirreng bi taybetî di havînê de li herêmên peravê pir in. Ji ber ku av cemed digire hemî xwê ya avê (ava şor) ji avê diavêje derve û ji ber ku ev ava şor di nav depoyên ava şor de kom dibe, mîkroorganîzmayên razayî jî vedihewîne. Her wiha heta cemeda deryayê jî dikare komên ekolojîk ên bêhempa vehewîne. Dema ku qeşa dest bi helandinê dike, depoyên ava şor fireh dibin û dikarin bi hev re kanalên ava şor çêbikin û kevza di hindurê depoyan de dikarin ji nû ve şiyar bibin û heta cemidîna din ji nû ve geş bibin. Di heman demê de di ava deryayê de bakterî heta 800 mêtre di bin qeşayê de hatine dîtin. Hatiye texmînkirin ku di nav ava di bin erdê Gola Vostokê de komeke bakteriyên xwemalî heye. Hatiye texmînkirin ku hebûna jiyanê li wir argumana ihtimala jiyanê li ser heyva Jupiterê Europa zêde dike û dibe ku di bin qalikê xwe yê qeşayê de av hebe. Di avên pir alkalîn ên Gola Unterseeyê de komek ji bakteriyên ekstremofîl hatiye dîtin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commons|Antarctica|Antarktîka}} {{Parzemîn}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Antarktîka| ]] [[Kategorî:Cîhan]] [[Kategorî:Parzemîn]] eq0f5x5wi8z6k6kb738y3z61degm9mm 2091536 2091535 2026-09-04T18:47:12Z Penaber49 39672 2091536 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdanka giştî}} '''Antarktîka'''<ref>{{Îzolî, 2007|r=1138|jêgirtin=Antarktîka}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ferhenga Erdnîgarîyê (Coğrafya)|Ferhenga Erdnîgarîyê]]|paşnav=Önen|pêşnav=Abdurrahman |weşanger=Stembol: Doz|sal=2008|rûpel=36}}</ref> yan jî '''Antarktîk'''{{Çavk}} ({{Bi-la|Antarctica}}) yek ji [[parzemîn]]ên cîhanê ye ku parzemîna herî başûr ê dinyayê û parzemîna herî kêm nifûs a cîhanê ye. Parzemîn bi tevahî li başûrê çembera Antarktîkayê ye û ji aliyê [[Okyanûsa Başûr]] (ku wekê Okyanûsa Antarktîkayê jî tê zanîn) ve hatiye dorpêçkirin ku [[Cemsera Başûr]] a erdnîgarî vedihewîne. Di heman demê de Antarktîka pêncem parzemîna herî mezin ê cîhanê ye ku bi qasê ji %40 ji [[Ewropa|Ewropayê]] mezintir e û rûbera parzemînê bi qasê 14.200.000 km² rûerd (an rûqeşa) vegirtiye. Piraniya Antarktîkayê bi qata qeşayê ya Antarktîkayê ve hatiye nixumandin ku qalindahiya navînî ya qeşayê bi qasê 1,9 km ye. Antarktîka bi navînî parzemîna herî sar, herî hişke û parzemîna herî bi ba û bahoz ê cîhanê ye û parzemîn ji asta deryayê xwedî bilindahiyeke navînî ye. Antarktîka bi piranî ji çoleke cemserî pêk hatiye ku barîna salane li peravê zêdetirî 200 mm ye û berf û barana li hundirê parzemînê gelek kêm e. Qeşayên parzemîn di warê ava şîrîn de gelek dewlemend e ku nêzîkê ji %70ê rezervên ava şirîn ên cîhanê li Antarktîkayê cemedgirtî ye. Hatiye payîn ger ku qeşaya Antarktîkayê bihele, dê asta deryayê ya [[Cîhan|cîhanê]] bi qasê 60 mêtreyan bilind bibe. Her wiha Antarktîka xwediyê rekora germahiya herî nizm a pîvandî yê li ser rûyê [[Dinya (gerstêrk)|Erdê]] ye ku nizmahiya germahiya bi qasê −89.2 °C hatiye pîvandin. Germahiya herêmên peravê di havînê de dikare bi qasê 10 °C bilind bibe. Cureyên xwemaliyên ajalan kêzik, nematod, pengûen, fok û tardigrad in. Li cihên ku nebat lê hene, bi piranî bi awayê liken an kevzê ye. Refên qeşayê yên Antarktîkayê dibe ku cara yekem di sala 1820an de, di dema sefereke rûsî de ku ji aliyê Fabian Gottlieb von Bellingshausen û Mikhail Lazarev ve hatibû birêvebirin, hatine dîtin. Di dehsalên piştê seferên wan, di seferên fransî, amerîkî û brîtanî de li parzemînê lêkolînên zêdetir hatine kirin. Yekem derketina piştrastkirî ya Antarktîkayê ji aliyê tîmeke norwêcî ve di sala 1895an de pêk hatiye. Di destpêka sedsala 20an de, çend seferên navxwe yên parzemînê çêbûne. Lêkolînerên brîtanî Douglas Mawson, Edgeworth David û Alistair Mackay yekem kes bûn ku di sala 1909an de gihîştine [[Cemsera Başûr]] a manyetîkî û cemsera başûr a erdnîgarî jî yekem car di sala 1911an de lêkolînerê norwêcî Roald Amundsen gihiştiye cemserê. Ji aliyê îdarî ve Antarktîka ji aliyê nêzîkê 30 welatan ve tê birêvebirin ku hemî jî endamên sîstema peymana Antarktîkayê ya sala 1959an in. Li gorî şertên peymanê, çalakiyên leşkerî, kolandinên kanên madenê, teqînên nukleerî û avêtina bermayiyên nukleerî li Antarktîkayê qedexe ne. Geştiyarî, masîgirtin û lêkolîn çalakiyên sereke yên mirovan li Antarktîkayê û li derdora Antarktîkayê hene. Di mehên havînê de nêzîkê 5.000 kes li stasyonên lêkolînê dimînin û ev hejmar di mehên zivistanê de dadikeve 1.000 kesan. Her çiqas parzemîn dûr be jî, çalakiyên mirovan bi rêya qirêjî, guherîna avhewayê û bi rêya tenikbûna [[tebeqeya ozonê]] bandoreke neyînî li ser Antarktîkayê dihêle. Helîna qata qeşayê ya [[Antarktîkaya Rojava]] ya ku potansiyeleke nearam e, di pêşbîniyên bilindbûna [[asta deryayê]] yên di asta sedsalê de bûye sedema nezelaliyeke herî mezin û heman helîn bandorê li ser serûbinkirina gera [[Okyanûsa Başûr]] jî dike ku di dawiyê de dikare bibe sedema bandorên girîng li ser avhewaya [[Nîvkada Başûr]] û hilberîna Okyanûsa Başûr. == Etîmolojî == [[Wêne:1657 map Polus Antarcticus.jpg|thumb|Nexşeya cemserî ya herî başûrê Dinyayê]] Navê ku ji parzemînê hatiye dayîn ji peyva antarktîka hatiye ku ji peyva fransî ya navîn ''antartique'' an ''antarctique'' ('li hemberî Arktîkê') û piştre ji peyva latînî ''antarcticus'' ('li hemberî bakur') hatiye. Navê Antarktîkus ji peyvên yewnanî ἀντι- ('dij-') û ἀρκτικός (arktikos, 'ya hirçê [Ursa Major], bakur') hatiye.<ref name=":0">{{Cite book |sernav=Lettinck 2021, p. 158.}}</ref> Fîlozofê yewnanî Arîstoteles li dora 350 {{bz}} de di ''Meteorolojiyê'' de li ser "herêma Antarktîkê" nivîsandiye. Li gorî raporê, erdnîgarnasê yewnanî Marinusê ji Tîrusê ev nav di nexşeya xwe ya cîhanê ya sedsala duyem a {{pz}} de ku niha winda bûye, bi kar aniye. Nivîskarên romayî Gaius Julius Hyginus û Apuleius ji bo cemsera başûr navê yewnanî yê latînîkirî polus antarcticus bi kar anîne ku ji wir peyva fransî ya kevin ''pole antartike'' (nûjen ''pôle antarctique'')<ref>{{Cite book |sernav=Hyginus 1992, p. 176.}}</ref> ku di sala 1270an de hatiye piştrastkirin û ji wir jî peyva îngilîziya navîn pol antartik ku cara yekem di lêkolîneke ji aliyê nivîskarê îngilîzî Geoffrey Chaucer ve hatiye nivîsandin, hatiye wergirtin.<ref name=":0" /> Ramanên ewropî yên di derbarê hebûna Terra Australis ku parzemîneke berfirehê li başûrê dûr ê cîhanê ye ku ji bo hevsengî kirina axên bakurê [[Ewropa]], [[Asya]] û [[Afrîkaya Bakur]] pêk tîne, wekê têgeheke rewşenbîrî, ji kevnariya klasîk ve hebû. Ji ber vê yekê ''Terra Australis'' navê ku ji bo hemî girseyên bejayî yên hîpotetîk ên ku tê pêşniyar kirin ku li cihê ku niha tê zanîn Antarktîka heye, hatibû bikaranîn.<ref>{{Cite book |sernav=Mericq 1987, pp. 90–91: 'They published maps and charts based on the hypothesis that Tierra del Fuego was the beginning of that Terra Australis. The first person ever to have rights over these lands was Pedro Sancho de la Hoz, who received them through a special decree signed by Emperor Charles V on 24 January 1539.'}}</ref> Îdiaya hebûna axek wisa heta keşfkirina Awistralyayê ku ji aliyê ewropiyan ve hatiye keşfkirin, berdewam kiriye.<ref>{{Cite book |sernav=Scott, Hiatt & McIlroy 2012, pp. 2–3.}}</ref> Di destpêka sedsala 19an de keşifger Matthew Flinders guman li hebûna parzemîneke cuda yê li başûrê Awistralyayê (ku di wê demê wekê New Holland hatiye binavkirin) kiriye û ji ber vê yekê pêşniyar kiriye ku li cihê wê navê "Terra Australis" ji bo [[Awistralya|Awistralyayê]] were bikar anîn.<ref>{{Cite book |sernav=Cawley 2015, p. 130.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=McCrone & McPherson 2009, p. 75.}}</ref> Di sala 1824an de rayedarên kolonyal ên li Sîdneyê bi fermî navê parzemîna New Hollandê wekê Awistralya guhertine û peyva "Terra Australis" wekê referansek ji bo navê Antarktîkayê hiştine. Di dehsalên piştre de, erdnîgaran hevokên wekê "parzemîna Antarktîkayê" bi kar anîne. Wan li cihê vê navê li naveke helbestî geriyane û navên wekê ''Ultima'' û ''Antipodea'' pêşniyar kirine.<ref>{{Cite book |sernav=Cameron-Ash 2018, p. 20.}}</ref> Ji bo binavkirina parzemînê navê Antarktîka di salên 1890î de hatiye pejirandin û bikaranîna yekem ê vê navê ji aliyê kartografê skotlendî John George Bartholomew pêk hatiye.<ref>{{Cite web |url=https://digital.nls.uk/bartholomew/highlights/antarctica.html#:~:text=Edinburgh%20geographer%20and%20mapmaker%20John,since%20the%20first%20century%20AD. |sernav=Highlights from the Bartholomew Archive: The naming of Antarctica}}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Antarctica.svg|thumb|300px|Nexşeyek ku Antarktîkaya Rojhilat li rastê Çiyayên Transantarktîk û Antarktîkaya Rojava li çepê ye, nişan dide.]] Antarktîka ku bi awayekî asîmetrîk li dora cemsera başûr û bi piranî li başûrê çembera Antarktîkayê (ku yek ji pênc çemberên sereke yên firehiyê ye ku nexşeyên cîhanê nîşan didin) cih digire ku ji aliyê [[Okyanûsa Başûr]] ve hatiye dorpêçkirin. Di heman de çem ên avan li Antarktîkayê hene ku çemê herî dirêj ê parzemînê çemê Onyxê ye. Her wiha Antarktîka bi qasê 14,2 milyon km² rûber vedigire ku hema hema du car ji rûbera [[Awistralya|Awistralyayê]] mezintir e ku bi vê rûberê bûye pêncem parzemîna herî mezin ê cîhanê. Xeta perava Antarktîkayê bi qasê 18.000 km dirêj e ku ji sala 1983an vir ve çar celebên peravê li parzemînê hene ku perav ji %44ê peravê ji qeşayên avjenî, ji %38 ji dîwarên qeşayê pêk tê ku li ser keviran dimînin, ji %13 ji deverên qeşayî an jî qiraxa cemedên bilind pêk tê û ji %5ê ji parvên mayî jî ji kevirên vekirî pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |sernav=Antarctica - The World Factbook |malper=www.cia.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en |archive-date=2022-05-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220509192134/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: glaciological and geophysical folio |paşnav=Drewry |pêşnav=D. J. |weşanger=University of Cambridge, Scott Polar Research Institute |tarîx=1983 |isbn=978-0-901021-04-5 |cih=Cambridge}}</ref> Golên ku di binê qeşaya parzemînî de dimînin, bi piranî li geliyên hişk ên McMurdo an jî li gelek oazên cûda çêbûne.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> [[Gola Vostokê]] ku di bin stasyona Vostok a [[Rûsya|Rûsyayê]] de hatiye dîtin, mezintirîn gola binqeşayê ya cîhanê û yek ji mezintirîn golên cîhanê ye. Berê hatiye bawer kirin ku gol bi milyonan salan hatiye girtin lê di roja îro de zanyaran texmîn kirine ku ava golê her 13.000 sal carekê bi helandin û cemidandina hêdî ya qeşayê hatiye guhertin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=David |tarîx=2019-06-27 |sernav=Antarctica |url=https://academic.oup.com/book/62792 |kovar=OUP Academic |ziman=en |doi=10.1093/wentk/9780190641320.001.0001}}</ref> Di mehên havînan de qeşa li qiraxên golan dikare bihele û xendekên şil bi awayekê demkî çêdibin. Di heman demê de li Antarktîkayê hem golên ava şor û hem jî golên ava şirîn hene.<ref name=":1" /> [[Wêne:Mount Vinson from NW at Vinson Plateau by Christian Stangl (flickr).jpg|thumb|Dîmenek ji çiyayê Vînsonê ku li bakurê rojavayê Antarktîkayê ye û bilindeya herî bilind ê Antarktîkayê ye]] Antarktîka ji aliyê Çiyayên Transantarktîk ve hatiye dabeşkirin ku ji erdê Vîktoryayê heta [[Deryaya Rossê]] dirêj dibin ku ev her alî di nav xwe de Antarktîkaya Rojava û Antarktîkaya Rojhilat vedigirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: Earth's Own Ice World |url=https://archive.org/details/antarcticaearths0000carr |paşnav=Carroll |pêşnav=Michael |weşanger=Springer |tarîx=2018-05-16 |isbn=978-3-319-74623-4 |paşnav2=Lopes |pêşnav2=Rosaly}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ji |pêşnav=Fei |paşnav2=Gao |pêşnav2=Jinyao |paşnav3=Li |pêşnav3=Fei |paşnav4=Shen |pêşnav4=Zhongyan |paşnav5=Zhang |pêşnav5=Qiao |paşnav6=Li |pêşnav6=Yongdong |tarîx=2017-10-16 |sernav=Variations of the effective elastic thickness over the Ross Sea and Transantarctic Mountains and implications for their structure and tectonics |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0040195117302937 |kovar=Tectonophysics |cild=717 |rr=127–138 |doi=10.1016/j.tecto.2017.07.011 |issn=0040-1951}}</ref> Piraniya Antarktîkayê bi tebeqeyên qeşayê ya Antarktîkayê ve hatiye nixumandin ku bi navînî 1,9 km qalindahiya qeşayan hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fretwell |pêşnav=P. |paşnav2=Pritchard |pêşnav2=H. D. |paşnav3=Vaughan |pêşnav3=D. G. |paşnav4=Bamber |pêşnav4=J. L. |paşnav5=Barrand |pêşnav5=N. E. |paşnav6=Bell |pêşnav6=R. |paşnav7=Bianchi |pêşnav7=C. |paşnav8=Bingham |pêşnav8=R. G. |paşnav9=Blankenship |pêşnav9=D. D. |paşnav10=Casassa |pêşnav10=G. |paşnav11=Catania |pêşnav11=G. |paşnav12=Callens |pêşnav12=D. |paşnav13=Conway |pêşnav13=H. |paşnav14=Cook |pêşnav14=A. J. |paşnav15=Corr |pêşnav15=H. F. J. |tarîx=2013-02-28 |sernav=Bedmap2: improved ice bed, surface and thickness datasets for Antarctica |url=https://tc.copernicus.org/articles/7/375/2013/ |kovar=The Cryosphere |ziman=English |weşanger=Copernicus GmbH |cild=7 |hejmar=1 |rr=375–393 |doi=10.5194/tc-7-375-2013 |issn=1994-0416}}</ref> Tebeqeya qeşayê ji xeynî ji xeynî çend oazanên li geliyên hişk ên McMurdo tevahiya parzemînê nixumandine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://antarcticsun.usap.gov/science/4184/ |sernav=The Antarctic Sun: News about Antarctica - The Lost Dry Valleys of the Polar Plateau |malper=antarcticsun.usap.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en |archive-date=2022-01-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220115223943/https://antarcticsun.usap.gov/science/4184/ |url-status=dead }}</ref> Çend çemên qeşayî yên Antarktîkayê ku ber bi refên qeşayî yên Antarktîkayê ve diherikin, pêvajoyeke ku wekê dînamîkên tebeqeyên qeşayê hatine pênasekirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gfdl.noaa.gov/ice-sheet-dynamics/ |sernav=Ice Sheet Dynamics – Geophysical Fluid Dynamics Laboratory |malper=www.gfdl.noaa.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31}}</ref> Antarktîkaya Rojhilat ji Coats Land, Queen Maud Land, Enderby Land, Mac. Robertson Land, Wilkes Land û Victoria Land pêk hatiye. Ji xeynî beşek piçûk, hemî deverên parzemînê di nav nîvkada rojhilat de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctic Climate Evolution |paşnav=Florindo |pêşnav=Fabio |weşanger=Elsevier |tarîx=2008-10-10 |isbn=978-0-08-093161-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yUu-x70CZEcC |paşnav2=Siegert |pêşnav2=Martin}}</ref> Li ser û dora Antarktîkayê gelek girav hene ku piraniya wan giravên volkanîk in û li gorî pîvanên jeolojîk pir ciwan in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://figshare.utas.edu.au/articles/journal_contribution/Origin_and_evolution_of_the_sub-Antarctic_islands_the_foundation/24483391 |sernav=Quilty, Patrick Gerard |malper=figshare.utas.edu.au |roja-gihiştinê=2026-08-31 |doi=10.26749/rstpp.141.1.35}}</ref> Îstîsnayên herî berbiçav giravên [[deşta Kerguelenê]] ne ku girava herî kevin li dora 40 milyon sal berê niha çêbûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Olierook |pêşnav=Hugo K. H. |paşnav2=Jourdan |pêşnav2=Fred |paşnav3=Merle |pêşnav3=Renaud E. |paşnav4=Timms |pêşnav4=Nicholas E. |paşnav5=Kusznir |pêşnav5=Nick |paşnav6=Muhling |pêşnav6=Janet R. |tarîx=2016-04-15 |sernav=Bunbury Basalt: Gondwana breakup products or earliest vestiges of the Kerguelen mantle plume? |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0012821X1630019X |kovar=Earth and Planetary Science Letters |cild=440 |rr=20–32 |doi=10.1016/j.epsl.2016.02.008 |issn=0012-821X}}</ref> Girê Vinson a li çiyayên Ellsworthê bi bilindahiya 4.892 mêtreyê bilindeya herî bilind ê Antarktîkayê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hall Ball Kiwi Mountaineers From Mount Cook To Everest |paşnav=Monteath |pêşnav=Colin |weşanger=Cloudcap |tarîx=1997 |isbn=978-0-938567-42-4 |url=https://www.worldcat.org/title/38585390 |oclc=38585390}}</ref> Çiyayê Erebusa li Girava Rossê volkana herî başûrî ya cîhanê ye û her roj nêzîkê 10 caran diteqe. Xweliya ji teqînên volkanîk 300 kîlometre dûrî kratera volkanîk hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/48987684 |sernav=Antarctica : an encyclopedia from Abbott ice shelf to zooplankton {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en}}</ref> Delîlên hejmareke mezin ji volkanan di bin qeşayê de hene ku ger asta çalakiyê bilind bibe, dibe ku ji bo tebeqeya qeşayê xetereyek çêbike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: Earth's Own Ice World |url=https://archive.org/details/antarcticaearths0000carr |paşnav=Carroll |pêşnav=Michael |weşanger=Springer |tarîx=2018-05-16 |isbn=978-3-319-74623-4 |paşnav2=Lopes |pêşnav2=Rosaly}}</ref> Qubeya qeşayê ya bi navê Dome Argus li Antarktîkaya Rojhilat e ku bi qasê bilindahiya 4.091 metreyan bilind ew û qada qeşayê ya herî bilind ê Antarktîkayê ye. Ev gir yek ji cihên herî sar û hişk ên cîhanê ye ku germahî ya li vir heya −90 °C ê dadikeve û barîna salane jî bi qasê 1-3 sm ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica And The Arctic Circle, A Geographic Encyclopedia Of The Earth's Polar Regions |tarîx=2014-04-01 |url=http://archive.org/details/antarctica-and-the-arctic-circle-2-volumes-a-geographic-encyclopedia-of-the-earths-polar-regions}}</ref> == Dîroka jeolojîk == Ji dawiya serdema meoproterozoîkê heta serdema kretasyeyê, Antarktîka beşek ji superparzemîna [[Gondwana|Gondwanayê]] bû û parzemîn bi pêvajoya tevgerên Antarktîkaya îro ji ber ku Gondwana hêdî hêdî ji hev perçe bûye, li dora 183 milyon sal berê îro ava bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctic News Clips |weşanger=National Science Foundation |tarîx=1995 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=HcTrAAAAMAAJ&pg=PA109}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> Di demek dirêj a serdema fanerozoyîkê de Antarktîka xwedî avhewayek tropîkal ê nerm bû û ew bi daristanên berfireh nixumandî bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Klages |pêşnav=Johann P. |paşnav2=Salzmann |pêşnav2=Ulrich |paşnav3=Bickert |pêşnav3=Torsten |paşnav4=Hillenbrand |pêşnav4=Claus-Dieter |paşnav5=Gohl |pêşnav5=Karsten |paşnav6=Kuhn |pêşnav6=Gerhard |paşnav7=Bohaty |pêşnav7=Steven M. |paşnav8=Titschack |pêşnav8=Jürgen |paşnav9=Müller |pêşnav9=Juliane |paşnav10=Frederichs |pêşnav10=Thomas |paşnav11=Bauersachs |pêşnav11=Thorsten |paşnav12=Ehrmann |pêşnav12=Werner |paşnav13=van de Flierdt |pêşnav13=Tina |paşnav14=Pereira |pêşnav14=Patric Simões |paşnav15=Larter |pêşnav15=Robert D. |tarîx=2020 |sernav=Temperate rainforests near the South Pole during peak Cretaceous warmth |url=https://www.nature.com/articles/s41586-020-2148-5 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=580 |hejmar=7801 |rr=81–86 |doi=10.1038/s41586-020-2148-5 |issn=1476-4687}}</ref> === Serdema paleozoyîkê (539–252 milyon sal berê) === [[Wêne:Glossopteris sp. (fossil leaf) (Permian; Antarctica) 1 (49063572172) (cropped).jpg|thumb|300px|Ji serdema permeya Antarktîkayê pelgeke ''Glossopteris sp.'' yê]] Germbûna berdewam bûye sedem ku piraniya Gondwanayê ziwa bibe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Vegetation of Antarctica Through Geological Time |paşnav=Cantrill |pêşnav=David J. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012-11-22 |isbn=978-0-521-85598-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=sOGH4xaioRUC |paşnav2=Poole |pêşnav2=Imogen}}</ref> Di serdema triyasiyê de Antarktîka ji aliyê cûreyeke giyayên bi tov (pteridosperms) ve serdest bû ku ji cinsê Dicroidiumê bûn ku wekê daran mezin dibûn. Florayên din ên triasiyê ginkgophytes, sîkadofites, darên konîfer û sphenopsid bûn. Tetrapod (ajaleke çar ling) cara yekem di serdema triyasiya destpêkê de li Antarktîkayê hatine dîtin û fosîlên herî kevn ên naskirî di formasyona fremouw a çiyayên Transantarktîkê de hatine dîtin. Sînapsîd (ku wekê "xijendeyên mîna memikdaran" jî têne zanîn) cureyên wekê Lystrosaurus di nav de hebû û di serdema triyasiya destpêkê de zêde bûn. Nîvgirava Antarktîkayê di serdema jurasiyê de (206 heta 146 milyon sal berê) dest bi avakirina xwe kiriye. Afrîka di serdema jurasiyê li de dora 160 milyon sal berê ji Antarktîkayê dabeş bûye û piştre jî di serdema kretasiya destpêkê de nîvgirava Hindistanê (nêzîkî 125 milyon sal berê) ji heman parzemînan dabeş bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rolland |pêşnav=Yann |paşnav2=Bernet |pêşnav2=Matthias |paşnav3=van der Beek |pêşnav3=Peter |paşnav4=Gautheron |pêşnav4=Cécile |paşnav5=Duclaux |pêşnav5=Guillaume |paşnav6=Bascou |pêşnav6=Jérôme |paşnav7=Balvay |pêşnav7=Mélanie |paşnav8=Héraudet |pêşnav8=Laura |paşnav9=Sue |pêşnav9=Christian |paşnav10=Ménot |pêşnav10=René-Pierre |tarîx=2019-01-15 |sernav=Late Paleozoic Ice Age glaciers shaped East Antarctica landscape |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0012821X18306460 |kovar=Earth and Planetary Science Letters |cild=506 |rr=123–133 |doi=10.1016/j.epsl.2018.10.044 |issn=0012-821X}}</ref> Piştê kêmbûna qeşayê di nîvê duyem ê serdema permiyana destpêkê de, erd ji aliyê glossopterids (komeke nebatan a tovkirî ya nemabûyî ya bê xizmên zindî) ve serdest bû ku nebata herî berbiçav Glossopteris bû ku dareke wekê ku di axên tijî av de şîn dibe, hatiye şîrove kirin ku depoyên komirê yên berfireh çêkirine. Nebatên din ên ku di dema Permiyeyê de li Antarktîkayê hatine dîtin ''Cordaitales'', ''sphenopsids'', ''ferns'' û ''lycophytes'' in.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Vegetation of Antarctica Through Geological Time |paşnav=Cantrill |pêşnav=David J. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012-11-22 |isbn=978-0-521-85598-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=sOGH4xaioRUC |paşnav2=Poole |pêşnav2=Imogen}}</ref> Di dawiya serdema permiyeyê de avhewa li ser piraniya [[Gondwana|Gondwanayê]] hişktir û germtir bûye û ekosîstemên daristanên ''glossopteridan'' wekê beşek ji bûyera tunebûna permî-triyasî hilweşiyane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Past Antarctica: Paleoclimatology and Climate Change |paşnav=Franganillo |pêşnav=Marc Oliva i |weşanger=Elsevier Science & Technology |tarîx=2020 |isbn=978-0-12-817925-3 |paşnav2=Fernandez |pêşnav2=Jesus Ruiz}}</ref> Di serdema paleozoyîkê de ti delîl tinene ku nîşan bide ka tetrapod li Antarktîkê jiyane an na.<ref name=":2">{{Cite web |url=https://pubs.usgs.gov/of/2007/1047/ea/of2007-1047ea047.pdf |sernav=Collinson, James; William R., Hammer (2007). Migration of Triassic tetrapods to Antarctica (PDF). 10th International Symposium on Antarctic Earth Sciences.}}</ref> === Serdema mezozoîkê (252–66 milyon sal berê) === {{Multiple image | width = 150 | image1 = Opening of western Indian Ocean 150 Ma.png | image2 = Opening of South Atlantic 126 Ma.png | image3 = Opening of South Atlantic 83 Ma.png | footer = Perçebûna suoerparzemîna Gondwanayê; li dora 150 milyon sal berê (wêneya 1em), li dora 126 milyon sal berê (wêneya 2em) û li dora 83 milyon sal berê (wêneya 3em) |}} Germbûna berdewam piraniya Gondwanayê zuwa kiriye. Di serdema triyasiyê de, Antarktîka ji aliyê fernên tovkirî (pteridosperms) ve serdest bû ku beşek cinsê dicroidium bûn ku wekê daran mezin dibûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Icehouse to hothouse: floral turnover, the Permian–Triassic crisis and Triassic vegetation |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012 |rr=105–160 |isbn=978-0-521-85598-3 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Cantrill |pêşnavê-edîtor=David J. |url=https://www.cambridge.org/core/books/vegetation-of-antarctica-through-geological-time/icehouse-to-hothouse-floral-turnover-the-permiantriassic-crisis-and-triassic-vegetation/2A62935F027160A42A76FDD1199FA5C3 |paşnavê-edîtor2=Poole |pêşnavê-edîtor2=Imogen |doi=10.1017/CBO9781139024990.004}}</ref> Florayên din ên serdema triyasiyê ginkgophytes, sîkadofît, konîfer û sphenopsîdan bûn. Tetrapod cara yekem di serdema triyasiya destpêkê de li Antarktîkayê hatine dîtin û fosîlên herî kevn ên naskirî di formasyona fremouw a [[Rêzeçiyayên Transantarktîk|çiyayên Transantarktîkê]] de hatin dîtin.<ref name=":2" /> Sînapsîd (ku wekî "xijendeyên mîna memikan" jî têne zanîn) cureyên wek ''Lystrosaurus'' vedihewîne û di serdema triyasiya destpêkê de gelek zêdetir bûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Early Evolutionary History of the Synapsida |paşnav=Kammerer |pêşnav=Christian F. |weşanger=Springer London, Limited |tarîx=2013 |isbn=978-94-007-6841-3 |paşnav2=Angielczyk |pêşnav2=Kenneth D. |paşnav3=Fröbisch |pêşnav3=Jörg}}</ref> Nîvgirava Antarktîkayê di serdema jurasiyê de (206 heta 146 milyon sal berê) dest bi avakirina xwe kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Birkenmajer |pêşnav=K. |tarîx=1994 |sernav=Evolution of the Pacific margin of the northern Antarctic Peninsula: an overview |url=https://link.springer.com/10.1007/BF00210547 |kovar=Geologische Rundschau |ziman=en |cild=83 |hejmar=2 |rr=309–321 |doi=10.1007/BF00210547 |issn=0016-7835}}</ref> Afrîka di serdema jurayê de li dora 160 milyon sal berê ji Antarktîkayê dabeş bûye û piştre di derdema kretasye ya destpêkê de (dora 125 milyon sal berê) [[nîvgirava Hindistanê]] ji hev dabeş bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Gaina |pêşnav=Carmen |paşnav2=Müller |pêşnav2=R. Dietmar |paşnav3=Brown |pêşnav3=Belinda |paşnav4=Ishihara |pêşnav4=Takemi |paşnav5=Ivanov |pêşnav5=Sergey |tarîx=2007-07-01 |sernav=Breakup and early seafloor spreading between India and Antarctica |url=https://doi.org/10.1111/j.1365-246X.2007.03450.x |kovar=Geophysical Journal International |cild=170 |hejmar=1 |rr=151–169 |doi=10.1111/j.1365-246X.2007.03450.x |issn=0956-540X}}</ref> Darên ginkgo, konîfer, Bennettitale, nebatên poçikê hespan, fern û sikad di wê demê de pir bûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Vegetation of Antarctica Through Geological Time |paşnav=Cantrill |pêşnav=David J. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012-11-22 |isbn=978-0-521-85598-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=sOGH4xaioRUC |paşnav2=Poole |pêşnav2=Imogen}}</ref> Nêzîkê 80 milyon sal berê nebatên kulîlkdar bûne komên nebatan ên herî cihêreng ên li ser parzemînê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Barreda |pêşnav=Viviana D. |paşnav2=Palazzesi |pêşnav2=Luis |paşnav3=Olivero |pêşnav3=Eduardo B. |tarîx=2019 |sernav=When flowering plants ruled Antarctica: evidence from Cretaceous pollen grains |url=https://nph.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/nph.15823 |kovar=New Phytologist |ziman=en |cild=223 |hejmar=2 |rr=1023–1030 |doi=10.1111/nph.15823 |issn=0028-646X}}</ref> Her çiqas darên behîvê yên başûr (Nothofagus) ber bi dawiya kretasyeyê ve berbiçav bin jî li Antarktîkaya Rojava daristanên pelderzî di seranserê serdema kretasyeyê de (146–66 milyon sal berê) de serdest bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Crame |pêşnav=J. A. |tarîx=1989 |sernav=Origins and evolution of the Antarctic biota: an introduction |url=https://www.lyellcollection.org/doi/10.1144/GSL.SP.1989.047.01.01 |kovar=Geological Society, London, Special Publications |ziman=en |cild=47 |hejmar=1 |rr=1–8 |doi=10.1144/GSL.SP.1989.047.01.01 |issn=0305-8719}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the Antarctic |paşnav=Riffenburgh |pêşnav=Beau |weşanger=Routledge |tarîx=2006-10-25 |isbn=978-1-135-87866-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_mUPEAAAQBAJ}}</ref> Her çiqas tenê çend cinsên dînezorên Antarktîkayê (Cryolophosaurus û Glacialisaurus, ji Formasyona Hanson a serdema jurasiya destpêka çiyayên Transantarktîkê<ref>{{Cite web |url=http://www.app.pan.pl/archive/published/app52/app52-657.pdf |sernav=Anatomy of a basal sauropodomorph dinosaur from the Early Jurassic Hanson Formation of Antarctica}}</ref> û Antarctopelta, Trinisaura, Morrosaurus û Imperobator ji kretasya dereng a nîvgirava Antarktîkayê) hatine vegotin, Ammonît li deryayên li derdora Antarktîkayê pir belav bûn û dînezor jî hebûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Coria |pêşnav=Rodolfo A. |paşnav2=Moly |pêşnav2=Juan J. |paşnav3=Reguero |pêşnav3=Marcelo |paşnav4=Santillana |pêşnav4=Sergio |paşnav5=Marenssi |pêşnav5=Sergio |tarîx=2013-04-01 |sernav=A new ornithopod (Dinosauria; Ornithischia) from Antarctica |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0195667112001784 |kovar=Cretaceous Research |cild=41 |rr=186–193 |doi=10.1016/j.cretres.2012.12.004 |issn=0195-6671}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rozadilla |pêşnav=Sebastián |paşnav2=Agnolin |pêşnav2=Federico L. |paşnav3=Novas |pêşnav3=Fernando E. |paşnav4=Aranciaga Rolando |pêşnav4=Alexis M. |paşnav5=Motta |pêşnav5=Matías J. |paşnav6=Lirio |pêşnav6=Juan M. |paşnav7=Isasi |pêşnav7=Marcelo P. |tarîx=2016-01-01 |sernav=A new ornithopod (Dinosauria, Ornithischia) from the Upper Cretaceous of Antarctica and its palaeobiogeographical implications |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0195667115300677 |kovar=Cretaceous Research |cild=57 |rr=311–324 |doi=10.1016/j.cretres.2015.09.009 |issn=0195-6671}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ely |pêşnav=Ricardo C. |paşnav2=Case |pêşnav2=Judd A. |tarîx=2019-09-01 |sernav=Phylogeny of a new gigantic paravian (Theropoda; Coelurosauria; Maniraptora) from the Upper Cretaceous of James Ross Island, Antarctica |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0195667118300120 |kovar=Cretaceous Research |cild=101 |rr=1–16 |doi=10.1016/j.cretres.2019.04.003 |issn=0195-6671}}</ref> === Serdema senozoyîkê (66–10 milyon sal berê) === [[Wêne:Eocene-Paleocene-circumpolar.svg|thumb|Pêkhatina herika çerxa derdorî ya Antarktîkayê ji perçebûna dawî ya pira bejahî ya Antarktîkayê]] Di destpêka serdema paleojenê de girêdana pira bejahî ya pira Antarktîkayê, Antartîkayê bi Amerîkaya Başûr û her wiha bi başûrê rojhilatê Awistralyayê ve berdewam kiriye. Fauna ji formasyona La Mesetaya li nîvgirava Antarktîkayê ku dîroka wê vedigere serdema eosenê, pir dişibihe faunayên wekhev ên Amerîkaya Başûr ku ajalên wekê ajalên bi kîsik (marsupials), xenarthran, lîtoptern û ungulatesê bi sim û her wiha gondwanatheres û dibe ku meridiolestidans hebûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=History of Terrestrial Mammals in South America: How South American Mammalian Fauna Changed from the Mesozoic to Recent Times |paşnav=Defler |pêşnav=Thomas |weşanger=Springer |tarîx=2018-12-19 |isbn=978-3-319-98449-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-HWADwAAQBAJ}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Gelfo |pêşnav=Javier N. |paşnav2=Goin |pêşnav2=Francisco |paşnav3=Bauzá |pêşnav3=Nicolá |paşnav4=Reguero |pêşnav4=Marcelo |tarîx=2019-09-01 |sernav=The fossil record of Antarctic land mammals: commented review and hypotheses for future research |url=https://www.researchgate.net/publication/337086325_The_fossil_record_of_Antarctic_land_mammals_commented_review_and_hypotheses_for_future_research |kovar=researchgate.net |rr=274–292 |doi=10.13679/j.advps.2019.0021}}</ref> Hatiye texmînkirin ku ajalên bi kîsik di destpêka eosenê de ji Amerîkaya Başûr bi rêya Antarktîkayê belavê Awistralyayê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Eldridge |pêşnav=Mark D B |paşnav2=Beck |pêşnav2=Robin M D |paşnav3=Croft |pêşnav3=Darin A |paşnav4=Travouillon |pêşnav4=Kenny J |paşnav5=Fox |pêşnav5=Barry J |tarîx=2019-05-23 |sernav=An emerging consensus in the evolution, phylogeny, and systematics of marsupials and their fossil relatives (Metatheria) |url=https://doi.org/10.1093/jmammal/gyz018 |kovar=Journal of Mammalogy |cild=100 |hejmar=3 |rr=802–837 |doi=10.1093/jmammal/gyz018 |issn=0022-2372}}</ref> Nêzîkê 53 milyon sal berê Awistralya û Gîneya Nû ji Antarktîkayê veqetiyane û deriyê Tazmanyayê vebûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ball |pêşnav=Philip |paşnav2=Eagles |pêşnav2=Graeme |paşnav3=Ebinger |pêşnav3=Cynthia |paşnav4=McClay |pêşnav4=Ken |paşnav5=Totterdell |pêşnav5=Jennifer |tarîx=2013 |sernav=The spatial and temporal evolution of strain during the separation of Australia and Antarctica |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/ggge.20160 |kovar=Geochemistry, Geophysics, Geosystems |ziman=en |cild=14 |hejmar=8 |rr=2771–2799 |doi=10.1002/ggge.20160 |issn=1525-2027}}</ref> Modelên erdnîgariya Antarktîkayê nîşan didin ku ev herikîn û her wiha çerxa paşvegerê ya xwedî kirinê ji ber kêmbûna asta CO₂yê çêbûye û bûye sedema afirandina qeşayên piçûk û qeşayên mayînde yên cemserî.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=England |pêşnav=Matthew H. |paşnav2=Hutchinson |pêşnav2=David K. |paşnav3=Santoso |pêşnav3=Agus |paşnav4=Sijp |pêşnav4=Willem P. |tarîx=2017-08-01 |sernav=Ice–Atmosphere Feedbacks Dominate the Response of the Climate System to Drake Passage Closure |url=https://journals.ametsoc.org/view/journals/clim/30/15/jcli-d-15-0554.1.xml |kovar=Journal of Climate |cild=30 |hejmar=15 |rr=5775–5790 |doi=10.1175/JCLI-D-15-0554.1 |issn=0894-8755}}</ref> Her ku asta CO₂yê zêdetir kêm bûye, qeşayê dest bi berfirehbûneke bilez kiriye û cihê daristanên ku heta wê demê Antarktîkayê vedişartin girtiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=DeConto |pêşnav=Robert M. |paşnav2=Pollard |pêşnav2=David |tarîx=2003 |sernav=Rapid Cenozoic glaciation of Antarctica induced by declining atmospheric CO2 |url=https://www.nature.com/articles/nature01290 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=421 |hejmar=6920 |rr=245–249 |doi=10.1038/nature01290 |issn=1476-4687}}</ref> Ekosîstemên tundrayê li Antarktîkayê heta 14 û 10 milyon sal berê niha hebûna xwe berdewam kirine û piştre sarbûna zêdetir bûye sedema tunekirina van tundrayan.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ashworth |pêşnav=Allan C. |paşnav2=Erwin |pêşnav2=Terry L. |tarîx=2016 |sernav=Antarctotrechus balli sp. n. (Carabidae, Trechini): the first ground beetle from Antarctica |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5126512/ |kovar=ZooKeys |hejmar=635 |rr=109–122 |doi=10.3897/zookeys.635.10535 |issn=1313-2989 |pmc=5126512 |pmid=27917060}}</ref> === Serdema hemdem === Her çiqas jeolojiya Antarktîkayê bi piranî ji aliyê qeşaya parzemînî ve hatibe veşartin jî, parzemîn dikare bi teknîkên wekê ji hestkirina ji dûr ve, radara ku di bin erdê de derbas dibe û wêneyên satelîtê werin lêkolîn kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pour |pêşnav=Amin Beiranvand |paşnav2=Park |pêşnav2=Yongcheol |paşnav3=Park |pêşnav3=Tae-Yoon S. |paşnav4=Hong |pêşnav4=Jong Kuk |paşnav5=Hashim |pêşnav5=Mazlan |paşnav6=Woo |pêşnav6=Jusun |paşnav7=Ayoobi |pêşnav7=Iman |tarîx=2018-06-01 |sernav=Regional geology mapping using satellite-based remote sensing approach in Northern Victoria Land, Antarctica |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S187396521730107X |kovar=Polar Science |cild=16 |rr=23–46 |doi=10.1016/j.polar.2018.02.004 |issn=1873-9652}}</ref> Ji aliyê jeolojîk ve, Antarktîkaya Rojava pir dişibihe Andên Amerîkaya Başûr.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Antarctica and the southern oceans |paşnav=Stonehouse |pêşnav=B. |weşanger=J. Wiley |tarîx=2002 |isbn=978-0-471-98665-2 |cih=Chichester, West Sussex, England, Hoboken, NJ |kesên-din=Bernard Stonehouse |url=https://www.worldcat.org/title/50285217 |oclc=50285217}}</ref> Nîvgirava Antarktîkayê bi bilindbûna jeolojîk û veguherîna sedîmentên binê deryayê ku veguheriye kevirên metamorfîk, çêbûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Tectonic setting and evolution of the James Ross Basin, northern Antarctic Peninsula |paşnav=Elliot |pêşnav=David H. |weşanger=Geological Society of America |tarîx=1988-01-01 |rr=0 |isbn=978-0-8137-1169-0 |paşnavê-edîtor=Feldmann |pêşnavê-edîtor=Rodney M. |url=https://doi.org/10.1130/MEM169-p541 |paşnavê-edîtor2=Woodburne |pêşnavê-edîtor2=Michael O. |doi=10.1130/MEM169-p541}}</ref> Antarktîkaya Rojava bi yekbûna çend plakayên parzemînî çêbûye ku di encamê de hejmarek rêzeçiyayên li herêmê çêbûne ku rêzeçiyayên herî berbiçav çiyayên Ellsworthê bûn. Hebûna sîstema rift a Antarktîkaya Rojava bûye sedema volkanîzma li ser sinorê di navbera Antarktîkaya Rojava û Rojhilat de û her wiha bûye sedema çêbûna çiyayên Transantarktîkê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> Antarktîka Rojhilat ji aliyê jeolojîk ve devereke pirreng e. Avabûna Antarktîka Rojhilat di serdema arkeyî (4.000 –2.500 milyon sal berê) de dest pê kiriye û di serdema kambriyê de rawestiyaye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctic Marine Geology |paşnav=Anderson |pêşnav=J. B. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-521-13168-1}}</ref> Herêm li ser kratoneke kevirî hatiye avakirin ku bingeha mertala prekambriyê ava kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> Li ser bingehê komir û kevirên qûmê, kevirên kilsinî û şêl hene ku di serdemên devonî û jurasiyê de hatine danîn ku çiyayên Transantarktîkê çêbikin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Chapter 2 The Geology and Geomorphology of Antarctica |weşanger=Elsevier |tarîx=1987-01-01 |rr=7–42 |cild=16 |paşnavê-edîtor=Campbell |pêşnavê-edîtor=I. B. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0166248108701508 |series=Developments in Soil Science |paşnavê-edîtor2=Claridge |pêşnavê-edîtor2=G. G. C. |doi=10.1016/S0166-2481(08)70150-8}}</ref> Li deverên peravê çiyayên wekê rêzeçiyayê Shackletonê û Vîktorya Land û hinek şikestekên tektonîk çêbûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Paxman |pêşnav=Guy J. G. |paşnav2=Jamieson |pêşnav2=Stewart S. R. |paşnav3=Ferraccioli |pêşnav3=Fausto |paşnav4=Bentley |pêşnav4=Michael J. |paşnav5=Forsberg |pêşnav5=Rene |paşnav6=Ross |pêşnav6=Neil |paşnav7=Watts |pêşnav7=Anthony B. |paşnav8=Corr |pêşnav8=Hugh F. J. |paşnav9=Jordan |pêşnav9=Tom A. |tarîx=2017 |sernav=Uplift and tilting of the Shackleton Range in East Antarctica driven by glacial erosion and normal faulting |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/2016JB013841 |kovar=Journal of Geophysical Research: Solid Earth |ziman=en |cild=122 |hejmar=3 |rr=2390–2408 |doi=10.1002/2016JB013841 |issn=2169-9356}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Salvini |pêşnav=Francesco |paşnav2=Brancolini |pêşnav2=Giuliano |paşnav3=Busetti |pêşnav3=Martina |paşnav4=Storti |pêşnav4=Fabrizio |paşnav5=Mazzarini |pêşnav5=Francesco |paşnav6=Coren |pêşnav6=Franco |tarîx=1997 |sernav=Cenozoic geodynamics of the Ross Sea region, Antarctica: Crustal extension, intraplate strike-slip faulting, and tectonic inheritance |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1029/97JB01643 |kovar=Journal of Geophysical Research: Solid Earth |ziman=en |cild=102 |hejmar=B11 |rr=24669–24696 |doi=10.1029/97JB01643 |issn=2156-2202}}</ref> Komir cara yekem li Antarktîkayê li nêzîkê çiyayên Beardmoreyê ji aliyê Frank Wild ve di sefera Nimrod de di sala 1907an de hatiye tomar kirin û tê zanîn ku komirê pileya nizm li gelek deverên çiyayên Transantarktîkê heye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> Çiyayên prens Charles depoyên hesinê vedihewînin û li Deryaya Rossê jî qadên neftê û gaza xwezayî hene.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Times |pêşnav=Walter Sullivan Special to The New York |tarîx=1976-12-19 |sernav=Soviet Team Finds a ‘Mountain of Iron’ in Antarctica |url=https://www.nytimes.com/1976/12/19/archives/soviet-team-finds-a-mountain-of-iron-in-antarctica.html |roja-gihiştinê=2026-09-02 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331}}</ref> == Avhewa == [[Wêne:Fryxellsee Opt.jpg|thumb|Dîmenek ji qeşaya şîn ku gola Fryxell a li qirax ên çiyayên Transantarktîkê nixumandiye]] Antarktîka parzemîna herî sar, parzemîna herî bi bahoz û parzemîna herî hişk ê Dinyayê ye.<ref name=":3">{{Cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |sernav=Antarctica |roja-gihiştinê=2026-09-01 |archive-date=2022-05-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220509192134/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |url-status=dead }}</ref> Li nêzîkê peravên parzemînê, germahî di havînê de dikare ji 10 °C ê derbas bibe û di mehên zivistanê de heya -40 °C dadikeve. Li ser deverên bilind ên navendî, germahî di mehên havînê de dikare heya -30 °C dakeve û di mehên zivistanê de jî germahiya heman deverê heya -80 °C ê dadikeve. Germahiya hewayê ya xwezayî ya herî nizm a ku li ser Erdê hatiye tomarkirin di 21ê tîrmeha sala 1983an de li stasyona Vostok a Rûsyayê li Antarktîkayê bi qasê -89.2 °C hatiye tomarkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Turner |pêşnav=John |paşnav2=Anderson |pêşnav2=Phil |paşnav3=Lachlan-Cope |pêşnav3=Tom |paşnav4=Colwell |pêşnav4=Steve |paşnav5=Phillips |pêşnav5=Tony |paşnav6=Kirchgaessner |pêşnav6=Amélie |paşnav7=Marshall |pêşnav7=Gareth J. |paşnav8=King |pêşnav8=John C. |paşnav9=Bracegirdle |pêşnav9=Tom |paşnav10=Vaughan |pêşnav10=David G. |paşnav11=Lagun |pêşnav11=Victor |paşnav12=Orr |pêşnav12=Andrew |tarîx=2009 |sernav=Record low surface air temperature at Vostok station, Antarctica |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1029/2009JD012104 |kovar=Journal of Geophysical Research: Atmospheres |ziman=en |cild=114 |hejmar=D24 |doi=10.1029/2009JD012104 |issn=2156-2202}}</ref> Di sala 2010an de bi rêya satelîta germahiyeke hewayê germahiya parzemînê bi qasê −94.7 °C hatiye tomar kirin lêbelê dibe ku ji ev rêje ji sermaya li ser rûyê erdê bi bandor bûye ku li bilindahiya 2 mêtre li jorê rûyê erdê nehatiye tomar kirin ku ji bo tomarên fermî yên germahiya hewayê tê xwestin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.usatoday.com/story/weather/2013/12/10/antarctica-cold-record/3950019/ |sernav=Antarctica records unofficial coldest temperature ever |malper=USA TODAY |roja-gihiştinê=2026-09-02 |ziman=en-US |paşnav=Rice |pêşnav=Doyle}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.antarctica.gov.au/about-antarctica/weather-and-climate/weather/ |sernav=Antarctic weather – Australian Antarctic Program |malper=www.antarctica.gov.au |tarîx=2019-02-18 |roja-gihiştinê=2026-09-02 |ziman=en}}</ref> Ji ber ku piraniya Antarktîkayê ji asta deryayê ji 3.000 mêtre bilindtir e, Antarktîka ji herêma Arktîkê sartir e. Germahiya Okyanûsa Arktîkê bi rêya qeşaya deryayê ya Arktîkê ber bi parzemînê ve hatiye veguhastin û bi awayê hewaya li herêma Arktîkê nerm dibe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Climatology |paşnav=Rohli |weşanger=Jones & Bartlett Learning |tarîx=2017-06-05 |isbn=978-1-284-11998-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=umokDwAAQBAJ |paşnav2=Vega |pêşnav2=Anthony J.}}</ref> Antarktîka çoleke cemserî ye ku barîna parzemînê kêm e. Parzemîn salane bi navînî nêzîkê 150 mm av werdigire ku bi piranî bi awayê şilopeyê ye. Deverên navxweyî hişktir e û di tevahiya salê herî zêde bi qasê 50 mm baran werdigire lê herêmên peravê bi gelemperî ji 200 mm zêdetir baran werdigirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Climatology |paşnav=Rohli |weşanger=Jones & Bartlett Learning |tarîx=2017-06-05 |isbn=978-1-284-11998-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=umokDwAAQBAJ |paşnav2=Vega |pêşnav2=Anthony J.}}</ref> Li çend deverên qeşaya şîn, ba û sublîmasyon ji berfa ku dibare zêdetir berfê radike. Li geliyên hişk, heman bandor li ser bingehek kevirî çêdibe ku dibe sedema jîngeheke bêber û hişk.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fountain |pêşnav=Andrew G. |paşnav2=Nylen |pêşnav2=Thomas H. |paşnav3=Monaghan |pêşnav3=Andrew |paşnav4=Basagic |pêşnav4=Hassan J. |paşnav5=Bromwich |pêşnav5=David |tarîx=2010 |sernav=Snow in the McMurdo Dry Valleys, Antarctica |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/joc.1933 |kovar=International Journal of Climatology |ziman=en |cild=30 |hejmar=5 |rr=633–642 |doi=10.1002/joc.1933 |issn=1097-0088}}</ref> === Cudahiyên herêmî === Antarktîkaya Rojhilat ji ber bilindahiya xwe ya bilind ve ji Antarktîkaya Rojava sartir e. Eniyên hewayê bi zêde derbasê deverên navendî yên parzemînê nabin ku ev jî dibe sedem ku navenda parzemînê sar û hişk bimînin û dibe sedema ku bayên deverê bi leza nerm bimînin. Barîna berfa li beşa perava Antarktîkayê barîneke pir gelemperî ye ku li wir di nav 48 demjimêran de berf dikare bi qasê 1.22 mêtreyê bibare. Li qiraxa parzemînê, bayên katabatîk ên bihêz ên ji platoya cemserî pir caran bi hêza bahozê çêdibin. Di mehên havînê de ji ber ku her roj 24 demjimêrên tîrêjên rojê li wir tên wergirtin, li Cemsera Başûr ji ekvatorê zêdetir tîrêjên rojê digihîjin rûyê erdê.<ref name=":3" /> === Guherîna avhewayê === [[Wêne:20201210 Antarctica ice mass variation - NASA GRACE-en.svg|thumb|Guherîna navînî ya girseya qeşaya Antarktîkê ku ji sala 2002an vir ve salane bi qasî 100 milyar ton e]] Tevê devera xwe yê îzolekirî, Antarktîka di dehsalên dawî de ji ber belavbûna gazên serayê, germ bûye û hinek ji beşên qeşayên xwe winda kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singh |pêşnav=Hansi A. |paşnav2=Polvani |pêşnav2=Lorenzo M. |tarîx=2020-10-08 |sernav=Low Antarctic continental climate sensitivity due to high ice sheet orography |url=https://www.nature.com/articles/s41612-020-00143-w |kovar=npj Climate and Atmospheric Science |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=3 |hejmar=1 |rr=39 |doi=10.1038/s41612-020-00143-w |issn=2397-3722}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Casado |pêşnav=Mathieu |paşnav2=Hébert |pêşnav2=Raphaël |paşnav3=Faranda |pêşnav3=Davide |paşnav4=Landais |pêşnav4=Amaelle |tarîx=2023 |sernav=The quandary of detecting the signature of climate change in Antarctica |url=https://www.nature.com/articles/s41558-023-01791-5 |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=13 |hejmar=10 |rr=1082–1088 |doi=10.1038/s41558-023-01791-5 |issn=1758-6798}}</ref> Antarktîkaya Rojava ji sala 1950an heta sala 2000an di heyamên dehsalan de ji 0,1 °C zêdetir germ bûye û nîvgirava Antarktîkayê ya ku li ber çavan e ji nîvê sedsala 20an vir ve bi qasê 3 °C germ bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://discoveringantarctica.org.uk/climate-change/impacts-of-climate-change/ |sernav=Impacts of climate change |malper=Discovering Antarctica |roja-gihiştinê=2026-09-02 |ziman=en-GB}}</ref> Antarktîkaya Rojhilat ku li gorî Antarktîkaya Rojava sar e û avhewaya deverê sekan (stabîl) heta salên 2000î germahî nîşan nedaye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Clem |pêşnav=Kyle R. |paşnav2=Fogt |pêşnav2=Ryan L. |paşnav3=Turner |pêşnav3=John |paşnav4=Lintner |pêşnav4=Benjamin R. |paşnav5=Marshall |pêşnav5=Gareth J. |paşnav6=Miller |pêşnav6=James R. |paşnav7=Renwick |pêşnav7=James A. |tarîx=2020 |sernav=Record warming at the South Pole during the past three decades |url=https://www.nature.com/articles/s41558-020-0815-z |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=10 |hejmar=8 |rr=762–770 |doi=10.1038/s41558-020-0815-z |issn=1758-6798}}</ref> Li dora Antarktîkayê, Okyanûsa Başûr ji her okyanûseke din zêdetir germahiya okyanûsê kişandiye û li kûrahiyên bi qasê 2.000 mêtreyan germbûneke berbiçav çêbûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bourgeois |pêşnav=Timothée |paşnav2=Goris |pêşnav2=Nadine |paşnav3=Schwinger |pêşnav3=Jörg |paşnav4=Tjiputra |pêşnav4=Jerry F. |tarîx=2022-01-17 |sernav=Stratification constrains future heat and carbon uptake in the Southern Ocean between 30°S and 55°S |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8764023/ |kovar=Nature Communications |cild=13 |hejmar=1 |rr=340 |doi=10.1038/s41467-022-27979-5 |issn=2041-1723 |pmc=8764023 |pmid=35039511}}</ref> Li dora Antarktîka Rojava, okyanûs ji sala 1955an vir ve bi qasê 1 °C germ bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://discoveringantarctica.org.uk/climate-change/impacts-of-climate-change/ |sernav=Impacts of climate change |malper=Discovering Antarctica |roja-gihiştinê=2026-09-02 |ziman=en-GB}}</ref> Germbûna [[Okyanûsa Başûr]] a li dora Antarktîkayê bûye sedema qelsbûn an jî hilweşîna refikên qeşayên ku li derveyî qeşayan digeriyan û hevsengiya wan pêk dianiyan. Her çiqas perê qeşayên Antarktîkaya Rojhilat ku berdewam dike ku li hundirê welêt qeşayê zêde bike jî gelek cemedên peravê giraniya xwe winda dikin û paşve dikişin ku ev jî dibe sedema windabûna giştî ya qeşayên li seranserê Antarktîkayê.<ref name=":4">{{Cite web |url=https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/downloads/report/IPCC_AR6_WGI_Chapter09.pdf |sernav=Chapter 9: Ocean, Cryosphere and Sea Level Change}}</ref> Hatiye payîn ku heta sala 2100an ku windabûna qeşaya li Antarktîkayê bi qasê 11 santî metreyan bilindbûna asta deryayê ya gerdûnî zêde bike.<ref name=":4" /> Bi germbûna zêdetir re îhtimala bêîstîqrariyê pir zêdetir dibe û dikare bilindbûna asta deryayê ya gerdûnî ya sedsala 21ê du caran zêdetir bike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bamber |pêşnav=Jonathan L. |paşnav2=Oppenheimer |pêşnav2=Michael |paşnav3=Kopp |pêşnav3=Robert E. |paşnav4=Aspinall |pêşnav4=Willy P. |paşnav5=Cooke |pêşnav5=Roger M. |tarîx=2019-06-04 |sernav=Ice sheet contributions to future sea-level rise from structured expert judgment |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6561295/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=116 |hejmar=23 |rr=11195–11200 |doi=10.1073/pnas.1817205116 |issn=1091-6490 |pmc=6561295 |pmid=31110015}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Horton |pêşnav=Benjamin P. |paşnav2=Khan |pêşnav2=Nicole S. |paşnav3=Cahill |pêşnav3=Niamh |paşnav4=Lee |pêşnav4=Janice S. H. |paşnav5=Shaw |pêşnav5=Timothy A. |paşnav6=Garner |pêşnav6=Andra J. |paşnav7=Kemp |pêşnav7=Andrew C. |paşnav8=Engelhart |pêşnav8=Simon E. |paşnav9=Rahmstorf |pêşnav9=Stefan |tarîx=2020-05-08 |sernav=Estimating global mean sea-level rise and its uncertainties by 2100 and 2300 from an expert survey |url=https://www.nature.com/articles/s41612-020-0121-5 |kovar=npj Climate and Atmospheric Science |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=3 |hejmar=1 |rr=18 |doi=10.1038/s41612-020-0121-5 |issn=2397-3722}}</ref> Ava heliyayî ya nû ya ji qeşayê ava binê Antarktîkayê ya şor firk dike û şaneya jêrîn a gera serûbinkirina Okyanûsa Başûr (SOOC) qels dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Silvano |pêşnav=Alessandro |paşnav2=Rintoul |pêşnav2=Stephen Rich |paşnav3=Peña-Molino |pêşnav3=Beatriz |paşnav4=Hobbs |pêşnav4=William Richard |paşnav5=van Wijk |pêşnav5=Esmee |paşnav6=Aoki |pêşnav6=Shigeru |paşnav7=Tamura |pêşnav7=Takeshi |paşnav8=Williams |pêşnav8=Guy Darvall |tarîx=2018 |sernav=Freshening by glacial meltwater enhances melting of ice shelves and reduces formation of Antarctic Bottom Water |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5906079/ |kovar=Science Advances |cild=4 |hejmar=4 |rr=eaap9467 |doi=10.1126/sciadv.aap9467 |issn=2375-2548 |pmc=5906079 |pmid=29675467}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pan |pêşnav=Xianliang L. |paşnav2=Li |pêşnav2=Bofeng F. |paşnav3=Watanabe |pêşnav3=Yutaka W. |tarîx=2022-01-10 |sernav=Intense ocean freshening from melting glacier around the Antarctica during early twenty-first century |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8748732/ |kovar=Scientific Reports |cild=12 |hejmar=1 |rr=383 |doi=10.1038/s41598-021-04231-6 |issn=2045-2322 |pmc=8748732 |pmid=35013425}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/downloads/report/IPCC_AR6_WGI_Chapter09.pdf |sernav=Chapter 9: Ocean, Cryosphere and Sea Level Change}}</ref> Her çiqas bandorên tevahî tê payîn ku di nav çend sedsalan de çêbibin jî, li gorî hinek lêkolînan, hilweşîna tevahî ya SOOCê dikare di navbera 1.7 °C û 3 °C germbûna gerdûnî de çêbike. Ev barîna kêm ê li nîvkada başûr û barîna zêde yê li nîvkada bakur, dibe sedema kêmbûna masîgirî ya li Okyanûsa Başûr û hilweşîna potansiyel a hinek ekosîstemên deryayî vedigire.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2023-03-29 |sernav='Dramatic' changes to Southern Ocean by 2050 likened to The Day After Tomorrow plot |url=https://www.abc.net.au/news/2023-03-30/dramatic-south-ocean-circulation-changes-study/102154690 |roja-gihiştinê=2026-09-03 |xebat=ABC News |ziman=en-AU}}</ref> Her çiqas gelek cureyên Antarktîkayê nehatibin keşifkirin jî, zêdebûna flora Antarktîkayê ya belgekirî heye û ji u bo parastina jîngeheke guncavê faunayên mezin ên wekê pengûenan zehmetî hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roland |pêşnav=Thomas P. |paşnav2=Bartlett |pêşnav2=Oliver T. |paşnav3=Charman |pêşnav3=Dan J. |paşnav4=Anderson |pêşnav4=Karen |paşnav5=Hodgson |pêşnav5=Dominic A. |paşnav6=Amesbury |pêşnav6=Matthew J. |paşnav7=Maclean |pêşnav7=Ilya |paşnav8=Fretwell |pêşnav8=Peter T. |paşnav9=Fleming |pêşnav9=Andrew |tarîx=2024 |sernav=Sustained greening of the Antarctic Peninsula observed from satellites |url=https://www.nature.com/articles/s41561-024-01564-5 |kovar=Nature Geoscience |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=17 |hejmar=11 |rr=1121–1126 |doi=10.1038/s41561-024-01564-5 |issn=1752-0908}}</ref> Helandina erdên cemed girtî dibe ku ji bo erdên bê cemed bibe sedema gazên serayê û qirêjiya cemedgirtî ya berê ku bi helandinê re derdikeve holê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Potapowicz |pêşnav=Joanna |paşnav2=Szumińska |pêşnav2=Danuta |paşnav3=Szopińska |pêşnav3=Małgorzata |paşnav4=Polkowska |pêşnav4=Żaneta |tarîx=2019-02-15 |sernav=The influence of global climate change on the environmental fate of anthropogenic pollution released from the permafrost: Part I. Case study of Antarctica |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S004896971833612X |kovar=Science of The Total Environment |cild=651 |rr=1534–1548 |doi=10.1016/j.scitotenv.2018.09.168 |issn=0048-9697}}</ref> Germbûna Antarktîkayê û guhertinên têkildar di gera Okyanûsa Başûr de dikarin bandorê li şêwazên avhewayê yên li hinek deverên Afrîkayê jî bikin ku dikare bandor li barîna herêmî û guherîna germahiyê bike.<ref>{{Cite book |sernav=Meredith, M. P.; et al. (2025). Antarctica and the Earth System. Routledge. pp. 1–18.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Trisos, C. H.; et al. (2022). Climate Change 2022: Impacts, Adaptation and Vulnerability. Cambridge University Press. pp. 1285–1455.}}</ref> Ger germahî ji asta sala 2020an 2 °C kêmtir nebe, ihtimal heye ku qata qeşayê ya Antarktîkaya Rojava bi tevahî bihele.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lau |pêşnav=Sally C. Y. |paşnav2=Wilson |pêşnav2=Nerida G. |paşnav3=Golledge |pêşnav3=Nicholas R. |paşnav4=Naish |pêşnav4=Tim R. |paşnav5=Watts |pêşnav5=Phillip C. |paşnav6=Silva |pêşnav6=Catarina N. S. |paşnav7=Cooke |pêşnav7=Ira R. |paşnav8=Allcock |pêşnav8=A. Louise |paşnav9=Mark |pêşnav9=Felix C. |paşnav10=Linse |pêşnav10=Katrin |paşnav11=Strugnell |pêşnav11=Jan M. |tarîx=2023-12-22 |sernav=Genomic evidence for West Antarctic Ice Sheet collapse during the Last Interglacial |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.ade0664 |kovar=Science |weşanger=American Association for the Advancement of Science |cild=382 |hejmar=6677 |rr=1384–1389 |doi=10.1126/science.ade0664}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Naughten |pêşnav=Kaitlin A. |paşnav2=Holland |pêşnav2=Paul R. |paşnav3=De Rydt |pêşnav3=Jan |tarîx=2023 |sernav=Unavoidable future increase in West Antarctic ice-shelf melting over the twenty-first century |url=https://www.nature.com/articles/s41558-023-01818-x |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=13 |hejmar=11 |rr=1222–1228 |doi=10.1038/s41558-023-01818-x |issn=1758-6798}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Garbe |pêşnav=Julius |paşnav2=Albrecht |pêşnav2=Torsten |paşnav3=Levermann |pêşnav3=Anders |paşnav4=Donges |pêşnav4=Jonathan F. |paşnav5=Winkelmann |pêşnav5=Ricarda |tarîx=2020 |sernav=The hysteresis of the Antarctic Ice Sheet |url=https://www.nature.com/articles/s41586-020-2727-5 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=585 |hejmar=7826 |rr=538–544 |doi=10.1038/s41586-020-2727-5 |issn=1476-4687}}</ref> Hatiye payîn ku windabûna vê qata qeşayê heye bi tevahî ji holê rabe ev pêvajo bi qasê 500 û 13.000 sal berxwe bide.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-09-03 |ziman=en |doi=10.1126/science.abn7950}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://climatetippingpoints.info/2022/09/09/climate-tipping-points-reassessment-explainer/ |sernav=Exceeding 1.5°C global warming could trigger multiple climate tipping points – paper explainer |malper=climatetippingpoints.info |tarîx=2022-09-09 |roja-gihiştinê=2026-09-03 |ziman=en |paşnav=dvdmckay}}</ref> Ger qeşaya bilind hilweşe dibe ku asta deryayê bi qasê 3,3 mêtre bilind bibe û bi helandina qeşayên li ser çiyayan qeşayên bilind jî dibe ku asta deryayê bi qasê 4,3 metreyan bilind bike.<ref>{{Cite web |url=https://www.the-cryosphere.net/7/375/2013/tc-7-375-2013.pdf |sernav=Bedmap2: improved ice bed, surface and thickness datasets for Antarctica}}</ref> Qata qeşaya Antarktîkaya Rojhilat ku li gorî deverên qeşayî yên din gelek aram e tenê dikare bi qasê 0,5 mête heta 0,9 mêtreyê asta deryayê bilind bike ku ev jî beşek piçûk ê ji bilind bûna 53,3 mêtreyan e ku di tevahiya helandina qata qeşayê de pêk tê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Crotti |pêşnav=Ilaria |paşnav2=Quiquet |pêşnav2=Aurélien |paşnav3=Landais |pêşnav3=Amaelle |paşnav4=Stenni |pêşnav4=Barbara |paşnav5=Wilson |pêşnav5=David J. |paşnav6=Severi |pêşnav6=Mirko |paşnav7=Mulvaney |pêşnav7=Robert |paşnav8=Wilhelms |pêşnav8=Frank |paşnav9=Barbante |pêşnav9=Carlo |paşnav10=Frezzotti |pêşnav10=Massimo |tarîx=2022-09-10 |sernav=Wilkes subglacial basin ice sheet response to Southern Ocean warming during late Pleistocene interglacials |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9464198/ |kovar=Nature Communications |cild=13 |hejmar=1 |rr=5328 |doi=10.1038/s41467-022-32847-3 |issn=2041-1723 |pmc=9464198 |pmid=36088458}}</ref> Ji ber ku germahiya gerdûnî li dora 3°C zêde bûye, deverên xeternak ên wekê Hewza Wilkes û Hewza Aurora dibe ku di nav 2.000 salan de bimînin di bin avê de<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-09-03 |ziman=en |doi=10.1126/science.abn7950}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://climatetippingpoints.info/2022/09/09/climate-tipping-points-reassessment-explainer/ |sernav=Exceeding 1.5°C global warming could trigger multiple climate tipping points – paper explainer |malper=climatetippingpoints.info |tarîx=2022-09-09 |roja-gihiştinê=2026-09-03 |ziman=en |paşnav=dvdmckay}}</ref> û dibe ku li van deveran bilindbûna asta deryayê bigihîje 6,4 metreyan.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pan |pêşnav=Linda |paşnav2=Powell |pêşnav2=Evelyn M. |paşnav3=Latychev |pêşnav3=Konstantin |paşnav4=Mitrovica |pêşnav4=Jerry X. |paşnav5=Creveling |pêşnav5=Jessica R. |paşnav6=Gomez |pêşnav6=Natalya |paşnav7=Hoggard |pêşnav7=Mark J. |paşnav8=Clark |pêşnav8=Peter U. |tarîx=2021 |sernav=Rapid postglacial rebound amplifies global sea level rise following West Antarctic Ice Sheet collapse |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8087405/ |kovar=Science Advances |cild=7 |hejmar=18 |rr=eabf7787 |doi=10.1126/sciadv.abf7787 |issn=2375-2548 |pmc=8087405 |pmid=33931453}}</ref> === Tenikbûna tebeqeya ozonê === [[Wêne:NASA and NOAA Announce Ozone Hole is a Double Record Breaker.png|thumb|Wêneya qula herî mezin a di tebeqeya ozonê de ku di meha îlona sala 2006an de hatiye tomarkirin]] Zanyaran ji salên 1970an vir ve li ser qata ozona di atmosfera li jor ê Antarktîkayê lêkolîn dikin. Di sala 1985an de zanyarên brîtanî li ser daneyên ku wan li stasyona lêkolîn a Halley ya li ser çemê cemeda Brunt berhev kiribûn dixebitin, wan qadeke mezin a bi rêjeya ozonê ya nizm li ser Antarktîkayê keşiv kirine. 'Qula tebeqeya ozonê' hema hema tevahiya parzemînê vedigire û di meha îlona sala 2006an de gihîştiye asta xwe ya herî mezin ku bûyera herî dirêj a mayînde ye, di sala 2020an de pêk hatiye. Ev tenikbûna tebeqeya ozonê ji ber belavbûna klorofluorokarbon û halonên di atmosferê de çêdibe ku ev made tebeqeya ozonê bi gazên din perçe dikin. Şert û mercên pir sar ên Antarktîkayê bûne sedem ku ewrên stratosferîk ên cemserî çêbibin. Ewr wekê katalîzator ji bo reaksiyonên kîmyewî tevdigerin ku di dawiyê de dibin sedema hilweşîna ozonê. Protokola Montreal a sala 1987an belavbûna madeyên ku ozonê kêm dikin sinordar kiriye. Tê pêşbînîkirin ku qula ozon an li jor ê Antarktîkayê hêdî hêdî winda bibe ku heta salên 2060î.tê payîn ku asta ozonê vegere nirxên ku herî dawî ya ku di salên 1980î de hatine tomarkirin. Di heman demê de tenikbûna ozonê dikare di stratosferê de bibe sedema sarbûna bi qasê 6 °C ê. Sarbûn girseya cemserî xurt dike û bi vî awayî rê li ber derketina hewaya sar a nêzîkê Cemsera Başûr digire ku ev jî di encamê de girseya parzemînî ya tebeqeya qeşaya Antarktîkaya Rojhilat sar dike. Herêmên li derdora Antarktîkayê, bi taybetî nîvgirava Antarktîkayê rastî germahiyên bilindtir tên ku ev yek jî helîna qeşayê bileztir dike. Ev model destnîşan dikin ku tenikbûna ozonê û bandora vorteksa cemserî ya zêde dibe ku dibe sedema zêdebûna dirêjahiya qeşaya deryayê jî pêvajoyeke ji destpêka çavdêriya di dawiya salên 1970î ve heta sala 2014an berdewam kiriye. Ev model destnîşan dikin ku kêmbûna ozonê û bandora vorteksa cemserî ya ku zêde dibe, dibe ku ji ber sedema zêdebûna dirêjahiya qeşaya deryayê jî be ku ji dema destpêkirina çavdêriyên di dawiya salên 1970î heta sala 2014an berdewam kiriye. Ji wî demê ve rûbera qeşaya deryaya Antarktîkayê bi awayekê bilez kêm bûye. == Biyocûre == Tê dîtin piraniya cureyên li Antarktîkayê cisnê cureyên ku bi milyonan salan berê li wir jiyane ne ne. Ji ber vê yekê hatiye payîn ku ev cûre ji gelek çerxên qeşayê sax mane ku cure di demên avhewaya pir sar de li deverên germtir ên îzolekirî yên wekê deverên bi germahiya jeotermal an jî deverên ku di seranserê avhewaya sar de bê qeşa mane, sax mane. === Fauna === [[Wêne:Kaiserpinguine mit Jungen.jpg|thumb|Dîmenek ji pengûenên împerator û cûcik ên wan]] Kermêşa bêfirîn ''Belgica antarctica'', ajala herî mezin e ku bi tevahî ajaleke bejayî ya li Antarktîkayê ye ku digihîje mezinahiya 6 mm. Krîla Antarktîkayê ku di komên mezin de kom dibe, cureya bingehîn a ekosîstema [[Okyanûsa Başûr]] e û [[Organîzm|organîzmayeke]] xwarina girîng ê ajalên wekê balîna, fok, fokên pilingî, fokên bi mû, masiyên qeşayê û gelek cureyên çûkên wekê pengûen û albatrosê ye. Hinek cureyên ajalên deryayî hene û rasterast an nerasterast bi fîtoplanktonê ve girêdayî ne. [[Jiyana deryayî]] ya Antarktîkayê pengûen, balînayên şîn, orka, masiyên mezin û fokên bi mû vedihewîne. Foka Antarktîkayê di sedsalên 18 û 19an de ji ber çermê wan ji aliyê nêçîrvanên fokên ku ji Dewletên Yekbûyî û Keyaniya Yekbûyî hatine bi awayekê zêde hatine girtin. [[Foka leopar|Fokên pilingî]] di ekosîstema Antarktîkayê de nêçîrvanên herî baş in û ji bo lêgerîna xwarinê li seranserê Okyanûsa Başûr digerin. Nêzîkê 40 cureyên çûkan hene ku li Antarktîkayê an jî nêzî Antarktîkayê dîjîn ku di nav wan de cureyên petrelan, penguenan, kormoran û kevok hene. Çend cureyên çûkan ên din serdana okyanûsa li dora Antarktîkê dikin ku di nav wan de hinek ji wan ku bi gelemperî li Arktîkê dijîn hene. Pengûena împerator tekane pengûen e ku di zivistanê de li Antarktîkayê cucikê xwe dertînin; ew û pengûena Adelie ji hemî pengûen ên din dûrtir li başûr cûcik ên xwe dertînin. Di sala 2010an de hêjmara populasyona jiyana deryayî ya ku ji aliyê nêzîkê 500 lêkolîneran ve di dema sala cemserî vavneteweyî de hatiye kirin, hate weşandin. Hatiye diyarkirin ku di lêkolînê de zêdetirî 235 organîzmayên deryayî li her du herêmên cemserî yên cuda dijîn û bi vê awayê di navbera devereke bi qasê 12.000 kîlometre ye, dijîn. Ajalan mezin ên wekê hinek balîna û çûk salane vê rêwîtiyê dikin. Formên jiyanê ya biçûktir ên wekê xiyar û şemalokên azad ên avjen, di herdu okyanûsên cemser de jî têne dîtin. Faktorên ku dikarin di belavbûna wan de bibin alîkar, cûdahiyên germahiyê di navbera okyanûsa kûr ê li cemseran û ekvatorê de ne ku ji 5 °C ê zêdetir nebin û pergalên sereke yên herikînê an kemerên veguhastinên deryayî yên ku dikarin hêk û larvayan veguhezînin in. Di meha çileya sala 2025an de dabeş bûna çiyayê mezin ên cemedê A-84 (ku bi mezinahiya xwe dişibihe bajarê Şîkagoyê) ji Shela Cemeda George VI derfetek kêm peyda kiriye ku bikaranîna keştiyên binavî yên robotîk, qata deryaya di bin refikên cemed ên li ser avê de were keşifkirin. Lêkolîneran di kûrahiyên heta 1300 metreyan de ekosîstemên bi awayekê neçaverêkirî mercanên mezin, singer ên kevnar, masiyên cemedê, pîrî yên mezin ên deryayî û heta heştpê hatine dîtin, kifş kirine. Dibe ku ev ekosîstem cureyên nû yên ku bi sedsalan veşartî mane û ji aliyê herikînên okyanûs ên ku xurekê hildigirin ve hatine xwedîkirin, vedihewînin. === Flora === Di seranserê dîroka xwe de Antarktîka gelek jiyana cûreyên nebatan dîtiye. Di serdema kretasye de li parzemîn ekosîstemek fern-conifer ê serdest hebû ku di dawiya heman serdemê de veguheriye daristaneke barana nerm. Di dema neojena sartir de (17–2,5 milyon sal berê) ekosîstemeke tundrayê cihê daristanên baranê girtiye. Avhewaya Antarktîkaya îro rê nadeye ku nebatên li parzemînê zêde belav bibin. Hewaya sar ê zêde, bêwespiya axê û kêmbûna şilebûna hewayê û tîrêjên rojê mezinbûna nebatan asteng dike ku bûye sedema cûrbecûrbûna cureyan a kêm bibin û belavbûna wan kêm bibin. Floraya parzemînê bi piranî ji brîofîtan pêk dihatin ku di nav de 25 cureyên nebatên kezeba sor û 100 cureyên nebatên kevzê hebûn. Sê cureyên riwekên kulîlkdar hene ku hemî li Nîvgirava Antarktîkayê têne dîtin. Di nav van riwekan de Deschampsia antarctica (giyayê porî yê Antarktîkayê), Colobanthus quitensis ( înciyê yê Antarktîkayê) û Poa annua cureyeke ji derveyî parzemînê hatiye (giyayê şîn ê salane) hene. === Organîzmayên din === Ji 700 cureyên algeyê li Antarktîkayê hene ku nêzîkê nîvê wan fîtoplanktonên deryayî ne. Algeyê berfê yên pirreng bi taybetî di havînê de li herêmên peravê pir in. Ji ber ku av cemed digire hemî xwê ya avê (ava şor) ji avê diavêje derve û ji ber ku ev ava şor di nav depoyên ava şor de kom dibe, mîkroorganîzmayên razayî jî vedihewîne. Her wiha heta cemeda deryayê jî dikare komên ekolojîk ên bêhempa vehewîne. Dema ku qeşa dest bi helandinê dike, depoyên ava şor fireh dibin û dikarin bi hev re kanalên ava şor çêbikin û kevza di hindurê depoyan de dikarin ji nû ve şiyar bibin û heta cemidîna din ji nû ve geş bibin. Di heman demê de di ava deryayê de bakterî heta 800 mêtre di bin qeşayê de hatine dîtin. Hatiye texmînkirin ku di nav ava di bin erdê Gola Vostokê de komeke bakteriyên xwemalî heye. Hatiye texmînkirin ku hebûna jiyanê li wir argumana ihtimala jiyanê li ser heyva Jupiterê Europa zêde dike û dibe ku di bin qalikê xwe yê qeşayê de av hebe. Di avên pir alkalîn ên Gola Unterseeyê de komek ji bakteriyên ekstremofîl hatiye dîtin. Belavbûna zîndewerên pir berxwedêr ên ku li deverên wiha yê nemêvanperwer dijîn dikare argumana ji bo jiyana ji derveyî erdê di jîngehên sar û dewlemend bi metanê de hê jî zêdetir bike. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commons|Antarctica|Antarktîka}} {{Parzemîn}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Antarktîka| ]] [[Kategorî:Cîhan]] [[Kategorî:Parzemîn]] gtmj1z2rgudm5eu6h4o73z3m79lb9fr 2091537 2091536 2026-09-04T18:48:03Z Penaber49 39672 2091537 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdanka giştî}} '''Antarktîka'''<ref>{{Îzolî, 2007|r=1138|jêgirtin=Antarktîka}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ferhenga Erdnîgarîyê (Coğrafya)|Ferhenga Erdnîgarîyê]]|paşnav=Önen|pêşnav=Abdurrahman |weşanger=Stembol: Doz|sal=2008|rûpel=36}}</ref> yan jî '''Antarktîk'''{{Çavk}} ({{Bi-la|Antarctica}}) yek ji [[parzemîn]]ên cîhanê ye ku parzemîna herî başûr ê dinyayê û parzemîna herî kêm nifûs a cîhanê ye. Parzemîn bi tevahî li başûrê çembera Antarktîkayê ye û ji aliyê [[Okyanûsa Başûr]] (ku wekê Okyanûsa Antarktîkayê jî tê zanîn) ve hatiye dorpêçkirin ku [[Cemsera Başûr]] a erdnîgarî vedihewîne. Di heman demê de Antarktîka pêncem parzemîna herî mezin ê cîhanê ye ku bi qasê ji %40 ji [[Ewropa|Ewropayê]] mezintir e û rûbera parzemînê bi qasê 14.200.000 km² rûerd (an rûqeşa) vegirtiye. Piraniya Antarktîkayê bi qata qeşayê ya Antarktîkayê ve hatiye nixumandin ku qalindahiya navînî ya qeşayê bi qasê 1,9 km ye. Antarktîka bi navînî parzemîna herî sar, herî hişke û parzemîna herî bi ba û bahoz ê cîhanê ye û parzemîn ji asta deryayê xwedî bilindahiyeke navînî ye. Antarktîka bi piranî ji çoleke cemserî pêk hatiye ku barîna salane li peravê zêdetirî 200 mm ye û berf û barana li hundirê parzemînê gelek kêm e. Qeşayên parzemîn di warê ava şîrîn de gelek dewlemend e ku nêzîkê ji %70ê rezervên ava şirîn ên cîhanê li Antarktîkayê cemedgirtî ye. Hatiye payîn ger ku qeşaya Antarktîkayê bihele, dê asta deryayê ya [[Cîhan|cîhanê]] bi qasê 60 mêtreyan bilind bibe. Her wiha Antarktîka xwediyê rekora germahiya herî nizm a pîvandî yê li ser rûyê [[Dinya (gerstêrk)|Erdê]] ye ku nizmahiya germahiya bi qasê −89.2 °C hatiye pîvandin. Germahiya herêmên peravê di havînê de dikare bi qasê 10 °C bilind bibe. Cureyên xwemaliyên ajalan kêzik, nematod, pengûen, fok û tardigrad in. Li cihên ku nebat lê hene, bi piranî bi awayê liken an kevzê ye. Refên qeşayê yên Antarktîkayê dibe ku cara yekem di sala 1820an de, di dema sefereke rûsî de ku ji aliyê Fabian Gottlieb von Bellingshausen û Mikhail Lazarev ve hatibû birêvebirin, hatine dîtin. Di dehsalên piştê seferên wan, di seferên fransî, amerîkî û brîtanî de li parzemînê lêkolînên zêdetir hatine kirin. Yekem derketina piştrastkirî ya Antarktîkayê ji aliyê tîmeke norwêcî ve di sala 1895an de pêk hatiye. Di destpêka sedsala 20an de, çend seferên navxwe yên parzemînê çêbûne. Lêkolînerên brîtanî Douglas Mawson, Edgeworth David û Alistair Mackay yekem kes bûn ku di sala 1909an de gihîştine [[Cemsera Başûr]] a manyetîkî û cemsera başûr a erdnîgarî jî yekem car di sala 1911an de lêkolînerê norwêcî Roald Amundsen gihiştiye cemserê. Ji aliyê îdarî ve Antarktîka ji aliyê nêzîkê 30 welatan ve tê birêvebirin ku hemî jî endamên sîstema peymana Antarktîkayê ya sala 1959an in. Li gorî şertên peymanê, çalakiyên leşkerî, kolandinên kanên madenê, teqînên nukleerî û avêtina bermayiyên nukleerî li Antarktîkayê qedexe ne. Geştiyarî, masîgirtin û lêkolîn çalakiyên sereke yên mirovan li Antarktîkayê û li derdora Antarktîkayê hene. Di mehên havînê de nêzîkê 5.000 kes li stasyonên lêkolînê dimînin û ev hejmar di mehên zivistanê de dadikeve 1.000 kesan. Her çiqas parzemîn dûr be jî, çalakiyên mirovan bi rêya qirêjî, guherîna avhewayê û bi rêya tenikbûna [[tebeqeya ozonê]] bandoreke neyînî li ser Antarktîkayê dihêle. Helîna qata qeşayê ya [[Antarktîkaya Rojava]] ya ku potansiyeleke nearam e, di pêşbîniyên bilindbûna [[asta deryayê]] yên di asta sedsalê de bûye sedema nezelaliyeke herî mezin û heman helîn bandorê li ser serûbinkirina gera [[Okyanûsa Başûr]] jî dike ku di dawiyê de dikare bibe sedema bandorên girîng li ser avhewaya [[Nîvkada Başûr]] û hilberîna Okyanûsa Başûr. == Etîmolojî == [[Wêne:1657 map Polus Antarcticus.jpg|thumb|Nexşeya cemserî ya herî başûrê Dinyayê]] Navê ku ji parzemînê hatiye dayîn ji peyva antarktîka hatiye ku ji peyva fransî ya navîn ''antartique'' an ''antarctique'' ('li hemberî Arktîkê') û piştre ji peyva latînî ''antarcticus'' ('li hemberî bakur') hatiye. Navê Antarktîkus ji peyvên yewnanî ἀντι- ('dij-') û ἀρκτικός (arktikos, 'ya hirçê [Ursa Major], bakur') hatiye.<ref name=":0">{{Cite book |sernav=Lettinck 2021, p. 158.}}</ref> Fîlozofê yewnanî Arîstoteles li dora 350 {{bz}} de di ''Meteorolojiyê'' de li ser "herêma Antarktîkê" nivîsandiye. Li gorî raporê, erdnîgarnasê yewnanî Marinusê ji Tîrusê ev nav di nexşeya xwe ya cîhanê ya sedsala duyem a {{pz}} de ku niha winda bûye, bi kar aniye. Nivîskarên romayî Gaius Julius Hyginus û Apuleius ji bo cemsera başûr navê yewnanî yê latînîkirî polus antarcticus bi kar anîne ku ji wir peyva fransî ya kevin ''pole antartike'' (nûjen ''pôle antarctique'')<ref>{{Cite book |sernav=Hyginus 1992, p. 176.}}</ref> ku di sala 1270an de hatiye piştrastkirin û ji wir jî peyva îngilîziya navîn pol antartik ku cara yekem di lêkolîneke ji aliyê nivîskarê îngilîzî Geoffrey Chaucer ve hatiye nivîsandin, hatiye wergirtin.<ref name=":0" /> Ramanên ewropî yên di derbarê hebûna Terra Australis ku parzemîneke berfirehê li başûrê dûr ê cîhanê ye ku ji bo hevsengî kirina axên bakurê [[Ewropa]], [[Asya]] û [[Afrîkaya Bakur]] pêk tîne, wekê têgeheke rewşenbîrî, ji kevnariya klasîk ve hebû. Ji ber vê yekê ''Terra Australis'' navê ku ji bo hemî girseyên bejayî yên hîpotetîk ên ku tê pêşniyar kirin ku li cihê ku niha tê zanîn Antarktîka heye, hatibû bikaranîn.<ref>{{Cite book |sernav=Mericq 1987, pp. 90–91: 'They published maps and charts based on the hypothesis that Tierra del Fuego was the beginning of that Terra Australis. The first person ever to have rights over these lands was Pedro Sancho de la Hoz, who received them through a special decree signed by Emperor Charles V on 24 January 1539.'}}</ref> Îdiaya hebûna axek wisa heta keşfkirina Awistralyayê ku ji aliyê ewropiyan ve hatiye keşfkirin, berdewam kiriye.<ref>{{Cite book |sernav=Scott, Hiatt & McIlroy 2012, pp. 2–3.}}</ref> Di destpêka sedsala 19an de keşifger Matthew Flinders guman li hebûna parzemîneke cuda yê li başûrê Awistralyayê (ku di wê demê wekê New Holland hatiye binavkirin) kiriye û ji ber vê yekê pêşniyar kiriye ku li cihê wê navê "Terra Australis" ji bo [[Awistralya|Awistralyayê]] were bikar anîn.<ref>{{Cite book |sernav=Cawley 2015, p. 130.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=McCrone & McPherson 2009, p. 75.}}</ref> Di sala 1824an de rayedarên kolonyal ên li Sîdneyê bi fermî navê parzemîna New Hollandê wekê Awistralya guhertine û peyva "Terra Australis" wekê referansek ji bo navê Antarktîkayê hiştine. Di dehsalên piştre de, erdnîgaran hevokên wekê "parzemîna Antarktîkayê" bi kar anîne. Wan li cihê vê navê li naveke helbestî geriyane û navên wekê ''Ultima'' û ''Antipodea'' pêşniyar kirine.<ref>{{Cite book |sernav=Cameron-Ash 2018, p. 20.}}</ref> Ji bo binavkirina parzemînê navê Antarktîka di salên 1890î de hatiye pejirandin û bikaranîna yekem ê vê navê ji aliyê kartografê skotlendî John George Bartholomew pêk hatiye.<ref>{{Cite web |url=https://digital.nls.uk/bartholomew/highlights/antarctica.html#:~:text=Edinburgh%20geographer%20and%20mapmaker%20John,since%20the%20first%20century%20AD. |sernav=Highlights from the Bartholomew Archive: The naming of Antarctica}}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Antarctica.svg|thumb|300px|Nexşeyek ku Antarktîkaya Rojhilat li rastê Çiyayên Transantarktîk û Antarktîkaya Rojava li çepê ye, nişan dide.]] Antarktîka ku bi awayekî asîmetrîk li dora cemsera başûr û bi piranî li başûrê çembera Antarktîkayê (ku yek ji pênc çemberên sereke yên firehiyê ye ku nexşeyên cîhanê nîşan didin) cih digire ku ji aliyê [[Okyanûsa Başûr]] ve hatiye dorpêçkirin. Di heman de çem ên avan li Antarktîkayê hene ku çemê herî dirêj ê parzemînê çemê Onyxê ye. Her wiha Antarktîka bi qasê 14,2 milyon km² rûber vedigire ku hema hema du car ji rûbera [[Awistralya|Awistralyayê]] mezintir e ku bi vê rûberê bûye pêncem parzemîna herî mezin ê cîhanê. Xeta perava Antarktîkayê bi qasê 18.000 km dirêj e ku ji sala 1983an vir ve çar celebên peravê li parzemînê hene ku perav ji %44ê peravê ji qeşayên avjenî, ji %38 ji dîwarên qeşayê pêk tê ku li ser keviran dimînin, ji %13 ji deverên qeşayî an jî qiraxa cemedên bilind pêk tê û ji %5ê ji parvên mayî jî ji kevirên vekirî pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |sernav=Antarctica - The World Factbook |malper=www.cia.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en |archive-date=2022-05-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220509192134/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: glaciological and geophysical folio |paşnav=Drewry |pêşnav=D. J. |weşanger=University of Cambridge, Scott Polar Research Institute |tarîx=1983 |isbn=978-0-901021-04-5 |cih=Cambridge}}</ref> Golên ku di binê qeşaya parzemînî de dimînin, bi piranî li geliyên hişk ên McMurdo an jî li gelek oazên cûda çêbûne.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> [[Gola Vostokê]] ku di bin stasyona Vostok a [[Rûsya|Rûsyayê]] de hatiye dîtin, mezintirîn gola binqeşayê ya cîhanê û yek ji mezintirîn golên cîhanê ye. Berê hatiye bawer kirin ku gol bi milyonan salan hatiye girtin lê di roja îro de zanyaran texmîn kirine ku ava golê her 13.000 sal carekê bi helandin û cemidandina hêdî ya qeşayê hatiye guhertin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=David |tarîx=2019-06-27 |sernav=Antarctica |url=https://academic.oup.com/book/62792 |kovar=OUP Academic |ziman=en |doi=10.1093/wentk/9780190641320.001.0001}}</ref> Di mehên havînan de qeşa li qiraxên golan dikare bihele û xendekên şil bi awayekê demkî çêdibin. Di heman demê de li Antarktîkayê hem golên ava şor û hem jî golên ava şirîn hene.<ref name=":1" /> [[Wêne:Mount Vinson from NW at Vinson Plateau by Christian Stangl (flickr).jpg|thumb|Dîmenek ji çiyayê Vînsonê ku li bakurê rojavayê Antarktîkayê ye û bilindeya herî bilind ê Antarktîkayê ye]] Antarktîka ji aliyê Çiyayên Transantarktîk ve hatiye dabeşkirin ku ji erdê Vîktoryayê heta [[Deryaya Rossê]] dirêj dibin ku ev her alî di nav xwe de Antarktîkaya Rojava û Antarktîkaya Rojhilat vedigirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: Earth's Own Ice World |url=https://archive.org/details/antarcticaearths0000carr |paşnav=Carroll |pêşnav=Michael |weşanger=Springer |tarîx=2018-05-16 |isbn=978-3-319-74623-4 |paşnav2=Lopes |pêşnav2=Rosaly}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ji |pêşnav=Fei |paşnav2=Gao |pêşnav2=Jinyao |paşnav3=Li |pêşnav3=Fei |paşnav4=Shen |pêşnav4=Zhongyan |paşnav5=Zhang |pêşnav5=Qiao |paşnav6=Li |pêşnav6=Yongdong |tarîx=2017-10-16 |sernav=Variations of the effective elastic thickness over the Ross Sea and Transantarctic Mountains and implications for their structure and tectonics |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0040195117302937 |kovar=Tectonophysics |cild=717 |rr=127–138 |doi=10.1016/j.tecto.2017.07.011 |issn=0040-1951}}</ref> Piraniya Antarktîkayê bi tebeqeyên qeşayê ya Antarktîkayê ve hatiye nixumandin ku bi navînî 1,9 km qalindahiya qeşayan hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fretwell |pêşnav=P. |paşnav2=Pritchard |pêşnav2=H. D. |paşnav3=Vaughan |pêşnav3=D. G. |paşnav4=Bamber |pêşnav4=J. L. |paşnav5=Barrand |pêşnav5=N. E. |paşnav6=Bell |pêşnav6=R. |paşnav7=Bianchi |pêşnav7=C. |paşnav8=Bingham |pêşnav8=R. G. |paşnav9=Blankenship |pêşnav9=D. D. |paşnav10=Casassa |pêşnav10=G. |paşnav11=Catania |pêşnav11=G. |paşnav12=Callens |pêşnav12=D. |paşnav13=Conway |pêşnav13=H. |paşnav14=Cook |pêşnav14=A. J. |paşnav15=Corr |pêşnav15=H. F. J. |tarîx=2013-02-28 |sernav=Bedmap2: improved ice bed, surface and thickness datasets for Antarctica |url=https://tc.copernicus.org/articles/7/375/2013/ |kovar=The Cryosphere |ziman=English |weşanger=Copernicus GmbH |cild=7 |hejmar=1 |rr=375–393 |doi=10.5194/tc-7-375-2013 |issn=1994-0416}}</ref> Tebeqeya qeşayê ji xeynî ji xeynî çend oazanên li geliyên hişk ên McMurdo tevahiya parzemînê nixumandine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://antarcticsun.usap.gov/science/4184/ |sernav=The Antarctic Sun: News about Antarctica - The Lost Dry Valleys of the Polar Plateau |malper=antarcticsun.usap.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en |archive-date=2022-01-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220115223943/https://antarcticsun.usap.gov/science/4184/ |url-status=dead }}</ref> Çend çemên qeşayî yên Antarktîkayê ku ber bi refên qeşayî yên Antarktîkayê ve diherikin, pêvajoyeke ku wekê dînamîkên tebeqeyên qeşayê hatine pênasekirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gfdl.noaa.gov/ice-sheet-dynamics/ |sernav=Ice Sheet Dynamics – Geophysical Fluid Dynamics Laboratory |malper=www.gfdl.noaa.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31}}</ref> Antarktîkaya Rojhilat ji Coats Land, Queen Maud Land, Enderby Land, Mac. Robertson Land, Wilkes Land û Victoria Land pêk hatiye. Ji xeynî beşek piçûk, hemî deverên parzemînê di nav nîvkada rojhilat de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctic Climate Evolution |paşnav=Florindo |pêşnav=Fabio |weşanger=Elsevier |tarîx=2008-10-10 |isbn=978-0-08-093161-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yUu-x70CZEcC |paşnav2=Siegert |pêşnav2=Martin}}</ref> Li ser û dora Antarktîkayê gelek girav hene ku piraniya wan giravên volkanîk in û li gorî pîvanên jeolojîk pir ciwan in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://figshare.utas.edu.au/articles/journal_contribution/Origin_and_evolution_of_the_sub-Antarctic_islands_the_foundation/24483391 |sernav=Quilty, Patrick Gerard |malper=figshare.utas.edu.au |roja-gihiştinê=2026-08-31 |doi=10.26749/rstpp.141.1.35}}</ref> Îstîsnayên herî berbiçav giravên [[deşta Kerguelenê]] ne ku girava herî kevin li dora 40 milyon sal berê niha çêbûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Olierook |pêşnav=Hugo K. H. |paşnav2=Jourdan |pêşnav2=Fred |paşnav3=Merle |pêşnav3=Renaud E. |paşnav4=Timms |pêşnav4=Nicholas E. |paşnav5=Kusznir |pêşnav5=Nick |paşnav6=Muhling |pêşnav6=Janet R. |tarîx=2016-04-15 |sernav=Bunbury Basalt: Gondwana breakup products or earliest vestiges of the Kerguelen mantle plume? |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0012821X1630019X |kovar=Earth and Planetary Science Letters |cild=440 |rr=20–32 |doi=10.1016/j.epsl.2016.02.008 |issn=0012-821X}}</ref> Girê Vinson a li çiyayên Ellsworthê bi bilindahiya 4.892 mêtreyê bilindeya herî bilind ê Antarktîkayê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hall Ball Kiwi Mountaineers From Mount Cook To Everest |paşnav=Monteath |pêşnav=Colin |weşanger=Cloudcap |tarîx=1997 |isbn=978-0-938567-42-4 |url=https://www.worldcat.org/title/38585390 |oclc=38585390}}</ref> Çiyayê Erebusa li Girava Rossê volkana herî başûrî ya cîhanê ye û her roj nêzîkê 10 caran diteqe. Xweliya ji teqînên volkanîk 300 kîlometre dûrî kratera volkanîk hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/48987684 |sernav=Antarctica : an encyclopedia from Abbott ice shelf to zooplankton {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en}}</ref> Delîlên hejmareke mezin ji volkanan di bin qeşayê de hene ku ger asta çalakiyê bilind bibe, dibe ku ji bo tebeqeya qeşayê xetereyek çêbike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: Earth's Own Ice World |url=https://archive.org/details/antarcticaearths0000carr |paşnav=Carroll |pêşnav=Michael |weşanger=Springer |tarîx=2018-05-16 |isbn=978-3-319-74623-4 |paşnav2=Lopes |pêşnav2=Rosaly}}</ref> Qubeya qeşayê ya bi navê Dome Argus li Antarktîkaya Rojhilat e ku bi qasê bilindahiya 4.091 metreyan bilind ew û qada qeşayê ya herî bilind ê Antarktîkayê ye. Ev gir yek ji cihên herî sar û hişk ên cîhanê ye ku germahî ya li vir heya −90 °C ê dadikeve û barîna salane jî bi qasê 1-3 sm ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica And The Arctic Circle, A Geographic Encyclopedia Of The Earth's Polar Regions |tarîx=2014-04-01 |url=http://archive.org/details/antarctica-and-the-arctic-circle-2-volumes-a-geographic-encyclopedia-of-the-earths-polar-regions}}</ref> == Dîroka jeolojîk == Ji dawiya serdema meoproterozoîkê heta serdema kretasyeyê, Antarktîka beşek ji superparzemîna [[Gondwana|Gondwanayê]] bû û parzemîn bi pêvajoya tevgerên Antarktîkaya îro ji ber ku Gondwana hêdî hêdî ji hev perçe bûye, li dora 183 milyon sal berê îro ava bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctic News Clips |weşanger=National Science Foundation |tarîx=1995 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=HcTrAAAAMAAJ&pg=PA109}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> Di demek dirêj a serdema fanerozoyîkê de Antarktîka xwedî avhewayek tropîkal ê nerm bû û ew bi daristanên berfireh nixumandî bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Klages |pêşnav=Johann P. |paşnav2=Salzmann |pêşnav2=Ulrich |paşnav3=Bickert |pêşnav3=Torsten |paşnav4=Hillenbrand |pêşnav4=Claus-Dieter |paşnav5=Gohl |pêşnav5=Karsten |paşnav6=Kuhn |pêşnav6=Gerhard |paşnav7=Bohaty |pêşnav7=Steven M. |paşnav8=Titschack |pêşnav8=Jürgen |paşnav9=Müller |pêşnav9=Juliane |paşnav10=Frederichs |pêşnav10=Thomas |paşnav11=Bauersachs |pêşnav11=Thorsten |paşnav12=Ehrmann |pêşnav12=Werner |paşnav13=van de Flierdt |pêşnav13=Tina |paşnav14=Pereira |pêşnav14=Patric Simões |paşnav15=Larter |pêşnav15=Robert D. |tarîx=2020 |sernav=Temperate rainforests near the South Pole during peak Cretaceous warmth |url=https://www.nature.com/articles/s41586-020-2148-5 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=580 |hejmar=7801 |rr=81–86 |doi=10.1038/s41586-020-2148-5 |issn=1476-4687}}</ref> === Serdema paleozoyîkê (539–252 milyon sal berê) === [[Wêne:Glossopteris sp. (fossil leaf) (Permian; Antarctica) 1 (49063572172) (cropped).jpg|thumb|300px|Ji serdema permeya Antarktîkayê pelgeke ''Glossopteris sp.'' yê]] Germbûna berdewam bûye sedem ku piraniya Gondwanayê ziwa bibe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Vegetation of Antarctica Through Geological Time |paşnav=Cantrill |pêşnav=David J. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012-11-22 |isbn=978-0-521-85598-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=sOGH4xaioRUC |paşnav2=Poole |pêşnav2=Imogen}}</ref> Di serdema triyasiyê de Antarktîka ji aliyê cûreyeke giyayên bi tov (pteridosperms) ve serdest bû ku ji cinsê Dicroidiumê bûn ku wekê daran mezin dibûn. Florayên din ên triasiyê ginkgophytes, sîkadofites, darên konîfer û sphenopsid bûn. Tetrapod (ajaleke çar ling) cara yekem di serdema triyasiya destpêkê de li Antarktîkayê hatine dîtin û fosîlên herî kevn ên naskirî di formasyona fremouw a çiyayên Transantarktîkê de hatine dîtin. Sînapsîd (ku wekê "xijendeyên mîna memikdaran" jî têne zanîn) cureyên wekê Lystrosaurus di nav de hebû û di serdema triyasiya destpêkê de zêde bûn. Nîvgirava Antarktîkayê di serdema jurasiyê de (206 heta 146 milyon sal berê) dest bi avakirina xwe kiriye. Afrîka di serdema jurasiyê li de dora 160 milyon sal berê ji Antarktîkayê dabeş bûye û piştre jî di serdema kretasiya destpêkê de nîvgirava Hindistanê (nêzîkî 125 milyon sal berê) ji heman parzemînan dabeş bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rolland |pêşnav=Yann |paşnav2=Bernet |pêşnav2=Matthias |paşnav3=van der Beek |pêşnav3=Peter |paşnav4=Gautheron |pêşnav4=Cécile |paşnav5=Duclaux |pêşnav5=Guillaume |paşnav6=Bascou |pêşnav6=Jérôme |paşnav7=Balvay |pêşnav7=Mélanie |paşnav8=Héraudet |pêşnav8=Laura |paşnav9=Sue |pêşnav9=Christian |paşnav10=Ménot |pêşnav10=René-Pierre |tarîx=2019-01-15 |sernav=Late Paleozoic Ice Age glaciers shaped East Antarctica landscape |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0012821X18306460 |kovar=Earth and Planetary Science Letters |cild=506 |rr=123–133 |doi=10.1016/j.epsl.2018.10.044 |issn=0012-821X}}</ref> Piştê kêmbûna qeşayê di nîvê duyem ê serdema permiyana destpêkê de, erd ji aliyê glossopterids (komeke nebatan a tovkirî ya nemabûyî ya bê xizmên zindî) ve serdest bû ku nebata herî berbiçav Glossopteris bû ku dareke wekê ku di axên tijî av de şîn dibe, hatiye şîrove kirin ku depoyên komirê yên berfireh çêkirine. Nebatên din ên ku di dema Permiyeyê de li Antarktîkayê hatine dîtin ''Cordaitales'', ''sphenopsids'', ''ferns'' û ''lycophytes'' in.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Vegetation of Antarctica Through Geological Time |paşnav=Cantrill |pêşnav=David J. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012-11-22 |isbn=978-0-521-85598-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=sOGH4xaioRUC |paşnav2=Poole |pêşnav2=Imogen}}</ref> Di dawiya serdema permiyeyê de avhewa li ser piraniya [[Gondwana|Gondwanayê]] hişktir û germtir bûye û ekosîstemên daristanên ''glossopteridan'' wekê beşek ji bûyera tunebûna permî-triyasî hilweşiyane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Past Antarctica: Paleoclimatology and Climate Change |paşnav=Franganillo |pêşnav=Marc Oliva i |weşanger=Elsevier Science & Technology |tarîx=2020 |isbn=978-0-12-817925-3 |paşnav2=Fernandez |pêşnav2=Jesus Ruiz}}</ref> Di serdema paleozoyîkê de ti delîl tinene ku nîşan bide ka tetrapod li Antarktîkê jiyane an na.<ref name=":2">{{Cite web |url=https://pubs.usgs.gov/of/2007/1047/ea/of2007-1047ea047.pdf |sernav=Collinson, James; William R., Hammer (2007). Migration of Triassic tetrapods to Antarctica (PDF). 10th International Symposium on Antarctic Earth Sciences.}}</ref> === Serdema mezozoîkê (252–66 milyon sal berê) === {{Multiple image | width = 150 | image1 = Opening of western Indian Ocean 150 Ma.png | image2 = Opening of South Atlantic 126 Ma.png | image3 = Opening of South Atlantic 83 Ma.png | footer = Perçebûna suoerparzemîna Gondwanayê; li dora 150 milyon sal berê (wêneya 1em), li dora 126 milyon sal berê (wêneya 2em) û li dora 83 milyon sal berê (wêneya 3em) |}} Germbûna berdewam piraniya Gondwanayê zuwa kiriye. Di serdema triyasiyê de, Antarktîka ji aliyê fernên tovkirî (pteridosperms) ve serdest bû ku beşek cinsê dicroidium bûn ku wekê daran mezin dibûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Icehouse to hothouse: floral turnover, the Permian–Triassic crisis and Triassic vegetation |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012 |rr=105–160 |isbn=978-0-521-85598-3 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Cantrill |pêşnavê-edîtor=David J. |url=https://www.cambridge.org/core/books/vegetation-of-antarctica-through-geological-time/icehouse-to-hothouse-floral-turnover-the-permiantriassic-crisis-and-triassic-vegetation/2A62935F027160A42A76FDD1199FA5C3 |paşnavê-edîtor2=Poole |pêşnavê-edîtor2=Imogen |doi=10.1017/CBO9781139024990.004}}</ref> Florayên din ên serdema triyasiyê ginkgophytes, sîkadofît, konîfer û sphenopsîdan bûn. Tetrapod cara yekem di serdema triyasiya destpêkê de li Antarktîkayê hatine dîtin û fosîlên herî kevn ên naskirî di formasyona fremouw a [[Rêzeçiyayên Transantarktîk|çiyayên Transantarktîkê]] de hatin dîtin.<ref name=":2" /> Sînapsîd (ku wekî "xijendeyên mîna memikan" jî têne zanîn) cureyên wek ''Lystrosaurus'' vedihewîne û di serdema triyasiya destpêkê de gelek zêdetir bûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Early Evolutionary History of the Synapsida |paşnav=Kammerer |pêşnav=Christian F. |weşanger=Springer London, Limited |tarîx=2013 |isbn=978-94-007-6841-3 |paşnav2=Angielczyk |pêşnav2=Kenneth D. |paşnav3=Fröbisch |pêşnav3=Jörg}}</ref> Nîvgirava Antarktîkayê di serdema jurasiyê de (206 heta 146 milyon sal berê) dest bi avakirina xwe kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Birkenmajer |pêşnav=K. |tarîx=1994 |sernav=Evolution of the Pacific margin of the northern Antarctic Peninsula: an overview |url=https://link.springer.com/10.1007/BF00210547 |kovar=Geologische Rundschau |ziman=en |cild=83 |hejmar=2 |rr=309–321 |doi=10.1007/BF00210547 |issn=0016-7835}}</ref> Afrîka di serdema jurayê de li dora 160 milyon sal berê ji Antarktîkayê dabeş bûye û piştre di derdema kretasye ya destpêkê de (dora 125 milyon sal berê) [[nîvgirava Hindistanê]] ji hev dabeş bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Gaina |pêşnav=Carmen |paşnav2=Müller |pêşnav2=R. Dietmar |paşnav3=Brown |pêşnav3=Belinda |paşnav4=Ishihara |pêşnav4=Takemi |paşnav5=Ivanov |pêşnav5=Sergey |tarîx=2007-07-01 |sernav=Breakup and early seafloor spreading between India and Antarctica |url=https://doi.org/10.1111/j.1365-246X.2007.03450.x |kovar=Geophysical Journal International |cild=170 |hejmar=1 |rr=151–169 |doi=10.1111/j.1365-246X.2007.03450.x |issn=0956-540X}}</ref> Darên ginkgo, konîfer, Bennettitale, nebatên poçikê hespan, fern û sikad di wê demê de pir bûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Vegetation of Antarctica Through Geological Time |paşnav=Cantrill |pêşnav=David J. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012-11-22 |isbn=978-0-521-85598-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=sOGH4xaioRUC |paşnav2=Poole |pêşnav2=Imogen}}</ref> Nêzîkê 80 milyon sal berê nebatên kulîlkdar bûne komên nebatan ên herî cihêreng ên li ser parzemînê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Barreda |pêşnav=Viviana D. |paşnav2=Palazzesi |pêşnav2=Luis |paşnav3=Olivero |pêşnav3=Eduardo B. |tarîx=2019 |sernav=When flowering plants ruled Antarctica: evidence from Cretaceous pollen grains |url=https://nph.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/nph.15823 |kovar=New Phytologist |ziman=en |cild=223 |hejmar=2 |rr=1023–1030 |doi=10.1111/nph.15823 |issn=0028-646X}}</ref> Her çiqas darên behîvê yên başûr (Nothofagus) ber bi dawiya kretasyeyê ve berbiçav bin jî li Antarktîkaya Rojava daristanên pelderzî di seranserê serdema kretasyeyê de (146–66 milyon sal berê) de serdest bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Crame |pêşnav=J. A. |tarîx=1989 |sernav=Origins and evolution of the Antarctic biota: an introduction |url=https://www.lyellcollection.org/doi/10.1144/GSL.SP.1989.047.01.01 |kovar=Geological Society, London, Special Publications |ziman=en |cild=47 |hejmar=1 |rr=1–8 |doi=10.1144/GSL.SP.1989.047.01.01 |issn=0305-8719}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the Antarctic |paşnav=Riffenburgh |pêşnav=Beau |weşanger=Routledge |tarîx=2006-10-25 |isbn=978-1-135-87866-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_mUPEAAAQBAJ}}</ref> Her çiqas tenê çend cinsên dînezorên Antarktîkayê (Cryolophosaurus û Glacialisaurus, ji Formasyona Hanson a serdema jurasiya destpêka çiyayên Transantarktîkê<ref>{{Cite web |url=http://www.app.pan.pl/archive/published/app52/app52-657.pdf |sernav=Anatomy of a basal sauropodomorph dinosaur from the Early Jurassic Hanson Formation of Antarctica}}</ref> û Antarctopelta, Trinisaura, Morrosaurus û Imperobator ji kretasya dereng a nîvgirava Antarktîkayê) hatine vegotin, Ammonît li deryayên li derdora Antarktîkayê pir belav bûn û dînezor jî hebûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Coria |pêşnav=Rodolfo A. |paşnav2=Moly |pêşnav2=Juan J. |paşnav3=Reguero |pêşnav3=Marcelo |paşnav4=Santillana |pêşnav4=Sergio |paşnav5=Marenssi |pêşnav5=Sergio |tarîx=2013-04-01 |sernav=A new ornithopod (Dinosauria; Ornithischia) from Antarctica |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0195667112001784 |kovar=Cretaceous Research |cild=41 |rr=186–193 |doi=10.1016/j.cretres.2012.12.004 |issn=0195-6671}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rozadilla |pêşnav=Sebastián |paşnav2=Agnolin |pêşnav2=Federico L. |paşnav3=Novas |pêşnav3=Fernando E. |paşnav4=Aranciaga Rolando |pêşnav4=Alexis M. |paşnav5=Motta |pêşnav5=Matías J. |paşnav6=Lirio |pêşnav6=Juan M. |paşnav7=Isasi |pêşnav7=Marcelo P. |tarîx=2016-01-01 |sernav=A new ornithopod (Dinosauria, Ornithischia) from the Upper Cretaceous of Antarctica and its palaeobiogeographical implications |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0195667115300677 |kovar=Cretaceous Research |cild=57 |rr=311–324 |doi=10.1016/j.cretres.2015.09.009 |issn=0195-6671}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ely |pêşnav=Ricardo C. |paşnav2=Case |pêşnav2=Judd A. |tarîx=2019-09-01 |sernav=Phylogeny of a new gigantic paravian (Theropoda; Coelurosauria; Maniraptora) from the Upper Cretaceous of James Ross Island, Antarctica |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0195667118300120 |kovar=Cretaceous Research |cild=101 |rr=1–16 |doi=10.1016/j.cretres.2019.04.003 |issn=0195-6671}}</ref> === Serdema senozoyîkê (66–10 milyon sal berê) === [[Wêne:Eocene-Paleocene-circumpolar.svg|thumb|Pêkhatina herika çerxa derdorî ya Antarktîkayê ji perçebûna dawî ya pira bejahî ya Antarktîkayê]] Di destpêka serdema paleojenê de girêdana pira bejahî ya pira Antarktîkayê, Antartîkayê bi Amerîkaya Başûr û her wiha bi başûrê rojhilatê Awistralyayê ve berdewam kiriye. Fauna ji formasyona La Mesetaya li nîvgirava Antarktîkayê ku dîroka wê vedigere serdema eosenê, pir dişibihe faunayên wekhev ên Amerîkaya Başûr ku ajalên wekê ajalên bi kîsik (marsupials), xenarthran, lîtoptern û ungulatesê bi sim û her wiha gondwanatheres û dibe ku meridiolestidans hebûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=History of Terrestrial Mammals in South America: How South American Mammalian Fauna Changed from the Mesozoic to Recent Times |paşnav=Defler |pêşnav=Thomas |weşanger=Springer |tarîx=2018-12-19 |isbn=978-3-319-98449-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-HWADwAAQBAJ}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Gelfo |pêşnav=Javier N. |paşnav2=Goin |pêşnav2=Francisco |paşnav3=Bauzá |pêşnav3=Nicolá |paşnav4=Reguero |pêşnav4=Marcelo |tarîx=2019-09-01 |sernav=The fossil record of Antarctic land mammals: commented review and hypotheses for future research |url=https://www.researchgate.net/publication/337086325_The_fossil_record_of_Antarctic_land_mammals_commented_review_and_hypotheses_for_future_research |kovar=researchgate.net |rr=274–292 |doi=10.13679/j.advps.2019.0021}}</ref> Hatiye texmînkirin ku ajalên bi kîsik di destpêka eosenê de ji Amerîkaya Başûr bi rêya Antarktîkayê belavê Awistralyayê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Eldridge |pêşnav=Mark D B |paşnav2=Beck |pêşnav2=Robin M D |paşnav3=Croft |pêşnav3=Darin A |paşnav4=Travouillon |pêşnav4=Kenny J |paşnav5=Fox |pêşnav5=Barry J |tarîx=2019-05-23 |sernav=An emerging consensus in the evolution, phylogeny, and systematics of marsupials and their fossil relatives (Metatheria) |url=https://doi.org/10.1093/jmammal/gyz018 |kovar=Journal of Mammalogy |cild=100 |hejmar=3 |rr=802–837 |doi=10.1093/jmammal/gyz018 |issn=0022-2372}}</ref> Nêzîkê 53 milyon sal berê Awistralya û Gîneya Nû ji Antarktîkayê veqetiyane û deriyê Tazmanyayê vebûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ball |pêşnav=Philip |paşnav2=Eagles |pêşnav2=Graeme |paşnav3=Ebinger |pêşnav3=Cynthia |paşnav4=McClay |pêşnav4=Ken |paşnav5=Totterdell |pêşnav5=Jennifer |tarîx=2013 |sernav=The spatial and temporal evolution of strain during the separation of Australia and Antarctica |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/ggge.20160 |kovar=Geochemistry, Geophysics, Geosystems |ziman=en |cild=14 |hejmar=8 |rr=2771–2799 |doi=10.1002/ggge.20160 |issn=1525-2027}}</ref> Modelên erdnîgariya Antarktîkayê nîşan didin ku ev herikîn û her wiha çerxa paşvegerê ya xwedî kirinê ji ber kêmbûna asta CO₂yê çêbûye û bûye sedema afirandina qeşayên piçûk û qeşayên mayînde yên cemserî.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=England |pêşnav=Matthew H. |paşnav2=Hutchinson |pêşnav2=David K. |paşnav3=Santoso |pêşnav3=Agus |paşnav4=Sijp |pêşnav4=Willem P. |tarîx=2017-08-01 |sernav=Ice–Atmosphere Feedbacks Dominate the Response of the Climate System to Drake Passage Closure |url=https://journals.ametsoc.org/view/journals/clim/30/15/jcli-d-15-0554.1.xml |kovar=Journal of Climate |cild=30 |hejmar=15 |rr=5775–5790 |doi=10.1175/JCLI-D-15-0554.1 |issn=0894-8755}}</ref> Her ku asta CO₂yê zêdetir kêm bûye, qeşayê dest bi berfirehbûneke bilez kiriye û cihê daristanên ku heta wê demê Antarktîkayê vedişartin girtiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=DeConto |pêşnav=Robert M. |paşnav2=Pollard |pêşnav2=David |tarîx=2003 |sernav=Rapid Cenozoic glaciation of Antarctica induced by declining atmospheric CO2 |url=https://www.nature.com/articles/nature01290 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=421 |hejmar=6920 |rr=245–249 |doi=10.1038/nature01290 |issn=1476-4687}}</ref> Ekosîstemên tundrayê li Antarktîkayê heta 14 û 10 milyon sal berê niha hebûna xwe berdewam kirine û piştre sarbûna zêdetir bûye sedema tunekirina van tundrayan.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ashworth |pêşnav=Allan C. |paşnav2=Erwin |pêşnav2=Terry L. |tarîx=2016 |sernav=Antarctotrechus balli sp. n. (Carabidae, Trechini): the first ground beetle from Antarctica |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5126512/ |kovar=ZooKeys |hejmar=635 |rr=109–122 |doi=10.3897/zookeys.635.10535 |issn=1313-2989 |pmc=5126512 |pmid=27917060}}</ref> === Serdema hemdem === Her çiqas jeolojiya Antarktîkayê bi piranî ji aliyê qeşaya parzemînî ve hatibe veşartin jî, parzemîn dikare bi teknîkên wekê ji hestkirina ji dûr ve, radara ku di bin erdê de derbas dibe û wêneyên satelîtê werin lêkolîn kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pour |pêşnav=Amin Beiranvand |paşnav2=Park |pêşnav2=Yongcheol |paşnav3=Park |pêşnav3=Tae-Yoon S. |paşnav4=Hong |pêşnav4=Jong Kuk |paşnav5=Hashim |pêşnav5=Mazlan |paşnav6=Woo |pêşnav6=Jusun |paşnav7=Ayoobi |pêşnav7=Iman |tarîx=2018-06-01 |sernav=Regional geology mapping using satellite-based remote sensing approach in Northern Victoria Land, Antarctica |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S187396521730107X |kovar=Polar Science |cild=16 |rr=23–46 |doi=10.1016/j.polar.2018.02.004 |issn=1873-9652}}</ref> Ji aliyê jeolojîk ve, Antarktîkaya Rojava pir dişibihe Andên Amerîkaya Başûr.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Antarctica and the southern oceans |paşnav=Stonehouse |pêşnav=B. |weşanger=J. Wiley |tarîx=2002 |isbn=978-0-471-98665-2 |cih=Chichester, West Sussex, England, Hoboken, NJ |kesên-din=Bernard Stonehouse |url=https://www.worldcat.org/title/50285217 |oclc=50285217}}</ref> Nîvgirava Antarktîkayê bi bilindbûna jeolojîk û veguherîna sedîmentên binê deryayê ku veguheriye kevirên metamorfîk, çêbûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Tectonic setting and evolution of the James Ross Basin, northern Antarctic Peninsula |paşnav=Elliot |pêşnav=David H. |weşanger=Geological Society of America |tarîx=1988-01-01 |rr=0 |isbn=978-0-8137-1169-0 |paşnavê-edîtor=Feldmann |pêşnavê-edîtor=Rodney M. |url=https://doi.org/10.1130/MEM169-p541 |paşnavê-edîtor2=Woodburne |pêşnavê-edîtor2=Michael O. |doi=10.1130/MEM169-p541}}</ref> Antarktîkaya Rojava bi yekbûna çend plakayên parzemînî çêbûye ku di encamê de hejmarek rêzeçiyayên li herêmê çêbûne ku rêzeçiyayên herî berbiçav çiyayên Ellsworthê bûn. Hebûna sîstema rift a Antarktîkaya Rojava bûye sedema volkanîzma li ser sinorê di navbera Antarktîkaya Rojava û Rojhilat de û her wiha bûye sedema çêbûna çiyayên Transantarktîkê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> Antarktîka Rojhilat ji aliyê jeolojîk ve devereke pirreng e. Avabûna Antarktîka Rojhilat di serdema arkeyî (4.000 –2.500 milyon sal berê) de dest pê kiriye û di serdema kambriyê de rawestiyaye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctic Marine Geology |paşnav=Anderson |pêşnav=J. B. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-521-13168-1}}</ref> Herêm li ser kratoneke kevirî hatiye avakirin ku bingeha mertala prekambriyê ava kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> Li ser bingehê komir û kevirên qûmê, kevirên kilsinî û şêl hene ku di serdemên devonî û jurasiyê de hatine danîn ku çiyayên Transantarktîkê çêbikin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Chapter 2 The Geology and Geomorphology of Antarctica |weşanger=Elsevier |tarîx=1987-01-01 |rr=7–42 |cild=16 |paşnavê-edîtor=Campbell |pêşnavê-edîtor=I. B. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0166248108701508 |series=Developments in Soil Science |paşnavê-edîtor2=Claridge |pêşnavê-edîtor2=G. G. C. |doi=10.1016/S0166-2481(08)70150-8}}</ref> Li deverên peravê çiyayên wekê rêzeçiyayê Shackletonê û Vîktorya Land û hinek şikestekên tektonîk çêbûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Paxman |pêşnav=Guy J. G. |paşnav2=Jamieson |pêşnav2=Stewart S. R. |paşnav3=Ferraccioli |pêşnav3=Fausto |paşnav4=Bentley |pêşnav4=Michael J. |paşnav5=Forsberg |pêşnav5=Rene |paşnav6=Ross |pêşnav6=Neil |paşnav7=Watts |pêşnav7=Anthony B. |paşnav8=Corr |pêşnav8=Hugh F. J. |paşnav9=Jordan |pêşnav9=Tom A. |tarîx=2017 |sernav=Uplift and tilting of the Shackleton Range in East Antarctica driven by glacial erosion and normal faulting |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/2016JB013841 |kovar=Journal of Geophysical Research: Solid Earth |ziman=en |cild=122 |hejmar=3 |rr=2390–2408 |doi=10.1002/2016JB013841 |issn=2169-9356}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Salvini |pêşnav=Francesco |paşnav2=Brancolini |pêşnav2=Giuliano |paşnav3=Busetti |pêşnav3=Martina |paşnav4=Storti |pêşnav4=Fabrizio |paşnav5=Mazzarini |pêşnav5=Francesco |paşnav6=Coren |pêşnav6=Franco |tarîx=1997 |sernav=Cenozoic geodynamics of the Ross Sea region, Antarctica: Crustal extension, intraplate strike-slip faulting, and tectonic inheritance |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1029/97JB01643 |kovar=Journal of Geophysical Research: Solid Earth |ziman=en |cild=102 |hejmar=B11 |rr=24669–24696 |doi=10.1029/97JB01643 |issn=2156-2202}}</ref> Komir cara yekem li Antarktîkayê li nêzîkê çiyayên Beardmoreyê ji aliyê Frank Wild ve di sefera Nimrod de di sala 1907an de hatiye tomar kirin û tê zanîn ku komirê pileya nizm li gelek deverên çiyayên Transantarktîkê heye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> Çiyayên prens Charles depoyên hesinê vedihewînin û li Deryaya Rossê jî qadên neftê û gaza xwezayî hene.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Times |pêşnav=Walter Sullivan Special to The New York |tarîx=1976-12-19 |sernav=Soviet Team Finds a ‘Mountain of Iron’ in Antarctica |url=https://www.nytimes.com/1976/12/19/archives/soviet-team-finds-a-mountain-of-iron-in-antarctica.html |roja-gihiştinê=2026-09-02 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331}}</ref> == Avhewa == [[Wêne:Fryxellsee Opt.jpg|thumb|Dîmenek ji qeşaya şîn ku gola Fryxell a li qirax ên çiyayên Transantarktîkê nixumandiye]] Antarktîka parzemîna herî sar, parzemîna herî bi bahoz û parzemîna herî hişk ê Dinyayê ye.<ref name=":3">{{Cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |sernav=Antarctica |roja-gihiştinê=2026-09-01 |archive-date=2022-05-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220509192134/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |url-status=dead }}</ref> Li nêzîkê peravên parzemînê, germahî di havînê de dikare ji 10 °C ê derbas bibe û di mehên zivistanê de heya -40 °C dadikeve. Li ser deverên bilind ên navendî, germahî di mehên havînê de dikare heya -30 °C dakeve û di mehên zivistanê de jî germahiya heman deverê heya -80 °C ê dadikeve. Germahiya hewayê ya xwezayî ya herî nizm a ku li ser Erdê hatiye tomarkirin di 21ê tîrmeha sala 1983an de li stasyona Vostok a Rûsyayê li Antarktîkayê bi qasê -89.2 °C hatiye tomarkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Turner |pêşnav=John |paşnav2=Anderson |pêşnav2=Phil |paşnav3=Lachlan-Cope |pêşnav3=Tom |paşnav4=Colwell |pêşnav4=Steve |paşnav5=Phillips |pêşnav5=Tony |paşnav6=Kirchgaessner |pêşnav6=Amélie |paşnav7=Marshall |pêşnav7=Gareth J. |paşnav8=King |pêşnav8=John C. |paşnav9=Bracegirdle |pêşnav9=Tom |paşnav10=Vaughan |pêşnav10=David G. |paşnav11=Lagun |pêşnav11=Victor |paşnav12=Orr |pêşnav12=Andrew |tarîx=2009 |sernav=Record low surface air temperature at Vostok station, Antarctica |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1029/2009JD012104 |kovar=Journal of Geophysical Research: Atmospheres |ziman=en |cild=114 |hejmar=D24 |doi=10.1029/2009JD012104 |issn=2156-2202}}</ref> Di sala 2010an de bi rêya satelîta germahiyeke hewayê germahiya parzemînê bi qasê −94.7 °C hatiye tomar kirin lêbelê dibe ku ji ev rêje ji sermaya li ser rûyê erdê bi bandor bûye ku li bilindahiya 2 mêtre li jorê rûyê erdê nehatiye tomar kirin ku ji bo tomarên fermî yên germahiya hewayê tê xwestin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.usatoday.com/story/weather/2013/12/10/antarctica-cold-record/3950019/ |sernav=Antarctica records unofficial coldest temperature ever |malper=USA TODAY |roja-gihiştinê=2026-09-02 |ziman=en-US |paşnav=Rice |pêşnav=Doyle}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.antarctica.gov.au/about-antarctica/weather-and-climate/weather/ |sernav=Antarctic weather – Australian Antarctic Program |malper=www.antarctica.gov.au |tarîx=2019-02-18 |roja-gihiştinê=2026-09-02 |ziman=en}}</ref> Ji ber ku piraniya Antarktîkayê ji asta deryayê ji 3.000 mêtre bilindtir e, Antarktîka ji herêma Arktîkê sartir e. Germahiya Okyanûsa Arktîkê bi rêya qeşaya deryayê ya Arktîkê ber bi parzemînê ve hatiye veguhastin û bi awayê hewaya li herêma Arktîkê nerm dibe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Climatology |paşnav=Rohli |weşanger=Jones & Bartlett Learning |tarîx=2017-06-05 |isbn=978-1-284-11998-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=umokDwAAQBAJ |paşnav2=Vega |pêşnav2=Anthony J.}}</ref> Antarktîka çoleke cemserî ye ku barîna parzemînê kêm e. Parzemîn salane bi navînî nêzîkê 150 mm av werdigire ku bi piranî bi awayê şilopeyê ye. Deverên navxweyî hişktir e û di tevahiya salê herî zêde bi qasê 50 mm baran werdigire lê herêmên peravê bi gelemperî ji 200 mm zêdetir baran werdigirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Climatology |paşnav=Rohli |weşanger=Jones & Bartlett Learning |tarîx=2017-06-05 |isbn=978-1-284-11998-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=umokDwAAQBAJ |paşnav2=Vega |pêşnav2=Anthony J.}}</ref> Li çend deverên qeşaya şîn, ba û sublîmasyon ji berfa ku dibare zêdetir berfê radike. Li geliyên hişk, heman bandor li ser bingehek kevirî çêdibe ku dibe sedema jîngeheke bêber û hişk.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fountain |pêşnav=Andrew G. |paşnav2=Nylen |pêşnav2=Thomas H. |paşnav3=Monaghan |pêşnav3=Andrew |paşnav4=Basagic |pêşnav4=Hassan J. |paşnav5=Bromwich |pêşnav5=David |tarîx=2010 |sernav=Snow in the McMurdo Dry Valleys, Antarctica |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/joc.1933 |kovar=International Journal of Climatology |ziman=en |cild=30 |hejmar=5 |rr=633–642 |doi=10.1002/joc.1933 |issn=1097-0088}}</ref> === Cudahiyên herêmî === Antarktîkaya Rojhilat ji ber bilindahiya xwe ya bilind ve ji Antarktîkaya Rojava sartir e. Eniyên hewayê bi zêde derbasê deverên navendî yên parzemînê nabin ku ev jî dibe sedem ku navenda parzemînê sar û hişk bimînin û dibe sedema ku bayên deverê bi leza nerm bimînin. Barîna berfa li beşa perava Antarktîkayê barîneke pir gelemperî ye ku li wir di nav 48 demjimêran de berf dikare bi qasê 1.22 mêtreyê bibare. Li qiraxa parzemînê, bayên katabatîk ên bihêz ên ji platoya cemserî pir caran bi hêza bahozê çêdibin. Di mehên havînê de ji ber ku her roj 24 demjimêrên tîrêjên rojê li wir tên wergirtin, li Cemsera Başûr ji ekvatorê zêdetir tîrêjên rojê digihîjin rûyê erdê.<ref name=":3" /> === Guherîna avhewayê === [[Wêne:20201210 Antarctica ice mass variation - NASA GRACE-en.svg|thumb|Guherîna navînî ya girseya qeşaya Antarktîkê ku ji sala 2002an vir ve salane bi qasî 100 milyar ton e]] Tevê devera xwe yê îzolekirî, Antarktîka di dehsalên dawî de ji ber belavbûna gazên serayê, germ bûye û hinek ji beşên qeşayên xwe winda kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singh |pêşnav=Hansi A. |paşnav2=Polvani |pêşnav2=Lorenzo M. |tarîx=2020-10-08 |sernav=Low Antarctic continental climate sensitivity due to high ice sheet orography |url=https://www.nature.com/articles/s41612-020-00143-w |kovar=npj Climate and Atmospheric Science |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=3 |hejmar=1 |rr=39 |doi=10.1038/s41612-020-00143-w |issn=2397-3722}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Casado |pêşnav=Mathieu |paşnav2=Hébert |pêşnav2=Raphaël |paşnav3=Faranda |pêşnav3=Davide |paşnav4=Landais |pêşnav4=Amaelle |tarîx=2023 |sernav=The quandary of detecting the signature of climate change in Antarctica |url=https://www.nature.com/articles/s41558-023-01791-5 |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=13 |hejmar=10 |rr=1082–1088 |doi=10.1038/s41558-023-01791-5 |issn=1758-6798}}</ref> Antarktîkaya Rojava ji sala 1950an heta sala 2000an di heyamên dehsalan de ji 0,1 °C zêdetir germ bûye û nîvgirava Antarktîkayê ya ku li ber çavan e ji nîvê sedsala 20an vir ve bi qasê 3 °C germ bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://discoveringantarctica.org.uk/climate-change/impacts-of-climate-change/ |sernav=Impacts of climate change |malper=Discovering Antarctica |roja-gihiştinê=2026-09-02 |ziman=en-GB}}</ref> Antarktîkaya Rojhilat ku li gorî Antarktîkaya Rojava sar e û avhewaya deverê sekan (stabîl) heta salên 2000î germahî nîşan nedaye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Clem |pêşnav=Kyle R. |paşnav2=Fogt |pêşnav2=Ryan L. |paşnav3=Turner |pêşnav3=John |paşnav4=Lintner |pêşnav4=Benjamin R. |paşnav5=Marshall |pêşnav5=Gareth J. |paşnav6=Miller |pêşnav6=James R. |paşnav7=Renwick |pêşnav7=James A. |tarîx=2020 |sernav=Record warming at the South Pole during the past three decades |url=https://www.nature.com/articles/s41558-020-0815-z |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=10 |hejmar=8 |rr=762–770 |doi=10.1038/s41558-020-0815-z |issn=1758-6798}}</ref> Li dora Antarktîkayê, Okyanûsa Başûr ji her okyanûseke din zêdetir germahiya okyanûsê kişandiye û li kûrahiyên bi qasê 2.000 mêtreyan germbûneke berbiçav çêbûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bourgeois |pêşnav=Timothée |paşnav2=Goris |pêşnav2=Nadine |paşnav3=Schwinger |pêşnav3=Jörg |paşnav4=Tjiputra |pêşnav4=Jerry F. |tarîx=2022-01-17 |sernav=Stratification constrains future heat and carbon uptake in the Southern Ocean between 30°S and 55°S |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8764023/ |kovar=Nature Communications |cild=13 |hejmar=1 |rr=340 |doi=10.1038/s41467-022-27979-5 |issn=2041-1723 |pmc=8764023 |pmid=35039511}}</ref> Li dora Antarktîka Rojava, okyanûs ji sala 1955an vir ve bi qasê 1 °C germ bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://discoveringantarctica.org.uk/climate-change/impacts-of-climate-change/ |sernav=Impacts of climate change |malper=Discovering Antarctica |roja-gihiştinê=2026-09-02 |ziman=en-GB}}</ref> Germbûna [[Okyanûsa Başûr]] a li dora Antarktîkayê bûye sedema qelsbûn an jî hilweşîna refikên qeşayên ku li derveyî qeşayan digeriyan û hevsengiya wan pêk dianiyan. Her çiqas perê qeşayên Antarktîkaya Rojhilat ku berdewam dike ku li hundirê welêt qeşayê zêde bike jî gelek cemedên peravê giraniya xwe winda dikin û paşve dikişin ku ev jî dibe sedema windabûna giştî ya qeşayên li seranserê Antarktîkayê.<ref name=":4">{{Cite web |url=https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/downloads/report/IPCC_AR6_WGI_Chapter09.pdf |sernav=Chapter 9: Ocean, Cryosphere and Sea Level Change}}</ref> Hatiye payîn ku heta sala 2100an ku windabûna qeşaya li Antarktîkayê bi qasê 11 santî metreyan bilindbûna asta deryayê ya gerdûnî zêde bike.<ref name=":4" /> Bi germbûna zêdetir re îhtimala bêîstîqrariyê pir zêdetir dibe û dikare bilindbûna asta deryayê ya gerdûnî ya sedsala 21ê du caran zêdetir bike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bamber |pêşnav=Jonathan L. |paşnav2=Oppenheimer |pêşnav2=Michael |paşnav3=Kopp |pêşnav3=Robert E. |paşnav4=Aspinall |pêşnav4=Willy P. |paşnav5=Cooke |pêşnav5=Roger M. |tarîx=2019-06-04 |sernav=Ice sheet contributions to future sea-level rise from structured expert judgment |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6561295/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=116 |hejmar=23 |rr=11195–11200 |doi=10.1073/pnas.1817205116 |issn=1091-6490 |pmc=6561295 |pmid=31110015}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Horton |pêşnav=Benjamin P. |paşnav2=Khan |pêşnav2=Nicole S. |paşnav3=Cahill |pêşnav3=Niamh |paşnav4=Lee |pêşnav4=Janice S. H. |paşnav5=Shaw |pêşnav5=Timothy A. |paşnav6=Garner |pêşnav6=Andra J. |paşnav7=Kemp |pêşnav7=Andrew C. |paşnav8=Engelhart |pêşnav8=Simon E. |paşnav9=Rahmstorf |pêşnav9=Stefan |tarîx=2020-05-08 |sernav=Estimating global mean sea-level rise and its uncertainties by 2100 and 2300 from an expert survey |url=https://www.nature.com/articles/s41612-020-0121-5 |kovar=npj Climate and Atmospheric Science |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=3 |hejmar=1 |rr=18 |doi=10.1038/s41612-020-0121-5 |issn=2397-3722}}</ref> Ava heliyayî ya nû ya ji qeşayê ava binê Antarktîkayê ya şor firk dike û şaneya jêrîn a gera serûbinkirina Okyanûsa Başûr (SOOC) qels dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Silvano |pêşnav=Alessandro |paşnav2=Rintoul |pêşnav2=Stephen Rich |paşnav3=Peña-Molino |pêşnav3=Beatriz |paşnav4=Hobbs |pêşnav4=William Richard |paşnav5=van Wijk |pêşnav5=Esmee |paşnav6=Aoki |pêşnav6=Shigeru |paşnav7=Tamura |pêşnav7=Takeshi |paşnav8=Williams |pêşnav8=Guy Darvall |tarîx=2018 |sernav=Freshening by glacial meltwater enhances melting of ice shelves and reduces formation of Antarctic Bottom Water |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5906079/ |kovar=Science Advances |cild=4 |hejmar=4 |rr=eaap9467 |doi=10.1126/sciadv.aap9467 |issn=2375-2548 |pmc=5906079 |pmid=29675467}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pan |pêşnav=Xianliang L. |paşnav2=Li |pêşnav2=Bofeng F. |paşnav3=Watanabe |pêşnav3=Yutaka W. |tarîx=2022-01-10 |sernav=Intense ocean freshening from melting glacier around the Antarctica during early twenty-first century |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8748732/ |kovar=Scientific Reports |cild=12 |hejmar=1 |rr=383 |doi=10.1038/s41598-021-04231-6 |issn=2045-2322 |pmc=8748732 |pmid=35013425}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/downloads/report/IPCC_AR6_WGI_Chapter09.pdf |sernav=Chapter 9: Ocean, Cryosphere and Sea Level Change}}</ref> Her çiqas bandorên tevahî tê payîn ku di nav çend sedsalan de çêbibin jî, li gorî hinek lêkolînan, hilweşîna tevahî ya SOOCê dikare di navbera 1.7 °C û 3 °C germbûna gerdûnî de çêbike. Ev barîna kêm ê li nîvkada başûr û barîna zêde yê li nîvkada bakur, dibe sedema kêmbûna masîgirî ya li Okyanûsa Başûr û hilweşîna potansiyel a hinek ekosîstemên deryayî vedigire.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2023-03-29 |sernav='Dramatic' changes to Southern Ocean by 2050 likened to The Day After Tomorrow plot |url=https://www.abc.net.au/news/2023-03-30/dramatic-south-ocean-circulation-changes-study/102154690 |roja-gihiştinê=2026-09-03 |xebat=ABC News |ziman=en-AU}}</ref> Her çiqas gelek cureyên Antarktîkayê nehatibin keşifkirin jî, zêdebûna flora Antarktîkayê ya belgekirî heye û ji u bo parastina jîngeheke guncavê faunayên mezin ên wekê pengûenan zehmetî hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roland |pêşnav=Thomas P. |paşnav2=Bartlett |pêşnav2=Oliver T. |paşnav3=Charman |pêşnav3=Dan J. |paşnav4=Anderson |pêşnav4=Karen |paşnav5=Hodgson |pêşnav5=Dominic A. |paşnav6=Amesbury |pêşnav6=Matthew J. |paşnav7=Maclean |pêşnav7=Ilya |paşnav8=Fretwell |pêşnav8=Peter T. |paşnav9=Fleming |pêşnav9=Andrew |tarîx=2024 |sernav=Sustained greening of the Antarctic Peninsula observed from satellites |url=https://www.nature.com/articles/s41561-024-01564-5 |kovar=Nature Geoscience |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=17 |hejmar=11 |rr=1121–1126 |doi=10.1038/s41561-024-01564-5 |issn=1752-0908}}</ref> Helandina erdên cemed girtî dibe ku ji bo erdên bê cemed bibe sedema gazên serayê û qirêjiya cemedgirtî ya berê ku bi helandinê re derdikeve holê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Potapowicz |pêşnav=Joanna |paşnav2=Szumińska |pêşnav2=Danuta |paşnav3=Szopińska |pêşnav3=Małgorzata |paşnav4=Polkowska |pêşnav4=Żaneta |tarîx=2019-02-15 |sernav=The influence of global climate change on the environmental fate of anthropogenic pollution released from the permafrost: Part I. Case study of Antarctica |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S004896971833612X |kovar=Science of The Total Environment |cild=651 |rr=1534–1548 |doi=10.1016/j.scitotenv.2018.09.168 |issn=0048-9697}}</ref> Germbûna Antarktîkayê û guhertinên têkildar di gera Okyanûsa Başûr de dikarin bandorê li şêwazên avhewayê yên li hinek deverên Afrîkayê jî bikin ku dikare bandor li barîna herêmî û guherîna germahiyê bike.<ref>{{Cite book |sernav=Meredith, M. P.; et al. (2025). Antarctica and the Earth System. Routledge. pp. 1–18.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Trisos, C. H.; et al. (2022). Climate Change 2022: Impacts, Adaptation and Vulnerability. Cambridge University Press. pp. 1285–1455.}}</ref> Ger germahî ji asta sala 2020an 2 °C kêmtir nebe, ihtimal heye ku qata qeşayê ya Antarktîkaya Rojava bi tevahî bihele.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lau |pêşnav=Sally C. Y. |paşnav2=Wilson |pêşnav2=Nerida G. |paşnav3=Golledge |pêşnav3=Nicholas R. |paşnav4=Naish |pêşnav4=Tim R. |paşnav5=Watts |pêşnav5=Phillip C. |paşnav6=Silva |pêşnav6=Catarina N. S. |paşnav7=Cooke |pêşnav7=Ira R. |paşnav8=Allcock |pêşnav8=A. Louise |paşnav9=Mark |pêşnav9=Felix C. |paşnav10=Linse |pêşnav10=Katrin |paşnav11=Strugnell |pêşnav11=Jan M. |tarîx=2023-12-22 |sernav=Genomic evidence for West Antarctic Ice Sheet collapse during the Last Interglacial |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.ade0664 |kovar=Science |weşanger=American Association for the Advancement of Science |cild=382 |hejmar=6677 |rr=1384–1389 |doi=10.1126/science.ade0664}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Naughten |pêşnav=Kaitlin A. |paşnav2=Holland |pêşnav2=Paul R. |paşnav3=De Rydt |pêşnav3=Jan |tarîx=2023 |sernav=Unavoidable future increase in West Antarctic ice-shelf melting over the twenty-first century |url=https://www.nature.com/articles/s41558-023-01818-x |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=13 |hejmar=11 |rr=1222–1228 |doi=10.1038/s41558-023-01818-x |issn=1758-6798}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Garbe |pêşnav=Julius |paşnav2=Albrecht |pêşnav2=Torsten |paşnav3=Levermann |pêşnav3=Anders |paşnav4=Donges |pêşnav4=Jonathan F. |paşnav5=Winkelmann |pêşnav5=Ricarda |tarîx=2020 |sernav=The hysteresis of the Antarctic Ice Sheet |url=https://www.nature.com/articles/s41586-020-2727-5 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=585 |hejmar=7826 |rr=538–544 |doi=10.1038/s41586-020-2727-5 |issn=1476-4687}}</ref> Hatiye payîn ku windabûna vê qata qeşayê heye bi tevahî ji holê rabe ev pêvajo bi qasê 500 û 13.000 sal berxwe bide.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-09-03 |ziman=en |doi=10.1126/science.abn7950}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://climatetippingpoints.info/2022/09/09/climate-tipping-points-reassessment-explainer/ |sernav=Exceeding 1.5°C global warming could trigger multiple climate tipping points – paper explainer |malper=climatetippingpoints.info |tarîx=2022-09-09 |roja-gihiştinê=2026-09-03 |ziman=en |paşnav=dvdmckay}}</ref> Ger qeşaya bilind hilweşe dibe ku asta deryayê bi qasê 3,3 mêtre bilind bibe û bi helandina qeşayên li ser çiyayan qeşayên bilind jî dibe ku asta deryayê bi qasê 4,3 metreyan bilind bike.<ref>{{Cite web |url=https://www.the-cryosphere.net/7/375/2013/tc-7-375-2013.pdf |sernav=Bedmap2: improved ice bed, surface and thickness datasets for Antarctica}}</ref> Qata qeşaya Antarktîkaya Rojhilat ku li gorî deverên qeşayî yên din gelek aram e tenê dikare bi qasê 0,5 mête heta 0,9 mêtreyê asta deryayê bilind bike ku ev jî beşek piçûk ê ji bilind bûna 53,3 mêtreyan e ku di tevahiya helandina qata qeşayê de pêk tê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Crotti |pêşnav=Ilaria |paşnav2=Quiquet |pêşnav2=Aurélien |paşnav3=Landais |pêşnav3=Amaelle |paşnav4=Stenni |pêşnav4=Barbara |paşnav5=Wilson |pêşnav5=David J. |paşnav6=Severi |pêşnav6=Mirko |paşnav7=Mulvaney |pêşnav7=Robert |paşnav8=Wilhelms |pêşnav8=Frank |paşnav9=Barbante |pêşnav9=Carlo |paşnav10=Frezzotti |pêşnav10=Massimo |tarîx=2022-09-10 |sernav=Wilkes subglacial basin ice sheet response to Southern Ocean warming during late Pleistocene interglacials |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9464198/ |kovar=Nature Communications |cild=13 |hejmar=1 |rr=5328 |doi=10.1038/s41467-022-32847-3 |issn=2041-1723 |pmc=9464198 |pmid=36088458}}</ref> Ji ber ku germahiya gerdûnî li dora 3°C zêde bûye, deverên xeternak ên wekê Hewza Wilkes û Hewza Aurora dibe ku di nav 2.000 salan de bimînin di bin avê de<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-09-03 |ziman=en |doi=10.1126/science.abn7950}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://climatetippingpoints.info/2022/09/09/climate-tipping-points-reassessment-explainer/ |sernav=Exceeding 1.5°C global warming could trigger multiple climate tipping points – paper explainer |malper=climatetippingpoints.info |tarîx=2022-09-09 |roja-gihiştinê=2026-09-03 |ziman=en |paşnav=dvdmckay}}</ref> û dibe ku li van deveran bilindbûna asta deryayê bigihîje 6,4 metreyan.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pan |pêşnav=Linda |paşnav2=Powell |pêşnav2=Evelyn M. |paşnav3=Latychev |pêşnav3=Konstantin |paşnav4=Mitrovica |pêşnav4=Jerry X. |paşnav5=Creveling |pêşnav5=Jessica R. |paşnav6=Gomez |pêşnav6=Natalya |paşnav7=Hoggard |pêşnav7=Mark J. |paşnav8=Clark |pêşnav8=Peter U. |tarîx=2021 |sernav=Rapid postglacial rebound amplifies global sea level rise following West Antarctic Ice Sheet collapse |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8087405/ |kovar=Science Advances |cild=7 |hejmar=18 |rr=eabf7787 |doi=10.1126/sciadv.abf7787 |issn=2375-2548 |pmc=8087405 |pmid=33931453}}</ref> === Tenikbûna tebeqeya ozonê === [[Wêne:NASA and NOAA Announce Ozone Hole is a Double Record Breaker.png|thumb|Wêneya qula herî mezin a di tebeqeya ozonê de ku di meha îlona sala 2006an de hatiye tomarkirin]] Zanyaran ji salên 1970an vir ve li ser qata ozona di atmosfera li jor ê Antarktîkayê lêkolîn dikin. Di sala 1985an de zanyarên brîtanî li ser daneyên ku wan li stasyona lêkolîn a Halley ya li ser çemê cemeda Brunt berhev kiribûn dixebitin, wan qadeke mezin a bi rêjeya ozonê ya nizm li ser Antarktîkayê keşiv kirine. 'Qula tebeqeya ozonê' hema hema tevahiya parzemînê vedigire û di meha îlona sala 2006an de gihîştiye asta xwe ya herî mezin ku bûyera herî dirêj a mayînde ye, di sala 2020an de pêk hatiye. Ev tenikbûna tebeqeya ozonê ji ber belavbûna klorofluorokarbon û halonên di atmosferê de çêdibe ku ev made tebeqeya ozonê bi gazên din perçe dikin. Şert û mercên pir sar ên Antarktîkayê bûne sedem ku ewrên stratosferîk ên cemserî çêbibin. Ewr wekê katalîzator ji bo reaksiyonên kîmyewî tevdigerin ku di dawiyê de dibin sedema hilweşîna ozonê. Protokola Montreal a sala 1987an belavbûna madeyên ku ozonê kêm dikin sinordar kiriye. Tê pêşbînîkirin ku qula ozon an li jor ê Antarktîkayê hêdî hêdî winda bibe ku heta salên 2060î.tê payîn ku asta ozonê vegere nirxên ku herî dawî ya ku di salên 1980î de hatine tomarkirin. Di heman demê de tenikbûna ozonê dikare di stratosferê de bibe sedema sarbûna bi qasê 6 °C ê. Sarbûn girseya cemserî xurt dike û bi vî awayî rê li ber derketina hewaya sar a nêzîkê Cemsera Başûr digire ku ev jî di encamê de girseya parzemînî ya tebeqeya qeşaya Antarktîkaya Rojhilat sar dike. Herêmên li derdora Antarktîkayê, bi taybetî nîvgirava Antarktîkayê rastî germahiyên bilindtir tên ku ev yek jî helîna qeşayê bileztir dike. Ev model destnîşan dikin ku tenikbûna ozonê û bandora vorteksa cemserî ya zêde dibe ku dibe sedema zêdebûna dirêjahiya qeşaya deryayê jî pêvajoyeke ji destpêka çavdêriya di dawiya salên 1970î ve heta sala 2014an berdewam kiriye. Ev model destnîşan dikin ku kêmbûna ozonê û bandora vorteksa cemserî ya ku zêde dibe, dibe ku ji ber sedema zêdebûna dirêjahiya qeşaya deryayê jî be ku ji dema destpêkirina çavdêriyên di dawiya salên 1970î heta sala 2014an berdewam kiriye. Ji wî demê ve rûbera qeşaya deryaya Antarktîkayê bi awayekê bilez kêm bûye. == Biyocûre == Tê dîtin piraniya cureyên li Antarktîkayê cisnê cureyên ku bi milyonan salan berê li wir jiyane ne ne. Ji ber vê yekê hatiye payîn ku ev cûre ji gelek çerxên qeşayê sax mane ku cure di demên avhewaya pir sar de li deverên germtir ên îzolekirî yên wekê deverên bi germahiya jeotermal an jî deverên ku di seranserê avhewaya sar de bê qeşa mane, sax mane. === Fauna === [[Wêne:Kaiserpinguine mit Jungen.jpg|thumb|Dîmenek ji pengûenên împerator û cûcik ên wan]] Kermêşa bêfirîn ''Belgica antarctica'', ajala herî mezin e ku bi tevahî ajaleke bejayî ya li Antarktîkayê ye ku digihîje mezinahiya 6 mm. Krîla Antarktîkayê ku di komên mezin de kom dibe, cureya bingehîn a ekosîstema [[Okyanûsa Başûr]] e û [[Organîzm|organîzmayeke]] xwarina girîng ê ajalên wekê balîna, fok, fokên pilingî, fokên bi mû, masiyên qeşayê û gelek cureyên çûkên wekê pengûen û albatrosê ye. Hinek cureyên ajalên deryayî hene û rasterast an nerasterast bi fîtoplanktonê ve girêdayî ne. [[Jiyana deryayî]] ya Antarktîkayê pengûen, balînayên şîn, orka, masiyên mezin û fokên bi mû vedihewîne. Foka Antarktîkayê di sedsalên 18 û 19an de ji ber çermê wan ji aliyê nêçîrvanên fokên ku ji Dewletên Yekbûyî û Keyaniya Yekbûyî hatine bi awayekê zêde hatine girtin. [[Foka leopar|Fokên pilingî]] di ekosîstema Antarktîkayê de nêçîrvanên herî baş in û ji bo lêgerîna xwarinê li seranserê Okyanûsa Başûr digerin. Nêzîkê 40 cureyên çûkan hene ku li Antarktîkayê an jî nêzî Antarktîkayê dîjîn ku di nav wan de cureyên petrelan, penguenan, kormoran û kevok hene. Çend cureyên çûkan ên din serdana okyanûsa li dora Antarktîkê dikin ku di nav wan de hinek ji wan ku bi gelemperî li Arktîkê dijîn hene. Pengûena împerator tekane pengûen e ku di zivistanê de li Antarktîkayê cucikê xwe dertînin; ew û pengûena Adelie ji hemî pengûen ên din dûrtir li başûr cûcik ên xwe dertînin. Di sala 2010an de hêjmara populasyona jiyana deryayî ya ku ji aliyê nêzîkê 500 lêkolîneran ve di dema sala cemserî vavneteweyî de hatiye kirin, hate weşandin. Hatiye diyarkirin ku di lêkolînê de zêdetirî 235 organîzmayên deryayî li her du herêmên cemserî yên cuda dijîn û bi vê awayê di navbera devereke bi qasê 12.000 kîlometre ye, dijîn. Ajalan mezin ên wekê hinek balîna û çûk salane vê rêwîtiyê dikin. Formên jiyanê ya biçûktir ên wekê xiyar û şemalokên azad ên avjen, di herdu okyanûsên cemser de jî têne dîtin. Faktorên ku dikarin di belavbûna wan de bibin alîkar, cûdahiyên germahiyê di navbera okyanûsa kûr ê li cemseran û ekvatorê de ne ku ji 5 °C ê zêdetir nebin û pergalên sereke yên herikînê an kemerên veguhastinên deryayî yên ku dikarin hêk û larvayan veguhezînin in. Di meha çileya sala 2025an de dabeş bûna çiyayê mezin ên cemedê A-84 (ku bi mezinahiya xwe dişibihe bajarê Şîkagoyê) ji Shela Cemeda George VI derfetek kêm peyda kiriye ku bikaranîna keştiyên binavî yên robotîk, qata deryaya di bin refikên cemed ên li ser avê de were keşifkirin. Lêkolîneran di kûrahiyên heta 1300 metreyan de ekosîstemên bi awayekê neçaverêkirî mercanên mezin, singer ên kevnar, masiyên cemedê, pîrî yên mezin ên deryayî û heta heştpê hatine dîtin, kifş kirine. Dibe ku ev ekosîstem cureyên nû yên ku bi sedsalan veşartî mane û ji aliyê herikînên okyanûs ên ku xurekê hildigirin ve hatine xwedîkirin, vedihewînin. === Flora === Di seranserê dîroka xwe de Antarktîka gelek jiyana cûreyên nebatan dîtiye. Di serdema kretasye de li parzemîn ekosîstemek fern-conifer ê serdest hebû ku di dawiya heman serdemê de veguheriye daristaneke barana nerm. Di dema neojena sartir de (17–2,5 milyon sal berê) ekosîstemeke tundrayê cihê daristanên baranê girtiye. Avhewaya Antarktîkaya îro rê nadeye ku nebatên li parzemînê zêde belav bibin. Hewaya sar ê zêde, bêwespiya axê û kêmbûna şilebûna hewayê û tîrêjên rojê mezinbûna nebatan asteng dike ku bûye sedema cûrbecûrbûna cureyan a kêm bibin û belavbûna wan kêm bibin. Floraya parzemînê bi piranî ji brîofîtan pêk dihatin ku di nav de 25 cureyên nebatên kezeba sor û 100 cureyên nebatên kevzê hebûn. Sê cureyên riwekên kulîlkdar hene ku hemî li Nîvgirava Antarktîkayê têne dîtin. Di nav van riwekan de Deschampsia antarctica (giyayê porî yê Antarktîkayê), Colobanthus quitensis ( înciyê yê Antarktîkayê) û Poa annua cureyeke ji derveyî parzemînê hatiye (giyayê şîn ê salane) hene. === Organîzmayên din === Ji 700 cureyên algeyê li Antarktîkayê hene ku nêzîkê nîvê wan fîtoplanktonên deryayî ne. Algeyê berfê yên pirreng bi taybetî di havînê de li herêmên peravê pir in. Ji ber ku av cemed digire hemî xwê ya avê (ava şor) ji avê diavêje derve û ji ber ku ev ava şor di nav depoyên ava şor de kom dibe, mîkroorganîzmayên razayî jî vedihewîne. Her wiha heta cemeda deryayê jî dikare komên ekolojîk ên bêhempa vehewîne. Dema ku qeşa dest bi helandinê dike, depoyên ava şor fireh dibin û dikarin bi hev re kanalên ava şor çêbikin û kevza di hindurê depoyan de dikarin ji nû ve şiyar bibin û heta cemidîna din ji nû ve geş bibin. Di heman demê de di ava deryayê de bakterî heta 800 mêtre di bin qeşayê de hatine dîtin. Hatiye texmînkirin ku di nav ava di bin erdê Gola Vostokê de komeke bakteriyên xwemalî heye. Hatiye texmînkirin ku hebûna jiyanê li wir argumana ihtimala jiyanê li ser heyva Jupiterê Europa zêde dike û dibe ku di bin qalikê xwe yê qeşayê de av hebe. Di avên pir alkalîn ên Gola Unterseeyê de komek ji bakteriyên ekstremofîl hatiye dîtin. Belavbûna zîndewerên pir berxwedêr ên ku li deverên wiha yê nemêvanperwer dijîn dikare argumana ji bo jiyana ji derveyî erdê di jîngehên sar û dewlemend bi metanê de hê jî zêdetir bike. === Parastina jîngehê === == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commons|Antarctica|Antarktîka}} {{Parzemîn}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Antarktîka| ]] [[Kategorî:Cîhan]] [[Kategorî:Parzemîn]] 5psh9ivv1b8tz7ccks0geh2mutui4er 2091540 2091537 2026-09-04T18:54:43Z Penaber49 39672 /* Fauna */ 2091540 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdanka giştî}} '''Antarktîka'''<ref>{{Îzolî, 2007|r=1138|jêgirtin=Antarktîka}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ferhenga Erdnîgarîyê (Coğrafya)|Ferhenga Erdnîgarîyê]]|paşnav=Önen|pêşnav=Abdurrahman |weşanger=Stembol: Doz|sal=2008|rûpel=36}}</ref> yan jî '''Antarktîk'''{{Çavk}} ({{Bi-la|Antarctica}}) yek ji [[parzemîn]]ên cîhanê ye ku parzemîna herî başûr ê dinyayê û parzemîna herî kêm nifûs a cîhanê ye. Parzemîn bi tevahî li başûrê çembera Antarktîkayê ye û ji aliyê [[Okyanûsa Başûr]] (ku wekê Okyanûsa Antarktîkayê jî tê zanîn) ve hatiye dorpêçkirin ku [[Cemsera Başûr]] a erdnîgarî vedihewîne. Di heman demê de Antarktîka pêncem parzemîna herî mezin ê cîhanê ye ku bi qasê ji %40 ji [[Ewropa|Ewropayê]] mezintir e û rûbera parzemînê bi qasê 14.200.000 km² rûerd (an rûqeşa) vegirtiye. Piraniya Antarktîkayê bi qata qeşayê ya Antarktîkayê ve hatiye nixumandin ku qalindahiya navînî ya qeşayê bi qasê 1,9 km ye. Antarktîka bi navînî parzemîna herî sar, herî hişke û parzemîna herî bi ba û bahoz ê cîhanê ye û parzemîn ji asta deryayê xwedî bilindahiyeke navînî ye. Antarktîka bi piranî ji çoleke cemserî pêk hatiye ku barîna salane li peravê zêdetirî 200 mm ye û berf û barana li hundirê parzemînê gelek kêm e. Qeşayên parzemîn di warê ava şîrîn de gelek dewlemend e ku nêzîkê ji %70ê rezervên ava şirîn ên cîhanê li Antarktîkayê cemedgirtî ye. Hatiye payîn ger ku qeşaya Antarktîkayê bihele, dê asta deryayê ya [[Cîhan|cîhanê]] bi qasê 60 mêtreyan bilind bibe. Her wiha Antarktîka xwediyê rekora germahiya herî nizm a pîvandî yê li ser rûyê [[Dinya (gerstêrk)|Erdê]] ye ku nizmahiya germahiya bi qasê −89.2 °C hatiye pîvandin. Germahiya herêmên peravê di havînê de dikare bi qasê 10 °C bilind bibe. Cureyên xwemaliyên ajalan kêzik, nematod, pengûen, fok û tardigrad in. Li cihên ku nebat lê hene, bi piranî bi awayê liken an kevzê ye. Refên qeşayê yên Antarktîkayê dibe ku cara yekem di sala 1820an de, di dema sefereke rûsî de ku ji aliyê Fabian Gottlieb von Bellingshausen û Mikhail Lazarev ve hatibû birêvebirin, hatine dîtin. Di dehsalên piştê seferên wan, di seferên fransî, amerîkî û brîtanî de li parzemînê lêkolînên zêdetir hatine kirin. Yekem derketina piştrastkirî ya Antarktîkayê ji aliyê tîmeke norwêcî ve di sala 1895an de pêk hatiye. Di destpêka sedsala 20an de, çend seferên navxwe yên parzemînê çêbûne. Lêkolînerên brîtanî Douglas Mawson, Edgeworth David û Alistair Mackay yekem kes bûn ku di sala 1909an de gihîştine [[Cemsera Başûr]] a manyetîkî û cemsera başûr a erdnîgarî jî yekem car di sala 1911an de lêkolînerê norwêcî Roald Amundsen gihiştiye cemserê. Ji aliyê îdarî ve Antarktîka ji aliyê nêzîkê 30 welatan ve tê birêvebirin ku hemî jî endamên sîstema peymana Antarktîkayê ya sala 1959an in. Li gorî şertên peymanê, çalakiyên leşkerî, kolandinên kanên madenê, teqînên nukleerî û avêtina bermayiyên nukleerî li Antarktîkayê qedexe ne. Geştiyarî, masîgirtin û lêkolîn çalakiyên sereke yên mirovan li Antarktîkayê û li derdora Antarktîkayê hene. Di mehên havînê de nêzîkê 5.000 kes li stasyonên lêkolînê dimînin û ev hejmar di mehên zivistanê de dadikeve 1.000 kesan. Her çiqas parzemîn dûr be jî, çalakiyên mirovan bi rêya qirêjî, guherîna avhewayê û bi rêya tenikbûna [[tebeqeya ozonê]] bandoreke neyînî li ser Antarktîkayê dihêle. Helîna qata qeşayê ya [[Antarktîkaya Rojava]] ya ku potansiyeleke nearam e, di pêşbîniyên bilindbûna [[asta deryayê]] yên di asta sedsalê de bûye sedema nezelaliyeke herî mezin û heman helîn bandorê li ser serûbinkirina gera [[Okyanûsa Başûr]] jî dike ku di dawiyê de dikare bibe sedema bandorên girîng li ser avhewaya [[Nîvkada Başûr]] û hilberîna Okyanûsa Başûr. == Etîmolojî == [[Wêne:1657 map Polus Antarcticus.jpg|thumb|Nexşeya cemserî ya herî başûrê Dinyayê]] Navê ku ji parzemînê hatiye dayîn ji peyva antarktîka hatiye ku ji peyva fransî ya navîn ''antartique'' an ''antarctique'' ('li hemberî Arktîkê') û piştre ji peyva latînî ''antarcticus'' ('li hemberî bakur') hatiye. Navê Antarktîkus ji peyvên yewnanî ἀντι- ('dij-') û ἀρκτικός (arktikos, 'ya hirçê [Ursa Major], bakur') hatiye.<ref name=":0">{{Cite book |sernav=Lettinck 2021, p. 158.}}</ref> Fîlozofê yewnanî Arîstoteles li dora 350 {{bz}} de di ''Meteorolojiyê'' de li ser "herêma Antarktîkê" nivîsandiye. Li gorî raporê, erdnîgarnasê yewnanî Marinusê ji Tîrusê ev nav di nexşeya xwe ya cîhanê ya sedsala duyem a {{pz}} de ku niha winda bûye, bi kar aniye. Nivîskarên romayî Gaius Julius Hyginus û Apuleius ji bo cemsera başûr navê yewnanî yê latînîkirî polus antarcticus bi kar anîne ku ji wir peyva fransî ya kevin ''pole antartike'' (nûjen ''pôle antarctique'')<ref>{{Cite book |sernav=Hyginus 1992, p. 176.}}</ref> ku di sala 1270an de hatiye piştrastkirin û ji wir jî peyva îngilîziya navîn pol antartik ku cara yekem di lêkolîneke ji aliyê nivîskarê îngilîzî Geoffrey Chaucer ve hatiye nivîsandin, hatiye wergirtin.<ref name=":0" /> Ramanên ewropî yên di derbarê hebûna Terra Australis ku parzemîneke berfirehê li başûrê dûr ê cîhanê ye ku ji bo hevsengî kirina axên bakurê [[Ewropa]], [[Asya]] û [[Afrîkaya Bakur]] pêk tîne, wekê têgeheke rewşenbîrî, ji kevnariya klasîk ve hebû. Ji ber vê yekê ''Terra Australis'' navê ku ji bo hemî girseyên bejayî yên hîpotetîk ên ku tê pêşniyar kirin ku li cihê ku niha tê zanîn Antarktîka heye, hatibû bikaranîn.<ref>{{Cite book |sernav=Mericq 1987, pp. 90–91: 'They published maps and charts based on the hypothesis that Tierra del Fuego was the beginning of that Terra Australis. The first person ever to have rights over these lands was Pedro Sancho de la Hoz, who received them through a special decree signed by Emperor Charles V on 24 January 1539.'}}</ref> Îdiaya hebûna axek wisa heta keşfkirina Awistralyayê ku ji aliyê ewropiyan ve hatiye keşfkirin, berdewam kiriye.<ref>{{Cite book |sernav=Scott, Hiatt & McIlroy 2012, pp. 2–3.}}</ref> Di destpêka sedsala 19an de keşifger Matthew Flinders guman li hebûna parzemîneke cuda yê li başûrê Awistralyayê (ku di wê demê wekê New Holland hatiye binavkirin) kiriye û ji ber vê yekê pêşniyar kiriye ku li cihê wê navê "Terra Australis" ji bo [[Awistralya|Awistralyayê]] were bikar anîn.<ref>{{Cite book |sernav=Cawley 2015, p. 130.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=McCrone & McPherson 2009, p. 75.}}</ref> Di sala 1824an de rayedarên kolonyal ên li Sîdneyê bi fermî navê parzemîna New Hollandê wekê Awistralya guhertine û peyva "Terra Australis" wekê referansek ji bo navê Antarktîkayê hiştine. Di dehsalên piştre de, erdnîgaran hevokên wekê "parzemîna Antarktîkayê" bi kar anîne. Wan li cihê vê navê li naveke helbestî geriyane û navên wekê ''Ultima'' û ''Antipodea'' pêşniyar kirine.<ref>{{Cite book |sernav=Cameron-Ash 2018, p. 20.}}</ref> Ji bo binavkirina parzemînê navê Antarktîka di salên 1890î de hatiye pejirandin û bikaranîna yekem ê vê navê ji aliyê kartografê skotlendî John George Bartholomew pêk hatiye.<ref>{{Cite web |url=https://digital.nls.uk/bartholomew/highlights/antarctica.html#:~:text=Edinburgh%20geographer%20and%20mapmaker%20John,since%20the%20first%20century%20AD. |sernav=Highlights from the Bartholomew Archive: The naming of Antarctica}}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Antarctica.svg|thumb|300px|Nexşeyek ku Antarktîkaya Rojhilat li rastê Çiyayên Transantarktîk û Antarktîkaya Rojava li çepê ye, nişan dide.]] Antarktîka ku bi awayekî asîmetrîk li dora cemsera başûr û bi piranî li başûrê çembera Antarktîkayê (ku yek ji pênc çemberên sereke yên firehiyê ye ku nexşeyên cîhanê nîşan didin) cih digire ku ji aliyê [[Okyanûsa Başûr]] ve hatiye dorpêçkirin. Di heman de çem ên avan li Antarktîkayê hene ku çemê herî dirêj ê parzemînê çemê Onyxê ye. Her wiha Antarktîka bi qasê 14,2 milyon km² rûber vedigire ku hema hema du car ji rûbera [[Awistralya|Awistralyayê]] mezintir e ku bi vê rûberê bûye pêncem parzemîna herî mezin ê cîhanê. Xeta perava Antarktîkayê bi qasê 18.000 km dirêj e ku ji sala 1983an vir ve çar celebên peravê li parzemînê hene ku perav ji %44ê peravê ji qeşayên avjenî, ji %38 ji dîwarên qeşayê pêk tê ku li ser keviran dimînin, ji %13 ji deverên qeşayî an jî qiraxa cemedên bilind pêk tê û ji %5ê ji parvên mayî jî ji kevirên vekirî pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |sernav=Antarctica - The World Factbook |malper=www.cia.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en |archive-date=2022-05-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220509192134/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: glaciological and geophysical folio |paşnav=Drewry |pêşnav=D. J. |weşanger=University of Cambridge, Scott Polar Research Institute |tarîx=1983 |isbn=978-0-901021-04-5 |cih=Cambridge}}</ref> Golên ku di binê qeşaya parzemînî de dimînin, bi piranî li geliyên hişk ên McMurdo an jî li gelek oazên cûda çêbûne.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> [[Gola Vostokê]] ku di bin stasyona Vostok a [[Rûsya|Rûsyayê]] de hatiye dîtin, mezintirîn gola binqeşayê ya cîhanê û yek ji mezintirîn golên cîhanê ye. Berê hatiye bawer kirin ku gol bi milyonan salan hatiye girtin lê di roja îro de zanyaran texmîn kirine ku ava golê her 13.000 sal carekê bi helandin û cemidandina hêdî ya qeşayê hatiye guhertin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=David |tarîx=2019-06-27 |sernav=Antarctica |url=https://academic.oup.com/book/62792 |kovar=OUP Academic |ziman=en |doi=10.1093/wentk/9780190641320.001.0001}}</ref> Di mehên havînan de qeşa li qiraxên golan dikare bihele û xendekên şil bi awayekê demkî çêdibin. Di heman demê de li Antarktîkayê hem golên ava şor û hem jî golên ava şirîn hene.<ref name=":1" /> [[Wêne:Mount Vinson from NW at Vinson Plateau by Christian Stangl (flickr).jpg|thumb|Dîmenek ji çiyayê Vînsonê ku li bakurê rojavayê Antarktîkayê ye û bilindeya herî bilind ê Antarktîkayê ye]] Antarktîka ji aliyê Çiyayên Transantarktîk ve hatiye dabeşkirin ku ji erdê Vîktoryayê heta [[Deryaya Rossê]] dirêj dibin ku ev her alî di nav xwe de Antarktîkaya Rojava û Antarktîkaya Rojhilat vedigirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: Earth's Own Ice World |url=https://archive.org/details/antarcticaearths0000carr |paşnav=Carroll |pêşnav=Michael |weşanger=Springer |tarîx=2018-05-16 |isbn=978-3-319-74623-4 |paşnav2=Lopes |pêşnav2=Rosaly}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ji |pêşnav=Fei |paşnav2=Gao |pêşnav2=Jinyao |paşnav3=Li |pêşnav3=Fei |paşnav4=Shen |pêşnav4=Zhongyan |paşnav5=Zhang |pêşnav5=Qiao |paşnav6=Li |pêşnav6=Yongdong |tarîx=2017-10-16 |sernav=Variations of the effective elastic thickness over the Ross Sea and Transantarctic Mountains and implications for their structure and tectonics |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0040195117302937 |kovar=Tectonophysics |cild=717 |rr=127–138 |doi=10.1016/j.tecto.2017.07.011 |issn=0040-1951}}</ref> Piraniya Antarktîkayê bi tebeqeyên qeşayê ya Antarktîkayê ve hatiye nixumandin ku bi navînî 1,9 km qalindahiya qeşayan hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fretwell |pêşnav=P. |paşnav2=Pritchard |pêşnav2=H. D. |paşnav3=Vaughan |pêşnav3=D. G. |paşnav4=Bamber |pêşnav4=J. L. |paşnav5=Barrand |pêşnav5=N. E. |paşnav6=Bell |pêşnav6=R. |paşnav7=Bianchi |pêşnav7=C. |paşnav8=Bingham |pêşnav8=R. G. |paşnav9=Blankenship |pêşnav9=D. D. |paşnav10=Casassa |pêşnav10=G. |paşnav11=Catania |pêşnav11=G. |paşnav12=Callens |pêşnav12=D. |paşnav13=Conway |pêşnav13=H. |paşnav14=Cook |pêşnav14=A. J. |paşnav15=Corr |pêşnav15=H. F. J. |tarîx=2013-02-28 |sernav=Bedmap2: improved ice bed, surface and thickness datasets for Antarctica |url=https://tc.copernicus.org/articles/7/375/2013/ |kovar=The Cryosphere |ziman=English |weşanger=Copernicus GmbH |cild=7 |hejmar=1 |rr=375–393 |doi=10.5194/tc-7-375-2013 |issn=1994-0416}}</ref> Tebeqeya qeşayê ji xeynî ji xeynî çend oazanên li geliyên hişk ên McMurdo tevahiya parzemînê nixumandine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://antarcticsun.usap.gov/science/4184/ |sernav=The Antarctic Sun: News about Antarctica - The Lost Dry Valleys of the Polar Plateau |malper=antarcticsun.usap.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en |archive-date=2022-01-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220115223943/https://antarcticsun.usap.gov/science/4184/ |url-status=dead }}</ref> Çend çemên qeşayî yên Antarktîkayê ku ber bi refên qeşayî yên Antarktîkayê ve diherikin, pêvajoyeke ku wekê dînamîkên tebeqeyên qeşayê hatine pênasekirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gfdl.noaa.gov/ice-sheet-dynamics/ |sernav=Ice Sheet Dynamics – Geophysical Fluid Dynamics Laboratory |malper=www.gfdl.noaa.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31}}</ref> Antarktîkaya Rojhilat ji Coats Land, Queen Maud Land, Enderby Land, Mac. Robertson Land, Wilkes Land û Victoria Land pêk hatiye. Ji xeynî beşek piçûk, hemî deverên parzemînê di nav nîvkada rojhilat de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctic Climate Evolution |paşnav=Florindo |pêşnav=Fabio |weşanger=Elsevier |tarîx=2008-10-10 |isbn=978-0-08-093161-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yUu-x70CZEcC |paşnav2=Siegert |pêşnav2=Martin}}</ref> Li ser û dora Antarktîkayê gelek girav hene ku piraniya wan giravên volkanîk in û li gorî pîvanên jeolojîk pir ciwan in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://figshare.utas.edu.au/articles/journal_contribution/Origin_and_evolution_of_the_sub-Antarctic_islands_the_foundation/24483391 |sernav=Quilty, Patrick Gerard |malper=figshare.utas.edu.au |roja-gihiştinê=2026-08-31 |doi=10.26749/rstpp.141.1.35}}</ref> Îstîsnayên herî berbiçav giravên [[deşta Kerguelenê]] ne ku girava herî kevin li dora 40 milyon sal berê niha çêbûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Olierook |pêşnav=Hugo K. H. |paşnav2=Jourdan |pêşnav2=Fred |paşnav3=Merle |pêşnav3=Renaud E. |paşnav4=Timms |pêşnav4=Nicholas E. |paşnav5=Kusznir |pêşnav5=Nick |paşnav6=Muhling |pêşnav6=Janet R. |tarîx=2016-04-15 |sernav=Bunbury Basalt: Gondwana breakup products or earliest vestiges of the Kerguelen mantle plume? |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0012821X1630019X |kovar=Earth and Planetary Science Letters |cild=440 |rr=20–32 |doi=10.1016/j.epsl.2016.02.008 |issn=0012-821X}}</ref> Girê Vinson a li çiyayên Ellsworthê bi bilindahiya 4.892 mêtreyê bilindeya herî bilind ê Antarktîkayê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hall Ball Kiwi Mountaineers From Mount Cook To Everest |paşnav=Monteath |pêşnav=Colin |weşanger=Cloudcap |tarîx=1997 |isbn=978-0-938567-42-4 |url=https://www.worldcat.org/title/38585390 |oclc=38585390}}</ref> Çiyayê Erebusa li Girava Rossê volkana herî başûrî ya cîhanê ye û her roj nêzîkê 10 caran diteqe. Xweliya ji teqînên volkanîk 300 kîlometre dûrî kratera volkanîk hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/48987684 |sernav=Antarctica : an encyclopedia from Abbott ice shelf to zooplankton {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en}}</ref> Delîlên hejmareke mezin ji volkanan di bin qeşayê de hene ku ger asta çalakiyê bilind bibe, dibe ku ji bo tebeqeya qeşayê xetereyek çêbike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: Earth's Own Ice World |url=https://archive.org/details/antarcticaearths0000carr |paşnav=Carroll |pêşnav=Michael |weşanger=Springer |tarîx=2018-05-16 |isbn=978-3-319-74623-4 |paşnav2=Lopes |pêşnav2=Rosaly}}</ref> Qubeya qeşayê ya bi navê Dome Argus li Antarktîkaya Rojhilat e ku bi qasê bilindahiya 4.091 metreyan bilind ew û qada qeşayê ya herî bilind ê Antarktîkayê ye. Ev gir yek ji cihên herî sar û hişk ên cîhanê ye ku germahî ya li vir heya −90 °C ê dadikeve û barîna salane jî bi qasê 1-3 sm ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica And The Arctic Circle, A Geographic Encyclopedia Of The Earth's Polar Regions |tarîx=2014-04-01 |url=http://archive.org/details/antarctica-and-the-arctic-circle-2-volumes-a-geographic-encyclopedia-of-the-earths-polar-regions}}</ref> == Dîroka jeolojîk == Ji dawiya serdema meoproterozoîkê heta serdema kretasyeyê, Antarktîka beşek ji superparzemîna [[Gondwana|Gondwanayê]] bû û parzemîn bi pêvajoya tevgerên Antarktîkaya îro ji ber ku Gondwana hêdî hêdî ji hev perçe bûye, li dora 183 milyon sal berê îro ava bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctic News Clips |weşanger=National Science Foundation |tarîx=1995 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=HcTrAAAAMAAJ&pg=PA109}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> Di demek dirêj a serdema fanerozoyîkê de Antarktîka xwedî avhewayek tropîkal ê nerm bû û ew bi daristanên berfireh nixumandî bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Klages |pêşnav=Johann P. |paşnav2=Salzmann |pêşnav2=Ulrich |paşnav3=Bickert |pêşnav3=Torsten |paşnav4=Hillenbrand |pêşnav4=Claus-Dieter |paşnav5=Gohl |pêşnav5=Karsten |paşnav6=Kuhn |pêşnav6=Gerhard |paşnav7=Bohaty |pêşnav7=Steven M. |paşnav8=Titschack |pêşnav8=Jürgen |paşnav9=Müller |pêşnav9=Juliane |paşnav10=Frederichs |pêşnav10=Thomas |paşnav11=Bauersachs |pêşnav11=Thorsten |paşnav12=Ehrmann |pêşnav12=Werner |paşnav13=van de Flierdt |pêşnav13=Tina |paşnav14=Pereira |pêşnav14=Patric Simões |paşnav15=Larter |pêşnav15=Robert D. |tarîx=2020 |sernav=Temperate rainforests near the South Pole during peak Cretaceous warmth |url=https://www.nature.com/articles/s41586-020-2148-5 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=580 |hejmar=7801 |rr=81–86 |doi=10.1038/s41586-020-2148-5 |issn=1476-4687}}</ref> === Serdema paleozoyîkê (539–252 milyon sal berê) === [[Wêne:Glossopteris sp. (fossil leaf) (Permian; Antarctica) 1 (49063572172) (cropped).jpg|thumb|300px|Ji serdema permeya Antarktîkayê pelgeke ''Glossopteris sp.'' yê]] Germbûna berdewam bûye sedem ku piraniya Gondwanayê ziwa bibe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Vegetation of Antarctica Through Geological Time |paşnav=Cantrill |pêşnav=David J. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012-11-22 |isbn=978-0-521-85598-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=sOGH4xaioRUC |paşnav2=Poole |pêşnav2=Imogen}}</ref> Di serdema triyasiyê de Antarktîka ji aliyê cûreyeke giyayên bi tov (pteridosperms) ve serdest bû ku ji cinsê Dicroidiumê bûn ku wekê daran mezin dibûn. Florayên din ên triasiyê ginkgophytes, sîkadofites, darên konîfer û sphenopsid bûn. Tetrapod (ajaleke çar ling) cara yekem di serdema triyasiya destpêkê de li Antarktîkayê hatine dîtin û fosîlên herî kevn ên naskirî di formasyona fremouw a çiyayên Transantarktîkê de hatine dîtin. Sînapsîd (ku wekê "xijendeyên mîna memikdaran" jî têne zanîn) cureyên wekê Lystrosaurus di nav de hebû û di serdema triyasiya destpêkê de zêde bûn. Nîvgirava Antarktîkayê di serdema jurasiyê de (206 heta 146 milyon sal berê) dest bi avakirina xwe kiriye. Afrîka di serdema jurasiyê li de dora 160 milyon sal berê ji Antarktîkayê dabeş bûye û piştre jî di serdema kretasiya destpêkê de nîvgirava Hindistanê (nêzîkî 125 milyon sal berê) ji heman parzemînan dabeş bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rolland |pêşnav=Yann |paşnav2=Bernet |pêşnav2=Matthias |paşnav3=van der Beek |pêşnav3=Peter |paşnav4=Gautheron |pêşnav4=Cécile |paşnav5=Duclaux |pêşnav5=Guillaume |paşnav6=Bascou |pêşnav6=Jérôme |paşnav7=Balvay |pêşnav7=Mélanie |paşnav8=Héraudet |pêşnav8=Laura |paşnav9=Sue |pêşnav9=Christian |paşnav10=Ménot |pêşnav10=René-Pierre |tarîx=2019-01-15 |sernav=Late Paleozoic Ice Age glaciers shaped East Antarctica landscape |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0012821X18306460 |kovar=Earth and Planetary Science Letters |cild=506 |rr=123–133 |doi=10.1016/j.epsl.2018.10.044 |issn=0012-821X}}</ref> Piştê kêmbûna qeşayê di nîvê duyem ê serdema permiyana destpêkê de, erd ji aliyê glossopterids (komeke nebatan a tovkirî ya nemabûyî ya bê xizmên zindî) ve serdest bû ku nebata herî berbiçav Glossopteris bû ku dareke wekê ku di axên tijî av de şîn dibe, hatiye şîrove kirin ku depoyên komirê yên berfireh çêkirine. Nebatên din ên ku di dema Permiyeyê de li Antarktîkayê hatine dîtin ''Cordaitales'', ''sphenopsids'', ''ferns'' û ''lycophytes'' in.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Vegetation of Antarctica Through Geological Time |paşnav=Cantrill |pêşnav=David J. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012-11-22 |isbn=978-0-521-85598-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=sOGH4xaioRUC |paşnav2=Poole |pêşnav2=Imogen}}</ref> Di dawiya serdema permiyeyê de avhewa li ser piraniya [[Gondwana|Gondwanayê]] hişktir û germtir bûye û ekosîstemên daristanên ''glossopteridan'' wekê beşek ji bûyera tunebûna permî-triyasî hilweşiyane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Past Antarctica: Paleoclimatology and Climate Change |paşnav=Franganillo |pêşnav=Marc Oliva i |weşanger=Elsevier Science & Technology |tarîx=2020 |isbn=978-0-12-817925-3 |paşnav2=Fernandez |pêşnav2=Jesus Ruiz}}</ref> Di serdema paleozoyîkê de ti delîl tinene ku nîşan bide ka tetrapod li Antarktîkê jiyane an na.<ref name=":2">{{Cite web |url=https://pubs.usgs.gov/of/2007/1047/ea/of2007-1047ea047.pdf |sernav=Collinson, James; William R., Hammer (2007). Migration of Triassic tetrapods to Antarctica (PDF). 10th International Symposium on Antarctic Earth Sciences.}}</ref> === Serdema mezozoîkê (252–66 milyon sal berê) === {{Multiple image | width = 150 | image1 = Opening of western Indian Ocean 150 Ma.png | image2 = Opening of South Atlantic 126 Ma.png | image3 = Opening of South Atlantic 83 Ma.png | footer = Perçebûna suoerparzemîna Gondwanayê; li dora 150 milyon sal berê (wêneya 1em), li dora 126 milyon sal berê (wêneya 2em) û li dora 83 milyon sal berê (wêneya 3em) |}} Germbûna berdewam piraniya Gondwanayê zuwa kiriye. Di serdema triyasiyê de, Antarktîka ji aliyê fernên tovkirî (pteridosperms) ve serdest bû ku beşek cinsê dicroidium bûn ku wekê daran mezin dibûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Icehouse to hothouse: floral turnover, the Permian–Triassic crisis and Triassic vegetation |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012 |rr=105–160 |isbn=978-0-521-85598-3 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Cantrill |pêşnavê-edîtor=David J. |url=https://www.cambridge.org/core/books/vegetation-of-antarctica-through-geological-time/icehouse-to-hothouse-floral-turnover-the-permiantriassic-crisis-and-triassic-vegetation/2A62935F027160A42A76FDD1199FA5C3 |paşnavê-edîtor2=Poole |pêşnavê-edîtor2=Imogen |doi=10.1017/CBO9781139024990.004}}</ref> Florayên din ên serdema triyasiyê ginkgophytes, sîkadofît, konîfer û sphenopsîdan bûn. Tetrapod cara yekem di serdema triyasiya destpêkê de li Antarktîkayê hatine dîtin û fosîlên herî kevn ên naskirî di formasyona fremouw a [[Rêzeçiyayên Transantarktîk|çiyayên Transantarktîkê]] de hatin dîtin.<ref name=":2" /> Sînapsîd (ku wekî "xijendeyên mîna memikan" jî têne zanîn) cureyên wek ''Lystrosaurus'' vedihewîne û di serdema triyasiya destpêkê de gelek zêdetir bûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Early Evolutionary History of the Synapsida |paşnav=Kammerer |pêşnav=Christian F. |weşanger=Springer London, Limited |tarîx=2013 |isbn=978-94-007-6841-3 |paşnav2=Angielczyk |pêşnav2=Kenneth D. |paşnav3=Fröbisch |pêşnav3=Jörg}}</ref> Nîvgirava Antarktîkayê di serdema jurasiyê de (206 heta 146 milyon sal berê) dest bi avakirina xwe kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Birkenmajer |pêşnav=K. |tarîx=1994 |sernav=Evolution of the Pacific margin of the northern Antarctic Peninsula: an overview |url=https://link.springer.com/10.1007/BF00210547 |kovar=Geologische Rundschau |ziman=en |cild=83 |hejmar=2 |rr=309–321 |doi=10.1007/BF00210547 |issn=0016-7835}}</ref> Afrîka di serdema jurayê de li dora 160 milyon sal berê ji Antarktîkayê dabeş bûye û piştre di derdema kretasye ya destpêkê de (dora 125 milyon sal berê) [[nîvgirava Hindistanê]] ji hev dabeş bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Gaina |pêşnav=Carmen |paşnav2=Müller |pêşnav2=R. Dietmar |paşnav3=Brown |pêşnav3=Belinda |paşnav4=Ishihara |pêşnav4=Takemi |paşnav5=Ivanov |pêşnav5=Sergey |tarîx=2007-07-01 |sernav=Breakup and early seafloor spreading between India and Antarctica |url=https://doi.org/10.1111/j.1365-246X.2007.03450.x |kovar=Geophysical Journal International |cild=170 |hejmar=1 |rr=151–169 |doi=10.1111/j.1365-246X.2007.03450.x |issn=0956-540X}}</ref> Darên ginkgo, konîfer, Bennettitale, nebatên poçikê hespan, fern û sikad di wê demê de pir bûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Vegetation of Antarctica Through Geological Time |paşnav=Cantrill |pêşnav=David J. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012-11-22 |isbn=978-0-521-85598-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=sOGH4xaioRUC |paşnav2=Poole |pêşnav2=Imogen}}</ref> Nêzîkê 80 milyon sal berê nebatên kulîlkdar bûne komên nebatan ên herî cihêreng ên li ser parzemînê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Barreda |pêşnav=Viviana D. |paşnav2=Palazzesi |pêşnav2=Luis |paşnav3=Olivero |pêşnav3=Eduardo B. |tarîx=2019 |sernav=When flowering plants ruled Antarctica: evidence from Cretaceous pollen grains |url=https://nph.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/nph.15823 |kovar=New Phytologist |ziman=en |cild=223 |hejmar=2 |rr=1023–1030 |doi=10.1111/nph.15823 |issn=0028-646X}}</ref> Her çiqas darên behîvê yên başûr (Nothofagus) ber bi dawiya kretasyeyê ve berbiçav bin jî li Antarktîkaya Rojava daristanên pelderzî di seranserê serdema kretasyeyê de (146–66 milyon sal berê) de serdest bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Crame |pêşnav=J. A. |tarîx=1989 |sernav=Origins and evolution of the Antarctic biota: an introduction |url=https://www.lyellcollection.org/doi/10.1144/GSL.SP.1989.047.01.01 |kovar=Geological Society, London, Special Publications |ziman=en |cild=47 |hejmar=1 |rr=1–8 |doi=10.1144/GSL.SP.1989.047.01.01 |issn=0305-8719}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the Antarctic |paşnav=Riffenburgh |pêşnav=Beau |weşanger=Routledge |tarîx=2006-10-25 |isbn=978-1-135-87866-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_mUPEAAAQBAJ}}</ref> Her çiqas tenê çend cinsên dînezorên Antarktîkayê (Cryolophosaurus û Glacialisaurus, ji Formasyona Hanson a serdema jurasiya destpêka çiyayên Transantarktîkê<ref>{{Cite web |url=http://www.app.pan.pl/archive/published/app52/app52-657.pdf |sernav=Anatomy of a basal sauropodomorph dinosaur from the Early Jurassic Hanson Formation of Antarctica}}</ref> û Antarctopelta, Trinisaura, Morrosaurus û Imperobator ji kretasya dereng a nîvgirava Antarktîkayê) hatine vegotin, Ammonît li deryayên li derdora Antarktîkayê pir belav bûn û dînezor jî hebûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Coria |pêşnav=Rodolfo A. |paşnav2=Moly |pêşnav2=Juan J. |paşnav3=Reguero |pêşnav3=Marcelo |paşnav4=Santillana |pêşnav4=Sergio |paşnav5=Marenssi |pêşnav5=Sergio |tarîx=2013-04-01 |sernav=A new ornithopod (Dinosauria; Ornithischia) from Antarctica |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0195667112001784 |kovar=Cretaceous Research |cild=41 |rr=186–193 |doi=10.1016/j.cretres.2012.12.004 |issn=0195-6671}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rozadilla |pêşnav=Sebastián |paşnav2=Agnolin |pêşnav2=Federico L. |paşnav3=Novas |pêşnav3=Fernando E. |paşnav4=Aranciaga Rolando |pêşnav4=Alexis M. |paşnav5=Motta |pêşnav5=Matías J. |paşnav6=Lirio |pêşnav6=Juan M. |paşnav7=Isasi |pêşnav7=Marcelo P. |tarîx=2016-01-01 |sernav=A new ornithopod (Dinosauria, Ornithischia) from the Upper Cretaceous of Antarctica and its palaeobiogeographical implications |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0195667115300677 |kovar=Cretaceous Research |cild=57 |rr=311–324 |doi=10.1016/j.cretres.2015.09.009 |issn=0195-6671}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ely |pêşnav=Ricardo C. |paşnav2=Case |pêşnav2=Judd A. |tarîx=2019-09-01 |sernav=Phylogeny of a new gigantic paravian (Theropoda; Coelurosauria; Maniraptora) from the Upper Cretaceous of James Ross Island, Antarctica |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0195667118300120 |kovar=Cretaceous Research |cild=101 |rr=1–16 |doi=10.1016/j.cretres.2019.04.003 |issn=0195-6671}}</ref> === Serdema senozoyîkê (66–10 milyon sal berê) === [[Wêne:Eocene-Paleocene-circumpolar.svg|thumb|Pêkhatina herika çerxa derdorî ya Antarktîkayê ji perçebûna dawî ya pira bejahî ya Antarktîkayê]] Di destpêka serdema paleojenê de girêdana pira bejahî ya pira Antarktîkayê, Antartîkayê bi Amerîkaya Başûr û her wiha bi başûrê rojhilatê Awistralyayê ve berdewam kiriye. Fauna ji formasyona La Mesetaya li nîvgirava Antarktîkayê ku dîroka wê vedigere serdema eosenê, pir dişibihe faunayên wekhev ên Amerîkaya Başûr ku ajalên wekê ajalên bi kîsik (marsupials), xenarthran, lîtoptern û ungulatesê bi sim û her wiha gondwanatheres û dibe ku meridiolestidans hebûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=History of Terrestrial Mammals in South America: How South American Mammalian Fauna Changed from the Mesozoic to Recent Times |paşnav=Defler |pêşnav=Thomas |weşanger=Springer |tarîx=2018-12-19 |isbn=978-3-319-98449-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-HWADwAAQBAJ}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Gelfo |pêşnav=Javier N. |paşnav2=Goin |pêşnav2=Francisco |paşnav3=Bauzá |pêşnav3=Nicolá |paşnav4=Reguero |pêşnav4=Marcelo |tarîx=2019-09-01 |sernav=The fossil record of Antarctic land mammals: commented review and hypotheses for future research |url=https://www.researchgate.net/publication/337086325_The_fossil_record_of_Antarctic_land_mammals_commented_review_and_hypotheses_for_future_research |kovar=researchgate.net |rr=274–292 |doi=10.13679/j.advps.2019.0021}}</ref> Hatiye texmînkirin ku ajalên bi kîsik di destpêka eosenê de ji Amerîkaya Başûr bi rêya Antarktîkayê belavê Awistralyayê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Eldridge |pêşnav=Mark D B |paşnav2=Beck |pêşnav2=Robin M D |paşnav3=Croft |pêşnav3=Darin A |paşnav4=Travouillon |pêşnav4=Kenny J |paşnav5=Fox |pêşnav5=Barry J |tarîx=2019-05-23 |sernav=An emerging consensus in the evolution, phylogeny, and systematics of marsupials and their fossil relatives (Metatheria) |url=https://doi.org/10.1093/jmammal/gyz018 |kovar=Journal of Mammalogy |cild=100 |hejmar=3 |rr=802–837 |doi=10.1093/jmammal/gyz018 |issn=0022-2372}}</ref> Nêzîkê 53 milyon sal berê Awistralya û Gîneya Nû ji Antarktîkayê veqetiyane û deriyê Tazmanyayê vebûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ball |pêşnav=Philip |paşnav2=Eagles |pêşnav2=Graeme |paşnav3=Ebinger |pêşnav3=Cynthia |paşnav4=McClay |pêşnav4=Ken |paşnav5=Totterdell |pêşnav5=Jennifer |tarîx=2013 |sernav=The spatial and temporal evolution of strain during the separation of Australia and Antarctica |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/ggge.20160 |kovar=Geochemistry, Geophysics, Geosystems |ziman=en |cild=14 |hejmar=8 |rr=2771–2799 |doi=10.1002/ggge.20160 |issn=1525-2027}}</ref> Modelên erdnîgariya Antarktîkayê nîşan didin ku ev herikîn û her wiha çerxa paşvegerê ya xwedî kirinê ji ber kêmbûna asta CO₂yê çêbûye û bûye sedema afirandina qeşayên piçûk û qeşayên mayînde yên cemserî.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=England |pêşnav=Matthew H. |paşnav2=Hutchinson |pêşnav2=David K. |paşnav3=Santoso |pêşnav3=Agus |paşnav4=Sijp |pêşnav4=Willem P. |tarîx=2017-08-01 |sernav=Ice–Atmosphere Feedbacks Dominate the Response of the Climate System to Drake Passage Closure |url=https://journals.ametsoc.org/view/journals/clim/30/15/jcli-d-15-0554.1.xml |kovar=Journal of Climate |cild=30 |hejmar=15 |rr=5775–5790 |doi=10.1175/JCLI-D-15-0554.1 |issn=0894-8755}}</ref> Her ku asta CO₂yê zêdetir kêm bûye, qeşayê dest bi berfirehbûneke bilez kiriye û cihê daristanên ku heta wê demê Antarktîkayê vedişartin girtiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=DeConto |pêşnav=Robert M. |paşnav2=Pollard |pêşnav2=David |tarîx=2003 |sernav=Rapid Cenozoic glaciation of Antarctica induced by declining atmospheric CO2 |url=https://www.nature.com/articles/nature01290 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=421 |hejmar=6920 |rr=245–249 |doi=10.1038/nature01290 |issn=1476-4687}}</ref> Ekosîstemên tundrayê li Antarktîkayê heta 14 û 10 milyon sal berê niha hebûna xwe berdewam kirine û piştre sarbûna zêdetir bûye sedema tunekirina van tundrayan.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ashworth |pêşnav=Allan C. |paşnav2=Erwin |pêşnav2=Terry L. |tarîx=2016 |sernav=Antarctotrechus balli sp. n. (Carabidae, Trechini): the first ground beetle from Antarctica |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5126512/ |kovar=ZooKeys |hejmar=635 |rr=109–122 |doi=10.3897/zookeys.635.10535 |issn=1313-2989 |pmc=5126512 |pmid=27917060}}</ref> === Serdema hemdem === Her çiqas jeolojiya Antarktîkayê bi piranî ji aliyê qeşaya parzemînî ve hatibe veşartin jî, parzemîn dikare bi teknîkên wekê ji hestkirina ji dûr ve, radara ku di bin erdê de derbas dibe û wêneyên satelîtê werin lêkolîn kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pour |pêşnav=Amin Beiranvand |paşnav2=Park |pêşnav2=Yongcheol |paşnav3=Park |pêşnav3=Tae-Yoon S. |paşnav4=Hong |pêşnav4=Jong Kuk |paşnav5=Hashim |pêşnav5=Mazlan |paşnav6=Woo |pêşnav6=Jusun |paşnav7=Ayoobi |pêşnav7=Iman |tarîx=2018-06-01 |sernav=Regional geology mapping using satellite-based remote sensing approach in Northern Victoria Land, Antarctica |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S187396521730107X |kovar=Polar Science |cild=16 |rr=23–46 |doi=10.1016/j.polar.2018.02.004 |issn=1873-9652}}</ref> Ji aliyê jeolojîk ve, Antarktîkaya Rojava pir dişibihe Andên Amerîkaya Başûr.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Antarctica and the southern oceans |paşnav=Stonehouse |pêşnav=B. |weşanger=J. Wiley |tarîx=2002 |isbn=978-0-471-98665-2 |cih=Chichester, West Sussex, England, Hoboken, NJ |kesên-din=Bernard Stonehouse |url=https://www.worldcat.org/title/50285217 |oclc=50285217}}</ref> Nîvgirava Antarktîkayê bi bilindbûna jeolojîk û veguherîna sedîmentên binê deryayê ku veguheriye kevirên metamorfîk, çêbûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Tectonic setting and evolution of the James Ross Basin, northern Antarctic Peninsula |paşnav=Elliot |pêşnav=David H. |weşanger=Geological Society of America |tarîx=1988-01-01 |rr=0 |isbn=978-0-8137-1169-0 |paşnavê-edîtor=Feldmann |pêşnavê-edîtor=Rodney M. |url=https://doi.org/10.1130/MEM169-p541 |paşnavê-edîtor2=Woodburne |pêşnavê-edîtor2=Michael O. |doi=10.1130/MEM169-p541}}</ref> Antarktîkaya Rojava bi yekbûna çend plakayên parzemînî çêbûye ku di encamê de hejmarek rêzeçiyayên li herêmê çêbûne ku rêzeçiyayên herî berbiçav çiyayên Ellsworthê bûn. Hebûna sîstema rift a Antarktîkaya Rojava bûye sedema volkanîzma li ser sinorê di navbera Antarktîkaya Rojava û Rojhilat de û her wiha bûye sedema çêbûna çiyayên Transantarktîkê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> Antarktîka Rojhilat ji aliyê jeolojîk ve devereke pirreng e. Avabûna Antarktîka Rojhilat di serdema arkeyî (4.000 –2.500 milyon sal berê) de dest pê kiriye û di serdema kambriyê de rawestiyaye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctic Marine Geology |paşnav=Anderson |pêşnav=J. B. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-521-13168-1}}</ref> Herêm li ser kratoneke kevirî hatiye avakirin ku bingeha mertala prekambriyê ava kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> Li ser bingehê komir û kevirên qûmê, kevirên kilsinî û şêl hene ku di serdemên devonî û jurasiyê de hatine danîn ku çiyayên Transantarktîkê çêbikin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Chapter 2 The Geology and Geomorphology of Antarctica |weşanger=Elsevier |tarîx=1987-01-01 |rr=7–42 |cild=16 |paşnavê-edîtor=Campbell |pêşnavê-edîtor=I. B. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0166248108701508 |series=Developments in Soil Science |paşnavê-edîtor2=Claridge |pêşnavê-edîtor2=G. G. C. |doi=10.1016/S0166-2481(08)70150-8}}</ref> Li deverên peravê çiyayên wekê rêzeçiyayê Shackletonê û Vîktorya Land û hinek şikestekên tektonîk çêbûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Paxman |pêşnav=Guy J. G. |paşnav2=Jamieson |pêşnav2=Stewart S. R. |paşnav3=Ferraccioli |pêşnav3=Fausto |paşnav4=Bentley |pêşnav4=Michael J. |paşnav5=Forsberg |pêşnav5=Rene |paşnav6=Ross |pêşnav6=Neil |paşnav7=Watts |pêşnav7=Anthony B. |paşnav8=Corr |pêşnav8=Hugh F. J. |paşnav9=Jordan |pêşnav9=Tom A. |tarîx=2017 |sernav=Uplift and tilting of the Shackleton Range in East Antarctica driven by glacial erosion and normal faulting |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/2016JB013841 |kovar=Journal of Geophysical Research: Solid Earth |ziman=en |cild=122 |hejmar=3 |rr=2390–2408 |doi=10.1002/2016JB013841 |issn=2169-9356}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Salvini |pêşnav=Francesco |paşnav2=Brancolini |pêşnav2=Giuliano |paşnav3=Busetti |pêşnav3=Martina |paşnav4=Storti |pêşnav4=Fabrizio |paşnav5=Mazzarini |pêşnav5=Francesco |paşnav6=Coren |pêşnav6=Franco |tarîx=1997 |sernav=Cenozoic geodynamics of the Ross Sea region, Antarctica: Crustal extension, intraplate strike-slip faulting, and tectonic inheritance |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1029/97JB01643 |kovar=Journal of Geophysical Research: Solid Earth |ziman=en |cild=102 |hejmar=B11 |rr=24669–24696 |doi=10.1029/97JB01643 |issn=2156-2202}}</ref> Komir cara yekem li Antarktîkayê li nêzîkê çiyayên Beardmoreyê ji aliyê Frank Wild ve di sefera Nimrod de di sala 1907an de hatiye tomar kirin û tê zanîn ku komirê pileya nizm li gelek deverên çiyayên Transantarktîkê heye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> Çiyayên prens Charles depoyên hesinê vedihewînin û li Deryaya Rossê jî qadên neftê û gaza xwezayî hene.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Times |pêşnav=Walter Sullivan Special to The New York |tarîx=1976-12-19 |sernav=Soviet Team Finds a ‘Mountain of Iron’ in Antarctica |url=https://www.nytimes.com/1976/12/19/archives/soviet-team-finds-a-mountain-of-iron-in-antarctica.html |roja-gihiştinê=2026-09-02 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331}}</ref> == Avhewa == [[Wêne:Fryxellsee Opt.jpg|thumb|Dîmenek ji qeşaya şîn ku gola Fryxell a li qirax ên çiyayên Transantarktîkê nixumandiye]] Antarktîka parzemîna herî sar, parzemîna herî bi bahoz û parzemîna herî hişk ê Dinyayê ye.<ref name=":3">{{Cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |sernav=Antarctica |roja-gihiştinê=2026-09-01 |archive-date=2022-05-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220509192134/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |url-status=dead }}</ref> Li nêzîkê peravên parzemînê, germahî di havînê de dikare ji 10 °C ê derbas bibe û di mehên zivistanê de heya -40 °C dadikeve. Li ser deverên bilind ên navendî, germahî di mehên havînê de dikare heya -30 °C dakeve û di mehên zivistanê de jî germahiya heman deverê heya -80 °C ê dadikeve. Germahiya hewayê ya xwezayî ya herî nizm a ku li ser Erdê hatiye tomarkirin di 21ê tîrmeha sala 1983an de li stasyona Vostok a Rûsyayê li Antarktîkayê bi qasê -89.2 °C hatiye tomarkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Turner |pêşnav=John |paşnav2=Anderson |pêşnav2=Phil |paşnav3=Lachlan-Cope |pêşnav3=Tom |paşnav4=Colwell |pêşnav4=Steve |paşnav5=Phillips |pêşnav5=Tony |paşnav6=Kirchgaessner |pêşnav6=Amélie |paşnav7=Marshall |pêşnav7=Gareth J. |paşnav8=King |pêşnav8=John C. |paşnav9=Bracegirdle |pêşnav9=Tom |paşnav10=Vaughan |pêşnav10=David G. |paşnav11=Lagun |pêşnav11=Victor |paşnav12=Orr |pêşnav12=Andrew |tarîx=2009 |sernav=Record low surface air temperature at Vostok station, Antarctica |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1029/2009JD012104 |kovar=Journal of Geophysical Research: Atmospheres |ziman=en |cild=114 |hejmar=D24 |doi=10.1029/2009JD012104 |issn=2156-2202}}</ref> Di sala 2010an de bi rêya satelîta germahiyeke hewayê germahiya parzemînê bi qasê −94.7 °C hatiye tomar kirin lêbelê dibe ku ji ev rêje ji sermaya li ser rûyê erdê bi bandor bûye ku li bilindahiya 2 mêtre li jorê rûyê erdê nehatiye tomar kirin ku ji bo tomarên fermî yên germahiya hewayê tê xwestin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.usatoday.com/story/weather/2013/12/10/antarctica-cold-record/3950019/ |sernav=Antarctica records unofficial coldest temperature ever |malper=USA TODAY |roja-gihiştinê=2026-09-02 |ziman=en-US |paşnav=Rice |pêşnav=Doyle}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.antarctica.gov.au/about-antarctica/weather-and-climate/weather/ |sernav=Antarctic weather – Australian Antarctic Program |malper=www.antarctica.gov.au |tarîx=2019-02-18 |roja-gihiştinê=2026-09-02 |ziman=en}}</ref> Ji ber ku piraniya Antarktîkayê ji asta deryayê ji 3.000 mêtre bilindtir e, Antarktîka ji herêma Arktîkê sartir e. Germahiya Okyanûsa Arktîkê bi rêya qeşaya deryayê ya Arktîkê ber bi parzemînê ve hatiye veguhastin û bi awayê hewaya li herêma Arktîkê nerm dibe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Climatology |paşnav=Rohli |weşanger=Jones & Bartlett Learning |tarîx=2017-06-05 |isbn=978-1-284-11998-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=umokDwAAQBAJ |paşnav2=Vega |pêşnav2=Anthony J.}}</ref> Antarktîka çoleke cemserî ye ku barîna parzemînê kêm e. Parzemîn salane bi navînî nêzîkê 150 mm av werdigire ku bi piranî bi awayê şilopeyê ye. Deverên navxweyî hişktir e û di tevahiya salê herî zêde bi qasê 50 mm baran werdigire lê herêmên peravê bi gelemperî ji 200 mm zêdetir baran werdigirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Climatology |paşnav=Rohli |weşanger=Jones & Bartlett Learning |tarîx=2017-06-05 |isbn=978-1-284-11998-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=umokDwAAQBAJ |paşnav2=Vega |pêşnav2=Anthony J.}}</ref> Li çend deverên qeşaya şîn, ba û sublîmasyon ji berfa ku dibare zêdetir berfê radike. Li geliyên hişk, heman bandor li ser bingehek kevirî çêdibe ku dibe sedema jîngeheke bêber û hişk.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fountain |pêşnav=Andrew G. |paşnav2=Nylen |pêşnav2=Thomas H. |paşnav3=Monaghan |pêşnav3=Andrew |paşnav4=Basagic |pêşnav4=Hassan J. |paşnav5=Bromwich |pêşnav5=David |tarîx=2010 |sernav=Snow in the McMurdo Dry Valleys, Antarctica |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/joc.1933 |kovar=International Journal of Climatology |ziman=en |cild=30 |hejmar=5 |rr=633–642 |doi=10.1002/joc.1933 |issn=1097-0088}}</ref> === Cudahiyên herêmî === Antarktîkaya Rojhilat ji ber bilindahiya xwe ya bilind ve ji Antarktîkaya Rojava sartir e. Eniyên hewayê bi zêde derbasê deverên navendî yên parzemînê nabin ku ev jî dibe sedem ku navenda parzemînê sar û hişk bimînin û dibe sedema ku bayên deverê bi leza nerm bimînin. Barîna berfa li beşa perava Antarktîkayê barîneke pir gelemperî ye ku li wir di nav 48 demjimêran de berf dikare bi qasê 1.22 mêtreyê bibare. Li qiraxa parzemînê, bayên katabatîk ên bihêz ên ji platoya cemserî pir caran bi hêza bahozê çêdibin. Di mehên havînê de ji ber ku her roj 24 demjimêrên tîrêjên rojê li wir tên wergirtin, li Cemsera Başûr ji ekvatorê zêdetir tîrêjên rojê digihîjin rûyê erdê.<ref name=":3" /> === Guherîna avhewayê === [[Wêne:20201210 Antarctica ice mass variation - NASA GRACE-en.svg|thumb|Guherîna navînî ya girseya qeşaya Antarktîkê ku ji sala 2002an vir ve salane bi qasî 100 milyar ton e]] Tevê devera xwe yê îzolekirî, Antarktîka di dehsalên dawî de ji ber belavbûna gazên serayê, germ bûye û hinek ji beşên qeşayên xwe winda kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singh |pêşnav=Hansi A. |paşnav2=Polvani |pêşnav2=Lorenzo M. |tarîx=2020-10-08 |sernav=Low Antarctic continental climate sensitivity due to high ice sheet orography |url=https://www.nature.com/articles/s41612-020-00143-w |kovar=npj Climate and Atmospheric Science |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=3 |hejmar=1 |rr=39 |doi=10.1038/s41612-020-00143-w |issn=2397-3722}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Casado |pêşnav=Mathieu |paşnav2=Hébert |pêşnav2=Raphaël |paşnav3=Faranda |pêşnav3=Davide |paşnav4=Landais |pêşnav4=Amaelle |tarîx=2023 |sernav=The quandary of detecting the signature of climate change in Antarctica |url=https://www.nature.com/articles/s41558-023-01791-5 |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=13 |hejmar=10 |rr=1082–1088 |doi=10.1038/s41558-023-01791-5 |issn=1758-6798}}</ref> Antarktîkaya Rojava ji sala 1950an heta sala 2000an di heyamên dehsalan de ji 0,1 °C zêdetir germ bûye û nîvgirava Antarktîkayê ya ku li ber çavan e ji nîvê sedsala 20an vir ve bi qasê 3 °C germ bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://discoveringantarctica.org.uk/climate-change/impacts-of-climate-change/ |sernav=Impacts of climate change |malper=Discovering Antarctica |roja-gihiştinê=2026-09-02 |ziman=en-GB}}</ref> Antarktîkaya Rojhilat ku li gorî Antarktîkaya Rojava sar e û avhewaya deverê sekan (stabîl) heta salên 2000î germahî nîşan nedaye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Clem |pêşnav=Kyle R. |paşnav2=Fogt |pêşnav2=Ryan L. |paşnav3=Turner |pêşnav3=John |paşnav4=Lintner |pêşnav4=Benjamin R. |paşnav5=Marshall |pêşnav5=Gareth J. |paşnav6=Miller |pêşnav6=James R. |paşnav7=Renwick |pêşnav7=James A. |tarîx=2020 |sernav=Record warming at the South Pole during the past three decades |url=https://www.nature.com/articles/s41558-020-0815-z |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=10 |hejmar=8 |rr=762–770 |doi=10.1038/s41558-020-0815-z |issn=1758-6798}}</ref> Li dora Antarktîkayê, Okyanûsa Başûr ji her okyanûseke din zêdetir germahiya okyanûsê kişandiye û li kûrahiyên bi qasê 2.000 mêtreyan germbûneke berbiçav çêbûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bourgeois |pêşnav=Timothée |paşnav2=Goris |pêşnav2=Nadine |paşnav3=Schwinger |pêşnav3=Jörg |paşnav4=Tjiputra |pêşnav4=Jerry F. |tarîx=2022-01-17 |sernav=Stratification constrains future heat and carbon uptake in the Southern Ocean between 30°S and 55°S |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8764023/ |kovar=Nature Communications |cild=13 |hejmar=1 |rr=340 |doi=10.1038/s41467-022-27979-5 |issn=2041-1723 |pmc=8764023 |pmid=35039511}}</ref> Li dora Antarktîka Rojava, okyanûs ji sala 1955an vir ve bi qasê 1 °C germ bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://discoveringantarctica.org.uk/climate-change/impacts-of-climate-change/ |sernav=Impacts of climate change |malper=Discovering Antarctica |roja-gihiştinê=2026-09-02 |ziman=en-GB}}</ref> Germbûna [[Okyanûsa Başûr]] a li dora Antarktîkayê bûye sedema qelsbûn an jî hilweşîna refikên qeşayên ku li derveyî qeşayan digeriyan û hevsengiya wan pêk dianiyan. Her çiqas perê qeşayên Antarktîkaya Rojhilat ku berdewam dike ku li hundirê welêt qeşayê zêde bike jî gelek cemedên peravê giraniya xwe winda dikin û paşve dikişin ku ev jî dibe sedema windabûna giştî ya qeşayên li seranserê Antarktîkayê.<ref name=":4">{{Cite web |url=https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/downloads/report/IPCC_AR6_WGI_Chapter09.pdf |sernav=Chapter 9: Ocean, Cryosphere and Sea Level Change}}</ref> Hatiye payîn ku heta sala 2100an ku windabûna qeşaya li Antarktîkayê bi qasê 11 santî metreyan bilindbûna asta deryayê ya gerdûnî zêde bike.<ref name=":4" /> Bi germbûna zêdetir re îhtimala bêîstîqrariyê pir zêdetir dibe û dikare bilindbûna asta deryayê ya gerdûnî ya sedsala 21ê du caran zêdetir bike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bamber |pêşnav=Jonathan L. |paşnav2=Oppenheimer |pêşnav2=Michael |paşnav3=Kopp |pêşnav3=Robert E. |paşnav4=Aspinall |pêşnav4=Willy P. |paşnav5=Cooke |pêşnav5=Roger M. |tarîx=2019-06-04 |sernav=Ice sheet contributions to future sea-level rise from structured expert judgment |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6561295/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=116 |hejmar=23 |rr=11195–11200 |doi=10.1073/pnas.1817205116 |issn=1091-6490 |pmc=6561295 |pmid=31110015}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Horton |pêşnav=Benjamin P. |paşnav2=Khan |pêşnav2=Nicole S. |paşnav3=Cahill |pêşnav3=Niamh |paşnav4=Lee |pêşnav4=Janice S. H. |paşnav5=Shaw |pêşnav5=Timothy A. |paşnav6=Garner |pêşnav6=Andra J. |paşnav7=Kemp |pêşnav7=Andrew C. |paşnav8=Engelhart |pêşnav8=Simon E. |paşnav9=Rahmstorf |pêşnav9=Stefan |tarîx=2020-05-08 |sernav=Estimating global mean sea-level rise and its uncertainties by 2100 and 2300 from an expert survey |url=https://www.nature.com/articles/s41612-020-0121-5 |kovar=npj Climate and Atmospheric Science |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=3 |hejmar=1 |rr=18 |doi=10.1038/s41612-020-0121-5 |issn=2397-3722}}</ref> Ava heliyayî ya nû ya ji qeşayê ava binê Antarktîkayê ya şor firk dike û şaneya jêrîn a gera serûbinkirina Okyanûsa Başûr (SOOC) qels dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Silvano |pêşnav=Alessandro |paşnav2=Rintoul |pêşnav2=Stephen Rich |paşnav3=Peña-Molino |pêşnav3=Beatriz |paşnav4=Hobbs |pêşnav4=William Richard |paşnav5=van Wijk |pêşnav5=Esmee |paşnav6=Aoki |pêşnav6=Shigeru |paşnav7=Tamura |pêşnav7=Takeshi |paşnav8=Williams |pêşnav8=Guy Darvall |tarîx=2018 |sernav=Freshening by glacial meltwater enhances melting of ice shelves and reduces formation of Antarctic Bottom Water |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5906079/ |kovar=Science Advances |cild=4 |hejmar=4 |rr=eaap9467 |doi=10.1126/sciadv.aap9467 |issn=2375-2548 |pmc=5906079 |pmid=29675467}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pan |pêşnav=Xianliang L. |paşnav2=Li |pêşnav2=Bofeng F. |paşnav3=Watanabe |pêşnav3=Yutaka W. |tarîx=2022-01-10 |sernav=Intense ocean freshening from melting glacier around the Antarctica during early twenty-first century |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8748732/ |kovar=Scientific Reports |cild=12 |hejmar=1 |rr=383 |doi=10.1038/s41598-021-04231-6 |issn=2045-2322 |pmc=8748732 |pmid=35013425}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/downloads/report/IPCC_AR6_WGI_Chapter09.pdf |sernav=Chapter 9: Ocean, Cryosphere and Sea Level Change}}</ref> Her çiqas bandorên tevahî tê payîn ku di nav çend sedsalan de çêbibin jî, li gorî hinek lêkolînan, hilweşîna tevahî ya SOOCê dikare di navbera 1.7 °C û 3 °C germbûna gerdûnî de çêbike. Ev barîna kêm ê li nîvkada başûr û barîna zêde yê li nîvkada bakur, dibe sedema kêmbûna masîgirî ya li Okyanûsa Başûr û hilweşîna potansiyel a hinek ekosîstemên deryayî vedigire.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2023-03-29 |sernav='Dramatic' changes to Southern Ocean by 2050 likened to The Day After Tomorrow plot |url=https://www.abc.net.au/news/2023-03-30/dramatic-south-ocean-circulation-changes-study/102154690 |roja-gihiştinê=2026-09-03 |xebat=ABC News |ziman=en-AU}}</ref> Her çiqas gelek cureyên Antarktîkayê nehatibin keşifkirin jî, zêdebûna flora Antarktîkayê ya belgekirî heye û ji u bo parastina jîngeheke guncavê faunayên mezin ên wekê pengûenan zehmetî hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roland |pêşnav=Thomas P. |paşnav2=Bartlett |pêşnav2=Oliver T. |paşnav3=Charman |pêşnav3=Dan J. |paşnav4=Anderson |pêşnav4=Karen |paşnav5=Hodgson |pêşnav5=Dominic A. |paşnav6=Amesbury |pêşnav6=Matthew J. |paşnav7=Maclean |pêşnav7=Ilya |paşnav8=Fretwell |pêşnav8=Peter T. |paşnav9=Fleming |pêşnav9=Andrew |tarîx=2024 |sernav=Sustained greening of the Antarctic Peninsula observed from satellites |url=https://www.nature.com/articles/s41561-024-01564-5 |kovar=Nature Geoscience |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=17 |hejmar=11 |rr=1121–1126 |doi=10.1038/s41561-024-01564-5 |issn=1752-0908}}</ref> Helandina erdên cemed girtî dibe ku ji bo erdên bê cemed bibe sedema gazên serayê û qirêjiya cemedgirtî ya berê ku bi helandinê re derdikeve holê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Potapowicz |pêşnav=Joanna |paşnav2=Szumińska |pêşnav2=Danuta |paşnav3=Szopińska |pêşnav3=Małgorzata |paşnav4=Polkowska |pêşnav4=Żaneta |tarîx=2019-02-15 |sernav=The influence of global climate change on the environmental fate of anthropogenic pollution released from the permafrost: Part I. Case study of Antarctica |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S004896971833612X |kovar=Science of The Total Environment |cild=651 |rr=1534–1548 |doi=10.1016/j.scitotenv.2018.09.168 |issn=0048-9697}}</ref> Germbûna Antarktîkayê û guhertinên têkildar di gera Okyanûsa Başûr de dikarin bandorê li şêwazên avhewayê yên li hinek deverên Afrîkayê jî bikin ku dikare bandor li barîna herêmî û guherîna germahiyê bike.<ref>{{Cite book |sernav=Meredith, M. P.; et al. (2025). Antarctica and the Earth System. Routledge. pp. 1–18.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Trisos, C. H.; et al. (2022). Climate Change 2022: Impacts, Adaptation and Vulnerability. Cambridge University Press. pp. 1285–1455.}}</ref> Ger germahî ji asta sala 2020an 2 °C kêmtir nebe, ihtimal heye ku qata qeşayê ya Antarktîkaya Rojava bi tevahî bihele.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lau |pêşnav=Sally C. Y. |paşnav2=Wilson |pêşnav2=Nerida G. |paşnav3=Golledge |pêşnav3=Nicholas R. |paşnav4=Naish |pêşnav4=Tim R. |paşnav5=Watts |pêşnav5=Phillip C. |paşnav6=Silva |pêşnav6=Catarina N. S. |paşnav7=Cooke |pêşnav7=Ira R. |paşnav8=Allcock |pêşnav8=A. Louise |paşnav9=Mark |pêşnav9=Felix C. |paşnav10=Linse |pêşnav10=Katrin |paşnav11=Strugnell |pêşnav11=Jan M. |tarîx=2023-12-22 |sernav=Genomic evidence for West Antarctic Ice Sheet collapse during the Last Interglacial |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.ade0664 |kovar=Science |weşanger=American Association for the Advancement of Science |cild=382 |hejmar=6677 |rr=1384–1389 |doi=10.1126/science.ade0664}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Naughten |pêşnav=Kaitlin A. |paşnav2=Holland |pêşnav2=Paul R. |paşnav3=De Rydt |pêşnav3=Jan |tarîx=2023 |sernav=Unavoidable future increase in West Antarctic ice-shelf melting over the twenty-first century |url=https://www.nature.com/articles/s41558-023-01818-x |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=13 |hejmar=11 |rr=1222–1228 |doi=10.1038/s41558-023-01818-x |issn=1758-6798}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Garbe |pêşnav=Julius |paşnav2=Albrecht |pêşnav2=Torsten |paşnav3=Levermann |pêşnav3=Anders |paşnav4=Donges |pêşnav4=Jonathan F. |paşnav5=Winkelmann |pêşnav5=Ricarda |tarîx=2020 |sernav=The hysteresis of the Antarctic Ice Sheet |url=https://www.nature.com/articles/s41586-020-2727-5 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=585 |hejmar=7826 |rr=538–544 |doi=10.1038/s41586-020-2727-5 |issn=1476-4687}}</ref> Hatiye payîn ku windabûna vê qata qeşayê heye bi tevahî ji holê rabe ev pêvajo bi qasê 500 û 13.000 sal berxwe bide.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-09-03 |ziman=en |doi=10.1126/science.abn7950}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://climatetippingpoints.info/2022/09/09/climate-tipping-points-reassessment-explainer/ |sernav=Exceeding 1.5°C global warming could trigger multiple climate tipping points – paper explainer |malper=climatetippingpoints.info |tarîx=2022-09-09 |roja-gihiştinê=2026-09-03 |ziman=en |paşnav=dvdmckay}}</ref> Ger qeşaya bilind hilweşe dibe ku asta deryayê bi qasê 3,3 mêtre bilind bibe û bi helandina qeşayên li ser çiyayan qeşayên bilind jî dibe ku asta deryayê bi qasê 4,3 metreyan bilind bike.<ref>{{Cite web |url=https://www.the-cryosphere.net/7/375/2013/tc-7-375-2013.pdf |sernav=Bedmap2: improved ice bed, surface and thickness datasets for Antarctica}}</ref> Qata qeşaya Antarktîkaya Rojhilat ku li gorî deverên qeşayî yên din gelek aram e tenê dikare bi qasê 0,5 mête heta 0,9 mêtreyê asta deryayê bilind bike ku ev jî beşek piçûk ê ji bilind bûna 53,3 mêtreyan e ku di tevahiya helandina qata qeşayê de pêk tê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Crotti |pêşnav=Ilaria |paşnav2=Quiquet |pêşnav2=Aurélien |paşnav3=Landais |pêşnav3=Amaelle |paşnav4=Stenni |pêşnav4=Barbara |paşnav5=Wilson |pêşnav5=David J. |paşnav6=Severi |pêşnav6=Mirko |paşnav7=Mulvaney |pêşnav7=Robert |paşnav8=Wilhelms |pêşnav8=Frank |paşnav9=Barbante |pêşnav9=Carlo |paşnav10=Frezzotti |pêşnav10=Massimo |tarîx=2022-09-10 |sernav=Wilkes subglacial basin ice sheet response to Southern Ocean warming during late Pleistocene interglacials |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9464198/ |kovar=Nature Communications |cild=13 |hejmar=1 |rr=5328 |doi=10.1038/s41467-022-32847-3 |issn=2041-1723 |pmc=9464198 |pmid=36088458}}</ref> Ji ber ku germahiya gerdûnî li dora 3°C zêde bûye, deverên xeternak ên wekê Hewza Wilkes û Hewza Aurora dibe ku di nav 2.000 salan de bimînin di bin avê de<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-09-03 |ziman=en |doi=10.1126/science.abn7950}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://climatetippingpoints.info/2022/09/09/climate-tipping-points-reassessment-explainer/ |sernav=Exceeding 1.5°C global warming could trigger multiple climate tipping points – paper explainer |malper=climatetippingpoints.info |tarîx=2022-09-09 |roja-gihiştinê=2026-09-03 |ziman=en |paşnav=dvdmckay}}</ref> û dibe ku li van deveran bilindbûna asta deryayê bigihîje 6,4 metreyan.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pan |pêşnav=Linda |paşnav2=Powell |pêşnav2=Evelyn M. |paşnav3=Latychev |pêşnav3=Konstantin |paşnav4=Mitrovica |pêşnav4=Jerry X. |paşnav5=Creveling |pêşnav5=Jessica R. |paşnav6=Gomez |pêşnav6=Natalya |paşnav7=Hoggard |pêşnav7=Mark J. |paşnav8=Clark |pêşnav8=Peter U. |tarîx=2021 |sernav=Rapid postglacial rebound amplifies global sea level rise following West Antarctic Ice Sheet collapse |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8087405/ |kovar=Science Advances |cild=7 |hejmar=18 |rr=eabf7787 |doi=10.1126/sciadv.abf7787 |issn=2375-2548 |pmc=8087405 |pmid=33931453}}</ref> === Tenikbûna tebeqeya ozonê === [[Wêne:NASA and NOAA Announce Ozone Hole is a Double Record Breaker.png|thumb|Wêneya qula herî mezin a di tebeqeya ozonê de ku di meha îlona sala 2006an de hatiye tomarkirin]] Zanyaran ji salên 1970an vir ve li ser qata ozona di atmosfera li jor ê Antarktîkayê lêkolîn dikin. Di sala 1985an de zanyarên brîtanî li ser daneyên ku wan li stasyona lêkolîn a Halley ya li ser çemê cemeda Brunt berhev kiribûn dixebitin, wan qadeke mezin a bi rêjeya ozonê ya nizm li ser Antarktîkayê keşiv kirine. 'Qula tebeqeya ozonê' hema hema tevahiya parzemînê vedigire û di meha îlona sala 2006an de gihîştiye asta xwe ya herî mezin ku bûyera herî dirêj a mayînde ye, di sala 2020an de pêk hatiye. Ev tenikbûna tebeqeya ozonê ji ber belavbûna klorofluorokarbon û halonên di atmosferê de çêdibe ku ev made tebeqeya ozonê bi gazên din perçe dikin. Şert û mercên pir sar ên Antarktîkayê bûne sedem ku ewrên stratosferîk ên cemserî çêbibin. Ewr wekê katalîzator ji bo reaksiyonên kîmyewî tevdigerin ku di dawiyê de dibin sedema hilweşîna ozonê. Protokola Montreal a sala 1987an belavbûna madeyên ku ozonê kêm dikin sinordar kiriye. Tê pêşbînîkirin ku qula ozon an li jor ê Antarktîkayê hêdî hêdî winda bibe ku heta salên 2060î.tê payîn ku asta ozonê vegere nirxên ku herî dawî ya ku di salên 1980î de hatine tomarkirin. Di heman demê de tenikbûna ozonê dikare di stratosferê de bibe sedema sarbûna bi qasê 6 °C ê. Sarbûn girseya cemserî xurt dike û bi vî awayî rê li ber derketina hewaya sar a nêzîkê Cemsera Başûr digire ku ev jî di encamê de girseya parzemînî ya tebeqeya qeşaya Antarktîkaya Rojhilat sar dike. Herêmên li derdora Antarktîkayê, bi taybetî nîvgirava Antarktîkayê rastî germahiyên bilindtir tên ku ev yek jî helîna qeşayê bileztir dike. Ev model destnîşan dikin ku tenikbûna ozonê û bandora vorteksa cemserî ya zêde dibe ku dibe sedema zêdebûna dirêjahiya qeşaya deryayê jî pêvajoyeke ji destpêka çavdêriya di dawiya salên 1970î ve heta sala 2014an berdewam kiriye. Ev model destnîşan dikin ku kêmbûna ozonê û bandora vorteksa cemserî ya ku zêde dibe, dibe ku ji ber sedema zêdebûna dirêjahiya qeşaya deryayê jî be ku ji dema destpêkirina çavdêriyên di dawiya salên 1970î heta sala 2014an berdewam kiriye. Ji wî demê ve rûbera qeşaya deryaya Antarktîkayê bi awayekê bilez kêm bûye. == Biyocûre == Tê dîtin piraniya cureyên li Antarktîkayê cisnê cureyên ku bi milyonan salan berê li wir jiyane ne ne. Ji ber vê yekê hatiye payîn ku ev cûre ji gelek çerxên qeşayê sax mane ku cure di demên avhewaya pir sar de li deverên germtir ên îzolekirî yên wekê deverên bi germahiya jeotermal an jî deverên ku di seranserê avhewaya sar de bê qeşa mane, sax mane. === Fauna === [[Wêne:Kaiserpinguine mit Jungen.jpg|thumb|Dîmenek ji pengûenên împerator û cûcik ên wan]] Kermêşa bêfirîn ''Belgica antarctica'', ajala herî mezin e ku bi tevahî ajaleke bejayî ya li Antarktîkayê ye ku digihîje mezinahiya 6 mm. Krîla Antarktîkayê ku di komên mezin de kom dibe, cureya bingehîn a ekosîstema [[Okyanûsa Başûr]] e û [[Organîzm|organîzmayeke]] xwarina girîng ê ajalên wekê balîna, fok, fokên pilingî, fokên bi mû, masiyên qeşayê û gelek cureyên çûkên wekê pengûen û albatrosê ye. Hinek cureyên ajalên deryayî hene û rasterast an nerasterast bi fîtoplanktonê ve girêdayî ne. [[Jiyana deryayî]] ya Antarktîkayê pengûen, balînayên şîn, orka, masiyên mezin û fokên bi mû vedihewîne. Foka Antarktîkayê di sedsalên 18 û 19an de ji ber çermê wan ji aliyê nêçîrvanên fokên ku ji Dewletên Yekbûyî û Keyaniya Yekbûyî hatine bi awayekê zêde hatine girtin. [[Foka leopar|Fokên pilingî]] di ekosîstema Antarktîkayê de nêçîrvanên herî baş in û ji bo lêgerîna xwarinê li seranserê Okyanûsa Başûr digerin. Nêzîkê 40 cureyên çûkan hene ku li Antarktîkayê an jî nêzî Antarktîkayê dîjîn ku di nav wan de cureyên petrelan, penguenan, kormoran û kevok hene. Çend cureyên çûkan ên din serdana okyanûsa li dora Antarktîkê dikin ku di nav wan de hinek ji wan ku bi gelemperî li Arktîkê dijîn hene. Pengûena împerator tekane pengûen e ku di zivistanê de li Antarktîkayê cucikê xwe dertînin; ew û pengûena Adelie ji hemî pengûen ên din dûrtir li başûr cûcik ên xwe dertînin. [[Wêne:Sterna vittata - Antarctica I.jpg|thumb|Dîmena teyrekî Antarktîkayê (Sterna vittata) li ser keştîyeke binavbûyî li Girava Enterprise sekiniye]] Di sala 2010an de hêjmara populasyona jiyana deryayî ya ku ji aliyê nêzîkê 500 lêkolîneran ve di dema sala cemserî vavneteweyî de hatiye kirin, hate weşandin. Hatiye diyarkirin ku di lêkolînê de zêdetirî 235 organîzmayên deryayî li her du herêmên cemserî yên cuda dijîn û bi vê awayê di navbera devereke bi qasê 12.000 kîlometre ye, dijîn. Ajalan mezin ên wekê hinek balîna û çûk salane vê rêwîtiyê dikin. Formên jiyanê ya biçûktir ên wekê xiyar û şemalokên azad ên avjen, di herdu okyanûsên cemser de jî têne dîtin. Faktorên ku dikarin di belavbûna wan de bibin alîkar, cûdahiyên germahiyê di navbera okyanûsa kûr ê li cemseran û ekvatorê de ne ku ji 5 °C ê zêdetir nebin û pergalên sereke yên herikînê an kemerên veguhastinên deryayî yên ku dikarin hêk û larvayan veguhezînin in. Di meha çileya sala 2025an de dabeş bûna çiyayê mezin ên cemedê A-84 (ku bi mezinahiya xwe dişibihe bajarê Şîkagoyê) ji Shela Cemeda George VI derfetek kêm peyda kiriye ku bikaranîna keştiyên binavî yên robotîk, qata deryaya di bin refikên cemed ên li ser avê de were keşifkirin. Lêkolîneran di kûrahiyên heta 1300 metreyan de ekosîstemên bi awayekê neçaverêkirî mercanên mezin, singer ên kevnar, masiyên cemedê, pîrî yên mezin ên deryayî û heta heştpê hatine dîtin, kifş kirine. Dibe ku ev ekosîstem cureyên nû yên ku bi sedsalan veşartî mane û ji aliyê herikînên okyanûs ên ku xurekê hildigirin ve hatine xwedîkirin, vedihewînin. === Flora === Di seranserê dîroka xwe de Antarktîka gelek jiyana cûreyên nebatan dîtiye. Di serdema kretasye de li parzemîn ekosîstemek fern-conifer ê serdest hebû ku di dawiya heman serdemê de veguheriye daristaneke barana nerm. Di dema neojena sartir de (17–2,5 milyon sal berê) ekosîstemeke tundrayê cihê daristanên baranê girtiye. Avhewaya Antarktîkaya îro rê nadeye ku nebatên li parzemînê zêde belav bibin. Hewaya sar ê zêde, bêwespiya axê û kêmbûna şilebûna hewayê û tîrêjên rojê mezinbûna nebatan asteng dike ku bûye sedema cûrbecûrbûna cureyan a kêm bibin û belavbûna wan kêm bibin. Floraya parzemînê bi piranî ji brîofîtan pêk dihatin ku di nav de 25 cureyên nebatên kezeba sor û 100 cureyên nebatên kevzê hebûn. Sê cureyên riwekên kulîlkdar hene ku hemî li Nîvgirava Antarktîkayê têne dîtin. Di nav van riwekan de Deschampsia antarctica (giyayê porî yê Antarktîkayê), Colobanthus quitensis ( înciyê yê Antarktîkayê) û Poa annua cureyeke ji derveyî parzemînê hatiye (giyayê şîn ê salane) hene. === Organîzmayên din === Ji 700 cureyên algeyê li Antarktîkayê hene ku nêzîkê nîvê wan fîtoplanktonên deryayî ne. Algeyê berfê yên pirreng bi taybetî di havînê de li herêmên peravê pir in. Ji ber ku av cemed digire hemî xwê ya avê (ava şor) ji avê diavêje derve û ji ber ku ev ava şor di nav depoyên ava şor de kom dibe, mîkroorganîzmayên razayî jî vedihewîne. Her wiha heta cemeda deryayê jî dikare komên ekolojîk ên bêhempa vehewîne. Dema ku qeşa dest bi helandinê dike, depoyên ava şor fireh dibin û dikarin bi hev re kanalên ava şor çêbikin û kevza di hindurê depoyan de dikarin ji nû ve şiyar bibin û heta cemidîna din ji nû ve geş bibin. Di heman demê de di ava deryayê de bakterî heta 800 mêtre di bin qeşayê de hatine dîtin. Hatiye texmînkirin ku di nav ava di bin erdê Gola Vostokê de komeke bakteriyên xwemalî heye. Hatiye texmînkirin ku hebûna jiyanê li wir argumana ihtimala jiyanê li ser heyva Jupiterê Europa zêde dike û dibe ku di bin qalikê xwe yê qeşayê de av hebe. Di avên pir alkalîn ên Gola Unterseeyê de komek ji bakteriyên ekstremofîl hatiye dîtin. Belavbûna zîndewerên pir berxwedêr ên ku li deverên wiha yê nemêvanperwer dijîn dikare argumana ji bo jiyana ji derveyî erdê di jîngehên sar û dewlemend bi metanê de hê jî zêdetir bike. === Parastina jîngehê === == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commons|Antarctica|Antarktîka}} {{Parzemîn}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Antarktîka| ]] [[Kategorî:Cîhan]] [[Kategorî:Parzemîn]] 4frkn3rodl5gwolami32bfb00xj4gd2 2091541 2091540 2026-09-04T19:01:48Z Penaber49 39672 2091541 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdanka giştî}} '''Antarktîka'''<ref>{{Îzolî, 2007|r=1138|jêgirtin=Antarktîka}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ferhenga Erdnîgarîyê (Coğrafya)|Ferhenga Erdnîgarîyê]]|paşnav=Önen|pêşnav=Abdurrahman |weşanger=Stembol: Doz|sal=2008|rûpel=36}}</ref> yan jî '''Antarktîk'''{{Çavk}} ({{Bi-la|Antarctica}}) yek ji [[parzemîn]]ên cîhanê ye ku parzemîna herî başûr ê dinyayê û parzemîna herî kêm nifûs a cîhanê ye. Parzemîn bi tevahî li başûrê çembera Antarktîkayê ye û ji aliyê [[Okyanûsa Başûr]] (ku wekê Okyanûsa Antarktîkayê jî tê zanîn) ve hatiye dorpêçkirin ku [[Cemsera Başûr]] a erdnîgarî vedihewîne. Di heman demê de Antarktîka pêncem parzemîna herî mezin ê cîhanê ye ku bi qasê ji %40 ji [[Ewropa|Ewropayê]] mezintir e û rûbera parzemînê bi qasê 14.200.000 km² rûerd (an rûqeşa) vegirtiye. Piraniya Antarktîkayê bi qata qeşayê ya Antarktîkayê ve hatiye nixumandin ku qalindahiya navînî ya qeşayê bi qasê 1,9 km ye. Antarktîka bi navînî parzemîna herî sar, herî hişke û parzemîna herî bi ba û bahoz ê cîhanê ye û parzemîn ji asta deryayê xwedî bilindahiyeke navînî ye. Antarktîka bi piranî ji çoleke cemserî pêk hatiye ku barîna salane li peravê zêdetirî 200 mm ye û berf û barana li hundirê parzemînê gelek kêm e. Qeşayên parzemîn di warê ava şîrîn de gelek dewlemend e ku nêzîkê ji %70ê rezervên ava şirîn ên cîhanê li Antarktîkayê cemedgirtî ye. Hatiye payîn ger ku qeşaya Antarktîkayê bihele, dê asta deryayê ya [[Cîhan|cîhanê]] bi qasê 60 mêtreyan bilind bibe. Her wiha Antarktîka xwediyê rekora germahiya herî nizm a pîvandî yê li ser rûyê [[Dinya (gerstêrk)|Erdê]] ye ku nizmahiya germahiya bi qasê −89.2 °C hatiye pîvandin. Germahiya herêmên peravê di havînê de dikare bi qasê 10 °C bilind bibe. Cureyên xwemaliyên ajalan kêzik, nematod, pengûen, fok û tardigrad in. Li cihên ku nebat lê hene, bi piranî bi awayê liken an kevzê ye. Refên qeşayê yên Antarktîkayê dibe ku cara yekem di sala 1820an de, di dema sefereke rûsî de ku ji aliyê Fabian Gottlieb von Bellingshausen û Mikhail Lazarev ve hatibû birêvebirin, hatine dîtin. Di dehsalên piştê seferên wan, di seferên fransî, amerîkî û brîtanî de li parzemînê lêkolînên zêdetir hatine kirin. Yekem derketina piştrastkirî ya Antarktîkayê ji aliyê tîmeke norwêcî ve di sala 1895an de pêk hatiye. Di destpêka sedsala 20an de, çend seferên navxwe yên parzemînê çêbûne. Lêkolînerên brîtanî Douglas Mawson, Edgeworth David û Alistair Mackay yekem kes bûn ku di sala 1909an de gihîştine [[Cemsera Başûr]] a manyetîkî û cemsera başûr a erdnîgarî jî yekem car di sala 1911an de lêkolînerê norwêcî Roald Amundsen gihiştiye cemserê. Ji aliyê îdarî ve Antarktîka ji aliyê nêzîkê 30 welatan ve tê birêvebirin ku hemî jî endamên sîstema peymana Antarktîkayê ya sala 1959an in. Li gorî şertên peymanê, çalakiyên leşkerî, kolandinên kanên madenê, teqînên nukleerî û avêtina bermayiyên nukleerî li Antarktîkayê qedexe ne. Geştiyarî, masîgirtin û lêkolîn çalakiyên sereke yên mirovan li Antarktîkayê û li derdora Antarktîkayê hene. Di mehên havînê de nêzîkê 5.000 kes li stasyonên lêkolînê dimînin û ev hejmar di mehên zivistanê de dadikeve 1.000 kesan. Her çiqas parzemîn dûr be jî, çalakiyên mirovan bi rêya qirêjî, guherîna avhewayê û bi rêya tenikbûna [[tebeqeya ozonê]] bandoreke neyînî li ser Antarktîkayê dihêle. Helîna qata qeşayê ya [[Antarktîkaya Rojava]] ya ku potansiyeleke nearam e, di pêşbîniyên bilindbûna [[asta deryayê]] yên di asta sedsalê de bûye sedema nezelaliyeke herî mezin û heman helîn bandorê li ser serûbinkirina gera [[Okyanûsa Başûr]] jî dike ku di dawiyê de dikare bibe sedema bandorên girîng li ser avhewaya [[Nîvkada Başûr]] û hilberîna Okyanûsa Başûr. == Etîmolojî == [[Wêne:1657 map Polus Antarcticus.jpg|thumb|Nexşeya cemserî ya herî başûrê Dinyayê]] Navê ku ji parzemînê hatiye dayîn ji peyva antarktîka hatiye ku ji peyva fransî ya navîn ''antartique'' an ''antarctique'' ('li hemberî Arktîkê') û piştre ji peyva latînî ''antarcticus'' ('li hemberî bakur') hatiye. Navê Antarktîkus ji peyvên yewnanî ἀντι- ('dij-') û ἀρκτικός (arktikos, 'ya hirçê [Ursa Major], bakur') hatiye.<ref name=":0">{{Cite book |sernav=Lettinck 2021, p. 158.}}</ref> Fîlozofê yewnanî Arîstoteles li dora 350 {{bz}} de di ''Meteorolojiyê'' de li ser "herêma Antarktîkê" nivîsandiye. Li gorî raporê, erdnîgarnasê yewnanî Marinusê ji Tîrusê ev nav di nexşeya xwe ya cîhanê ya sedsala duyem a {{pz}} de ku niha winda bûye, bi kar aniye. Nivîskarên romayî Gaius Julius Hyginus û Apuleius ji bo cemsera başûr navê yewnanî yê latînîkirî polus antarcticus bi kar anîne ku ji wir peyva fransî ya kevin ''pole antartike'' (nûjen ''pôle antarctique'')<ref>{{Cite book |sernav=Hyginus 1992, p. 176.}}</ref> ku di sala 1270an de hatiye piştrastkirin û ji wir jî peyva îngilîziya navîn pol antartik ku cara yekem di lêkolîneke ji aliyê nivîskarê îngilîzî Geoffrey Chaucer ve hatiye nivîsandin, hatiye wergirtin.<ref name=":0" /> Ramanên ewropî yên di derbarê hebûna Terra Australis ku parzemîneke berfirehê li başûrê dûr ê cîhanê ye ku ji bo hevsengî kirina axên bakurê [[Ewropa]], [[Asya]] û [[Afrîkaya Bakur]] pêk tîne, wekê têgeheke rewşenbîrî, ji kevnariya klasîk ve hebû. Ji ber vê yekê ''Terra Australis'' navê ku ji bo hemî girseyên bejayî yên hîpotetîk ên ku tê pêşniyar kirin ku li cihê ku niha tê zanîn Antarktîka heye, hatibû bikaranîn.<ref>{{Cite book |sernav=Mericq 1987, pp. 90–91: 'They published maps and charts based on the hypothesis that Tierra del Fuego was the beginning of that Terra Australis. The first person ever to have rights over these lands was Pedro Sancho de la Hoz, who received them through a special decree signed by Emperor Charles V on 24 January 1539.'}}</ref> Îdiaya hebûna axek wisa heta keşfkirina Awistralyayê ku ji aliyê ewropiyan ve hatiye keşfkirin, berdewam kiriye.<ref>{{Cite book |sernav=Scott, Hiatt & McIlroy 2012, pp. 2–3.}}</ref> Di destpêka sedsala 19an de keşifger Matthew Flinders guman li hebûna parzemîneke cuda yê li başûrê Awistralyayê (ku di wê demê wekê New Holland hatiye binavkirin) kiriye û ji ber vê yekê pêşniyar kiriye ku li cihê wê navê "Terra Australis" ji bo [[Awistralya|Awistralyayê]] were bikar anîn.<ref>{{Cite book |sernav=Cawley 2015, p. 130.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=McCrone & McPherson 2009, p. 75.}}</ref> Di sala 1824an de rayedarên kolonyal ên li Sîdneyê bi fermî navê parzemîna New Hollandê wekê Awistralya guhertine û peyva "Terra Australis" wekê referansek ji bo navê Antarktîkayê hiştine. Di dehsalên piştre de, erdnîgaran hevokên wekê "parzemîna Antarktîkayê" bi kar anîne. Wan li cihê vê navê li naveke helbestî geriyane û navên wekê ''Ultima'' û ''Antipodea'' pêşniyar kirine.<ref>{{Cite book |sernav=Cameron-Ash 2018, p. 20.}}</ref> Ji bo binavkirina parzemînê navê Antarktîka di salên 1890î de hatiye pejirandin û bikaranîna yekem ê vê navê ji aliyê kartografê skotlendî John George Bartholomew pêk hatiye.<ref>{{Cite web |url=https://digital.nls.uk/bartholomew/highlights/antarctica.html#:~:text=Edinburgh%20geographer%20and%20mapmaker%20John,since%20the%20first%20century%20AD. |sernav=Highlights from the Bartholomew Archive: The naming of Antarctica}}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Antarctica.svg|thumb|300px|Nexşeyek ku Antarktîkaya Rojhilat li rastê Çiyayên Transantarktîk û Antarktîkaya Rojava li çepê ye, nişan dide.]] Antarktîka ku bi awayekî asîmetrîk li dora cemsera başûr û bi piranî li başûrê çembera Antarktîkayê (ku yek ji pênc çemberên sereke yên firehiyê ye ku nexşeyên cîhanê nîşan didin) cih digire ku ji aliyê [[Okyanûsa Başûr]] ve hatiye dorpêçkirin. Di heman de çem ên avan li Antarktîkayê hene ku çemê herî dirêj ê parzemînê çemê Onyxê ye. Her wiha Antarktîka bi qasê 14,2 milyon km² rûber vedigire ku hema hema du car ji rûbera [[Awistralya|Awistralyayê]] mezintir e ku bi vê rûberê bûye pêncem parzemîna herî mezin ê cîhanê. Xeta perava Antarktîkayê bi qasê 18.000 km dirêj e ku ji sala 1983an vir ve çar celebên peravê li parzemînê hene ku perav ji %44ê peravê ji qeşayên avjenî, ji %38 ji dîwarên qeşayê pêk tê ku li ser keviran dimînin, ji %13 ji deverên qeşayî an jî qiraxa cemedên bilind pêk tê û ji %5ê ji parvên mayî jî ji kevirên vekirî pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |sernav=Antarctica - The World Factbook |malper=www.cia.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en |archive-date=2022-05-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220509192134/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: glaciological and geophysical folio |paşnav=Drewry |pêşnav=D. J. |weşanger=University of Cambridge, Scott Polar Research Institute |tarîx=1983 |isbn=978-0-901021-04-5 |cih=Cambridge}}</ref> Golên ku di binê qeşaya parzemînî de dimînin, bi piranî li geliyên hişk ên McMurdo an jî li gelek oazên cûda çêbûne.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> [[Gola Vostokê]] ku di bin stasyona Vostok a [[Rûsya|Rûsyayê]] de hatiye dîtin, mezintirîn gola binqeşayê ya cîhanê û yek ji mezintirîn golên cîhanê ye. Berê hatiye bawer kirin ku gol bi milyonan salan hatiye girtin lê di roja îro de zanyaran texmîn kirine ku ava golê her 13.000 sal carekê bi helandin û cemidandina hêdî ya qeşayê hatiye guhertin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=David |tarîx=2019-06-27 |sernav=Antarctica |url=https://academic.oup.com/book/62792 |kovar=OUP Academic |ziman=en |doi=10.1093/wentk/9780190641320.001.0001}}</ref> Di mehên havînan de qeşa li qiraxên golan dikare bihele û xendekên şil bi awayekê demkî çêdibin. Di heman demê de li Antarktîkayê hem golên ava şor û hem jî golên ava şirîn hene.<ref name=":1" /> [[Wêne:Mount Vinson from NW at Vinson Plateau by Christian Stangl (flickr).jpg|thumb|Dîmenek ji çiyayê Vînsonê ku li bakurê rojavayê Antarktîkayê ye û bilindeya herî bilind ê Antarktîkayê ye]] Antarktîka ji aliyê Çiyayên Transantarktîk ve hatiye dabeşkirin ku ji erdê Vîktoryayê heta [[Deryaya Rossê]] dirêj dibin ku ev her alî di nav xwe de Antarktîkaya Rojava û Antarktîkaya Rojhilat vedigirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: Earth's Own Ice World |url=https://archive.org/details/antarcticaearths0000carr |paşnav=Carroll |pêşnav=Michael |weşanger=Springer |tarîx=2018-05-16 |isbn=978-3-319-74623-4 |paşnav2=Lopes |pêşnav2=Rosaly}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ji |pêşnav=Fei |paşnav2=Gao |pêşnav2=Jinyao |paşnav3=Li |pêşnav3=Fei |paşnav4=Shen |pêşnav4=Zhongyan |paşnav5=Zhang |pêşnav5=Qiao |paşnav6=Li |pêşnav6=Yongdong |tarîx=2017-10-16 |sernav=Variations of the effective elastic thickness over the Ross Sea and Transantarctic Mountains and implications for their structure and tectonics |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0040195117302937 |kovar=Tectonophysics |cild=717 |rr=127–138 |doi=10.1016/j.tecto.2017.07.011 |issn=0040-1951}}</ref> Piraniya Antarktîkayê bi tebeqeyên qeşayê ya Antarktîkayê ve hatiye nixumandin ku bi navînî 1,9 km qalindahiya qeşayan hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fretwell |pêşnav=P. |paşnav2=Pritchard |pêşnav2=H. D. |paşnav3=Vaughan |pêşnav3=D. G. |paşnav4=Bamber |pêşnav4=J. L. |paşnav5=Barrand |pêşnav5=N. E. |paşnav6=Bell |pêşnav6=R. |paşnav7=Bianchi |pêşnav7=C. |paşnav8=Bingham |pêşnav8=R. G. |paşnav9=Blankenship |pêşnav9=D. D. |paşnav10=Casassa |pêşnav10=G. |paşnav11=Catania |pêşnav11=G. |paşnav12=Callens |pêşnav12=D. |paşnav13=Conway |pêşnav13=H. |paşnav14=Cook |pêşnav14=A. J. |paşnav15=Corr |pêşnav15=H. F. J. |tarîx=2013-02-28 |sernav=Bedmap2: improved ice bed, surface and thickness datasets for Antarctica |url=https://tc.copernicus.org/articles/7/375/2013/ |kovar=The Cryosphere |ziman=English |weşanger=Copernicus GmbH |cild=7 |hejmar=1 |rr=375–393 |doi=10.5194/tc-7-375-2013 |issn=1994-0416}}</ref> Tebeqeya qeşayê ji xeynî ji xeynî çend oazanên li geliyên hişk ên McMurdo tevahiya parzemînê nixumandine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://antarcticsun.usap.gov/science/4184/ |sernav=The Antarctic Sun: News about Antarctica - The Lost Dry Valleys of the Polar Plateau |malper=antarcticsun.usap.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en |archive-date=2022-01-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220115223943/https://antarcticsun.usap.gov/science/4184/ |url-status=dead }}</ref> Çend çemên qeşayî yên Antarktîkayê ku ber bi refên qeşayî yên Antarktîkayê ve diherikin, pêvajoyeke ku wekê dînamîkên tebeqeyên qeşayê hatine pênasekirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gfdl.noaa.gov/ice-sheet-dynamics/ |sernav=Ice Sheet Dynamics – Geophysical Fluid Dynamics Laboratory |malper=www.gfdl.noaa.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31}}</ref> Antarktîkaya Rojhilat ji Coats Land, Queen Maud Land, Enderby Land, Mac. Robertson Land, Wilkes Land û Victoria Land pêk hatiye. Ji xeynî beşek piçûk, hemî deverên parzemînê di nav nîvkada rojhilat de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctic Climate Evolution |paşnav=Florindo |pêşnav=Fabio |weşanger=Elsevier |tarîx=2008-10-10 |isbn=978-0-08-093161-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yUu-x70CZEcC |paşnav2=Siegert |pêşnav2=Martin}}</ref> Li ser û dora Antarktîkayê gelek girav hene ku piraniya wan giravên volkanîk in û li gorî pîvanên jeolojîk pir ciwan in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://figshare.utas.edu.au/articles/journal_contribution/Origin_and_evolution_of_the_sub-Antarctic_islands_the_foundation/24483391 |sernav=Quilty, Patrick Gerard |malper=figshare.utas.edu.au |roja-gihiştinê=2026-08-31 |doi=10.26749/rstpp.141.1.35}}</ref> Îstîsnayên herî berbiçav giravên [[deşta Kerguelenê]] ne ku girava herî kevin li dora 40 milyon sal berê niha çêbûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Olierook |pêşnav=Hugo K. H. |paşnav2=Jourdan |pêşnav2=Fred |paşnav3=Merle |pêşnav3=Renaud E. |paşnav4=Timms |pêşnav4=Nicholas E. |paşnav5=Kusznir |pêşnav5=Nick |paşnav6=Muhling |pêşnav6=Janet R. |tarîx=2016-04-15 |sernav=Bunbury Basalt: Gondwana breakup products or earliest vestiges of the Kerguelen mantle plume? |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0012821X1630019X |kovar=Earth and Planetary Science Letters |cild=440 |rr=20–32 |doi=10.1016/j.epsl.2016.02.008 |issn=0012-821X}}</ref> Girê Vinson a li çiyayên Ellsworthê bi bilindahiya 4.892 mêtreyê bilindeya herî bilind ê Antarktîkayê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hall Ball Kiwi Mountaineers From Mount Cook To Everest |paşnav=Monteath |pêşnav=Colin |weşanger=Cloudcap |tarîx=1997 |isbn=978-0-938567-42-4 |url=https://www.worldcat.org/title/38585390 |oclc=38585390}}</ref> Çiyayê Erebusa li Girava Rossê volkana herî başûrî ya cîhanê ye û her roj nêzîkê 10 caran diteqe. Xweliya ji teqînên volkanîk 300 kîlometre dûrî kratera volkanîk hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/48987684 |sernav=Antarctica : an encyclopedia from Abbott ice shelf to zooplankton {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en}}</ref> Delîlên hejmareke mezin ji volkanan di bin qeşayê de hene ku ger asta çalakiyê bilind bibe, dibe ku ji bo tebeqeya qeşayê xetereyek çêbike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: Earth's Own Ice World |url=https://archive.org/details/antarcticaearths0000carr |paşnav=Carroll |pêşnav=Michael |weşanger=Springer |tarîx=2018-05-16 |isbn=978-3-319-74623-4 |paşnav2=Lopes |pêşnav2=Rosaly}}</ref> Qubeya qeşayê ya bi navê Dome Argus li Antarktîkaya Rojhilat e ku bi qasê bilindahiya 4.091 metreyan bilind ew û qada qeşayê ya herî bilind ê Antarktîkayê ye. Ev gir yek ji cihên herî sar û hişk ên cîhanê ye ku germahî ya li vir heya −90 °C ê dadikeve û barîna salane jî bi qasê 1-3 sm ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica And The Arctic Circle, A Geographic Encyclopedia Of The Earth's Polar Regions |tarîx=2014-04-01 |url=http://archive.org/details/antarctica-and-the-arctic-circle-2-volumes-a-geographic-encyclopedia-of-the-earths-polar-regions}}</ref> == Dîroka jeolojîk == Ji dawiya serdema meoproterozoîkê heta serdema kretasyeyê, Antarktîka beşek ji superparzemîna [[Gondwana|Gondwanayê]] bû û parzemîn bi pêvajoya tevgerên Antarktîkaya îro ji ber ku Gondwana hêdî hêdî ji hev perçe bûye, li dora 183 milyon sal berê îro ava bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctic News Clips |weşanger=National Science Foundation |tarîx=1995 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=HcTrAAAAMAAJ&pg=PA109}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> Di demek dirêj a serdema fanerozoyîkê de Antarktîka xwedî avhewayek tropîkal ê nerm bû û ew bi daristanên berfireh nixumandî bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Klages |pêşnav=Johann P. |paşnav2=Salzmann |pêşnav2=Ulrich |paşnav3=Bickert |pêşnav3=Torsten |paşnav4=Hillenbrand |pêşnav4=Claus-Dieter |paşnav5=Gohl |pêşnav5=Karsten |paşnav6=Kuhn |pêşnav6=Gerhard |paşnav7=Bohaty |pêşnav7=Steven M. |paşnav8=Titschack |pêşnav8=Jürgen |paşnav9=Müller |pêşnav9=Juliane |paşnav10=Frederichs |pêşnav10=Thomas |paşnav11=Bauersachs |pêşnav11=Thorsten |paşnav12=Ehrmann |pêşnav12=Werner |paşnav13=van de Flierdt |pêşnav13=Tina |paşnav14=Pereira |pêşnav14=Patric Simões |paşnav15=Larter |pêşnav15=Robert D. |tarîx=2020 |sernav=Temperate rainforests near the South Pole during peak Cretaceous warmth |url=https://www.nature.com/articles/s41586-020-2148-5 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=580 |hejmar=7801 |rr=81–86 |doi=10.1038/s41586-020-2148-5 |issn=1476-4687}}</ref> === Serdema paleozoyîkê (539–252 milyon sal berê) === [[Wêne:Glossopteris sp. (fossil leaf) (Permian; Antarctica) 1 (49063572172) (cropped).jpg|thumb|300px|Ji serdema permeya Antarktîkayê pelgeke ''Glossopteris sp.'' yê]] Germbûna berdewam bûye sedem ku piraniya Gondwanayê ziwa bibe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Vegetation of Antarctica Through Geological Time |paşnav=Cantrill |pêşnav=David J. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012-11-22 |isbn=978-0-521-85598-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=sOGH4xaioRUC |paşnav2=Poole |pêşnav2=Imogen}}</ref> Di serdema triyasiyê de Antarktîka ji aliyê cûreyeke giyayên bi tov (pteridosperms) ve serdest bû ku ji cinsê Dicroidiumê bûn ku wekê daran mezin dibûn. Florayên din ên triasiyê ginkgophytes, sîkadofites, darên konîfer û sphenopsid bûn. Tetrapod (ajaleke çar ling) cara yekem di serdema triyasiya destpêkê de li Antarktîkayê hatine dîtin û fosîlên herî kevn ên naskirî di formasyona fremouw a çiyayên Transantarktîkê de hatine dîtin. Sînapsîd (ku wekê "xijendeyên mîna memikdaran" jî têne zanîn) cureyên wekê Lystrosaurus di nav de hebû û di serdema triyasiya destpêkê de zêde bûn. Nîvgirava Antarktîkayê di serdema jurasiyê de (206 heta 146 milyon sal berê) dest bi avakirina xwe kiriye. Afrîka di serdema jurasiyê li de dora 160 milyon sal berê ji Antarktîkayê dabeş bûye û piştre jî di serdema kretasiya destpêkê de nîvgirava Hindistanê (nêzîkî 125 milyon sal berê) ji heman parzemînan dabeş bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rolland |pêşnav=Yann |paşnav2=Bernet |pêşnav2=Matthias |paşnav3=van der Beek |pêşnav3=Peter |paşnav4=Gautheron |pêşnav4=Cécile |paşnav5=Duclaux |pêşnav5=Guillaume |paşnav6=Bascou |pêşnav6=Jérôme |paşnav7=Balvay |pêşnav7=Mélanie |paşnav8=Héraudet |pêşnav8=Laura |paşnav9=Sue |pêşnav9=Christian |paşnav10=Ménot |pêşnav10=René-Pierre |tarîx=2019-01-15 |sernav=Late Paleozoic Ice Age glaciers shaped East Antarctica landscape |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0012821X18306460 |kovar=Earth and Planetary Science Letters |cild=506 |rr=123–133 |doi=10.1016/j.epsl.2018.10.044 |issn=0012-821X}}</ref> Piştê kêmbûna qeşayê di nîvê duyem ê serdema permiyana destpêkê de, erd ji aliyê glossopterids (komeke nebatan a tovkirî ya nemabûyî ya bê xizmên zindî) ve serdest bû ku nebata herî berbiçav Glossopteris bû ku dareke wekê ku di axên tijî av de şîn dibe, hatiye şîrove kirin ku depoyên komirê yên berfireh çêkirine. Nebatên din ên ku di dema Permiyeyê de li Antarktîkayê hatine dîtin ''Cordaitales'', ''sphenopsids'', ''ferns'' û ''lycophytes'' in.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Vegetation of Antarctica Through Geological Time |paşnav=Cantrill |pêşnav=David J. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012-11-22 |isbn=978-0-521-85598-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=sOGH4xaioRUC |paşnav2=Poole |pêşnav2=Imogen}}</ref> Di dawiya serdema permiyeyê de avhewa li ser piraniya [[Gondwana|Gondwanayê]] hişktir û germtir bûye û ekosîstemên daristanên ''glossopteridan'' wekê beşek ji bûyera tunebûna permî-triyasî hilweşiyane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Past Antarctica: Paleoclimatology and Climate Change |paşnav=Franganillo |pêşnav=Marc Oliva i |weşanger=Elsevier Science & Technology |tarîx=2020 |isbn=978-0-12-817925-3 |paşnav2=Fernandez |pêşnav2=Jesus Ruiz}}</ref> Di serdema paleozoyîkê de ti delîl tinene ku nîşan bide ka tetrapod li Antarktîkê jiyane an na.<ref name=":2">{{Cite web |url=https://pubs.usgs.gov/of/2007/1047/ea/of2007-1047ea047.pdf |sernav=Collinson, James; William R., Hammer (2007). Migration of Triassic tetrapods to Antarctica (PDF). 10th International Symposium on Antarctic Earth Sciences.}}</ref> === Serdema mezozoîkê (252–66 milyon sal berê) === {{Multiple image | width = 150 | image1 = Opening of western Indian Ocean 150 Ma.png | image2 = Opening of South Atlantic 126 Ma.png | image3 = Opening of South Atlantic 83 Ma.png | footer = Perçebûna suoerparzemîna Gondwanayê; li dora 150 milyon sal berê (wêneya 1em), li dora 126 milyon sal berê (wêneya 2em) û li dora 83 milyon sal berê (wêneya 3em) |}} Germbûna berdewam piraniya Gondwanayê zuwa kiriye. Di serdema triyasiyê de, Antarktîka ji aliyê fernên tovkirî (pteridosperms) ve serdest bû ku beşek cinsê dicroidium bûn ku wekê daran mezin dibûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Icehouse to hothouse: floral turnover, the Permian–Triassic crisis and Triassic vegetation |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012 |rr=105–160 |isbn=978-0-521-85598-3 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Cantrill |pêşnavê-edîtor=David J. |url=https://www.cambridge.org/core/books/vegetation-of-antarctica-through-geological-time/icehouse-to-hothouse-floral-turnover-the-permiantriassic-crisis-and-triassic-vegetation/2A62935F027160A42A76FDD1199FA5C3 |paşnavê-edîtor2=Poole |pêşnavê-edîtor2=Imogen |doi=10.1017/CBO9781139024990.004}}</ref> Florayên din ên serdema triyasiyê ginkgophytes, sîkadofît, konîfer û sphenopsîdan bûn. Tetrapod cara yekem di serdema triyasiya destpêkê de li Antarktîkayê hatine dîtin û fosîlên herî kevn ên naskirî di formasyona fremouw a [[Rêzeçiyayên Transantarktîk|çiyayên Transantarktîkê]] de hatin dîtin.<ref name=":2" /> Sînapsîd (ku wekî "xijendeyên mîna memikan" jî têne zanîn) cureyên wek ''Lystrosaurus'' vedihewîne û di serdema triyasiya destpêkê de gelek zêdetir bûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Early Evolutionary History of the Synapsida |paşnav=Kammerer |pêşnav=Christian F. |weşanger=Springer London, Limited |tarîx=2013 |isbn=978-94-007-6841-3 |paşnav2=Angielczyk |pêşnav2=Kenneth D. |paşnav3=Fröbisch |pêşnav3=Jörg}}</ref> Nîvgirava Antarktîkayê di serdema jurasiyê de (206 heta 146 milyon sal berê) dest bi avakirina xwe kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Birkenmajer |pêşnav=K. |tarîx=1994 |sernav=Evolution of the Pacific margin of the northern Antarctic Peninsula: an overview |url=https://link.springer.com/10.1007/BF00210547 |kovar=Geologische Rundschau |ziman=en |cild=83 |hejmar=2 |rr=309–321 |doi=10.1007/BF00210547 |issn=0016-7835}}</ref> Afrîka di serdema jurayê de li dora 160 milyon sal berê ji Antarktîkayê dabeş bûye û piştre di derdema kretasye ya destpêkê de (dora 125 milyon sal berê) [[nîvgirava Hindistanê]] ji hev dabeş bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Gaina |pêşnav=Carmen |paşnav2=Müller |pêşnav2=R. Dietmar |paşnav3=Brown |pêşnav3=Belinda |paşnav4=Ishihara |pêşnav4=Takemi |paşnav5=Ivanov |pêşnav5=Sergey |tarîx=2007-07-01 |sernav=Breakup and early seafloor spreading between India and Antarctica |url=https://doi.org/10.1111/j.1365-246X.2007.03450.x |kovar=Geophysical Journal International |cild=170 |hejmar=1 |rr=151–169 |doi=10.1111/j.1365-246X.2007.03450.x |issn=0956-540X}}</ref> Darên ginkgo, konîfer, Bennettitale, nebatên poçikê hespan, fern û sikad di wê demê de pir bûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Vegetation of Antarctica Through Geological Time |paşnav=Cantrill |pêşnav=David J. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012-11-22 |isbn=978-0-521-85598-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=sOGH4xaioRUC |paşnav2=Poole |pêşnav2=Imogen}}</ref> Nêzîkê 80 milyon sal berê nebatên kulîlkdar bûne komên nebatan ên herî cihêreng ên li ser parzemînê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Barreda |pêşnav=Viviana D. |paşnav2=Palazzesi |pêşnav2=Luis |paşnav3=Olivero |pêşnav3=Eduardo B. |tarîx=2019 |sernav=When flowering plants ruled Antarctica: evidence from Cretaceous pollen grains |url=https://nph.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/nph.15823 |kovar=New Phytologist |ziman=en |cild=223 |hejmar=2 |rr=1023–1030 |doi=10.1111/nph.15823 |issn=0028-646X}}</ref> Her çiqas darên behîvê yên başûr (Nothofagus) ber bi dawiya kretasyeyê ve berbiçav bin jî li Antarktîkaya Rojava daristanên pelderzî di seranserê serdema kretasyeyê de (146–66 milyon sal berê) de serdest bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Crame |pêşnav=J. A. |tarîx=1989 |sernav=Origins and evolution of the Antarctic biota: an introduction |url=https://www.lyellcollection.org/doi/10.1144/GSL.SP.1989.047.01.01 |kovar=Geological Society, London, Special Publications |ziman=en |cild=47 |hejmar=1 |rr=1–8 |doi=10.1144/GSL.SP.1989.047.01.01 |issn=0305-8719}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the Antarctic |paşnav=Riffenburgh |pêşnav=Beau |weşanger=Routledge |tarîx=2006-10-25 |isbn=978-1-135-87866-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_mUPEAAAQBAJ}}</ref> Her çiqas tenê çend cinsên dînezorên Antarktîkayê (Cryolophosaurus û Glacialisaurus, ji Formasyona Hanson a serdema jurasiya destpêka çiyayên Transantarktîkê<ref>{{Cite web |url=http://www.app.pan.pl/archive/published/app52/app52-657.pdf |sernav=Anatomy of a basal sauropodomorph dinosaur from the Early Jurassic Hanson Formation of Antarctica}}</ref> û Antarctopelta, Trinisaura, Morrosaurus û Imperobator ji kretasya dereng a nîvgirava Antarktîkayê) hatine vegotin, Ammonît li deryayên li derdora Antarktîkayê pir belav bûn û dînezor jî hebûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Coria |pêşnav=Rodolfo A. |paşnav2=Moly |pêşnav2=Juan J. |paşnav3=Reguero |pêşnav3=Marcelo |paşnav4=Santillana |pêşnav4=Sergio |paşnav5=Marenssi |pêşnav5=Sergio |tarîx=2013-04-01 |sernav=A new ornithopod (Dinosauria; Ornithischia) from Antarctica |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0195667112001784 |kovar=Cretaceous Research |cild=41 |rr=186–193 |doi=10.1016/j.cretres.2012.12.004 |issn=0195-6671}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rozadilla |pêşnav=Sebastián |paşnav2=Agnolin |pêşnav2=Federico L. |paşnav3=Novas |pêşnav3=Fernando E. |paşnav4=Aranciaga Rolando |pêşnav4=Alexis M. |paşnav5=Motta |pêşnav5=Matías J. |paşnav6=Lirio |pêşnav6=Juan M. |paşnav7=Isasi |pêşnav7=Marcelo P. |tarîx=2016-01-01 |sernav=A new ornithopod (Dinosauria, Ornithischia) from the Upper Cretaceous of Antarctica and its palaeobiogeographical implications |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0195667115300677 |kovar=Cretaceous Research |cild=57 |rr=311–324 |doi=10.1016/j.cretres.2015.09.009 |issn=0195-6671}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ely |pêşnav=Ricardo C. |paşnav2=Case |pêşnav2=Judd A. |tarîx=2019-09-01 |sernav=Phylogeny of a new gigantic paravian (Theropoda; Coelurosauria; Maniraptora) from the Upper Cretaceous of James Ross Island, Antarctica |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0195667118300120 |kovar=Cretaceous Research |cild=101 |rr=1–16 |doi=10.1016/j.cretres.2019.04.003 |issn=0195-6671}}</ref> === Serdema senozoyîkê (66–10 milyon sal berê) === [[Wêne:Eocene-Paleocene-circumpolar.svg|thumb|Pêkhatina herika çerxa derdorî ya Antarktîkayê ji perçebûna dawî ya pira bejahî ya Antarktîkayê]] Di destpêka serdema paleojenê de girêdana pira bejahî ya pira Antarktîkayê, Antartîkayê bi Amerîkaya Başûr û her wiha bi başûrê rojhilatê Awistralyayê ve berdewam kiriye. Fauna ji formasyona La Mesetaya li nîvgirava Antarktîkayê ku dîroka wê vedigere serdema eosenê, pir dişibihe faunayên wekhev ên Amerîkaya Başûr ku ajalên wekê ajalên bi kîsik (marsupials), xenarthran, lîtoptern û ungulatesê bi sim û her wiha gondwanatheres û dibe ku meridiolestidans hebûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=History of Terrestrial Mammals in South America: How South American Mammalian Fauna Changed from the Mesozoic to Recent Times |paşnav=Defler |pêşnav=Thomas |weşanger=Springer |tarîx=2018-12-19 |isbn=978-3-319-98449-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-HWADwAAQBAJ}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Gelfo |pêşnav=Javier N. |paşnav2=Goin |pêşnav2=Francisco |paşnav3=Bauzá |pêşnav3=Nicolá |paşnav4=Reguero |pêşnav4=Marcelo |tarîx=2019-09-01 |sernav=The fossil record of Antarctic land mammals: commented review and hypotheses for future research |url=https://www.researchgate.net/publication/337086325_The_fossil_record_of_Antarctic_land_mammals_commented_review_and_hypotheses_for_future_research |kovar=researchgate.net |rr=274–292 |doi=10.13679/j.advps.2019.0021}}</ref> Hatiye texmînkirin ku ajalên bi kîsik di destpêka eosenê de ji Amerîkaya Başûr bi rêya Antarktîkayê belavê Awistralyayê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Eldridge |pêşnav=Mark D B |paşnav2=Beck |pêşnav2=Robin M D |paşnav3=Croft |pêşnav3=Darin A |paşnav4=Travouillon |pêşnav4=Kenny J |paşnav5=Fox |pêşnav5=Barry J |tarîx=2019-05-23 |sernav=An emerging consensus in the evolution, phylogeny, and systematics of marsupials and their fossil relatives (Metatheria) |url=https://doi.org/10.1093/jmammal/gyz018 |kovar=Journal of Mammalogy |cild=100 |hejmar=3 |rr=802–837 |doi=10.1093/jmammal/gyz018 |issn=0022-2372}}</ref> Nêzîkê 53 milyon sal berê Awistralya û Gîneya Nû ji Antarktîkayê veqetiyane û deriyê Tazmanyayê vebûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ball |pêşnav=Philip |paşnav2=Eagles |pêşnav2=Graeme |paşnav3=Ebinger |pêşnav3=Cynthia |paşnav4=McClay |pêşnav4=Ken |paşnav5=Totterdell |pêşnav5=Jennifer |tarîx=2013 |sernav=The spatial and temporal evolution of strain during the separation of Australia and Antarctica |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/ggge.20160 |kovar=Geochemistry, Geophysics, Geosystems |ziman=en |cild=14 |hejmar=8 |rr=2771–2799 |doi=10.1002/ggge.20160 |issn=1525-2027}}</ref> Modelên erdnîgariya Antarktîkayê nîşan didin ku ev herikîn û her wiha çerxa paşvegerê ya xwedî kirinê ji ber kêmbûna asta CO₂yê çêbûye û bûye sedema afirandina qeşayên piçûk û qeşayên mayînde yên cemserî.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=England |pêşnav=Matthew H. |paşnav2=Hutchinson |pêşnav2=David K. |paşnav3=Santoso |pêşnav3=Agus |paşnav4=Sijp |pêşnav4=Willem P. |tarîx=2017-08-01 |sernav=Ice–Atmosphere Feedbacks Dominate the Response of the Climate System to Drake Passage Closure |url=https://journals.ametsoc.org/view/journals/clim/30/15/jcli-d-15-0554.1.xml |kovar=Journal of Climate |cild=30 |hejmar=15 |rr=5775–5790 |doi=10.1175/JCLI-D-15-0554.1 |issn=0894-8755}}</ref> Her ku asta CO₂yê zêdetir kêm bûye, qeşayê dest bi berfirehbûneke bilez kiriye û cihê daristanên ku heta wê demê Antarktîkayê vedişartin girtiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=DeConto |pêşnav=Robert M. |paşnav2=Pollard |pêşnav2=David |tarîx=2003 |sernav=Rapid Cenozoic glaciation of Antarctica induced by declining atmospheric CO2 |url=https://www.nature.com/articles/nature01290 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=421 |hejmar=6920 |rr=245–249 |doi=10.1038/nature01290 |issn=1476-4687}}</ref> Ekosîstemên tundrayê li Antarktîkayê heta 14 û 10 milyon sal berê niha hebûna xwe berdewam kirine û piştre sarbûna zêdetir bûye sedema tunekirina van tundrayan.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ashworth |pêşnav=Allan C. |paşnav2=Erwin |pêşnav2=Terry L. |tarîx=2016 |sernav=Antarctotrechus balli sp. n. (Carabidae, Trechini): the first ground beetle from Antarctica |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5126512/ |kovar=ZooKeys |hejmar=635 |rr=109–122 |doi=10.3897/zookeys.635.10535 |issn=1313-2989 |pmc=5126512 |pmid=27917060}}</ref> === Serdema hemdem === Her çiqas jeolojiya Antarktîkayê bi piranî ji aliyê qeşaya parzemînî ve hatibe veşartin jî, parzemîn dikare bi teknîkên wekê ji hestkirina ji dûr ve, radara ku di bin erdê de derbas dibe û wêneyên satelîtê werin lêkolîn kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pour |pêşnav=Amin Beiranvand |paşnav2=Park |pêşnav2=Yongcheol |paşnav3=Park |pêşnav3=Tae-Yoon S. |paşnav4=Hong |pêşnav4=Jong Kuk |paşnav5=Hashim |pêşnav5=Mazlan |paşnav6=Woo |pêşnav6=Jusun |paşnav7=Ayoobi |pêşnav7=Iman |tarîx=2018-06-01 |sernav=Regional geology mapping using satellite-based remote sensing approach in Northern Victoria Land, Antarctica |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S187396521730107X |kovar=Polar Science |cild=16 |rr=23–46 |doi=10.1016/j.polar.2018.02.004 |issn=1873-9652}}</ref> Ji aliyê jeolojîk ve, Antarktîkaya Rojava pir dişibihe Andên Amerîkaya Başûr.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Antarctica and the southern oceans |paşnav=Stonehouse |pêşnav=B. |weşanger=J. Wiley |tarîx=2002 |isbn=978-0-471-98665-2 |cih=Chichester, West Sussex, England, Hoboken, NJ |kesên-din=Bernard Stonehouse |url=https://www.worldcat.org/title/50285217 |oclc=50285217}}</ref> Nîvgirava Antarktîkayê bi bilindbûna jeolojîk û veguherîna sedîmentên binê deryayê ku veguheriye kevirên metamorfîk, çêbûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Tectonic setting and evolution of the James Ross Basin, northern Antarctic Peninsula |paşnav=Elliot |pêşnav=David H. |weşanger=Geological Society of America |tarîx=1988-01-01 |rr=0 |isbn=978-0-8137-1169-0 |paşnavê-edîtor=Feldmann |pêşnavê-edîtor=Rodney M. |url=https://doi.org/10.1130/MEM169-p541 |paşnavê-edîtor2=Woodburne |pêşnavê-edîtor2=Michael O. |doi=10.1130/MEM169-p541}}</ref> Antarktîkaya Rojava bi yekbûna çend plakayên parzemînî çêbûye ku di encamê de hejmarek rêzeçiyayên li herêmê çêbûne ku rêzeçiyayên herî berbiçav çiyayên Ellsworthê bûn. Hebûna sîstema rift a Antarktîkaya Rojava bûye sedema volkanîzma li ser sinorê di navbera Antarktîkaya Rojava û Rojhilat de û her wiha bûye sedema çêbûna çiyayên Transantarktîkê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> Antarktîka Rojhilat ji aliyê jeolojîk ve devereke pirreng e. Avabûna Antarktîka Rojhilat di serdema arkeyî (4.000 –2.500 milyon sal berê) de dest pê kiriye û di serdema kambriyê de rawestiyaye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctic Marine Geology |paşnav=Anderson |pêşnav=J. B. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-521-13168-1}}</ref> Herêm li ser kratoneke kevirî hatiye avakirin ku bingeha mertala prekambriyê ava kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> Li ser bingehê komir û kevirên qûmê, kevirên kilsinî û şêl hene ku di serdemên devonî û jurasiyê de hatine danîn ku çiyayên Transantarktîkê çêbikin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Chapter 2 The Geology and Geomorphology of Antarctica |weşanger=Elsevier |tarîx=1987-01-01 |rr=7–42 |cild=16 |paşnavê-edîtor=Campbell |pêşnavê-edîtor=I. B. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0166248108701508 |series=Developments in Soil Science |paşnavê-edîtor2=Claridge |pêşnavê-edîtor2=G. G. C. |doi=10.1016/S0166-2481(08)70150-8}}</ref> Li deverên peravê çiyayên wekê rêzeçiyayê Shackletonê û Vîktorya Land û hinek şikestekên tektonîk çêbûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Paxman |pêşnav=Guy J. G. |paşnav2=Jamieson |pêşnav2=Stewart S. R. |paşnav3=Ferraccioli |pêşnav3=Fausto |paşnav4=Bentley |pêşnav4=Michael J. |paşnav5=Forsberg |pêşnav5=Rene |paşnav6=Ross |pêşnav6=Neil |paşnav7=Watts |pêşnav7=Anthony B. |paşnav8=Corr |pêşnav8=Hugh F. J. |paşnav9=Jordan |pêşnav9=Tom A. |tarîx=2017 |sernav=Uplift and tilting of the Shackleton Range in East Antarctica driven by glacial erosion and normal faulting |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/2016JB013841 |kovar=Journal of Geophysical Research: Solid Earth |ziman=en |cild=122 |hejmar=3 |rr=2390–2408 |doi=10.1002/2016JB013841 |issn=2169-9356}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Salvini |pêşnav=Francesco |paşnav2=Brancolini |pêşnav2=Giuliano |paşnav3=Busetti |pêşnav3=Martina |paşnav4=Storti |pêşnav4=Fabrizio |paşnav5=Mazzarini |pêşnav5=Francesco |paşnav6=Coren |pêşnav6=Franco |tarîx=1997 |sernav=Cenozoic geodynamics of the Ross Sea region, Antarctica: Crustal extension, intraplate strike-slip faulting, and tectonic inheritance |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1029/97JB01643 |kovar=Journal of Geophysical Research: Solid Earth |ziman=en |cild=102 |hejmar=B11 |rr=24669–24696 |doi=10.1029/97JB01643 |issn=2156-2202}}</ref> Komir cara yekem li Antarktîkayê li nêzîkê çiyayên Beardmoreyê ji aliyê Frank Wild ve di sefera Nimrod de di sala 1907an de hatiye tomar kirin û tê zanîn ku komirê pileya nizm li gelek deverên çiyayên Transantarktîkê heye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> Çiyayên prens Charles depoyên hesinê vedihewînin û li Deryaya Rossê jî qadên neftê û gaza xwezayî hene.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Times |pêşnav=Walter Sullivan Special to The New York |tarîx=1976-12-19 |sernav=Soviet Team Finds a ‘Mountain of Iron’ in Antarctica |url=https://www.nytimes.com/1976/12/19/archives/soviet-team-finds-a-mountain-of-iron-in-antarctica.html |roja-gihiştinê=2026-09-02 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331}}</ref> == Avhewa == [[Wêne:Fryxellsee Opt.jpg|thumb|Dîmenek ji qeşaya şîn ku gola Fryxell a li qirax ên çiyayên Transantarktîkê nixumandiye]] Antarktîka parzemîna herî sar, parzemîna herî bi bahoz û parzemîna herî hişk ê Dinyayê ye.<ref name=":3">{{Cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |sernav=Antarctica |roja-gihiştinê=2026-09-01 |archive-date=2022-05-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220509192134/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |url-status=dead }}</ref> Li nêzîkê peravên parzemînê, germahî di havînê de dikare ji 10 °C ê derbas bibe û di mehên zivistanê de heya -40 °C dadikeve. Li ser deverên bilind ên navendî, germahî di mehên havînê de dikare heya -30 °C dakeve û di mehên zivistanê de jî germahiya heman deverê heya -80 °C ê dadikeve. Germahiya hewayê ya xwezayî ya herî nizm a ku li ser Erdê hatiye tomarkirin di 21ê tîrmeha sala 1983an de li stasyona Vostok a Rûsyayê li Antarktîkayê bi qasê -89.2 °C hatiye tomarkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Turner |pêşnav=John |paşnav2=Anderson |pêşnav2=Phil |paşnav3=Lachlan-Cope |pêşnav3=Tom |paşnav4=Colwell |pêşnav4=Steve |paşnav5=Phillips |pêşnav5=Tony |paşnav6=Kirchgaessner |pêşnav6=Amélie |paşnav7=Marshall |pêşnav7=Gareth J. |paşnav8=King |pêşnav8=John C. |paşnav9=Bracegirdle |pêşnav9=Tom |paşnav10=Vaughan |pêşnav10=David G. |paşnav11=Lagun |pêşnav11=Victor |paşnav12=Orr |pêşnav12=Andrew |tarîx=2009 |sernav=Record low surface air temperature at Vostok station, Antarctica |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1029/2009JD012104 |kovar=Journal of Geophysical Research: Atmospheres |ziman=en |cild=114 |hejmar=D24 |doi=10.1029/2009JD012104 |issn=2156-2202}}</ref> Di sala 2010an de bi rêya satelîta germahiyeke hewayê germahiya parzemînê bi qasê −94.7 °C hatiye tomar kirin lêbelê dibe ku ji ev rêje ji sermaya li ser rûyê erdê bi bandor bûye ku li bilindahiya 2 mêtre li jorê rûyê erdê nehatiye tomar kirin ku ji bo tomarên fermî yên germahiya hewayê tê xwestin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.usatoday.com/story/weather/2013/12/10/antarctica-cold-record/3950019/ |sernav=Antarctica records unofficial coldest temperature ever |malper=USA TODAY |roja-gihiştinê=2026-09-02 |ziman=en-US |paşnav=Rice |pêşnav=Doyle}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.antarctica.gov.au/about-antarctica/weather-and-climate/weather/ |sernav=Antarctic weather – Australian Antarctic Program |malper=www.antarctica.gov.au |tarîx=2019-02-18 |roja-gihiştinê=2026-09-02 |ziman=en}}</ref> Ji ber ku piraniya Antarktîkayê ji asta deryayê ji 3.000 mêtre bilindtir e, Antarktîka ji herêma Arktîkê sartir e. Germahiya Okyanûsa Arktîkê bi rêya qeşaya deryayê ya Arktîkê ber bi parzemînê ve hatiye veguhastin û bi awayê hewaya li herêma Arktîkê nerm dibe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Climatology |paşnav=Rohli |weşanger=Jones & Bartlett Learning |tarîx=2017-06-05 |isbn=978-1-284-11998-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=umokDwAAQBAJ |paşnav2=Vega |pêşnav2=Anthony J.}}</ref> Antarktîka çoleke cemserî ye ku barîna parzemînê kêm e. Parzemîn salane bi navînî nêzîkê 150 mm av werdigire ku bi piranî bi awayê şilopeyê ye. Deverên navxweyî hişktir e û di tevahiya salê herî zêde bi qasê 50 mm baran werdigire lê herêmên peravê bi gelemperî ji 200 mm zêdetir baran werdigirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Climatology |paşnav=Rohli |weşanger=Jones & Bartlett Learning |tarîx=2017-06-05 |isbn=978-1-284-11998-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=umokDwAAQBAJ |paşnav2=Vega |pêşnav2=Anthony J.}}</ref> Li çend deverên qeşaya şîn, ba û sublîmasyon ji berfa ku dibare zêdetir berfê radike. Li geliyên hişk, heman bandor li ser bingehek kevirî çêdibe ku dibe sedema jîngeheke bêber û hişk.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fountain |pêşnav=Andrew G. |paşnav2=Nylen |pêşnav2=Thomas H. |paşnav3=Monaghan |pêşnav3=Andrew |paşnav4=Basagic |pêşnav4=Hassan J. |paşnav5=Bromwich |pêşnav5=David |tarîx=2010 |sernav=Snow in the McMurdo Dry Valleys, Antarctica |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/joc.1933 |kovar=International Journal of Climatology |ziman=en |cild=30 |hejmar=5 |rr=633–642 |doi=10.1002/joc.1933 |issn=1097-0088}}</ref> === Cudahiyên herêmî === Antarktîkaya Rojhilat ji ber bilindahiya xwe ya bilind ve ji Antarktîkaya Rojava sartir e. Eniyên hewayê bi zêde derbasê deverên navendî yên parzemînê nabin ku ev jî dibe sedem ku navenda parzemînê sar û hişk bimînin û dibe sedema ku bayên deverê bi leza nerm bimînin. Barîna berfa li beşa perava Antarktîkayê barîneke pir gelemperî ye ku li wir di nav 48 demjimêran de berf dikare bi qasê 1.22 mêtreyê bibare. Li qiraxa parzemînê, bayên katabatîk ên bihêz ên ji platoya cemserî pir caran bi hêza bahozê çêdibin. Di mehên havînê de ji ber ku her roj 24 demjimêrên tîrêjên rojê li wir tên wergirtin, li Cemsera Başûr ji ekvatorê zêdetir tîrêjên rojê digihîjin rûyê erdê.<ref name=":3" /> === Guherîna avhewayê === [[Wêne:20201210 Antarctica ice mass variation - NASA GRACE-en.svg|thumb|Guherîna navînî ya girseya qeşaya Antarktîkê ku ji sala 2002an vir ve salane bi qasî 100 milyar ton e]] Tevê devera xwe yê îzolekirî, Antarktîka di dehsalên dawî de ji ber belavbûna gazên serayê, germ bûye û hinek ji beşên qeşayên xwe winda kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singh |pêşnav=Hansi A. |paşnav2=Polvani |pêşnav2=Lorenzo M. |tarîx=2020-10-08 |sernav=Low Antarctic continental climate sensitivity due to high ice sheet orography |url=https://www.nature.com/articles/s41612-020-00143-w |kovar=npj Climate and Atmospheric Science |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=3 |hejmar=1 |rr=39 |doi=10.1038/s41612-020-00143-w |issn=2397-3722}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Casado |pêşnav=Mathieu |paşnav2=Hébert |pêşnav2=Raphaël |paşnav3=Faranda |pêşnav3=Davide |paşnav4=Landais |pêşnav4=Amaelle |tarîx=2023 |sernav=The quandary of detecting the signature of climate change in Antarctica |url=https://www.nature.com/articles/s41558-023-01791-5 |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=13 |hejmar=10 |rr=1082–1088 |doi=10.1038/s41558-023-01791-5 |issn=1758-6798}}</ref> Antarktîkaya Rojava ji sala 1950an heta sala 2000an di heyamên dehsalan de ji 0,1 °C zêdetir germ bûye û nîvgirava Antarktîkayê ya ku li ber çavan e ji nîvê sedsala 20an vir ve bi qasê 3 °C germ bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://discoveringantarctica.org.uk/climate-change/impacts-of-climate-change/ |sernav=Impacts of climate change |malper=Discovering Antarctica |roja-gihiştinê=2026-09-02 |ziman=en-GB}}</ref> Antarktîkaya Rojhilat ku li gorî Antarktîkaya Rojava sar e û avhewaya deverê sekan (stabîl) heta salên 2000î germahî nîşan nedaye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Clem |pêşnav=Kyle R. |paşnav2=Fogt |pêşnav2=Ryan L. |paşnav3=Turner |pêşnav3=John |paşnav4=Lintner |pêşnav4=Benjamin R. |paşnav5=Marshall |pêşnav5=Gareth J. |paşnav6=Miller |pêşnav6=James R. |paşnav7=Renwick |pêşnav7=James A. |tarîx=2020 |sernav=Record warming at the South Pole during the past three decades |url=https://www.nature.com/articles/s41558-020-0815-z |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=10 |hejmar=8 |rr=762–770 |doi=10.1038/s41558-020-0815-z |issn=1758-6798}}</ref> Li dora Antarktîkayê, Okyanûsa Başûr ji her okyanûseke din zêdetir germahiya okyanûsê kişandiye û li kûrahiyên bi qasê 2.000 mêtreyan germbûneke berbiçav çêbûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bourgeois |pêşnav=Timothée |paşnav2=Goris |pêşnav2=Nadine |paşnav3=Schwinger |pêşnav3=Jörg |paşnav4=Tjiputra |pêşnav4=Jerry F. |tarîx=2022-01-17 |sernav=Stratification constrains future heat and carbon uptake in the Southern Ocean between 30°S and 55°S |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8764023/ |kovar=Nature Communications |cild=13 |hejmar=1 |rr=340 |doi=10.1038/s41467-022-27979-5 |issn=2041-1723 |pmc=8764023 |pmid=35039511}}</ref> Li dora Antarktîka Rojava, okyanûs ji sala 1955an vir ve bi qasê 1 °C germ bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://discoveringantarctica.org.uk/climate-change/impacts-of-climate-change/ |sernav=Impacts of climate change |malper=Discovering Antarctica |roja-gihiştinê=2026-09-02 |ziman=en-GB}}</ref> Germbûna [[Okyanûsa Başûr]] a li dora Antarktîkayê bûye sedema qelsbûn an jî hilweşîna refikên qeşayên ku li derveyî qeşayan digeriyan û hevsengiya wan pêk dianiyan. Her çiqas perê qeşayên Antarktîkaya Rojhilat ku berdewam dike ku li hundirê welêt qeşayê zêde bike jî gelek cemedên peravê giraniya xwe winda dikin û paşve dikişin ku ev jî dibe sedema windabûna giştî ya qeşayên li seranserê Antarktîkayê.<ref name=":4">{{Cite web |url=https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/downloads/report/IPCC_AR6_WGI_Chapter09.pdf |sernav=Chapter 9: Ocean, Cryosphere and Sea Level Change}}</ref> Hatiye payîn ku heta sala 2100an ku windabûna qeşaya li Antarktîkayê bi qasê 11 santî metreyan bilindbûna asta deryayê ya gerdûnî zêde bike.<ref name=":4" /> Bi germbûna zêdetir re îhtimala bêîstîqrariyê pir zêdetir dibe û dikare bilindbûna asta deryayê ya gerdûnî ya sedsala 21ê du caran zêdetir bike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bamber |pêşnav=Jonathan L. |paşnav2=Oppenheimer |pêşnav2=Michael |paşnav3=Kopp |pêşnav3=Robert E. |paşnav4=Aspinall |pêşnav4=Willy P. |paşnav5=Cooke |pêşnav5=Roger M. |tarîx=2019-06-04 |sernav=Ice sheet contributions to future sea-level rise from structured expert judgment |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6561295/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=116 |hejmar=23 |rr=11195–11200 |doi=10.1073/pnas.1817205116 |issn=1091-6490 |pmc=6561295 |pmid=31110015}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Horton |pêşnav=Benjamin P. |paşnav2=Khan |pêşnav2=Nicole S. |paşnav3=Cahill |pêşnav3=Niamh |paşnav4=Lee |pêşnav4=Janice S. H. |paşnav5=Shaw |pêşnav5=Timothy A. |paşnav6=Garner |pêşnav6=Andra J. |paşnav7=Kemp |pêşnav7=Andrew C. |paşnav8=Engelhart |pêşnav8=Simon E. |paşnav9=Rahmstorf |pêşnav9=Stefan |tarîx=2020-05-08 |sernav=Estimating global mean sea-level rise and its uncertainties by 2100 and 2300 from an expert survey |url=https://www.nature.com/articles/s41612-020-0121-5 |kovar=npj Climate and Atmospheric Science |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=3 |hejmar=1 |rr=18 |doi=10.1038/s41612-020-0121-5 |issn=2397-3722}}</ref> Ava heliyayî ya nû ya ji qeşayê ava binê Antarktîkayê ya şor firk dike û şaneya jêrîn a gera serûbinkirina Okyanûsa Başûr (SOOC) qels dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Silvano |pêşnav=Alessandro |paşnav2=Rintoul |pêşnav2=Stephen Rich |paşnav3=Peña-Molino |pêşnav3=Beatriz |paşnav4=Hobbs |pêşnav4=William Richard |paşnav5=van Wijk |pêşnav5=Esmee |paşnav6=Aoki |pêşnav6=Shigeru |paşnav7=Tamura |pêşnav7=Takeshi |paşnav8=Williams |pêşnav8=Guy Darvall |tarîx=2018 |sernav=Freshening by glacial meltwater enhances melting of ice shelves and reduces formation of Antarctic Bottom Water |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5906079/ |kovar=Science Advances |cild=4 |hejmar=4 |rr=eaap9467 |doi=10.1126/sciadv.aap9467 |issn=2375-2548 |pmc=5906079 |pmid=29675467}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pan |pêşnav=Xianliang L. |paşnav2=Li |pêşnav2=Bofeng F. |paşnav3=Watanabe |pêşnav3=Yutaka W. |tarîx=2022-01-10 |sernav=Intense ocean freshening from melting glacier around the Antarctica during early twenty-first century |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8748732/ |kovar=Scientific Reports |cild=12 |hejmar=1 |rr=383 |doi=10.1038/s41598-021-04231-6 |issn=2045-2322 |pmc=8748732 |pmid=35013425}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/downloads/report/IPCC_AR6_WGI_Chapter09.pdf |sernav=Chapter 9: Ocean, Cryosphere and Sea Level Change}}</ref> Her çiqas bandorên tevahî tê payîn ku di nav çend sedsalan de çêbibin jî, li gorî hinek lêkolînan, hilweşîna tevahî ya SOOCê dikare di navbera 1.7 °C û 3 °C germbûna gerdûnî de çêbike. Ev barîna kêm ê li nîvkada başûr û barîna zêde yê li nîvkada bakur, dibe sedema kêmbûna masîgirî ya li Okyanûsa Başûr û hilweşîna potansiyel a hinek ekosîstemên deryayî vedigire.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2023-03-29 |sernav='Dramatic' changes to Southern Ocean by 2050 likened to The Day After Tomorrow plot |url=https://www.abc.net.au/news/2023-03-30/dramatic-south-ocean-circulation-changes-study/102154690 |roja-gihiştinê=2026-09-03 |xebat=ABC News |ziman=en-AU}}</ref> Her çiqas gelek cureyên Antarktîkayê nehatibin keşifkirin jî, zêdebûna flora Antarktîkayê ya belgekirî heye û ji u bo parastina jîngeheke guncavê faunayên mezin ên wekê pengûenan zehmetî hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roland |pêşnav=Thomas P. |paşnav2=Bartlett |pêşnav2=Oliver T. |paşnav3=Charman |pêşnav3=Dan J. |paşnav4=Anderson |pêşnav4=Karen |paşnav5=Hodgson |pêşnav5=Dominic A. |paşnav6=Amesbury |pêşnav6=Matthew J. |paşnav7=Maclean |pêşnav7=Ilya |paşnav8=Fretwell |pêşnav8=Peter T. |paşnav9=Fleming |pêşnav9=Andrew |tarîx=2024 |sernav=Sustained greening of the Antarctic Peninsula observed from satellites |url=https://www.nature.com/articles/s41561-024-01564-5 |kovar=Nature Geoscience |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=17 |hejmar=11 |rr=1121–1126 |doi=10.1038/s41561-024-01564-5 |issn=1752-0908}}</ref> Helandina erdên cemed girtî dibe ku ji bo erdên bê cemed bibe sedema gazên serayê û qirêjiya cemedgirtî ya berê ku bi helandinê re derdikeve holê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Potapowicz |pêşnav=Joanna |paşnav2=Szumińska |pêşnav2=Danuta |paşnav3=Szopińska |pêşnav3=Małgorzata |paşnav4=Polkowska |pêşnav4=Żaneta |tarîx=2019-02-15 |sernav=The influence of global climate change on the environmental fate of anthropogenic pollution released from the permafrost: Part I. Case study of Antarctica |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S004896971833612X |kovar=Science of The Total Environment |cild=651 |rr=1534–1548 |doi=10.1016/j.scitotenv.2018.09.168 |issn=0048-9697}}</ref> Germbûna Antarktîkayê û guhertinên têkildar di gera Okyanûsa Başûr de dikarin bandorê li şêwazên avhewayê yên li hinek deverên Afrîkayê jî bikin ku dikare bandor li barîna herêmî û guherîna germahiyê bike.<ref>{{Cite book |sernav=Meredith, M. P.; et al. (2025). Antarctica and the Earth System. Routledge. pp. 1–18.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Trisos, C. H.; et al. (2022). Climate Change 2022: Impacts, Adaptation and Vulnerability. Cambridge University Press. pp. 1285–1455.}}</ref> Ger germahî ji asta sala 2020an 2 °C kêmtir nebe, ihtimal heye ku qata qeşayê ya Antarktîkaya Rojava bi tevahî bihele.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lau |pêşnav=Sally C. Y. |paşnav2=Wilson |pêşnav2=Nerida G. |paşnav3=Golledge |pêşnav3=Nicholas R. |paşnav4=Naish |pêşnav4=Tim R. |paşnav5=Watts |pêşnav5=Phillip C. |paşnav6=Silva |pêşnav6=Catarina N. S. |paşnav7=Cooke |pêşnav7=Ira R. |paşnav8=Allcock |pêşnav8=A. Louise |paşnav9=Mark |pêşnav9=Felix C. |paşnav10=Linse |pêşnav10=Katrin |paşnav11=Strugnell |pêşnav11=Jan M. |tarîx=2023-12-22 |sernav=Genomic evidence for West Antarctic Ice Sheet collapse during the Last Interglacial |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.ade0664 |kovar=Science |weşanger=American Association for the Advancement of Science |cild=382 |hejmar=6677 |rr=1384–1389 |doi=10.1126/science.ade0664}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Naughten |pêşnav=Kaitlin A. |paşnav2=Holland |pêşnav2=Paul R. |paşnav3=De Rydt |pêşnav3=Jan |tarîx=2023 |sernav=Unavoidable future increase in West Antarctic ice-shelf melting over the twenty-first century |url=https://www.nature.com/articles/s41558-023-01818-x |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=13 |hejmar=11 |rr=1222–1228 |doi=10.1038/s41558-023-01818-x |issn=1758-6798}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Garbe |pêşnav=Julius |paşnav2=Albrecht |pêşnav2=Torsten |paşnav3=Levermann |pêşnav3=Anders |paşnav4=Donges |pêşnav4=Jonathan F. |paşnav5=Winkelmann |pêşnav5=Ricarda |tarîx=2020 |sernav=The hysteresis of the Antarctic Ice Sheet |url=https://www.nature.com/articles/s41586-020-2727-5 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=585 |hejmar=7826 |rr=538–544 |doi=10.1038/s41586-020-2727-5 |issn=1476-4687}}</ref> Hatiye payîn ku windabûna vê qata qeşayê heye bi tevahî ji holê rabe ev pêvajo bi qasê 500 û 13.000 sal berxwe bide.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-09-03 |ziman=en |doi=10.1126/science.abn7950}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://climatetippingpoints.info/2022/09/09/climate-tipping-points-reassessment-explainer/ |sernav=Exceeding 1.5°C global warming could trigger multiple climate tipping points – paper explainer |malper=climatetippingpoints.info |tarîx=2022-09-09 |roja-gihiştinê=2026-09-03 |ziman=en |paşnav=dvdmckay}}</ref> Ger qeşaya bilind hilweşe dibe ku asta deryayê bi qasê 3,3 mêtre bilind bibe û bi helandina qeşayên li ser çiyayan qeşayên bilind jî dibe ku asta deryayê bi qasê 4,3 metreyan bilind bike.<ref>{{Cite web |url=https://www.the-cryosphere.net/7/375/2013/tc-7-375-2013.pdf |sernav=Bedmap2: improved ice bed, surface and thickness datasets for Antarctica}}</ref> Qata qeşaya Antarktîkaya Rojhilat ku li gorî deverên qeşayî yên din gelek aram e tenê dikare bi qasê 0,5 mête heta 0,9 mêtreyê asta deryayê bilind bike ku ev jî beşek piçûk ê ji bilind bûna 53,3 mêtreyan e ku di tevahiya helandina qata qeşayê de pêk tê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Crotti |pêşnav=Ilaria |paşnav2=Quiquet |pêşnav2=Aurélien |paşnav3=Landais |pêşnav3=Amaelle |paşnav4=Stenni |pêşnav4=Barbara |paşnav5=Wilson |pêşnav5=David J. |paşnav6=Severi |pêşnav6=Mirko |paşnav7=Mulvaney |pêşnav7=Robert |paşnav8=Wilhelms |pêşnav8=Frank |paşnav9=Barbante |pêşnav9=Carlo |paşnav10=Frezzotti |pêşnav10=Massimo |tarîx=2022-09-10 |sernav=Wilkes subglacial basin ice sheet response to Southern Ocean warming during late Pleistocene interglacials |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9464198/ |kovar=Nature Communications |cild=13 |hejmar=1 |rr=5328 |doi=10.1038/s41467-022-32847-3 |issn=2041-1723 |pmc=9464198 |pmid=36088458}}</ref> Ji ber ku germahiya gerdûnî li dora 3°C zêde bûye, deverên xeternak ên wekê Hewza Wilkes û Hewza Aurora dibe ku di nav 2.000 salan de bimînin di bin avê de<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-09-03 |ziman=en |doi=10.1126/science.abn7950}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://climatetippingpoints.info/2022/09/09/climate-tipping-points-reassessment-explainer/ |sernav=Exceeding 1.5°C global warming could trigger multiple climate tipping points – paper explainer |malper=climatetippingpoints.info |tarîx=2022-09-09 |roja-gihiştinê=2026-09-03 |ziman=en |paşnav=dvdmckay}}</ref> û dibe ku li van deveran bilindbûna asta deryayê bigihîje 6,4 metreyan.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pan |pêşnav=Linda |paşnav2=Powell |pêşnav2=Evelyn M. |paşnav3=Latychev |pêşnav3=Konstantin |paşnav4=Mitrovica |pêşnav4=Jerry X. |paşnav5=Creveling |pêşnav5=Jessica R. |paşnav6=Gomez |pêşnav6=Natalya |paşnav7=Hoggard |pêşnav7=Mark J. |paşnav8=Clark |pêşnav8=Peter U. |tarîx=2021 |sernav=Rapid postglacial rebound amplifies global sea level rise following West Antarctic Ice Sheet collapse |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8087405/ |kovar=Science Advances |cild=7 |hejmar=18 |rr=eabf7787 |doi=10.1126/sciadv.abf7787 |issn=2375-2548 |pmc=8087405 |pmid=33931453}}</ref> === Tenikbûna tebeqeya ozonê === [[Wêne:NASA and NOAA Announce Ozone Hole is a Double Record Breaker.png|thumb|Wêneya qula herî mezin a di tebeqeya ozonê de ku di meha îlona sala 2006an de hatiye tomarkirin]] Zanyaran ji salên 1970an vir ve li ser qata ozona di atmosfera li jor ê Antarktîkayê lêkolîn dikin. Di sala 1985an de zanyarên brîtanî li ser daneyên ku wan li stasyona lêkolîn a Halley ya li ser çemê cemeda Brunt berhev kiribûn dixebitin, wan qadeke mezin a bi rêjeya ozonê ya nizm li ser Antarktîkayê keşiv kirine. 'Qula tebeqeya ozonê' hema hema tevahiya parzemînê vedigire û di meha îlona sala 2006an de gihîştiye asta xwe ya herî mezin ku bûyera herî dirêj a mayînde ye, di sala 2020an de pêk hatiye. Ev tenikbûna tebeqeya ozonê ji ber belavbûna klorofluorokarbon û halonên di atmosferê de çêdibe ku ev made tebeqeya ozonê bi gazên din perçe dikin. Şert û mercên pir sar ên Antarktîkayê bûne sedem ku ewrên stratosferîk ên cemserî çêbibin. Ewr wekê katalîzator ji bo reaksiyonên kîmyewî tevdigerin ku di dawiyê de dibin sedema hilweşîna ozonê. Protokola Montreal a sala 1987an belavbûna madeyên ku ozonê kêm dikin sinordar kiriye. Tê pêşbînîkirin ku qula ozon an li jor ê Antarktîkayê hêdî hêdî winda bibe ku heta salên 2060î.tê payîn ku asta ozonê vegere nirxên ku herî dawî ya ku di salên 1980î de hatine tomarkirin. Di heman demê de tenikbûna ozonê dikare di stratosferê de bibe sedema sarbûna bi qasê 6 °C ê. Sarbûn girseya cemserî xurt dike û bi vî awayî rê li ber derketina hewaya sar a nêzîkê Cemsera Başûr digire ku ev jî di encamê de girseya parzemînî ya tebeqeya qeşaya Antarktîkaya Rojhilat sar dike. Herêmên li derdora Antarktîkayê, bi taybetî nîvgirava Antarktîkayê rastî germahiyên bilindtir tên ku ev yek jî helîna qeşayê bileztir dike. Ev model destnîşan dikin ku tenikbûna ozonê û bandora vorteksa cemserî ya zêde dibe ku dibe sedema zêdebûna dirêjahiya qeşaya deryayê jî pêvajoyeke ji destpêka çavdêriya di dawiya salên 1970î ve heta sala 2014an berdewam kiriye. Ev model destnîşan dikin ku kêmbûna ozonê û bandora vorteksa cemserî ya ku zêde dibe, dibe ku ji ber sedema zêdebûna dirêjahiya qeşaya deryayê jî be ku ji dema destpêkirina çavdêriyên di dawiya salên 1970î heta sala 2014an berdewam kiriye. Ji wî demê ve rûbera qeşaya deryaya Antarktîkayê bi awayekê bilez kêm bûye. == Biyocûre == Tê dîtin piraniya cureyên li Antarktîkayê cisnê cureyên ku bi milyonan salan berê li wir jiyane ne ne. Ji ber vê yekê hatiye payîn ku ev cûre ji gelek çerxên qeşayê sax mane ku cure di demên avhewaya pir sar de li deverên germtir ên îzolekirî yên wekê deverên bi germahiya jeotermal an jî deverên ku di seranserê avhewaya sar de bê qeşa mane, sax mane. === Fauna === [[Wêne:Kaiserpinguine mit Jungen.jpg|thumb|Dîmenek ji pengûenên împerator û cûcik ên wan]] Kermêşa bêfirîn ''Belgica antarctica'', ajala herî mezin e ku bi tevahî ajaleke bejayî ya li Antarktîkayê ye ku digihîje mezinahiya 6 mm. Krîla Antarktîkayê ku di komên mezin de kom dibe, cureya bingehîn a ekosîstema [[Okyanûsa Başûr]] e û [[Organîzm|organîzmayeke]] xwarina girîng ê ajalên wekê balîna, fok, fokên pilingî, fokên bi mû, masiyên qeşayê û gelek cureyên çûkên wekê pengûen û albatrosê ye. Hinek cureyên ajalên deryayî hene û rasterast an nerasterast bi fîtoplanktonê ve girêdayî ne. [[Jiyana deryayî]] ya Antarktîkayê pengûen, balînayên şîn, orka, masiyên mezin û fokên bi mû vedihewîne. Foka Antarktîkayê di sedsalên 18 û 19an de ji ber çermê wan ji aliyê nêçîrvanên fokên ku ji Dewletên Yekbûyî û Keyaniya Yekbûyî hatine bi awayekê zêde hatine girtin. [[Foka leopar|Fokên pilingî]] di ekosîstema Antarktîkayê de nêçîrvanên herî baş in û ji bo lêgerîna xwarinê li seranserê Okyanûsa Başûr digerin. Nêzîkê 40 cureyên çûkan hene ku li Antarktîkayê an jî nêzî Antarktîkayê dîjîn ku di nav wan de cureyên petrelan, penguenan, kormoran û kevok hene. Çend cureyên çûkan ên din serdana okyanûsa li dora Antarktîkê dikin ku di nav wan de hinek ji wan ku bi gelemperî li Arktîkê dijîn hene. Pengûena împerator tekane pengûen e ku di zivistanê de li Antarktîkayê cucikê xwe dertînin; ew û pengûena Adelie ji hemî pengûen ên din dûrtir li başûr cûcik ên xwe dertînin. [[Wêne:Sterna vittata - Antarctica I.jpg|thumb|Dîmena teyrekî Antarktîkayê (Sterna vittata) li ser keştîyeke binavbûyî li Girava Enterprise sekiniye]] Di sala 2010an de hêjmara populasyona jiyana deryayî ya ku ji aliyê nêzîkê 500 lêkolîneran ve di dema sala cemserî vavneteweyî de hatiye kirin, hate weşandin. Hatiye diyarkirin ku di lêkolînê de zêdetirî 235 organîzmayên deryayî li her du herêmên cemserî yên cuda dijîn û bi vê awayê di navbera devereke bi qasê 12.000 kîlometre ye, dijîn. Ajalan mezin ên wekê hinek balîna û çûk salane vê rêwîtiyê dikin. Formên jiyanê ya biçûktir ên wekê xiyar û şemalokên azad ên avjen, di herdu okyanûsên cemser de jî têne dîtin. Faktorên ku dikarin di belavbûna wan de bibin alîkar, cûdahiyên germahiyê di navbera okyanûsa kûr ê li cemseran û ekvatorê de ne ku ji 5 °C ê zêdetir nebin û pergalên sereke yên herikînê an kemerên veguhastinên deryayî yên ku dikarin hêk û larvayan veguhezînin in. Di meha çileya sala 2025an de dabeş bûna çiyayê mezin ên cemedê A-84 (ku bi mezinahiya xwe dişibihe bajarê Şîkagoyê) ji Shela Cemeda George VI derfetek kêm peyda kiriye ku bikaranîna keştiyên binavî yên robotîk, qata deryaya di bin refikên cemed ên li ser avê de were keşifkirin. Lêkolîneran di kûrahiyên heta 1300 metreyan de ekosîstemên bi awayekê neçaverêkirî mercanên mezin, singer ên kevnar, masiyên cemedê, pîrî yên mezin ên deryayî û heta heştpê hatine dîtin, kifş kirine. Dibe ku ev ekosîstem cureyên nû yên ku bi sedsalan veşartî mane û ji aliyê herikînên okyanûs ên ku xurekê hildigirin ve hatine xwedîkirin, vedihewînin. === Flora === Di seranserê dîroka xwe de Antarktîka gelek jiyana cûreyên nebatan dîtiye. Di serdema kretasye de li parzemîn ekosîstemek fern-conifer ê serdest hebû ku di dawiya heman serdemê de veguheriye daristaneke barana nerm. Di dema neojena sartir de (17–2,5 milyon sal berê) ekosîstemeke tundrayê cihê daristanên baranê girtiye. Avhewaya Antarktîkaya îro rê nadeye ku nebatên li parzemînê zêde belav bibin. Hewaya sar ê zêde, bêwespiya axê û kêmbûna şilebûna hewayê û tîrêjên rojê mezinbûna nebatan asteng dike ku bûye sedema cûrbecûrbûna cureyan a kêm bibin û belavbûna wan kêm bibin. Floraya parzemînê bi piranî ji brîofîtan pêk dihatin ku di nav de 25 cureyên nebatên kezeba sor û 100 cureyên nebatên kevzê hebûn. Sê cureyên riwekên kulîlkdar hene ku hemî li Nîvgirava Antarktîkayê têne dîtin. Di nav van riwekan de Deschampsia antarctica (giyayê porî yê Antarktîkayê), Colobanthus quitensis ( înciyê yê Antarktîkayê) û Poa annua cureyeke ji derveyî parzemînê hatiye (giyayê şîn ê salane) hene. === Organîzmayên din === Ji 700 cureyên algeyê li Antarktîkayê hene ku nêzîkê nîvê wan fîtoplanktonên deryayî ne. Algeyê berfê yên pirreng bi taybetî di havînê de li herêmên peravê pir in. Ji ber ku av cemed digire hemî xwê ya avê (ava şor) ji avê diavêje derve û ji ber ku ev ava şor di nav depoyên ava şor de kom dibe, mîkroorganîzmayên razayî jî vedihewîne. Her wiha heta cemeda deryayê jî dikare komên ekolojîk ên bêhempa vehewîne. Dema ku qeşa dest bi helandinê dike, depoyên ava şor fireh dibin û dikarin bi hev re kanalên ava şor çêbikin û kevza di hindurê depoyan de dikarin ji nû ve şiyar bibin û heta cemidîna din ji nû ve geş bibin. Di heman demê de di ava deryayê de bakterî heta 800 mêtre di bin qeşayê de hatine dîtin. Hatiye texmînkirin ku di nav ava di bin erdê Gola Vostokê de komeke bakteriyên xwemalî heye. Hatiye texmînkirin ku hebûna jiyanê li wir argumana ihtimala jiyanê li ser heyva Jupiterê Europa zêde dike û dibe ku di bin qalikê xwe yê qeşayê de av hebe. Di avên pir alkalîn ên Gola Unterseeyê de komek ji bakteriyên ekstremofîl hatiye dîtin. Belavbûna zîndewerên pir berxwedêr ên ku li deverên wiha yê nemêvanperwer dijîn dikare argumana ji bo jiyana ji derveyî erdê di jîngehên sar û dewlemend bi metanê de hê jî zêdetir bike. === Parastina jîngehê === Yekem peymana navneteweyî ji bo parastina biyolojîk a cihêrengiya Antarktîkayê di sala 1964an de hatiye pejirandin. Masîgirtina zêde ya populasyona krîl (ajalek e ku di ekosîstema Antarktîkayê de roleke mezin dilîze) bûye sedem ku rayedar rêziknameyên li ser masîgiriyê derxînin. Peymana parastina çavkaniyên zindî yên deryayî yên Antarktîkayê, peymaneke navneteweyî ye ku di sala 1980an de ket meriyetê ku masîgiriyê bi rêk û pêk dike û bi yekê xaye dike ku têkiliyên ekolojîk biparêze. Tevê van rêziknameyan jî, masîgirtina neqanûnî, bi taybetî ya masiyê diranan ê Patagonian ê pir biqîmet ku li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê wekê levreşa Şîlî tê firotin wekê pirsgirêke dimîne. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commons|Antarctica|Antarktîka}} {{Parzemîn}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Antarktîka| ]] [[Kategorî:Cîhan]] [[Kategorî:Parzemîn]] a58406y9fz2kiqps4yaaod7v6gg7yhq 2091550 2091541 2026-09-04T20:51:16Z Penaber49 39672 2091550 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdanka giştî}} '''Antarktîka'''<ref>{{Îzolî, 2007|r=1138|jêgirtin=Antarktîka}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ferhenga Erdnîgarîyê (Coğrafya)|Ferhenga Erdnîgarîyê]]|paşnav=Önen|pêşnav=Abdurrahman |weşanger=Stembol: Doz|sal=2008|rûpel=36}}</ref> yan jî '''Antarktîk'''{{Çavk}} ({{Bi-la|Antarctica}}) yek ji [[parzemîn]]ên cîhanê ye ku parzemîna herî başûr ê dinyayê û parzemîna herî kêm nifûs a cîhanê ye. Parzemîn bi tevahî li başûrê çembera Antarktîkayê ye û ji aliyê [[Okyanûsa Başûr]] (ku wekê Okyanûsa Antarktîkayê jî tê zanîn) ve hatiye dorpêçkirin ku [[Cemsera Başûr]] a erdnîgarî vedihewîne. Di heman demê de Antarktîka pêncem parzemîna herî mezin ê cîhanê ye ku bi qasê ji %40 ji [[Ewropa|Ewropayê]] mezintir e û rûbera parzemînê bi qasê 14.200.000 km² rûerd (an rûqeşa) vegirtiye. Piraniya Antarktîkayê bi qata qeşayê ya Antarktîkayê ve hatiye nixumandin ku qalindahiya navînî ya qeşayê bi qasê 1,9 km ye. Antarktîka bi navînî parzemîna herî sar, herî hişke û parzemîna herî bi ba û bahoz ê cîhanê ye û parzemîn ji asta deryayê xwedî bilindahiyeke navînî ye. Antarktîka bi piranî ji çoleke cemserî pêk hatiye ku barîna salane li peravê zêdetirî 200 mm ye û berf û barana li hundirê parzemînê gelek kêm e. Qeşayên parzemîn di warê ava şîrîn de gelek dewlemend e ku nêzîkê ji %70ê rezervên ava şirîn ên cîhanê li Antarktîkayê cemedgirtî ye. Hatiye payîn ger ku qeşaya Antarktîkayê bihele, dê asta deryayê ya [[Cîhan|cîhanê]] bi qasê 60 mêtreyan bilind bibe. Her wiha Antarktîka xwediyê rekora germahiya herî nizm a pîvandî yê li ser rûyê [[Dinya (gerstêrk)|Erdê]] ye ku nizmahiya germahiya bi qasê −89.2 °C hatiye pîvandin. Germahiya herêmên peravê di havînê de dikare bi qasê 10 °C bilind bibe. Cureyên xwemaliyên ajalan kêzik, nematod, pengûen, fok û tardigrad in. Li cihên ku nebat lê hene, bi piranî bi awayê liken an kevzê ye. Refên qeşayê yên Antarktîkayê dibe ku cara yekem di sala 1820an de, di dema sefereke rûsî de ku ji aliyê Fabian Gottlieb von Bellingshausen û Mikhail Lazarev ve hatibû birêvebirin, hatine dîtin. Di dehsalên piştê seferên wan, di seferên fransî, amerîkî û brîtanî de li parzemînê lêkolînên zêdetir hatine kirin. Yekem derketina piştrastkirî ya Antarktîkayê ji aliyê tîmeke norwêcî ve di sala 1895an de pêk hatiye. Di destpêka sedsala 20an de, çend seferên navxwe yên parzemînê çêbûne. Lêkolînerên brîtanî Douglas Mawson, Edgeworth David û Alistair Mackay yekem kes bûn ku di sala 1909an de gihîştine [[Cemsera Başûr]] a manyetîkî û cemsera başûr a erdnîgarî jî yekem car di sala 1911an de lêkolînerê norwêcî Roald Amundsen gihiştiye cemserê. Ji aliyê îdarî ve Antarktîka ji aliyê nêzîkê 30 welatan ve tê birêvebirin ku hemî jî endamên sîstema peymana Antarktîkayê ya sala 1959an in. Li gorî şertên peymanê, çalakiyên leşkerî, kolandinên kanên madenê, teqînên nukleerî û avêtina bermayiyên nukleerî li Antarktîkayê qedexe ne. Geştiyarî, masîgirtin û lêkolîn çalakiyên sereke yên mirovan li Antarktîkayê û li derdora Antarktîkayê hene. Di mehên havînê de nêzîkê 5.000 kes li stasyonên lêkolînê dimînin û ev hejmar di mehên zivistanê de dadikeve 1.000 kesan. Her çiqas parzemîn dûr be jî, çalakiyên mirovan bi rêya qirêjî, guherîna avhewayê û bi rêya tenikbûna [[tebeqeya ozonê]] bandoreke neyînî li ser Antarktîkayê dihêle. Helîna qata qeşayê ya [[Antarktîkaya Rojava]] ya ku potansiyeleke nearam e, di pêşbîniyên bilindbûna [[asta deryayê]] yên di asta sedsalê de bûye sedema nezelaliyeke herî mezin û heman helîn bandorê li ser serûbinkirina gera [[Okyanûsa Başûr]] jî dike ku di dawiyê de dikare bibe sedema bandorên girîng li ser avhewaya [[Nîvkada Başûr]] û hilberîna Okyanûsa Başûr. == Etîmolojî == [[Wêne:1657 map Polus Antarcticus.jpg|thumb|Nexşeya cemserî ya herî başûrê Dinyayê]] Navê ku ji parzemînê hatiye dayîn ji peyva antarktîka hatiye ku ji peyva fransî ya navîn ''antartique'' an ''antarctique'' ('li hemberî Arktîkê') û piştre ji peyva latînî ''antarcticus'' ('li hemberî bakur') hatiye. Navê Antarktîkus ji peyvên yewnanî ἀντι- ('dij-') û ἀρκτικός (arktikos, 'ya hirçê [Ursa Major], bakur') hatiye.<ref name=":0">{{Cite book |sernav=Lettinck 2021, p. 158.}}</ref> Fîlozofê yewnanî Arîstoteles li dora 350 {{bz}} de di ''Meteorolojiyê'' de li ser "herêma Antarktîkê" nivîsandiye. Li gorî raporê, erdnîgarnasê yewnanî Marinusê ji Tîrusê ev nav di nexşeya xwe ya cîhanê ya sedsala duyem a {{pz}} de ku niha winda bûye, bi kar aniye. Nivîskarên romayî Gaius Julius Hyginus û Apuleius ji bo cemsera başûr navê yewnanî yê latînîkirî polus antarcticus bi kar anîne ku ji wir peyva fransî ya kevin ''pole antartike'' (nûjen ''pôle antarctique'')<ref>{{Cite book |sernav=Hyginus 1992, p. 176.}}</ref> ku di sala 1270an de hatiye piştrastkirin û ji wir jî peyva îngilîziya navîn pol antartik ku cara yekem di lêkolîneke ji aliyê nivîskarê îngilîzî Geoffrey Chaucer ve hatiye nivîsandin, hatiye wergirtin.<ref name=":0" /> Ramanên ewropî yên di derbarê hebûna Terra Australis ku parzemîneke berfirehê li başûrê dûr ê cîhanê ye ku ji bo hevsengî kirina axên bakurê [[Ewropa]], [[Asya]] û [[Afrîkaya Bakur]] pêk tîne, wekê têgeheke rewşenbîrî, ji kevnariya klasîk ve hebû. Ji ber vê yekê ''Terra Australis'' navê ku ji bo hemî girseyên bejayî yên hîpotetîk ên ku tê pêşniyar kirin ku li cihê ku niha tê zanîn Antarktîka heye, hatibû bikaranîn.<ref>{{Cite book |sernav=Mericq 1987, pp. 90–91: 'They published maps and charts based on the hypothesis that Tierra del Fuego was the beginning of that Terra Australis. The first person ever to have rights over these lands was Pedro Sancho de la Hoz, who received them through a special decree signed by Emperor Charles V on 24 January 1539.'}}</ref> Îdiaya hebûna axek wisa heta keşfkirina Awistralyayê ku ji aliyê ewropiyan ve hatiye keşfkirin, berdewam kiriye.<ref>{{Cite book |sernav=Scott, Hiatt & McIlroy 2012, pp. 2–3.}}</ref> Di destpêka sedsala 19an de keşifger Matthew Flinders guman li hebûna parzemîneke cuda yê li başûrê Awistralyayê (ku di wê demê wekê New Holland hatiye binavkirin) kiriye û ji ber vê yekê pêşniyar kiriye ku li cihê wê navê "Terra Australis" ji bo [[Awistralya|Awistralyayê]] were bikar anîn.<ref>{{Cite book |sernav=Cawley 2015, p. 130.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=McCrone & McPherson 2009, p. 75.}}</ref> Di sala 1824an de rayedarên kolonyal ên li Sîdneyê bi fermî navê parzemîna New Hollandê wekê Awistralya guhertine û peyva "Terra Australis" wekê referansek ji bo navê Antarktîkayê hiştine. Di dehsalên piştre de, erdnîgaran hevokên wekê "parzemîna Antarktîkayê" bi kar anîne. Wan li cihê vê navê li naveke helbestî geriyane û navên wekê ''Ultima'' û ''Antipodea'' pêşniyar kirine.<ref>{{Cite book |sernav=Cameron-Ash 2018, p. 20.}}</ref> Ji bo binavkirina parzemînê navê Antarktîka di salên 1890î de hatiye pejirandin û bikaranîna yekem ê vê navê ji aliyê kartografê skotlendî John George Bartholomew pêk hatiye.<ref>{{Cite web |url=https://digital.nls.uk/bartholomew/highlights/antarctica.html#:~:text=Edinburgh%20geographer%20and%20mapmaker%20John,since%20the%20first%20century%20AD. |sernav=Highlights from the Bartholomew Archive: The naming of Antarctica}}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Antarctica.svg|thumb|300px|Nexşeyek ku Antarktîkaya Rojhilat li rastê Çiyayên Transantarktîk û Antarktîkaya Rojava li çepê ye, nişan dide.]] Antarktîka ku bi awayekî asîmetrîk li dora cemsera başûr û bi piranî li başûrê çembera Antarktîkayê (ku yek ji pênc çemberên sereke yên firehiyê ye ku nexşeyên cîhanê nîşan didin) cih digire ku ji aliyê [[Okyanûsa Başûr]] ve hatiye dorpêçkirin. Di heman de çem ên avan li Antarktîkayê hene ku çemê herî dirêj ê parzemînê çemê Onyxê ye. Her wiha Antarktîka bi qasê 14,2 milyon km² rûber vedigire ku hema hema du car ji rûbera [[Awistralya|Awistralyayê]] mezintir e ku bi vê rûberê bûye pêncem parzemîna herî mezin ê cîhanê. Xeta perava Antarktîkayê bi qasê 18.000 km dirêj e ku ji sala 1983an vir ve çar celebên peravê li parzemînê hene ku perav ji %44ê peravê ji qeşayên avjenî, ji %38 ji dîwarên qeşayê pêk tê ku li ser keviran dimînin, ji %13 ji deverên qeşayî an jî qiraxa cemedên bilind pêk tê û ji %5ê ji parvên mayî jî ji kevirên vekirî pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |sernav=Antarctica - The World Factbook |malper=www.cia.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en |archive-date=2022-05-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220509192134/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: glaciological and geophysical folio |paşnav=Drewry |pêşnav=D. J. |weşanger=University of Cambridge, Scott Polar Research Institute |tarîx=1983 |isbn=978-0-901021-04-5 |cih=Cambridge}}</ref> Golên ku di binê qeşaya parzemînî de dimînin, bi piranî li geliyên hişk ên McMurdo an jî li gelek oazên cûda çêbûne.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> [[Gola Vostokê]] ku di bin stasyona Vostok a [[Rûsya|Rûsyayê]] de hatiye dîtin, mezintirîn gola binqeşayê ya cîhanê û yek ji mezintirîn golên cîhanê ye. Berê hatiye bawer kirin ku gol bi milyonan salan hatiye girtin lê di roja îro de zanyaran texmîn kirine ku ava golê her 13.000 sal carekê bi helandin û cemidandina hêdî ya qeşayê hatiye guhertin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=David |tarîx=2019-06-27 |sernav=Antarctica |url=https://academic.oup.com/book/62792 |kovar=OUP Academic |ziman=en |doi=10.1093/wentk/9780190641320.001.0001}}</ref> Di mehên havînan de qeşa li qiraxên golan dikare bihele û xendekên şil bi awayekê demkî çêdibin. Di heman demê de li Antarktîkayê hem golên ava şor û hem jî golên ava şirîn hene.<ref name=":1" /> [[Wêne:Mount Vinson from NW at Vinson Plateau by Christian Stangl (flickr).jpg|thumb|Dîmenek ji çiyayê Vînsonê ku li bakurê rojavayê Antarktîkayê ye û bilindeya herî bilind ê Antarktîkayê ye]] Antarktîka ji aliyê Çiyayên Transantarktîk ve hatiye dabeşkirin ku ji erdê Vîktoryayê heta [[Deryaya Rossê]] dirêj dibin ku ev her alî di nav xwe de Antarktîkaya Rojava û Antarktîkaya Rojhilat vedigirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: Earth's Own Ice World |url=https://archive.org/details/antarcticaearths0000carr |paşnav=Carroll |pêşnav=Michael |weşanger=Springer |tarîx=2018-05-16 |isbn=978-3-319-74623-4 |paşnav2=Lopes |pêşnav2=Rosaly}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ji |pêşnav=Fei |paşnav2=Gao |pêşnav2=Jinyao |paşnav3=Li |pêşnav3=Fei |paşnav4=Shen |pêşnav4=Zhongyan |paşnav5=Zhang |pêşnav5=Qiao |paşnav6=Li |pêşnav6=Yongdong |tarîx=2017-10-16 |sernav=Variations of the effective elastic thickness over the Ross Sea and Transantarctic Mountains and implications for their structure and tectonics |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0040195117302937 |kovar=Tectonophysics |cild=717 |rr=127–138 |doi=10.1016/j.tecto.2017.07.011 |issn=0040-1951}}</ref> Piraniya Antarktîkayê bi tebeqeyên qeşayê ya Antarktîkayê ve hatiye nixumandin ku bi navînî 1,9 km qalindahiya qeşayan hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fretwell |pêşnav=P. |paşnav2=Pritchard |pêşnav2=H. D. |paşnav3=Vaughan |pêşnav3=D. G. |paşnav4=Bamber |pêşnav4=J. L. |paşnav5=Barrand |pêşnav5=N. E. |paşnav6=Bell |pêşnav6=R. |paşnav7=Bianchi |pêşnav7=C. |paşnav8=Bingham |pêşnav8=R. G. |paşnav9=Blankenship |pêşnav9=D. D. |paşnav10=Casassa |pêşnav10=G. |paşnav11=Catania |pêşnav11=G. |paşnav12=Callens |pêşnav12=D. |paşnav13=Conway |pêşnav13=H. |paşnav14=Cook |pêşnav14=A. J. |paşnav15=Corr |pêşnav15=H. F. J. |tarîx=2013-02-28 |sernav=Bedmap2: improved ice bed, surface and thickness datasets for Antarctica |url=https://tc.copernicus.org/articles/7/375/2013/ |kovar=The Cryosphere |ziman=English |weşanger=Copernicus GmbH |cild=7 |hejmar=1 |rr=375–393 |doi=10.5194/tc-7-375-2013 |issn=1994-0416}}</ref> Tebeqeya qeşayê ji xeynî ji xeynî çend oazanên li geliyên hişk ên McMurdo tevahiya parzemînê nixumandine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://antarcticsun.usap.gov/science/4184/ |sernav=The Antarctic Sun: News about Antarctica - The Lost Dry Valleys of the Polar Plateau |malper=antarcticsun.usap.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en |archive-date=2022-01-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220115223943/https://antarcticsun.usap.gov/science/4184/ |url-status=dead }}</ref> Çend çemên qeşayî yên Antarktîkayê ku ber bi refên qeşayî yên Antarktîkayê ve diherikin, pêvajoyeke ku wekê dînamîkên tebeqeyên qeşayê hatine pênasekirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gfdl.noaa.gov/ice-sheet-dynamics/ |sernav=Ice Sheet Dynamics – Geophysical Fluid Dynamics Laboratory |malper=www.gfdl.noaa.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31}}</ref> Antarktîkaya Rojhilat ji Coats Land, Queen Maud Land, Enderby Land, Mac. Robertson Land, Wilkes Land û Victoria Land pêk hatiye. Ji xeynî beşek piçûk, hemî deverên parzemînê di nav nîvkada rojhilat de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctic Climate Evolution |paşnav=Florindo |pêşnav=Fabio |weşanger=Elsevier |tarîx=2008-10-10 |isbn=978-0-08-093161-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yUu-x70CZEcC |paşnav2=Siegert |pêşnav2=Martin}}</ref> Li ser û dora Antarktîkayê gelek girav hene ku piraniya wan giravên volkanîk in û li gorî pîvanên jeolojîk pir ciwan in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://figshare.utas.edu.au/articles/journal_contribution/Origin_and_evolution_of_the_sub-Antarctic_islands_the_foundation/24483391 |sernav=Quilty, Patrick Gerard |malper=figshare.utas.edu.au |roja-gihiştinê=2026-08-31 |doi=10.26749/rstpp.141.1.35}}</ref> Îstîsnayên herî berbiçav giravên [[deşta Kerguelenê]] ne ku girava herî kevin li dora 40 milyon sal berê niha çêbûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Olierook |pêşnav=Hugo K. H. |paşnav2=Jourdan |pêşnav2=Fred |paşnav3=Merle |pêşnav3=Renaud E. |paşnav4=Timms |pêşnav4=Nicholas E. |paşnav5=Kusznir |pêşnav5=Nick |paşnav6=Muhling |pêşnav6=Janet R. |tarîx=2016-04-15 |sernav=Bunbury Basalt: Gondwana breakup products or earliest vestiges of the Kerguelen mantle plume? |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0012821X1630019X |kovar=Earth and Planetary Science Letters |cild=440 |rr=20–32 |doi=10.1016/j.epsl.2016.02.008 |issn=0012-821X}}</ref> Girê Vinson a li çiyayên Ellsworthê bi bilindahiya 4.892 mêtreyê bilindeya herî bilind ê Antarktîkayê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hall Ball Kiwi Mountaineers From Mount Cook To Everest |paşnav=Monteath |pêşnav=Colin |weşanger=Cloudcap |tarîx=1997 |isbn=978-0-938567-42-4 |url=https://www.worldcat.org/title/38585390 |oclc=38585390}}</ref> Çiyayê Erebusa li Girava Rossê volkana herî başûrî ya cîhanê ye û her roj nêzîkê 10 caran diteqe. Xweliya ji teqînên volkanîk 300 kîlometre dûrî kratera volkanîk hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/48987684 |sernav=Antarctica : an encyclopedia from Abbott ice shelf to zooplankton {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en}}</ref> Delîlên hejmareke mezin ji volkanan di bin qeşayê de hene ku ger asta çalakiyê bilind bibe, dibe ku ji bo tebeqeya qeşayê xetereyek çêbike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: Earth's Own Ice World |url=https://archive.org/details/antarcticaearths0000carr |paşnav=Carroll |pêşnav=Michael |weşanger=Springer |tarîx=2018-05-16 |isbn=978-3-319-74623-4 |paşnav2=Lopes |pêşnav2=Rosaly}}</ref> Qubeya qeşayê ya bi navê Dome Argus li Antarktîkaya Rojhilat e ku bi qasê bilindahiya 4.091 metreyan bilind ew û qada qeşayê ya herî bilind ê Antarktîkayê ye. Ev gir yek ji cihên herî sar û hişk ên cîhanê ye ku germahî ya li vir heya −90 °C ê dadikeve û barîna salane jî bi qasê 1-3 sm ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica And The Arctic Circle, A Geographic Encyclopedia Of The Earth's Polar Regions |tarîx=2014-04-01 |url=http://archive.org/details/antarctica-and-the-arctic-circle-2-volumes-a-geographic-encyclopedia-of-the-earths-polar-regions}}</ref> == Dîroka jeolojîk == Ji dawiya serdema meoproterozoîkê heta serdema kretasyeyê, Antarktîka beşek ji superparzemîna [[Gondwana|Gondwanayê]] bû û parzemîn bi pêvajoya tevgerên Antarktîkaya îro ji ber ku Gondwana hêdî hêdî ji hev perçe bûye, li dora 183 milyon sal berê îro ava bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctic News Clips |weşanger=National Science Foundation |tarîx=1995 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=HcTrAAAAMAAJ&pg=PA109}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> Di demek dirêj a serdema fanerozoyîkê de Antarktîka xwedî avhewayek tropîkal ê nerm bû û ew bi daristanên berfireh nixumandî bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Klages |pêşnav=Johann P. |paşnav2=Salzmann |pêşnav2=Ulrich |paşnav3=Bickert |pêşnav3=Torsten |paşnav4=Hillenbrand |pêşnav4=Claus-Dieter |paşnav5=Gohl |pêşnav5=Karsten |paşnav6=Kuhn |pêşnav6=Gerhard |paşnav7=Bohaty |pêşnav7=Steven M. |paşnav8=Titschack |pêşnav8=Jürgen |paşnav9=Müller |pêşnav9=Juliane |paşnav10=Frederichs |pêşnav10=Thomas |paşnav11=Bauersachs |pêşnav11=Thorsten |paşnav12=Ehrmann |pêşnav12=Werner |paşnav13=van de Flierdt |pêşnav13=Tina |paşnav14=Pereira |pêşnav14=Patric Simões |paşnav15=Larter |pêşnav15=Robert D. |tarîx=2020 |sernav=Temperate rainforests near the South Pole during peak Cretaceous warmth |url=https://www.nature.com/articles/s41586-020-2148-5 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=580 |hejmar=7801 |rr=81–86 |doi=10.1038/s41586-020-2148-5 |issn=1476-4687}}</ref> === Serdema paleozoyîkê (539–252 milyon sal berê) === [[Wêne:Glossopteris sp. (fossil leaf) (Permian; Antarctica) 1 (49063572172) (cropped).jpg|thumb|300px|Ji serdema permeya Antarktîkayê pelgeke ''Glossopteris sp.'' yê]] Germbûna berdewam bûye sedem ku piraniya Gondwanayê ziwa bibe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Vegetation of Antarctica Through Geological Time |paşnav=Cantrill |pêşnav=David J. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012-11-22 |isbn=978-0-521-85598-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=sOGH4xaioRUC |paşnav2=Poole |pêşnav2=Imogen}}</ref> Di serdema triyasiyê de Antarktîka ji aliyê cûreyeke giyayên bi tov (pteridosperms) ve serdest bû ku ji cinsê Dicroidiumê bûn ku wekê daran mezin dibûn. Florayên din ên triasiyê ginkgophytes, sîkadofites, darên konîfer û sphenopsid bûn. Tetrapod (ajaleke çar ling) cara yekem di serdema triyasiya destpêkê de li Antarktîkayê hatine dîtin û fosîlên herî kevn ên naskirî di formasyona fremouw a çiyayên Transantarktîkê de hatine dîtin. Sînapsîd (ku wekê "xijendeyên mîna memikdaran" jî têne zanîn) cureyên wekê Lystrosaurus di nav de hebû û di serdema triyasiya destpêkê de zêde bûn. Nîvgirava Antarktîkayê di serdema jurasiyê de (206 heta 146 milyon sal berê) dest bi avakirina xwe kiriye. Afrîka di serdema jurasiyê li de dora 160 milyon sal berê ji Antarktîkayê dabeş bûye û piştre jî di serdema kretasiya destpêkê de nîvgirava Hindistanê (nêzîkî 125 milyon sal berê) ji heman parzemînan dabeş bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rolland |pêşnav=Yann |paşnav2=Bernet |pêşnav2=Matthias |paşnav3=van der Beek |pêşnav3=Peter |paşnav4=Gautheron |pêşnav4=Cécile |paşnav5=Duclaux |pêşnav5=Guillaume |paşnav6=Bascou |pêşnav6=Jérôme |paşnav7=Balvay |pêşnav7=Mélanie |paşnav8=Héraudet |pêşnav8=Laura |paşnav9=Sue |pêşnav9=Christian |paşnav10=Ménot |pêşnav10=René-Pierre |tarîx=2019-01-15 |sernav=Late Paleozoic Ice Age glaciers shaped East Antarctica landscape |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0012821X18306460 |kovar=Earth and Planetary Science Letters |cild=506 |rr=123–133 |doi=10.1016/j.epsl.2018.10.044 |issn=0012-821X}}</ref> Piştê kêmbûna qeşayê di nîvê duyem ê serdema permiyana destpêkê de, erd ji aliyê glossopterids (komeke nebatan a tovkirî ya nemabûyî ya bê xizmên zindî) ve serdest bû ku nebata herî berbiçav Glossopteris bû ku dareke wekê ku di axên tijî av de şîn dibe, hatiye şîrove kirin ku depoyên komirê yên berfireh çêkirine. Nebatên din ên ku di dema Permiyeyê de li Antarktîkayê hatine dîtin ''Cordaitales'', ''sphenopsids'', ''ferns'' û ''lycophytes'' in.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Vegetation of Antarctica Through Geological Time |paşnav=Cantrill |pêşnav=David J. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012-11-22 |isbn=978-0-521-85598-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=sOGH4xaioRUC |paşnav2=Poole |pêşnav2=Imogen}}</ref> Di dawiya serdema permiyeyê de avhewa li ser piraniya [[Gondwana|Gondwanayê]] hişktir û germtir bûye û ekosîstemên daristanên ''glossopteridan'' wekê beşek ji bûyera tunebûna permî-triyasî hilweşiyane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Past Antarctica: Paleoclimatology and Climate Change |paşnav=Franganillo |pêşnav=Marc Oliva i |weşanger=Elsevier Science & Technology |tarîx=2020 |isbn=978-0-12-817925-3 |paşnav2=Fernandez |pêşnav2=Jesus Ruiz}}</ref> Di serdema paleozoyîkê de ti delîl tinene ku nîşan bide ka tetrapod li Antarktîkê jiyane an na.<ref name=":2">{{Cite web |url=https://pubs.usgs.gov/of/2007/1047/ea/of2007-1047ea047.pdf |sernav=Collinson, James; William R., Hammer (2007). Migration of Triassic tetrapods to Antarctica (PDF). 10th International Symposium on Antarctic Earth Sciences.}}</ref> === Serdema mezozoîkê (252–66 milyon sal berê) === {{Multiple image | width = 150 | image1 = Opening of western Indian Ocean 150 Ma.png | image2 = Opening of South Atlantic 126 Ma.png | image3 = Opening of South Atlantic 83 Ma.png | footer = Perçebûna suoerparzemîna Gondwanayê; li dora 150 milyon sal berê (wêneya 1em), li dora 126 milyon sal berê (wêneya 2em) û li dora 83 milyon sal berê (wêneya 3em) |}} Germbûna berdewam piraniya Gondwanayê zuwa kiriye. Di serdema triyasiyê de, Antarktîka ji aliyê fernên tovkirî (pteridosperms) ve serdest bû ku beşek cinsê dicroidium bûn ku wekê daran mezin dibûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Icehouse to hothouse: floral turnover, the Permian–Triassic crisis and Triassic vegetation |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012 |rr=105–160 |isbn=978-0-521-85598-3 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Cantrill |pêşnavê-edîtor=David J. |url=https://www.cambridge.org/core/books/vegetation-of-antarctica-through-geological-time/icehouse-to-hothouse-floral-turnover-the-permiantriassic-crisis-and-triassic-vegetation/2A62935F027160A42A76FDD1199FA5C3 |paşnavê-edîtor2=Poole |pêşnavê-edîtor2=Imogen |doi=10.1017/CBO9781139024990.004}}</ref> Florayên din ên serdema triyasiyê ginkgophytes, sîkadofît, konîfer û sphenopsîdan bûn. Tetrapod cara yekem di serdema triyasiya destpêkê de li Antarktîkayê hatine dîtin û fosîlên herî kevn ên naskirî di formasyona fremouw a [[Rêzeçiyayên Transantarktîk|çiyayên Transantarktîkê]] de hatin dîtin.<ref name=":2" /> Sînapsîd (ku wekî "xijendeyên mîna memikan" jî têne zanîn) cureyên wek ''Lystrosaurus'' vedihewîne û di serdema triyasiya destpêkê de gelek zêdetir bûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Early Evolutionary History of the Synapsida |paşnav=Kammerer |pêşnav=Christian F. |weşanger=Springer London, Limited |tarîx=2013 |isbn=978-94-007-6841-3 |paşnav2=Angielczyk |pêşnav2=Kenneth D. |paşnav3=Fröbisch |pêşnav3=Jörg}}</ref> Nîvgirava Antarktîkayê di serdema jurasiyê de (206 heta 146 milyon sal berê) dest bi avakirina xwe kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Birkenmajer |pêşnav=K. |tarîx=1994 |sernav=Evolution of the Pacific margin of the northern Antarctic Peninsula: an overview |url=https://link.springer.com/10.1007/BF00210547 |kovar=Geologische Rundschau |ziman=en |cild=83 |hejmar=2 |rr=309–321 |doi=10.1007/BF00210547 |issn=0016-7835}}</ref> Afrîka di serdema jurayê de li dora 160 milyon sal berê ji Antarktîkayê dabeş bûye û piştre di derdema kretasye ya destpêkê de (dora 125 milyon sal berê) [[nîvgirava Hindistanê]] ji hev dabeş bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Gaina |pêşnav=Carmen |paşnav2=Müller |pêşnav2=R. Dietmar |paşnav3=Brown |pêşnav3=Belinda |paşnav4=Ishihara |pêşnav4=Takemi |paşnav5=Ivanov |pêşnav5=Sergey |tarîx=2007-07-01 |sernav=Breakup and early seafloor spreading between India and Antarctica |url=https://doi.org/10.1111/j.1365-246X.2007.03450.x |kovar=Geophysical Journal International |cild=170 |hejmar=1 |rr=151–169 |doi=10.1111/j.1365-246X.2007.03450.x |issn=0956-540X}}</ref> Darên ginkgo, konîfer, Bennettitale, nebatên poçikê hespan, fern û sikad di wê demê de pir bûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Vegetation of Antarctica Through Geological Time |paşnav=Cantrill |pêşnav=David J. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012-11-22 |isbn=978-0-521-85598-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=sOGH4xaioRUC |paşnav2=Poole |pêşnav2=Imogen}}</ref> Nêzîkê 80 milyon sal berê nebatên kulîlkdar bûne komên nebatan ên herî cihêreng ên li ser parzemînê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Barreda |pêşnav=Viviana D. |paşnav2=Palazzesi |pêşnav2=Luis |paşnav3=Olivero |pêşnav3=Eduardo B. |tarîx=2019 |sernav=When flowering plants ruled Antarctica: evidence from Cretaceous pollen grains |url=https://nph.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/nph.15823 |kovar=New Phytologist |ziman=en |cild=223 |hejmar=2 |rr=1023–1030 |doi=10.1111/nph.15823 |issn=0028-646X}}</ref> Her çiqas darên behîvê yên başûr (Nothofagus) ber bi dawiya kretasyeyê ve berbiçav bin jî li Antarktîkaya Rojava daristanên pelderzî di seranserê serdema kretasyeyê de (146–66 milyon sal berê) de serdest bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Crame |pêşnav=J. A. |tarîx=1989 |sernav=Origins and evolution of the Antarctic biota: an introduction |url=https://www.lyellcollection.org/doi/10.1144/GSL.SP.1989.047.01.01 |kovar=Geological Society, London, Special Publications |ziman=en |cild=47 |hejmar=1 |rr=1–8 |doi=10.1144/GSL.SP.1989.047.01.01 |issn=0305-8719}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the Antarctic |paşnav=Riffenburgh |pêşnav=Beau |weşanger=Routledge |tarîx=2006-10-25 |isbn=978-1-135-87866-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_mUPEAAAQBAJ}}</ref> Her çiqas tenê çend cinsên dînezorên Antarktîkayê (Cryolophosaurus û Glacialisaurus, ji Formasyona Hanson a serdema jurasiya destpêka çiyayên Transantarktîkê<ref>{{Cite web |url=http://www.app.pan.pl/archive/published/app52/app52-657.pdf |sernav=Anatomy of a basal sauropodomorph dinosaur from the Early Jurassic Hanson Formation of Antarctica}}</ref> û Antarctopelta, Trinisaura, Morrosaurus û Imperobator ji kretasya dereng a nîvgirava Antarktîkayê) hatine vegotin, Ammonît li deryayên li derdora Antarktîkayê pir belav bûn û dînezor jî hebûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Coria |pêşnav=Rodolfo A. |paşnav2=Moly |pêşnav2=Juan J. |paşnav3=Reguero |pêşnav3=Marcelo |paşnav4=Santillana |pêşnav4=Sergio |paşnav5=Marenssi |pêşnav5=Sergio |tarîx=2013-04-01 |sernav=A new ornithopod (Dinosauria; Ornithischia) from Antarctica |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0195667112001784 |kovar=Cretaceous Research |cild=41 |rr=186–193 |doi=10.1016/j.cretres.2012.12.004 |issn=0195-6671}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rozadilla |pêşnav=Sebastián |paşnav2=Agnolin |pêşnav2=Federico L. |paşnav3=Novas |pêşnav3=Fernando E. |paşnav4=Aranciaga Rolando |pêşnav4=Alexis M. |paşnav5=Motta |pêşnav5=Matías J. |paşnav6=Lirio |pêşnav6=Juan M. |paşnav7=Isasi |pêşnav7=Marcelo P. |tarîx=2016-01-01 |sernav=A new ornithopod (Dinosauria, Ornithischia) from the Upper Cretaceous of Antarctica and its palaeobiogeographical implications |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0195667115300677 |kovar=Cretaceous Research |cild=57 |rr=311–324 |doi=10.1016/j.cretres.2015.09.009 |issn=0195-6671}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ely |pêşnav=Ricardo C. |paşnav2=Case |pêşnav2=Judd A. |tarîx=2019-09-01 |sernav=Phylogeny of a new gigantic paravian (Theropoda; Coelurosauria; Maniraptora) from the Upper Cretaceous of James Ross Island, Antarctica |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0195667118300120 |kovar=Cretaceous Research |cild=101 |rr=1–16 |doi=10.1016/j.cretres.2019.04.003 |issn=0195-6671}}</ref> === Serdema senozoyîkê (66–10 milyon sal berê) === [[Wêne:Eocene-Paleocene-circumpolar.svg|thumb|Pêkhatina herika çerxa derdorî ya Antarktîkayê ji perçebûna dawî ya pira bejahî ya Antarktîkayê]] Di destpêka serdema paleojenê de girêdana pira bejahî ya pira Antarktîkayê, Antartîkayê bi Amerîkaya Başûr û her wiha bi başûrê rojhilatê Awistralyayê ve berdewam kiriye. Fauna ji formasyona La Mesetaya li nîvgirava Antarktîkayê ku dîroka wê vedigere serdema eosenê, pir dişibihe faunayên wekhev ên Amerîkaya Başûr ku ajalên wekê ajalên bi kîsik (marsupials), xenarthran, lîtoptern û ungulatesê bi sim û her wiha gondwanatheres û dibe ku meridiolestidans hebûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=History of Terrestrial Mammals in South America: How South American Mammalian Fauna Changed from the Mesozoic to Recent Times |paşnav=Defler |pêşnav=Thomas |weşanger=Springer |tarîx=2018-12-19 |isbn=978-3-319-98449-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-HWADwAAQBAJ}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Gelfo |pêşnav=Javier N. |paşnav2=Goin |pêşnav2=Francisco |paşnav3=Bauzá |pêşnav3=Nicolá |paşnav4=Reguero |pêşnav4=Marcelo |tarîx=2019-09-01 |sernav=The fossil record of Antarctic land mammals: commented review and hypotheses for future research |url=https://www.researchgate.net/publication/337086325_The_fossil_record_of_Antarctic_land_mammals_commented_review_and_hypotheses_for_future_research |kovar=researchgate.net |rr=274–292 |doi=10.13679/j.advps.2019.0021}}</ref> Hatiye texmînkirin ku ajalên bi kîsik di destpêka eosenê de ji Amerîkaya Başûr bi rêya Antarktîkayê belavê Awistralyayê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Eldridge |pêşnav=Mark D B |paşnav2=Beck |pêşnav2=Robin M D |paşnav3=Croft |pêşnav3=Darin A |paşnav4=Travouillon |pêşnav4=Kenny J |paşnav5=Fox |pêşnav5=Barry J |tarîx=2019-05-23 |sernav=An emerging consensus in the evolution, phylogeny, and systematics of marsupials and their fossil relatives (Metatheria) |url=https://doi.org/10.1093/jmammal/gyz018 |kovar=Journal of Mammalogy |cild=100 |hejmar=3 |rr=802–837 |doi=10.1093/jmammal/gyz018 |issn=0022-2372}}</ref> Nêzîkê 53 milyon sal berê Awistralya û Gîneya Nû ji Antarktîkayê veqetiyane û deriyê Tazmanyayê vebûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ball |pêşnav=Philip |paşnav2=Eagles |pêşnav2=Graeme |paşnav3=Ebinger |pêşnav3=Cynthia |paşnav4=McClay |pêşnav4=Ken |paşnav5=Totterdell |pêşnav5=Jennifer |tarîx=2013 |sernav=The spatial and temporal evolution of strain during the separation of Australia and Antarctica |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/ggge.20160 |kovar=Geochemistry, Geophysics, Geosystems |ziman=en |cild=14 |hejmar=8 |rr=2771–2799 |doi=10.1002/ggge.20160 |issn=1525-2027}}</ref> Modelên erdnîgariya Antarktîkayê nîşan didin ku ev herikîn û her wiha çerxa paşvegerê ya xwedî kirinê ji ber kêmbûna asta CO₂yê çêbûye û bûye sedema afirandina qeşayên piçûk û qeşayên mayînde yên cemserî.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=England |pêşnav=Matthew H. |paşnav2=Hutchinson |pêşnav2=David K. |paşnav3=Santoso |pêşnav3=Agus |paşnav4=Sijp |pêşnav4=Willem P. |tarîx=2017-08-01 |sernav=Ice–Atmosphere Feedbacks Dominate the Response of the Climate System to Drake Passage Closure |url=https://journals.ametsoc.org/view/journals/clim/30/15/jcli-d-15-0554.1.xml |kovar=Journal of Climate |cild=30 |hejmar=15 |rr=5775–5790 |doi=10.1175/JCLI-D-15-0554.1 |issn=0894-8755}}</ref> Her ku asta CO₂yê zêdetir kêm bûye, qeşayê dest bi berfirehbûneke bilez kiriye û cihê daristanên ku heta wê demê Antarktîkayê vedişartin girtiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=DeConto |pêşnav=Robert M. |paşnav2=Pollard |pêşnav2=David |tarîx=2003 |sernav=Rapid Cenozoic glaciation of Antarctica induced by declining atmospheric CO2 |url=https://www.nature.com/articles/nature01290 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=421 |hejmar=6920 |rr=245–249 |doi=10.1038/nature01290 |issn=1476-4687}}</ref> Ekosîstemên tundrayê li Antarktîkayê heta 14 û 10 milyon sal berê niha hebûna xwe berdewam kirine û piştre sarbûna zêdetir bûye sedema tunekirina van tundrayan.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ashworth |pêşnav=Allan C. |paşnav2=Erwin |pêşnav2=Terry L. |tarîx=2016 |sernav=Antarctotrechus balli sp. n. (Carabidae, Trechini): the first ground beetle from Antarctica |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5126512/ |kovar=ZooKeys |hejmar=635 |rr=109–122 |doi=10.3897/zookeys.635.10535 |issn=1313-2989 |pmc=5126512 |pmid=27917060}}</ref> === Serdema hemdem === Her çiqas jeolojiya Antarktîkayê bi piranî ji aliyê qeşaya parzemînî ve hatibe veşartin jî, parzemîn dikare bi teknîkên wekê ji hestkirina ji dûr ve, radara ku di bin erdê de derbas dibe û wêneyên satelîtê werin lêkolîn kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pour |pêşnav=Amin Beiranvand |paşnav2=Park |pêşnav2=Yongcheol |paşnav3=Park |pêşnav3=Tae-Yoon S. |paşnav4=Hong |pêşnav4=Jong Kuk |paşnav5=Hashim |pêşnav5=Mazlan |paşnav6=Woo |pêşnav6=Jusun |paşnav7=Ayoobi |pêşnav7=Iman |tarîx=2018-06-01 |sernav=Regional geology mapping using satellite-based remote sensing approach in Northern Victoria Land, Antarctica |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S187396521730107X |kovar=Polar Science |cild=16 |rr=23–46 |doi=10.1016/j.polar.2018.02.004 |issn=1873-9652}}</ref> Ji aliyê jeolojîk ve, Antarktîkaya Rojava pir dişibihe Andên Amerîkaya Başûr.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Antarctica and the southern oceans |paşnav=Stonehouse |pêşnav=B. |weşanger=J. Wiley |tarîx=2002 |isbn=978-0-471-98665-2 |cih=Chichester, West Sussex, England, Hoboken, NJ |kesên-din=Bernard Stonehouse |url=https://www.worldcat.org/title/50285217 |oclc=50285217}}</ref> Nîvgirava Antarktîkayê bi bilindbûna jeolojîk û veguherîna sedîmentên binê deryayê ku veguheriye kevirên metamorfîk, çêbûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Tectonic setting and evolution of the James Ross Basin, northern Antarctic Peninsula |paşnav=Elliot |pêşnav=David H. |weşanger=Geological Society of America |tarîx=1988-01-01 |rr=0 |isbn=978-0-8137-1169-0 |paşnavê-edîtor=Feldmann |pêşnavê-edîtor=Rodney M. |url=https://doi.org/10.1130/MEM169-p541 |paşnavê-edîtor2=Woodburne |pêşnavê-edîtor2=Michael O. |doi=10.1130/MEM169-p541}}</ref> Antarktîkaya Rojava bi yekbûna çend plakayên parzemînî çêbûye ku di encamê de hejmarek rêzeçiyayên li herêmê çêbûne ku rêzeçiyayên herî berbiçav çiyayên Ellsworthê bûn. Hebûna sîstema rift a Antarktîkaya Rojava bûye sedema volkanîzma li ser sinorê di navbera Antarktîkaya Rojava û Rojhilat de û her wiha bûye sedema çêbûna çiyayên Transantarktîkê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> Antarktîka Rojhilat ji aliyê jeolojîk ve devereke pirreng e. Avabûna Antarktîka Rojhilat di serdema arkeyî (4.000 –2.500 milyon sal berê) de dest pê kiriye û di serdema kambriyê de rawestiyaye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctic Marine Geology |paşnav=Anderson |pêşnav=J. B. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-521-13168-1}}</ref> Herêm li ser kratoneke kevirî hatiye avakirin ku bingeha mertala prekambriyê ava kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> Li ser bingehê komir û kevirên qûmê, kevirên kilsinî û şêl hene ku di serdemên devonî û jurasiyê de hatine danîn ku çiyayên Transantarktîkê çêbikin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Chapter 2 The Geology and Geomorphology of Antarctica |weşanger=Elsevier |tarîx=1987-01-01 |rr=7–42 |cild=16 |paşnavê-edîtor=Campbell |pêşnavê-edîtor=I. B. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0166248108701508 |series=Developments in Soil Science |paşnavê-edîtor2=Claridge |pêşnavê-edîtor2=G. G. C. |doi=10.1016/S0166-2481(08)70150-8}}</ref> Li deverên peravê çiyayên wekê rêzeçiyayê Shackletonê û Vîktorya Land û hinek şikestekên tektonîk çêbûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Paxman |pêşnav=Guy J. G. |paşnav2=Jamieson |pêşnav2=Stewart S. R. |paşnav3=Ferraccioli |pêşnav3=Fausto |paşnav4=Bentley |pêşnav4=Michael J. |paşnav5=Forsberg |pêşnav5=Rene |paşnav6=Ross |pêşnav6=Neil |paşnav7=Watts |pêşnav7=Anthony B. |paşnav8=Corr |pêşnav8=Hugh F. J. |paşnav9=Jordan |pêşnav9=Tom A. |tarîx=2017 |sernav=Uplift and tilting of the Shackleton Range in East Antarctica driven by glacial erosion and normal faulting |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/2016JB013841 |kovar=Journal of Geophysical Research: Solid Earth |ziman=en |cild=122 |hejmar=3 |rr=2390–2408 |doi=10.1002/2016JB013841 |issn=2169-9356}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Salvini |pêşnav=Francesco |paşnav2=Brancolini |pêşnav2=Giuliano |paşnav3=Busetti |pêşnav3=Martina |paşnav4=Storti |pêşnav4=Fabrizio |paşnav5=Mazzarini |pêşnav5=Francesco |paşnav6=Coren |pêşnav6=Franco |tarîx=1997 |sernav=Cenozoic geodynamics of the Ross Sea region, Antarctica: Crustal extension, intraplate strike-slip faulting, and tectonic inheritance |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1029/97JB01643 |kovar=Journal of Geophysical Research: Solid Earth |ziman=en |cild=102 |hejmar=B11 |rr=24669–24696 |doi=10.1029/97JB01643 |issn=2156-2202}}</ref> Komir cara yekem li Antarktîkayê li nêzîkê çiyayên Beardmoreyê ji aliyê Frank Wild ve di sefera Nimrod de di sala 1907an de hatiye tomar kirin û tê zanîn ku komirê pileya nizm li gelek deverên çiyayên Transantarktîkê heye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> Çiyayên prens Charles depoyên hesinê vedihewînin û li Deryaya Rossê jî qadên neftê û gaza xwezayî hene.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Times |pêşnav=Walter Sullivan Special to The New York |tarîx=1976-12-19 |sernav=Soviet Team Finds a ‘Mountain of Iron’ in Antarctica |url=https://www.nytimes.com/1976/12/19/archives/soviet-team-finds-a-mountain-of-iron-in-antarctica.html |roja-gihiştinê=2026-09-02 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331}}</ref> == Avhewa == [[Wêne:Fryxellsee Opt.jpg|thumb|Dîmenek ji qeşaya şîn ku gola Fryxell a li qirax ên çiyayên Transantarktîkê nixumandiye]] Antarktîka parzemîna herî sar, parzemîna herî bi bahoz û parzemîna herî hişk ê Dinyayê ye.<ref name=":3">{{Cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |sernav=Antarctica |roja-gihiştinê=2026-09-01 |archive-date=2022-05-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220509192134/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |url-status=dead }}</ref> Li nêzîkê peravên parzemînê, germahî di havînê de dikare ji 10 °C ê derbas bibe û di mehên zivistanê de heya -40 °C dadikeve. Li ser deverên bilind ên navendî, germahî di mehên havînê de dikare heya -30 °C dakeve û di mehên zivistanê de jî germahiya heman deverê heya -80 °C ê dadikeve. Germahiya hewayê ya xwezayî ya herî nizm a ku li ser Erdê hatiye tomarkirin di 21ê tîrmeha sala 1983an de li stasyona Vostok a Rûsyayê li Antarktîkayê bi qasê -89.2 °C hatiye tomarkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Turner |pêşnav=John |paşnav2=Anderson |pêşnav2=Phil |paşnav3=Lachlan-Cope |pêşnav3=Tom |paşnav4=Colwell |pêşnav4=Steve |paşnav5=Phillips |pêşnav5=Tony |paşnav6=Kirchgaessner |pêşnav6=Amélie |paşnav7=Marshall |pêşnav7=Gareth J. |paşnav8=King |pêşnav8=John C. |paşnav9=Bracegirdle |pêşnav9=Tom |paşnav10=Vaughan |pêşnav10=David G. |paşnav11=Lagun |pêşnav11=Victor |paşnav12=Orr |pêşnav12=Andrew |tarîx=2009 |sernav=Record low surface air temperature at Vostok station, Antarctica |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1029/2009JD012104 |kovar=Journal of Geophysical Research: Atmospheres |ziman=en |cild=114 |hejmar=D24 |doi=10.1029/2009JD012104 |issn=2156-2202}}</ref> Di sala 2010an de bi rêya satelîta germahiyeke hewayê germahiya parzemînê bi qasê −94.7 °C hatiye tomar kirin lêbelê dibe ku ji ev rêje ji sermaya li ser rûyê erdê bi bandor bûye ku li bilindahiya 2 mêtre li jorê rûyê erdê nehatiye tomar kirin ku ji bo tomarên fermî yên germahiya hewayê tê xwestin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.usatoday.com/story/weather/2013/12/10/antarctica-cold-record/3950019/ |sernav=Antarctica records unofficial coldest temperature ever |malper=USA TODAY |roja-gihiştinê=2026-09-02 |ziman=en-US |paşnav=Rice |pêşnav=Doyle}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.antarctica.gov.au/about-antarctica/weather-and-climate/weather/ |sernav=Antarctic weather – Australian Antarctic Program |malper=www.antarctica.gov.au |tarîx=2019-02-18 |roja-gihiştinê=2026-09-02 |ziman=en}}</ref> Ji ber ku piraniya Antarktîkayê ji asta deryayê ji 3.000 mêtre bilindtir e, Antarktîka ji herêma Arktîkê sartir e. Germahiya Okyanûsa Arktîkê bi rêya qeşaya deryayê ya Arktîkê ber bi parzemînê ve hatiye veguhastin û bi awayê hewaya li herêma Arktîkê nerm dibe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Climatology |paşnav=Rohli |weşanger=Jones & Bartlett Learning |tarîx=2017-06-05 |isbn=978-1-284-11998-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=umokDwAAQBAJ |paşnav2=Vega |pêşnav2=Anthony J.}}</ref> Antarktîka çoleke cemserî ye ku barîna parzemînê kêm e. Parzemîn salane bi navînî nêzîkê 150 mm av werdigire ku bi piranî bi awayê şilopeyê ye. Deverên navxweyî hişktir e û di tevahiya salê herî zêde bi qasê 50 mm baran werdigire lê herêmên peravê bi gelemperî ji 200 mm zêdetir baran werdigirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Climatology |paşnav=Rohli |weşanger=Jones & Bartlett Learning |tarîx=2017-06-05 |isbn=978-1-284-11998-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=umokDwAAQBAJ |paşnav2=Vega |pêşnav2=Anthony J.}}</ref> Li çend deverên qeşaya şîn, ba û sublîmasyon ji berfa ku dibare zêdetir berfê radike. Li geliyên hişk, heman bandor li ser bingehek kevirî çêdibe ku dibe sedema jîngeheke bêber û hişk.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fountain |pêşnav=Andrew G. |paşnav2=Nylen |pêşnav2=Thomas H. |paşnav3=Monaghan |pêşnav3=Andrew |paşnav4=Basagic |pêşnav4=Hassan J. |paşnav5=Bromwich |pêşnav5=David |tarîx=2010 |sernav=Snow in the McMurdo Dry Valleys, Antarctica |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/joc.1933 |kovar=International Journal of Climatology |ziman=en |cild=30 |hejmar=5 |rr=633–642 |doi=10.1002/joc.1933 |issn=1097-0088}}</ref> === Cudahiyên herêmî === Antarktîkaya Rojhilat ji ber bilindahiya xwe ya bilind ve ji Antarktîkaya Rojava sartir e. Eniyên hewayê bi zêde derbasê deverên navendî yên parzemînê nabin ku ev jî dibe sedem ku navenda parzemînê sar û hişk bimînin û dibe sedema ku bayên deverê bi leza nerm bimînin. Barîna berfa li beşa perava Antarktîkayê barîneke pir gelemperî ye ku li wir di nav 48 demjimêran de berf dikare bi qasê 1.22 mêtreyê bibare. Li qiraxa parzemînê, bayên katabatîk ên bihêz ên ji platoya cemserî pir caran bi hêza bahozê çêdibin. Di mehên havînê de ji ber ku her roj 24 demjimêrên tîrêjên rojê li wir tên wergirtin, li Cemsera Başûr ji ekvatorê zêdetir tîrêjên rojê digihîjin rûyê erdê.<ref name=":3" /> === Guherîna avhewayê === [[Wêne:20201210 Antarctica ice mass variation - NASA GRACE-en.svg|thumb|Guherîna navînî ya girseya qeşaya Antarktîkê ku ji sala 2002an vir ve salane bi qasî 100 milyar ton e]] Tevê devera xwe yê îzolekirî, Antarktîka di dehsalên dawî de ji ber belavbûna gazên serayê, germ bûye û hinek ji beşên qeşayên xwe winda kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singh |pêşnav=Hansi A. |paşnav2=Polvani |pêşnav2=Lorenzo M. |tarîx=2020-10-08 |sernav=Low Antarctic continental climate sensitivity due to high ice sheet orography |url=https://www.nature.com/articles/s41612-020-00143-w |kovar=npj Climate and Atmospheric Science |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=3 |hejmar=1 |rr=39 |doi=10.1038/s41612-020-00143-w |issn=2397-3722}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Casado |pêşnav=Mathieu |paşnav2=Hébert |pêşnav2=Raphaël |paşnav3=Faranda |pêşnav3=Davide |paşnav4=Landais |pêşnav4=Amaelle |tarîx=2023 |sernav=The quandary of detecting the signature of climate change in Antarctica |url=https://www.nature.com/articles/s41558-023-01791-5 |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=13 |hejmar=10 |rr=1082–1088 |doi=10.1038/s41558-023-01791-5 |issn=1758-6798}}</ref> Antarktîkaya Rojava ji sala 1950an heta sala 2000an di heyamên dehsalan de ji 0,1 °C zêdetir germ bûye û nîvgirava Antarktîkayê ya ku li ber çavan e ji nîvê sedsala 20an vir ve bi qasê 3 °C germ bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://discoveringantarctica.org.uk/climate-change/impacts-of-climate-change/ |sernav=Impacts of climate change |malper=Discovering Antarctica |roja-gihiştinê=2026-09-02 |ziman=en-GB}}</ref> Antarktîkaya Rojhilat ku li gorî Antarktîkaya Rojava sar e û avhewaya deverê sekan (stabîl) heta salên 2000î germahî nîşan nedaye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Clem |pêşnav=Kyle R. |paşnav2=Fogt |pêşnav2=Ryan L. |paşnav3=Turner |pêşnav3=John |paşnav4=Lintner |pêşnav4=Benjamin R. |paşnav5=Marshall |pêşnav5=Gareth J. |paşnav6=Miller |pêşnav6=James R. |paşnav7=Renwick |pêşnav7=James A. |tarîx=2020 |sernav=Record warming at the South Pole during the past three decades |url=https://www.nature.com/articles/s41558-020-0815-z |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=10 |hejmar=8 |rr=762–770 |doi=10.1038/s41558-020-0815-z |issn=1758-6798}}</ref> Li dora Antarktîkayê, Okyanûsa Başûr ji her okyanûseke din zêdetir germahiya okyanûsê kişandiye û li kûrahiyên bi qasê 2.000 mêtreyan germbûneke berbiçav çêbûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bourgeois |pêşnav=Timothée |paşnav2=Goris |pêşnav2=Nadine |paşnav3=Schwinger |pêşnav3=Jörg |paşnav4=Tjiputra |pêşnav4=Jerry F. |tarîx=2022-01-17 |sernav=Stratification constrains future heat and carbon uptake in the Southern Ocean between 30°S and 55°S |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8764023/ |kovar=Nature Communications |cild=13 |hejmar=1 |rr=340 |doi=10.1038/s41467-022-27979-5 |issn=2041-1723 |pmc=8764023 |pmid=35039511}}</ref> Li dora Antarktîka Rojava, okyanûs ji sala 1955an vir ve bi qasê 1 °C germ bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://discoveringantarctica.org.uk/climate-change/impacts-of-climate-change/ |sernav=Impacts of climate change |malper=Discovering Antarctica |roja-gihiştinê=2026-09-02 |ziman=en-GB}}</ref> Germbûna [[Okyanûsa Başûr]] a li dora Antarktîkayê bûye sedema qelsbûn an jî hilweşîna refikên qeşayên ku li derveyî qeşayan digeriyan û hevsengiya wan pêk dianiyan. Her çiqas perê qeşayên Antarktîkaya Rojhilat ku berdewam dike ku li hundirê welêt qeşayê zêde bike jî gelek cemedên peravê giraniya xwe winda dikin û paşve dikişin ku ev jî dibe sedema windabûna giştî ya qeşayên li seranserê Antarktîkayê.<ref name=":4">{{Cite web |url=https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/downloads/report/IPCC_AR6_WGI_Chapter09.pdf |sernav=Chapter 9: Ocean, Cryosphere and Sea Level Change}}</ref> Hatiye payîn ku heta sala 2100an ku windabûna qeşaya li Antarktîkayê bi qasê 11 santî metreyan bilindbûna asta deryayê ya gerdûnî zêde bike.<ref name=":4" /> Bi germbûna zêdetir re îhtimala bêîstîqrariyê pir zêdetir dibe û dikare bilindbûna asta deryayê ya gerdûnî ya sedsala 21ê du caran zêdetir bike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bamber |pêşnav=Jonathan L. |paşnav2=Oppenheimer |pêşnav2=Michael |paşnav3=Kopp |pêşnav3=Robert E. |paşnav4=Aspinall |pêşnav4=Willy P. |paşnav5=Cooke |pêşnav5=Roger M. |tarîx=2019-06-04 |sernav=Ice sheet contributions to future sea-level rise from structured expert judgment |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6561295/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=116 |hejmar=23 |rr=11195–11200 |doi=10.1073/pnas.1817205116 |issn=1091-6490 |pmc=6561295 |pmid=31110015}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Horton |pêşnav=Benjamin P. |paşnav2=Khan |pêşnav2=Nicole S. |paşnav3=Cahill |pêşnav3=Niamh |paşnav4=Lee |pêşnav4=Janice S. H. |paşnav5=Shaw |pêşnav5=Timothy A. |paşnav6=Garner |pêşnav6=Andra J. |paşnav7=Kemp |pêşnav7=Andrew C. |paşnav8=Engelhart |pêşnav8=Simon E. |paşnav9=Rahmstorf |pêşnav9=Stefan |tarîx=2020-05-08 |sernav=Estimating global mean sea-level rise and its uncertainties by 2100 and 2300 from an expert survey |url=https://www.nature.com/articles/s41612-020-0121-5 |kovar=npj Climate and Atmospheric Science |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=3 |hejmar=1 |rr=18 |doi=10.1038/s41612-020-0121-5 |issn=2397-3722}}</ref> Ava heliyayî ya nû ya ji qeşayê ava binê Antarktîkayê ya şor firk dike û şaneya jêrîn a gera serûbinkirina Okyanûsa Başûr (SOOC) qels dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Silvano |pêşnav=Alessandro |paşnav2=Rintoul |pêşnav2=Stephen Rich |paşnav3=Peña-Molino |pêşnav3=Beatriz |paşnav4=Hobbs |pêşnav4=William Richard |paşnav5=van Wijk |pêşnav5=Esmee |paşnav6=Aoki |pêşnav6=Shigeru |paşnav7=Tamura |pêşnav7=Takeshi |paşnav8=Williams |pêşnav8=Guy Darvall |tarîx=2018 |sernav=Freshening by glacial meltwater enhances melting of ice shelves and reduces formation of Antarctic Bottom Water |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5906079/ |kovar=Science Advances |cild=4 |hejmar=4 |rr=eaap9467 |doi=10.1126/sciadv.aap9467 |issn=2375-2548 |pmc=5906079 |pmid=29675467}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pan |pêşnav=Xianliang L. |paşnav2=Li |pêşnav2=Bofeng F. |paşnav3=Watanabe |pêşnav3=Yutaka W. |tarîx=2022-01-10 |sernav=Intense ocean freshening from melting glacier around the Antarctica during early twenty-first century |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8748732/ |kovar=Scientific Reports |cild=12 |hejmar=1 |rr=383 |doi=10.1038/s41598-021-04231-6 |issn=2045-2322 |pmc=8748732 |pmid=35013425}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/downloads/report/IPCC_AR6_WGI_Chapter09.pdf |sernav=Chapter 9: Ocean, Cryosphere and Sea Level Change}}</ref> Her çiqas bandorên tevahî tê payîn ku di nav çend sedsalan de çêbibin jî, li gorî hinek lêkolînan, hilweşîna tevahî ya SOOCê dikare di navbera 1.7 °C û 3 °C germbûna gerdûnî de çêbike. Ev barîna kêm ê li nîvkada başûr û barîna zêde yê li nîvkada bakur, dibe sedema kêmbûna masîgirî ya li Okyanûsa Başûr û hilweşîna potansiyel a hinek ekosîstemên deryayî vedigire.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2023-03-29 |sernav='Dramatic' changes to Southern Ocean by 2050 likened to The Day After Tomorrow plot |url=https://www.abc.net.au/news/2023-03-30/dramatic-south-ocean-circulation-changes-study/102154690 |roja-gihiştinê=2026-09-03 |xebat=ABC News |ziman=en-AU}}</ref> Her çiqas gelek cureyên Antarktîkayê nehatibin keşifkirin jî, zêdebûna flora Antarktîkayê ya belgekirî heye û ji u bo parastina jîngeheke guncavê faunayên mezin ên wekê pengûenan zehmetî hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roland |pêşnav=Thomas P. |paşnav2=Bartlett |pêşnav2=Oliver T. |paşnav3=Charman |pêşnav3=Dan J. |paşnav4=Anderson |pêşnav4=Karen |paşnav5=Hodgson |pêşnav5=Dominic A. |paşnav6=Amesbury |pêşnav6=Matthew J. |paşnav7=Maclean |pêşnav7=Ilya |paşnav8=Fretwell |pêşnav8=Peter T. |paşnav9=Fleming |pêşnav9=Andrew |tarîx=2024 |sernav=Sustained greening of the Antarctic Peninsula observed from satellites |url=https://www.nature.com/articles/s41561-024-01564-5 |kovar=Nature Geoscience |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=17 |hejmar=11 |rr=1121–1126 |doi=10.1038/s41561-024-01564-5 |issn=1752-0908}}</ref> Helandina erdên cemed girtî dibe ku ji bo erdên bê cemed bibe sedema gazên serayê û qirêjiya cemedgirtî ya berê ku bi helandinê re derdikeve holê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Potapowicz |pêşnav=Joanna |paşnav2=Szumińska |pêşnav2=Danuta |paşnav3=Szopińska |pêşnav3=Małgorzata |paşnav4=Polkowska |pêşnav4=Żaneta |tarîx=2019-02-15 |sernav=The influence of global climate change on the environmental fate of anthropogenic pollution released from the permafrost: Part I. Case study of Antarctica |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S004896971833612X |kovar=Science of The Total Environment |cild=651 |rr=1534–1548 |doi=10.1016/j.scitotenv.2018.09.168 |issn=0048-9697}}</ref> Germbûna Antarktîkayê û guhertinên têkildar di gera Okyanûsa Başûr de dikarin bandorê li şêwazên avhewayê yên li hinek deverên Afrîkayê jî bikin ku dikare bandor li barîna herêmî û guherîna germahiyê bike.<ref>{{Cite book |sernav=Meredith, M. P.; et al. (2025). Antarctica and the Earth System. Routledge. pp. 1–18.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Trisos, C. H.; et al. (2022). Climate Change 2022: Impacts, Adaptation and Vulnerability. Cambridge University Press. pp. 1285–1455.}}</ref> Ger germahî ji asta sala 2020an 2 °C kêmtir nebe, ihtimal heye ku qata qeşayê ya Antarktîkaya Rojava bi tevahî bihele.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lau |pêşnav=Sally C. Y. |paşnav2=Wilson |pêşnav2=Nerida G. |paşnav3=Golledge |pêşnav3=Nicholas R. |paşnav4=Naish |pêşnav4=Tim R. |paşnav5=Watts |pêşnav5=Phillip C. |paşnav6=Silva |pêşnav6=Catarina N. S. |paşnav7=Cooke |pêşnav7=Ira R. |paşnav8=Allcock |pêşnav8=A. Louise |paşnav9=Mark |pêşnav9=Felix C. |paşnav10=Linse |pêşnav10=Katrin |paşnav11=Strugnell |pêşnav11=Jan M. |tarîx=2023-12-22 |sernav=Genomic evidence for West Antarctic Ice Sheet collapse during the Last Interglacial |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.ade0664 |kovar=Science |weşanger=American Association for the Advancement of Science |cild=382 |hejmar=6677 |rr=1384–1389 |doi=10.1126/science.ade0664}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Naughten |pêşnav=Kaitlin A. |paşnav2=Holland |pêşnav2=Paul R. |paşnav3=De Rydt |pêşnav3=Jan |tarîx=2023 |sernav=Unavoidable future increase in West Antarctic ice-shelf melting over the twenty-first century |url=https://www.nature.com/articles/s41558-023-01818-x |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=13 |hejmar=11 |rr=1222–1228 |doi=10.1038/s41558-023-01818-x |issn=1758-6798}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Garbe |pêşnav=Julius |paşnav2=Albrecht |pêşnav2=Torsten |paşnav3=Levermann |pêşnav3=Anders |paşnav4=Donges |pêşnav4=Jonathan F. |paşnav5=Winkelmann |pêşnav5=Ricarda |tarîx=2020 |sernav=The hysteresis of the Antarctic Ice Sheet |url=https://www.nature.com/articles/s41586-020-2727-5 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=585 |hejmar=7826 |rr=538–544 |doi=10.1038/s41586-020-2727-5 |issn=1476-4687}}</ref> Hatiye payîn ku windabûna vê qata qeşayê heye bi tevahî ji holê rabe ev pêvajo bi qasê 500 û 13.000 sal berxwe bide.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-09-03 |ziman=en |doi=10.1126/science.abn7950}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://climatetippingpoints.info/2022/09/09/climate-tipping-points-reassessment-explainer/ |sernav=Exceeding 1.5°C global warming could trigger multiple climate tipping points – paper explainer |malper=climatetippingpoints.info |tarîx=2022-09-09 |roja-gihiştinê=2026-09-03 |ziman=en |paşnav=dvdmckay}}</ref> Ger qeşaya bilind hilweşe dibe ku asta deryayê bi qasê 3,3 mêtre bilind bibe û bi helandina qeşayên li ser çiyayan qeşayên bilind jî dibe ku asta deryayê bi qasê 4,3 metreyan bilind bike.<ref>{{Cite web |url=https://www.the-cryosphere.net/7/375/2013/tc-7-375-2013.pdf |sernav=Bedmap2: improved ice bed, surface and thickness datasets for Antarctica}}</ref> Qata qeşaya Antarktîkaya Rojhilat ku li gorî deverên qeşayî yên din gelek aram e tenê dikare bi qasê 0,5 mête heta 0,9 mêtreyê asta deryayê bilind bike ku ev jî beşek piçûk ê ji bilind bûna 53,3 mêtreyan e ku di tevahiya helandina qata qeşayê de pêk tê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Crotti |pêşnav=Ilaria |paşnav2=Quiquet |pêşnav2=Aurélien |paşnav3=Landais |pêşnav3=Amaelle |paşnav4=Stenni |pêşnav4=Barbara |paşnav5=Wilson |pêşnav5=David J. |paşnav6=Severi |pêşnav6=Mirko |paşnav7=Mulvaney |pêşnav7=Robert |paşnav8=Wilhelms |pêşnav8=Frank |paşnav9=Barbante |pêşnav9=Carlo |paşnav10=Frezzotti |pêşnav10=Massimo |tarîx=2022-09-10 |sernav=Wilkes subglacial basin ice sheet response to Southern Ocean warming during late Pleistocene interglacials |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9464198/ |kovar=Nature Communications |cild=13 |hejmar=1 |rr=5328 |doi=10.1038/s41467-022-32847-3 |issn=2041-1723 |pmc=9464198 |pmid=36088458}}</ref> Ji ber ku germahiya gerdûnî li dora 3°C zêde bûye, deverên xeternak ên wekê Hewza Wilkes û Hewza Aurora dibe ku di nav 2.000 salan de bimînin di bin avê de<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-09-03 |ziman=en |doi=10.1126/science.abn7950}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://climatetippingpoints.info/2022/09/09/climate-tipping-points-reassessment-explainer/ |sernav=Exceeding 1.5°C global warming could trigger multiple climate tipping points – paper explainer |malper=climatetippingpoints.info |tarîx=2022-09-09 |roja-gihiştinê=2026-09-03 |ziman=en |paşnav=dvdmckay}}</ref> û dibe ku li van deveran bilindbûna asta deryayê bigihîje 6,4 metreyan.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pan |pêşnav=Linda |paşnav2=Powell |pêşnav2=Evelyn M. |paşnav3=Latychev |pêşnav3=Konstantin |paşnav4=Mitrovica |pêşnav4=Jerry X. |paşnav5=Creveling |pêşnav5=Jessica R. |paşnav6=Gomez |pêşnav6=Natalya |paşnav7=Hoggard |pêşnav7=Mark J. |paşnav8=Clark |pêşnav8=Peter U. |tarîx=2021 |sernav=Rapid postglacial rebound amplifies global sea level rise following West Antarctic Ice Sheet collapse |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8087405/ |kovar=Science Advances |cild=7 |hejmar=18 |rr=eabf7787 |doi=10.1126/sciadv.abf7787 |issn=2375-2548 |pmc=8087405 |pmid=33931453}}</ref> === Tenikbûna tebeqeya ozonê === [[Wêne:NASA and NOAA Announce Ozone Hole is a Double Record Breaker.png|thumb|Wêneya qula herî mezin a di tebeqeya ozonê de ku di meha îlona sala 2006an de hatiye tomarkirin]] Zanyaran ji salên 1970an vir ve li ser qata ozona di atmosfera li jor ê Antarktîkayê lêkolîn dikin. Di sala 1985an de zanyarên brîtanî li ser daneyên ku wan li stasyona lêkolîn a Halley ya li ser çemê cemeda Brunt berhev kiribûn dixebitin, wan qadeke mezin a bi rêjeya ozonê ya nizm li ser Antarktîkayê keşiv kirine. 'Qula tebeqeya ozonê' hema hema tevahiya parzemînê vedigire û di meha îlona sala 2006an de gihîştiye asta xwe ya herî mezin ku bûyera herî dirêj a mayînde ye, di sala 2020an de pêk hatiye. Ev tenikbûna tebeqeya ozonê ji ber belavbûna klorofluorokarbon û halonên di atmosferê de çêdibe ku ev made tebeqeya ozonê bi gazên din perçe dikin. Şert û mercên pir sar ên Antarktîkayê bûne sedem ku ewrên stratosferîk ên cemserî çêbibin. Ewr wekê katalîzator ji bo reaksiyonên kîmyewî tevdigerin ku di dawiyê de dibin sedema hilweşîna ozonê. Protokola Montreal a sala 1987an belavbûna madeyên ku ozonê kêm dikin sinordar kiriye. Tê pêşbînîkirin ku qula ozon an li jor ê Antarktîkayê hêdî hêdî winda bibe ku heta salên 2060î.tê payîn ku asta ozonê vegere nirxên ku herî dawî ya ku di salên 1980î de hatine tomarkirin. Di heman demê de tenikbûna ozonê dikare di stratosferê de bibe sedema sarbûna bi qasê 6 °C ê. Sarbûn girseya cemserî xurt dike û bi vî awayî rê li ber derketina hewaya sar a nêzîkê Cemsera Başûr digire ku ev jî di encamê de girseya parzemînî ya tebeqeya qeşaya Antarktîkaya Rojhilat sar dike. Herêmên li derdora Antarktîkayê, bi taybetî nîvgirava Antarktîkayê rastî germahiyên bilindtir tên ku ev yek jî helîna qeşayê bileztir dike. Ev model destnîşan dikin ku tenikbûna ozonê û bandora vorteksa cemserî ya zêde dibe ku dibe sedema zêdebûna dirêjahiya qeşaya deryayê jî pêvajoyeke ji destpêka çavdêriya di dawiya salên 1970î ve heta sala 2014an berdewam kiriye. Ev model destnîşan dikin ku kêmbûna ozonê û bandora vorteksa cemserî ya ku zêde dibe, dibe ku ji ber sedema zêdebûna dirêjahiya qeşaya deryayê jî be ku ji dema destpêkirina çavdêriyên di dawiya salên 1970î heta sala 2014an berdewam kiriye. Ji wî demê ve rûbera qeşaya deryaya Antarktîkayê bi awayekê bilez kêm bûye. == Biyocûre == Tê dîtin piraniya cureyên li Antarktîkayê cisnê cureyên ku bi milyonan salan berê li wir jiyane ne ne. Ji ber vê yekê hatiye payîn ku ev cûre ji gelek çerxên qeşayê sax mane ku cure di demên avhewaya pir sar de li deverên germtir ên îzolekirî yên wekê deverên bi germahiya jeotermal an jî deverên ku di seranserê avhewaya sar de bê qeşa mane, sax mane. === Fauna === [[Wêne:Kaiserpinguine mit Jungen.jpg|thumb|Dîmenek ji pengûenên împerator û cûcik ên wan]] Kermêşa bêfirîn ''Belgica antarctica'', ajala herî mezin e ku bi tevahî ajaleke bejayî ya li Antarktîkayê ye ku digihîje mezinahiya 6 mm. Krîla Antarktîkayê ku di komên mezin de kom dibe, cureya bingehîn a ekosîstema [[Okyanûsa Başûr]] e û [[Organîzm|organîzmayeke]] xwarina girîng ê ajalên wekê balîna, fok, fokên pilingî, fokên bi mû, masiyên qeşayê û gelek cureyên çûkên wekê pengûen û albatrosê ye. Hinek cureyên ajalên deryayî hene û rasterast an nerasterast bi fîtoplanktonê ve girêdayî ne. [[Jiyana deryayî]] ya Antarktîkayê pengûen, balînayên şîn, orka, masiyên mezin û fokên bi mû vedihewîne. Foka Antarktîkayê di sedsalên 18 û 19an de ji ber çermê wan ji aliyê nêçîrvanên fokên ku ji Dewletên Yekbûyî û Keyaniya Yekbûyî hatine bi awayekê zêde hatine girtin. [[Foka leopar|Fokên pilingî]] di ekosîstema Antarktîkayê de nêçîrvanên herî baş in û ji bo lêgerîna xwarinê li seranserê Okyanûsa Başûr digerin. Nêzîkê 40 cureyên çûkan hene ku li Antarktîkayê an jî nêzî Antarktîkayê dîjîn ku di nav wan de cureyên petrelan, penguenan, kormoran û kevok hene. Çend cureyên çûkan ên din serdana okyanûsa li dora Antarktîkê dikin ku di nav wan de hinek ji wan ku bi gelemperî li Arktîkê dijîn hene. Pengûena împerator tekane pengûen e ku di zivistanê de li Antarktîkayê cucikê xwe dertînin; ew û pengûena Adelie ji hemî pengûen ên din dûrtir li başûr cûcik ên xwe dertînin. [[Wêne:Sterna vittata - Antarctica I.jpg|thumb|Dîmena teyrekî Antarktîkayê (Sterna vittata) li ser keştîyeke binavbûyî li Girava Enterprise sekiniye]] Di sala 2010an de hêjmara populasyona jiyana deryayî ya ku ji aliyê nêzîkê 500 lêkolîneran ve di dema sala cemserî vavneteweyî de hatiye kirin, hate weşandin. Hatiye diyarkirin ku di lêkolînê de zêdetirî 235 organîzmayên deryayî li her du herêmên cemserî yên cuda dijîn û bi vê awayê di navbera devereke bi qasê 12.000 kîlometre ye, dijîn. Ajalan mezin ên wekê hinek balîna û çûk salane vê rêwîtiyê dikin. Formên jiyanê ya biçûktir ên wekê xiyar û şemalokên azad ên avjen, di herdu okyanûsên cemser de jî têne dîtin. Faktorên ku dikarin di belavbûna wan de bibin alîkar, cûdahiyên germahiyê di navbera okyanûsa kûr ê li cemseran û ekvatorê de ne ku ji 5 °C ê zêdetir nebin û pergalên sereke yên herikînê an kemerên veguhastinên deryayî yên ku dikarin hêk û larvayan veguhezînin in. Di meha çileya sala 2025an de dabeş bûna çiyayê mezin ên cemedê A-84 (ku bi mezinahiya xwe dişibihe bajarê Şîkagoyê) ji Shela Cemeda George VI derfetek kêm peyda kiriye ku bikaranîna keştiyên binavî yên robotîk, qata deryaya di bin refikên cemed ên li ser avê de were keşifkirin. Lêkolîneran di kûrahiyên heta 1300 metreyan de ekosîstemên bi awayekê neçaverêkirî mercanên mezin, singer ên kevnar, masiyên cemedê, pîrî yên mezin ên deryayî û heta heştpê hatine dîtin, kifş kirine. Dibe ku ev ekosîstem cureyên nû yên ku bi sedsalan veşartî mane û ji aliyê herikînên okyanûs ên ku xurekê hildigirin ve hatine xwedîkirin, vedihewînin. === Flora === Di seranserê dîroka xwe de Antarktîka gelek jiyana cûreyên nebatan dîtiye. Di serdema kretasye de li parzemîn ekosîstemek fern-conifer ê serdest hebû ku di dawiya heman serdemê de veguheriye daristaneke barana nerm. Di dema neojena sartir de (17–2,5 milyon sal berê) ekosîstemeke tundrayê cihê daristanên baranê girtiye. Avhewaya Antarktîkaya îro rê nadeye ku nebatên li parzemînê zêde belav bibin. Hewaya sar ê zêde, bêwespiya axê û kêmbûna şilebûna hewayê û tîrêjên rojê mezinbûna nebatan asteng dike ku bûye sedema cûrbecûrbûna cureyan a kêm bibin û belavbûna wan kêm bibin. Floraya parzemînê bi piranî ji brîofîtan pêk dihatin ku di nav de 25 cureyên nebatên kezeba sor û 100 cureyên nebatên kevzê hebûn. Sê cureyên riwekên kulîlkdar hene ku hemî li Nîvgirava Antarktîkayê têne dîtin. Di nav van riwekan de Deschampsia antarctica (giyayê porî yê Antarktîkayê), Colobanthus quitensis ( înciyê yê Antarktîkayê) û Poa annua cureyeke ji derveyî parzemînê hatiye (giyayê şîn ê salane) hene. === Organîzmayên din === Ji 700 cureyên algeyê ku li Antarktîkayê hene, nêzîkê nîvê wan fîtoplanktonên deryayî ne. Algeyê berfê yên pirreng bi taybetî di havînê de li herêmên peravê pir in. Ji ber ku av cemed digire hemî xwê ya avê (ava şor) ji avê diavêje derve û ji ber ku ev ava şor di nav depoyên ava şor de kom dibe, mîkroorganîzmayên razayî jî vedihewîne. Her wiha heta cemeda deryayê jî dikare komên ekolojîk ên bêhempa vehewîne. Dema ku qeşa dest bi helandinê dike, depoyên ava şor fireh dibin û dikarin bi hev re kanalên ava şor çêbikin û kevza di hindurê depoyan de dikarin ji nû ve şiyar bibin û heta cemidîna din ji nû ve geş bibin. Di heman demê de di ava deryayê de bakterî heta 800 mêtre di bin qeşayê de hatine dîtin. Hatiye texmînkirin ku di nav ava di bin erdê Gola Vostokê de komeke bakteriyên xwemalî heye. Hatiye texmînkirin ku hebûna jiyanê li wir argumana ihtimala jiyanê li ser heyva Jupiterê Europa zêde dike û dibe ku di bin qalikê xwe yê qeşayê de av hebe. Di avên pir alkalîn ên Gola Unterseeyê de komek ji bakteriyên ekstremofîl hatiye dîtin. Belavbûna zîndewerên pir berxwedêr ên ku li deverên wiha yê nemêvanperwer dijîn dikare argumana ji bo jiyana ji derveyî erdê di jîngehên sar û dewlemend bi metanê de hê jî zêdetir bike. === Parastina jîngehê === Yekem peymana navneteweyî ji bo parastina biyolojîk a cihêrengiya Antarktîkayê di sala 1964an de hatiye pejirandin. Masîgirtina zêde ya populasyona krîl (ajalek e ku di ekosîstema Antarktîkayê de roleke mezin dilîze) bûye sedem ku rayedar rêziknameyên li ser masîgiriyê derxînin. Peymana parastina çavkaniyên zindî yên deryayî yên Antarktîkayê, peymaneke navneteweyî ye ku di sala 1980an de ket meriyetê ku masîgiriyê bi rêk û pêk dike û bi yekê xaye dike ku têkiliyên ekolojîk biparêze. Tevê van rêziknameyan jî, masîgirtina neqanûnî, bi taybetî ya masiyê diranan ê Patagonian ê pir biqîmet ku li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê wekê levreşa Şîlî tê firotin wekê pirsgirêke dimîne. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commons|Antarctica|Antarktîka}} {{Parzemîn}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Antarktîka| ]] [[Kategorî:Cîhan]] [[Kategorî:Parzemîn]] j9bjpjaxnewztti18s9s27n1ve21mlb 2091551 2091550 2026-09-04T21:04:20Z Penaber49 39672 2091551 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdanka giştî}} '''Antarktîka'''<ref>{{Îzolî, 2007|r=1138|jêgirtin=Antarktîka}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ferhenga Erdnîgarîyê (Coğrafya)|Ferhenga Erdnîgarîyê]]|paşnav=Önen|pêşnav=Abdurrahman |weşanger=Stembol: Doz|sal=2008|rûpel=36}}</ref> yan jî '''Antarktîk'''{{Çavk}} ({{Bi-la|Antarctica}}) yek ji [[parzemîn]]ên cîhanê ye ku parzemîna herî başûr ê dinyayê û parzemîna herî kêm nifûs a cîhanê ye. Parzemîn bi tevahî li başûrê çembera Antarktîkayê ye û ji aliyê [[Okyanûsa Başûr]] (ku wekê Okyanûsa Antarktîkayê jî tê zanîn) ve hatiye dorpêçkirin ku [[Cemsera Başûr]] a erdnîgarî vedihewîne. Di heman demê de Antarktîka pêncem parzemîna herî mezin ê cîhanê ye ku bi qasê ji %40 ji [[Ewropa|Ewropayê]] mezintir e û rûbera parzemînê bi qasê 14.200.000 km² rûerd (an rûqeşa) vegirtiye. Piraniya Antarktîkayê bi qata qeşayê ya Antarktîkayê ve hatiye nixumandin ku qalindahiya navînî ya qeşayê bi qasê 1,9 km ye. Antarktîka bi navînî parzemîna herî sar, herî hişke û parzemîna herî bi ba û bahoz ê cîhanê ye û parzemîn ji asta deryayê xwedî bilindahiyeke navînî ye. Antarktîka bi piranî ji çoleke cemserî pêk hatiye ku barîna salane li peravê zêdetirî 200 mm ye û berf û barana li hundirê parzemînê gelek kêm e. Qeşayên parzemîn di warê ava şîrîn de gelek dewlemend e ku nêzîkê ji %70ê rezervên ava şirîn ên cîhanê li Antarktîkayê cemedgirtî ye. Hatiye payîn ger ku qeşaya Antarktîkayê bihele, dê asta deryayê ya [[Cîhan|cîhanê]] bi qasê 60 mêtreyan bilind bibe. Her wiha Antarktîka xwediyê rekora germahiya herî nizm a pîvandî yê li ser rûyê [[Dinya (gerstêrk)|Erdê]] ye ku nizmahiya germahiya bi qasê −89.2 °C hatiye pîvandin. Germahiya herêmên peravê di havînê de dikare bi qasê 10 °C bilind bibe. Cureyên xwemaliyên ajalan kêzik, nematod, pengûen, fok û tardigrad in. Li cihên ku nebat lê hene, bi piranî bi awayê liken an kevzê ye. Refên qeşayê yên Antarktîkayê dibe ku cara yekem di sala 1820an de, di dema sefereke rûsî de ku ji aliyê Fabian Gottlieb von Bellingshausen û Mikhail Lazarev ve hatibû birêvebirin, hatine dîtin. Di dehsalên piştê seferên wan, di seferên fransî, amerîkî û brîtanî de li parzemînê lêkolînên zêdetir hatine kirin. Yekem derketina piştrastkirî ya Antarktîkayê ji aliyê tîmeke norwêcî ve di sala 1895an de pêk hatiye. Di destpêka sedsala 20an de, çend seferên navxwe yên parzemînê çêbûne. Lêkolînerên brîtanî Douglas Mawson, Edgeworth David û Alistair Mackay yekem kes bûn ku di sala 1909an de gihîştine [[Cemsera Başûr]] a manyetîkî û cemsera başûr a erdnîgarî jî yekem car di sala 1911an de lêkolînerê norwêcî Roald Amundsen gihiştiye cemserê. Ji aliyê îdarî ve Antarktîka ji aliyê nêzîkê 30 welatan ve tê birêvebirin ku hemî jî endamên sîstema peymana Antarktîkayê ya sala 1959an in. Li gorî şertên peymanê, çalakiyên leşkerî, kolandinên kanên madenê, teqînên nukleerî û avêtina bermayiyên nukleerî li Antarktîkayê qedexe ne. Geştiyarî, masîgirtin û lêkolîn çalakiyên sereke yên mirovan li Antarktîkayê û li derdora Antarktîkayê hene. Di mehên havînê de nêzîkê 5.000 kes li stasyonên lêkolînê dimînin û ev hejmar di mehên zivistanê de dadikeve 1.000 kesan. Her çiqas parzemîn dûr be jî, çalakiyên mirovan bi rêya qirêjî, guherîna avhewayê û bi rêya tenikbûna [[tebeqeya ozonê]] bandoreke neyînî li ser Antarktîkayê dihêle. Helîna qata qeşayê ya [[Antarktîkaya Rojava]] ya ku potansiyeleke nearam e, di pêşbîniyên bilindbûna [[asta deryayê]] yên di asta sedsalê de bûye sedema nezelaliyeke herî mezin û heman helîn bandorê li ser serûbinkirina gera [[Okyanûsa Başûr]] jî dike ku di dawiyê de dikare bibe sedema bandorên girîng li ser avhewaya [[Nîvkada Başûr]] û hilberîna Okyanûsa Başûr. == Etîmolojî == [[Wêne:1657 map Polus Antarcticus.jpg|thumb|Nexşeya cemserî ya herî başûrê Dinyayê]] Navê ku ji parzemînê hatiye dayîn ji peyva antarktîka hatiye ku ji peyva fransî ya navîn ''antartique'' an ''antarctique'' ('li hemberî Arktîkê') û piştre ji peyva latînî ''antarcticus'' ('li hemberî bakur') hatiye. Navê Antarktîkus ji peyvên yewnanî ἀντι- ('dij-') û ἀρκτικός (arktikos, 'ya hirçê [Ursa Major], bakur') hatiye.<ref name=":0">{{Cite book |sernav=Lettinck 2021, p. 158.}}</ref> Fîlozofê yewnanî Arîstoteles li dora 350 {{bz}} de di ''Meteorolojiyê'' de li ser "herêma Antarktîkê" nivîsandiye. Li gorî raporê, erdnîgarnasê yewnanî Marinusê ji Tîrusê ev nav di nexşeya xwe ya cîhanê ya sedsala duyem a {{pz}} de ku niha winda bûye, bi kar aniye. Nivîskarên romayî Gaius Julius Hyginus û Apuleius ji bo cemsera başûr navê yewnanî yê latînîkirî polus antarcticus bi kar anîne ku ji wir peyva fransî ya kevin ''pole antartike'' (nûjen ''pôle antarctique'')<ref>{{Cite book |sernav=Hyginus 1992, p. 176.}}</ref> ku di sala 1270an de hatiye piştrastkirin û ji wir jî peyva îngilîziya navîn pol antartik ku cara yekem di lêkolîneke ji aliyê nivîskarê îngilîzî Geoffrey Chaucer ve hatiye nivîsandin, hatiye wergirtin.<ref name=":0" /> Ramanên ewropî yên di derbarê hebûna Terra Australis ku parzemîneke berfirehê li başûrê dûr ê cîhanê ye ku ji bo hevsengî kirina axên bakurê [[Ewropa]], [[Asya]] û [[Afrîkaya Bakur]] pêk tîne, wekê têgeheke rewşenbîrî, ji kevnariya klasîk ve hebû. Ji ber vê yekê ''Terra Australis'' navê ku ji bo hemî girseyên bejayî yên hîpotetîk ên ku tê pêşniyar kirin ku li cihê ku niha tê zanîn Antarktîka heye, hatibû bikaranîn.<ref>{{Cite book |sernav=Mericq 1987, pp. 90–91: 'They published maps and charts based on the hypothesis that Tierra del Fuego was the beginning of that Terra Australis. The first person ever to have rights over these lands was Pedro Sancho de la Hoz, who received them through a special decree signed by Emperor Charles V on 24 January 1539.'}}</ref> Îdiaya hebûna axek wisa heta keşfkirina Awistralyayê ku ji aliyê ewropiyan ve hatiye keşfkirin, berdewam kiriye.<ref>{{Cite book |sernav=Scott, Hiatt & McIlroy 2012, pp. 2–3.}}</ref> Di destpêka sedsala 19an de keşifger Matthew Flinders guman li hebûna parzemîneke cuda yê li başûrê Awistralyayê (ku di wê demê wekê New Holland hatiye binavkirin) kiriye û ji ber vê yekê pêşniyar kiriye ku li cihê wê navê "Terra Australis" ji bo [[Awistralya|Awistralyayê]] were bikar anîn.<ref>{{Cite book |sernav=Cawley 2015, p. 130.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=McCrone & McPherson 2009, p. 75.}}</ref> Di sala 1824an de rayedarên kolonyal ên li Sîdneyê bi fermî navê parzemîna New Hollandê wekê Awistralya guhertine û peyva "Terra Australis" wekê referansek ji bo navê Antarktîkayê hiştine. Di dehsalên piştre de, erdnîgaran hevokên wekê "parzemîna Antarktîkayê" bi kar anîne. Wan li cihê vê navê li naveke helbestî geriyane û navên wekê ''Ultima'' û ''Antipodea'' pêşniyar kirine.<ref>{{Cite book |sernav=Cameron-Ash 2018, p. 20.}}</ref> Ji bo binavkirina parzemînê navê Antarktîka di salên 1890î de hatiye pejirandin û bikaranîna yekem ê vê navê ji aliyê kartografê skotlendî John George Bartholomew pêk hatiye.<ref>{{Cite web |url=https://digital.nls.uk/bartholomew/highlights/antarctica.html#:~:text=Edinburgh%20geographer%20and%20mapmaker%20John,since%20the%20first%20century%20AD. |sernav=Highlights from the Bartholomew Archive: The naming of Antarctica}}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Antarctica.svg|thumb|300px|Nexşeyek ku Antarktîkaya Rojhilat li rastê Çiyayên Transantarktîk û Antarktîkaya Rojava li çepê ye, nişan dide.]] Antarktîka ku bi awayekî asîmetrîk li dora cemsera başûr û bi piranî li başûrê çembera Antarktîkayê (ku yek ji pênc çemberên sereke yên firehiyê ye ku nexşeyên cîhanê nîşan didin) cih digire ku ji aliyê [[Okyanûsa Başûr]] ve hatiye dorpêçkirin. Di heman de çem ên avan li Antarktîkayê hene ku çemê herî dirêj ê parzemînê çemê Onyxê ye. Her wiha Antarktîka bi qasê 14,2 milyon km² rûber vedigire ku hema hema du car ji rûbera [[Awistralya|Awistralyayê]] mezintir e ku bi vê rûberê bûye pêncem parzemîna herî mezin ê cîhanê. Xeta perava Antarktîkayê bi qasê 18.000 km dirêj e ku ji sala 1983an vir ve çar celebên peravê li parzemînê hene ku perav ji %44ê peravê ji qeşayên avjenî, ji %38 ji dîwarên qeşayê pêk tê ku li ser keviran dimînin, ji %13 ji deverên qeşayî an jî qiraxa cemedên bilind pêk tê û ji %5ê ji parvên mayî jî ji kevirên vekirî pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |sernav=Antarctica - The World Factbook |malper=www.cia.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en |archive-date=2022-05-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220509192134/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: glaciological and geophysical folio |paşnav=Drewry |pêşnav=D. J. |weşanger=University of Cambridge, Scott Polar Research Institute |tarîx=1983 |isbn=978-0-901021-04-5 |cih=Cambridge}}</ref> Golên ku di binê qeşaya parzemînî de dimînin, bi piranî li geliyên hişk ên McMurdo an jî li gelek oazên cûda çêbûne.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> [[Gola Vostokê]] ku di bin stasyona Vostok a [[Rûsya|Rûsyayê]] de hatiye dîtin, mezintirîn gola binqeşayê ya cîhanê û yek ji mezintirîn golên cîhanê ye. Berê hatiye bawer kirin ku gol bi milyonan salan hatiye girtin lê di roja îro de zanyaran texmîn kirine ku ava golê her 13.000 sal carekê bi helandin û cemidandina hêdî ya qeşayê hatiye guhertin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=David |tarîx=2019-06-27 |sernav=Antarctica |url=https://academic.oup.com/book/62792 |kovar=OUP Academic |ziman=en |doi=10.1093/wentk/9780190641320.001.0001}}</ref> Di mehên havînan de qeşa li qiraxên golan dikare bihele û xendekên şil bi awayekê demkî çêdibin. Di heman demê de li Antarktîkayê hem golên ava şor û hem jî golên ava şirîn hene.<ref name=":1" /> [[Wêne:Mount Vinson from NW at Vinson Plateau by Christian Stangl (flickr).jpg|thumb|Dîmenek ji çiyayê Vînsonê ku li bakurê rojavayê Antarktîkayê ye û bilindeya herî bilind ê Antarktîkayê ye]] Antarktîka ji aliyê Çiyayên Transantarktîk ve hatiye dabeşkirin ku ji erdê Vîktoryayê heta [[Deryaya Rossê]] dirêj dibin ku ev her alî di nav xwe de Antarktîkaya Rojava û Antarktîkaya Rojhilat vedigirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: Earth's Own Ice World |url=https://archive.org/details/antarcticaearths0000carr |paşnav=Carroll |pêşnav=Michael |weşanger=Springer |tarîx=2018-05-16 |isbn=978-3-319-74623-4 |paşnav2=Lopes |pêşnav2=Rosaly}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ji |pêşnav=Fei |paşnav2=Gao |pêşnav2=Jinyao |paşnav3=Li |pêşnav3=Fei |paşnav4=Shen |pêşnav4=Zhongyan |paşnav5=Zhang |pêşnav5=Qiao |paşnav6=Li |pêşnav6=Yongdong |tarîx=2017-10-16 |sernav=Variations of the effective elastic thickness over the Ross Sea and Transantarctic Mountains and implications for their structure and tectonics |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0040195117302937 |kovar=Tectonophysics |cild=717 |rr=127–138 |doi=10.1016/j.tecto.2017.07.011 |issn=0040-1951}}</ref> Piraniya Antarktîkayê bi tebeqeyên qeşayê ya Antarktîkayê ve hatiye nixumandin ku bi navînî 1,9 km qalindahiya qeşayan hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fretwell |pêşnav=P. |paşnav2=Pritchard |pêşnav2=H. D. |paşnav3=Vaughan |pêşnav3=D. G. |paşnav4=Bamber |pêşnav4=J. L. |paşnav5=Barrand |pêşnav5=N. E. |paşnav6=Bell |pêşnav6=R. |paşnav7=Bianchi |pêşnav7=C. |paşnav8=Bingham |pêşnav8=R. G. |paşnav9=Blankenship |pêşnav9=D. D. |paşnav10=Casassa |pêşnav10=G. |paşnav11=Catania |pêşnav11=G. |paşnav12=Callens |pêşnav12=D. |paşnav13=Conway |pêşnav13=H. |paşnav14=Cook |pêşnav14=A. J. |paşnav15=Corr |pêşnav15=H. F. J. |tarîx=2013-02-28 |sernav=Bedmap2: improved ice bed, surface and thickness datasets for Antarctica |url=https://tc.copernicus.org/articles/7/375/2013/ |kovar=The Cryosphere |ziman=English |weşanger=Copernicus GmbH |cild=7 |hejmar=1 |rr=375–393 |doi=10.5194/tc-7-375-2013 |issn=1994-0416}}</ref> Tebeqeya qeşayê ji xeynî ji xeynî çend oazanên li geliyên hişk ên McMurdo tevahiya parzemînê nixumandine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://antarcticsun.usap.gov/science/4184/ |sernav=The Antarctic Sun: News about Antarctica - The Lost Dry Valleys of the Polar Plateau |malper=antarcticsun.usap.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en |archive-date=2022-01-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220115223943/https://antarcticsun.usap.gov/science/4184/ |url-status=dead }}</ref> Çend çemên qeşayî yên Antarktîkayê ku ber bi refên qeşayî yên Antarktîkayê ve diherikin, pêvajoyeke ku wekê dînamîkên tebeqeyên qeşayê hatine pênasekirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gfdl.noaa.gov/ice-sheet-dynamics/ |sernav=Ice Sheet Dynamics – Geophysical Fluid Dynamics Laboratory |malper=www.gfdl.noaa.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31}}</ref> Antarktîkaya Rojhilat ji Coats Land, Queen Maud Land, Enderby Land, Mac. Robertson Land, Wilkes Land û Victoria Land pêk hatiye. Ji xeynî beşek piçûk, hemî deverên parzemînê di nav nîvkada rojhilat de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctic Climate Evolution |paşnav=Florindo |pêşnav=Fabio |weşanger=Elsevier |tarîx=2008-10-10 |isbn=978-0-08-093161-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yUu-x70CZEcC |paşnav2=Siegert |pêşnav2=Martin}}</ref> Li ser û dora Antarktîkayê gelek girav hene ku piraniya wan giravên volkanîk in û li gorî pîvanên jeolojîk pir ciwan in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://figshare.utas.edu.au/articles/journal_contribution/Origin_and_evolution_of_the_sub-Antarctic_islands_the_foundation/24483391 |sernav=Quilty, Patrick Gerard |malper=figshare.utas.edu.au |roja-gihiştinê=2026-08-31 |doi=10.26749/rstpp.141.1.35}}</ref> Îstîsnayên herî berbiçav giravên [[deşta Kerguelenê]] ne ku girava herî kevin li dora 40 milyon sal berê niha çêbûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Olierook |pêşnav=Hugo K. H. |paşnav2=Jourdan |pêşnav2=Fred |paşnav3=Merle |pêşnav3=Renaud E. |paşnav4=Timms |pêşnav4=Nicholas E. |paşnav5=Kusznir |pêşnav5=Nick |paşnav6=Muhling |pêşnav6=Janet R. |tarîx=2016-04-15 |sernav=Bunbury Basalt: Gondwana breakup products or earliest vestiges of the Kerguelen mantle plume? |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0012821X1630019X |kovar=Earth and Planetary Science Letters |cild=440 |rr=20–32 |doi=10.1016/j.epsl.2016.02.008 |issn=0012-821X}}</ref> Girê Vinson a li çiyayên Ellsworthê bi bilindahiya 4.892 mêtreyê bilindeya herî bilind ê Antarktîkayê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hall Ball Kiwi Mountaineers From Mount Cook To Everest |paşnav=Monteath |pêşnav=Colin |weşanger=Cloudcap |tarîx=1997 |isbn=978-0-938567-42-4 |url=https://www.worldcat.org/title/38585390 |oclc=38585390}}</ref> Çiyayê Erebusa li Girava Rossê volkana herî başûrî ya cîhanê ye û her roj nêzîkê 10 caran diteqe. Xweliya ji teqînên volkanîk 300 kîlometre dûrî kratera volkanîk hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/48987684 |sernav=Antarctica : an encyclopedia from Abbott ice shelf to zooplankton {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en}}</ref> Delîlên hejmareke mezin ji volkanan di bin qeşayê de hene ku ger asta çalakiyê bilind bibe, dibe ku ji bo tebeqeya qeşayê xetereyek çêbike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: Earth's Own Ice World |url=https://archive.org/details/antarcticaearths0000carr |paşnav=Carroll |pêşnav=Michael |weşanger=Springer |tarîx=2018-05-16 |isbn=978-3-319-74623-4 |paşnav2=Lopes |pêşnav2=Rosaly}}</ref> Qubeya qeşayê ya bi navê Dome Argus li Antarktîkaya Rojhilat e ku bi qasê bilindahiya 4.091 metreyan bilind ew û qada qeşayê ya herî bilind ê Antarktîkayê ye. Ev gir yek ji cihên herî sar û hişk ên cîhanê ye ku germahî ya li vir heya −90 °C ê dadikeve û barîna salane jî bi qasê 1-3 sm ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica And The Arctic Circle, A Geographic Encyclopedia Of The Earth's Polar Regions |tarîx=2014-04-01 |url=http://archive.org/details/antarctica-and-the-arctic-circle-2-volumes-a-geographic-encyclopedia-of-the-earths-polar-regions}}</ref> == Dîroka jeolojîk == Ji dawiya serdema meoproterozoîkê heta serdema kretasyeyê, Antarktîka beşek ji superparzemîna [[Gondwana|Gondwanayê]] bû û parzemîn bi pêvajoya tevgerên Antarktîkaya îro ji ber ku Gondwana hêdî hêdî ji hev perçe bûye, li dora 183 milyon sal berê îro ava bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctic News Clips |weşanger=National Science Foundation |tarîx=1995 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=HcTrAAAAMAAJ&pg=PA109}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> Di demek dirêj a serdema fanerozoyîkê de Antarktîka xwedî avhewayek tropîkal ê nerm bû û ew bi daristanên berfireh nixumandî bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Klages |pêşnav=Johann P. |paşnav2=Salzmann |pêşnav2=Ulrich |paşnav3=Bickert |pêşnav3=Torsten |paşnav4=Hillenbrand |pêşnav4=Claus-Dieter |paşnav5=Gohl |pêşnav5=Karsten |paşnav6=Kuhn |pêşnav6=Gerhard |paşnav7=Bohaty |pêşnav7=Steven M. |paşnav8=Titschack |pêşnav8=Jürgen |paşnav9=Müller |pêşnav9=Juliane |paşnav10=Frederichs |pêşnav10=Thomas |paşnav11=Bauersachs |pêşnav11=Thorsten |paşnav12=Ehrmann |pêşnav12=Werner |paşnav13=van de Flierdt |pêşnav13=Tina |paşnav14=Pereira |pêşnav14=Patric Simões |paşnav15=Larter |pêşnav15=Robert D. |tarîx=2020 |sernav=Temperate rainforests near the South Pole during peak Cretaceous warmth |url=https://www.nature.com/articles/s41586-020-2148-5 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=580 |hejmar=7801 |rr=81–86 |doi=10.1038/s41586-020-2148-5 |issn=1476-4687}}</ref> === Serdema paleozoyîkê (539–252 milyon sal berê) === [[Wêne:Glossopteris sp. (fossil leaf) (Permian; Antarctica) 1 (49063572172) (cropped).jpg|thumb|300px|Ji serdema permeya Antarktîkayê pelgeke ''Glossopteris sp.'' yê]] Germbûna berdewam bûye sedem ku piraniya Gondwanayê ziwa bibe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Vegetation of Antarctica Through Geological Time |paşnav=Cantrill |pêşnav=David J. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012-11-22 |isbn=978-0-521-85598-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=sOGH4xaioRUC |paşnav2=Poole |pêşnav2=Imogen}}</ref> Di serdema triyasiyê de Antarktîka ji aliyê cûreyeke giyayên bi tov (pteridosperms) ve serdest bû ku ji cinsê Dicroidiumê bûn ku wekê daran mezin dibûn. Florayên din ên triasiyê ginkgophytes, sîkadofites, darên konîfer û sphenopsid bûn. Tetrapod (ajaleke çar ling) cara yekem di serdema triyasiya destpêkê de li Antarktîkayê hatine dîtin û fosîlên herî kevn ên naskirî di formasyona fremouw a çiyayên Transantarktîkê de hatine dîtin. Sînapsîd (ku wekê "xijendeyên mîna memikdaran" jî têne zanîn) cureyên wekê Lystrosaurus di nav de hebû û di serdema triyasiya destpêkê de zêde bûn. Nîvgirava Antarktîkayê di serdema jurasiyê de (206 heta 146 milyon sal berê) dest bi avakirina xwe kiriye. Afrîka di serdema jurasiyê li de dora 160 milyon sal berê ji Antarktîkayê dabeş bûye û piştre jî di serdema kretasiya destpêkê de nîvgirava Hindistanê (nêzîkî 125 milyon sal berê) ji heman parzemînan dabeş bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rolland |pêşnav=Yann |paşnav2=Bernet |pêşnav2=Matthias |paşnav3=van der Beek |pêşnav3=Peter |paşnav4=Gautheron |pêşnav4=Cécile |paşnav5=Duclaux |pêşnav5=Guillaume |paşnav6=Bascou |pêşnav6=Jérôme |paşnav7=Balvay |pêşnav7=Mélanie |paşnav8=Héraudet |pêşnav8=Laura |paşnav9=Sue |pêşnav9=Christian |paşnav10=Ménot |pêşnav10=René-Pierre |tarîx=2019-01-15 |sernav=Late Paleozoic Ice Age glaciers shaped East Antarctica landscape |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0012821X18306460 |kovar=Earth and Planetary Science Letters |cild=506 |rr=123–133 |doi=10.1016/j.epsl.2018.10.044 |issn=0012-821X}}</ref> Piştê kêmbûna qeşayê di nîvê duyem ê serdema permiyana destpêkê de, erd ji aliyê glossopterids (komeke nebatan a tovkirî ya nemabûyî ya bê xizmên zindî) ve serdest bû ku nebata herî berbiçav Glossopteris bû ku dareke wekê ku di axên tijî av de şîn dibe, hatiye şîrove kirin ku depoyên komirê yên berfireh çêkirine. Nebatên din ên ku di dema Permiyeyê de li Antarktîkayê hatine dîtin ''Cordaitales'', ''sphenopsids'', ''ferns'' û ''lycophytes'' in.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Vegetation of Antarctica Through Geological Time |paşnav=Cantrill |pêşnav=David J. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012-11-22 |isbn=978-0-521-85598-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=sOGH4xaioRUC |paşnav2=Poole |pêşnav2=Imogen}}</ref> Di dawiya serdema permiyeyê de avhewa li ser piraniya [[Gondwana|Gondwanayê]] hişktir û germtir bûye û ekosîstemên daristanên ''glossopteridan'' wekê beşek ji bûyera tunebûna permî-triyasî hilweşiyane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Past Antarctica: Paleoclimatology and Climate Change |paşnav=Franganillo |pêşnav=Marc Oliva i |weşanger=Elsevier Science & Technology |tarîx=2020 |isbn=978-0-12-817925-3 |paşnav2=Fernandez |pêşnav2=Jesus Ruiz}}</ref> Di serdema paleozoyîkê de ti delîl tinene ku nîşan bide ka tetrapod li Antarktîkê jiyane an na.<ref name=":2">{{Cite web |url=https://pubs.usgs.gov/of/2007/1047/ea/of2007-1047ea047.pdf |sernav=Collinson, James; William R., Hammer (2007). Migration of Triassic tetrapods to Antarctica (PDF). 10th International Symposium on Antarctic Earth Sciences.}}</ref> === Serdema mezozoîkê (252–66 milyon sal berê) === {{Multiple image | width = 150 | image1 = Opening of western Indian Ocean 150 Ma.png | image2 = Opening of South Atlantic 126 Ma.png | image3 = Opening of South Atlantic 83 Ma.png | footer = Perçebûna suoerparzemîna Gondwanayê; li dora 150 milyon sal berê (wêneya 1em), li dora 126 milyon sal berê (wêneya 2em) û li dora 83 milyon sal berê (wêneya 3em) |}} Germbûna berdewam piraniya Gondwanayê zuwa kiriye. Di serdema triyasiyê de, Antarktîka ji aliyê fernên tovkirî (pteridosperms) ve serdest bû ku beşek cinsê dicroidium bûn ku wekê daran mezin dibûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Icehouse to hothouse: floral turnover, the Permian–Triassic crisis and Triassic vegetation |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012 |rr=105–160 |isbn=978-0-521-85598-3 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Cantrill |pêşnavê-edîtor=David J. |url=https://www.cambridge.org/core/books/vegetation-of-antarctica-through-geological-time/icehouse-to-hothouse-floral-turnover-the-permiantriassic-crisis-and-triassic-vegetation/2A62935F027160A42A76FDD1199FA5C3 |paşnavê-edîtor2=Poole |pêşnavê-edîtor2=Imogen |doi=10.1017/CBO9781139024990.004}}</ref> Florayên din ên serdema triyasiyê ginkgophytes, sîkadofît, konîfer û sphenopsîdan bûn. Tetrapod cara yekem di serdema triyasiya destpêkê de li Antarktîkayê hatine dîtin û fosîlên herî kevn ên naskirî di formasyona fremouw a [[Rêzeçiyayên Transantarktîk|çiyayên Transantarktîkê]] de hatin dîtin.<ref name=":2" /> Sînapsîd (ku wekî "xijendeyên mîna memikan" jî têne zanîn) cureyên wek ''Lystrosaurus'' vedihewîne û di serdema triyasiya destpêkê de gelek zêdetir bûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Early Evolutionary History of the Synapsida |paşnav=Kammerer |pêşnav=Christian F. |weşanger=Springer London, Limited |tarîx=2013 |isbn=978-94-007-6841-3 |paşnav2=Angielczyk |pêşnav2=Kenneth D. |paşnav3=Fröbisch |pêşnav3=Jörg}}</ref> Nîvgirava Antarktîkayê di serdema jurasiyê de (206 heta 146 milyon sal berê) dest bi avakirina xwe kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Birkenmajer |pêşnav=K. |tarîx=1994 |sernav=Evolution of the Pacific margin of the northern Antarctic Peninsula: an overview |url=https://link.springer.com/10.1007/BF00210547 |kovar=Geologische Rundschau |ziman=en |cild=83 |hejmar=2 |rr=309–321 |doi=10.1007/BF00210547 |issn=0016-7835}}</ref> Afrîka di serdema jurayê de li dora 160 milyon sal berê ji Antarktîkayê dabeş bûye û piştre di derdema kretasye ya destpêkê de (dora 125 milyon sal berê) [[nîvgirava Hindistanê]] ji hev dabeş bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Gaina |pêşnav=Carmen |paşnav2=Müller |pêşnav2=R. Dietmar |paşnav3=Brown |pêşnav3=Belinda |paşnav4=Ishihara |pêşnav4=Takemi |paşnav5=Ivanov |pêşnav5=Sergey |tarîx=2007-07-01 |sernav=Breakup and early seafloor spreading between India and Antarctica |url=https://doi.org/10.1111/j.1365-246X.2007.03450.x |kovar=Geophysical Journal International |cild=170 |hejmar=1 |rr=151–169 |doi=10.1111/j.1365-246X.2007.03450.x |issn=0956-540X}}</ref> Darên ginkgo, konîfer, Bennettitale, nebatên poçikê hespan, fern û sikad di wê demê de pir bûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Vegetation of Antarctica Through Geological Time |paşnav=Cantrill |pêşnav=David J. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012-11-22 |isbn=978-0-521-85598-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=sOGH4xaioRUC |paşnav2=Poole |pêşnav2=Imogen}}</ref> Nêzîkê 80 milyon sal berê nebatên kulîlkdar bûne komên nebatan ên herî cihêreng ên li ser parzemînê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Barreda |pêşnav=Viviana D. |paşnav2=Palazzesi |pêşnav2=Luis |paşnav3=Olivero |pêşnav3=Eduardo B. |tarîx=2019 |sernav=When flowering plants ruled Antarctica: evidence from Cretaceous pollen grains |url=https://nph.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/nph.15823 |kovar=New Phytologist |ziman=en |cild=223 |hejmar=2 |rr=1023–1030 |doi=10.1111/nph.15823 |issn=0028-646X}}</ref> Her çiqas darên behîvê yên başûr (Nothofagus) ber bi dawiya kretasyeyê ve berbiçav bin jî li Antarktîkaya Rojava daristanên pelderzî di seranserê serdema kretasyeyê de (146–66 milyon sal berê) de serdest bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Crame |pêşnav=J. A. |tarîx=1989 |sernav=Origins and evolution of the Antarctic biota: an introduction |url=https://www.lyellcollection.org/doi/10.1144/GSL.SP.1989.047.01.01 |kovar=Geological Society, London, Special Publications |ziman=en |cild=47 |hejmar=1 |rr=1–8 |doi=10.1144/GSL.SP.1989.047.01.01 |issn=0305-8719}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the Antarctic |paşnav=Riffenburgh |pêşnav=Beau |weşanger=Routledge |tarîx=2006-10-25 |isbn=978-1-135-87866-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_mUPEAAAQBAJ}}</ref> Her çiqas tenê çend cinsên dînezorên Antarktîkayê (Cryolophosaurus û Glacialisaurus, ji Formasyona Hanson a serdema jurasiya destpêka çiyayên Transantarktîkê<ref>{{Cite web |url=http://www.app.pan.pl/archive/published/app52/app52-657.pdf |sernav=Anatomy of a basal sauropodomorph dinosaur from the Early Jurassic Hanson Formation of Antarctica}}</ref> û Antarctopelta, Trinisaura, Morrosaurus û Imperobator ji kretasya dereng a nîvgirava Antarktîkayê) hatine vegotin, Ammonît li deryayên li derdora Antarktîkayê pir belav bûn û dînezor jî hebûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Coria |pêşnav=Rodolfo A. |paşnav2=Moly |pêşnav2=Juan J. |paşnav3=Reguero |pêşnav3=Marcelo |paşnav4=Santillana |pêşnav4=Sergio |paşnav5=Marenssi |pêşnav5=Sergio |tarîx=2013-04-01 |sernav=A new ornithopod (Dinosauria; Ornithischia) from Antarctica |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0195667112001784 |kovar=Cretaceous Research |cild=41 |rr=186–193 |doi=10.1016/j.cretres.2012.12.004 |issn=0195-6671}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rozadilla |pêşnav=Sebastián |paşnav2=Agnolin |pêşnav2=Federico L. |paşnav3=Novas |pêşnav3=Fernando E. |paşnav4=Aranciaga Rolando |pêşnav4=Alexis M. |paşnav5=Motta |pêşnav5=Matías J. |paşnav6=Lirio |pêşnav6=Juan M. |paşnav7=Isasi |pêşnav7=Marcelo P. |tarîx=2016-01-01 |sernav=A new ornithopod (Dinosauria, Ornithischia) from the Upper Cretaceous of Antarctica and its palaeobiogeographical implications |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0195667115300677 |kovar=Cretaceous Research |cild=57 |rr=311–324 |doi=10.1016/j.cretres.2015.09.009 |issn=0195-6671}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ely |pêşnav=Ricardo C. |paşnav2=Case |pêşnav2=Judd A. |tarîx=2019-09-01 |sernav=Phylogeny of a new gigantic paravian (Theropoda; Coelurosauria; Maniraptora) from the Upper Cretaceous of James Ross Island, Antarctica |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0195667118300120 |kovar=Cretaceous Research |cild=101 |rr=1–16 |doi=10.1016/j.cretres.2019.04.003 |issn=0195-6671}}</ref> === Serdema senozoyîkê (66–10 milyon sal berê) === [[Wêne:Eocene-Paleocene-circumpolar.svg|thumb|Pêkhatina herika çerxa derdorî ya Antarktîkayê ji perçebûna dawî ya pira bejahî ya Antarktîkayê]] Di destpêka serdema paleojenê de girêdana pira bejahî ya pira Antarktîkayê, Antartîkayê bi Amerîkaya Başûr û her wiha bi başûrê rojhilatê Awistralyayê ve berdewam kiriye. Fauna ji formasyona La Mesetaya li nîvgirava Antarktîkayê ku dîroka wê vedigere serdema eosenê, pir dişibihe faunayên wekhev ên Amerîkaya Başûr ku ajalên wekê ajalên bi kîsik (marsupials), xenarthran, lîtoptern û ungulatesê bi sim û her wiha gondwanatheres û dibe ku meridiolestidans hebûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=History of Terrestrial Mammals in South America: How South American Mammalian Fauna Changed from the Mesozoic to Recent Times |paşnav=Defler |pêşnav=Thomas |weşanger=Springer |tarîx=2018-12-19 |isbn=978-3-319-98449-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-HWADwAAQBAJ}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Gelfo |pêşnav=Javier N. |paşnav2=Goin |pêşnav2=Francisco |paşnav3=Bauzá |pêşnav3=Nicolá |paşnav4=Reguero |pêşnav4=Marcelo |tarîx=2019-09-01 |sernav=The fossil record of Antarctic land mammals: commented review and hypotheses for future research |url=https://www.researchgate.net/publication/337086325_The_fossil_record_of_Antarctic_land_mammals_commented_review_and_hypotheses_for_future_research |kovar=researchgate.net |rr=274–292 |doi=10.13679/j.advps.2019.0021}}</ref> Hatiye texmînkirin ku ajalên bi kîsik di destpêka eosenê de ji Amerîkaya Başûr bi rêya Antarktîkayê belavê Awistralyayê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Eldridge |pêşnav=Mark D B |paşnav2=Beck |pêşnav2=Robin M D |paşnav3=Croft |pêşnav3=Darin A |paşnav4=Travouillon |pêşnav4=Kenny J |paşnav5=Fox |pêşnav5=Barry J |tarîx=2019-05-23 |sernav=An emerging consensus in the evolution, phylogeny, and systematics of marsupials and their fossil relatives (Metatheria) |url=https://doi.org/10.1093/jmammal/gyz018 |kovar=Journal of Mammalogy |cild=100 |hejmar=3 |rr=802–837 |doi=10.1093/jmammal/gyz018 |issn=0022-2372}}</ref> Nêzîkê 53 milyon sal berê Awistralya û Gîneya Nû ji Antarktîkayê veqetiyane û deriyê Tazmanyayê vebûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ball |pêşnav=Philip |paşnav2=Eagles |pêşnav2=Graeme |paşnav3=Ebinger |pêşnav3=Cynthia |paşnav4=McClay |pêşnav4=Ken |paşnav5=Totterdell |pêşnav5=Jennifer |tarîx=2013 |sernav=The spatial and temporal evolution of strain during the separation of Australia and Antarctica |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/ggge.20160 |kovar=Geochemistry, Geophysics, Geosystems |ziman=en |cild=14 |hejmar=8 |rr=2771–2799 |doi=10.1002/ggge.20160 |issn=1525-2027}}</ref> Modelên erdnîgariya Antarktîkayê nîşan didin ku ev herikîn û her wiha çerxa paşvegerê ya xwedî kirinê ji ber kêmbûna asta CO₂yê çêbûye û bûye sedema afirandina qeşayên piçûk û qeşayên mayînde yên cemserî.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=England |pêşnav=Matthew H. |paşnav2=Hutchinson |pêşnav2=David K. |paşnav3=Santoso |pêşnav3=Agus |paşnav4=Sijp |pêşnav4=Willem P. |tarîx=2017-08-01 |sernav=Ice–Atmosphere Feedbacks Dominate the Response of the Climate System to Drake Passage Closure |url=https://journals.ametsoc.org/view/journals/clim/30/15/jcli-d-15-0554.1.xml |kovar=Journal of Climate |cild=30 |hejmar=15 |rr=5775–5790 |doi=10.1175/JCLI-D-15-0554.1 |issn=0894-8755}}</ref> Her ku asta CO₂yê zêdetir kêm bûye, qeşayê dest bi berfirehbûneke bilez kiriye û cihê daristanên ku heta wê demê Antarktîkayê vedişartin girtiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=DeConto |pêşnav=Robert M. |paşnav2=Pollard |pêşnav2=David |tarîx=2003 |sernav=Rapid Cenozoic glaciation of Antarctica induced by declining atmospheric CO2 |url=https://www.nature.com/articles/nature01290 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=421 |hejmar=6920 |rr=245–249 |doi=10.1038/nature01290 |issn=1476-4687}}</ref> Ekosîstemên tundrayê li Antarktîkayê heta 14 û 10 milyon sal berê niha hebûna xwe berdewam kirine û piştre sarbûna zêdetir bûye sedema tunekirina van tundrayan.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ashworth |pêşnav=Allan C. |paşnav2=Erwin |pêşnav2=Terry L. |tarîx=2016 |sernav=Antarctotrechus balli sp. n. (Carabidae, Trechini): the first ground beetle from Antarctica |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5126512/ |kovar=ZooKeys |hejmar=635 |rr=109–122 |doi=10.3897/zookeys.635.10535 |issn=1313-2989 |pmc=5126512 |pmid=27917060}}</ref> === Serdema hemdem === Her çiqas jeolojiya Antarktîkayê bi piranî ji aliyê qeşaya parzemînî ve hatibe veşartin jî, parzemîn dikare bi teknîkên wekê ji hestkirina ji dûr ve, radara ku di bin erdê de derbas dibe û wêneyên satelîtê werin lêkolîn kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pour |pêşnav=Amin Beiranvand |paşnav2=Park |pêşnav2=Yongcheol |paşnav3=Park |pêşnav3=Tae-Yoon S. |paşnav4=Hong |pêşnav4=Jong Kuk |paşnav5=Hashim |pêşnav5=Mazlan |paşnav6=Woo |pêşnav6=Jusun |paşnav7=Ayoobi |pêşnav7=Iman |tarîx=2018-06-01 |sernav=Regional geology mapping using satellite-based remote sensing approach in Northern Victoria Land, Antarctica |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S187396521730107X |kovar=Polar Science |cild=16 |rr=23–46 |doi=10.1016/j.polar.2018.02.004 |issn=1873-9652}}</ref> Ji aliyê jeolojîk ve, Antarktîkaya Rojava pir dişibihe Andên Amerîkaya Başûr.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Antarctica and the southern oceans |paşnav=Stonehouse |pêşnav=B. |weşanger=J. Wiley |tarîx=2002 |isbn=978-0-471-98665-2 |cih=Chichester, West Sussex, England, Hoboken, NJ |kesên-din=Bernard Stonehouse |url=https://www.worldcat.org/title/50285217 |oclc=50285217}}</ref> Nîvgirava Antarktîkayê bi bilindbûna jeolojîk û veguherîna sedîmentên binê deryayê ku veguheriye kevirên metamorfîk, çêbûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Tectonic setting and evolution of the James Ross Basin, northern Antarctic Peninsula |paşnav=Elliot |pêşnav=David H. |weşanger=Geological Society of America |tarîx=1988-01-01 |rr=0 |isbn=978-0-8137-1169-0 |paşnavê-edîtor=Feldmann |pêşnavê-edîtor=Rodney M. |url=https://doi.org/10.1130/MEM169-p541 |paşnavê-edîtor2=Woodburne |pêşnavê-edîtor2=Michael O. |doi=10.1130/MEM169-p541}}</ref> Antarktîkaya Rojava bi yekbûna çend plakayên parzemînî çêbûye ku di encamê de hejmarek rêzeçiyayên li herêmê çêbûne ku rêzeçiyayên herî berbiçav çiyayên Ellsworthê bûn. Hebûna sîstema rift a Antarktîkaya Rojava bûye sedema volkanîzma li ser sinorê di navbera Antarktîkaya Rojava û Rojhilat de û her wiha bûye sedema çêbûna çiyayên Transantarktîkê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> Antarktîka Rojhilat ji aliyê jeolojîk ve devereke pirreng e. Avabûna Antarktîka Rojhilat di serdema arkeyî (4.000 –2.500 milyon sal berê) de dest pê kiriye û di serdema kambriyê de rawestiyaye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctic Marine Geology |paşnav=Anderson |pêşnav=J. B. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-521-13168-1}}</ref> Herêm li ser kratoneke kevirî hatiye avakirin ku bingeha mertala prekambriyê ava kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> Li ser bingehê komir û kevirên qûmê, kevirên kilsinî û şêl hene ku di serdemên devonî û jurasiyê de hatine danîn ku çiyayên Transantarktîkê çêbikin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Chapter 2 The Geology and Geomorphology of Antarctica |weşanger=Elsevier |tarîx=1987-01-01 |rr=7–42 |cild=16 |paşnavê-edîtor=Campbell |pêşnavê-edîtor=I. B. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0166248108701508 |series=Developments in Soil Science |paşnavê-edîtor2=Claridge |pêşnavê-edîtor2=G. G. C. |doi=10.1016/S0166-2481(08)70150-8}}</ref> Li deverên peravê çiyayên wekê rêzeçiyayê Shackletonê û Vîktorya Land û hinek şikestekên tektonîk çêbûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Paxman |pêşnav=Guy J. G. |paşnav2=Jamieson |pêşnav2=Stewart S. R. |paşnav3=Ferraccioli |pêşnav3=Fausto |paşnav4=Bentley |pêşnav4=Michael J. |paşnav5=Forsberg |pêşnav5=Rene |paşnav6=Ross |pêşnav6=Neil |paşnav7=Watts |pêşnav7=Anthony B. |paşnav8=Corr |pêşnav8=Hugh F. J. |paşnav9=Jordan |pêşnav9=Tom A. |tarîx=2017 |sernav=Uplift and tilting of the Shackleton Range in East Antarctica driven by glacial erosion and normal faulting |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/2016JB013841 |kovar=Journal of Geophysical Research: Solid Earth |ziman=en |cild=122 |hejmar=3 |rr=2390–2408 |doi=10.1002/2016JB013841 |issn=2169-9356}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Salvini |pêşnav=Francesco |paşnav2=Brancolini |pêşnav2=Giuliano |paşnav3=Busetti |pêşnav3=Martina |paşnav4=Storti |pêşnav4=Fabrizio |paşnav5=Mazzarini |pêşnav5=Francesco |paşnav6=Coren |pêşnav6=Franco |tarîx=1997 |sernav=Cenozoic geodynamics of the Ross Sea region, Antarctica: Crustal extension, intraplate strike-slip faulting, and tectonic inheritance |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1029/97JB01643 |kovar=Journal of Geophysical Research: Solid Earth |ziman=en |cild=102 |hejmar=B11 |rr=24669–24696 |doi=10.1029/97JB01643 |issn=2156-2202}}</ref> Komir cara yekem li Antarktîkayê li nêzîkê çiyayên Beardmoreyê ji aliyê Frank Wild ve di sefera Nimrod de di sala 1907an de hatiye tomar kirin û tê zanîn ku komirê pileya nizm li gelek deverên çiyayên Transantarktîkê heye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> Çiyayên prens Charles depoyên hesinê vedihewînin û li Deryaya Rossê jî qadên neftê û gaza xwezayî hene.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Times |pêşnav=Walter Sullivan Special to The New York |tarîx=1976-12-19 |sernav=Soviet Team Finds a ‘Mountain of Iron’ in Antarctica |url=https://www.nytimes.com/1976/12/19/archives/soviet-team-finds-a-mountain-of-iron-in-antarctica.html |roja-gihiştinê=2026-09-02 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331}}</ref> == Avhewa == [[Wêne:Fryxellsee Opt.jpg|thumb|Dîmenek ji qeşaya şîn ku gola Fryxell a li qirax ên çiyayên Transantarktîkê nixumandiye]] Antarktîka parzemîna herî sar, parzemîna herî bi bahoz û parzemîna herî hişk ê Dinyayê ye.<ref name=":3">{{Cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |sernav=Antarctica |roja-gihiştinê=2026-09-01 |archive-date=2022-05-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220509192134/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |url-status=dead }}</ref> Li nêzîkê peravên parzemînê, germahî di havînê de dikare ji 10 °C ê derbas bibe û di mehên zivistanê de heya -40 °C dadikeve. Li ser deverên bilind ên navendî, germahî di mehên havînê de dikare heya -30 °C dakeve û di mehên zivistanê de jî germahiya heman deverê heya -80 °C ê dadikeve. Germahiya hewayê ya xwezayî ya herî nizm a ku li ser Erdê hatiye tomarkirin di 21ê tîrmeha sala 1983an de li stasyona Vostok a Rûsyayê li Antarktîkayê bi qasê -89.2 °C hatiye tomarkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Turner |pêşnav=John |paşnav2=Anderson |pêşnav2=Phil |paşnav3=Lachlan-Cope |pêşnav3=Tom |paşnav4=Colwell |pêşnav4=Steve |paşnav5=Phillips |pêşnav5=Tony |paşnav6=Kirchgaessner |pêşnav6=Amélie |paşnav7=Marshall |pêşnav7=Gareth J. |paşnav8=King |pêşnav8=John C. |paşnav9=Bracegirdle |pêşnav9=Tom |paşnav10=Vaughan |pêşnav10=David G. |paşnav11=Lagun |pêşnav11=Victor |paşnav12=Orr |pêşnav12=Andrew |tarîx=2009 |sernav=Record low surface air temperature at Vostok station, Antarctica |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1029/2009JD012104 |kovar=Journal of Geophysical Research: Atmospheres |ziman=en |cild=114 |hejmar=D24 |doi=10.1029/2009JD012104 |issn=2156-2202}}</ref> Di sala 2010an de bi rêya satelîta germahiyeke hewayê germahiya parzemînê bi qasê −94.7 °C hatiye tomar kirin lêbelê dibe ku ji ev rêje ji sermaya li ser rûyê erdê bi bandor bûye ku li bilindahiya 2 mêtre li jorê rûyê erdê nehatiye tomar kirin ku ji bo tomarên fermî yên germahiya hewayê tê xwestin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.usatoday.com/story/weather/2013/12/10/antarctica-cold-record/3950019/ |sernav=Antarctica records unofficial coldest temperature ever |malper=USA TODAY |roja-gihiştinê=2026-09-02 |ziman=en-US |paşnav=Rice |pêşnav=Doyle}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.antarctica.gov.au/about-antarctica/weather-and-climate/weather/ |sernav=Antarctic weather – Australian Antarctic Program |malper=www.antarctica.gov.au |tarîx=2019-02-18 |roja-gihiştinê=2026-09-02 |ziman=en}}</ref> Ji ber ku piraniya Antarktîkayê ji asta deryayê ji 3.000 mêtre bilindtir e, Antarktîka ji herêma Arktîkê sartir e. Germahiya Okyanûsa Arktîkê bi rêya qeşaya deryayê ya Arktîkê ber bi parzemînê ve hatiye veguhastin û bi awayê hewaya li herêma Arktîkê nerm dibe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Climatology |paşnav=Rohli |weşanger=Jones & Bartlett Learning |tarîx=2017-06-05 |isbn=978-1-284-11998-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=umokDwAAQBAJ |paşnav2=Vega |pêşnav2=Anthony J.}}</ref> Antarktîka çoleke cemserî ye ku barîna parzemînê kêm e. Parzemîn salane bi navînî nêzîkê 150 mm av werdigire ku bi piranî bi awayê şilopeyê ye. Deverên navxweyî hişktir e û di tevahiya salê herî zêde bi qasê 50 mm baran werdigire lê herêmên peravê bi gelemperî ji 200 mm zêdetir baran werdigirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Climatology |paşnav=Rohli |weşanger=Jones & Bartlett Learning |tarîx=2017-06-05 |isbn=978-1-284-11998-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=umokDwAAQBAJ |paşnav2=Vega |pêşnav2=Anthony J.}}</ref> Li çend deverên qeşaya şîn, ba û sublîmasyon ji berfa ku dibare zêdetir berfê radike. Li geliyên hişk, heman bandor li ser bingehek kevirî çêdibe ku dibe sedema jîngeheke bêber û hişk.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fountain |pêşnav=Andrew G. |paşnav2=Nylen |pêşnav2=Thomas H. |paşnav3=Monaghan |pêşnav3=Andrew |paşnav4=Basagic |pêşnav4=Hassan J. |paşnav5=Bromwich |pêşnav5=David |tarîx=2010 |sernav=Snow in the McMurdo Dry Valleys, Antarctica |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/joc.1933 |kovar=International Journal of Climatology |ziman=en |cild=30 |hejmar=5 |rr=633–642 |doi=10.1002/joc.1933 |issn=1097-0088}}</ref> === Cudahiyên herêmî === Antarktîkaya Rojhilat ji ber bilindahiya xwe ya bilind ve ji Antarktîkaya Rojava sartir e. Eniyên hewayê bi zêde derbasê deverên navendî yên parzemînê nabin ku ev jî dibe sedem ku navenda parzemînê sar û hişk bimînin û dibe sedema ku bayên deverê bi leza nerm bimînin. Barîna berfa li beşa perava Antarktîkayê barîneke pir gelemperî ye ku li wir di nav 48 demjimêran de berf dikare bi qasê 1.22 mêtreyê bibare. Li qiraxa parzemînê, bayên katabatîk ên bihêz ên ji platoya cemserî pir caran bi hêza bahozê çêdibin. Di mehên havînê de ji ber ku her roj 24 demjimêrên tîrêjên rojê li wir tên wergirtin, li Cemsera Başûr ji ekvatorê zêdetir tîrêjên rojê digihîjin rûyê erdê.<ref name=":3" /> === Guherîna avhewayê === [[Wêne:20201210 Antarctica ice mass variation - NASA GRACE-en.svg|thumb|Guherîna navînî ya girseya qeşaya Antarktîkê ku ji sala 2002an vir ve salane bi qasî 100 milyar ton e]] Tevê devera xwe yê îzolekirî, Antarktîka di dehsalên dawî de ji ber belavbûna gazên serayê, germ bûye û hinek ji beşên qeşayên xwe winda kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singh |pêşnav=Hansi A. |paşnav2=Polvani |pêşnav2=Lorenzo M. |tarîx=2020-10-08 |sernav=Low Antarctic continental climate sensitivity due to high ice sheet orography |url=https://www.nature.com/articles/s41612-020-00143-w |kovar=npj Climate and Atmospheric Science |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=3 |hejmar=1 |rr=39 |doi=10.1038/s41612-020-00143-w |issn=2397-3722}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Casado |pêşnav=Mathieu |paşnav2=Hébert |pêşnav2=Raphaël |paşnav3=Faranda |pêşnav3=Davide |paşnav4=Landais |pêşnav4=Amaelle |tarîx=2023 |sernav=The quandary of detecting the signature of climate change in Antarctica |url=https://www.nature.com/articles/s41558-023-01791-5 |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=13 |hejmar=10 |rr=1082–1088 |doi=10.1038/s41558-023-01791-5 |issn=1758-6798}}</ref> Antarktîkaya Rojava ji sala 1950an heta sala 2000an di heyamên dehsalan de ji 0,1 °C zêdetir germ bûye û nîvgirava Antarktîkayê ya ku li ber çavan e ji nîvê sedsala 20an vir ve bi qasê 3 °C germ bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://discoveringantarctica.org.uk/climate-change/impacts-of-climate-change/ |sernav=Impacts of climate change |malper=Discovering Antarctica |roja-gihiştinê=2026-09-02 |ziman=en-GB}}</ref> Antarktîkaya Rojhilat ku li gorî Antarktîkaya Rojava sar e û avhewaya deverê sekan (stabîl) heta salên 2000î germahî nîşan nedaye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Clem |pêşnav=Kyle R. |paşnav2=Fogt |pêşnav2=Ryan L. |paşnav3=Turner |pêşnav3=John |paşnav4=Lintner |pêşnav4=Benjamin R. |paşnav5=Marshall |pêşnav5=Gareth J. |paşnav6=Miller |pêşnav6=James R. |paşnav7=Renwick |pêşnav7=James A. |tarîx=2020 |sernav=Record warming at the South Pole during the past three decades |url=https://www.nature.com/articles/s41558-020-0815-z |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=10 |hejmar=8 |rr=762–770 |doi=10.1038/s41558-020-0815-z |issn=1758-6798}}</ref> Li dora Antarktîkayê, Okyanûsa Başûr ji her okyanûseke din zêdetir germahiya okyanûsê kişandiye û li kûrahiyên bi qasê 2.000 mêtreyan germbûneke berbiçav çêbûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bourgeois |pêşnav=Timothée |paşnav2=Goris |pêşnav2=Nadine |paşnav3=Schwinger |pêşnav3=Jörg |paşnav4=Tjiputra |pêşnav4=Jerry F. |tarîx=2022-01-17 |sernav=Stratification constrains future heat and carbon uptake in the Southern Ocean between 30°S and 55°S |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8764023/ |kovar=Nature Communications |cild=13 |hejmar=1 |rr=340 |doi=10.1038/s41467-022-27979-5 |issn=2041-1723 |pmc=8764023 |pmid=35039511}}</ref> Li dora Antarktîka Rojava, okyanûs ji sala 1955an vir ve bi qasê 1 °C germ bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://discoveringantarctica.org.uk/climate-change/impacts-of-climate-change/ |sernav=Impacts of climate change |malper=Discovering Antarctica |roja-gihiştinê=2026-09-02 |ziman=en-GB}}</ref> Germbûna [[Okyanûsa Başûr]] a li dora Antarktîkayê bûye sedema qelsbûn an jî hilweşîna refikên qeşayên ku li derveyî qeşayan digeriyan û hevsengiya wan pêk dianiyan. Her çiqas perê qeşayên Antarktîkaya Rojhilat ku berdewam dike ku li hundirê welêt qeşayê zêde bike jî gelek cemedên peravê giraniya xwe winda dikin û paşve dikişin ku ev jî dibe sedema windabûna giştî ya qeşayên li seranserê Antarktîkayê.<ref name=":4">{{Cite web |url=https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/downloads/report/IPCC_AR6_WGI_Chapter09.pdf |sernav=Chapter 9: Ocean, Cryosphere and Sea Level Change}}</ref> Hatiye payîn ku heta sala 2100an ku windabûna qeşaya li Antarktîkayê bi qasê 11 santî metreyan bilindbûna asta deryayê ya gerdûnî zêde bike.<ref name=":4" /> Bi germbûna zêdetir re îhtimala bêîstîqrariyê pir zêdetir dibe û dikare bilindbûna asta deryayê ya gerdûnî ya sedsala 21ê du caran zêdetir bike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bamber |pêşnav=Jonathan L. |paşnav2=Oppenheimer |pêşnav2=Michael |paşnav3=Kopp |pêşnav3=Robert E. |paşnav4=Aspinall |pêşnav4=Willy P. |paşnav5=Cooke |pêşnav5=Roger M. |tarîx=2019-06-04 |sernav=Ice sheet contributions to future sea-level rise from structured expert judgment |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6561295/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=116 |hejmar=23 |rr=11195–11200 |doi=10.1073/pnas.1817205116 |issn=1091-6490 |pmc=6561295 |pmid=31110015}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Horton |pêşnav=Benjamin P. |paşnav2=Khan |pêşnav2=Nicole S. |paşnav3=Cahill |pêşnav3=Niamh |paşnav4=Lee |pêşnav4=Janice S. H. |paşnav5=Shaw |pêşnav5=Timothy A. |paşnav6=Garner |pêşnav6=Andra J. |paşnav7=Kemp |pêşnav7=Andrew C. |paşnav8=Engelhart |pêşnav8=Simon E. |paşnav9=Rahmstorf |pêşnav9=Stefan |tarîx=2020-05-08 |sernav=Estimating global mean sea-level rise and its uncertainties by 2100 and 2300 from an expert survey |url=https://www.nature.com/articles/s41612-020-0121-5 |kovar=npj Climate and Atmospheric Science |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=3 |hejmar=1 |rr=18 |doi=10.1038/s41612-020-0121-5 |issn=2397-3722}}</ref> Ava heliyayî ya nû ya ji qeşayê ava binê Antarktîkayê ya şor firk dike û şaneya jêrîn a gera serûbinkirina Okyanûsa Başûr (SOOC) qels dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Silvano |pêşnav=Alessandro |paşnav2=Rintoul |pêşnav2=Stephen Rich |paşnav3=Peña-Molino |pêşnav3=Beatriz |paşnav4=Hobbs |pêşnav4=William Richard |paşnav5=van Wijk |pêşnav5=Esmee |paşnav6=Aoki |pêşnav6=Shigeru |paşnav7=Tamura |pêşnav7=Takeshi |paşnav8=Williams |pêşnav8=Guy Darvall |tarîx=2018 |sernav=Freshening by glacial meltwater enhances melting of ice shelves and reduces formation of Antarctic Bottom Water |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5906079/ |kovar=Science Advances |cild=4 |hejmar=4 |rr=eaap9467 |doi=10.1126/sciadv.aap9467 |issn=2375-2548 |pmc=5906079 |pmid=29675467}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pan |pêşnav=Xianliang L. |paşnav2=Li |pêşnav2=Bofeng F. |paşnav3=Watanabe |pêşnav3=Yutaka W. |tarîx=2022-01-10 |sernav=Intense ocean freshening from melting glacier around the Antarctica during early twenty-first century |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8748732/ |kovar=Scientific Reports |cild=12 |hejmar=1 |rr=383 |doi=10.1038/s41598-021-04231-6 |issn=2045-2322 |pmc=8748732 |pmid=35013425}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/downloads/report/IPCC_AR6_WGI_Chapter09.pdf |sernav=Chapter 9: Ocean, Cryosphere and Sea Level Change}}</ref> Her çiqas bandorên tevahî tê payîn ku di nav çend sedsalan de çêbibin jî, li gorî hinek lêkolînan, hilweşîna tevahî ya SOOCê dikare di navbera 1.7 °C û 3 °C germbûna gerdûnî de çêbike. Ev barîna kêm ê li nîvkada başûr û barîna zêde yê li nîvkada bakur, dibe sedema kêmbûna masîgirî ya li Okyanûsa Başûr û hilweşîna potansiyel a hinek ekosîstemên deryayî vedigire.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2023-03-29 |sernav='Dramatic' changes to Southern Ocean by 2050 likened to The Day After Tomorrow plot |url=https://www.abc.net.au/news/2023-03-30/dramatic-south-ocean-circulation-changes-study/102154690 |roja-gihiştinê=2026-09-03 |xebat=ABC News |ziman=en-AU}}</ref> Her çiqas gelek cureyên Antarktîkayê nehatibin keşifkirin jî, zêdebûna flora Antarktîkayê ya belgekirî heye û ji u bo parastina jîngeheke guncavê faunayên mezin ên wekê pengûenan zehmetî hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roland |pêşnav=Thomas P. |paşnav2=Bartlett |pêşnav2=Oliver T. |paşnav3=Charman |pêşnav3=Dan J. |paşnav4=Anderson |pêşnav4=Karen |paşnav5=Hodgson |pêşnav5=Dominic A. |paşnav6=Amesbury |pêşnav6=Matthew J. |paşnav7=Maclean |pêşnav7=Ilya |paşnav8=Fretwell |pêşnav8=Peter T. |paşnav9=Fleming |pêşnav9=Andrew |tarîx=2024 |sernav=Sustained greening of the Antarctic Peninsula observed from satellites |url=https://www.nature.com/articles/s41561-024-01564-5 |kovar=Nature Geoscience |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=17 |hejmar=11 |rr=1121–1126 |doi=10.1038/s41561-024-01564-5 |issn=1752-0908}}</ref> Helandina erdên cemed girtî dibe ku ji bo erdên bê cemed bibe sedema gazên serayê û qirêjiya cemedgirtî ya berê ku bi helandinê re derdikeve holê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Potapowicz |pêşnav=Joanna |paşnav2=Szumińska |pêşnav2=Danuta |paşnav3=Szopińska |pêşnav3=Małgorzata |paşnav4=Polkowska |pêşnav4=Żaneta |tarîx=2019-02-15 |sernav=The influence of global climate change on the environmental fate of anthropogenic pollution released from the permafrost: Part I. Case study of Antarctica |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S004896971833612X |kovar=Science of The Total Environment |cild=651 |rr=1534–1548 |doi=10.1016/j.scitotenv.2018.09.168 |issn=0048-9697}}</ref> Germbûna Antarktîkayê û guhertinên têkildar di gera Okyanûsa Başûr de dikarin bandorê li şêwazên avhewayê yên li hinek deverên Afrîkayê jî bikin ku dikare bandor li barîna herêmî û guherîna germahiyê bike.<ref>{{Cite book |sernav=Meredith, M. P.; et al. (2025). Antarctica and the Earth System. Routledge. pp. 1–18.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Trisos, C. H.; et al. (2022). Climate Change 2022: Impacts, Adaptation and Vulnerability. Cambridge University Press. pp. 1285–1455.}}</ref> Ger germahî ji asta sala 2020an 2 °C kêmtir nebe, ihtimal heye ku qata qeşayê ya Antarktîkaya Rojava bi tevahî bihele.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lau |pêşnav=Sally C. Y. |paşnav2=Wilson |pêşnav2=Nerida G. |paşnav3=Golledge |pêşnav3=Nicholas R. |paşnav4=Naish |pêşnav4=Tim R. |paşnav5=Watts |pêşnav5=Phillip C. |paşnav6=Silva |pêşnav6=Catarina N. S. |paşnav7=Cooke |pêşnav7=Ira R. |paşnav8=Allcock |pêşnav8=A. Louise |paşnav9=Mark |pêşnav9=Felix C. |paşnav10=Linse |pêşnav10=Katrin |paşnav11=Strugnell |pêşnav11=Jan M. |tarîx=2023-12-22 |sernav=Genomic evidence for West Antarctic Ice Sheet collapse during the Last Interglacial |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.ade0664 |kovar=Science |weşanger=American Association for the Advancement of Science |cild=382 |hejmar=6677 |rr=1384–1389 |doi=10.1126/science.ade0664}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Naughten |pêşnav=Kaitlin A. |paşnav2=Holland |pêşnav2=Paul R. |paşnav3=De Rydt |pêşnav3=Jan |tarîx=2023 |sernav=Unavoidable future increase in West Antarctic ice-shelf melting over the twenty-first century |url=https://www.nature.com/articles/s41558-023-01818-x |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=13 |hejmar=11 |rr=1222–1228 |doi=10.1038/s41558-023-01818-x |issn=1758-6798}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Garbe |pêşnav=Julius |paşnav2=Albrecht |pêşnav2=Torsten |paşnav3=Levermann |pêşnav3=Anders |paşnav4=Donges |pêşnav4=Jonathan F. |paşnav5=Winkelmann |pêşnav5=Ricarda |tarîx=2020 |sernav=The hysteresis of the Antarctic Ice Sheet |url=https://www.nature.com/articles/s41586-020-2727-5 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=585 |hejmar=7826 |rr=538–544 |doi=10.1038/s41586-020-2727-5 |issn=1476-4687}}</ref> Hatiye payîn ku windabûna vê qata qeşayê heye bi tevahî ji holê rabe ev pêvajo bi qasê 500 û 13.000 sal berxwe bide.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-09-03 |ziman=en |doi=10.1126/science.abn7950}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://climatetippingpoints.info/2022/09/09/climate-tipping-points-reassessment-explainer/ |sernav=Exceeding 1.5°C global warming could trigger multiple climate tipping points – paper explainer |malper=climatetippingpoints.info |tarîx=2022-09-09 |roja-gihiştinê=2026-09-03 |ziman=en |paşnav=dvdmckay}}</ref> Ger qeşaya bilind hilweşe dibe ku asta deryayê bi qasê 3,3 mêtre bilind bibe û bi helandina qeşayên li ser çiyayan qeşayên bilind jî dibe ku asta deryayê bi qasê 4,3 metreyan bilind bike.<ref>{{Cite web |url=https://www.the-cryosphere.net/7/375/2013/tc-7-375-2013.pdf |sernav=Bedmap2: improved ice bed, surface and thickness datasets for Antarctica}}</ref> Qata qeşaya Antarktîkaya Rojhilat ku li gorî deverên qeşayî yên din gelek aram e tenê dikare bi qasê 0,5 mête heta 0,9 mêtreyê asta deryayê bilind bike ku ev jî beşek piçûk ê ji bilind bûna 53,3 mêtreyan e ku di tevahiya helandina qata qeşayê de pêk tê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Crotti |pêşnav=Ilaria |paşnav2=Quiquet |pêşnav2=Aurélien |paşnav3=Landais |pêşnav3=Amaelle |paşnav4=Stenni |pêşnav4=Barbara |paşnav5=Wilson |pêşnav5=David J. |paşnav6=Severi |pêşnav6=Mirko |paşnav7=Mulvaney |pêşnav7=Robert |paşnav8=Wilhelms |pêşnav8=Frank |paşnav9=Barbante |pêşnav9=Carlo |paşnav10=Frezzotti |pêşnav10=Massimo |tarîx=2022-09-10 |sernav=Wilkes subglacial basin ice sheet response to Southern Ocean warming during late Pleistocene interglacials |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9464198/ |kovar=Nature Communications |cild=13 |hejmar=1 |rr=5328 |doi=10.1038/s41467-022-32847-3 |issn=2041-1723 |pmc=9464198 |pmid=36088458}}</ref> Ji ber ku germahiya gerdûnî li dora 3°C zêde bûye, deverên xeternak ên wekê Hewza Wilkes û Hewza Aurora dibe ku di nav 2.000 salan de bimînin di bin avê de<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-09-03 |ziman=en |doi=10.1126/science.abn7950}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://climatetippingpoints.info/2022/09/09/climate-tipping-points-reassessment-explainer/ |sernav=Exceeding 1.5°C global warming could trigger multiple climate tipping points – paper explainer |malper=climatetippingpoints.info |tarîx=2022-09-09 |roja-gihiştinê=2026-09-03 |ziman=en |paşnav=dvdmckay}}</ref> û dibe ku li van deveran bilindbûna asta deryayê bigihîje 6,4 metreyan.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pan |pêşnav=Linda |paşnav2=Powell |pêşnav2=Evelyn M. |paşnav3=Latychev |pêşnav3=Konstantin |paşnav4=Mitrovica |pêşnav4=Jerry X. |paşnav5=Creveling |pêşnav5=Jessica R. |paşnav6=Gomez |pêşnav6=Natalya |paşnav7=Hoggard |pêşnav7=Mark J. |paşnav8=Clark |pêşnav8=Peter U. |tarîx=2021 |sernav=Rapid postglacial rebound amplifies global sea level rise following West Antarctic Ice Sheet collapse |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8087405/ |kovar=Science Advances |cild=7 |hejmar=18 |rr=eabf7787 |doi=10.1126/sciadv.abf7787 |issn=2375-2548 |pmc=8087405 |pmid=33931453}}</ref> === Tenikbûna tebeqeya ozonê === [[Wêne:NASA and NOAA Announce Ozone Hole is a Double Record Breaker.png|thumb|Wêneya qula herî mezin a di tebeqeya ozonê de ku di meha îlona sala 2006an de hatiye tomarkirin]] Zanyaran ji salên 1970an vir ve li ser qata ozona di atmosfera li jor ê Antarktîkayê lêkolîn dikin. Di sala 1985an de zanyarên brîtanî li ser daneyên ku wan li stasyona lêkolîn a Halley ya li ser çemê cemeda Brunt berhev kiribûn dixebitin, wan qadeke mezin a bi rêjeya ozonê ya nizm li ser Antarktîkayê keşiv kirine. 'Qula tebeqeya ozonê' hema hema tevahiya parzemînê vedigire û di meha îlona sala 2006an de gihîştiye asta xwe ya herî mezin ku bûyera herî dirêj a mayînde ye, di sala 2020an de pêk hatiye. Ev tenikbûna tebeqeya ozonê ji ber belavbûna klorofluorokarbon û halonên di atmosferê de çêdibe ku ev made tebeqeya ozonê bi gazên din perçe dikin. Şert û mercên pir sar ên Antarktîkayê bûne sedem ku ewrên stratosferîk ên cemserî çêbibin. Ewr wekê katalîzator ji bo reaksiyonên kîmyewî tevdigerin ku di dawiyê de dibin sedema hilweşîna ozonê. Protokola Montreal a sala 1987an belavbûna madeyên ku ozonê kêm dikin sinordar kiriye. Tê pêşbînîkirin ku qula ozon an li jor ê Antarktîkayê hêdî hêdî winda bibe ku heta salên 2060î.tê payîn ku asta ozonê vegere nirxên ku herî dawî ya ku di salên 1980î de hatine tomarkirin. Di heman demê de tenikbûna ozonê dikare di stratosferê de bibe sedema sarbûna bi qasê 6 °C ê. Sarbûn girseya cemserî xurt dike û bi vî awayî rê li ber derketina hewaya sar a nêzîkê Cemsera Başûr digire ku ev jî di encamê de girseya parzemînî ya tebeqeya qeşaya Antarktîkaya Rojhilat sar dike. Herêmên li derdora Antarktîkayê, bi taybetî nîvgirava Antarktîkayê rastî germahiyên bilindtir tên ku ev yek jî helîna qeşayê bileztir dike. Ev model destnîşan dikin ku tenikbûna ozonê û bandora vorteksa cemserî ya zêde dibe ku dibe sedema zêdebûna dirêjahiya qeşaya deryayê jî pêvajoyeke ji destpêka çavdêriya di dawiya salên 1970î ve heta sala 2014an berdewam kiriye. Ev model destnîşan dikin ku kêmbûna ozonê û bandora vorteksa cemserî ya ku zêde dibe, dibe ku ji ber sedema zêdebûna dirêjahiya qeşaya deryayê jî be ku ji dema destpêkirina çavdêriyên di dawiya salên 1970î heta sala 2014an berdewam kiriye. Ji wî demê ve rûbera qeşaya deryaya Antarktîkayê bi awayekê bilez kêm bûye. == Biyocûre == Tê dîtin piraniya cureyên li Antarktîkayê cisnê cureyên ku bi milyonan salan berê li wir jiyane ne ne. Ji ber vê yekê hatiye payîn ku ev cûre ji gelek çerxên qeşayê sax mane ku cure di demên avhewaya pir sar de li deverên germtir ên îzolekirî yên wekê deverên bi germahiya jeotermal an jî deverên ku di seranserê avhewaya sar de bê qeşa mane, sax mane. === Fauna === [[Wêne:Kaiserpinguine mit Jungen.jpg|thumb|Dîmenek ji pengûenên împerator û cûcik ên wan]] Kermêşa bêfirîn ''Belgica antarctica'', ajala herî mezin e ku bi tevahî ajaleke bejayî ya li Antarktîkayê ye ku digihîje mezinahiya 6 mm. Krîla Antarktîkayê ku di komên mezin de kom dibe, cureya bingehîn a ekosîstema [[Okyanûsa Başûr]] e û [[Organîzm|organîzmayeke]] xwarina girîng ê ajalên wekê balîna, fok, fokên pilingî, fokên bi mû, masiyên qeşayê û gelek cureyên çûkên wekê pengûen û albatrosê ye. Hinek cureyên ajalên deryayî hene û rasterast an nerasterast bi fîtoplanktonê ve girêdayî ne. [[Jiyana deryayî]] ya Antarktîkayê pengûen, balînayên şîn, orka, masiyên mezin û fokên bi mû vedihewîne. Foka Antarktîkayê di sedsalên 18 û 19an de ji ber çermê wan ji aliyê nêçîrvanên fokên ku ji Dewletên Yekbûyî û Keyaniya Yekbûyî hatine bi awayekê zêde hatine girtin. [[Foka leopar|Fokên pilingî]] di ekosîstema Antarktîkayê de nêçîrvanên herî baş in û ji bo lêgerîna xwarinê li seranserê Okyanûsa Başûr digerin. Nêzîkê 40 cureyên çûkan hene ku li Antarktîkayê an jî nêzî Antarktîkayê dîjîn ku di nav wan de cureyên petrelan, penguenan, kormoran û kevok hene. Çend cureyên çûkan ên din serdana okyanûsa li dora Antarktîkê dikin ku di nav wan de hinek ji wan ku bi gelemperî li Arktîkê dijîn hene. Pengûena împerator tekane pengûen e ku di zivistanê de li Antarktîkayê cucikê xwe dertînin; ew û pengûena Adelie ji hemî pengûen ên din dûrtir li başûr cûcik ên xwe dertînin. [[Wêne:Sterna vittata - Antarctica I.jpg|thumb|Dîmena teyrekî Antarktîkayê (Sterna vittata) li ser keştîyeke binavbûyî li Girava Enterprise sekiniye]] Di sala 2010an de hêjmara populasyona jiyana deryayî ya ku ji aliyê nêzîkê 500 lêkolîneran ve di dema sala cemserî vavneteweyî de hatiye kirin, hate weşandin. Hatiye diyarkirin ku di lêkolînê de zêdetirî 235 organîzmayên deryayî li her du herêmên cemserî yên cuda dijîn û bi vê awayê di navbera devereke bi qasê 12.000 kîlometre ye, dijîn. Ajalan mezin ên wekê hinek balîna û çûk salane vê rêwîtiyê dikin. Formên jiyanê ya biçûktir ên wekê xiyar û şemalokên azad ên avjen, di herdu okyanûsên cemser de jî têne dîtin. Faktorên ku dikarin di belavbûna wan de bibin alîkar, cûdahiyên germahiyê di navbera okyanûsa kûr ê li cemseran û ekvatorê de ne ku ji 5 °C ê zêdetir nebin û pergalên sereke yên herikînê an kemerên veguhastinên deryayî yên ku dikarin hêk û larvayan veguhezînin in. Di meha çileya sala 2025an de dabeş bûna çiyayê mezin ên cemedê A-84 (ku bi mezinahiya xwe dişibihe bajarê Şîkagoyê) ji Shela Cemeda George VI derfetek kêm peyda kiriye ku bikaranîna keştiyên binavî yên robotîk, qata deryaya di bin refikên cemed ên li ser avê de were keşifkirin. Lêkolîneran di kûrahiyên heta 1300 metreyan de ekosîstemên bi awayekê neçaverêkirî mercanên mezin, singer ên kevnar, masiyên cemedê, pîrî yên mezin ên deryayî û heta heştpê hatine dîtin, kifş kirine. Dibe ku ev ekosîstem cureyên nû yên ku bi sedsalan veşartî mane û ji aliyê herikînên okyanûs ên ku xurekê hildigirin ve hatine xwedîkirin, vedihewînin. === Flora === Di seranserê dîroka xwe de Antarktîka gelek jiyana cûreyên nebatan dîtiye. Di serdema kretasye de li parzemîn ekosîstemek fern-conifer ê serdest hebû ku di dawiya heman serdemê de veguheriye daristaneke barana nerm. Di dema neojena sartir de (17–2,5 milyon sal berê) ekosîstemeke tundrayê cihê daristanên baranê girtiye. Avhewaya Antarktîkaya îro rê nadeye ku nebatên li parzemînê zêde belav bibin. Hewaya sar ê zêde, bêwespiya axê û kêmbûna şilebûna hewayê û tîrêjên rojê mezinbûna nebatan asteng dike ku bûye sedema cûrbecûrbûna cureyan a kêm bibin û belavbûna wan kêm bibin. Floraya parzemînê bi piranî ji brîofîtan pêk dihatin ku di nav de 25 cureyên nebatên kezeba sor û 100 cureyên nebatên kevzê hebûn. Sê cureyên riwekên kulîlkdar hene ku hemî li Nîvgirava Antarktîkayê têne dîtin. Di nav van riwekan de Deschampsia antarctica (giyayê porî yê Antarktîkayê), Colobanthus quitensis ( înciyê yê Antarktîkayê) û Poa annua cureyeke ji derveyî parzemînê hatiye (giyayê şîn ê salane) hene. === Organîzmayên din === Ji 700 cureyên algeyê ku li Antarktîkayê hene, nêzîkê nîvê wan fîtoplanktonên deryayî ne. Algeyê berfê yên pirreng bi taybetî di havînê de li herêmên peravê pir in. Ji ber ku av cemed digire hemî xwê ya avê (ava şor) ji avê diavêje derve û ji ber ku ev ava şor di nav depoyên ava şor de kom dibe, mîkroorganîzmayên razayî jî vedihewîne. Her wiha heta cemeda deryayê jî dikare komên ekolojîk ên bêhempa vehewîne. Dema ku qeşa dest bi helandinê dike, depoyên ava şor fireh dibin û dikarin bi hev re kanalên ava şor çêbikin û kevza di hindurê depoyan de dikarin ji nû ve şiyar bibin û heta cemidîna din ji nû ve geş bibin. Di heman demê de di ava deryayê de bakterî heta 800 mêtre di bin qeşayê de hatine dîtin. Hatiye texmînkirin ku di nav ava di bin erdê Gola Vostokê de komeke bakteriyên xwemalî heye. Hatiye texmînkirin ku hebûna jiyanê li wir argumana ihtimala jiyanê li ser heyva Jupiterê Europa zêde dike û dibe ku di bin qalikê xwe yê qeşayê de av hebe. Di avên pir alkalîn ên Gola Unterseeyê de komek ji bakteriyên ekstremofîl hatiye dîtin. Belavbûna zîndewerên pir berxwedêr ên ku li deverên wiha yê nemêvanperwer dijîn dikare argumana ji bo jiyana ji derveyî erdê di jîngehên sar û dewlemend bi metanê de hê jî zêdetir bike. === Parastina jîngehê === Yekem peymana navneteweyî ji bo parastina biyolojîk a cihêrengiya Antarktîkayê di sala 1964an de hatiye pejirandin. Masîgirtina zêde ya populasyona krîl (ajalek e ku di ekosîstema Antarktîkayê de roleke mezin dilîze) bûye sedem ku rayedar rêziknameyên li ser masîgiriyê derxînin. Peymana parastina çavkaniyên zindî yên deryayî yên Antarktîkayê, peymaneke navneteweyî ye ku di sala 1980an de ket meriyetê ku masîgiriyê bi rêk û pêk dike û bi yekê xaye dike ku têkiliyên ekolojîk biparêze. Tevê van rêziknameyan jî, masîgirtina neqanûnî, bi taybetî ya masiyê diranan ê Patagonian ê pir biqîmet ku li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê wekê levreşa Şîlî tê firotin wekê pirsgirêke dimîne. Bi awayekê analojîk bi peymana masîgiriya sala 1980an ku peymaneke berdewamî ye, welatên bi pêşengiya Zelanda Nû û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê peymaneke li ser madenê danûstandin kirine. Ev peymana li ser rêkxistina çalakiyên çavkaniyên madenî yên Antarktîkayê di sala 1988an de hatiye pejirandin. Piştî kampanyayeke bi hêz ku ji aliyê rêxistinên jîngehê ve, pêşî Awistralyayê û piştre jî li Fransayê hatiye lidarxistin, biryar hatiye dayîn ku peymanê pesend nekin. Li cihê vê peymanê welatan bi protokola parastina jîngeha Antarktîkayê, peymana Antarktîkayê (protokola Madrîdê) pejirandine ku ev peymana ji bo parastina jîngeha Antarktîkayê di sala 1998an de ketiye meriyetê. Protokola Madrîdê hemî kolandinên kanên madenê qedexe kiriye û parzemînê wekê "rezerveke xwezayî ya ji bo aştî û zanistê hatiye veqetandiye" destnîşan kiriye. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commons|Antarctica|Antarktîka}} {{Parzemîn}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Antarktîka| ]] [[Kategorî:Cîhan]] [[Kategorî:Parzemîn]] k9xfuwe7ukhf3h52037czn0iny735h7 2091552 2091551 2026-09-04T21:19:49Z Penaber49 39672 2091552 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdanka giştî}} '''Antarktîka'''<ref>{{Îzolî, 2007|r=1138|jêgirtin=Antarktîka}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ferhenga Erdnîgarîyê (Coğrafya)|Ferhenga Erdnîgarîyê]]|paşnav=Önen|pêşnav=Abdurrahman |weşanger=Stembol: Doz|sal=2008|rûpel=36}}</ref> yan jî '''Antarktîk'''{{Çavk}} ({{Bi-la|Antarctica}}) yek ji [[parzemîn]]ên cîhanê ye ku parzemîna herî başûr ê dinyayê û parzemîna herî kêm nifûs a cîhanê ye. Parzemîn bi tevahî li başûrê çembera Antarktîkayê ye û ji aliyê [[Okyanûsa Başûr]] (ku wekê Okyanûsa Antarktîkayê jî tê zanîn) ve hatiye dorpêçkirin ku [[Cemsera Başûr]] a erdnîgarî vedihewîne. Di heman demê de Antarktîka pêncem parzemîna herî mezin ê cîhanê ye ku bi qasê ji %40 ji [[Ewropa|Ewropayê]] mezintir e û rûbera parzemînê bi qasê 14.200.000 km² rûerd (an rûqeşa) vegirtiye. Piraniya Antarktîkayê bi qata qeşayê ya Antarktîkayê ve hatiye nixumandin ku qalindahiya navînî ya qeşayê bi qasê 1,9 km ye. Antarktîka bi navînî parzemîna herî sar, herî hişke û parzemîna herî bi ba û bahoz ê cîhanê ye û parzemîn ji asta deryayê xwedî bilindahiyeke navînî ye. Antarktîka bi piranî ji çoleke cemserî pêk hatiye ku barîna salane li peravê zêdetirî 200 mm ye û berf û barana li hundirê parzemînê gelek kêm e. Qeşayên parzemîn di warê ava şîrîn de gelek dewlemend e ku nêzîkê ji %70ê rezervên ava şirîn ên cîhanê li Antarktîkayê cemedgirtî ye. Hatiye payîn ger ku qeşaya Antarktîkayê bihele, dê asta deryayê ya [[Cîhan|cîhanê]] bi qasê 60 mêtreyan bilind bibe. Her wiha Antarktîka xwediyê rekora germahiya herî nizm a pîvandî yê li ser rûyê [[Dinya (gerstêrk)|Erdê]] ye ku nizmahiya germahiya bi qasê −89.2 °C hatiye pîvandin. Germahiya herêmên peravê di havînê de dikare bi qasê 10 °C bilind bibe. Cureyên xwemaliyên ajalan kêzik, nematod, pengûen, fok û tardigrad in. Li cihên ku nebat lê hene, bi piranî bi awayê liken an kevzê ye. Refên qeşayê yên Antarktîkayê dibe ku cara yekem di sala 1820an de, di dema sefereke rûsî de ku ji aliyê Fabian Gottlieb von Bellingshausen û Mikhail Lazarev ve hatibû birêvebirin, hatine dîtin. Di dehsalên piştê seferên wan, di seferên fransî, amerîkî û brîtanî de li parzemînê lêkolînên zêdetir hatine kirin. Yekem derketina piştrastkirî ya Antarktîkayê ji aliyê tîmeke norwêcî ve di sala 1895an de pêk hatiye. Di destpêka sedsala 20an de, çend seferên navxwe yên parzemînê çêbûne. Lêkolînerên brîtanî Douglas Mawson, Edgeworth David û Alistair Mackay yekem kes bûn ku di sala 1909an de gihîştine [[Cemsera Başûr]] a manyetîkî û cemsera başûr a erdnîgarî jî yekem car di sala 1911an de lêkolînerê norwêcî Roald Amundsen gihiştiye cemserê. Ji aliyê îdarî ve Antarktîka ji aliyê nêzîkê 30 welatan ve tê birêvebirin ku hemî jî endamên sîstema peymana Antarktîkayê ya sala 1959an in. Li gorî şertên peymanê, çalakiyên leşkerî, kolandinên kanên madenê, teqînên nukleerî û avêtina bermayiyên nukleerî li Antarktîkayê qedexe ne. Geştiyarî, masîgirtin û lêkolîn çalakiyên sereke yên mirovan li Antarktîkayê û li derdora Antarktîkayê hene. Di mehên havînê de nêzîkê 5.000 kes li stasyonên lêkolînê dimînin û ev hejmar di mehên zivistanê de dadikeve 1.000 kesan. Her çiqas parzemîn dûr be jî, çalakiyên mirovan bi rêya qirêjî, guherîna avhewayê û bi rêya tenikbûna [[tebeqeya ozonê]] bandoreke neyînî li ser Antarktîkayê dihêle. Helîna qata qeşayê ya [[Antarktîkaya Rojava]] ya ku potansiyeleke nearam e, di pêşbîniyên bilindbûna [[asta deryayê]] yên di asta sedsalê de bûye sedema nezelaliyeke herî mezin û heman helîn bandorê li ser serûbinkirina gera [[Okyanûsa Başûr]] jî dike ku di dawiyê de dikare bibe sedema bandorên girîng li ser avhewaya [[Nîvkada Başûr]] û hilberîna Okyanûsa Başûr. == Etîmolojî == [[Wêne:1657 map Polus Antarcticus.jpg|thumb|Nexşeya cemserî ya herî başûrê Dinyayê]] Navê ku ji parzemînê hatiye dayîn ji peyva antarktîka hatiye ku ji peyva fransî ya navîn ''antartique'' an ''antarctique'' ('li hemberî Arktîkê') û piştre ji peyva latînî ''antarcticus'' ('li hemberî bakur') hatiye. Navê Antarktîkus ji peyvên yewnanî ἀντι- ('dij-') û ἀρκτικός (arktikos, 'ya hirçê [Ursa Major], bakur') hatiye.<ref name=":0">{{Cite book |sernav=Lettinck 2021, p. 158.}}</ref> Fîlozofê yewnanî Arîstoteles li dora 350 {{bz}} de di ''Meteorolojiyê'' de li ser "herêma Antarktîkê" nivîsandiye. Li gorî raporê, erdnîgarnasê yewnanî Marinusê ji Tîrusê ev nav di nexşeya xwe ya cîhanê ya sedsala duyem a {{pz}} de ku niha winda bûye, bi kar aniye. Nivîskarên romayî Gaius Julius Hyginus û Apuleius ji bo cemsera başûr navê yewnanî yê latînîkirî polus antarcticus bi kar anîne ku ji wir peyva fransî ya kevin ''pole antartike'' (nûjen ''pôle antarctique'')<ref>{{Cite book |sernav=Hyginus 1992, p. 176.}}</ref> ku di sala 1270an de hatiye piştrastkirin û ji wir jî peyva îngilîziya navîn pol antartik ku cara yekem di lêkolîneke ji aliyê nivîskarê îngilîzî Geoffrey Chaucer ve hatiye nivîsandin, hatiye wergirtin.<ref name=":0" /> Ramanên ewropî yên di derbarê hebûna Terra Australis ku parzemîneke berfirehê li başûrê dûr ê cîhanê ye ku ji bo hevsengî kirina axên bakurê [[Ewropa]], [[Asya]] û [[Afrîkaya Bakur]] pêk tîne, wekê têgeheke rewşenbîrî, ji kevnariya klasîk ve hebû. Ji ber vê yekê ''Terra Australis'' navê ku ji bo hemî girseyên bejayî yên hîpotetîk ên ku tê pêşniyar kirin ku li cihê ku niha tê zanîn Antarktîka heye, hatibû bikaranîn.<ref>{{Cite book |sernav=Mericq 1987, pp. 90–91: 'They published maps and charts based on the hypothesis that Tierra del Fuego was the beginning of that Terra Australis. The first person ever to have rights over these lands was Pedro Sancho de la Hoz, who received them through a special decree signed by Emperor Charles V on 24 January 1539.'}}</ref> Îdiaya hebûna axek wisa heta keşfkirina Awistralyayê ku ji aliyê ewropiyan ve hatiye keşfkirin, berdewam kiriye.<ref>{{Cite book |sernav=Scott, Hiatt & McIlroy 2012, pp. 2–3.}}</ref> Di destpêka sedsala 19an de keşifger Matthew Flinders guman li hebûna parzemîneke cuda yê li başûrê Awistralyayê (ku di wê demê wekê New Holland hatiye binavkirin) kiriye û ji ber vê yekê pêşniyar kiriye ku li cihê wê navê "Terra Australis" ji bo [[Awistralya|Awistralyayê]] were bikar anîn.<ref>{{Cite book |sernav=Cawley 2015, p. 130.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=McCrone & McPherson 2009, p. 75.}}</ref> Di sala 1824an de rayedarên kolonyal ên li Sîdneyê bi fermî navê parzemîna New Hollandê wekê Awistralya guhertine û peyva "Terra Australis" wekê referansek ji bo navê Antarktîkayê hiştine. Di dehsalên piştre de, erdnîgaran hevokên wekê "parzemîna Antarktîkayê" bi kar anîne. Wan li cihê vê navê li naveke helbestî geriyane û navên wekê ''Ultima'' û ''Antipodea'' pêşniyar kirine.<ref>{{Cite book |sernav=Cameron-Ash 2018, p. 20.}}</ref> Ji bo binavkirina parzemînê navê Antarktîka di salên 1890î de hatiye pejirandin û bikaranîna yekem ê vê navê ji aliyê kartografê skotlendî John George Bartholomew pêk hatiye.<ref>{{Cite web |url=https://digital.nls.uk/bartholomew/highlights/antarctica.html#:~:text=Edinburgh%20geographer%20and%20mapmaker%20John,since%20the%20first%20century%20AD. |sernav=Highlights from the Bartholomew Archive: The naming of Antarctica}}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Antarctica.svg|thumb|300px|Nexşeyek ku Antarktîkaya Rojhilat li rastê Çiyayên Transantarktîk û Antarktîkaya Rojava li çepê ye, nişan dide.]] Antarktîka ku bi awayekî asîmetrîk li dora cemsera başûr û bi piranî li başûrê çembera Antarktîkayê (ku yek ji pênc çemberên sereke yên firehiyê ye ku nexşeyên cîhanê nîşan didin) cih digire ku ji aliyê [[Okyanûsa Başûr]] ve hatiye dorpêçkirin. Di heman de çem ên avan li Antarktîkayê hene ku çemê herî dirêj ê parzemînê çemê Onyxê ye. Her wiha Antarktîka bi qasê 14,2 milyon km² rûber vedigire ku hema hema du car ji rûbera [[Awistralya|Awistralyayê]] mezintir e ku bi vê rûberê bûye pêncem parzemîna herî mezin ê cîhanê. Xeta perava Antarktîkayê bi qasê 18.000 km dirêj e ku ji sala 1983an vir ve çar celebên peravê li parzemînê hene ku perav ji %44ê peravê ji qeşayên avjenî, ji %38 ji dîwarên qeşayê pêk tê ku li ser keviran dimînin, ji %13 ji deverên qeşayî an jî qiraxa cemedên bilind pêk tê û ji %5ê ji parvên mayî jî ji kevirên vekirî pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |sernav=Antarctica - The World Factbook |malper=www.cia.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en |archive-date=2022-05-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220509192134/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: glaciological and geophysical folio |paşnav=Drewry |pêşnav=D. J. |weşanger=University of Cambridge, Scott Polar Research Institute |tarîx=1983 |isbn=978-0-901021-04-5 |cih=Cambridge}}</ref> Golên ku di binê qeşaya parzemînî de dimînin, bi piranî li geliyên hişk ên McMurdo an jî li gelek oazên cûda çêbûne.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> [[Gola Vostokê]] ku di bin stasyona Vostok a [[Rûsya|Rûsyayê]] de hatiye dîtin, mezintirîn gola binqeşayê ya cîhanê û yek ji mezintirîn golên cîhanê ye. Berê hatiye bawer kirin ku gol bi milyonan salan hatiye girtin lê di roja îro de zanyaran texmîn kirine ku ava golê her 13.000 sal carekê bi helandin û cemidandina hêdî ya qeşayê hatiye guhertin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=David |tarîx=2019-06-27 |sernav=Antarctica |url=https://academic.oup.com/book/62792 |kovar=OUP Academic |ziman=en |doi=10.1093/wentk/9780190641320.001.0001}}</ref> Di mehên havînan de qeşa li qiraxên golan dikare bihele û xendekên şil bi awayekê demkî çêdibin. Di heman demê de li Antarktîkayê hem golên ava şor û hem jî golên ava şirîn hene.<ref name=":1" /> [[Wêne:Mount Vinson from NW at Vinson Plateau by Christian Stangl (flickr).jpg|thumb|Dîmenek ji çiyayê Vînsonê ku li bakurê rojavayê Antarktîkayê ye û bilindeya herî bilind ê Antarktîkayê ye]] Antarktîka ji aliyê Çiyayên Transantarktîk ve hatiye dabeşkirin ku ji erdê Vîktoryayê heta [[Deryaya Rossê]] dirêj dibin ku ev her alî di nav xwe de Antarktîkaya Rojava û Antarktîkaya Rojhilat vedigirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: Earth's Own Ice World |url=https://archive.org/details/antarcticaearths0000carr |paşnav=Carroll |pêşnav=Michael |weşanger=Springer |tarîx=2018-05-16 |isbn=978-3-319-74623-4 |paşnav2=Lopes |pêşnav2=Rosaly}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ji |pêşnav=Fei |paşnav2=Gao |pêşnav2=Jinyao |paşnav3=Li |pêşnav3=Fei |paşnav4=Shen |pêşnav4=Zhongyan |paşnav5=Zhang |pêşnav5=Qiao |paşnav6=Li |pêşnav6=Yongdong |tarîx=2017-10-16 |sernav=Variations of the effective elastic thickness over the Ross Sea and Transantarctic Mountains and implications for their structure and tectonics |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0040195117302937 |kovar=Tectonophysics |cild=717 |rr=127–138 |doi=10.1016/j.tecto.2017.07.011 |issn=0040-1951}}</ref> Piraniya Antarktîkayê bi tebeqeyên qeşayê ya Antarktîkayê ve hatiye nixumandin ku bi navînî 1,9 km qalindahiya qeşayan hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fretwell |pêşnav=P. |paşnav2=Pritchard |pêşnav2=H. D. |paşnav3=Vaughan |pêşnav3=D. G. |paşnav4=Bamber |pêşnav4=J. L. |paşnav5=Barrand |pêşnav5=N. E. |paşnav6=Bell |pêşnav6=R. |paşnav7=Bianchi |pêşnav7=C. |paşnav8=Bingham |pêşnav8=R. G. |paşnav9=Blankenship |pêşnav9=D. D. |paşnav10=Casassa |pêşnav10=G. |paşnav11=Catania |pêşnav11=G. |paşnav12=Callens |pêşnav12=D. |paşnav13=Conway |pêşnav13=H. |paşnav14=Cook |pêşnav14=A. J. |paşnav15=Corr |pêşnav15=H. F. J. |tarîx=2013-02-28 |sernav=Bedmap2: improved ice bed, surface and thickness datasets for Antarctica |url=https://tc.copernicus.org/articles/7/375/2013/ |kovar=The Cryosphere |ziman=English |weşanger=Copernicus GmbH |cild=7 |hejmar=1 |rr=375–393 |doi=10.5194/tc-7-375-2013 |issn=1994-0416}}</ref> Tebeqeya qeşayê ji xeynî ji xeynî çend oazanên li geliyên hişk ên McMurdo tevahiya parzemînê nixumandine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://antarcticsun.usap.gov/science/4184/ |sernav=The Antarctic Sun: News about Antarctica - The Lost Dry Valleys of the Polar Plateau |malper=antarcticsun.usap.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en |archive-date=2022-01-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220115223943/https://antarcticsun.usap.gov/science/4184/ |url-status=dead }}</ref> Çend çemên qeşayî yên Antarktîkayê ku ber bi refên qeşayî yên Antarktîkayê ve diherikin, pêvajoyeke ku wekê dînamîkên tebeqeyên qeşayê hatine pênasekirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gfdl.noaa.gov/ice-sheet-dynamics/ |sernav=Ice Sheet Dynamics – Geophysical Fluid Dynamics Laboratory |malper=www.gfdl.noaa.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31}}</ref> Antarktîkaya Rojhilat ji Coats Land, Queen Maud Land, Enderby Land, Mac. Robertson Land, Wilkes Land û Victoria Land pêk hatiye. Ji xeynî beşek piçûk, hemî deverên parzemînê di nav nîvkada rojhilat de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctic Climate Evolution |paşnav=Florindo |pêşnav=Fabio |weşanger=Elsevier |tarîx=2008-10-10 |isbn=978-0-08-093161-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yUu-x70CZEcC |paşnav2=Siegert |pêşnav2=Martin}}</ref> Li ser û dora Antarktîkayê gelek girav hene ku piraniya wan giravên volkanîk in û li gorî pîvanên jeolojîk pir ciwan in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://figshare.utas.edu.au/articles/journal_contribution/Origin_and_evolution_of_the_sub-Antarctic_islands_the_foundation/24483391 |sernav=Quilty, Patrick Gerard |malper=figshare.utas.edu.au |roja-gihiştinê=2026-08-31 |doi=10.26749/rstpp.141.1.35}}</ref> Îstîsnayên herî berbiçav giravên [[deşta Kerguelenê]] ne ku girava herî kevin li dora 40 milyon sal berê niha çêbûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Olierook |pêşnav=Hugo K. H. |paşnav2=Jourdan |pêşnav2=Fred |paşnav3=Merle |pêşnav3=Renaud E. |paşnav4=Timms |pêşnav4=Nicholas E. |paşnav5=Kusznir |pêşnav5=Nick |paşnav6=Muhling |pêşnav6=Janet R. |tarîx=2016-04-15 |sernav=Bunbury Basalt: Gondwana breakup products or earliest vestiges of the Kerguelen mantle plume? |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0012821X1630019X |kovar=Earth and Planetary Science Letters |cild=440 |rr=20–32 |doi=10.1016/j.epsl.2016.02.008 |issn=0012-821X}}</ref> Girê Vinson a li çiyayên Ellsworthê bi bilindahiya 4.892 mêtreyê bilindeya herî bilind ê Antarktîkayê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hall Ball Kiwi Mountaineers From Mount Cook To Everest |paşnav=Monteath |pêşnav=Colin |weşanger=Cloudcap |tarîx=1997 |isbn=978-0-938567-42-4 |url=https://www.worldcat.org/title/38585390 |oclc=38585390}}</ref> Çiyayê Erebusa li Girava Rossê volkana herî başûrî ya cîhanê ye û her roj nêzîkê 10 caran diteqe. Xweliya ji teqînên volkanîk 300 kîlometre dûrî kratera volkanîk hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/48987684 |sernav=Antarctica : an encyclopedia from Abbott ice shelf to zooplankton {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en}}</ref> Delîlên hejmareke mezin ji volkanan di bin qeşayê de hene ku ger asta çalakiyê bilind bibe, dibe ku ji bo tebeqeya qeşayê xetereyek çêbike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: Earth's Own Ice World |url=https://archive.org/details/antarcticaearths0000carr |paşnav=Carroll |pêşnav=Michael |weşanger=Springer |tarîx=2018-05-16 |isbn=978-3-319-74623-4 |paşnav2=Lopes |pêşnav2=Rosaly}}</ref> Qubeya qeşayê ya bi navê Dome Argus li Antarktîkaya Rojhilat e ku bi qasê bilindahiya 4.091 metreyan bilind ew û qada qeşayê ya herî bilind ê Antarktîkayê ye. Ev gir yek ji cihên herî sar û hişk ên cîhanê ye ku germahî ya li vir heya −90 °C ê dadikeve û barîna salane jî bi qasê 1-3 sm ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica And The Arctic Circle, A Geographic Encyclopedia Of The Earth's Polar Regions |tarîx=2014-04-01 |url=http://archive.org/details/antarctica-and-the-arctic-circle-2-volumes-a-geographic-encyclopedia-of-the-earths-polar-regions}}</ref> == Dîroka jeolojîk == Ji dawiya serdema meoproterozoîkê heta serdema kretasyeyê, Antarktîka beşek ji superparzemîna [[Gondwana|Gondwanayê]] bû û parzemîn bi pêvajoya tevgerên Antarktîkaya îro ji ber ku Gondwana hêdî hêdî ji hev perçe bûye, li dora 183 milyon sal berê îro ava bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctic News Clips |weşanger=National Science Foundation |tarîx=1995 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=HcTrAAAAMAAJ&pg=PA109}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> Di demek dirêj a serdema fanerozoyîkê de Antarktîka xwedî avhewayek tropîkal ê nerm bû û ew bi daristanên berfireh nixumandî bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Klages |pêşnav=Johann P. |paşnav2=Salzmann |pêşnav2=Ulrich |paşnav3=Bickert |pêşnav3=Torsten |paşnav4=Hillenbrand |pêşnav4=Claus-Dieter |paşnav5=Gohl |pêşnav5=Karsten |paşnav6=Kuhn |pêşnav6=Gerhard |paşnav7=Bohaty |pêşnav7=Steven M. |paşnav8=Titschack |pêşnav8=Jürgen |paşnav9=Müller |pêşnav9=Juliane |paşnav10=Frederichs |pêşnav10=Thomas |paşnav11=Bauersachs |pêşnav11=Thorsten |paşnav12=Ehrmann |pêşnav12=Werner |paşnav13=van de Flierdt |pêşnav13=Tina |paşnav14=Pereira |pêşnav14=Patric Simões |paşnav15=Larter |pêşnav15=Robert D. |tarîx=2020 |sernav=Temperate rainforests near the South Pole during peak Cretaceous warmth |url=https://www.nature.com/articles/s41586-020-2148-5 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=580 |hejmar=7801 |rr=81–86 |doi=10.1038/s41586-020-2148-5 |issn=1476-4687}}</ref> === Serdema paleozoyîkê (539–252 milyon sal berê) === [[Wêne:Glossopteris sp. (fossil leaf) (Permian; Antarctica) 1 (49063572172) (cropped).jpg|thumb|300px|Ji serdema permeya Antarktîkayê pelgeke ''Glossopteris sp.'' yê]] Germbûna berdewam bûye sedem ku piraniya Gondwanayê ziwa bibe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Vegetation of Antarctica Through Geological Time |paşnav=Cantrill |pêşnav=David J. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012-11-22 |isbn=978-0-521-85598-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=sOGH4xaioRUC |paşnav2=Poole |pêşnav2=Imogen}}</ref> Di serdema triyasiyê de Antarktîka ji aliyê cûreyeke giyayên bi tov (pteridosperms) ve serdest bû ku ji cinsê Dicroidiumê bûn ku wekê daran mezin dibûn. Florayên din ên triasiyê ginkgophytes, sîkadofites, darên konîfer û sphenopsid bûn. Tetrapod (ajaleke çar ling) cara yekem di serdema triyasiya destpêkê de li Antarktîkayê hatine dîtin û fosîlên herî kevn ên naskirî di formasyona fremouw a çiyayên Transantarktîkê de hatine dîtin. Sînapsîd (ku wekê "xijendeyên mîna memikdaran" jî têne zanîn) cureyên wekê Lystrosaurus di nav de hebû û di serdema triyasiya destpêkê de zêde bûn. Nîvgirava Antarktîkayê di serdema jurasiyê de (206 heta 146 milyon sal berê) dest bi avakirina xwe kiriye. Afrîka di serdema jurasiyê li de dora 160 milyon sal berê ji Antarktîkayê dabeş bûye û piştre jî di serdema kretasiya destpêkê de nîvgirava Hindistanê (nêzîkî 125 milyon sal berê) ji heman parzemînan dabeş bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rolland |pêşnav=Yann |paşnav2=Bernet |pêşnav2=Matthias |paşnav3=van der Beek |pêşnav3=Peter |paşnav4=Gautheron |pêşnav4=Cécile |paşnav5=Duclaux |pêşnav5=Guillaume |paşnav6=Bascou |pêşnav6=Jérôme |paşnav7=Balvay |pêşnav7=Mélanie |paşnav8=Héraudet |pêşnav8=Laura |paşnav9=Sue |pêşnav9=Christian |paşnav10=Ménot |pêşnav10=René-Pierre |tarîx=2019-01-15 |sernav=Late Paleozoic Ice Age glaciers shaped East Antarctica landscape |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0012821X18306460 |kovar=Earth and Planetary Science Letters |cild=506 |rr=123–133 |doi=10.1016/j.epsl.2018.10.044 |issn=0012-821X}}</ref> Piştê kêmbûna qeşayê di nîvê duyem ê serdema permiyana destpêkê de, erd ji aliyê glossopterids (komeke nebatan a tovkirî ya nemabûyî ya bê xizmên zindî) ve serdest bû ku nebata herî berbiçav Glossopteris bû ku dareke wekê ku di axên tijî av de şîn dibe, hatiye şîrove kirin ku depoyên komirê yên berfireh çêkirine. Nebatên din ên ku di dema Permiyeyê de li Antarktîkayê hatine dîtin ''Cordaitales'', ''sphenopsids'', ''ferns'' û ''lycophytes'' in.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Vegetation of Antarctica Through Geological Time |paşnav=Cantrill |pêşnav=David J. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012-11-22 |isbn=978-0-521-85598-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=sOGH4xaioRUC |paşnav2=Poole |pêşnav2=Imogen}}</ref> Di dawiya serdema permiyeyê de avhewa li ser piraniya [[Gondwana|Gondwanayê]] hişktir û germtir bûye û ekosîstemên daristanên ''glossopteridan'' wekê beşek ji bûyera tunebûna permî-triyasî hilweşiyane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Past Antarctica: Paleoclimatology and Climate Change |paşnav=Franganillo |pêşnav=Marc Oliva i |weşanger=Elsevier Science & Technology |tarîx=2020 |isbn=978-0-12-817925-3 |paşnav2=Fernandez |pêşnav2=Jesus Ruiz}}</ref> Di serdema paleozoyîkê de ti delîl tinene ku nîşan bide ka tetrapod li Antarktîkê jiyane an na.<ref name=":2">{{Cite web |url=https://pubs.usgs.gov/of/2007/1047/ea/of2007-1047ea047.pdf |sernav=Collinson, James; William R., Hammer (2007). Migration of Triassic tetrapods to Antarctica (PDF). 10th International Symposium on Antarctic Earth Sciences.}}</ref> === Serdema mezozoîkê (252–66 milyon sal berê) === {{Multiple image | width = 150 | image1 = Opening of western Indian Ocean 150 Ma.png | image2 = Opening of South Atlantic 126 Ma.png | image3 = Opening of South Atlantic 83 Ma.png | footer = Perçebûna suoerparzemîna Gondwanayê; li dora 150 milyon sal berê (wêneya 1em), li dora 126 milyon sal berê (wêneya 2em) û li dora 83 milyon sal berê (wêneya 3em) |}} Germbûna berdewam piraniya Gondwanayê zuwa kiriye. Di serdema triyasiyê de, Antarktîka ji aliyê fernên tovkirî (pteridosperms) ve serdest bû ku beşek cinsê dicroidium bûn ku wekê daran mezin dibûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Icehouse to hothouse: floral turnover, the Permian–Triassic crisis and Triassic vegetation |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012 |rr=105–160 |isbn=978-0-521-85598-3 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Cantrill |pêşnavê-edîtor=David J. |url=https://www.cambridge.org/core/books/vegetation-of-antarctica-through-geological-time/icehouse-to-hothouse-floral-turnover-the-permiantriassic-crisis-and-triassic-vegetation/2A62935F027160A42A76FDD1199FA5C3 |paşnavê-edîtor2=Poole |pêşnavê-edîtor2=Imogen |doi=10.1017/CBO9781139024990.004}}</ref> Florayên din ên serdema triyasiyê ginkgophytes, sîkadofît, konîfer û sphenopsîdan bûn. Tetrapod cara yekem di serdema triyasiya destpêkê de li Antarktîkayê hatine dîtin û fosîlên herî kevn ên naskirî di formasyona fremouw a [[Rêzeçiyayên Transantarktîk|çiyayên Transantarktîkê]] de hatin dîtin.<ref name=":2" /> Sînapsîd (ku wekî "xijendeyên mîna memikan" jî têne zanîn) cureyên wek ''Lystrosaurus'' vedihewîne û di serdema triyasiya destpêkê de gelek zêdetir bûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Early Evolutionary History of the Synapsida |paşnav=Kammerer |pêşnav=Christian F. |weşanger=Springer London, Limited |tarîx=2013 |isbn=978-94-007-6841-3 |paşnav2=Angielczyk |pêşnav2=Kenneth D. |paşnav3=Fröbisch |pêşnav3=Jörg}}</ref> Nîvgirava Antarktîkayê di serdema jurasiyê de (206 heta 146 milyon sal berê) dest bi avakirina xwe kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Birkenmajer |pêşnav=K. |tarîx=1994 |sernav=Evolution of the Pacific margin of the northern Antarctic Peninsula: an overview |url=https://link.springer.com/10.1007/BF00210547 |kovar=Geologische Rundschau |ziman=en |cild=83 |hejmar=2 |rr=309–321 |doi=10.1007/BF00210547 |issn=0016-7835}}</ref> Afrîka di serdema jurayê de li dora 160 milyon sal berê ji Antarktîkayê dabeş bûye û piştre di derdema kretasye ya destpêkê de (dora 125 milyon sal berê) [[nîvgirava Hindistanê]] ji hev dabeş bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Gaina |pêşnav=Carmen |paşnav2=Müller |pêşnav2=R. Dietmar |paşnav3=Brown |pêşnav3=Belinda |paşnav4=Ishihara |pêşnav4=Takemi |paşnav5=Ivanov |pêşnav5=Sergey |tarîx=2007-07-01 |sernav=Breakup and early seafloor spreading between India and Antarctica |url=https://doi.org/10.1111/j.1365-246X.2007.03450.x |kovar=Geophysical Journal International |cild=170 |hejmar=1 |rr=151–169 |doi=10.1111/j.1365-246X.2007.03450.x |issn=0956-540X}}</ref> Darên ginkgo, konîfer, Bennettitale, nebatên poçikê hespan, fern û sikad di wê demê de pir bûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Vegetation of Antarctica Through Geological Time |paşnav=Cantrill |pêşnav=David J. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012-11-22 |isbn=978-0-521-85598-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=sOGH4xaioRUC |paşnav2=Poole |pêşnav2=Imogen}}</ref> Nêzîkê 80 milyon sal berê nebatên kulîlkdar bûne komên nebatan ên herî cihêreng ên li ser parzemînê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Barreda |pêşnav=Viviana D. |paşnav2=Palazzesi |pêşnav2=Luis |paşnav3=Olivero |pêşnav3=Eduardo B. |tarîx=2019 |sernav=When flowering plants ruled Antarctica: evidence from Cretaceous pollen grains |url=https://nph.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/nph.15823 |kovar=New Phytologist |ziman=en |cild=223 |hejmar=2 |rr=1023–1030 |doi=10.1111/nph.15823 |issn=0028-646X}}</ref> Her çiqas darên behîvê yên başûr (Nothofagus) ber bi dawiya kretasyeyê ve berbiçav bin jî li Antarktîkaya Rojava daristanên pelderzî di seranserê serdema kretasyeyê de (146–66 milyon sal berê) de serdest bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Crame |pêşnav=J. A. |tarîx=1989 |sernav=Origins and evolution of the Antarctic biota: an introduction |url=https://www.lyellcollection.org/doi/10.1144/GSL.SP.1989.047.01.01 |kovar=Geological Society, London, Special Publications |ziman=en |cild=47 |hejmar=1 |rr=1–8 |doi=10.1144/GSL.SP.1989.047.01.01 |issn=0305-8719}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the Antarctic |paşnav=Riffenburgh |pêşnav=Beau |weşanger=Routledge |tarîx=2006-10-25 |isbn=978-1-135-87866-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_mUPEAAAQBAJ}}</ref> Her çiqas tenê çend cinsên dînezorên Antarktîkayê (Cryolophosaurus û Glacialisaurus, ji Formasyona Hanson a serdema jurasiya destpêka çiyayên Transantarktîkê<ref>{{Cite web |url=http://www.app.pan.pl/archive/published/app52/app52-657.pdf |sernav=Anatomy of a basal sauropodomorph dinosaur from the Early Jurassic Hanson Formation of Antarctica}}</ref> û Antarctopelta, Trinisaura, Morrosaurus û Imperobator ji kretasya dereng a nîvgirava Antarktîkayê) hatine vegotin, Ammonît li deryayên li derdora Antarktîkayê pir belav bûn û dînezor jî hebûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Coria |pêşnav=Rodolfo A. |paşnav2=Moly |pêşnav2=Juan J. |paşnav3=Reguero |pêşnav3=Marcelo |paşnav4=Santillana |pêşnav4=Sergio |paşnav5=Marenssi |pêşnav5=Sergio |tarîx=2013-04-01 |sernav=A new ornithopod (Dinosauria; Ornithischia) from Antarctica |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0195667112001784 |kovar=Cretaceous Research |cild=41 |rr=186–193 |doi=10.1016/j.cretres.2012.12.004 |issn=0195-6671}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rozadilla |pêşnav=Sebastián |paşnav2=Agnolin |pêşnav2=Federico L. |paşnav3=Novas |pêşnav3=Fernando E. |paşnav4=Aranciaga Rolando |pêşnav4=Alexis M. |paşnav5=Motta |pêşnav5=Matías J. |paşnav6=Lirio |pêşnav6=Juan M. |paşnav7=Isasi |pêşnav7=Marcelo P. |tarîx=2016-01-01 |sernav=A new ornithopod (Dinosauria, Ornithischia) from the Upper Cretaceous of Antarctica and its palaeobiogeographical implications |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0195667115300677 |kovar=Cretaceous Research |cild=57 |rr=311–324 |doi=10.1016/j.cretres.2015.09.009 |issn=0195-6671}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ely |pêşnav=Ricardo C. |paşnav2=Case |pêşnav2=Judd A. |tarîx=2019-09-01 |sernav=Phylogeny of a new gigantic paravian (Theropoda; Coelurosauria; Maniraptora) from the Upper Cretaceous of James Ross Island, Antarctica |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0195667118300120 |kovar=Cretaceous Research |cild=101 |rr=1–16 |doi=10.1016/j.cretres.2019.04.003 |issn=0195-6671}}</ref> === Serdema senozoyîkê (66–10 milyon sal berê) === [[Wêne:Eocene-Paleocene-circumpolar.svg|thumb|Pêkhatina herika çerxa derdorî ya Antarktîkayê ji perçebûna dawî ya pira bejahî ya Antarktîkayê]] Di destpêka serdema paleojenê de girêdana pira bejahî ya pira Antarktîkayê, Antartîkayê bi Amerîkaya Başûr û her wiha bi başûrê rojhilatê Awistralyayê ve berdewam kiriye. Fauna ji formasyona La Mesetaya li nîvgirava Antarktîkayê ku dîroka wê vedigere serdema eosenê, pir dişibihe faunayên wekhev ên Amerîkaya Başûr ku ajalên wekê ajalên bi kîsik (marsupials), xenarthran, lîtoptern û ungulatesê bi sim û her wiha gondwanatheres û dibe ku meridiolestidans hebûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=History of Terrestrial Mammals in South America: How South American Mammalian Fauna Changed from the Mesozoic to Recent Times |paşnav=Defler |pêşnav=Thomas |weşanger=Springer |tarîx=2018-12-19 |isbn=978-3-319-98449-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-HWADwAAQBAJ}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Gelfo |pêşnav=Javier N. |paşnav2=Goin |pêşnav2=Francisco |paşnav3=Bauzá |pêşnav3=Nicolá |paşnav4=Reguero |pêşnav4=Marcelo |tarîx=2019-09-01 |sernav=The fossil record of Antarctic land mammals: commented review and hypotheses for future research |url=https://www.researchgate.net/publication/337086325_The_fossil_record_of_Antarctic_land_mammals_commented_review_and_hypotheses_for_future_research |kovar=researchgate.net |rr=274–292 |doi=10.13679/j.advps.2019.0021}}</ref> Hatiye texmînkirin ku ajalên bi kîsik di destpêka eosenê de ji Amerîkaya Başûr bi rêya Antarktîkayê belavê Awistralyayê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Eldridge |pêşnav=Mark D B |paşnav2=Beck |pêşnav2=Robin M D |paşnav3=Croft |pêşnav3=Darin A |paşnav4=Travouillon |pêşnav4=Kenny J |paşnav5=Fox |pêşnav5=Barry J |tarîx=2019-05-23 |sernav=An emerging consensus in the evolution, phylogeny, and systematics of marsupials and their fossil relatives (Metatheria) |url=https://doi.org/10.1093/jmammal/gyz018 |kovar=Journal of Mammalogy |cild=100 |hejmar=3 |rr=802–837 |doi=10.1093/jmammal/gyz018 |issn=0022-2372}}</ref> Nêzîkê 53 milyon sal berê Awistralya û Gîneya Nû ji Antarktîkayê veqetiyane û deriyê Tazmanyayê vebûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ball |pêşnav=Philip |paşnav2=Eagles |pêşnav2=Graeme |paşnav3=Ebinger |pêşnav3=Cynthia |paşnav4=McClay |pêşnav4=Ken |paşnav5=Totterdell |pêşnav5=Jennifer |tarîx=2013 |sernav=The spatial and temporal evolution of strain during the separation of Australia and Antarctica |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/ggge.20160 |kovar=Geochemistry, Geophysics, Geosystems |ziman=en |cild=14 |hejmar=8 |rr=2771–2799 |doi=10.1002/ggge.20160 |issn=1525-2027}}</ref> Modelên erdnîgariya Antarktîkayê nîşan didin ku ev herikîn û her wiha çerxa paşvegerê ya xwedî kirinê ji ber kêmbûna asta CO₂yê çêbûye û bûye sedema afirandina qeşayên piçûk û qeşayên mayînde yên cemserî.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=England |pêşnav=Matthew H. |paşnav2=Hutchinson |pêşnav2=David K. |paşnav3=Santoso |pêşnav3=Agus |paşnav4=Sijp |pêşnav4=Willem P. |tarîx=2017-08-01 |sernav=Ice–Atmosphere Feedbacks Dominate the Response of the Climate System to Drake Passage Closure |url=https://journals.ametsoc.org/view/journals/clim/30/15/jcli-d-15-0554.1.xml |kovar=Journal of Climate |cild=30 |hejmar=15 |rr=5775–5790 |doi=10.1175/JCLI-D-15-0554.1 |issn=0894-8755}}</ref> Her ku asta CO₂yê zêdetir kêm bûye, qeşayê dest bi berfirehbûneke bilez kiriye û cihê daristanên ku heta wê demê Antarktîkayê vedişartin girtiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=DeConto |pêşnav=Robert M. |paşnav2=Pollard |pêşnav2=David |tarîx=2003 |sernav=Rapid Cenozoic glaciation of Antarctica induced by declining atmospheric CO2 |url=https://www.nature.com/articles/nature01290 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=421 |hejmar=6920 |rr=245–249 |doi=10.1038/nature01290 |issn=1476-4687}}</ref> Ekosîstemên tundrayê li Antarktîkayê heta 14 û 10 milyon sal berê niha hebûna xwe berdewam kirine û piştre sarbûna zêdetir bûye sedema tunekirina van tundrayan.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ashworth |pêşnav=Allan C. |paşnav2=Erwin |pêşnav2=Terry L. |tarîx=2016 |sernav=Antarctotrechus balli sp. n. (Carabidae, Trechini): the first ground beetle from Antarctica |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5126512/ |kovar=ZooKeys |hejmar=635 |rr=109–122 |doi=10.3897/zookeys.635.10535 |issn=1313-2989 |pmc=5126512 |pmid=27917060}}</ref> === Serdema hemdem === Her çiqas jeolojiya Antarktîkayê bi piranî ji aliyê qeşaya parzemînî ve hatibe veşartin jî, parzemîn dikare bi teknîkên wekê ji hestkirina ji dûr ve, radara ku di bin erdê de derbas dibe û wêneyên satelîtê werin lêkolîn kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pour |pêşnav=Amin Beiranvand |paşnav2=Park |pêşnav2=Yongcheol |paşnav3=Park |pêşnav3=Tae-Yoon S. |paşnav4=Hong |pêşnav4=Jong Kuk |paşnav5=Hashim |pêşnav5=Mazlan |paşnav6=Woo |pêşnav6=Jusun |paşnav7=Ayoobi |pêşnav7=Iman |tarîx=2018-06-01 |sernav=Regional geology mapping using satellite-based remote sensing approach in Northern Victoria Land, Antarctica |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S187396521730107X |kovar=Polar Science |cild=16 |rr=23–46 |doi=10.1016/j.polar.2018.02.004 |issn=1873-9652}}</ref> Ji aliyê jeolojîk ve, Antarktîkaya Rojava pir dişibihe Andên Amerîkaya Başûr.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Antarctica and the southern oceans |paşnav=Stonehouse |pêşnav=B. |weşanger=J. Wiley |tarîx=2002 |isbn=978-0-471-98665-2 |cih=Chichester, West Sussex, England, Hoboken, NJ |kesên-din=Bernard Stonehouse |url=https://www.worldcat.org/title/50285217 |oclc=50285217}}</ref> Nîvgirava Antarktîkayê bi bilindbûna jeolojîk û veguherîna sedîmentên binê deryayê ku veguheriye kevirên metamorfîk, çêbûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Tectonic setting and evolution of the James Ross Basin, northern Antarctic Peninsula |paşnav=Elliot |pêşnav=David H. |weşanger=Geological Society of America |tarîx=1988-01-01 |rr=0 |isbn=978-0-8137-1169-0 |paşnavê-edîtor=Feldmann |pêşnavê-edîtor=Rodney M. |url=https://doi.org/10.1130/MEM169-p541 |paşnavê-edîtor2=Woodburne |pêşnavê-edîtor2=Michael O. |doi=10.1130/MEM169-p541}}</ref> Antarktîkaya Rojava bi yekbûna çend plakayên parzemînî çêbûye ku di encamê de hejmarek rêzeçiyayên li herêmê çêbûne ku rêzeçiyayên herî berbiçav çiyayên Ellsworthê bûn. Hebûna sîstema rift a Antarktîkaya Rojava bûye sedema volkanîzma li ser sinorê di navbera Antarktîkaya Rojava û Rojhilat de û her wiha bûye sedema çêbûna çiyayên Transantarktîkê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> Antarktîka Rojhilat ji aliyê jeolojîk ve devereke pirreng e. Avabûna Antarktîka Rojhilat di serdema arkeyî (4.000 –2.500 milyon sal berê) de dest pê kiriye û di serdema kambriyê de rawestiyaye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctic Marine Geology |paşnav=Anderson |pêşnav=J. B. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-521-13168-1}}</ref> Herêm li ser kratoneke kevirî hatiye avakirin ku bingeha mertala prekambriyê ava kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> Li ser bingehê komir û kevirên qûmê, kevirên kilsinî û şêl hene ku di serdemên devonî û jurasiyê de hatine danîn ku çiyayên Transantarktîkê çêbikin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Chapter 2 The Geology and Geomorphology of Antarctica |weşanger=Elsevier |tarîx=1987-01-01 |rr=7–42 |cild=16 |paşnavê-edîtor=Campbell |pêşnavê-edîtor=I. B. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0166248108701508 |series=Developments in Soil Science |paşnavê-edîtor2=Claridge |pêşnavê-edîtor2=G. G. C. |doi=10.1016/S0166-2481(08)70150-8}}</ref> Li deverên peravê çiyayên wekê rêzeçiyayê Shackletonê û Vîktorya Land û hinek şikestekên tektonîk çêbûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Paxman |pêşnav=Guy J. G. |paşnav2=Jamieson |pêşnav2=Stewart S. R. |paşnav3=Ferraccioli |pêşnav3=Fausto |paşnav4=Bentley |pêşnav4=Michael J. |paşnav5=Forsberg |pêşnav5=Rene |paşnav6=Ross |pêşnav6=Neil |paşnav7=Watts |pêşnav7=Anthony B. |paşnav8=Corr |pêşnav8=Hugh F. J. |paşnav9=Jordan |pêşnav9=Tom A. |tarîx=2017 |sernav=Uplift and tilting of the Shackleton Range in East Antarctica driven by glacial erosion and normal faulting |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/2016JB013841 |kovar=Journal of Geophysical Research: Solid Earth |ziman=en |cild=122 |hejmar=3 |rr=2390–2408 |doi=10.1002/2016JB013841 |issn=2169-9356}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Salvini |pêşnav=Francesco |paşnav2=Brancolini |pêşnav2=Giuliano |paşnav3=Busetti |pêşnav3=Martina |paşnav4=Storti |pêşnav4=Fabrizio |paşnav5=Mazzarini |pêşnav5=Francesco |paşnav6=Coren |pêşnav6=Franco |tarîx=1997 |sernav=Cenozoic geodynamics of the Ross Sea region, Antarctica: Crustal extension, intraplate strike-slip faulting, and tectonic inheritance |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1029/97JB01643 |kovar=Journal of Geophysical Research: Solid Earth |ziman=en |cild=102 |hejmar=B11 |rr=24669–24696 |doi=10.1029/97JB01643 |issn=2156-2202}}</ref> Komir cara yekem li Antarktîkayê li nêzîkê çiyayên Beardmoreyê ji aliyê Frank Wild ve di sefera Nimrod de di sala 1907an de hatiye tomar kirin û tê zanîn ku komirê pileya nizm li gelek deverên çiyayên Transantarktîkê heye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> Çiyayên prens Charles depoyên hesinê vedihewînin û li Deryaya Rossê jî qadên neftê û gaza xwezayî hene.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Times |pêşnav=Walter Sullivan Special to The New York |tarîx=1976-12-19 |sernav=Soviet Team Finds a ‘Mountain of Iron’ in Antarctica |url=https://www.nytimes.com/1976/12/19/archives/soviet-team-finds-a-mountain-of-iron-in-antarctica.html |roja-gihiştinê=2026-09-02 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331}}</ref> == Avhewa == [[Wêne:Fryxellsee Opt.jpg|thumb|Dîmenek ji qeşaya şîn ku gola Fryxell a li qirax ên çiyayên Transantarktîkê nixumandiye]] Antarktîka parzemîna herî sar, parzemîna herî bi bahoz û parzemîna herî hişk ê Dinyayê ye.<ref name=":3">{{Cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |sernav=Antarctica |roja-gihiştinê=2026-09-01 |archive-date=2022-05-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220509192134/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |url-status=dead }}</ref> Li nêzîkê peravên parzemînê, germahî di havînê de dikare ji 10 °C ê derbas bibe û di mehên zivistanê de heya -40 °C dadikeve. Li ser deverên bilind ên navendî, germahî di mehên havînê de dikare heya -30 °C dakeve û di mehên zivistanê de jî germahiya heman deverê heya -80 °C ê dadikeve. Germahiya hewayê ya xwezayî ya herî nizm a ku li ser Erdê hatiye tomarkirin di 21ê tîrmeha sala 1983an de li stasyona Vostok a Rûsyayê li Antarktîkayê bi qasê -89.2 °C hatiye tomarkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Turner |pêşnav=John |paşnav2=Anderson |pêşnav2=Phil |paşnav3=Lachlan-Cope |pêşnav3=Tom |paşnav4=Colwell |pêşnav4=Steve |paşnav5=Phillips |pêşnav5=Tony |paşnav6=Kirchgaessner |pêşnav6=Amélie |paşnav7=Marshall |pêşnav7=Gareth J. |paşnav8=King |pêşnav8=John C. |paşnav9=Bracegirdle |pêşnav9=Tom |paşnav10=Vaughan |pêşnav10=David G. |paşnav11=Lagun |pêşnav11=Victor |paşnav12=Orr |pêşnav12=Andrew |tarîx=2009 |sernav=Record low surface air temperature at Vostok station, Antarctica |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1029/2009JD012104 |kovar=Journal of Geophysical Research: Atmospheres |ziman=en |cild=114 |hejmar=D24 |doi=10.1029/2009JD012104 |issn=2156-2202}}</ref> Di sala 2010an de bi rêya satelîta germahiyeke hewayê germahiya parzemînê bi qasê −94.7 °C hatiye tomar kirin lêbelê dibe ku ji ev rêje ji sermaya li ser rûyê erdê bi bandor bûye ku li bilindahiya 2 mêtre li jorê rûyê erdê nehatiye tomar kirin ku ji bo tomarên fermî yên germahiya hewayê tê xwestin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.usatoday.com/story/weather/2013/12/10/antarctica-cold-record/3950019/ |sernav=Antarctica records unofficial coldest temperature ever |malper=USA TODAY |roja-gihiştinê=2026-09-02 |ziman=en-US |paşnav=Rice |pêşnav=Doyle}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.antarctica.gov.au/about-antarctica/weather-and-climate/weather/ |sernav=Antarctic weather – Australian Antarctic Program |malper=www.antarctica.gov.au |tarîx=2019-02-18 |roja-gihiştinê=2026-09-02 |ziman=en}}</ref> Ji ber ku piraniya Antarktîkayê ji asta deryayê ji 3.000 mêtre bilindtir e, Antarktîka ji herêma Arktîkê sartir e. Germahiya Okyanûsa Arktîkê bi rêya qeşaya deryayê ya Arktîkê ber bi parzemînê ve hatiye veguhastin û bi awayê hewaya li herêma Arktîkê nerm dibe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Climatology |paşnav=Rohli |weşanger=Jones & Bartlett Learning |tarîx=2017-06-05 |isbn=978-1-284-11998-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=umokDwAAQBAJ |paşnav2=Vega |pêşnav2=Anthony J.}}</ref> Antarktîka çoleke cemserî ye ku barîna parzemînê kêm e. Parzemîn salane bi navînî nêzîkê 150 mm av werdigire ku bi piranî bi awayê şilopeyê ye. Deverên navxweyî hişktir e û di tevahiya salê herî zêde bi qasê 50 mm baran werdigire lê herêmên peravê bi gelemperî ji 200 mm zêdetir baran werdigirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Climatology |paşnav=Rohli |weşanger=Jones & Bartlett Learning |tarîx=2017-06-05 |isbn=978-1-284-11998-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=umokDwAAQBAJ |paşnav2=Vega |pêşnav2=Anthony J.}}</ref> Li çend deverên qeşaya şîn, ba û sublîmasyon ji berfa ku dibare zêdetir berfê radike. Li geliyên hişk, heman bandor li ser bingehek kevirî çêdibe ku dibe sedema jîngeheke bêber û hişk.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fountain |pêşnav=Andrew G. |paşnav2=Nylen |pêşnav2=Thomas H. |paşnav3=Monaghan |pêşnav3=Andrew |paşnav4=Basagic |pêşnav4=Hassan J. |paşnav5=Bromwich |pêşnav5=David |tarîx=2010 |sernav=Snow in the McMurdo Dry Valleys, Antarctica |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/joc.1933 |kovar=International Journal of Climatology |ziman=en |cild=30 |hejmar=5 |rr=633–642 |doi=10.1002/joc.1933 |issn=1097-0088}}</ref> === Cudahiyên herêmî === Antarktîkaya Rojhilat ji ber bilindahiya xwe ya bilind ve ji Antarktîkaya Rojava sartir e. Eniyên hewayê bi zêde derbasê deverên navendî yên parzemînê nabin ku ev jî dibe sedem ku navenda parzemînê sar û hişk bimînin û dibe sedema ku bayên deverê bi leza nerm bimînin. Barîna berfa li beşa perava Antarktîkayê barîneke pir gelemperî ye ku li wir di nav 48 demjimêran de berf dikare bi qasê 1.22 mêtreyê bibare. Li qiraxa parzemînê, bayên katabatîk ên bihêz ên ji platoya cemserî pir caran bi hêza bahozê çêdibin. Di mehên havînê de ji ber ku her roj 24 demjimêrên tîrêjên rojê li wir tên wergirtin, li Cemsera Başûr ji ekvatorê zêdetir tîrêjên rojê digihîjin rûyê erdê.<ref name=":3" /> === Guherîna avhewayê === [[Wêne:20201210 Antarctica ice mass variation - NASA GRACE-en.svg|thumb|Guherîna navînî ya girseya qeşaya Antarktîkê ku ji sala 2002an vir ve salane bi qasî 100 milyar ton e]] Tevê devera xwe yê îzolekirî, Antarktîka di dehsalên dawî de ji ber belavbûna gazên serayê, germ bûye û hinek ji beşên qeşayên xwe winda kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singh |pêşnav=Hansi A. |paşnav2=Polvani |pêşnav2=Lorenzo M. |tarîx=2020-10-08 |sernav=Low Antarctic continental climate sensitivity due to high ice sheet orography |url=https://www.nature.com/articles/s41612-020-00143-w |kovar=npj Climate and Atmospheric Science |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=3 |hejmar=1 |rr=39 |doi=10.1038/s41612-020-00143-w |issn=2397-3722}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Casado |pêşnav=Mathieu |paşnav2=Hébert |pêşnav2=Raphaël |paşnav3=Faranda |pêşnav3=Davide |paşnav4=Landais |pêşnav4=Amaelle |tarîx=2023 |sernav=The quandary of detecting the signature of climate change in Antarctica |url=https://www.nature.com/articles/s41558-023-01791-5 |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=13 |hejmar=10 |rr=1082–1088 |doi=10.1038/s41558-023-01791-5 |issn=1758-6798}}</ref> Antarktîkaya Rojava ji sala 1950an heta sala 2000an di heyamên dehsalan de ji 0,1 °C zêdetir germ bûye û nîvgirava Antarktîkayê ya ku li ber çavan e ji nîvê sedsala 20an vir ve bi qasê 3 °C germ bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://discoveringantarctica.org.uk/climate-change/impacts-of-climate-change/ |sernav=Impacts of climate change |malper=Discovering Antarctica |roja-gihiştinê=2026-09-02 |ziman=en-GB}}</ref> Antarktîkaya Rojhilat ku li gorî Antarktîkaya Rojava sar e û avhewaya deverê sekan (stabîl) heta salên 2000î germahî nîşan nedaye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Clem |pêşnav=Kyle R. |paşnav2=Fogt |pêşnav2=Ryan L. |paşnav3=Turner |pêşnav3=John |paşnav4=Lintner |pêşnav4=Benjamin R. |paşnav5=Marshall |pêşnav5=Gareth J. |paşnav6=Miller |pêşnav6=James R. |paşnav7=Renwick |pêşnav7=James A. |tarîx=2020 |sernav=Record warming at the South Pole during the past three decades |url=https://www.nature.com/articles/s41558-020-0815-z |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=10 |hejmar=8 |rr=762–770 |doi=10.1038/s41558-020-0815-z |issn=1758-6798}}</ref> Li dora Antarktîkayê, Okyanûsa Başûr ji her okyanûseke din zêdetir germahiya okyanûsê kişandiye û li kûrahiyên bi qasê 2.000 mêtreyan germbûneke berbiçav çêbûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bourgeois |pêşnav=Timothée |paşnav2=Goris |pêşnav2=Nadine |paşnav3=Schwinger |pêşnav3=Jörg |paşnav4=Tjiputra |pêşnav4=Jerry F. |tarîx=2022-01-17 |sernav=Stratification constrains future heat and carbon uptake in the Southern Ocean between 30°S and 55°S |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8764023/ |kovar=Nature Communications |cild=13 |hejmar=1 |rr=340 |doi=10.1038/s41467-022-27979-5 |issn=2041-1723 |pmc=8764023 |pmid=35039511}}</ref> Li dora Antarktîka Rojava, okyanûs ji sala 1955an vir ve bi qasê 1 °C germ bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://discoveringantarctica.org.uk/climate-change/impacts-of-climate-change/ |sernav=Impacts of climate change |malper=Discovering Antarctica |roja-gihiştinê=2026-09-02 |ziman=en-GB}}</ref> Germbûna [[Okyanûsa Başûr]] a li dora Antarktîkayê bûye sedema qelsbûn an jî hilweşîna refikên qeşayên ku li derveyî qeşayan digeriyan û hevsengiya wan pêk dianiyan. Her çiqas perê qeşayên Antarktîkaya Rojhilat ku berdewam dike ku li hundirê welêt qeşayê zêde bike jî gelek cemedên peravê giraniya xwe winda dikin û paşve dikişin ku ev jî dibe sedema windabûna giştî ya qeşayên li seranserê Antarktîkayê.<ref name=":4">{{Cite web |url=https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/downloads/report/IPCC_AR6_WGI_Chapter09.pdf |sernav=Chapter 9: Ocean, Cryosphere and Sea Level Change}}</ref> Hatiye payîn ku heta sala 2100an ku windabûna qeşaya li Antarktîkayê bi qasê 11 santî metreyan bilindbûna asta deryayê ya gerdûnî zêde bike.<ref name=":4" /> Bi germbûna zêdetir re îhtimala bêîstîqrariyê pir zêdetir dibe û dikare bilindbûna asta deryayê ya gerdûnî ya sedsala 21ê du caran zêdetir bike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bamber |pêşnav=Jonathan L. |paşnav2=Oppenheimer |pêşnav2=Michael |paşnav3=Kopp |pêşnav3=Robert E. |paşnav4=Aspinall |pêşnav4=Willy P. |paşnav5=Cooke |pêşnav5=Roger M. |tarîx=2019-06-04 |sernav=Ice sheet contributions to future sea-level rise from structured expert judgment |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6561295/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=116 |hejmar=23 |rr=11195–11200 |doi=10.1073/pnas.1817205116 |issn=1091-6490 |pmc=6561295 |pmid=31110015}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Horton |pêşnav=Benjamin P. |paşnav2=Khan |pêşnav2=Nicole S. |paşnav3=Cahill |pêşnav3=Niamh |paşnav4=Lee |pêşnav4=Janice S. H. |paşnav5=Shaw |pêşnav5=Timothy A. |paşnav6=Garner |pêşnav6=Andra J. |paşnav7=Kemp |pêşnav7=Andrew C. |paşnav8=Engelhart |pêşnav8=Simon E. |paşnav9=Rahmstorf |pêşnav9=Stefan |tarîx=2020-05-08 |sernav=Estimating global mean sea-level rise and its uncertainties by 2100 and 2300 from an expert survey |url=https://www.nature.com/articles/s41612-020-0121-5 |kovar=npj Climate and Atmospheric Science |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=3 |hejmar=1 |rr=18 |doi=10.1038/s41612-020-0121-5 |issn=2397-3722}}</ref> Ava heliyayî ya nû ya ji qeşayê ava binê Antarktîkayê ya şor firk dike û şaneya jêrîn a gera serûbinkirina Okyanûsa Başûr (SOOC) qels dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Silvano |pêşnav=Alessandro |paşnav2=Rintoul |pêşnav2=Stephen Rich |paşnav3=Peña-Molino |pêşnav3=Beatriz |paşnav4=Hobbs |pêşnav4=William Richard |paşnav5=van Wijk |pêşnav5=Esmee |paşnav6=Aoki |pêşnav6=Shigeru |paşnav7=Tamura |pêşnav7=Takeshi |paşnav8=Williams |pêşnav8=Guy Darvall |tarîx=2018 |sernav=Freshening by glacial meltwater enhances melting of ice shelves and reduces formation of Antarctic Bottom Water |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5906079/ |kovar=Science Advances |cild=4 |hejmar=4 |rr=eaap9467 |doi=10.1126/sciadv.aap9467 |issn=2375-2548 |pmc=5906079 |pmid=29675467}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pan |pêşnav=Xianliang L. |paşnav2=Li |pêşnav2=Bofeng F. |paşnav3=Watanabe |pêşnav3=Yutaka W. |tarîx=2022-01-10 |sernav=Intense ocean freshening from melting glacier around the Antarctica during early twenty-first century |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8748732/ |kovar=Scientific Reports |cild=12 |hejmar=1 |rr=383 |doi=10.1038/s41598-021-04231-6 |issn=2045-2322 |pmc=8748732 |pmid=35013425}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/downloads/report/IPCC_AR6_WGI_Chapter09.pdf |sernav=Chapter 9: Ocean, Cryosphere and Sea Level Change}}</ref> Her çiqas bandorên tevahî tê payîn ku di nav çend sedsalan de çêbibin jî, li gorî hinek lêkolînan, hilweşîna tevahî ya SOOCê dikare di navbera 1.7 °C û 3 °C germbûna gerdûnî de çêbike. Ev barîna kêm ê li nîvkada başûr û barîna zêde yê li nîvkada bakur, dibe sedema kêmbûna masîgirî ya li Okyanûsa Başûr û hilweşîna potansiyel a hinek ekosîstemên deryayî vedigire.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2023-03-29 |sernav='Dramatic' changes to Southern Ocean by 2050 likened to The Day After Tomorrow plot |url=https://www.abc.net.au/news/2023-03-30/dramatic-south-ocean-circulation-changes-study/102154690 |roja-gihiştinê=2026-09-03 |xebat=ABC News |ziman=en-AU}}</ref> Her çiqas gelek cureyên Antarktîkayê nehatibin keşifkirin jî, zêdebûna flora Antarktîkayê ya belgekirî heye û ji u bo parastina jîngeheke guncavê faunayên mezin ên wekê pengûenan zehmetî hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roland |pêşnav=Thomas P. |paşnav2=Bartlett |pêşnav2=Oliver T. |paşnav3=Charman |pêşnav3=Dan J. |paşnav4=Anderson |pêşnav4=Karen |paşnav5=Hodgson |pêşnav5=Dominic A. |paşnav6=Amesbury |pêşnav6=Matthew J. |paşnav7=Maclean |pêşnav7=Ilya |paşnav8=Fretwell |pêşnav8=Peter T. |paşnav9=Fleming |pêşnav9=Andrew |tarîx=2024 |sernav=Sustained greening of the Antarctic Peninsula observed from satellites |url=https://www.nature.com/articles/s41561-024-01564-5 |kovar=Nature Geoscience |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=17 |hejmar=11 |rr=1121–1126 |doi=10.1038/s41561-024-01564-5 |issn=1752-0908}}</ref> Helandina erdên cemed girtî dibe ku ji bo erdên bê cemed bibe sedema gazên serayê û qirêjiya cemedgirtî ya berê ku bi helandinê re derdikeve holê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Potapowicz |pêşnav=Joanna |paşnav2=Szumińska |pêşnav2=Danuta |paşnav3=Szopińska |pêşnav3=Małgorzata |paşnav4=Polkowska |pêşnav4=Żaneta |tarîx=2019-02-15 |sernav=The influence of global climate change on the environmental fate of anthropogenic pollution released from the permafrost: Part I. Case study of Antarctica |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S004896971833612X |kovar=Science of The Total Environment |cild=651 |rr=1534–1548 |doi=10.1016/j.scitotenv.2018.09.168 |issn=0048-9697}}</ref> Germbûna Antarktîkayê û guhertinên têkildar di gera Okyanûsa Başûr de dikarin bandorê li şêwazên avhewayê yên li hinek deverên Afrîkayê jî bikin ku dikare bandor li barîna herêmî û guherîna germahiyê bike.<ref>{{Cite book |sernav=Meredith, M. P.; et al. (2025). Antarctica and the Earth System. Routledge. pp. 1–18.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Trisos, C. H.; et al. (2022). Climate Change 2022: Impacts, Adaptation and Vulnerability. Cambridge University Press. pp. 1285–1455.}}</ref> Ger germahî ji asta sala 2020an 2 °C kêmtir nebe, ihtimal heye ku qata qeşayê ya Antarktîkaya Rojava bi tevahî bihele.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lau |pêşnav=Sally C. Y. |paşnav2=Wilson |pêşnav2=Nerida G. |paşnav3=Golledge |pêşnav3=Nicholas R. |paşnav4=Naish |pêşnav4=Tim R. |paşnav5=Watts |pêşnav5=Phillip C. |paşnav6=Silva |pêşnav6=Catarina N. S. |paşnav7=Cooke |pêşnav7=Ira R. |paşnav8=Allcock |pêşnav8=A. Louise |paşnav9=Mark |pêşnav9=Felix C. |paşnav10=Linse |pêşnav10=Katrin |paşnav11=Strugnell |pêşnav11=Jan M. |tarîx=2023-12-22 |sernav=Genomic evidence for West Antarctic Ice Sheet collapse during the Last Interglacial |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.ade0664 |kovar=Science |weşanger=American Association for the Advancement of Science |cild=382 |hejmar=6677 |rr=1384–1389 |doi=10.1126/science.ade0664}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Naughten |pêşnav=Kaitlin A. |paşnav2=Holland |pêşnav2=Paul R. |paşnav3=De Rydt |pêşnav3=Jan |tarîx=2023 |sernav=Unavoidable future increase in West Antarctic ice-shelf melting over the twenty-first century |url=https://www.nature.com/articles/s41558-023-01818-x |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=13 |hejmar=11 |rr=1222–1228 |doi=10.1038/s41558-023-01818-x |issn=1758-6798}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Garbe |pêşnav=Julius |paşnav2=Albrecht |pêşnav2=Torsten |paşnav3=Levermann |pêşnav3=Anders |paşnav4=Donges |pêşnav4=Jonathan F. |paşnav5=Winkelmann |pêşnav5=Ricarda |tarîx=2020 |sernav=The hysteresis of the Antarctic Ice Sheet |url=https://www.nature.com/articles/s41586-020-2727-5 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=585 |hejmar=7826 |rr=538–544 |doi=10.1038/s41586-020-2727-5 |issn=1476-4687}}</ref> Hatiye payîn ku windabûna vê qata qeşayê heye bi tevahî ji holê rabe ev pêvajo bi qasê 500 û 13.000 sal berxwe bide.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-09-03 |ziman=en |doi=10.1126/science.abn7950}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://climatetippingpoints.info/2022/09/09/climate-tipping-points-reassessment-explainer/ |sernav=Exceeding 1.5°C global warming could trigger multiple climate tipping points – paper explainer |malper=climatetippingpoints.info |tarîx=2022-09-09 |roja-gihiştinê=2026-09-03 |ziman=en |paşnav=dvdmckay}}</ref> Ger qeşaya bilind hilweşe dibe ku asta deryayê bi qasê 3,3 mêtre bilind bibe û bi helandina qeşayên li ser çiyayan qeşayên bilind jî dibe ku asta deryayê bi qasê 4,3 metreyan bilind bike.<ref>{{Cite web |url=https://www.the-cryosphere.net/7/375/2013/tc-7-375-2013.pdf |sernav=Bedmap2: improved ice bed, surface and thickness datasets for Antarctica}}</ref> Qata qeşaya Antarktîkaya Rojhilat ku li gorî deverên qeşayî yên din gelek aram e tenê dikare bi qasê 0,5 mête heta 0,9 mêtreyê asta deryayê bilind bike ku ev jî beşek piçûk ê ji bilind bûna 53,3 mêtreyan e ku di tevahiya helandina qata qeşayê de pêk tê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Crotti |pêşnav=Ilaria |paşnav2=Quiquet |pêşnav2=Aurélien |paşnav3=Landais |pêşnav3=Amaelle |paşnav4=Stenni |pêşnav4=Barbara |paşnav5=Wilson |pêşnav5=David J. |paşnav6=Severi |pêşnav6=Mirko |paşnav7=Mulvaney |pêşnav7=Robert |paşnav8=Wilhelms |pêşnav8=Frank |paşnav9=Barbante |pêşnav9=Carlo |paşnav10=Frezzotti |pêşnav10=Massimo |tarîx=2022-09-10 |sernav=Wilkes subglacial basin ice sheet response to Southern Ocean warming during late Pleistocene interglacials |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9464198/ |kovar=Nature Communications |cild=13 |hejmar=1 |rr=5328 |doi=10.1038/s41467-022-32847-3 |issn=2041-1723 |pmc=9464198 |pmid=36088458}}</ref> Ji ber ku germahiya gerdûnî li dora 3°C zêde bûye, deverên xeternak ên wekê Hewza Wilkes û Hewza Aurora dibe ku di nav 2.000 salan de bimînin di bin avê de<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-09-03 |ziman=en |doi=10.1126/science.abn7950}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://climatetippingpoints.info/2022/09/09/climate-tipping-points-reassessment-explainer/ |sernav=Exceeding 1.5°C global warming could trigger multiple climate tipping points – paper explainer |malper=climatetippingpoints.info |tarîx=2022-09-09 |roja-gihiştinê=2026-09-03 |ziman=en |paşnav=dvdmckay}}</ref> û dibe ku li van deveran bilindbûna asta deryayê bigihîje 6,4 metreyan.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pan |pêşnav=Linda |paşnav2=Powell |pêşnav2=Evelyn M. |paşnav3=Latychev |pêşnav3=Konstantin |paşnav4=Mitrovica |pêşnav4=Jerry X. |paşnav5=Creveling |pêşnav5=Jessica R. |paşnav6=Gomez |pêşnav6=Natalya |paşnav7=Hoggard |pêşnav7=Mark J. |paşnav8=Clark |pêşnav8=Peter U. |tarîx=2021 |sernav=Rapid postglacial rebound amplifies global sea level rise following West Antarctic Ice Sheet collapse |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8087405/ |kovar=Science Advances |cild=7 |hejmar=18 |rr=eabf7787 |doi=10.1126/sciadv.abf7787 |issn=2375-2548 |pmc=8087405 |pmid=33931453}}</ref> === Tenikbûna tebeqeya ozonê === [[Wêne:NASA and NOAA Announce Ozone Hole is a Double Record Breaker.png|thumb|Wêneya qula herî mezin a di tebeqeya ozonê de ku di meha îlona sala 2006an de hatiye tomarkirin]] Zanyaran ji salên 1970an vir ve li ser qata ozona di atmosfera li jor ê Antarktîkayê lêkolîn dikin. Di sala 1985an de zanyarên brîtanî li ser daneyên ku wan li stasyona lêkolîn a Halley ya li ser çemê cemeda Brunt berhev kiribûn dixebitin, wan qadeke mezin a bi rêjeya ozonê ya nizm li ser Antarktîkayê keşiv kirine. 'Qula tebeqeya ozonê' hema hema tevahiya parzemînê vedigire û di meha îlona sala 2006an de gihîştiye asta xwe ya herî mezin ku bûyera herî dirêj a mayînde ye, di sala 2020an de pêk hatiye. Ev tenikbûna tebeqeya ozonê ji ber belavbûna klorofluorokarbon û halonên di atmosferê de çêdibe ku ev made tebeqeya ozonê bi gazên din perçe dikin. Şert û mercên pir sar ên Antarktîkayê bûne sedem ku ewrên stratosferîk ên cemserî çêbibin. Ewr wekê katalîzator ji bo reaksiyonên kîmyewî tevdigerin ku di dawiyê de dibin sedema hilweşîna ozonê. Protokola Montreal a sala 1987an belavbûna madeyên ku ozonê kêm dikin sinordar kiriye. Tê pêşbînîkirin ku qula ozon an li jor ê Antarktîkayê hêdî hêdî winda bibe ku heta salên 2060î.tê payîn ku asta ozonê vegere nirxên ku herî dawî ya ku di salên 1980î de hatine tomarkirin. Di heman demê de tenikbûna ozonê dikare di stratosferê de bibe sedema sarbûna bi qasê 6 °C ê. Sarbûn girseya cemserî xurt dike û bi vî awayî rê li ber derketina hewaya sar a nêzîkê Cemsera Başûr digire ku ev jî di encamê de girseya parzemînî ya tebeqeya qeşaya Antarktîkaya Rojhilat sar dike. Herêmên li derdora Antarktîkayê, bi taybetî nîvgirava Antarktîkayê rastî germahiyên bilindtir tên ku ev yek jî helîna qeşayê bileztir dike. Ev model destnîşan dikin ku tenikbûna ozonê û bandora vorteksa cemserî ya zêde dibe ku dibe sedema zêdebûna dirêjahiya qeşaya deryayê jî pêvajoyeke ji destpêka çavdêriya di dawiya salên 1970î ve heta sala 2014an berdewam kiriye. Ev model destnîşan dikin ku kêmbûna ozonê û bandora vorteksa cemserî ya ku zêde dibe, dibe ku ji ber sedema zêdebûna dirêjahiya qeşaya deryayê jî be ku ji dema destpêkirina çavdêriyên di dawiya salên 1970î heta sala 2014an berdewam kiriye. Ji wî demê ve rûbera qeşaya deryaya Antarktîkayê bi awayekê bilez kêm bûye. == Biyocûre == Tê dîtin piraniya cureyên li Antarktîkayê cisnê cureyên ku bi milyonan salan berê li wir jiyane ne ne. Ji ber vê yekê hatiye payîn ku ev cûre ji gelek çerxên qeşayê sax mane ku cure di demên avhewaya pir sar de li deverên germtir ên îzolekirî yên wekê deverên bi germahiya jeotermal an jî deverên ku di seranserê avhewaya sar de bê qeşa mane, sax mane. === Fauna === [[Wêne:Kaiserpinguine mit Jungen.jpg|thumb|Dîmenek ji pengûenên împerator û cûcik ên wan]] Kermêşa bêfirîn ''Belgica antarctica'', ajala herî mezin e ku bi tevahî ajaleke bejayî ya li Antarktîkayê ye ku digihîje mezinahiya 6 mm. Krîla Antarktîkayê ku di komên mezin de kom dibe, cureya bingehîn a ekosîstema [[Okyanûsa Başûr]] e û [[Organîzm|organîzmayeke]] xwarina girîng ê ajalên wekê balîna, fok, fokên pilingî, fokên bi mû, masiyên qeşayê û gelek cureyên çûkên wekê pengûen û albatrosê ye. Hinek cureyên ajalên deryayî hene û rasterast an nerasterast bi fîtoplanktonê ve girêdayî ne. [[Jiyana deryayî]] ya Antarktîkayê pengûen, balînayên şîn, orka, masiyên mezin û fokên bi mû vedihewîne. Foka Antarktîkayê di sedsalên 18 û 19an de ji ber çermê wan ji aliyê nêçîrvanên fokên ku ji Dewletên Yekbûyî û Keyaniya Yekbûyî hatine bi awayekê zêde hatine girtin. [[Foka leopar|Fokên pilingî]] di ekosîstema Antarktîkayê de nêçîrvanên herî baş in û ji bo lêgerîna xwarinê li seranserê Okyanûsa Başûr digerin. Nêzîkê 40 cureyên çûkan hene ku li Antarktîkayê an jî nêzî Antarktîkayê dîjîn ku di nav wan de cureyên petrelan, penguenan, kormoran û kevok hene. Çend cureyên çûkan ên din serdana okyanûsa li dora Antarktîkê dikin ku di nav wan de hinek ji wan ku bi gelemperî li Arktîkê dijîn hene. Pengûena împerator tekane pengûen e ku di zivistanê de li Antarktîkayê cucikê xwe dertînin; ew û pengûena Adelie ji hemî pengûen ên din dûrtir li başûr cûcik ên xwe dertînin. [[Wêne:Sterna vittata - Antarctica I.jpg|thumb|Dîmena teyrekî Antarktîkayê (Sterna vittata) li ser keştîyeke binavbûyî li Girava Enterprise sekiniye]] Di sala 2010an de hêjmara populasyona jiyana deryayî ya ku ji aliyê nêzîkê 500 lêkolîneran ve di dema sala cemserî vavneteweyî de hatiye kirin, hate weşandin. Hatiye diyarkirin ku di lêkolînê de zêdetirî 235 organîzmayên deryayî li her du herêmên cemserî yên cuda dijîn û bi vê awayê di navbera devereke bi qasê 12.000 kîlometre ye, dijîn. Ajalan mezin ên wekê hinek balîna û çûk salane vê rêwîtiyê dikin. Formên jiyanê ya biçûktir ên wekê xiyar û şemalokên azad ên avjen, di herdu okyanûsên cemser de jî têne dîtin. Faktorên ku dikarin di belavbûna wan de bibin alîkar, cûdahiyên germahiyê di navbera okyanûsa kûr ê li cemseran û ekvatorê de ne ku ji 5 °C ê zêdetir nebin û pergalên sereke yên herikînê an kemerên veguhastinên deryayî yên ku dikarin hêk û larvayan veguhezînin in. Di meha çileya sala 2025an de dabeş bûna çiyayê mezin ên cemedê A-84 (ku bi mezinahiya xwe dişibihe bajarê Şîkagoyê) ji Shela Cemeda George VI derfetek kêm peyda kiriye ku bikaranîna keştiyên binavî yên robotîk, qata deryaya di bin refikên cemed ên li ser avê de were keşifkirin. Lêkolîneran di kûrahiyên heta 1300 metreyan de ekosîstemên bi awayekê neçaverêkirî mercanên mezin, singer ên kevnar, masiyên cemedê, pîrî yên mezin ên deryayî û heta heştpê hatine dîtin, kifş kirine. Dibe ku ev ekosîstem cureyên nû yên ku bi sedsalan veşartî mane û ji aliyê herikînên okyanûs ên ku xurekê hildigirin ve hatine xwedîkirin, vedihewînin. === Flora === Di seranserê dîroka xwe de Antarktîka gelek jiyana cûreyên nebatan dîtiye. Di serdema kretasye de li parzemîn ekosîstemek fern-conifer ê serdest hebû ku di dawiya heman serdemê de veguheriye daristaneke barana nerm. Di dema neojena sartir de (17–2,5 milyon sal berê) ekosîstemeke tundrayê cihê daristanên baranê girtiye. Avhewaya Antarktîkaya îro rê nadeye ku nebatên li parzemînê zêde belav bibin. Hewaya sar ê zêde, bêwespiya axê û kêmbûna şilebûna hewayê û tîrêjên rojê mezinbûna nebatan asteng dike ku bûye sedema cûrbecûrbûna cureyan a kêm bibin û belavbûna wan kêm bibin. Floraya parzemînê bi piranî ji brîofîtan pêk dihatin ku di nav de 25 cureyên nebatên kezeba sor û 100 cureyên nebatên kevzê hebûn. Sê cureyên riwekên kulîlkdar hene ku hemî li Nîvgirava Antarktîkayê têne dîtin. Di nav van riwekan de Deschampsia antarctica (giyayê porî yê Antarktîkayê), Colobanthus quitensis ( înciyê yê Antarktîkayê) û Poa annua cureyeke ji derveyî parzemînê hatiye (giyayê şîn ê salane) hene. === Organîzmayên din === Ji 700 cureyên algeyê ku li Antarktîkayê hene, nêzîkê nîvê wan fîtoplanktonên deryayî ne. Algeyê berfê yên pirreng bi taybetî di havînê de li herêmên peravê pir in. Ji ber ku av cemed digire hemî xwê ya avê (ava şor) ji avê diavêje derve û ji ber ku ev ava şor di nav depoyên ava şor de kom dibe, mîkroorganîzmayên razayî jî vedihewîne. Her wiha heta cemeda deryayê jî dikare komên ekolojîk ên bêhempa vehewîne. Dema ku qeşa dest bi helandinê dike, depoyên ava şor fireh dibin û dikarin bi hev re kanalên ava şor çêbikin û kevza di hindurê depoyan de dikarin ji nû ve şiyar bibin û heta cemidîna din ji nû ve geş bibin. Di heman demê de di ava deryayê de bakterî heta 800 mêtre di bin qeşayê de hatine dîtin. Hatiye texmînkirin ku di nav ava di bin erdê Gola Vostokê de komeke bakteriyên xwemalî heye. Hatiye texmînkirin ku hebûna jiyanê li wir argumana ihtimala jiyanê li ser heyva Jupiterê Europa zêde dike û dibe ku di bin qalikê xwe yê qeşayê de av hebe. Di avên pir alkalîn ên Gola Unterseeyê de komek ji bakteriyên ekstremofîl hatiye dîtin. Belavbûna zîndewerên pir berxwedêr ên ku li deverên wiha yê nemêvanperwer dijîn dikare argumana ji bo jiyana ji derveyî erdê di jîngehên sar û dewlemend bi metanê de hê jî zêdetir bike. === Parastina jîngehê === Yekem peymana navneteweyî ji bo parastina biyolojîk a cihêrengiya Antarktîkayê di sala 1964an de hatiye pejirandin. Masîgirtina zêde ya populasyona krîl (ajalek e ku di ekosîstema Antarktîkayê de roleke mezin dilîze) bûye sedem ku rayedar rêziknameyên li ser masîgiriyê derxînin. Peymana parastina çavkaniyên zindî yên deryayî yên Antarktîkayê, peymaneke navneteweyî ye ku di sala 1980an de ket meriyetê ku masîgiriyê bi rêk û pêk dike û bi yekê xaye dike ku têkiliyên ekolojîk biparêze. Tevê van rêziknameyan jî, masîgirtina neqanûnî, bi taybetî ya masiyê diranan ê Patagonian ê pir biqîmet ku li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê wekê levreşa Şîlî tê firotin wekê pirsgirêke dimîne. Bi awayekê analojîk bi peymana masîgiriya sala 1980an ku peymaneke berdewamî ye, welatên bi pêşengiya Zelanda Nû û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê peymaneke li ser madenê danûstandin kirine. Ev peymana li ser rêkxistina çalakiyên çavkaniyên madenî yên Antarktîkayê di sala 1988an de hatiye pejirandin. Piştî kampanyayeke bi hêz ku ji aliyê rêxistinên jîngehê ve, pêşî Awistralyayê û piştre jî li Fransayê hatiye lidarxistin, biryar hatiye dayîn ku peymanê pesend nekin. Li cihê vê peymanê welatan bi protokola parastina jîngeha Antarktîkayê, peymana Antarktîkayê (protokola Madrîdê) pejirandine ku ev peymana ji bo parastina jîngeha Antarktîkayê di sala 1998an de ketiye meriyetê. Protokola Madrîdê hemî kolandinên kanên madenê qedexe kiriye û parzemînê wekê "rezerveke xwezayî ya ji bo aştî û zanistê hatiye veqetandiye" destnîşan kiriye. Koma aktîvîstên jîngehê Greenpeace ji sala 1987an heta sala 1992an li Girava Rossê bingehek ava kiriye ku wekê beşek ji hewldana xwe ya ku parzemînê wekê wekê parkeke cîhanî radigihîne, diyar kiriye. Penageha balîneyên Okyanûsa Başûr di sala 1994an de ji aliyê komîsyona balîneyên navneteweyî ve hatiye damezrandin. Ev penageh ji devereke bi qasê 50 milyon km² (19 milyon mîlên çargoşe) pêk hatiye ku tevahiya parzemîna Antarktîkayê dorpêç dike. Her çiqas Japon ji bo armancên lêkolînê derbasê vê qadê bibe jî û nêçîra balîneyên bazirganî li herêmê qedexe be jî, nêçîra balîneyên bazirganî ji aliyê Japonê ve berdewam kiriye. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commons|Antarctica|Antarktîka}} {{Parzemîn}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Antarktîka| ]] [[Kategorî:Cîhan]] [[Kategorî:Parzemîn]] npr78b71ynxvvw3z0fph03rrg08rv39 2091553 2091552 2026-09-04T21:24:51Z Penaber49 39672 2091553 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdanka giştî}} '''Antarktîka'''<ref>{{Îzolî, 2007|r=1138|jêgirtin=Antarktîka}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ferhenga Erdnîgarîyê (Coğrafya)|Ferhenga Erdnîgarîyê]]|paşnav=Önen|pêşnav=Abdurrahman |weşanger=Stembol: Doz|sal=2008|rûpel=36}}</ref> yan jî '''Antarktîk'''{{Çavk}} ({{Bi-la|Antarctica}}) yek ji [[parzemîn]]ên cîhanê ye ku parzemîna herî başûr ê dinyayê û parzemîna herî kêm nifûs a cîhanê ye. Parzemîn bi tevahî li başûrê çembera Antarktîkayê ye û ji aliyê [[Okyanûsa Başûr]] (ku wekê Okyanûsa Antarktîkayê jî tê zanîn) ve hatiye dorpêçkirin ku [[Cemsera Başûr]] a erdnîgarî vedihewîne. Di heman demê de Antarktîka pêncem parzemîna herî mezin ê cîhanê ye ku bi qasê ji %40 ji [[Ewropa|Ewropayê]] mezintir e û rûbera parzemînê bi qasê 14.200.000 km² rûerd (an rûqeşa) vegirtiye. Piraniya Antarktîkayê bi qata qeşayê ya Antarktîkayê ve hatiye nixumandin ku qalindahiya navînî ya qeşayê bi qasê 1,9 km ye. Antarktîka bi navînî parzemîna herî sar, herî hişke û parzemîna herî bi ba û bahoz ê cîhanê ye û parzemîn ji asta deryayê xwedî bilindahiyeke navînî ye. Antarktîka bi piranî ji çoleke cemserî pêk hatiye ku barîna salane li peravê zêdetirî 200 mm ye û berf û barana li hundirê parzemînê gelek kêm e. Qeşayên parzemîn di warê ava şîrîn de gelek dewlemend e ku nêzîkê ji %70ê rezervên ava şirîn ên cîhanê li Antarktîkayê cemedgirtî ye. Hatiye payîn ger ku qeşaya Antarktîkayê bihele, dê asta deryayê ya [[Cîhan|cîhanê]] bi qasê 60 mêtreyan bilind bibe. Her wiha Antarktîka xwediyê rekora germahiya herî nizm a pîvandî yê li ser rûyê [[Dinya (gerstêrk)|Erdê]] ye ku nizmahiya germahiya bi qasê −89.2 °C hatiye pîvandin. Germahiya herêmên peravê di havînê de dikare bi qasê 10 °C bilind bibe. Cureyên xwemaliyên ajalan kêzik, nematod, pengûen, fok û tardigrad in. Li cihên ku nebat lê hene, bi piranî bi awayê liken an kevzê ye. Refên qeşayê yên Antarktîkayê dibe ku cara yekem di sala 1820an de, di dema sefereke rûsî de ku ji aliyê Fabian Gottlieb von Bellingshausen û Mikhail Lazarev ve hatibû birêvebirin, hatine dîtin. Di dehsalên piştê seferên wan, di seferên fransî, amerîkî û brîtanî de li parzemînê lêkolînên zêdetir hatine kirin. Yekem derketina piştrastkirî ya Antarktîkayê ji aliyê tîmeke norwêcî ve di sala 1895an de pêk hatiye. Di destpêka sedsala 20an de, çend seferên navxwe yên parzemînê çêbûne. Lêkolînerên brîtanî Douglas Mawson, Edgeworth David û Alistair Mackay yekem kes bûn ku di sala 1909an de gihîştine [[Cemsera Başûr]] a manyetîkî û cemsera başûr a erdnîgarî jî yekem car di sala 1911an de lêkolînerê norwêcî Roald Amundsen gihiştiye cemserê. Ji aliyê îdarî ve Antarktîka ji aliyê nêzîkê 30 welatan ve tê birêvebirin ku hemî jî endamên sîstema peymana Antarktîkayê ya sala 1959an in. Li gorî şertên peymanê, çalakiyên leşkerî, kolandinên kanên madenê, teqînên nukleerî û avêtina bermayiyên nukleerî li Antarktîkayê qedexe ne. Geştiyarî, masîgirtin û lêkolîn çalakiyên sereke yên mirovan li Antarktîkayê û li derdora Antarktîkayê hene. Di mehên havînê de nêzîkê 5.000 kes li stasyonên lêkolînê dimînin û ev hejmar di mehên zivistanê de dadikeve 1.000 kesan. Her çiqas parzemîn dûr be jî, çalakiyên mirovan bi rêya qirêjî, guherîna avhewayê û bi rêya tenikbûna [[tebeqeya ozonê]] bandoreke neyînî li ser Antarktîkayê dihêle. Helîna qata qeşayê ya [[Antarktîkaya Rojava]] ya ku potansiyeleke nearam e, di pêşbîniyên bilindbûna [[asta deryayê]] yên di asta sedsalê de bûye sedema nezelaliyeke herî mezin û heman helîn bandorê li ser serûbinkirina gera [[Okyanûsa Başûr]] jî dike ku di dawiyê de dikare bibe sedema bandorên girîng li ser avhewaya [[Nîvkada Başûr]] û hilberîna Okyanûsa Başûr. == Etîmolojî == [[Wêne:1657 map Polus Antarcticus.jpg|thumb|Nexşeya cemserî ya herî başûrê Dinyayê]] Navê ku ji parzemînê hatiye dayîn ji peyva antarktîka hatiye ku ji peyva fransî ya navîn ''antartique'' an ''antarctique'' ('li hemberî Arktîkê') û piştre ji peyva latînî ''antarcticus'' ('li hemberî bakur') hatiye. Navê Antarktîkus ji peyvên yewnanî ἀντι- ('dij-') û ἀρκτικός (arktikos, 'ya hirçê [Ursa Major], bakur') hatiye.<ref name=":0">{{Cite book |sernav=Lettinck 2021, p. 158.}}</ref> Fîlozofê yewnanî Arîstoteles li dora 350 {{bz}} de di ''Meteorolojiyê'' de li ser "herêma Antarktîkê" nivîsandiye. Li gorî raporê, erdnîgarnasê yewnanî Marinusê ji Tîrusê ev nav di nexşeya xwe ya cîhanê ya sedsala duyem a {{pz}} de ku niha winda bûye, bi kar aniye. Nivîskarên romayî Gaius Julius Hyginus û Apuleius ji bo cemsera başûr navê yewnanî yê latînîkirî polus antarcticus bi kar anîne ku ji wir peyva fransî ya kevin ''pole antartike'' (nûjen ''pôle antarctique'')<ref>{{Cite book |sernav=Hyginus 1992, p. 176.}}</ref> ku di sala 1270an de hatiye piştrastkirin û ji wir jî peyva îngilîziya navîn pol antartik ku cara yekem di lêkolîneke ji aliyê nivîskarê îngilîzî Geoffrey Chaucer ve hatiye nivîsandin, hatiye wergirtin.<ref name=":0" /> Ramanên ewropî yên di derbarê hebûna Terra Australis ku parzemîneke berfirehê li başûrê dûr ê cîhanê ye ku ji bo hevsengî kirina axên bakurê [[Ewropa]], [[Asya]] û [[Afrîkaya Bakur]] pêk tîne, wekê têgeheke rewşenbîrî, ji kevnariya klasîk ve hebû. Ji ber vê yekê ''Terra Australis'' navê ku ji bo hemî girseyên bejayî yên hîpotetîk ên ku tê pêşniyar kirin ku li cihê ku niha tê zanîn Antarktîka heye, hatibû bikaranîn.<ref>{{Cite book |sernav=Mericq 1987, pp. 90–91: 'They published maps and charts based on the hypothesis that Tierra del Fuego was the beginning of that Terra Australis. The first person ever to have rights over these lands was Pedro Sancho de la Hoz, who received them through a special decree signed by Emperor Charles V on 24 January 1539.'}}</ref> Îdiaya hebûna axek wisa heta keşfkirina Awistralyayê ku ji aliyê ewropiyan ve hatiye keşfkirin, berdewam kiriye.<ref>{{Cite book |sernav=Scott, Hiatt & McIlroy 2012, pp. 2–3.}}</ref> Di destpêka sedsala 19an de keşifger Matthew Flinders guman li hebûna parzemîneke cuda yê li başûrê Awistralyayê (ku di wê demê wekê New Holland hatiye binavkirin) kiriye û ji ber vê yekê pêşniyar kiriye ku li cihê wê navê "Terra Australis" ji bo [[Awistralya|Awistralyayê]] were bikar anîn.<ref>{{Cite book |sernav=Cawley 2015, p. 130.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=McCrone & McPherson 2009, p. 75.}}</ref> Di sala 1824an de rayedarên kolonyal ên li Sîdneyê bi fermî navê parzemîna New Hollandê wekê Awistralya guhertine û peyva "Terra Australis" wekê referansek ji bo navê Antarktîkayê hiştine. Di dehsalên piştre de, erdnîgaran hevokên wekê "parzemîna Antarktîkayê" bi kar anîne. Wan li cihê vê navê li naveke helbestî geriyane û navên wekê ''Ultima'' û ''Antipodea'' pêşniyar kirine.<ref>{{Cite book |sernav=Cameron-Ash 2018, p. 20.}}</ref> Ji bo binavkirina parzemînê navê Antarktîka di salên 1890î de hatiye pejirandin û bikaranîna yekem ê vê navê ji aliyê kartografê skotlendî John George Bartholomew pêk hatiye.<ref>{{Cite web |url=https://digital.nls.uk/bartholomew/highlights/antarctica.html#:~:text=Edinburgh%20geographer%20and%20mapmaker%20John,since%20the%20first%20century%20AD. |sernav=Highlights from the Bartholomew Archive: The naming of Antarctica}}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Antarctica.svg|thumb|300px|Nexşeyek ku Antarktîkaya Rojhilat li rastê Çiyayên Transantarktîk û Antarktîkaya Rojava li çepê ye, nişan dide.]] Antarktîka ku bi awayekî asîmetrîk li dora cemsera başûr û bi piranî li başûrê çembera Antarktîkayê (ku yek ji pênc çemberên sereke yên firehiyê ye ku nexşeyên cîhanê nîşan didin) cih digire ku ji aliyê [[Okyanûsa Başûr]] ve hatiye dorpêçkirin. Di heman de çem ên avan li Antarktîkayê hene ku çemê herî dirêj ê parzemînê çemê Onyxê ye. Her wiha Antarktîka bi qasê 14,2 milyon km² rûber vedigire ku hema hema du car ji rûbera [[Awistralya|Awistralyayê]] mezintir e ku bi vê rûberê bûye pêncem parzemîna herî mezin ê cîhanê. Xeta perava Antarktîkayê bi qasê 18.000 km dirêj e ku ji sala 1983an vir ve çar celebên peravê li parzemînê hene ku perav ji %44ê peravê ji qeşayên avjenî, ji %38 ji dîwarên qeşayê pêk tê ku li ser keviran dimînin, ji %13 ji deverên qeşayî an jî qiraxa cemedên bilind pêk tê û ji %5ê ji parvên mayî jî ji kevirên vekirî pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |sernav=Antarctica - The World Factbook |malper=www.cia.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en |archive-date=2022-05-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220509192134/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: glaciological and geophysical folio |paşnav=Drewry |pêşnav=D. J. |weşanger=University of Cambridge, Scott Polar Research Institute |tarîx=1983 |isbn=978-0-901021-04-5 |cih=Cambridge}}</ref> Golên ku di binê qeşaya parzemînî de dimînin, bi piranî li geliyên hişk ên McMurdo an jî li gelek oazên cûda çêbûne.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> [[Gola Vostokê]] ku di bin stasyona Vostok a [[Rûsya|Rûsyayê]] de hatiye dîtin, mezintirîn gola binqeşayê ya cîhanê û yek ji mezintirîn golên cîhanê ye. Berê hatiye bawer kirin ku gol bi milyonan salan hatiye girtin lê di roja îro de zanyaran texmîn kirine ku ava golê her 13.000 sal carekê bi helandin û cemidandina hêdî ya qeşayê hatiye guhertin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=David |tarîx=2019-06-27 |sernav=Antarctica |url=https://academic.oup.com/book/62792 |kovar=OUP Academic |ziman=en |doi=10.1093/wentk/9780190641320.001.0001}}</ref> Di mehên havînan de qeşa li qiraxên golan dikare bihele û xendekên şil bi awayekê demkî çêdibin. Di heman demê de li Antarktîkayê hem golên ava şor û hem jî golên ava şirîn hene.<ref name=":1" /> [[Wêne:Mount Vinson from NW at Vinson Plateau by Christian Stangl (flickr).jpg|thumb|Dîmenek ji çiyayê Vînsonê ku li bakurê rojavayê Antarktîkayê ye û bilindeya herî bilind ê Antarktîkayê ye]] Antarktîka ji aliyê Çiyayên Transantarktîk ve hatiye dabeşkirin ku ji erdê Vîktoryayê heta [[Deryaya Rossê]] dirêj dibin ku ev her alî di nav xwe de Antarktîkaya Rojava û Antarktîkaya Rojhilat vedigirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: Earth's Own Ice World |url=https://archive.org/details/antarcticaearths0000carr |paşnav=Carroll |pêşnav=Michael |weşanger=Springer |tarîx=2018-05-16 |isbn=978-3-319-74623-4 |paşnav2=Lopes |pêşnav2=Rosaly}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ji |pêşnav=Fei |paşnav2=Gao |pêşnav2=Jinyao |paşnav3=Li |pêşnav3=Fei |paşnav4=Shen |pêşnav4=Zhongyan |paşnav5=Zhang |pêşnav5=Qiao |paşnav6=Li |pêşnav6=Yongdong |tarîx=2017-10-16 |sernav=Variations of the effective elastic thickness over the Ross Sea and Transantarctic Mountains and implications for their structure and tectonics |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0040195117302937 |kovar=Tectonophysics |cild=717 |rr=127–138 |doi=10.1016/j.tecto.2017.07.011 |issn=0040-1951}}</ref> Piraniya Antarktîkayê bi tebeqeyên qeşayê ya Antarktîkayê ve hatiye nixumandin ku bi navînî 1,9 km qalindahiya qeşayan hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fretwell |pêşnav=P. |paşnav2=Pritchard |pêşnav2=H. D. |paşnav3=Vaughan |pêşnav3=D. G. |paşnav4=Bamber |pêşnav4=J. L. |paşnav5=Barrand |pêşnav5=N. E. |paşnav6=Bell |pêşnav6=R. |paşnav7=Bianchi |pêşnav7=C. |paşnav8=Bingham |pêşnav8=R. G. |paşnav9=Blankenship |pêşnav9=D. D. |paşnav10=Casassa |pêşnav10=G. |paşnav11=Catania |pêşnav11=G. |paşnav12=Callens |pêşnav12=D. |paşnav13=Conway |pêşnav13=H. |paşnav14=Cook |pêşnav14=A. J. |paşnav15=Corr |pêşnav15=H. F. J. |tarîx=2013-02-28 |sernav=Bedmap2: improved ice bed, surface and thickness datasets for Antarctica |url=https://tc.copernicus.org/articles/7/375/2013/ |kovar=The Cryosphere |ziman=English |weşanger=Copernicus GmbH |cild=7 |hejmar=1 |rr=375–393 |doi=10.5194/tc-7-375-2013 |issn=1994-0416}}</ref> Tebeqeya qeşayê ji xeynî ji xeynî çend oazanên li geliyên hişk ên McMurdo tevahiya parzemînê nixumandine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://antarcticsun.usap.gov/science/4184/ |sernav=The Antarctic Sun: News about Antarctica - The Lost Dry Valleys of the Polar Plateau |malper=antarcticsun.usap.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en |archive-date=2022-01-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220115223943/https://antarcticsun.usap.gov/science/4184/ |url-status=dead }}</ref> Çend çemên qeşayî yên Antarktîkayê ku ber bi refên qeşayî yên Antarktîkayê ve diherikin, pêvajoyeke ku wekê dînamîkên tebeqeyên qeşayê hatine pênasekirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gfdl.noaa.gov/ice-sheet-dynamics/ |sernav=Ice Sheet Dynamics – Geophysical Fluid Dynamics Laboratory |malper=www.gfdl.noaa.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31}}</ref> Antarktîkaya Rojhilat ji Coats Land, Queen Maud Land, Enderby Land, Mac. Robertson Land, Wilkes Land û Victoria Land pêk hatiye. Ji xeynî beşek piçûk, hemî deverên parzemînê di nav nîvkada rojhilat de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctic Climate Evolution |paşnav=Florindo |pêşnav=Fabio |weşanger=Elsevier |tarîx=2008-10-10 |isbn=978-0-08-093161-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yUu-x70CZEcC |paşnav2=Siegert |pêşnav2=Martin}}</ref> Li ser û dora Antarktîkayê gelek girav hene ku piraniya wan giravên volkanîk in û li gorî pîvanên jeolojîk pir ciwan in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://figshare.utas.edu.au/articles/journal_contribution/Origin_and_evolution_of_the_sub-Antarctic_islands_the_foundation/24483391 |sernav=Quilty, Patrick Gerard |malper=figshare.utas.edu.au |roja-gihiştinê=2026-08-31 |doi=10.26749/rstpp.141.1.35}}</ref> Îstîsnayên herî berbiçav giravên [[deşta Kerguelenê]] ne ku girava herî kevin li dora 40 milyon sal berê niha çêbûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Olierook |pêşnav=Hugo K. H. |paşnav2=Jourdan |pêşnav2=Fred |paşnav3=Merle |pêşnav3=Renaud E. |paşnav4=Timms |pêşnav4=Nicholas E. |paşnav5=Kusznir |pêşnav5=Nick |paşnav6=Muhling |pêşnav6=Janet R. |tarîx=2016-04-15 |sernav=Bunbury Basalt: Gondwana breakup products or earliest vestiges of the Kerguelen mantle plume? |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0012821X1630019X |kovar=Earth and Planetary Science Letters |cild=440 |rr=20–32 |doi=10.1016/j.epsl.2016.02.008 |issn=0012-821X}}</ref> Girê Vinson a li çiyayên Ellsworthê bi bilindahiya 4.892 mêtreyê bilindeya herî bilind ê Antarktîkayê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hall Ball Kiwi Mountaineers From Mount Cook To Everest |paşnav=Monteath |pêşnav=Colin |weşanger=Cloudcap |tarîx=1997 |isbn=978-0-938567-42-4 |url=https://www.worldcat.org/title/38585390 |oclc=38585390}}</ref> Çiyayê Erebusa li Girava Rossê volkana herî başûrî ya cîhanê ye û her roj nêzîkê 10 caran diteqe. Xweliya ji teqînên volkanîk 300 kîlometre dûrî kratera volkanîk hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/48987684 |sernav=Antarctica : an encyclopedia from Abbott ice shelf to zooplankton {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en}}</ref> Delîlên hejmareke mezin ji volkanan di bin qeşayê de hene ku ger asta çalakiyê bilind bibe, dibe ku ji bo tebeqeya qeşayê xetereyek çêbike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: Earth's Own Ice World |url=https://archive.org/details/antarcticaearths0000carr |paşnav=Carroll |pêşnav=Michael |weşanger=Springer |tarîx=2018-05-16 |isbn=978-3-319-74623-4 |paşnav2=Lopes |pêşnav2=Rosaly}}</ref> Qubeya qeşayê ya bi navê Dome Argus li Antarktîkaya Rojhilat e ku bi qasê bilindahiya 4.091 metreyan bilind ew û qada qeşayê ya herî bilind ê Antarktîkayê ye. Ev gir yek ji cihên herî sar û hişk ên cîhanê ye ku germahî ya li vir heya −90 °C ê dadikeve û barîna salane jî bi qasê 1-3 sm ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica And The Arctic Circle, A Geographic Encyclopedia Of The Earth's Polar Regions |tarîx=2014-04-01 |url=http://archive.org/details/antarctica-and-the-arctic-circle-2-volumes-a-geographic-encyclopedia-of-the-earths-polar-regions}}</ref> == Dîroka jeolojîk == Ji dawiya serdema meoproterozoîkê heta serdema kretasyeyê, Antarktîka beşek ji superparzemîna [[Gondwana|Gondwanayê]] bû û parzemîn bi pêvajoya tevgerên Antarktîkaya îro ji ber ku Gondwana hêdî hêdî ji hev perçe bûye, li dora 183 milyon sal berê îro ava bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctic News Clips |weşanger=National Science Foundation |tarîx=1995 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=HcTrAAAAMAAJ&pg=PA109}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> Di demek dirêj a serdema fanerozoyîkê de Antarktîka xwedî avhewayek tropîkal ê nerm bû û ew bi daristanên berfireh nixumandî bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Klages |pêşnav=Johann P. |paşnav2=Salzmann |pêşnav2=Ulrich |paşnav3=Bickert |pêşnav3=Torsten |paşnav4=Hillenbrand |pêşnav4=Claus-Dieter |paşnav5=Gohl |pêşnav5=Karsten |paşnav6=Kuhn |pêşnav6=Gerhard |paşnav7=Bohaty |pêşnav7=Steven M. |paşnav8=Titschack |pêşnav8=Jürgen |paşnav9=Müller |pêşnav9=Juliane |paşnav10=Frederichs |pêşnav10=Thomas |paşnav11=Bauersachs |pêşnav11=Thorsten |paşnav12=Ehrmann |pêşnav12=Werner |paşnav13=van de Flierdt |pêşnav13=Tina |paşnav14=Pereira |pêşnav14=Patric Simões |paşnav15=Larter |pêşnav15=Robert D. |tarîx=2020 |sernav=Temperate rainforests near the South Pole during peak Cretaceous warmth |url=https://www.nature.com/articles/s41586-020-2148-5 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=580 |hejmar=7801 |rr=81–86 |doi=10.1038/s41586-020-2148-5 |issn=1476-4687}}</ref> === Serdema paleozoyîkê (539–252 milyon sal berê) === [[Wêne:Glossopteris sp. (fossil leaf) (Permian; Antarctica) 1 (49063572172) (cropped).jpg|thumb|300px|Ji serdema permeya Antarktîkayê pelgeke ''Glossopteris sp.'' yê]] Germbûna berdewam bûye sedem ku piraniya Gondwanayê ziwa bibe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Vegetation of Antarctica Through Geological Time |paşnav=Cantrill |pêşnav=David J. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012-11-22 |isbn=978-0-521-85598-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=sOGH4xaioRUC |paşnav2=Poole |pêşnav2=Imogen}}</ref> Di serdema triyasiyê de Antarktîka ji aliyê cûreyeke giyayên bi tov (pteridosperms) ve serdest bû ku ji cinsê Dicroidiumê bûn ku wekê daran mezin dibûn. Florayên din ên triasiyê ginkgophytes, sîkadofites, darên konîfer û sphenopsid bûn. Tetrapod (ajaleke çar ling) cara yekem di serdema triyasiya destpêkê de li Antarktîkayê hatine dîtin û fosîlên herî kevn ên naskirî di formasyona fremouw a çiyayên Transantarktîkê de hatine dîtin. Sînapsîd (ku wekê "xijendeyên mîna memikdaran" jî têne zanîn) cureyên wekê Lystrosaurus di nav de hebû û di serdema triyasiya destpêkê de zêde bûn. Nîvgirava Antarktîkayê di serdema jurasiyê de (206 heta 146 milyon sal berê) dest bi avakirina xwe kiriye. Afrîka di serdema jurasiyê li de dora 160 milyon sal berê ji Antarktîkayê dabeş bûye û piştre jî di serdema kretasiya destpêkê de nîvgirava Hindistanê (nêzîkî 125 milyon sal berê) ji heman parzemînan dabeş bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rolland |pêşnav=Yann |paşnav2=Bernet |pêşnav2=Matthias |paşnav3=van der Beek |pêşnav3=Peter |paşnav4=Gautheron |pêşnav4=Cécile |paşnav5=Duclaux |pêşnav5=Guillaume |paşnav6=Bascou |pêşnav6=Jérôme |paşnav7=Balvay |pêşnav7=Mélanie |paşnav8=Héraudet |pêşnav8=Laura |paşnav9=Sue |pêşnav9=Christian |paşnav10=Ménot |pêşnav10=René-Pierre |tarîx=2019-01-15 |sernav=Late Paleozoic Ice Age glaciers shaped East Antarctica landscape |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0012821X18306460 |kovar=Earth and Planetary Science Letters |cild=506 |rr=123–133 |doi=10.1016/j.epsl.2018.10.044 |issn=0012-821X}}</ref> Piştê kêmbûna qeşayê di nîvê duyem ê serdema permiyana destpêkê de, erd ji aliyê glossopterids (komeke nebatan a tovkirî ya nemabûyî ya bê xizmên zindî) ve serdest bû ku nebata herî berbiçav Glossopteris bû ku dareke wekê ku di axên tijî av de şîn dibe, hatiye şîrove kirin ku depoyên komirê yên berfireh çêkirine. Nebatên din ên ku di dema Permiyeyê de li Antarktîkayê hatine dîtin ''Cordaitales'', ''sphenopsids'', ''ferns'' û ''lycophytes'' in.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Vegetation of Antarctica Through Geological Time |paşnav=Cantrill |pêşnav=David J. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012-11-22 |isbn=978-0-521-85598-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=sOGH4xaioRUC |paşnav2=Poole |pêşnav2=Imogen}}</ref> Di dawiya serdema permiyeyê de avhewa li ser piraniya [[Gondwana|Gondwanayê]] hişktir û germtir bûye û ekosîstemên daristanên ''glossopteridan'' wekê beşek ji bûyera tunebûna permî-triyasî hilweşiyane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Past Antarctica: Paleoclimatology and Climate Change |paşnav=Franganillo |pêşnav=Marc Oliva i |weşanger=Elsevier Science & Technology |tarîx=2020 |isbn=978-0-12-817925-3 |paşnav2=Fernandez |pêşnav2=Jesus Ruiz}}</ref> Di serdema paleozoyîkê de ti delîl tinene ku nîşan bide ka tetrapod li Antarktîkê jiyane an na.<ref name=":2">{{Cite web |url=https://pubs.usgs.gov/of/2007/1047/ea/of2007-1047ea047.pdf |sernav=Collinson, James; William R., Hammer (2007). Migration of Triassic tetrapods to Antarctica (PDF). 10th International Symposium on Antarctic Earth Sciences.}}</ref> === Serdema mezozoîkê (252–66 milyon sal berê) === {{Multiple image | width = 150 | image1 = Opening of western Indian Ocean 150 Ma.png | image2 = Opening of South Atlantic 126 Ma.png | image3 = Opening of South Atlantic 83 Ma.png | footer = Perçebûna suoerparzemîna Gondwanayê; li dora 150 milyon sal berê (wêneya 1em), li dora 126 milyon sal berê (wêneya 2em) û li dora 83 milyon sal berê (wêneya 3em) |}} Germbûna berdewam piraniya Gondwanayê zuwa kiriye. Di serdema triyasiyê de, Antarktîka ji aliyê fernên tovkirî (pteridosperms) ve serdest bû ku beşek cinsê dicroidium bûn ku wekê daran mezin dibûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Icehouse to hothouse: floral turnover, the Permian–Triassic crisis and Triassic vegetation |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012 |rr=105–160 |isbn=978-0-521-85598-3 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Cantrill |pêşnavê-edîtor=David J. |url=https://www.cambridge.org/core/books/vegetation-of-antarctica-through-geological-time/icehouse-to-hothouse-floral-turnover-the-permiantriassic-crisis-and-triassic-vegetation/2A62935F027160A42A76FDD1199FA5C3 |paşnavê-edîtor2=Poole |pêşnavê-edîtor2=Imogen |doi=10.1017/CBO9781139024990.004}}</ref> Florayên din ên serdema triyasiyê ginkgophytes, sîkadofît, konîfer û sphenopsîdan bûn. Tetrapod cara yekem di serdema triyasiya destpêkê de li Antarktîkayê hatine dîtin û fosîlên herî kevn ên naskirî di formasyona fremouw a [[Rêzeçiyayên Transantarktîk|çiyayên Transantarktîkê]] de hatin dîtin.<ref name=":2" /> Sînapsîd (ku wekî "xijendeyên mîna memikan" jî têne zanîn) cureyên wek ''Lystrosaurus'' vedihewîne û di serdema triyasiya destpêkê de gelek zêdetir bûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Early Evolutionary History of the Synapsida |paşnav=Kammerer |pêşnav=Christian F. |weşanger=Springer London, Limited |tarîx=2013 |isbn=978-94-007-6841-3 |paşnav2=Angielczyk |pêşnav2=Kenneth D. |paşnav3=Fröbisch |pêşnav3=Jörg}}</ref> Nîvgirava Antarktîkayê di serdema jurasiyê de (206 heta 146 milyon sal berê) dest bi avakirina xwe kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Birkenmajer |pêşnav=K. |tarîx=1994 |sernav=Evolution of the Pacific margin of the northern Antarctic Peninsula: an overview |url=https://link.springer.com/10.1007/BF00210547 |kovar=Geologische Rundschau |ziman=en |cild=83 |hejmar=2 |rr=309–321 |doi=10.1007/BF00210547 |issn=0016-7835}}</ref> Afrîka di serdema jurayê de li dora 160 milyon sal berê ji Antarktîkayê dabeş bûye û piştre di derdema kretasye ya destpêkê de (dora 125 milyon sal berê) [[nîvgirava Hindistanê]] ji hev dabeş bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Gaina |pêşnav=Carmen |paşnav2=Müller |pêşnav2=R. Dietmar |paşnav3=Brown |pêşnav3=Belinda |paşnav4=Ishihara |pêşnav4=Takemi |paşnav5=Ivanov |pêşnav5=Sergey |tarîx=2007-07-01 |sernav=Breakup and early seafloor spreading between India and Antarctica |url=https://doi.org/10.1111/j.1365-246X.2007.03450.x |kovar=Geophysical Journal International |cild=170 |hejmar=1 |rr=151–169 |doi=10.1111/j.1365-246X.2007.03450.x |issn=0956-540X}}</ref> Darên ginkgo, konîfer, Bennettitale, nebatên poçikê hespan, fern û sikad di wê demê de pir bûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Vegetation of Antarctica Through Geological Time |paşnav=Cantrill |pêşnav=David J. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012-11-22 |isbn=978-0-521-85598-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=sOGH4xaioRUC |paşnav2=Poole |pêşnav2=Imogen}}</ref> Nêzîkê 80 milyon sal berê nebatên kulîlkdar bûne komên nebatan ên herî cihêreng ên li ser parzemînê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Barreda |pêşnav=Viviana D. |paşnav2=Palazzesi |pêşnav2=Luis |paşnav3=Olivero |pêşnav3=Eduardo B. |tarîx=2019 |sernav=When flowering plants ruled Antarctica: evidence from Cretaceous pollen grains |url=https://nph.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/nph.15823 |kovar=New Phytologist |ziman=en |cild=223 |hejmar=2 |rr=1023–1030 |doi=10.1111/nph.15823 |issn=0028-646X}}</ref> Her çiqas darên behîvê yên başûr (Nothofagus) ber bi dawiya kretasyeyê ve berbiçav bin jî li Antarktîkaya Rojava daristanên pelderzî di seranserê serdema kretasyeyê de (146–66 milyon sal berê) de serdest bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Crame |pêşnav=J. A. |tarîx=1989 |sernav=Origins and evolution of the Antarctic biota: an introduction |url=https://www.lyellcollection.org/doi/10.1144/GSL.SP.1989.047.01.01 |kovar=Geological Society, London, Special Publications |ziman=en |cild=47 |hejmar=1 |rr=1–8 |doi=10.1144/GSL.SP.1989.047.01.01 |issn=0305-8719}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the Antarctic |paşnav=Riffenburgh |pêşnav=Beau |weşanger=Routledge |tarîx=2006-10-25 |isbn=978-1-135-87866-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_mUPEAAAQBAJ}}</ref> Her çiqas tenê çend cinsên dînezorên Antarktîkayê (Cryolophosaurus û Glacialisaurus, ji Formasyona Hanson a serdema jurasiya destpêka çiyayên Transantarktîkê<ref>{{Cite web |url=http://www.app.pan.pl/archive/published/app52/app52-657.pdf |sernav=Anatomy of a basal sauropodomorph dinosaur from the Early Jurassic Hanson Formation of Antarctica}}</ref> û Antarctopelta, Trinisaura, Morrosaurus û Imperobator ji kretasya dereng a nîvgirava Antarktîkayê) hatine vegotin, Ammonît li deryayên li derdora Antarktîkayê pir belav bûn û dînezor jî hebûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Coria |pêşnav=Rodolfo A. |paşnav2=Moly |pêşnav2=Juan J. |paşnav3=Reguero |pêşnav3=Marcelo |paşnav4=Santillana |pêşnav4=Sergio |paşnav5=Marenssi |pêşnav5=Sergio |tarîx=2013-04-01 |sernav=A new ornithopod (Dinosauria; Ornithischia) from Antarctica |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0195667112001784 |kovar=Cretaceous Research |cild=41 |rr=186–193 |doi=10.1016/j.cretres.2012.12.004 |issn=0195-6671}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rozadilla |pêşnav=Sebastián |paşnav2=Agnolin |pêşnav2=Federico L. |paşnav3=Novas |pêşnav3=Fernando E. |paşnav4=Aranciaga Rolando |pêşnav4=Alexis M. |paşnav5=Motta |pêşnav5=Matías J. |paşnav6=Lirio |pêşnav6=Juan M. |paşnav7=Isasi |pêşnav7=Marcelo P. |tarîx=2016-01-01 |sernav=A new ornithopod (Dinosauria, Ornithischia) from the Upper Cretaceous of Antarctica and its palaeobiogeographical implications |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0195667115300677 |kovar=Cretaceous Research |cild=57 |rr=311–324 |doi=10.1016/j.cretres.2015.09.009 |issn=0195-6671}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ely |pêşnav=Ricardo C. |paşnav2=Case |pêşnav2=Judd A. |tarîx=2019-09-01 |sernav=Phylogeny of a new gigantic paravian (Theropoda; Coelurosauria; Maniraptora) from the Upper Cretaceous of James Ross Island, Antarctica |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0195667118300120 |kovar=Cretaceous Research |cild=101 |rr=1–16 |doi=10.1016/j.cretres.2019.04.003 |issn=0195-6671}}</ref> === Serdema senozoyîkê (66–10 milyon sal berê) === [[Wêne:Eocene-Paleocene-circumpolar.svg|thumb|Pêkhatina herika çerxa derdorî ya Antarktîkayê ji perçebûna dawî ya pira bejahî ya Antarktîkayê]] Di destpêka serdema paleojenê de girêdana pira bejahî ya pira Antarktîkayê, Antartîkayê bi Amerîkaya Başûr û her wiha bi başûrê rojhilatê Awistralyayê ve berdewam kiriye. Fauna ji formasyona La Mesetaya li nîvgirava Antarktîkayê ku dîroka wê vedigere serdema eosenê, pir dişibihe faunayên wekhev ên Amerîkaya Başûr ku ajalên wekê ajalên bi kîsik (marsupials), xenarthran, lîtoptern û ungulatesê bi sim û her wiha gondwanatheres û dibe ku meridiolestidans hebûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=History of Terrestrial Mammals in South America: How South American Mammalian Fauna Changed from the Mesozoic to Recent Times |paşnav=Defler |pêşnav=Thomas |weşanger=Springer |tarîx=2018-12-19 |isbn=978-3-319-98449-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-HWADwAAQBAJ}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Gelfo |pêşnav=Javier N. |paşnav2=Goin |pêşnav2=Francisco |paşnav3=Bauzá |pêşnav3=Nicolá |paşnav4=Reguero |pêşnav4=Marcelo |tarîx=2019-09-01 |sernav=The fossil record of Antarctic land mammals: commented review and hypotheses for future research |url=https://www.researchgate.net/publication/337086325_The_fossil_record_of_Antarctic_land_mammals_commented_review_and_hypotheses_for_future_research |kovar=researchgate.net |rr=274–292 |doi=10.13679/j.advps.2019.0021}}</ref> Hatiye texmînkirin ku ajalên bi kîsik di destpêka eosenê de ji Amerîkaya Başûr bi rêya Antarktîkayê belavê Awistralyayê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Eldridge |pêşnav=Mark D B |paşnav2=Beck |pêşnav2=Robin M D |paşnav3=Croft |pêşnav3=Darin A |paşnav4=Travouillon |pêşnav4=Kenny J |paşnav5=Fox |pêşnav5=Barry J |tarîx=2019-05-23 |sernav=An emerging consensus in the evolution, phylogeny, and systematics of marsupials and their fossil relatives (Metatheria) |url=https://doi.org/10.1093/jmammal/gyz018 |kovar=Journal of Mammalogy |cild=100 |hejmar=3 |rr=802–837 |doi=10.1093/jmammal/gyz018 |issn=0022-2372}}</ref> Nêzîkê 53 milyon sal berê Awistralya û Gîneya Nû ji Antarktîkayê veqetiyane û deriyê Tazmanyayê vebûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ball |pêşnav=Philip |paşnav2=Eagles |pêşnav2=Graeme |paşnav3=Ebinger |pêşnav3=Cynthia |paşnav4=McClay |pêşnav4=Ken |paşnav5=Totterdell |pêşnav5=Jennifer |tarîx=2013 |sernav=The spatial and temporal evolution of strain during the separation of Australia and Antarctica |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/ggge.20160 |kovar=Geochemistry, Geophysics, Geosystems |ziman=en |cild=14 |hejmar=8 |rr=2771–2799 |doi=10.1002/ggge.20160 |issn=1525-2027}}</ref> Modelên erdnîgariya Antarktîkayê nîşan didin ku ev herikîn û her wiha çerxa paşvegerê ya xwedî kirinê ji ber kêmbûna asta CO₂yê çêbûye û bûye sedema afirandina qeşayên piçûk û qeşayên mayînde yên cemserî.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=England |pêşnav=Matthew H. |paşnav2=Hutchinson |pêşnav2=David K. |paşnav3=Santoso |pêşnav3=Agus |paşnav4=Sijp |pêşnav4=Willem P. |tarîx=2017-08-01 |sernav=Ice–Atmosphere Feedbacks Dominate the Response of the Climate System to Drake Passage Closure |url=https://journals.ametsoc.org/view/journals/clim/30/15/jcli-d-15-0554.1.xml |kovar=Journal of Climate |cild=30 |hejmar=15 |rr=5775–5790 |doi=10.1175/JCLI-D-15-0554.1 |issn=0894-8755}}</ref> Her ku asta CO₂yê zêdetir kêm bûye, qeşayê dest bi berfirehbûneke bilez kiriye û cihê daristanên ku heta wê demê Antarktîkayê vedişartin girtiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=DeConto |pêşnav=Robert M. |paşnav2=Pollard |pêşnav2=David |tarîx=2003 |sernav=Rapid Cenozoic glaciation of Antarctica induced by declining atmospheric CO2 |url=https://www.nature.com/articles/nature01290 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=421 |hejmar=6920 |rr=245–249 |doi=10.1038/nature01290 |issn=1476-4687}}</ref> Ekosîstemên tundrayê li Antarktîkayê heta 14 û 10 milyon sal berê niha hebûna xwe berdewam kirine û piştre sarbûna zêdetir bûye sedema tunekirina van tundrayan.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ashworth |pêşnav=Allan C. |paşnav2=Erwin |pêşnav2=Terry L. |tarîx=2016 |sernav=Antarctotrechus balli sp. n. (Carabidae, Trechini): the first ground beetle from Antarctica |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5126512/ |kovar=ZooKeys |hejmar=635 |rr=109–122 |doi=10.3897/zookeys.635.10535 |issn=1313-2989 |pmc=5126512 |pmid=27917060}}</ref> === Serdema hemdem === Her çiqas jeolojiya Antarktîkayê bi piranî ji aliyê qeşaya parzemînî ve hatibe veşartin jî, parzemîn dikare bi teknîkên wekê ji hestkirina ji dûr ve, radara ku di bin erdê de derbas dibe û wêneyên satelîtê werin lêkolîn kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pour |pêşnav=Amin Beiranvand |paşnav2=Park |pêşnav2=Yongcheol |paşnav3=Park |pêşnav3=Tae-Yoon S. |paşnav4=Hong |pêşnav4=Jong Kuk |paşnav5=Hashim |pêşnav5=Mazlan |paşnav6=Woo |pêşnav6=Jusun |paşnav7=Ayoobi |pêşnav7=Iman |tarîx=2018-06-01 |sernav=Regional geology mapping using satellite-based remote sensing approach in Northern Victoria Land, Antarctica |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S187396521730107X |kovar=Polar Science |cild=16 |rr=23–46 |doi=10.1016/j.polar.2018.02.004 |issn=1873-9652}}</ref> Ji aliyê jeolojîk ve, Antarktîkaya Rojava pir dişibihe Andên Amerîkaya Başûr.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Antarctica and the southern oceans |paşnav=Stonehouse |pêşnav=B. |weşanger=J. Wiley |tarîx=2002 |isbn=978-0-471-98665-2 |cih=Chichester, West Sussex, England, Hoboken, NJ |kesên-din=Bernard Stonehouse |url=https://www.worldcat.org/title/50285217 |oclc=50285217}}</ref> Nîvgirava Antarktîkayê bi bilindbûna jeolojîk û veguherîna sedîmentên binê deryayê ku veguheriye kevirên metamorfîk, çêbûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Tectonic setting and evolution of the James Ross Basin, northern Antarctic Peninsula |paşnav=Elliot |pêşnav=David H. |weşanger=Geological Society of America |tarîx=1988-01-01 |rr=0 |isbn=978-0-8137-1169-0 |paşnavê-edîtor=Feldmann |pêşnavê-edîtor=Rodney M. |url=https://doi.org/10.1130/MEM169-p541 |paşnavê-edîtor2=Woodburne |pêşnavê-edîtor2=Michael O. |doi=10.1130/MEM169-p541}}</ref> Antarktîkaya Rojava bi yekbûna çend plakayên parzemînî çêbûye ku di encamê de hejmarek rêzeçiyayên li herêmê çêbûne ku rêzeçiyayên herî berbiçav çiyayên Ellsworthê bûn. Hebûna sîstema rift a Antarktîkaya Rojava bûye sedema volkanîzma li ser sinorê di navbera Antarktîkaya Rojava û Rojhilat de û her wiha bûye sedema çêbûna çiyayên Transantarktîkê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> Antarktîka Rojhilat ji aliyê jeolojîk ve devereke pirreng e. Avabûna Antarktîka Rojhilat di serdema arkeyî (4.000 –2.500 milyon sal berê) de dest pê kiriye û di serdema kambriyê de rawestiyaye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctic Marine Geology |paşnav=Anderson |pêşnav=J. B. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-521-13168-1}}</ref> Herêm li ser kratoneke kevirî hatiye avakirin ku bingeha mertala prekambriyê ava kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> Li ser bingehê komir û kevirên qûmê, kevirên kilsinî û şêl hene ku di serdemên devonî û jurasiyê de hatine danîn ku çiyayên Transantarktîkê çêbikin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Chapter 2 The Geology and Geomorphology of Antarctica |weşanger=Elsevier |tarîx=1987-01-01 |rr=7–42 |cild=16 |paşnavê-edîtor=Campbell |pêşnavê-edîtor=I. B. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0166248108701508 |series=Developments in Soil Science |paşnavê-edîtor2=Claridge |pêşnavê-edîtor2=G. G. C. |doi=10.1016/S0166-2481(08)70150-8}}</ref> Li deverên peravê çiyayên wekê rêzeçiyayê Shackletonê û Vîktorya Land û hinek şikestekên tektonîk çêbûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Paxman |pêşnav=Guy J. G. |paşnav2=Jamieson |pêşnav2=Stewart S. R. |paşnav3=Ferraccioli |pêşnav3=Fausto |paşnav4=Bentley |pêşnav4=Michael J. |paşnav5=Forsberg |pêşnav5=Rene |paşnav6=Ross |pêşnav6=Neil |paşnav7=Watts |pêşnav7=Anthony B. |paşnav8=Corr |pêşnav8=Hugh F. J. |paşnav9=Jordan |pêşnav9=Tom A. |tarîx=2017 |sernav=Uplift and tilting of the Shackleton Range in East Antarctica driven by glacial erosion and normal faulting |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/2016JB013841 |kovar=Journal of Geophysical Research: Solid Earth |ziman=en |cild=122 |hejmar=3 |rr=2390–2408 |doi=10.1002/2016JB013841 |issn=2169-9356}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Salvini |pêşnav=Francesco |paşnav2=Brancolini |pêşnav2=Giuliano |paşnav3=Busetti |pêşnav3=Martina |paşnav4=Storti |pêşnav4=Fabrizio |paşnav5=Mazzarini |pêşnav5=Francesco |paşnav6=Coren |pêşnav6=Franco |tarîx=1997 |sernav=Cenozoic geodynamics of the Ross Sea region, Antarctica: Crustal extension, intraplate strike-slip faulting, and tectonic inheritance |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1029/97JB01643 |kovar=Journal of Geophysical Research: Solid Earth |ziman=en |cild=102 |hejmar=B11 |rr=24669–24696 |doi=10.1029/97JB01643 |issn=2156-2202}}</ref> Komir cara yekem li Antarktîkayê li nêzîkê çiyayên Beardmoreyê ji aliyê Frank Wild ve di sefera Nimrod de di sala 1907an de hatiye tomar kirin û tê zanîn ku komirê pileya nizm li gelek deverên çiyayên Transantarktîkê heye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> Çiyayên prens Charles depoyên hesinê vedihewînin û li Deryaya Rossê jî qadên neftê û gaza xwezayî hene.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Times |pêşnav=Walter Sullivan Special to The New York |tarîx=1976-12-19 |sernav=Soviet Team Finds a ‘Mountain of Iron’ in Antarctica |url=https://www.nytimes.com/1976/12/19/archives/soviet-team-finds-a-mountain-of-iron-in-antarctica.html |roja-gihiştinê=2026-09-02 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331}}</ref> == Avhewa == [[Wêne:Fryxellsee Opt.jpg|thumb|Dîmenek ji qeşaya şîn ku gola Fryxell a li qirax ên çiyayên Transantarktîkê nixumandiye]] Antarktîka parzemîna herî sar, parzemîna herî bi bahoz û parzemîna herî hişk ê Dinyayê ye.<ref name=":3">{{Cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |sernav=Antarctica |roja-gihiştinê=2026-09-01 |archive-date=2022-05-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220509192134/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |url-status=dead }}</ref> Li nêzîkê peravên parzemînê, germahî di havînê de dikare ji 10 °C ê derbas bibe û di mehên zivistanê de heya -40 °C dadikeve. Li ser deverên bilind ên navendî, germahî di mehên havînê de dikare heya -30 °C dakeve û di mehên zivistanê de jî germahiya heman deverê heya -80 °C ê dadikeve. Germahiya hewayê ya xwezayî ya herî nizm a ku li ser Erdê hatiye tomarkirin di 21ê tîrmeha sala 1983an de li stasyona Vostok a Rûsyayê li Antarktîkayê bi qasê -89.2 °C hatiye tomarkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Turner |pêşnav=John |paşnav2=Anderson |pêşnav2=Phil |paşnav3=Lachlan-Cope |pêşnav3=Tom |paşnav4=Colwell |pêşnav4=Steve |paşnav5=Phillips |pêşnav5=Tony |paşnav6=Kirchgaessner |pêşnav6=Amélie |paşnav7=Marshall |pêşnav7=Gareth J. |paşnav8=King |pêşnav8=John C. |paşnav9=Bracegirdle |pêşnav9=Tom |paşnav10=Vaughan |pêşnav10=David G. |paşnav11=Lagun |pêşnav11=Victor |paşnav12=Orr |pêşnav12=Andrew |tarîx=2009 |sernav=Record low surface air temperature at Vostok station, Antarctica |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1029/2009JD012104 |kovar=Journal of Geophysical Research: Atmospheres |ziman=en |cild=114 |hejmar=D24 |doi=10.1029/2009JD012104 |issn=2156-2202}}</ref> Di sala 2010an de bi rêya satelîta germahiyeke hewayê germahiya parzemînê bi qasê −94.7 °C hatiye tomar kirin lêbelê dibe ku ji ev rêje ji sermaya li ser rûyê erdê bi bandor bûye ku li bilindahiya 2 mêtre li jorê rûyê erdê nehatiye tomar kirin ku ji bo tomarên fermî yên germahiya hewayê tê xwestin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.usatoday.com/story/weather/2013/12/10/antarctica-cold-record/3950019/ |sernav=Antarctica records unofficial coldest temperature ever |malper=USA TODAY |roja-gihiştinê=2026-09-02 |ziman=en-US |paşnav=Rice |pêşnav=Doyle}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.antarctica.gov.au/about-antarctica/weather-and-climate/weather/ |sernav=Antarctic weather – Australian Antarctic Program |malper=www.antarctica.gov.au |tarîx=2019-02-18 |roja-gihiştinê=2026-09-02 |ziman=en}}</ref> Ji ber ku piraniya Antarktîkayê ji asta deryayê ji 3.000 mêtre bilindtir e, Antarktîka ji herêma Arktîkê sartir e. Germahiya Okyanûsa Arktîkê bi rêya qeşaya deryayê ya Arktîkê ber bi parzemînê ve hatiye veguhastin û bi awayê hewaya li herêma Arktîkê nerm dibe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Climatology |paşnav=Rohli |weşanger=Jones & Bartlett Learning |tarîx=2017-06-05 |isbn=978-1-284-11998-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=umokDwAAQBAJ |paşnav2=Vega |pêşnav2=Anthony J.}}</ref> Antarktîka çoleke cemserî ye ku barîna parzemînê kêm e. Parzemîn salane bi navînî nêzîkê 150 mm av werdigire ku bi piranî bi awayê şilopeyê ye. Deverên navxweyî hişktir e û di tevahiya salê herî zêde bi qasê 50 mm baran werdigire lê herêmên peravê bi gelemperî ji 200 mm zêdetir baran werdigirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Climatology |paşnav=Rohli |weşanger=Jones & Bartlett Learning |tarîx=2017-06-05 |isbn=978-1-284-11998-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=umokDwAAQBAJ |paşnav2=Vega |pêşnav2=Anthony J.}}</ref> Li çend deverên qeşaya şîn, ba û sublîmasyon ji berfa ku dibare zêdetir berfê radike. Li geliyên hişk, heman bandor li ser bingehek kevirî çêdibe ku dibe sedema jîngeheke bêber û hişk.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fountain |pêşnav=Andrew G. |paşnav2=Nylen |pêşnav2=Thomas H. |paşnav3=Monaghan |pêşnav3=Andrew |paşnav4=Basagic |pêşnav4=Hassan J. |paşnav5=Bromwich |pêşnav5=David |tarîx=2010 |sernav=Snow in the McMurdo Dry Valleys, Antarctica |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/joc.1933 |kovar=International Journal of Climatology |ziman=en |cild=30 |hejmar=5 |rr=633–642 |doi=10.1002/joc.1933 |issn=1097-0088}}</ref> === Cudahiyên herêmî === Antarktîkaya Rojhilat ji ber bilindahiya xwe ya bilind ve ji Antarktîkaya Rojava sartir e. Eniyên hewayê bi zêde derbasê deverên navendî yên parzemînê nabin ku ev jî dibe sedem ku navenda parzemînê sar û hişk bimînin û dibe sedema ku bayên deverê bi leza nerm bimînin. Barîna berfa li beşa perava Antarktîkayê barîneke pir gelemperî ye ku li wir di nav 48 demjimêran de berf dikare bi qasê 1.22 mêtreyê bibare. Li qiraxa parzemînê, bayên katabatîk ên bihêz ên ji platoya cemserî pir caran bi hêza bahozê çêdibin. Di mehên havînê de ji ber ku her roj 24 demjimêrên tîrêjên rojê li wir tên wergirtin, li Cemsera Başûr ji ekvatorê zêdetir tîrêjên rojê digihîjin rûyê erdê.<ref name=":3" /> === Guherîna avhewayê === [[Wêne:20201210 Antarctica ice mass variation - NASA GRACE-en.svg|thumb|Guherîna navînî ya girseya qeşaya Antarktîkê ku ji sala 2002an vir ve salane bi qasî 100 milyar ton e]] Tevê devera xwe yê îzolekirî, Antarktîka di dehsalên dawî de ji ber belavbûna gazên serayê, germ bûye û hinek ji beşên qeşayên xwe winda kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singh |pêşnav=Hansi A. |paşnav2=Polvani |pêşnav2=Lorenzo M. |tarîx=2020-10-08 |sernav=Low Antarctic continental climate sensitivity due to high ice sheet orography |url=https://www.nature.com/articles/s41612-020-00143-w |kovar=npj Climate and Atmospheric Science |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=3 |hejmar=1 |rr=39 |doi=10.1038/s41612-020-00143-w |issn=2397-3722}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Casado |pêşnav=Mathieu |paşnav2=Hébert |pêşnav2=Raphaël |paşnav3=Faranda |pêşnav3=Davide |paşnav4=Landais |pêşnav4=Amaelle |tarîx=2023 |sernav=The quandary of detecting the signature of climate change in Antarctica |url=https://www.nature.com/articles/s41558-023-01791-5 |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=13 |hejmar=10 |rr=1082–1088 |doi=10.1038/s41558-023-01791-5 |issn=1758-6798}}</ref> Antarktîkaya Rojava ji sala 1950an heta sala 2000an di heyamên dehsalan de ji 0,1 °C zêdetir germ bûye û nîvgirava Antarktîkayê ya ku li ber çavan e ji nîvê sedsala 20an vir ve bi qasê 3 °C germ bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://discoveringantarctica.org.uk/climate-change/impacts-of-climate-change/ |sernav=Impacts of climate change |malper=Discovering Antarctica |roja-gihiştinê=2026-09-02 |ziman=en-GB}}</ref> Antarktîkaya Rojhilat ku li gorî Antarktîkaya Rojava sar e û avhewaya deverê sekan (stabîl) heta salên 2000î germahî nîşan nedaye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Clem |pêşnav=Kyle R. |paşnav2=Fogt |pêşnav2=Ryan L. |paşnav3=Turner |pêşnav3=John |paşnav4=Lintner |pêşnav4=Benjamin R. |paşnav5=Marshall |pêşnav5=Gareth J. |paşnav6=Miller |pêşnav6=James R. |paşnav7=Renwick |pêşnav7=James A. |tarîx=2020 |sernav=Record warming at the South Pole during the past three decades |url=https://www.nature.com/articles/s41558-020-0815-z |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=10 |hejmar=8 |rr=762–770 |doi=10.1038/s41558-020-0815-z |issn=1758-6798}}</ref> Li dora Antarktîkayê, Okyanûsa Başûr ji her okyanûseke din zêdetir germahiya okyanûsê kişandiye û li kûrahiyên bi qasê 2.000 mêtreyan germbûneke berbiçav çêbûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bourgeois |pêşnav=Timothée |paşnav2=Goris |pêşnav2=Nadine |paşnav3=Schwinger |pêşnav3=Jörg |paşnav4=Tjiputra |pêşnav4=Jerry F. |tarîx=2022-01-17 |sernav=Stratification constrains future heat and carbon uptake in the Southern Ocean between 30°S and 55°S |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8764023/ |kovar=Nature Communications |cild=13 |hejmar=1 |rr=340 |doi=10.1038/s41467-022-27979-5 |issn=2041-1723 |pmc=8764023 |pmid=35039511}}</ref> Li dora Antarktîka Rojava, okyanûs ji sala 1955an vir ve bi qasê 1 °C germ bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://discoveringantarctica.org.uk/climate-change/impacts-of-climate-change/ |sernav=Impacts of climate change |malper=Discovering Antarctica |roja-gihiştinê=2026-09-02 |ziman=en-GB}}</ref> Germbûna [[Okyanûsa Başûr]] a li dora Antarktîkayê bûye sedema qelsbûn an jî hilweşîna refikên qeşayên ku li derveyî qeşayan digeriyan û hevsengiya wan pêk dianiyan. Her çiqas perê qeşayên Antarktîkaya Rojhilat ku berdewam dike ku li hundirê welêt qeşayê zêde bike jî gelek cemedên peravê giraniya xwe winda dikin û paşve dikişin ku ev jî dibe sedema windabûna giştî ya qeşayên li seranserê Antarktîkayê.<ref name=":4">{{Cite web |url=https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/downloads/report/IPCC_AR6_WGI_Chapter09.pdf |sernav=Chapter 9: Ocean, Cryosphere and Sea Level Change}}</ref> Hatiye payîn ku heta sala 2100an ku windabûna qeşaya li Antarktîkayê bi qasê 11 santî metreyan bilindbûna asta deryayê ya gerdûnî zêde bike.<ref name=":4" /> Bi germbûna zêdetir re îhtimala bêîstîqrariyê pir zêdetir dibe û dikare bilindbûna asta deryayê ya gerdûnî ya sedsala 21ê du caran zêdetir bike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bamber |pêşnav=Jonathan L. |paşnav2=Oppenheimer |pêşnav2=Michael |paşnav3=Kopp |pêşnav3=Robert E. |paşnav4=Aspinall |pêşnav4=Willy P. |paşnav5=Cooke |pêşnav5=Roger M. |tarîx=2019-06-04 |sernav=Ice sheet contributions to future sea-level rise from structured expert judgment |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6561295/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=116 |hejmar=23 |rr=11195–11200 |doi=10.1073/pnas.1817205116 |issn=1091-6490 |pmc=6561295 |pmid=31110015}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Horton |pêşnav=Benjamin P. |paşnav2=Khan |pêşnav2=Nicole S. |paşnav3=Cahill |pêşnav3=Niamh |paşnav4=Lee |pêşnav4=Janice S. H. |paşnav5=Shaw |pêşnav5=Timothy A. |paşnav6=Garner |pêşnav6=Andra J. |paşnav7=Kemp |pêşnav7=Andrew C. |paşnav8=Engelhart |pêşnav8=Simon E. |paşnav9=Rahmstorf |pêşnav9=Stefan |tarîx=2020-05-08 |sernav=Estimating global mean sea-level rise and its uncertainties by 2100 and 2300 from an expert survey |url=https://www.nature.com/articles/s41612-020-0121-5 |kovar=npj Climate and Atmospheric Science |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=3 |hejmar=1 |rr=18 |doi=10.1038/s41612-020-0121-5 |issn=2397-3722}}</ref> Ava heliyayî ya nû ya ji qeşayê ava binê Antarktîkayê ya şor firk dike û şaneya jêrîn a gera serûbinkirina Okyanûsa Başûr (SOOC) qels dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Silvano |pêşnav=Alessandro |paşnav2=Rintoul |pêşnav2=Stephen Rich |paşnav3=Peña-Molino |pêşnav3=Beatriz |paşnav4=Hobbs |pêşnav4=William Richard |paşnav5=van Wijk |pêşnav5=Esmee |paşnav6=Aoki |pêşnav6=Shigeru |paşnav7=Tamura |pêşnav7=Takeshi |paşnav8=Williams |pêşnav8=Guy Darvall |tarîx=2018 |sernav=Freshening by glacial meltwater enhances melting of ice shelves and reduces formation of Antarctic Bottom Water |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5906079/ |kovar=Science Advances |cild=4 |hejmar=4 |rr=eaap9467 |doi=10.1126/sciadv.aap9467 |issn=2375-2548 |pmc=5906079 |pmid=29675467}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pan |pêşnav=Xianliang L. |paşnav2=Li |pêşnav2=Bofeng F. |paşnav3=Watanabe |pêşnav3=Yutaka W. |tarîx=2022-01-10 |sernav=Intense ocean freshening from melting glacier around the Antarctica during early twenty-first century |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8748732/ |kovar=Scientific Reports |cild=12 |hejmar=1 |rr=383 |doi=10.1038/s41598-021-04231-6 |issn=2045-2322 |pmc=8748732 |pmid=35013425}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/downloads/report/IPCC_AR6_WGI_Chapter09.pdf |sernav=Chapter 9: Ocean, Cryosphere and Sea Level Change}}</ref> Her çiqas bandorên tevahî tê payîn ku di nav çend sedsalan de çêbibin jî, li gorî hinek lêkolînan, hilweşîna tevahî ya SOOCê dikare di navbera 1.7 °C û 3 °C germbûna gerdûnî de çêbike. Ev barîna kêm ê li nîvkada başûr û barîna zêde yê li nîvkada bakur, dibe sedema kêmbûna masîgirî ya li Okyanûsa Başûr û hilweşîna potansiyel a hinek ekosîstemên deryayî vedigire.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2023-03-29 |sernav='Dramatic' changes to Southern Ocean by 2050 likened to The Day After Tomorrow plot |url=https://www.abc.net.au/news/2023-03-30/dramatic-south-ocean-circulation-changes-study/102154690 |roja-gihiştinê=2026-09-03 |xebat=ABC News |ziman=en-AU}}</ref> Her çiqas gelek cureyên Antarktîkayê nehatibin keşifkirin jî, zêdebûna flora Antarktîkayê ya belgekirî heye û ji u bo parastina jîngeheke guncavê faunayên mezin ên wekê pengûenan zehmetî hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roland |pêşnav=Thomas P. |paşnav2=Bartlett |pêşnav2=Oliver T. |paşnav3=Charman |pêşnav3=Dan J. |paşnav4=Anderson |pêşnav4=Karen |paşnav5=Hodgson |pêşnav5=Dominic A. |paşnav6=Amesbury |pêşnav6=Matthew J. |paşnav7=Maclean |pêşnav7=Ilya |paşnav8=Fretwell |pêşnav8=Peter T. |paşnav9=Fleming |pêşnav9=Andrew |tarîx=2024 |sernav=Sustained greening of the Antarctic Peninsula observed from satellites |url=https://www.nature.com/articles/s41561-024-01564-5 |kovar=Nature Geoscience |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=17 |hejmar=11 |rr=1121–1126 |doi=10.1038/s41561-024-01564-5 |issn=1752-0908}}</ref> Helandina erdên cemed girtî dibe ku ji bo erdên bê cemed bibe sedema gazên serayê û qirêjiya cemedgirtî ya berê ku bi helandinê re derdikeve holê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Potapowicz |pêşnav=Joanna |paşnav2=Szumińska |pêşnav2=Danuta |paşnav3=Szopińska |pêşnav3=Małgorzata |paşnav4=Polkowska |pêşnav4=Żaneta |tarîx=2019-02-15 |sernav=The influence of global climate change on the environmental fate of anthropogenic pollution released from the permafrost: Part I. Case study of Antarctica |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S004896971833612X |kovar=Science of The Total Environment |cild=651 |rr=1534–1548 |doi=10.1016/j.scitotenv.2018.09.168 |issn=0048-9697}}</ref> Germbûna Antarktîkayê û guhertinên têkildar di gera Okyanûsa Başûr de dikarin bandorê li şêwazên avhewayê yên li hinek deverên Afrîkayê jî bikin ku dikare bandor li barîna herêmî û guherîna germahiyê bike.<ref>{{Cite book |sernav=Meredith, M. P.; et al. (2025). Antarctica and the Earth System. Routledge. pp. 1–18.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Trisos, C. H.; et al. (2022). Climate Change 2022: Impacts, Adaptation and Vulnerability. Cambridge University Press. pp. 1285–1455.}}</ref> Ger germahî ji asta sala 2020an 2 °C kêmtir nebe, ihtimal heye ku qata qeşayê ya Antarktîkaya Rojava bi tevahî bihele.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lau |pêşnav=Sally C. Y. |paşnav2=Wilson |pêşnav2=Nerida G. |paşnav3=Golledge |pêşnav3=Nicholas R. |paşnav4=Naish |pêşnav4=Tim R. |paşnav5=Watts |pêşnav5=Phillip C. |paşnav6=Silva |pêşnav6=Catarina N. S. |paşnav7=Cooke |pêşnav7=Ira R. |paşnav8=Allcock |pêşnav8=A. Louise |paşnav9=Mark |pêşnav9=Felix C. |paşnav10=Linse |pêşnav10=Katrin |paşnav11=Strugnell |pêşnav11=Jan M. |tarîx=2023-12-22 |sernav=Genomic evidence for West Antarctic Ice Sheet collapse during the Last Interglacial |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.ade0664 |kovar=Science |weşanger=American Association for the Advancement of Science |cild=382 |hejmar=6677 |rr=1384–1389 |doi=10.1126/science.ade0664}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Naughten |pêşnav=Kaitlin A. |paşnav2=Holland |pêşnav2=Paul R. |paşnav3=De Rydt |pêşnav3=Jan |tarîx=2023 |sernav=Unavoidable future increase in West Antarctic ice-shelf melting over the twenty-first century |url=https://www.nature.com/articles/s41558-023-01818-x |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=13 |hejmar=11 |rr=1222–1228 |doi=10.1038/s41558-023-01818-x |issn=1758-6798}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Garbe |pêşnav=Julius |paşnav2=Albrecht |pêşnav2=Torsten |paşnav3=Levermann |pêşnav3=Anders |paşnav4=Donges |pêşnav4=Jonathan F. |paşnav5=Winkelmann |pêşnav5=Ricarda |tarîx=2020 |sernav=The hysteresis of the Antarctic Ice Sheet |url=https://www.nature.com/articles/s41586-020-2727-5 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=585 |hejmar=7826 |rr=538–544 |doi=10.1038/s41586-020-2727-5 |issn=1476-4687}}</ref> Hatiye payîn ku windabûna vê qata qeşayê heye bi tevahî ji holê rabe ev pêvajo bi qasê 500 û 13.000 sal berxwe bide.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-09-03 |ziman=en |doi=10.1126/science.abn7950}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://climatetippingpoints.info/2022/09/09/climate-tipping-points-reassessment-explainer/ |sernav=Exceeding 1.5°C global warming could trigger multiple climate tipping points – paper explainer |malper=climatetippingpoints.info |tarîx=2022-09-09 |roja-gihiştinê=2026-09-03 |ziman=en |paşnav=dvdmckay}}</ref> Ger qeşaya bilind hilweşe dibe ku asta deryayê bi qasê 3,3 mêtre bilind bibe û bi helandina qeşayên li ser çiyayan qeşayên bilind jî dibe ku asta deryayê bi qasê 4,3 metreyan bilind bike.<ref>{{Cite web |url=https://www.the-cryosphere.net/7/375/2013/tc-7-375-2013.pdf |sernav=Bedmap2: improved ice bed, surface and thickness datasets for Antarctica}}</ref> Qata qeşaya Antarktîkaya Rojhilat ku li gorî deverên qeşayî yên din gelek aram e tenê dikare bi qasê 0,5 mête heta 0,9 mêtreyê asta deryayê bilind bike ku ev jî beşek piçûk ê ji bilind bûna 53,3 mêtreyan e ku di tevahiya helandina qata qeşayê de pêk tê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Crotti |pêşnav=Ilaria |paşnav2=Quiquet |pêşnav2=Aurélien |paşnav3=Landais |pêşnav3=Amaelle |paşnav4=Stenni |pêşnav4=Barbara |paşnav5=Wilson |pêşnav5=David J. |paşnav6=Severi |pêşnav6=Mirko |paşnav7=Mulvaney |pêşnav7=Robert |paşnav8=Wilhelms |pêşnav8=Frank |paşnav9=Barbante |pêşnav9=Carlo |paşnav10=Frezzotti |pêşnav10=Massimo |tarîx=2022-09-10 |sernav=Wilkes subglacial basin ice sheet response to Southern Ocean warming during late Pleistocene interglacials |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9464198/ |kovar=Nature Communications |cild=13 |hejmar=1 |rr=5328 |doi=10.1038/s41467-022-32847-3 |issn=2041-1723 |pmc=9464198 |pmid=36088458}}</ref> Ji ber ku germahiya gerdûnî li dora 3°C zêde bûye, deverên xeternak ên wekê Hewza Wilkes û Hewza Aurora dibe ku di nav 2.000 salan de bimînin di bin avê de<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-09-03 |ziman=en |doi=10.1126/science.abn7950}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://climatetippingpoints.info/2022/09/09/climate-tipping-points-reassessment-explainer/ |sernav=Exceeding 1.5°C global warming could trigger multiple climate tipping points – paper explainer |malper=climatetippingpoints.info |tarîx=2022-09-09 |roja-gihiştinê=2026-09-03 |ziman=en |paşnav=dvdmckay}}</ref> û dibe ku li van deveran bilindbûna asta deryayê bigihîje 6,4 metreyan.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pan |pêşnav=Linda |paşnav2=Powell |pêşnav2=Evelyn M. |paşnav3=Latychev |pêşnav3=Konstantin |paşnav4=Mitrovica |pêşnav4=Jerry X. |paşnav5=Creveling |pêşnav5=Jessica R. |paşnav6=Gomez |pêşnav6=Natalya |paşnav7=Hoggard |pêşnav7=Mark J. |paşnav8=Clark |pêşnav8=Peter U. |tarîx=2021 |sernav=Rapid postglacial rebound amplifies global sea level rise following West Antarctic Ice Sheet collapse |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8087405/ |kovar=Science Advances |cild=7 |hejmar=18 |rr=eabf7787 |doi=10.1126/sciadv.abf7787 |issn=2375-2548 |pmc=8087405 |pmid=33931453}}</ref> === Tenikbûna tebeqeya ozonê === [[Wêne:NASA and NOAA Announce Ozone Hole is a Double Record Breaker.png|thumb|Wêneya qula herî mezin a di tebeqeya ozonê de ku di meha îlona sala 2006an de hatiye tomarkirin]] Zanyaran ji salên 1970an vir ve li ser qata ozona di atmosfera li jor ê Antarktîkayê lêkolîn dikin. Di sala 1985an de zanyarên brîtanî li ser daneyên ku wan li stasyona lêkolîn a Halley ya li ser çemê cemeda Brunt berhev kiribûn dixebitin, wan qadeke mezin a bi rêjeya ozonê ya nizm li ser Antarktîkayê keşiv kirine. 'Qula tebeqeya ozonê' hema hema tevahiya parzemînê vedigire û di meha îlona sala 2006an de gihîştiye asta xwe ya herî mezin ku bûyera herî dirêj a mayînde ye, di sala 2020an de pêk hatiye. Ev tenikbûna tebeqeya ozonê ji ber belavbûna klorofluorokarbon û halonên di atmosferê de çêdibe ku ev made tebeqeya ozonê bi gazên din perçe dikin. Şert û mercên pir sar ên Antarktîkayê bûne sedem ku ewrên stratosferîk ên cemserî çêbibin. Ewr wekê katalîzator ji bo reaksiyonên kîmyewî tevdigerin ku di dawiyê de dibin sedema hilweşîna ozonê. Protokola Montreal a sala 1987an belavbûna madeyên ku ozonê kêm dikin sinordar kiriye. Tê pêşbînîkirin ku qula ozon an li jor ê Antarktîkayê hêdî hêdî winda bibe ku heta salên 2060î.tê payîn ku asta ozonê vegere nirxên ku herî dawî ya ku di salên 1980î de hatine tomarkirin. Di heman demê de tenikbûna ozonê dikare di stratosferê de bibe sedema sarbûna bi qasê 6 °C ê. Sarbûn girseya cemserî xurt dike û bi vî awayî rê li ber derketina hewaya sar a nêzîkê Cemsera Başûr digire ku ev jî di encamê de girseya parzemînî ya tebeqeya qeşaya Antarktîkaya Rojhilat sar dike. Herêmên li derdora Antarktîkayê, bi taybetî nîvgirava Antarktîkayê rastî germahiyên bilindtir tên ku ev yek jî helîna qeşayê bileztir dike. Ev model destnîşan dikin ku tenikbûna ozonê û bandora vorteksa cemserî ya zêde dibe ku dibe sedema zêdebûna dirêjahiya qeşaya deryayê jî pêvajoyeke ji destpêka çavdêriya di dawiya salên 1970î ve heta sala 2014an berdewam kiriye. Ev model destnîşan dikin ku kêmbûna ozonê û bandora vorteksa cemserî ya ku zêde dibe, dibe ku ji ber sedema zêdebûna dirêjahiya qeşaya deryayê jî be ku ji dema destpêkirina çavdêriyên di dawiya salên 1970î heta sala 2014an berdewam kiriye. Ji wî demê ve rûbera qeşaya deryaya Antarktîkayê bi awayekê bilez kêm bûye. == Biyocûre == Tê dîtin piraniya cureyên li Antarktîkayê cisnê cureyên ku bi milyonan salan berê li wir jiyane ne ne. Ji ber vê yekê hatiye payîn ku ev cûre ji gelek çerxên qeşayê sax mane ku cure di demên avhewaya pir sar de li deverên germtir ên îzolekirî yên wekê deverên bi germahiya jeotermal an jî deverên ku di seranserê avhewaya sar de bê qeşa mane, sax mane. === Fauna === [[Wêne:Kaiserpinguine mit Jungen.jpg|thumb|Dîmenek ji pengûenên împerator û cûcik ên wan]] Kermêşa bêfirîn ''Belgica antarctica'', ajala herî mezin e ku bi tevahî ajaleke bejayî ya li Antarktîkayê ye ku digihîje mezinahiya 6 mm. Krîla Antarktîkayê ku di komên mezin de kom dibe, cureya bingehîn a ekosîstema [[Okyanûsa Başûr]] e û [[Organîzm|organîzmayeke]] xwarina girîng ê ajalên wekê balîna, fok, fokên pilingî, fokên bi mû, masiyên qeşayê û gelek cureyên çûkên wekê pengûen û albatrosê ye. Hinek cureyên ajalên deryayî hene û rasterast an nerasterast bi fîtoplanktonê ve girêdayî ne. [[Jiyana deryayî]] ya Antarktîkayê pengûen, balînayên şîn, orka, masiyên mezin û fokên bi mû vedihewîne. Foka Antarktîkayê di sedsalên 18 û 19an de ji ber çermê wan ji aliyê nêçîrvanên fokên ku ji Dewletên Yekbûyî û Keyaniya Yekbûyî hatine bi awayekê zêde hatine girtin. [[Foka leopar|Fokên pilingî]] di ekosîstema Antarktîkayê de nêçîrvanên herî baş in û ji bo lêgerîna xwarinê li seranserê Okyanûsa Başûr digerin. Nêzîkê 40 cureyên çûkan hene ku li Antarktîkayê an jî nêzî Antarktîkayê dîjîn ku di nav wan de cureyên petrelan, penguenan, kormoran û kevok hene. Çend cureyên çûkan ên din serdana okyanûsa li dora Antarktîkê dikin ku di nav wan de hinek ji wan ku bi gelemperî li Arktîkê dijîn hene. Pengûena împerator tekane pengûen e ku di zivistanê de li Antarktîkayê cucikê xwe dertînin; ew û pengûena Adelie ji hemî pengûen ên din dûrtir li başûr cûcik ên xwe dertînin. [[Wêne:Sterna vittata - Antarctica I.jpg|thumb|Dîmena teyrekî Antarktîkayê (Sterna vittata) li ser keştîyeke binavbûyî li Girava Enterprise sekiniye]] Di sala 2010an de hêjmara populasyona jiyana deryayî ya ku ji aliyê nêzîkê 500 lêkolîneran ve di dema sala cemserî vavneteweyî de hatiye kirin, hate weşandin. Hatiye diyarkirin ku di lêkolînê de zêdetirî 235 organîzmayên deryayî li her du herêmên cemserî yên cuda dijîn û bi vê awayê di navbera devereke bi qasê 12.000 kîlometre ye, dijîn. Ajalan mezin ên wekê hinek balîna û çûk salane vê rêwîtiyê dikin. Formên jiyanê ya biçûktir ên wekê xiyar û şemalokên azad ên avjen, di herdu okyanûsên cemser de jî têne dîtin. Faktorên ku dikarin di belavbûna wan de bibin alîkar, cûdahiyên germahiyê di navbera okyanûsa kûr ê li cemseran û ekvatorê de ne ku ji 5 °C ê zêdetir nebin û pergalên sereke yên herikînê an kemerên veguhastinên deryayî yên ku dikarin hêk û larvayan veguhezînin in. Di meha çileya sala 2025an de dabeş bûna çiyayê mezin ên cemedê A-84 (ku bi mezinahiya xwe dişibihe bajarê Şîkagoyê) ji Shela Cemeda George VI derfetek kêm peyda kiriye ku bikaranîna keştiyên binavî yên robotîk, qata deryaya di bin refikên cemed ên li ser avê de were keşifkirin. Lêkolîneran di kûrahiyên heta 1300 metreyan de ekosîstemên bi awayekê neçaverêkirî mercanên mezin, singer ên kevnar, masiyên cemedê, pîrî yên mezin ên deryayî û heta heştpê hatine dîtin, kifş kirine. Dibe ku ev ekosîstem cureyên nû yên ku bi sedsalan veşartî mane û ji aliyê herikînên okyanûs ên ku xurekê hildigirin ve hatine xwedîkirin, vedihewînin. === Flora === Di seranserê dîroka xwe de Antarktîka gelek jiyana cûreyên nebatan dîtiye. Di serdema kretasye de li parzemîn ekosîstemek fern-conifer ê serdest hebû ku di dawiya heman serdemê de veguheriye daristaneke barana nerm. Di dema neojena sartir de (17–2,5 milyon sal berê) ekosîstemeke tundrayê cihê daristanên baranê girtiye. Avhewaya Antarktîkaya îro rê nadeye ku nebatên li parzemînê zêde belav bibin. Hewaya sar ê zêde, bêwespiya axê û kêmbûna şilebûna hewayê û tîrêjên rojê mezinbûna nebatan asteng dike ku bûye sedema cûrbecûrbûna cureyan a kêm bibin û belavbûna wan kêm bibin. Floraya parzemînê bi piranî ji brîofîtan pêk dihatin ku di nav de 25 cureyên nebatên kezeba sor û 100 cureyên nebatên kevzê hebûn. Sê cureyên riwekên kulîlkdar hene ku hemî li Nîvgirava Antarktîkayê têne dîtin. Di nav van riwekan de Deschampsia antarctica (giyayê porî yê Antarktîkayê), Colobanthus quitensis ( înciyê yê Antarktîkayê) û Poa annua cureyeke ji derveyî parzemînê hatiye (giyayê şîn ê salane) hene. === Organîzmayên din === Ji 700 cureyên algeyê ku li Antarktîkayê hene, nêzîkê nîvê wan fîtoplanktonên deryayî ne. Algeyê berfê yên pirreng bi taybetî di havînê de li herêmên peravê pir in. Ji ber ku av cemed digire hemî xwê ya avê (ava şor) ji avê diavêje derve û ji ber ku ev ava şor di nav depoyên ava şor de kom dibe, mîkroorganîzmayên razayî jî vedihewîne. Her wiha heta cemeda deryayê jî dikare komên ekolojîk ên bêhempa vehewîne. Dema ku qeşa dest bi helandinê dike, depoyên ava şor fireh dibin û dikarin bi hev re kanalên ava şor çêbikin û kevza di hindurê depoyan de dikarin ji nû ve şiyar bibin û heta cemidîna din ji nû ve geş bibin. Di heman demê de di ava deryayê de bakterî heta 800 mêtre di bin qeşayê de hatine dîtin. Hatiye texmînkirin ku di nav ava di bin erdê Gola Vostokê de komeke bakteriyên xwemalî heye. Hatiye texmînkirin ku hebûna jiyanê li wir argumana ihtimala jiyanê li ser heyva Jupiterê Europa zêde dike û dibe ku di bin qalikê xwe yê qeşayê de av hebe. Di avên pir alkalîn ên Gola Unterseeyê de komek ji bakteriyên ekstremofîl hatiye dîtin. Belavbûna zîndewerên pir berxwedêr ên ku li deverên wiha yê nemêvanperwer dijîn dikare argumana ji bo jiyana ji derveyî erdê di jîngehên sar û dewlemend bi metanê de hê jî zêdetir bike. === Parastina jîngehê === Yekem peymana navneteweyî ji bo parastina biyolojîk a cihêrengiya Antarktîkayê di sala 1964an de hatiye pejirandin. Masîgirtina zêde ya populasyona krîl (ajalek e ku di ekosîstema Antarktîkayê de roleke mezin dilîze) bûye sedem ku rayedar rêziknameyên li ser masîgiriyê derxînin. Peymana parastina çavkaniyên zindî yên deryayî yên Antarktîkayê, peymaneke navneteweyî ye ku di sala 1980an de ket meriyetê ku masîgiriyê bi rêk û pêk dike û bi yekê xaye dike ku têkiliyên ekolojîk biparêze. Tevê van rêziknameyan jî, masîgirtina neqanûnî, bi taybetî ya masiyê diranan ê Patagonian ê pir biqîmet ku li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê wekê levreşa Şîlî tê firotin wekê pirsgirêke dimîne. Bi awayekê analojîk bi peymana masîgiriya sala 1980an ku peymaneke berdewamî ye, welatên bi pêşengiya Zelanda Nû û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê peymaneke li ser madenê danûstandin kirine. Ev peymana li ser rêkxistina çalakiyên çavkaniyên madenî yên Antarktîkayê di sala 1988an de hatiye pejirandin. Piştî kampanyayeke bi hêz ku ji aliyê rêxistinên jîngehê ve, pêşî Awistralyayê û piştre jî li Fransayê hatiye lidarxistin, biryar hatiye dayîn ku peymanê pesend nekin. Li cihê vê peymanê welatan bi protokola parastina jîngeha Antarktîkayê, peymana Antarktîkayê (protokola Madrîdê) pejirandine ku ev peymana ji bo parastina jîngeha Antarktîkayê di sala 1998an de ketiye meriyetê. Protokola Madrîdê hemî kolandinên kanên madenê qedexe kiriye û parzemînê wekê "rezerveke xwezayî ya ji bo aştî û zanistê hatiye veqetandiye" destnîşan kiriye. Koma aktîvîstên jîngehê Greenpeace ji sala 1987an heta sala 1992an li Girava Rossê bingehek ava kiriye ku wekê beşek ji hewldana xwe ya ku parzemînê wekê wekê parkeke cîhanî radigihîne, diyar kiriye. Penageha balîneyên Okyanûsa Başûr di sala 1994an de ji aliyê komîsyona balîneyên navneteweyî ve hatiye damezrandin. Ev penageh ji devereke bi qasê 50 milyon km² (19 milyon mîlên çargoşe) pêk hatiye ku tevahiya parzemîna Antarktîkayê dorpêç dike. Her çiqas Japon ji bo armancên lêkolînê derbasê vê qadê bibe jî û nêçîra balîneyên bazirganî li herêmê qedexe be jî, nêçîra balîneyên bazirganî ji aliyê Japonê ve berdewam kiriye. Tevî van parastinan, biyolojiya li Antarktîkayê hê jî ji ber çalakiyên mirovan di bin metirsiyê de ye. Herêmên bi taybetî parastî kêmtir ji %2ê herêmê digirin û ji bo heywanên ku populer in ji heywanên ku kêm têne dîtin parastineke baştir hatiye peydakirin. Di heman demê de herêmên parastî yên bejayî ji herêmên parastî yên deryayî zêdetir in. Ekosîstem ji gefên herêmî û gerdûnî bi bandor bûne ku bi taybetî di nav gefan de qirêjî, dagirkirina cureyên ne-xwemalî û bandorên cûrbecûr ên guherîna avhewayê hene. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commons|Antarctica|Antarktîka}} {{Parzemîn}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Antarktîka| ]] [[Kategorî:Cîhan]] [[Kategorî:Parzemîn]] tbio4864ov7cd4w6kue14porrhqhu0v 2091554 2091553 2026-09-04T21:28:33Z Penaber49 39672 2091554 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdanka giştî}} '''Antarktîka'''<ref>{{Îzolî, 2007|r=1138|jêgirtin=Antarktîka}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ferhenga Erdnîgarîyê (Coğrafya)|Ferhenga Erdnîgarîyê]]|paşnav=Önen|pêşnav=Abdurrahman |weşanger=Stembol: Doz|sal=2008|rûpel=36}}</ref> yan jî '''Antarktîk'''{{Çavk}} ({{Bi-la|Antarctica}}) yek ji [[parzemîn]]ên cîhanê ye ku parzemîna herî başûr ê dinyayê û parzemîna herî kêm nifûs a cîhanê ye. Parzemîn bi tevahî li başûrê çembera Antarktîkayê ye û ji aliyê [[Okyanûsa Başûr]] (ku wekê Okyanûsa Antarktîkayê jî tê zanîn) ve hatiye dorpêçkirin ku [[Cemsera Başûr]] a erdnîgarî vedihewîne. Di heman demê de Antarktîka pêncem parzemîna herî mezin ê cîhanê ye ku bi qasê ji %40 ji [[Ewropa|Ewropayê]] mezintir e û rûbera parzemînê bi qasê 14.200.000 km² rûerd (an rûqeşa) vegirtiye. Piraniya Antarktîkayê bi qata qeşayê ya Antarktîkayê ve hatiye nixumandin ku qalindahiya navînî ya qeşayê bi qasê 1,9 km ye. Antarktîka bi navînî parzemîna herî sar, herî hişke û parzemîna herî bi ba û bahoz ê cîhanê ye û parzemîn ji asta deryayê xwedî bilindahiyeke navînî ye. Antarktîka bi piranî ji çoleke cemserî pêk hatiye ku barîna salane li peravê zêdetirî 200 mm ye û berf û barana li hundirê parzemînê gelek kêm e. Qeşayên parzemîn di warê ava şîrîn de gelek dewlemend e ku nêzîkê ji %70ê rezervên ava şirîn ên cîhanê li Antarktîkayê cemedgirtî ye. Hatiye payîn ger ku qeşaya Antarktîkayê bihele, dê asta deryayê ya [[Cîhan|cîhanê]] bi qasê 60 mêtreyan bilind bibe. Her wiha Antarktîka xwediyê rekora germahiya herî nizm a pîvandî yê li ser rûyê [[Dinya (gerstêrk)|Erdê]] ye ku nizmahiya germahiya bi qasê −89.2 °C hatiye pîvandin. Germahiya herêmên peravê di havînê de dikare bi qasê 10 °C bilind bibe. Cureyên xwemaliyên ajalan kêzik, nematod, pengûen, fok û tardigrad in. Li cihên ku nebat lê hene, bi piranî bi awayê liken an kevzê ye. Refên qeşayê yên Antarktîkayê dibe ku cara yekem di sala 1820an de, di dema sefereke rûsî de ku ji aliyê Fabian Gottlieb von Bellingshausen û Mikhail Lazarev ve hatibû birêvebirin, hatine dîtin. Di dehsalên piştê seferên wan, di seferên fransî, amerîkî û brîtanî de li parzemînê lêkolînên zêdetir hatine kirin. Yekem derketina piştrastkirî ya Antarktîkayê ji aliyê tîmeke norwêcî ve di sala 1895an de pêk hatiye. Di destpêka sedsala 20an de, çend seferên navxwe yên parzemînê çêbûne. Lêkolînerên brîtanî Douglas Mawson, Edgeworth David û Alistair Mackay yekem kes bûn ku di sala 1909an de gihîştine [[Cemsera Başûr]] a manyetîkî û cemsera başûr a erdnîgarî jî yekem car di sala 1911an de lêkolînerê norwêcî Roald Amundsen gihiştiye cemserê. Ji aliyê îdarî ve Antarktîka ji aliyê nêzîkê 30 welatan ve tê birêvebirin ku hemî jî endamên sîstema peymana Antarktîkayê ya sala 1959an in. Li gorî şertên peymanê, çalakiyên leşkerî, kolandinên kanên madenê, teqînên nukleerî û avêtina bermayiyên nukleerî li Antarktîkayê qedexe ne. Geştiyarî, masîgirtin û lêkolîn çalakiyên sereke yên mirovan li Antarktîkayê û li derdora Antarktîkayê hene. Di mehên havînê de nêzîkê 5.000 kes li stasyonên lêkolînê dimînin û ev hejmar di mehên zivistanê de dadikeve 1.000 kesan. Her çiqas parzemîn dûr be jî, çalakiyên mirovan bi rêya qirêjî, guherîna avhewayê û bi rêya tenikbûna [[tebeqeya ozonê]] bandoreke neyînî li ser Antarktîkayê dihêle. Helîna qata qeşayê ya [[Antarktîkaya Rojava]] ya ku potansiyeleke nearam e, di pêşbîniyên bilindbûna [[asta deryayê]] yên di asta sedsalê de bûye sedema nezelaliyeke herî mezin û heman helîn bandorê li ser serûbinkirina gera [[Okyanûsa Başûr]] jî dike ku di dawiyê de dikare bibe sedema bandorên girîng li ser avhewaya [[Nîvkada Başûr]] û hilberîna Okyanûsa Başûr. == Etîmolojî == [[Wêne:1657 map Polus Antarcticus.jpg|thumb|Nexşeya cemserî ya herî başûrê Dinyayê]] Navê ku ji parzemînê hatiye dayîn ji peyva antarktîka hatiye ku ji peyva fransî ya navîn ''antartique'' an ''antarctique'' ('li hemberî Arktîkê') û piştre ji peyva latînî ''antarcticus'' ('li hemberî bakur') hatiye. Navê Antarktîkus ji peyvên yewnanî ἀντι- ('dij-') û ἀρκτικός (arktikos, 'ya hirçê [Ursa Major], bakur') hatiye.<ref name=":0">{{Cite book |sernav=Lettinck 2021, p. 158.}}</ref> Fîlozofê yewnanî Arîstoteles li dora 350 {{bz}} de di ''Meteorolojiyê'' de li ser "herêma Antarktîkê" nivîsandiye. Li gorî raporê, erdnîgarnasê yewnanî Marinusê ji Tîrusê ev nav di nexşeya xwe ya cîhanê ya sedsala duyem a {{pz}} de ku niha winda bûye, bi kar aniye. Nivîskarên romayî Gaius Julius Hyginus û Apuleius ji bo cemsera başûr navê yewnanî yê latînîkirî polus antarcticus bi kar anîne ku ji wir peyva fransî ya kevin ''pole antartike'' (nûjen ''pôle antarctique'')<ref>{{Cite book |sernav=Hyginus 1992, p. 176.}}</ref> ku di sala 1270an de hatiye piştrastkirin û ji wir jî peyva îngilîziya navîn pol antartik ku cara yekem di lêkolîneke ji aliyê nivîskarê îngilîzî Geoffrey Chaucer ve hatiye nivîsandin, hatiye wergirtin.<ref name=":0" /> Ramanên ewropî yên di derbarê hebûna Terra Australis ku parzemîneke berfirehê li başûrê dûr ê cîhanê ye ku ji bo hevsengî kirina axên bakurê [[Ewropa]], [[Asya]] û [[Afrîkaya Bakur]] pêk tîne, wekê têgeheke rewşenbîrî, ji kevnariya klasîk ve hebû. Ji ber vê yekê ''Terra Australis'' navê ku ji bo hemî girseyên bejayî yên hîpotetîk ên ku tê pêşniyar kirin ku li cihê ku niha tê zanîn Antarktîka heye, hatibû bikaranîn.<ref>{{Cite book |sernav=Mericq 1987, pp. 90–91: 'They published maps and charts based on the hypothesis that Tierra del Fuego was the beginning of that Terra Australis. The first person ever to have rights over these lands was Pedro Sancho de la Hoz, who received them through a special decree signed by Emperor Charles V on 24 January 1539.'}}</ref> Îdiaya hebûna axek wisa heta keşfkirina Awistralyayê ku ji aliyê ewropiyan ve hatiye keşfkirin, berdewam kiriye.<ref>{{Cite book |sernav=Scott, Hiatt & McIlroy 2012, pp. 2–3.}}</ref> Di destpêka sedsala 19an de keşifger Matthew Flinders guman li hebûna parzemîneke cuda yê li başûrê Awistralyayê (ku di wê demê wekê New Holland hatiye binavkirin) kiriye û ji ber vê yekê pêşniyar kiriye ku li cihê wê navê "Terra Australis" ji bo [[Awistralya|Awistralyayê]] were bikar anîn.<ref>{{Cite book |sernav=Cawley 2015, p. 130.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=McCrone & McPherson 2009, p. 75.}}</ref> Di sala 1824an de rayedarên kolonyal ên li Sîdneyê bi fermî navê parzemîna New Hollandê wekê Awistralya guhertine û peyva "Terra Australis" wekê referansek ji bo navê Antarktîkayê hiştine. Di dehsalên piştre de, erdnîgaran hevokên wekê "parzemîna Antarktîkayê" bi kar anîne. Wan li cihê vê navê li naveke helbestî geriyane û navên wekê ''Ultima'' û ''Antipodea'' pêşniyar kirine.<ref>{{Cite book |sernav=Cameron-Ash 2018, p. 20.}}</ref> Ji bo binavkirina parzemînê navê Antarktîka di salên 1890î de hatiye pejirandin û bikaranîna yekem ê vê navê ji aliyê kartografê skotlendî John George Bartholomew pêk hatiye.<ref>{{Cite web |url=https://digital.nls.uk/bartholomew/highlights/antarctica.html#:~:text=Edinburgh%20geographer%20and%20mapmaker%20John,since%20the%20first%20century%20AD. |sernav=Highlights from the Bartholomew Archive: The naming of Antarctica}}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Antarctica.svg|thumb|300px|Nexşeyek ku Antarktîkaya Rojhilat li rastê Çiyayên Transantarktîk û Antarktîkaya Rojava li çepê ye, nişan dide.]] Antarktîka ku bi awayekî asîmetrîk li dora cemsera başûr û bi piranî li başûrê çembera Antarktîkayê (ku yek ji pênc çemberên sereke yên firehiyê ye ku nexşeyên cîhanê nîşan didin) cih digire ku ji aliyê [[Okyanûsa Başûr]] ve hatiye dorpêçkirin. Di heman de çem ên avan li Antarktîkayê hene ku çemê herî dirêj ê parzemînê çemê Onyxê ye. Her wiha Antarktîka bi qasê 14,2 milyon km² rûber vedigire ku hema hema du car ji rûbera [[Awistralya|Awistralyayê]] mezintir e ku bi vê rûberê bûye pêncem parzemîna herî mezin ê cîhanê. Xeta perava Antarktîkayê bi qasê 18.000 km dirêj e ku ji sala 1983an vir ve çar celebên peravê li parzemînê hene ku perav ji %44ê peravê ji qeşayên avjenî, ji %38 ji dîwarên qeşayê pêk tê ku li ser keviran dimînin, ji %13 ji deverên qeşayî an jî qiraxa cemedên bilind pêk tê û ji %5ê ji parvên mayî jî ji kevirên vekirî pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |sernav=Antarctica - The World Factbook |malper=www.cia.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en |archive-date=2022-05-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220509192134/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: glaciological and geophysical folio |paşnav=Drewry |pêşnav=D. J. |weşanger=University of Cambridge, Scott Polar Research Institute |tarîx=1983 |isbn=978-0-901021-04-5 |cih=Cambridge}}</ref> Golên ku di binê qeşaya parzemînî de dimînin, bi piranî li geliyên hişk ên McMurdo an jî li gelek oazên cûda çêbûne.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> [[Gola Vostokê]] ku di bin stasyona Vostok a [[Rûsya|Rûsyayê]] de hatiye dîtin, mezintirîn gola binqeşayê ya cîhanê û yek ji mezintirîn golên cîhanê ye. Berê hatiye bawer kirin ku gol bi milyonan salan hatiye girtin lê di roja îro de zanyaran texmîn kirine ku ava golê her 13.000 sal carekê bi helandin û cemidandina hêdî ya qeşayê hatiye guhertin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=David |tarîx=2019-06-27 |sernav=Antarctica |url=https://academic.oup.com/book/62792 |kovar=OUP Academic |ziman=en |doi=10.1093/wentk/9780190641320.001.0001}}</ref> Di mehên havînan de qeşa li qiraxên golan dikare bihele û xendekên şil bi awayekê demkî çêdibin. Di heman demê de li Antarktîkayê hem golên ava şor û hem jî golên ava şirîn hene.<ref name=":1" /> [[Wêne:Mount Vinson from NW at Vinson Plateau by Christian Stangl (flickr).jpg|thumb|Dîmenek ji çiyayê Vînsonê ku li bakurê rojavayê Antarktîkayê ye û bilindeya herî bilind ê Antarktîkayê ye]] Antarktîka ji aliyê Çiyayên Transantarktîk ve hatiye dabeşkirin ku ji erdê Vîktoryayê heta [[Deryaya Rossê]] dirêj dibin ku ev her alî di nav xwe de Antarktîkaya Rojava û Antarktîkaya Rojhilat vedigirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: Earth's Own Ice World |url=https://archive.org/details/antarcticaearths0000carr |paşnav=Carroll |pêşnav=Michael |weşanger=Springer |tarîx=2018-05-16 |isbn=978-3-319-74623-4 |paşnav2=Lopes |pêşnav2=Rosaly}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ji |pêşnav=Fei |paşnav2=Gao |pêşnav2=Jinyao |paşnav3=Li |pêşnav3=Fei |paşnav4=Shen |pêşnav4=Zhongyan |paşnav5=Zhang |pêşnav5=Qiao |paşnav6=Li |pêşnav6=Yongdong |tarîx=2017-10-16 |sernav=Variations of the effective elastic thickness over the Ross Sea and Transantarctic Mountains and implications for their structure and tectonics |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0040195117302937 |kovar=Tectonophysics |cild=717 |rr=127–138 |doi=10.1016/j.tecto.2017.07.011 |issn=0040-1951}}</ref> Piraniya Antarktîkayê bi tebeqeyên qeşayê ya Antarktîkayê ve hatiye nixumandin ku bi navînî 1,9 km qalindahiya qeşayan hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fretwell |pêşnav=P. |paşnav2=Pritchard |pêşnav2=H. D. |paşnav3=Vaughan |pêşnav3=D. G. |paşnav4=Bamber |pêşnav4=J. L. |paşnav5=Barrand |pêşnav5=N. E. |paşnav6=Bell |pêşnav6=R. |paşnav7=Bianchi |pêşnav7=C. |paşnav8=Bingham |pêşnav8=R. G. |paşnav9=Blankenship |pêşnav9=D. D. |paşnav10=Casassa |pêşnav10=G. |paşnav11=Catania |pêşnav11=G. |paşnav12=Callens |pêşnav12=D. |paşnav13=Conway |pêşnav13=H. |paşnav14=Cook |pêşnav14=A. J. |paşnav15=Corr |pêşnav15=H. F. J. |tarîx=2013-02-28 |sernav=Bedmap2: improved ice bed, surface and thickness datasets for Antarctica |url=https://tc.copernicus.org/articles/7/375/2013/ |kovar=The Cryosphere |ziman=English |weşanger=Copernicus GmbH |cild=7 |hejmar=1 |rr=375–393 |doi=10.5194/tc-7-375-2013 |issn=1994-0416}}</ref> Tebeqeya qeşayê ji xeynî ji xeynî çend oazanên li geliyên hişk ên McMurdo tevahiya parzemînê nixumandine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://antarcticsun.usap.gov/science/4184/ |sernav=The Antarctic Sun: News about Antarctica - The Lost Dry Valleys of the Polar Plateau |malper=antarcticsun.usap.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en |archive-date=2022-01-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220115223943/https://antarcticsun.usap.gov/science/4184/ |url-status=dead }}</ref> Çend çemên qeşayî yên Antarktîkayê ku ber bi refên qeşayî yên Antarktîkayê ve diherikin, pêvajoyeke ku wekê dînamîkên tebeqeyên qeşayê hatine pênasekirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gfdl.noaa.gov/ice-sheet-dynamics/ |sernav=Ice Sheet Dynamics – Geophysical Fluid Dynamics Laboratory |malper=www.gfdl.noaa.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31}}</ref> Antarktîkaya Rojhilat ji Coats Land, Queen Maud Land, Enderby Land, Mac. Robertson Land, Wilkes Land û Victoria Land pêk hatiye. Ji xeynî beşek piçûk, hemî deverên parzemînê di nav nîvkada rojhilat de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctic Climate Evolution |paşnav=Florindo |pêşnav=Fabio |weşanger=Elsevier |tarîx=2008-10-10 |isbn=978-0-08-093161-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yUu-x70CZEcC |paşnav2=Siegert |pêşnav2=Martin}}</ref> Li ser û dora Antarktîkayê gelek girav hene ku piraniya wan giravên volkanîk in û li gorî pîvanên jeolojîk pir ciwan in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://figshare.utas.edu.au/articles/journal_contribution/Origin_and_evolution_of_the_sub-Antarctic_islands_the_foundation/24483391 |sernav=Quilty, Patrick Gerard |malper=figshare.utas.edu.au |roja-gihiştinê=2026-08-31 |doi=10.26749/rstpp.141.1.35}}</ref> Îstîsnayên herî berbiçav giravên [[deşta Kerguelenê]] ne ku girava herî kevin li dora 40 milyon sal berê niha çêbûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Olierook |pêşnav=Hugo K. H. |paşnav2=Jourdan |pêşnav2=Fred |paşnav3=Merle |pêşnav3=Renaud E. |paşnav4=Timms |pêşnav4=Nicholas E. |paşnav5=Kusznir |pêşnav5=Nick |paşnav6=Muhling |pêşnav6=Janet R. |tarîx=2016-04-15 |sernav=Bunbury Basalt: Gondwana breakup products or earliest vestiges of the Kerguelen mantle plume? |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0012821X1630019X |kovar=Earth and Planetary Science Letters |cild=440 |rr=20–32 |doi=10.1016/j.epsl.2016.02.008 |issn=0012-821X}}</ref> Girê Vinson a li çiyayên Ellsworthê bi bilindahiya 4.892 mêtreyê bilindeya herî bilind ê Antarktîkayê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hall Ball Kiwi Mountaineers From Mount Cook To Everest |paşnav=Monteath |pêşnav=Colin |weşanger=Cloudcap |tarîx=1997 |isbn=978-0-938567-42-4 |url=https://www.worldcat.org/title/38585390 |oclc=38585390}}</ref> Çiyayê Erebusa li Girava Rossê volkana herî başûrî ya cîhanê ye û her roj nêzîkê 10 caran diteqe. Xweliya ji teqînên volkanîk 300 kîlometre dûrî kratera volkanîk hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/48987684 |sernav=Antarctica : an encyclopedia from Abbott ice shelf to zooplankton {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en}}</ref> Delîlên hejmareke mezin ji volkanan di bin qeşayê de hene ku ger asta çalakiyê bilind bibe, dibe ku ji bo tebeqeya qeşayê xetereyek çêbike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: Earth's Own Ice World |url=https://archive.org/details/antarcticaearths0000carr |paşnav=Carroll |pêşnav=Michael |weşanger=Springer |tarîx=2018-05-16 |isbn=978-3-319-74623-4 |paşnav2=Lopes |pêşnav2=Rosaly}}</ref> Qubeya qeşayê ya bi navê Dome Argus li Antarktîkaya Rojhilat e ku bi qasê bilindahiya 4.091 metreyan bilind ew û qada qeşayê ya herî bilind ê Antarktîkayê ye. Ev gir yek ji cihên herî sar û hişk ên cîhanê ye ku germahî ya li vir heya −90 °C ê dadikeve û barîna salane jî bi qasê 1-3 sm ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica And The Arctic Circle, A Geographic Encyclopedia Of The Earth's Polar Regions |tarîx=2014-04-01 |url=http://archive.org/details/antarctica-and-the-arctic-circle-2-volumes-a-geographic-encyclopedia-of-the-earths-polar-regions}}</ref> == Dîroka jeolojîk == Ji dawiya serdema meoproterozoîkê heta serdema kretasyeyê, Antarktîka beşek ji superparzemîna [[Gondwana|Gondwanayê]] bû û parzemîn bi pêvajoya tevgerên Antarktîkaya îro ji ber ku Gondwana hêdî hêdî ji hev perçe bûye, li dora 183 milyon sal berê îro ava bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctic News Clips |weşanger=National Science Foundation |tarîx=1995 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=HcTrAAAAMAAJ&pg=PA109}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> Di demek dirêj a serdema fanerozoyîkê de Antarktîka xwedî avhewayek tropîkal ê nerm bû û ew bi daristanên berfireh nixumandî bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Klages |pêşnav=Johann P. |paşnav2=Salzmann |pêşnav2=Ulrich |paşnav3=Bickert |pêşnav3=Torsten |paşnav4=Hillenbrand |pêşnav4=Claus-Dieter |paşnav5=Gohl |pêşnav5=Karsten |paşnav6=Kuhn |pêşnav6=Gerhard |paşnav7=Bohaty |pêşnav7=Steven M. |paşnav8=Titschack |pêşnav8=Jürgen |paşnav9=Müller |pêşnav9=Juliane |paşnav10=Frederichs |pêşnav10=Thomas |paşnav11=Bauersachs |pêşnav11=Thorsten |paşnav12=Ehrmann |pêşnav12=Werner |paşnav13=van de Flierdt |pêşnav13=Tina |paşnav14=Pereira |pêşnav14=Patric Simões |paşnav15=Larter |pêşnav15=Robert D. |tarîx=2020 |sernav=Temperate rainforests near the South Pole during peak Cretaceous warmth |url=https://www.nature.com/articles/s41586-020-2148-5 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=580 |hejmar=7801 |rr=81–86 |doi=10.1038/s41586-020-2148-5 |issn=1476-4687}}</ref> === Serdema paleozoyîkê (539–252 milyon sal berê) === [[Wêne:Glossopteris sp. (fossil leaf) (Permian; Antarctica) 1 (49063572172) (cropped).jpg|thumb|300px|Ji serdema permeya Antarktîkayê pelgeke ''Glossopteris sp.'' yê]] Germbûna berdewam bûye sedem ku piraniya Gondwanayê ziwa bibe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Vegetation of Antarctica Through Geological Time |paşnav=Cantrill |pêşnav=David J. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012-11-22 |isbn=978-0-521-85598-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=sOGH4xaioRUC |paşnav2=Poole |pêşnav2=Imogen}}</ref> Di serdema triyasiyê de Antarktîka ji aliyê cûreyeke giyayên bi tov (pteridosperms) ve serdest bû ku ji cinsê Dicroidiumê bûn ku wekê daran mezin dibûn. Florayên din ên triasiyê ginkgophytes, sîkadofites, darên konîfer û sphenopsid bûn. Tetrapod (ajaleke çar ling) cara yekem di serdema triyasiya destpêkê de li Antarktîkayê hatine dîtin û fosîlên herî kevn ên naskirî di formasyona fremouw a çiyayên Transantarktîkê de hatine dîtin. Sînapsîd (ku wekê "xijendeyên mîna memikdaran" jî têne zanîn) cureyên wekê Lystrosaurus di nav de hebû û di serdema triyasiya destpêkê de zêde bûn. Nîvgirava Antarktîkayê di serdema jurasiyê de (206 heta 146 milyon sal berê) dest bi avakirina xwe kiriye. Afrîka di serdema jurasiyê li de dora 160 milyon sal berê ji Antarktîkayê dabeş bûye û piştre jî di serdema kretasiya destpêkê de nîvgirava Hindistanê (nêzîkî 125 milyon sal berê) ji heman parzemînan dabeş bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rolland |pêşnav=Yann |paşnav2=Bernet |pêşnav2=Matthias |paşnav3=van der Beek |pêşnav3=Peter |paşnav4=Gautheron |pêşnav4=Cécile |paşnav5=Duclaux |pêşnav5=Guillaume |paşnav6=Bascou |pêşnav6=Jérôme |paşnav7=Balvay |pêşnav7=Mélanie |paşnav8=Héraudet |pêşnav8=Laura |paşnav9=Sue |pêşnav9=Christian |paşnav10=Ménot |pêşnav10=René-Pierre |tarîx=2019-01-15 |sernav=Late Paleozoic Ice Age glaciers shaped East Antarctica landscape |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0012821X18306460 |kovar=Earth and Planetary Science Letters |cild=506 |rr=123–133 |doi=10.1016/j.epsl.2018.10.044 |issn=0012-821X}}</ref> Piştê kêmbûna qeşayê di nîvê duyem ê serdema permiyana destpêkê de, erd ji aliyê glossopterids (komeke nebatan a tovkirî ya nemabûyî ya bê xizmên zindî) ve serdest bû ku nebata herî berbiçav Glossopteris bû ku dareke wekê ku di axên tijî av de şîn dibe, hatiye şîrove kirin ku depoyên komirê yên berfireh çêkirine. Nebatên din ên ku di dema Permiyeyê de li Antarktîkayê hatine dîtin ''Cordaitales'', ''sphenopsids'', ''ferns'' û ''lycophytes'' in.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Vegetation of Antarctica Through Geological Time |paşnav=Cantrill |pêşnav=David J. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012-11-22 |isbn=978-0-521-85598-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=sOGH4xaioRUC |paşnav2=Poole |pêşnav2=Imogen}}</ref> Di dawiya serdema permiyeyê de avhewa li ser piraniya [[Gondwana|Gondwanayê]] hişktir û germtir bûye û ekosîstemên daristanên ''glossopteridan'' wekê beşek ji bûyera tunebûna permî-triyasî hilweşiyane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Past Antarctica: Paleoclimatology and Climate Change |paşnav=Franganillo |pêşnav=Marc Oliva i |weşanger=Elsevier Science & Technology |tarîx=2020 |isbn=978-0-12-817925-3 |paşnav2=Fernandez |pêşnav2=Jesus Ruiz}}</ref> Di serdema paleozoyîkê de ti delîl tinene ku nîşan bide ka tetrapod li Antarktîkê jiyane an na.<ref name=":2">{{Cite web |url=https://pubs.usgs.gov/of/2007/1047/ea/of2007-1047ea047.pdf |sernav=Collinson, James; William R., Hammer (2007). Migration of Triassic tetrapods to Antarctica (PDF). 10th International Symposium on Antarctic Earth Sciences.}}</ref> === Serdema mezozoîkê (252–66 milyon sal berê) === {{Multiple image | width = 150 | image1 = Opening of western Indian Ocean 150 Ma.png | image2 = Opening of South Atlantic 126 Ma.png | image3 = Opening of South Atlantic 83 Ma.png | footer = Perçebûna suoerparzemîna Gondwanayê; li dora 150 milyon sal berê (wêneya 1em), li dora 126 milyon sal berê (wêneya 2em) û li dora 83 milyon sal berê (wêneya 3em) |}} Germbûna berdewam piraniya Gondwanayê zuwa kiriye. Di serdema triyasiyê de, Antarktîka ji aliyê fernên tovkirî (pteridosperms) ve serdest bû ku beşek cinsê dicroidium bûn ku wekê daran mezin dibûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Icehouse to hothouse: floral turnover, the Permian–Triassic crisis and Triassic vegetation |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012 |rr=105–160 |isbn=978-0-521-85598-3 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Cantrill |pêşnavê-edîtor=David J. |url=https://www.cambridge.org/core/books/vegetation-of-antarctica-through-geological-time/icehouse-to-hothouse-floral-turnover-the-permiantriassic-crisis-and-triassic-vegetation/2A62935F027160A42A76FDD1199FA5C3 |paşnavê-edîtor2=Poole |pêşnavê-edîtor2=Imogen |doi=10.1017/CBO9781139024990.004}}</ref> Florayên din ên serdema triyasiyê ginkgophytes, sîkadofît, konîfer û sphenopsîdan bûn. Tetrapod cara yekem di serdema triyasiya destpêkê de li Antarktîkayê hatine dîtin û fosîlên herî kevn ên naskirî di formasyona fremouw a [[Rêzeçiyayên Transantarktîk|çiyayên Transantarktîkê]] de hatin dîtin.<ref name=":2" /> Sînapsîd (ku wekî "xijendeyên mîna memikan" jî têne zanîn) cureyên wek ''Lystrosaurus'' vedihewîne û di serdema triyasiya destpêkê de gelek zêdetir bûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Early Evolutionary History of the Synapsida |paşnav=Kammerer |pêşnav=Christian F. |weşanger=Springer London, Limited |tarîx=2013 |isbn=978-94-007-6841-3 |paşnav2=Angielczyk |pêşnav2=Kenneth D. |paşnav3=Fröbisch |pêşnav3=Jörg}}</ref> Nîvgirava Antarktîkayê di serdema jurasiyê de (206 heta 146 milyon sal berê) dest bi avakirina xwe kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Birkenmajer |pêşnav=K. |tarîx=1994 |sernav=Evolution of the Pacific margin of the northern Antarctic Peninsula: an overview |url=https://link.springer.com/10.1007/BF00210547 |kovar=Geologische Rundschau |ziman=en |cild=83 |hejmar=2 |rr=309–321 |doi=10.1007/BF00210547 |issn=0016-7835}}</ref> Afrîka di serdema jurayê de li dora 160 milyon sal berê ji Antarktîkayê dabeş bûye û piştre di derdema kretasye ya destpêkê de (dora 125 milyon sal berê) [[nîvgirava Hindistanê]] ji hev dabeş bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Gaina |pêşnav=Carmen |paşnav2=Müller |pêşnav2=R. Dietmar |paşnav3=Brown |pêşnav3=Belinda |paşnav4=Ishihara |pêşnav4=Takemi |paşnav5=Ivanov |pêşnav5=Sergey |tarîx=2007-07-01 |sernav=Breakup and early seafloor spreading between India and Antarctica |url=https://doi.org/10.1111/j.1365-246X.2007.03450.x |kovar=Geophysical Journal International |cild=170 |hejmar=1 |rr=151–169 |doi=10.1111/j.1365-246X.2007.03450.x |issn=0956-540X}}</ref> Darên ginkgo, konîfer, Bennettitale, nebatên poçikê hespan, fern û sikad di wê demê de pir bûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Vegetation of Antarctica Through Geological Time |paşnav=Cantrill |pêşnav=David J. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012-11-22 |isbn=978-0-521-85598-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=sOGH4xaioRUC |paşnav2=Poole |pêşnav2=Imogen}}</ref> Nêzîkê 80 milyon sal berê nebatên kulîlkdar bûne komên nebatan ên herî cihêreng ên li ser parzemînê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Barreda |pêşnav=Viviana D. |paşnav2=Palazzesi |pêşnav2=Luis |paşnav3=Olivero |pêşnav3=Eduardo B. |tarîx=2019 |sernav=When flowering plants ruled Antarctica: evidence from Cretaceous pollen grains |url=https://nph.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/nph.15823 |kovar=New Phytologist |ziman=en |cild=223 |hejmar=2 |rr=1023–1030 |doi=10.1111/nph.15823 |issn=0028-646X}}</ref> Her çiqas darên behîvê yên başûr (Nothofagus) ber bi dawiya kretasyeyê ve berbiçav bin jî li Antarktîkaya Rojava daristanên pelderzî di seranserê serdema kretasyeyê de (146–66 milyon sal berê) de serdest bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Crame |pêşnav=J. A. |tarîx=1989 |sernav=Origins and evolution of the Antarctic biota: an introduction |url=https://www.lyellcollection.org/doi/10.1144/GSL.SP.1989.047.01.01 |kovar=Geological Society, London, Special Publications |ziman=en |cild=47 |hejmar=1 |rr=1–8 |doi=10.1144/GSL.SP.1989.047.01.01 |issn=0305-8719}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the Antarctic |paşnav=Riffenburgh |pêşnav=Beau |weşanger=Routledge |tarîx=2006-10-25 |isbn=978-1-135-87866-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_mUPEAAAQBAJ}}</ref> Her çiqas tenê çend cinsên dînezorên Antarktîkayê (Cryolophosaurus û Glacialisaurus, ji Formasyona Hanson a serdema jurasiya destpêka çiyayên Transantarktîkê<ref>{{Cite web |url=http://www.app.pan.pl/archive/published/app52/app52-657.pdf |sernav=Anatomy of a basal sauropodomorph dinosaur from the Early Jurassic Hanson Formation of Antarctica}}</ref> û Antarctopelta, Trinisaura, Morrosaurus û Imperobator ji kretasya dereng a nîvgirava Antarktîkayê) hatine vegotin, Ammonît li deryayên li derdora Antarktîkayê pir belav bûn û dînezor jî hebûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Coria |pêşnav=Rodolfo A. |paşnav2=Moly |pêşnav2=Juan J. |paşnav3=Reguero |pêşnav3=Marcelo |paşnav4=Santillana |pêşnav4=Sergio |paşnav5=Marenssi |pêşnav5=Sergio |tarîx=2013-04-01 |sernav=A new ornithopod (Dinosauria; Ornithischia) from Antarctica |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0195667112001784 |kovar=Cretaceous Research |cild=41 |rr=186–193 |doi=10.1016/j.cretres.2012.12.004 |issn=0195-6671}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rozadilla |pêşnav=Sebastián |paşnav2=Agnolin |pêşnav2=Federico L. |paşnav3=Novas |pêşnav3=Fernando E. |paşnav4=Aranciaga Rolando |pêşnav4=Alexis M. |paşnav5=Motta |pêşnav5=Matías J. |paşnav6=Lirio |pêşnav6=Juan M. |paşnav7=Isasi |pêşnav7=Marcelo P. |tarîx=2016-01-01 |sernav=A new ornithopod (Dinosauria, Ornithischia) from the Upper Cretaceous of Antarctica and its palaeobiogeographical implications |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0195667115300677 |kovar=Cretaceous Research |cild=57 |rr=311–324 |doi=10.1016/j.cretres.2015.09.009 |issn=0195-6671}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ely |pêşnav=Ricardo C. |paşnav2=Case |pêşnav2=Judd A. |tarîx=2019-09-01 |sernav=Phylogeny of a new gigantic paravian (Theropoda; Coelurosauria; Maniraptora) from the Upper Cretaceous of James Ross Island, Antarctica |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0195667118300120 |kovar=Cretaceous Research |cild=101 |rr=1–16 |doi=10.1016/j.cretres.2019.04.003 |issn=0195-6671}}</ref> === Serdema senozoyîkê (66–10 milyon sal berê) === [[Wêne:Eocene-Paleocene-circumpolar.svg|thumb|Pêkhatina herika çerxa derdorî ya Antarktîkayê ji perçebûna dawî ya pira bejahî ya Antarktîkayê]] Di destpêka serdema paleojenê de girêdana pira bejahî ya pira Antarktîkayê, Antartîkayê bi Amerîkaya Başûr û her wiha bi başûrê rojhilatê Awistralyayê ve berdewam kiriye. Fauna ji formasyona La Mesetaya li nîvgirava Antarktîkayê ku dîroka wê vedigere serdema eosenê, pir dişibihe faunayên wekhev ên Amerîkaya Başûr ku ajalên wekê ajalên bi kîsik (marsupials), xenarthran, lîtoptern û ungulatesê bi sim û her wiha gondwanatheres û dibe ku meridiolestidans hebûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=History of Terrestrial Mammals in South America: How South American Mammalian Fauna Changed from the Mesozoic to Recent Times |paşnav=Defler |pêşnav=Thomas |weşanger=Springer |tarîx=2018-12-19 |isbn=978-3-319-98449-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-HWADwAAQBAJ}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Gelfo |pêşnav=Javier N. |paşnav2=Goin |pêşnav2=Francisco |paşnav3=Bauzá |pêşnav3=Nicolá |paşnav4=Reguero |pêşnav4=Marcelo |tarîx=2019-09-01 |sernav=The fossil record of Antarctic land mammals: commented review and hypotheses for future research |url=https://www.researchgate.net/publication/337086325_The_fossil_record_of_Antarctic_land_mammals_commented_review_and_hypotheses_for_future_research |kovar=researchgate.net |rr=274–292 |doi=10.13679/j.advps.2019.0021}}</ref> Hatiye texmînkirin ku ajalên bi kîsik di destpêka eosenê de ji Amerîkaya Başûr bi rêya Antarktîkayê belavê Awistralyayê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Eldridge |pêşnav=Mark D B |paşnav2=Beck |pêşnav2=Robin M D |paşnav3=Croft |pêşnav3=Darin A |paşnav4=Travouillon |pêşnav4=Kenny J |paşnav5=Fox |pêşnav5=Barry J |tarîx=2019-05-23 |sernav=An emerging consensus in the evolution, phylogeny, and systematics of marsupials and their fossil relatives (Metatheria) |url=https://doi.org/10.1093/jmammal/gyz018 |kovar=Journal of Mammalogy |cild=100 |hejmar=3 |rr=802–837 |doi=10.1093/jmammal/gyz018 |issn=0022-2372}}</ref> Nêzîkê 53 milyon sal berê Awistralya û Gîneya Nû ji Antarktîkayê veqetiyane û deriyê Tazmanyayê vebûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ball |pêşnav=Philip |paşnav2=Eagles |pêşnav2=Graeme |paşnav3=Ebinger |pêşnav3=Cynthia |paşnav4=McClay |pêşnav4=Ken |paşnav5=Totterdell |pêşnav5=Jennifer |tarîx=2013 |sernav=The spatial and temporal evolution of strain during the separation of Australia and Antarctica |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/ggge.20160 |kovar=Geochemistry, Geophysics, Geosystems |ziman=en |cild=14 |hejmar=8 |rr=2771–2799 |doi=10.1002/ggge.20160 |issn=1525-2027}}</ref> Modelên erdnîgariya Antarktîkayê nîşan didin ku ev herikîn û her wiha çerxa paşvegerê ya xwedî kirinê ji ber kêmbûna asta CO₂yê çêbûye û bûye sedema afirandina qeşayên piçûk û qeşayên mayînde yên cemserî.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=England |pêşnav=Matthew H. |paşnav2=Hutchinson |pêşnav2=David K. |paşnav3=Santoso |pêşnav3=Agus |paşnav4=Sijp |pêşnav4=Willem P. |tarîx=2017-08-01 |sernav=Ice–Atmosphere Feedbacks Dominate the Response of the Climate System to Drake Passage Closure |url=https://journals.ametsoc.org/view/journals/clim/30/15/jcli-d-15-0554.1.xml |kovar=Journal of Climate |cild=30 |hejmar=15 |rr=5775–5790 |doi=10.1175/JCLI-D-15-0554.1 |issn=0894-8755}}</ref> Her ku asta CO₂yê zêdetir kêm bûye, qeşayê dest bi berfirehbûneke bilez kiriye û cihê daristanên ku heta wê demê Antarktîkayê vedişartin girtiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=DeConto |pêşnav=Robert M. |paşnav2=Pollard |pêşnav2=David |tarîx=2003 |sernav=Rapid Cenozoic glaciation of Antarctica induced by declining atmospheric CO2 |url=https://www.nature.com/articles/nature01290 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=421 |hejmar=6920 |rr=245–249 |doi=10.1038/nature01290 |issn=1476-4687}}</ref> Ekosîstemên tundrayê li Antarktîkayê heta 14 û 10 milyon sal berê niha hebûna xwe berdewam kirine û piştre sarbûna zêdetir bûye sedema tunekirina van tundrayan.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ashworth |pêşnav=Allan C. |paşnav2=Erwin |pêşnav2=Terry L. |tarîx=2016 |sernav=Antarctotrechus balli sp. n. (Carabidae, Trechini): the first ground beetle from Antarctica |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5126512/ |kovar=ZooKeys |hejmar=635 |rr=109–122 |doi=10.3897/zookeys.635.10535 |issn=1313-2989 |pmc=5126512 |pmid=27917060}}</ref> === Serdema hemdem === Her çiqas jeolojiya Antarktîkayê bi piranî ji aliyê qeşaya parzemînî ve hatibe veşartin jî, parzemîn dikare bi teknîkên wekê ji hestkirina ji dûr ve, radara ku di bin erdê de derbas dibe û wêneyên satelîtê werin lêkolîn kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pour |pêşnav=Amin Beiranvand |paşnav2=Park |pêşnav2=Yongcheol |paşnav3=Park |pêşnav3=Tae-Yoon S. |paşnav4=Hong |pêşnav4=Jong Kuk |paşnav5=Hashim |pêşnav5=Mazlan |paşnav6=Woo |pêşnav6=Jusun |paşnav7=Ayoobi |pêşnav7=Iman |tarîx=2018-06-01 |sernav=Regional geology mapping using satellite-based remote sensing approach in Northern Victoria Land, Antarctica |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S187396521730107X |kovar=Polar Science |cild=16 |rr=23–46 |doi=10.1016/j.polar.2018.02.004 |issn=1873-9652}}</ref> Ji aliyê jeolojîk ve, Antarktîkaya Rojava pir dişibihe Andên Amerîkaya Başûr.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Antarctica and the southern oceans |paşnav=Stonehouse |pêşnav=B. |weşanger=J. Wiley |tarîx=2002 |isbn=978-0-471-98665-2 |cih=Chichester, West Sussex, England, Hoboken, NJ |kesên-din=Bernard Stonehouse |url=https://www.worldcat.org/title/50285217 |oclc=50285217}}</ref> Nîvgirava Antarktîkayê bi bilindbûna jeolojîk û veguherîna sedîmentên binê deryayê ku veguheriye kevirên metamorfîk, çêbûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Tectonic setting and evolution of the James Ross Basin, northern Antarctic Peninsula |paşnav=Elliot |pêşnav=David H. |weşanger=Geological Society of America |tarîx=1988-01-01 |rr=0 |isbn=978-0-8137-1169-0 |paşnavê-edîtor=Feldmann |pêşnavê-edîtor=Rodney M. |url=https://doi.org/10.1130/MEM169-p541 |paşnavê-edîtor2=Woodburne |pêşnavê-edîtor2=Michael O. |doi=10.1130/MEM169-p541}}</ref> Antarktîkaya Rojava bi yekbûna çend plakayên parzemînî çêbûye ku di encamê de hejmarek rêzeçiyayên li herêmê çêbûne ku rêzeçiyayên herî berbiçav çiyayên Ellsworthê bûn. Hebûna sîstema rift a Antarktîkaya Rojava bûye sedema volkanîzma li ser sinorê di navbera Antarktîkaya Rojava û Rojhilat de û her wiha bûye sedema çêbûna çiyayên Transantarktîkê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> Antarktîka Rojhilat ji aliyê jeolojîk ve devereke pirreng e. Avabûna Antarktîka Rojhilat di serdema arkeyî (4.000 –2.500 milyon sal berê) de dest pê kiriye û di serdema kambriyê de rawestiyaye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctic Marine Geology |paşnav=Anderson |pêşnav=J. B. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-521-13168-1}}</ref> Herêm li ser kratoneke kevirî hatiye avakirin ku bingeha mertala prekambriyê ava kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> Li ser bingehê komir û kevirên qûmê, kevirên kilsinî û şêl hene ku di serdemên devonî û jurasiyê de hatine danîn ku çiyayên Transantarktîkê çêbikin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Chapter 2 The Geology and Geomorphology of Antarctica |weşanger=Elsevier |tarîx=1987-01-01 |rr=7–42 |cild=16 |paşnavê-edîtor=Campbell |pêşnavê-edîtor=I. B. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0166248108701508 |series=Developments in Soil Science |paşnavê-edîtor2=Claridge |pêşnavê-edîtor2=G. G. C. |doi=10.1016/S0166-2481(08)70150-8}}</ref> Li deverên peravê çiyayên wekê rêzeçiyayê Shackletonê û Vîktorya Land û hinek şikestekên tektonîk çêbûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Paxman |pêşnav=Guy J. G. |paşnav2=Jamieson |pêşnav2=Stewart S. R. |paşnav3=Ferraccioli |pêşnav3=Fausto |paşnav4=Bentley |pêşnav4=Michael J. |paşnav5=Forsberg |pêşnav5=Rene |paşnav6=Ross |pêşnav6=Neil |paşnav7=Watts |pêşnav7=Anthony B. |paşnav8=Corr |pêşnav8=Hugh F. J. |paşnav9=Jordan |pêşnav9=Tom A. |tarîx=2017 |sernav=Uplift and tilting of the Shackleton Range in East Antarctica driven by glacial erosion and normal faulting |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/2016JB013841 |kovar=Journal of Geophysical Research: Solid Earth |ziman=en |cild=122 |hejmar=3 |rr=2390–2408 |doi=10.1002/2016JB013841 |issn=2169-9356}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Salvini |pêşnav=Francesco |paşnav2=Brancolini |pêşnav2=Giuliano |paşnav3=Busetti |pêşnav3=Martina |paşnav4=Storti |pêşnav4=Fabrizio |paşnav5=Mazzarini |pêşnav5=Francesco |paşnav6=Coren |pêşnav6=Franco |tarîx=1997 |sernav=Cenozoic geodynamics of the Ross Sea region, Antarctica: Crustal extension, intraplate strike-slip faulting, and tectonic inheritance |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1029/97JB01643 |kovar=Journal of Geophysical Research: Solid Earth |ziman=en |cild=102 |hejmar=B11 |rr=24669–24696 |doi=10.1029/97JB01643 |issn=2156-2202}}</ref> Komir cara yekem li Antarktîkayê li nêzîkê çiyayên Beardmoreyê ji aliyê Frank Wild ve di sefera Nimrod de di sala 1907an de hatiye tomar kirin û tê zanîn ku komirê pileya nizm li gelek deverên çiyayên Transantarktîkê heye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> Çiyayên prens Charles depoyên hesinê vedihewînin û li Deryaya Rossê jî qadên neftê û gaza xwezayî hene.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Times |pêşnav=Walter Sullivan Special to The New York |tarîx=1976-12-19 |sernav=Soviet Team Finds a ‘Mountain of Iron’ in Antarctica |url=https://www.nytimes.com/1976/12/19/archives/soviet-team-finds-a-mountain-of-iron-in-antarctica.html |roja-gihiştinê=2026-09-02 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331}}</ref> == Avhewa == [[Wêne:Fryxellsee Opt.jpg|thumb|Dîmenek ji qeşaya şîn ku gola Fryxell a li qirax ên çiyayên Transantarktîkê nixumandiye]] Antarktîka parzemîna herî sar, parzemîna herî bi bahoz û parzemîna herî hişk ê Dinyayê ye.<ref name=":3">{{Cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |sernav=Antarctica |roja-gihiştinê=2026-09-01 |archive-date=2022-05-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220509192134/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |url-status=dead }}</ref> Li nêzîkê peravên parzemînê, germahî di havînê de dikare ji 10 °C ê derbas bibe û di mehên zivistanê de heya -40 °C dadikeve. Li ser deverên bilind ên navendî, germahî di mehên havînê de dikare heya -30 °C dakeve û di mehên zivistanê de jî germahiya heman deverê heya -80 °C ê dadikeve. Germahiya hewayê ya xwezayî ya herî nizm a ku li ser Erdê hatiye tomarkirin di 21ê tîrmeha sala 1983an de li stasyona Vostok a Rûsyayê li Antarktîkayê bi qasê -89.2 °C hatiye tomarkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Turner |pêşnav=John |paşnav2=Anderson |pêşnav2=Phil |paşnav3=Lachlan-Cope |pêşnav3=Tom |paşnav4=Colwell |pêşnav4=Steve |paşnav5=Phillips |pêşnav5=Tony |paşnav6=Kirchgaessner |pêşnav6=Amélie |paşnav7=Marshall |pêşnav7=Gareth J. |paşnav8=King |pêşnav8=John C. |paşnav9=Bracegirdle |pêşnav9=Tom |paşnav10=Vaughan |pêşnav10=David G. |paşnav11=Lagun |pêşnav11=Victor |paşnav12=Orr |pêşnav12=Andrew |tarîx=2009 |sernav=Record low surface air temperature at Vostok station, Antarctica |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1029/2009JD012104 |kovar=Journal of Geophysical Research: Atmospheres |ziman=en |cild=114 |hejmar=D24 |doi=10.1029/2009JD012104 |issn=2156-2202}}</ref> Di sala 2010an de bi rêya satelîta germahiyeke hewayê germahiya parzemînê bi qasê −94.7 °C hatiye tomar kirin lêbelê dibe ku ji ev rêje ji sermaya li ser rûyê erdê bi bandor bûye ku li bilindahiya 2 mêtre li jorê rûyê erdê nehatiye tomar kirin ku ji bo tomarên fermî yên germahiya hewayê tê xwestin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.usatoday.com/story/weather/2013/12/10/antarctica-cold-record/3950019/ |sernav=Antarctica records unofficial coldest temperature ever |malper=USA TODAY |roja-gihiştinê=2026-09-02 |ziman=en-US |paşnav=Rice |pêşnav=Doyle}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.antarctica.gov.au/about-antarctica/weather-and-climate/weather/ |sernav=Antarctic weather – Australian Antarctic Program |malper=www.antarctica.gov.au |tarîx=2019-02-18 |roja-gihiştinê=2026-09-02 |ziman=en}}</ref> Ji ber ku piraniya Antarktîkayê ji asta deryayê ji 3.000 mêtre bilindtir e, Antarktîka ji herêma Arktîkê sartir e. Germahiya Okyanûsa Arktîkê bi rêya qeşaya deryayê ya Arktîkê ber bi parzemînê ve hatiye veguhastin û bi awayê hewaya li herêma Arktîkê nerm dibe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Climatology |paşnav=Rohli |weşanger=Jones & Bartlett Learning |tarîx=2017-06-05 |isbn=978-1-284-11998-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=umokDwAAQBAJ |paşnav2=Vega |pêşnav2=Anthony J.}}</ref> Antarktîka çoleke cemserî ye ku barîna parzemînê kêm e. Parzemîn salane bi navînî nêzîkê 150 mm av werdigire ku bi piranî bi awayê şilopeyê ye. Deverên navxweyî hişktir e û di tevahiya salê herî zêde bi qasê 50 mm baran werdigire lê herêmên peravê bi gelemperî ji 200 mm zêdetir baran werdigirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Climatology |paşnav=Rohli |weşanger=Jones & Bartlett Learning |tarîx=2017-06-05 |isbn=978-1-284-11998-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=umokDwAAQBAJ |paşnav2=Vega |pêşnav2=Anthony J.}}</ref> Li çend deverên qeşaya şîn, ba û sublîmasyon ji berfa ku dibare zêdetir berfê radike. Li geliyên hişk, heman bandor li ser bingehek kevirî çêdibe ku dibe sedema jîngeheke bêber û hişk.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fountain |pêşnav=Andrew G. |paşnav2=Nylen |pêşnav2=Thomas H. |paşnav3=Monaghan |pêşnav3=Andrew |paşnav4=Basagic |pêşnav4=Hassan J. |paşnav5=Bromwich |pêşnav5=David |tarîx=2010 |sernav=Snow in the McMurdo Dry Valleys, Antarctica |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/joc.1933 |kovar=International Journal of Climatology |ziman=en |cild=30 |hejmar=5 |rr=633–642 |doi=10.1002/joc.1933 |issn=1097-0088}}</ref> === Cudahiyên herêmî === Antarktîkaya Rojhilat ji ber bilindahiya xwe ya bilind ve ji Antarktîkaya Rojava sartir e. Eniyên hewayê bi zêde derbasê deverên navendî yên parzemînê nabin ku ev jî dibe sedem ku navenda parzemînê sar û hişk bimînin û dibe sedema ku bayên deverê bi leza nerm bimînin. Barîna berfa li beşa perava Antarktîkayê barîneke pir gelemperî ye ku li wir di nav 48 demjimêran de berf dikare bi qasê 1.22 mêtreyê bibare. Li qiraxa parzemînê, bayên katabatîk ên bihêz ên ji platoya cemserî pir caran bi hêza bahozê çêdibin. Di mehên havînê de ji ber ku her roj 24 demjimêrên tîrêjên rojê li wir tên wergirtin, li Cemsera Başûr ji ekvatorê zêdetir tîrêjên rojê digihîjin rûyê erdê.<ref name=":3" /> === Guherîna avhewayê === [[Wêne:20201210 Antarctica ice mass variation - NASA GRACE-en.svg|thumb|Guherîna navînî ya girseya qeşaya Antarktîkê ku ji sala 2002an vir ve salane bi qasî 100 milyar ton e]] Tevê devera xwe yê îzolekirî, Antarktîka di dehsalên dawî de ji ber belavbûna gazên serayê, germ bûye û hinek ji beşên qeşayên xwe winda kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singh |pêşnav=Hansi A. |paşnav2=Polvani |pêşnav2=Lorenzo M. |tarîx=2020-10-08 |sernav=Low Antarctic continental climate sensitivity due to high ice sheet orography |url=https://www.nature.com/articles/s41612-020-00143-w |kovar=npj Climate and Atmospheric Science |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=3 |hejmar=1 |rr=39 |doi=10.1038/s41612-020-00143-w |issn=2397-3722}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Casado |pêşnav=Mathieu |paşnav2=Hébert |pêşnav2=Raphaël |paşnav3=Faranda |pêşnav3=Davide |paşnav4=Landais |pêşnav4=Amaelle |tarîx=2023 |sernav=The quandary of detecting the signature of climate change in Antarctica |url=https://www.nature.com/articles/s41558-023-01791-5 |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=13 |hejmar=10 |rr=1082–1088 |doi=10.1038/s41558-023-01791-5 |issn=1758-6798}}</ref> Antarktîkaya Rojava ji sala 1950an heta sala 2000an di heyamên dehsalan de ji 0,1 °C zêdetir germ bûye û nîvgirava Antarktîkayê ya ku li ber çavan e ji nîvê sedsala 20an vir ve bi qasê 3 °C germ bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://discoveringantarctica.org.uk/climate-change/impacts-of-climate-change/ |sernav=Impacts of climate change |malper=Discovering Antarctica |roja-gihiştinê=2026-09-02 |ziman=en-GB}}</ref> Antarktîkaya Rojhilat ku li gorî Antarktîkaya Rojava sar e û avhewaya deverê sekan (stabîl) heta salên 2000î germahî nîşan nedaye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Clem |pêşnav=Kyle R. |paşnav2=Fogt |pêşnav2=Ryan L. |paşnav3=Turner |pêşnav3=John |paşnav4=Lintner |pêşnav4=Benjamin R. |paşnav5=Marshall |pêşnav5=Gareth J. |paşnav6=Miller |pêşnav6=James R. |paşnav7=Renwick |pêşnav7=James A. |tarîx=2020 |sernav=Record warming at the South Pole during the past three decades |url=https://www.nature.com/articles/s41558-020-0815-z |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=10 |hejmar=8 |rr=762–770 |doi=10.1038/s41558-020-0815-z |issn=1758-6798}}</ref> Li dora Antarktîkayê, Okyanûsa Başûr ji her okyanûseke din zêdetir germahiya okyanûsê kişandiye û li kûrahiyên bi qasê 2.000 mêtreyan germbûneke berbiçav çêbûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bourgeois |pêşnav=Timothée |paşnav2=Goris |pêşnav2=Nadine |paşnav3=Schwinger |pêşnav3=Jörg |paşnav4=Tjiputra |pêşnav4=Jerry F. |tarîx=2022-01-17 |sernav=Stratification constrains future heat and carbon uptake in the Southern Ocean between 30°S and 55°S |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8764023/ |kovar=Nature Communications |cild=13 |hejmar=1 |rr=340 |doi=10.1038/s41467-022-27979-5 |issn=2041-1723 |pmc=8764023 |pmid=35039511}}</ref> Li dora Antarktîka Rojava, okyanûs ji sala 1955an vir ve bi qasê 1 °C germ bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://discoveringantarctica.org.uk/climate-change/impacts-of-climate-change/ |sernav=Impacts of climate change |malper=Discovering Antarctica |roja-gihiştinê=2026-09-02 |ziman=en-GB}}</ref> Germbûna [[Okyanûsa Başûr]] a li dora Antarktîkayê bûye sedema qelsbûn an jî hilweşîna refikên qeşayên ku li derveyî qeşayan digeriyan û hevsengiya wan pêk dianiyan. Her çiqas perê qeşayên Antarktîkaya Rojhilat ku berdewam dike ku li hundirê welêt qeşayê zêde bike jî gelek cemedên peravê giraniya xwe winda dikin û paşve dikişin ku ev jî dibe sedema windabûna giştî ya qeşayên li seranserê Antarktîkayê.<ref name=":4">{{Cite web |url=https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/downloads/report/IPCC_AR6_WGI_Chapter09.pdf |sernav=Chapter 9: Ocean, Cryosphere and Sea Level Change}}</ref> Hatiye payîn ku heta sala 2100an ku windabûna qeşaya li Antarktîkayê bi qasê 11 santî metreyan bilindbûna asta deryayê ya gerdûnî zêde bike.<ref name=":4" /> Bi germbûna zêdetir re îhtimala bêîstîqrariyê pir zêdetir dibe û dikare bilindbûna asta deryayê ya gerdûnî ya sedsala 21ê du caran zêdetir bike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bamber |pêşnav=Jonathan L. |paşnav2=Oppenheimer |pêşnav2=Michael |paşnav3=Kopp |pêşnav3=Robert E. |paşnav4=Aspinall |pêşnav4=Willy P. |paşnav5=Cooke |pêşnav5=Roger M. |tarîx=2019-06-04 |sernav=Ice sheet contributions to future sea-level rise from structured expert judgment |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6561295/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=116 |hejmar=23 |rr=11195–11200 |doi=10.1073/pnas.1817205116 |issn=1091-6490 |pmc=6561295 |pmid=31110015}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Horton |pêşnav=Benjamin P. |paşnav2=Khan |pêşnav2=Nicole S. |paşnav3=Cahill |pêşnav3=Niamh |paşnav4=Lee |pêşnav4=Janice S. H. |paşnav5=Shaw |pêşnav5=Timothy A. |paşnav6=Garner |pêşnav6=Andra J. |paşnav7=Kemp |pêşnav7=Andrew C. |paşnav8=Engelhart |pêşnav8=Simon E. |paşnav9=Rahmstorf |pêşnav9=Stefan |tarîx=2020-05-08 |sernav=Estimating global mean sea-level rise and its uncertainties by 2100 and 2300 from an expert survey |url=https://www.nature.com/articles/s41612-020-0121-5 |kovar=npj Climate and Atmospheric Science |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=3 |hejmar=1 |rr=18 |doi=10.1038/s41612-020-0121-5 |issn=2397-3722}}</ref> Ava heliyayî ya nû ya ji qeşayê ava binê Antarktîkayê ya şor firk dike û şaneya jêrîn a gera serûbinkirina Okyanûsa Başûr (SOOC) qels dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Silvano |pêşnav=Alessandro |paşnav2=Rintoul |pêşnav2=Stephen Rich |paşnav3=Peña-Molino |pêşnav3=Beatriz |paşnav4=Hobbs |pêşnav4=William Richard |paşnav5=van Wijk |pêşnav5=Esmee |paşnav6=Aoki |pêşnav6=Shigeru |paşnav7=Tamura |pêşnav7=Takeshi |paşnav8=Williams |pêşnav8=Guy Darvall |tarîx=2018 |sernav=Freshening by glacial meltwater enhances melting of ice shelves and reduces formation of Antarctic Bottom Water |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5906079/ |kovar=Science Advances |cild=4 |hejmar=4 |rr=eaap9467 |doi=10.1126/sciadv.aap9467 |issn=2375-2548 |pmc=5906079 |pmid=29675467}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pan |pêşnav=Xianliang L. |paşnav2=Li |pêşnav2=Bofeng F. |paşnav3=Watanabe |pêşnav3=Yutaka W. |tarîx=2022-01-10 |sernav=Intense ocean freshening from melting glacier around the Antarctica during early twenty-first century |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8748732/ |kovar=Scientific Reports |cild=12 |hejmar=1 |rr=383 |doi=10.1038/s41598-021-04231-6 |issn=2045-2322 |pmc=8748732 |pmid=35013425}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/downloads/report/IPCC_AR6_WGI_Chapter09.pdf |sernav=Chapter 9: Ocean, Cryosphere and Sea Level Change}}</ref> Her çiqas bandorên tevahî tê payîn ku di nav çend sedsalan de çêbibin jî, li gorî hinek lêkolînan, hilweşîna tevahî ya SOOCê dikare di navbera 1.7 °C û 3 °C germbûna gerdûnî de çêbike. Ev barîna kêm ê li nîvkada başûr û barîna zêde yê li nîvkada bakur, dibe sedema kêmbûna masîgirî ya li Okyanûsa Başûr û hilweşîna potansiyel a hinek ekosîstemên deryayî vedigire.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2023-03-29 |sernav='Dramatic' changes to Southern Ocean by 2050 likened to The Day After Tomorrow plot |url=https://www.abc.net.au/news/2023-03-30/dramatic-south-ocean-circulation-changes-study/102154690 |roja-gihiştinê=2026-09-03 |xebat=ABC News |ziman=en-AU}}</ref> Her çiqas gelek cureyên Antarktîkayê nehatibin keşifkirin jî, zêdebûna flora Antarktîkayê ya belgekirî heye û ji u bo parastina jîngeheke guncavê faunayên mezin ên wekê pengûenan zehmetî hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roland |pêşnav=Thomas P. |paşnav2=Bartlett |pêşnav2=Oliver T. |paşnav3=Charman |pêşnav3=Dan J. |paşnav4=Anderson |pêşnav4=Karen |paşnav5=Hodgson |pêşnav5=Dominic A. |paşnav6=Amesbury |pêşnav6=Matthew J. |paşnav7=Maclean |pêşnav7=Ilya |paşnav8=Fretwell |pêşnav8=Peter T. |paşnav9=Fleming |pêşnav9=Andrew |tarîx=2024 |sernav=Sustained greening of the Antarctic Peninsula observed from satellites |url=https://www.nature.com/articles/s41561-024-01564-5 |kovar=Nature Geoscience |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=17 |hejmar=11 |rr=1121–1126 |doi=10.1038/s41561-024-01564-5 |issn=1752-0908}}</ref> Helandina erdên cemed girtî dibe ku ji bo erdên bê cemed bibe sedema gazên serayê û qirêjiya cemedgirtî ya berê ku bi helandinê re derdikeve holê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Potapowicz |pêşnav=Joanna |paşnav2=Szumińska |pêşnav2=Danuta |paşnav3=Szopińska |pêşnav3=Małgorzata |paşnav4=Polkowska |pêşnav4=Żaneta |tarîx=2019-02-15 |sernav=The influence of global climate change on the environmental fate of anthropogenic pollution released from the permafrost: Part I. Case study of Antarctica |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S004896971833612X |kovar=Science of The Total Environment |cild=651 |rr=1534–1548 |doi=10.1016/j.scitotenv.2018.09.168 |issn=0048-9697}}</ref> Germbûna Antarktîkayê û guhertinên têkildar di gera Okyanûsa Başûr de dikarin bandorê li şêwazên avhewayê yên li hinek deverên Afrîkayê jî bikin ku dikare bandor li barîna herêmî û guherîna germahiyê bike.<ref>{{Cite book |sernav=Meredith, M. P.; et al. (2025). Antarctica and the Earth System. Routledge. pp. 1–18.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Trisos, C. H.; et al. (2022). Climate Change 2022: Impacts, Adaptation and Vulnerability. Cambridge University Press. pp. 1285–1455.}}</ref> Ger germahî ji asta sala 2020an 2 °C kêmtir nebe, ihtimal heye ku qata qeşayê ya Antarktîkaya Rojava bi tevahî bihele.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lau |pêşnav=Sally C. Y. |paşnav2=Wilson |pêşnav2=Nerida G. |paşnav3=Golledge |pêşnav3=Nicholas R. |paşnav4=Naish |pêşnav4=Tim R. |paşnav5=Watts |pêşnav5=Phillip C. |paşnav6=Silva |pêşnav6=Catarina N. S. |paşnav7=Cooke |pêşnav7=Ira R. |paşnav8=Allcock |pêşnav8=A. Louise |paşnav9=Mark |pêşnav9=Felix C. |paşnav10=Linse |pêşnav10=Katrin |paşnav11=Strugnell |pêşnav11=Jan M. |tarîx=2023-12-22 |sernav=Genomic evidence for West Antarctic Ice Sheet collapse during the Last Interglacial |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.ade0664 |kovar=Science |weşanger=American Association for the Advancement of Science |cild=382 |hejmar=6677 |rr=1384–1389 |doi=10.1126/science.ade0664}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Naughten |pêşnav=Kaitlin A. |paşnav2=Holland |pêşnav2=Paul R. |paşnav3=De Rydt |pêşnav3=Jan |tarîx=2023 |sernav=Unavoidable future increase in West Antarctic ice-shelf melting over the twenty-first century |url=https://www.nature.com/articles/s41558-023-01818-x |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=13 |hejmar=11 |rr=1222–1228 |doi=10.1038/s41558-023-01818-x |issn=1758-6798}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Garbe |pêşnav=Julius |paşnav2=Albrecht |pêşnav2=Torsten |paşnav3=Levermann |pêşnav3=Anders |paşnav4=Donges |pêşnav4=Jonathan F. |paşnav5=Winkelmann |pêşnav5=Ricarda |tarîx=2020 |sernav=The hysteresis of the Antarctic Ice Sheet |url=https://www.nature.com/articles/s41586-020-2727-5 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=585 |hejmar=7826 |rr=538–544 |doi=10.1038/s41586-020-2727-5 |issn=1476-4687}}</ref> Hatiye payîn ku windabûna vê qata qeşayê heye bi tevahî ji holê rabe ev pêvajo bi qasê 500 û 13.000 sal berxwe bide.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-09-03 |ziman=en |doi=10.1126/science.abn7950}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://climatetippingpoints.info/2022/09/09/climate-tipping-points-reassessment-explainer/ |sernav=Exceeding 1.5°C global warming could trigger multiple climate tipping points – paper explainer |malper=climatetippingpoints.info |tarîx=2022-09-09 |roja-gihiştinê=2026-09-03 |ziman=en |paşnav=dvdmckay}}</ref> Ger qeşaya bilind hilweşe dibe ku asta deryayê bi qasê 3,3 mêtre bilind bibe û bi helandina qeşayên li ser çiyayan qeşayên bilind jî dibe ku asta deryayê bi qasê 4,3 metreyan bilind bike.<ref>{{Cite web |url=https://www.the-cryosphere.net/7/375/2013/tc-7-375-2013.pdf |sernav=Bedmap2: improved ice bed, surface and thickness datasets for Antarctica}}</ref> Qata qeşaya Antarktîkaya Rojhilat ku li gorî deverên qeşayî yên din gelek aram e tenê dikare bi qasê 0,5 mête heta 0,9 mêtreyê asta deryayê bilind bike ku ev jî beşek piçûk ê ji bilind bûna 53,3 mêtreyan e ku di tevahiya helandina qata qeşayê de pêk tê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Crotti |pêşnav=Ilaria |paşnav2=Quiquet |pêşnav2=Aurélien |paşnav3=Landais |pêşnav3=Amaelle |paşnav4=Stenni |pêşnav4=Barbara |paşnav5=Wilson |pêşnav5=David J. |paşnav6=Severi |pêşnav6=Mirko |paşnav7=Mulvaney |pêşnav7=Robert |paşnav8=Wilhelms |pêşnav8=Frank |paşnav9=Barbante |pêşnav9=Carlo |paşnav10=Frezzotti |pêşnav10=Massimo |tarîx=2022-09-10 |sernav=Wilkes subglacial basin ice sheet response to Southern Ocean warming during late Pleistocene interglacials |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9464198/ |kovar=Nature Communications |cild=13 |hejmar=1 |rr=5328 |doi=10.1038/s41467-022-32847-3 |issn=2041-1723 |pmc=9464198 |pmid=36088458}}</ref> Ji ber ku germahiya gerdûnî li dora 3°C zêde bûye, deverên xeternak ên wekê Hewza Wilkes û Hewza Aurora dibe ku di nav 2.000 salan de bimînin di bin avê de<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-09-03 |ziman=en |doi=10.1126/science.abn7950}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://climatetippingpoints.info/2022/09/09/climate-tipping-points-reassessment-explainer/ |sernav=Exceeding 1.5°C global warming could trigger multiple climate tipping points – paper explainer |malper=climatetippingpoints.info |tarîx=2022-09-09 |roja-gihiştinê=2026-09-03 |ziman=en |paşnav=dvdmckay}}</ref> û dibe ku li van deveran bilindbûna asta deryayê bigihîje 6,4 metreyan.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pan |pêşnav=Linda |paşnav2=Powell |pêşnav2=Evelyn M. |paşnav3=Latychev |pêşnav3=Konstantin |paşnav4=Mitrovica |pêşnav4=Jerry X. |paşnav5=Creveling |pêşnav5=Jessica R. |paşnav6=Gomez |pêşnav6=Natalya |paşnav7=Hoggard |pêşnav7=Mark J. |paşnav8=Clark |pêşnav8=Peter U. |tarîx=2021 |sernav=Rapid postglacial rebound amplifies global sea level rise following West Antarctic Ice Sheet collapse |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8087405/ |kovar=Science Advances |cild=7 |hejmar=18 |rr=eabf7787 |doi=10.1126/sciadv.abf7787 |issn=2375-2548 |pmc=8087405 |pmid=33931453}}</ref> === Tenikbûna tebeqeya ozonê === [[Wêne:NASA and NOAA Announce Ozone Hole is a Double Record Breaker.png|thumb|Wêneya qula herî mezin a di tebeqeya ozonê de ku di meha îlona sala 2006an de hatiye tomarkirin]] Zanyaran ji salên 1970an vir ve li ser qata ozona di atmosfera li jor ê Antarktîkayê lêkolîn dikin. Di sala 1985an de zanyarên brîtanî li ser daneyên ku wan li stasyona lêkolîn a Halley ya li ser çemê cemeda Brunt berhev kiribûn dixebitin, wan qadeke mezin a bi rêjeya ozonê ya nizm li ser Antarktîkayê keşiv kirine. 'Qula tebeqeya ozonê' hema hema tevahiya parzemînê vedigire û di meha îlona sala 2006an de gihîştiye asta xwe ya herî mezin ku bûyera herî dirêj a mayînde ye, di sala 2020an de pêk hatiye. Ev tenikbûna tebeqeya ozonê ji ber belavbûna klorofluorokarbon û halonên di atmosferê de çêdibe ku ev made tebeqeya ozonê bi gazên din perçe dikin. Şert û mercên pir sar ên Antarktîkayê bûne sedem ku ewrên stratosferîk ên cemserî çêbibin. Ewr wekê katalîzator ji bo reaksiyonên kîmyewî tevdigerin ku di dawiyê de dibin sedema hilweşîna ozonê. Protokola Montreal a sala 1987an belavbûna madeyên ku ozonê kêm dikin sinordar kiriye. Tê pêşbînîkirin ku qula ozon an li jor ê Antarktîkayê hêdî hêdî winda bibe ku heta salên 2060î.tê payîn ku asta ozonê vegere nirxên ku herî dawî ya ku di salên 1980î de hatine tomarkirin. Di heman demê de tenikbûna ozonê dikare di stratosferê de bibe sedema sarbûna bi qasê 6 °C ê. Sarbûn girseya cemserî xurt dike û bi vî awayî rê li ber derketina hewaya sar a nêzîkê Cemsera Başûr digire ku ev jî di encamê de girseya parzemînî ya tebeqeya qeşaya Antarktîkaya Rojhilat sar dike. Herêmên li derdora Antarktîkayê, bi taybetî nîvgirava Antarktîkayê rastî germahiyên bilindtir tên ku ev yek jî helîna qeşayê bileztir dike. Ev model destnîşan dikin ku tenikbûna ozonê û bandora vorteksa cemserî ya zêde dibe ku dibe sedema zêdebûna dirêjahiya qeşaya deryayê jî pêvajoyeke ji destpêka çavdêriya di dawiya salên 1970î ve heta sala 2014an berdewam kiriye. Ev model destnîşan dikin ku kêmbûna ozonê û bandora vorteksa cemserî ya ku zêde dibe, dibe ku ji ber sedema zêdebûna dirêjahiya qeşaya deryayê jî be ku ji dema destpêkirina çavdêriyên di dawiya salên 1970î heta sala 2014an berdewam kiriye. Ji wî demê ve rûbera qeşaya deryaya Antarktîkayê bi awayekê bilez kêm bûye. == Biyocûre == Tê dîtin piraniya cureyên li Antarktîkayê cisnê cureyên ku bi milyonan salan berê li wir jiyane ne ne. Ji ber vê yekê hatiye payîn ku ev cûre ji gelek çerxên qeşayê sax mane ku cure di demên avhewaya pir sar de li deverên germtir ên îzolekirî yên wekê deverên bi germahiya jeotermal an jî deverên ku di seranserê avhewaya sar de bê qeşa mane, sax mane. === Fauna === [[Wêne:Kaiserpinguine mit Jungen.jpg|thumb|Dîmenek ji pengûenên împerator û cûcik ên wan]] Kermêşa bêfirîn ''Belgica antarctica'', ajala herî mezin e ku bi tevahî ajaleke bejayî ya li Antarktîkayê ye ku digihîje mezinahiya 6 mm. Krîla Antarktîkayê ku di komên mezin de kom dibe, cureya bingehîn a ekosîstema [[Okyanûsa Başûr]] e û [[Organîzm|organîzmayeke]] xwarina girîng ê ajalên wekê balîna, fok, fokên pilingî, fokên bi mû, masiyên qeşayê û gelek cureyên çûkên wekê pengûen û albatrosê ye. Hinek cureyên ajalên deryayî hene û rasterast an nerasterast bi fîtoplanktonê ve girêdayî ne. [[Jiyana deryayî]] ya Antarktîkayê pengûen, balînayên şîn, orka, masiyên mezin û fokên bi mû vedihewîne. Foka Antarktîkayê di sedsalên 18 û 19an de ji ber çermê wan ji aliyê nêçîrvanên fokên ku ji Dewletên Yekbûyî û Keyaniya Yekbûyî hatine bi awayekê zêde hatine girtin. [[Foka leopar|Fokên pilingî]] di ekosîstema Antarktîkayê de nêçîrvanên herî baş in û ji bo lêgerîna xwarinê li seranserê Okyanûsa Başûr digerin. Nêzîkê 40 cureyên çûkan hene ku li Antarktîkayê an jî nêzî Antarktîkayê dîjîn ku di nav wan de cureyên petrelan, penguenan, kormoran û kevok hene. Çend cureyên çûkan ên din serdana okyanûsa li dora Antarktîkê dikin ku di nav wan de hinek ji wan ku bi gelemperî li Arktîkê dijîn hene. Pengûena împerator tekane pengûen e ku di zivistanê de li Antarktîkayê cucikê xwe dertînin; ew û pengûena Adelie ji hemî pengûen ên din dûrtir li başûr cûcik ên xwe dertînin. [[Wêne:Sterna vittata - Antarctica I.jpg|thumb|Dîmena teyrekî Antarktîkayê (Sterna vittata) li ser keştîyeke binavbûyî li Girava Enterprise sekiniye]] Di sala 2010an de hêjmara populasyona jiyana deryayî ya ku ji aliyê nêzîkê 500 lêkolîneran ve di dema sala cemserî vavneteweyî de hatiye kirin, hate weşandin. Hatiye diyarkirin ku di lêkolînê de zêdetirî 235 organîzmayên deryayî li her du herêmên cemserî yên cuda dijîn û bi vê awayê di navbera devereke bi qasê 12.000 kîlometre ye, dijîn. Ajalan mezin ên wekê hinek balîna û çûk salane vê rêwîtiyê dikin. Formên jiyanê ya biçûktir ên wekê xiyar û şemalokên azad ên avjen, di herdu okyanûsên cemser de jî têne dîtin. Faktorên ku dikarin di belavbûna wan de bibin alîkar, cûdahiyên germahiyê di navbera okyanûsa kûr ê li cemseran û ekvatorê de ne ku ji 5 °C ê zêdetir nebin û pergalên sereke yên herikînê an kemerên veguhastinên deryayî yên ku dikarin hêk û larvayan veguhezînin in. Di meha çileya sala 2025an de dabeş bûna çiyayê mezin ên cemedê A-84 (ku bi mezinahiya xwe dişibihe bajarê Şîkagoyê) ji Shela Cemeda George VI derfetek kêm peyda kiriye ku bikaranîna keştiyên binavî yên robotîk, qata deryaya di bin refikên cemed ên li ser avê de were keşifkirin. Lêkolîneran di kûrahiyên heta 1300 metreyan de ekosîstemên bi awayekê neçaverêkirî mercanên mezin, singer ên kevnar, masiyên cemedê, pîrî yên mezin ên deryayî û heta heştpê hatine dîtin, kifş kirine. Dibe ku ev ekosîstem cureyên nû yên ku bi sedsalan veşartî mane û ji aliyê herikînên okyanûs ên ku xurekê hildigirin ve hatine xwedîkirin, vedihewînin. === Flora === Di seranserê dîroka xwe de Antarktîka gelek jiyana cûreyên nebatan dîtiye. Di serdema kretasye de li parzemîn ekosîstemek fern-conifer ê serdest hebû ku di dawiya heman serdemê de veguheriye daristaneke barana nerm. Di dema neojena sartir de (17–2,5 milyon sal berê) ekosîstemeke tundrayê cihê daristanên baranê girtiye. Avhewaya Antarktîkaya îro rê nadeye ku nebatên li parzemînê zêde belav bibin. Hewaya sar ê zêde, bêwespiya axê û kêmbûna şilebûna hewayê û tîrêjên rojê mezinbûna nebatan asteng dike ku bûye sedema cûrbecûrbûna cureyan a kêm bibin û belavbûna wan kêm bibin. Floraya parzemînê bi piranî ji brîofîtan pêk dihatin ku di nav de 25 cureyên nebatên kezeba sor û 100 cureyên nebatên kevzê hebûn. Sê cureyên riwekên kulîlkdar hene ku hemî li Nîvgirava Antarktîkayê têne dîtin. Di nav van riwekan de Deschampsia antarctica (giyayê porî yê Antarktîkayê), Colobanthus quitensis ( înciyê yê Antarktîkayê) û Poa annua cureyeke ji derveyî parzemînê hatiye (giyayê şîn ê salane) hene. === Organîzmayên din === Ji 700 cureyên algeyê ku li Antarktîkayê hene, nêzîkê nîvê wan fîtoplanktonên deryayî ne. Algeyê berfê yên pirreng bi taybetî di havînê de li herêmên peravê pir in. Ji ber ku av cemed digire hemî xwê ya avê (ava şor) ji avê diavêje derve û ji ber ku ev ava şor di nav depoyên ava şor de kom dibe, mîkroorganîzmayên razayî jî vedihewîne. Her wiha heta cemeda deryayê jî dikare komên ekolojîk ên bêhempa vehewîne. Dema ku qeşa dest bi helandinê dike, depoyên ava şor fireh dibin û dikarin bi hev re kanalên ava şor çêbikin û kevza di hindurê depoyan de dikarin ji nû ve şiyar bibin û heta cemidîna din ji nû ve geş bibin. Di heman demê de di ava deryayê de bakterî heta 800 mêtre di bin qeşayê de hatine dîtin. Hatiye texmînkirin ku di nav ava di bin erdê Gola Vostokê de komeke bakteriyên xwemalî heye. Hatiye texmînkirin ku hebûna jiyanê li wir argumana ihtimala jiyanê li ser heyva Jupiterê Europa zêde dike û dibe ku di bin qalikê xwe yê qeşayê de av hebe. Di avên pir alkalîn ên Gola Unterseeyê de komek ji bakteriyên ekstremofîl hatiye dîtin. Belavbûna zîndewerên pir berxwedêr ên ku li deverên wiha yê nemêvanperwer dijîn dikare argumana ji bo jiyana ji derveyî erdê di jîngehên sar û dewlemend bi metanê de hê jî zêdetir bike. === Parastina jîngehê === Yekem peymana navneteweyî ji bo parastina biyolojîk a cihêrengiya Antarktîkayê di sala 1964an de hatiye pejirandin. Masîgirtina zêde ya populasyona krîl (ajalek e ku di ekosîstema Antarktîkayê de roleke mezin dilîze) bûye sedem ku rayedar rêziknameyên li ser masîgiriyê derxînin. Peymana parastina çavkaniyên zindî yên deryayî yên Antarktîkayê, peymaneke navneteweyî ye ku di sala 1980an de ket meriyetê ku masîgiriyê bi rêk û pêk dike û bi yekê xaye dike ku têkiliyên ekolojîk biparêze. Tevê van rêziknameyan jî, masîgirtina neqanûnî, bi taybetî ya masiyê diranan ê Patagonian ê pir biqîmet ku li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê wekê levreşa Şîlî tê firotin wekê pirsgirêke dimîne. Bi awayekê analojîk bi peymana masîgiriya sala 1980an ku peymaneke berdewamî ye, welatên bi pêşengiya Zelanda Nû û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê peymaneke li ser madenê danûstandin kirine. Ev peymana li ser rêkxistina çalakiyên çavkaniyên madenî yên Antarktîkayê di sala 1988an de hatiye pejirandin. Piştî kampanyayeke bi hêz ku ji aliyê rêxistinên jîngehê ve, pêşî Awistralyayê û piştre jî li Fransayê hatiye lidarxistin, biryar hatiye dayîn ku peymanê pesend nekin. Li cihê vê peymanê welatan bi protokola parastina jîngeha Antarktîkayê, peymana Antarktîkayê (protokola Madrîdê) pejirandine ku ev peymana ji bo parastina jîngeha Antarktîkayê di sala 1998an de ketiye meriyetê. Protokola Madrîdê hemî kolandinên kanên madenê qedexe kiriye û parzemînê wekê "rezerveke xwezayî ya ji bo aştî û zanistê hatiye veqetandiye" destnîşan kiriye. Koma aktîvîstên jîngehê Greenpeace ji sala 1987an heta sala 1992an li Girava Rossê bingehek ava kiriye ku wekê beşek ji hewldana xwe ya ku parzemînê wekê wekê parkeke cîhanî radigihîne, diyar kiriye. Penageha balîneyên Okyanûsa Başûr di sala 1994an de ji aliyê komîsyona balîneyên navneteweyî ve hatiye damezrandin. Ev penageh ji devereke bi qasê 50 milyon km² (19 milyon mîlên çargoşe) pêk hatiye ku tevahiya parzemîna Antarktîkayê dorpêç dike. Her çiqas Japon ji bo armancên lêkolînê derbasê vê qadê bibe jî û nêçîra balîneyên bazirganî li herêmê qedexe be jî, nêçîra balîneyên bazirganî ji aliyê Japonê ve berdewam kiriye. Tevî van parastinan, biyolojiya li Antarktîkayê hê jî ji ber çalakiyên mirovan di bin metirsiyê de ye. Herêmên bi taybetî parastî kêmtir ji %2ê herêmê digirin û ji bo heywanên ku populer in ji heywanên ku kêm têne dîtin parastineke baştir hatiye peydakirin. Di heman demê de herêmên parastî yên bejayî ji herêmên parastî yên deryayî zêdetir in. Ekosîstem ji gefên herêmî û gerdûnî bi bandor bûne ku bi taybetî di nav gefan de qirêjî, dagirkirina cureyên ne-xwemalî û bandorên cûrbecûr ên guherîna avhewayê hene. == Dîroka keşif kirinê == == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commons|Antarctica|Antarktîka}} {{Parzemîn}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Antarktîka| ]] [[Kategorî:Cîhan]] [[Kategorî:Parzemîn]] piofh0vgi2ogoo4avpgp8yqrvrsllto 0 11438 2091584 2019607 2026-09-05T04:52:53Z SakuraBot 54179 [[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin 2091584 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Delavê Qesrê | navê_din = | navê_fermî = Oyalı | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Bakurê Kurdistanê]] | dewlet = [[Tirkiye]] | parêzgeh = [[Şirnex]] | navçe = [[Hezex]] | nahiye = [[Delave Qesrê]] | hejmara_mezrayan = | nifûs = 2.109<ref>{{Jêder |sernav=tuik, 2011 |url=http://rapor.tuik.gov.tr/reports/rwservlet?adnksdb2&ENVID=adnksdb2Env&report=wa_idari_yapi_10sonrasi.RDF&p_il1=73&p_yil=2011&p_dil=1&desformat=html |roja-gihiştinê=2012-02-10 |roja-arşîvê=2012-12-07 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20121207235545/http://rapor.tuik.gov.tr/reports/rwservlet?adnksdb2&ENVID=adnksdb2Env&report=wa_idari_yapi_10sonrasi.RDF&p_il1=73&p_yil=2011&p_dil=1&desformat=html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | sala_nifûsê = [[2011]] | hejmara_mêran = | hejmara_jinan = | berbelaviya_nifûsê_km2 = | temamiya_qadê_km2 = | bilindahî_m = 695 | koda_postayê = 73300 | koda_telefonê = (+90) 486 | nexşeya_reptiyeyê = Tirkiye | koordînat = {{Koord|37|13|39|N|41|44|29|E|display=inline, title}} }} '''Delavê Qesrê''' ({{bi-tr|Oyalı}}), gundekî girêdayî navçeya [[Şirnex]]ê [[Hezex]]ê ye ku ji aliyê [[dewlet]]a [[tirk]] ve hatiye şewitandin.a. == Gelhenasî == {| class="wikitable" style="text-align:center; width:20%;" |+ |- ! scope=col | Sal ! scope=col | Gelhe<ref>{{Jêder |sernav=Gelheya gund, YerelNET |url=http://www.yerelnet.org.tr/koyler/koy.php?koyid=266283 |roja-gihiştinê=2012-02-10 |roja-arşîvê=2012-06-26 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120626233519/http://www.yerelnet.org.tr/koyler/koy.php?koyid=266283 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> |- |[[2011]] | 2.109 |- |[[2000]] |2.263 |- |[[1997]] |1.432 |} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Bajar û gundên Hezexê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Civakên siryanî yên tarîxî li parêzgeha Şirnexê]] [[Kategorî:Gundên Cizîrê]] [[Kategorî:Wargehên kurdan li parêzgeha Şirnexê]] [[Kategorî:Gundên Hezexê]] glnr93s5fjab6hllqvj9cqiw7d8n5by 0 11779 2091608 2023888 2026-09-05T05:14:33Z SakuraBot 54179 [[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin 2091608 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | welat = | mapframe-zoom = 12 | nexşeya_reptiyeyê = }} '''Deyas''', gundekî girêdayî navçeya [[Amed]]ê [[Pasûr]]ê ye ku ji aliyê [[dewlet]]a [[tirk]] ve hatiye valakirin. {{Kontrola otorîteyê}} {{Kurdistan-erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Gundên Pasûrê]] [[Kategorî:Wargehên kurdan li parêzgeha Diyarbekirê]] [[Kategorî:Civakên ermenî yên berê li Parêzgeha Diyarbekîrê]] 3tj3kg95axu9780htq192o3wymr2ucz 0 13835 2091588 2064628 2026-09-05T04:58:27Z SakuraBot 54179 [[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin 2091588 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 }} '''Denis Diderot''' (jdb. {{Jidayikbûn|5|çiriya pêşîn|1713}} li [[Langres]] ([[Fransa]]); m. {{mirin|31|tîrmeh|1784}} li [[Paris]]) [[nivîskar]], [[fîlozof]] û ensîklopedîstek [[fransî]] ye. Bîst salên jiyana wî û angajmana wî di berhema "Lumières (Ronî)" de ji bona ansîklopediyê karekî mîsoger e. {{Kontrola otorîteyê}} {{Nivîskar-şitil}} [[Kategorî:Ensîklopedîstên fransî]] [[Kategorî:Fîlozofên fransî]] [[Kategorî:Fîlozofên wêjeyê]] [[Kategorî:Nivîskar]] [[Kategorî:Romanivîsên fransî yên mêr]] [[Kategorî:Rexnegirên wêjeyê yên fransî]] st7jab6dc7rubinx24m7fi4a508qihu 0 13854 2091605 1772014 2026-09-05T05:13:19Z SakuraBot 54179 [[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin 2091605 wikitext text/x-wiki {{Bêçavkanî|tarîx=tîrmeh 2024}} '''Dewleta yekneteweyî''', '''dewleta neteweyî''', '''welatê neteweyî''' coreyekê [[welat]]an e ko ji bo desteberkirin û ewlekirina ax û [[serwerî|serweriyê]] ji bo [[netewe]]yekê pêkdihêt û [[rewayî]] ya xwe ji vê ewlekirinê werdigirit. Welat hebûneka [[siyasî]] û [[siyasî-cihnaskî]] (geopolîtîk); û netewe hebûneka [[kultur]]î û [[nejadî]] ye. [[Zarav]]a ''netewe-welat'' digehînit ko ev herdu raman bi hev ra in, û ev wê ji coreyên dî yên welatan ko berî wê hebûne cida dikit. Eger bi diristî bihêt avakirin, ramana wê ew e ko hemî [[welatî|welatiyan]] [[ziman]], kultur û [[biha]]yên hevpişk hene. Ev tişt di piraniya coreyên dî yê welatan da nebûn. Cîhana nî avabûyî li ser hîmê netewe-welatan [[mafê çareya-xwe-nivîsînê]] û [[mafê xwe-rêvebirinê]] didit hemî neteweyan ko hizreka cewgerîn ya [[aydîolocî]] (îdeolojî) ya [[neteweparêzî]] anko nasyonalîzmê ye.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=tîrmeh 2024}} == Netewe-welatê armancanî (aydiyal) == Ji gotin û bawerî yên neteweparêzan û netewe-welatên heyî mirov dikarit hizir bikit ka dê netewe-welatekê armancanî çawa bit, lê hebûneka wusa li cîhana rastiyê da nemumkîn e. Lê vê hizrê bandora xwe li ser piraniya netewe-welatan hiştîye û bê wê mirov nikarit ji netewe-welatên heyî fêm bikit. Qenciyeka dî ya vî modêlê aşopî û armancanî ew e ko mirov dikarit hevberdaniyekê dinavbera vî coreyê welatan û yên bertir çê bikit.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=tîrmeh 2024}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * {{tr}} [http://www.derindusunce.org/2007/12/26/ulus-devlet-bolum-i-ulus-mu-devlete-aittir-yoksa-devlet-mi-ulusa/ Debate on Modern Turkish identity & nation-state] {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Siyaset]] [[Kategorî:Desthilatdarî]] nl2z2w87vnnedvp2tvyl6hleb7ypqv2 0 18189 2091598 2034379 2026-09-05T05:04:41Z SakuraBot 54179 [[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin 2091598 wikitext text/x-wiki {{Bêçavkanî|tarîx=gulan 2024}} [[Wêne:NASA NorthSea1.jpg|thumb|250px|Deryaya Bakur]] '''Deryaya Bakur''' [[derya]]yeke li bakura [[Ewropa]]yê dikeve û yek ji navçeyên [[Okyanûsa Atlantîk]] e. Ew navbera li rojhelat [[Skandînavya]] ([[Norwêc]] û [[Danîmarka]]) li rojava [[Brîtanya Mezin]] ([[Skotlenda]] û [[Înglistan]]) li başûr jî [[Almanya]], [[Holenda]], [[Belçîka]] û [[Fransa]]yê de ye. [[Skagerrak]] Deryaya Bakur digêhî ne [[Deryaya Baltik]]. Li başûr Deryaya Bakur wek [[Lamanş]] tê navandin. Sînorên Deryaya Bakur li [[Skagerrak]] wek navbera [[Lindesnes]] li Norwêcê, û [[Halsthom]] li Danîmarka tê ditîn. Bakura Deryaya Bakur Atlantîk e û sînor ji bo navberan wan wek [[Shetlands]], Skotlendayê de heta [[Ålesund]], Norwêcê tê ditîn. == Statîstîk == Kûrahiya Deryaya Bakur bi nîvekî 94 [[mitir]] e. Li beravên bi dirêjahîyeke 150 km nêzî 80 milyon kes dijî ye. Dera xweya herî kûr 725 m ye. Bi Lamanşê ve Deryaya Bakur yek ji deryayên herî geremolên dinê ye. == Çemên talê dibin == Çemên girîngê tala Deryaya Bakur wiha ne; [[Tay]] (li [[Dundee]]), [[Forth]] (li [[Edinburgh]]), Tyne (Newcastle), [[Elbe]] (li [[Cuxhaven]]), [[Weser]] (li [[Bremen]]), [[Ems]] li [[Emden]], [[Rhine]] û [[Meuse]] (li [[Rotterdam]]), [[Scheldt]] (li [[Flushing]]), [[Thames]] û [[Humber]] (li [[Hull]]). [[Kanala Kiel]] [[kanal]]eke çê kirî ye [[Deryaya Baltik]] û Deryaya Bakur digêhîne hev e. == Navandin == Navê Deryaya Bakur ji bo ewê li bakura ji şûna xwe de tê ye. Di demên [[antîk]] ew wek ''Oceanum Germanicum'' an ''Mare Germanicum'' (ango, "Okyanûsa Germanî") dihat navandin. {{Kontrola otorîteyê}} {{Koord|56|N|03|E|type:waterbody_scale:5000000|display=title}} [[Kategorî:Behrên ewropî]] [[Kategorî:Derya|Bakur]] [[Kategorî:Deryaya Bakur| ]] [[Kategorî:Deryayên Almanyayê]] [[Kategorî:Deryayên Danîmarkayê]] [[Kategorî:Deryayên Fransayê]] [[Kategorî:Deryayên Keyaniya Yekbûyî]] [[Kategorî:Deryayên Norwêcê]] [[Kategorî:Komên avê yên Belçîkayê]] [[Kategorî:Komên avê yên Holendayê]] [[Kategorî:Komên avê yên Înglistanê]] [[Kategorî:Komên avê yên Skotlendayê]] laugyu6yyk6t8mmxmvnq3apg3hmfrfu 2 23802 2091544 1983087 2026-09-04T20:28:10Z 2091544 wikitext text/x-wiki 2091547 2091544 2026-09-04T20:31:36Z Wikihez 39702 Reverted 1 edit by [[Special:Contributions/~2026-47887-20|~2026-47887-20]] ([[User talk:~2026-47887-20|talk]]) to last revision by MikaelF ([[:m:User:Xiplus/TwinkleGlobal|TwinkleGlobal]]) 2091547 wikitext text/x-wiki == 2026 == <center>[[File:Carduelis carduelis close up 2.jpg|300px]]</center> == 2025 == {{Jêgirtin|Слава Україні!}} == 2023-2024 == <center>{{Braille cell|type=image|346|1345|5|346|24|1|1345|5|345|1|1356|1|145|24}}</center> == 2021-2022 == {{Jêgirtin|Mirovê hindikî fêr neke, gelekî fêr nake.}} {{Jêgirtin|Zana -- zane, ma nezan -- çi zane?}} {{Jêgirtin|Filehê pîr misilman nabe.}} {{Jêgirtin|Gûkirin rihet e, lê gûxwarin zehmet e.}} {{Jêgirtin|Ne dûrî zanan here û ne nêzîkî dînan were...}} == 2007-2020 == Ez ne ji vî gundî me<ref>Ordîxanê Celîl û Celîlê Celîl (1978). Zargotina kurda. Neşirxana "Naûka", Moskva.</ref> Şevekê merivekî rêwî gundekî re derbaz dibe, dinihêre du merivên kêmaqil kuçê de sekinîne li hîvê dinihêrin û qarra-qarra wan e. Yek dibêje: "Hîv e!" Yê dinê dibêje: "Roj e!" û li hev dixin. Çav rêwî dikevin, disekinin û dibêjin: "Ew mêrike ne dîn e, emê jê pirs kin". Û yek pirs dike: "Bira, em ketine şerr, ez dibêjim: "Ev hîv e!", ew jî dibêje: "Na, roj e!" "Tu gere bêjî çi ye?" Rêwî difikire, bêje roj e, ewê dîn li wî xe, bêje hîv e, yê dinê wê lêxe. Difikire, difikire û dibêje: "Gelî birayan, rast bêjim, ez ne ji vî gundî me, nizanim." Herdu dîn jî kerr dibin û dibêjinê: "De wekî wisa ye riya xwe de herre, tu ji me dîntir î!" == Çavkanî == {{Çavkanî}} 45d3ziq10w3gwf2h69ps1pxwy7p8a1e 2091556 2091547 2026-09-04T22:38:54Z Ghybu 9854 Protected "[[Bikarhêner:MikaelF]]": vandalîzm ([Biguhêre=Tenê bikarhênerên xwebixwe-piştrastkirî qebûl bike] (heta roja 22:38, 4 çiriya pêşîn 2026 (UTC)) [Nav biguhêre=Tenê bikarhênerên xwebixwe-piştrastkirî qebûl bike] (heta roja 22:38, 4 çiriya pêşîn 2026 (UTC))) 2091547 wikitext text/x-wiki == 2026 == <center>[[File:Carduelis carduelis close up 2.jpg|300px]]</center> == 2025 == {{Jêgirtin|Слава Україні!}} == 2023-2024 == <center>{{Braille cell|type=image|346|1345|5|346|24|1|1345|5|345|1|1356|1|145|24}}</center> == 2021-2022 == {{Jêgirtin|Mirovê hindikî fêr neke, gelekî fêr nake.}} {{Jêgirtin|Zana -- zane, ma nezan -- çi zane?}} {{Jêgirtin|Filehê pîr misilman nabe.}} {{Jêgirtin|Gûkirin rihet e, lê gûxwarin zehmet e.}} {{Jêgirtin|Ne dûrî zanan here û ne nêzîkî dînan were...}} == 2007-2020 == Ez ne ji vî gundî me<ref>Ordîxanê Celîl û Celîlê Celîl (1978). Zargotina kurda. Neşirxana "Naûka", Moskva.</ref> Şevekê merivekî rêwî gundekî re derbaz dibe, dinihêre du merivên kêmaqil kuçê de sekinîne li hîvê dinihêrin û qarra-qarra wan e. Yek dibêje: "Hîv e!" Yê dinê dibêje: "Roj e!" û li hev dixin. Çav rêwî dikevin, disekinin û dibêjin: "Ew mêrike ne dîn e, emê jê pirs kin". Û yek pirs dike: "Bira, em ketine şerr, ez dibêjim: "Ev hîv e!", ew jî dibêje: "Na, roj e!" "Tu gere bêjî çi ye?" Rêwî difikire, bêje roj e, ewê dîn li wî xe, bêje hîv e, yê dinê wê lêxe. Difikire, difikire û dibêje: "Gelî birayan, rast bêjim, ez ne ji vî gundî me, nizanim." Herdu dîn jî kerr dibin û dibêjinê: "De wekî wisa ye riya xwe de herre, tu ji me dîntir î!" == Çavkanî == {{Çavkanî}} 45d3ziq10w3gwf2h69ps1pxwy7p8a1e 0 24851 2091580 2013872 2026-09-05T04:46:04Z SakuraBot 54179 [[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin 2091580 wikitext text/x-wiki [[Wêne:David Trimble at Lisburn Seed Group benefit, Hillsborough Castle, Christmas 2007 crop.jpg|thumb|rast|David Trimble]] '''William David Trimble''', '''Baron Trimble''' (jdb. {{Jidayikbûn|15|çiriya pêşîn|1944}}) polîtîkerekî bakurîrlendî ye. Ew serokê ''Union Ulster Party - [[UUP]]'' ye. Ji bi aştiya pirsgirêka [[Îrlendaya Bakur]] xebat kiriye û ji ber wê bi tevî [[John Hume]] di sala [[1998]]an de guncavê [[Xelata Nobel a aşitiyê]] tên dîtin. == Çavkanî == {{Kontrola otorîteyê}} {{Siyasetmedar-şitil}} [[Kategorî:Îrlendaya Bakur]] [[Kategorî:Mirin 2022]] [[Kategorî:Siyasetmedar]] [[Kategorî:Xelatgirên Nobela Aştiyê]] [[Kategorî:Xelatgirên Nobelê yên brîtanî]] [[Kategorî:Endamên Encumena Taybet a Keyaniya Yekbûyî]] 6f7274sof62k1y60xusly2tuf28lyvh 0 24940 2091484 2090374 2026-09-04T14:08:54Z Avestaboy 34898 2091484 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî | sernavê_îtalîk = erê | wêne = Olivertwist front.jpg | sernavê_wêne = Çapa pêşîn a Oliver Twist (1838) }} '''''Oliver Twist''''', duyem romana nivîskarê [[Brîtanya|brîtanî]] [[Charles Dickens]] e. Pirtûk di sala 1838an de derket. == Çîrok == Lehengê çîrokê zarokekî bi navê Oliver Twist e ku li sêwîxaneyekê ye. Birêveberiya sêwîxaneyê ji wî aciz in û dixwazin ji demekê zûtir wî bidin cem malbat an kargehekê û biser jî dikevin wî didin cem kesekî ku miriyan dişo û radike. Li wir herçendî zarok e jî, gelek zilmê dibîne. Direve diçe [[London]]ê. Li wir dikeve dafika komekê diz û rêbirran. Ji aliyê kesekî qaşo baş ve bi neheqî û nezanî tê birîndarkirin. Di darizandinê de bêsûciya xwe dide îspatkirin. Ew kesê baş ku dewlemend e dixwaze xwedî lêderbikeve lê Oliver dîsa dikeve destê mafyayê. Ji vir şûnde têkoşîna Oliver a ji bo îspatkirina bêsûciya xwe û xwe ji destê mafyayê azadkirinê destpêdike. Bi awayekî trajîk lê bi serbilindî dawî li romanê tê. Roman di wêjeya zarokan de xwedî dengekê mezin e. == Wergerên kurdî == Pîrtûk ji aliyê nivîskar û wergêrê [[Başurê Kurdistanê]] [[Rojhat Seîd]] ve hatiye wergerandin bo zimanê kurdî yê bi alfabeya erebî. Wergera kurdî ya pirtûkê bi alfabeya latînî ji aliyê [[Rêdûr Dîjle]] ve di gulana 2023an de ji [[Weşanên Aram|Weşanxaneya Aramê]] derketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://aramyayinevi.com/product/charles-dickens-oliver-twist/ |sernav=Oliver Twist |paşnav=Dickens |pêşnav=Charles |weşanger=Rêdûr Dîjle |sal=2021 |isbn=978-975-8242-24-5 |ziman=ku }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Pirtûk-şitil}} [[Kategorî:Oliver Twist| ]] [[Kategorî:Pirtûkên zarokan ên 1830î]] [[Kategorî:Romanên Charles Dickens]] [[Kategorî:Romanên li ser diziyê]] [[Kategorî:Romanên li ser sêwiyan]] [[Kategorî:Romanên perwerdeyî yên britanî]] [[Kategorî:Romanên zarokan ên brîtanî]] [[Kategorî:Wêjeya zarok û ciwanan]] ge842aplwq6bph3725oiimj463m8wn6 0 29636 2091613 2091351 2026-09-05T06:35:08Z ~2026-47807-63 179330 /* */ 2091613 wikitext text/x-wiki {{Bê çavkanî|tarîx=sibat 2026}} Eşîra Oramarî Yanji ([[عەشیرا ئورەماری]])Yanji Eşîra Horamarî [[eşîr]]eke kurd e. [[Konfederasyona Eşîreta Oramarî]] ji Eşîrên [[Mefî]] û [[Lemdînî]] û 19 qebîlan pêk tê. Eşîra Oramarî li herêma [[Oramar]], li derdorê devera [[Oramar]] û [[Gever]]ê ya [[Colemêrg]]ê dijîn. Oramarî li sê pârçâyên Kurdistanê djin li Bakurê Kurdistanê li Başûrê Kurdistanê li Rojhelata Kurdistânê eşîrâ Oramarî piştî salên 1915 ta 2026 eşîra Oramarî ji 112 gund û gundikan pêkhatibû. li sala 2026an Nufûsa eşîra [[Oramarî]] li hemû dinyayê 500 hezar kesî dêbaz kirîyê , yanî nîv mîlyon kesî zêdetir in. == Eşîra Oramarî Li Dûnyâyê == eşîra Oramarî li dûnyâyê dêspêkê li dewleten [[Turkîyê]] u [[îrâqê]] u [[îranê]] djîn ji bilî vân 3 dêwlêtân li dewleten wekî [[Almanîyâ]] u [[bêlçîkâ]] u [[Brîtânîyâ]] u [[Ermênîstan]] u [[Gûrcîstan]] u [[Pakîstan]] u [[Afxanîstanê]] ji djîn . == Oramarî li Kurdistanê == === Oramariyên Bakurê Kurdistanê === Oramarî li bajarên [[Colemêrg]], [[Gever]], [[Çelê]], [[Şemzînan]], [[Wan]], [[Şirnex]], [[Silopî]] û [[Stembol]]ê dijîn. Tê texmînkirin ku hejmara wan li [[Bakurê Kurdistanê]] ji 350 hezar kesî derbas kiriye. === Oramariyên Başûrê Kurdistanê === Piştî ku di sala 1926an de sînor hatin danîn, 20 hezar Oramarî li [[Başûrê Kurdistanê]] akincî bûn. Ew li bajarên [[Şêladizê]], [[Dihok]], [[Mûsil]], [[Şêxan]], [[Hewlêr]] û [[Soran]]ê dijîn. Hejmara wan li wir ji 85 hezarî derbas kiriye.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=sibat 2026}} === Oramariyên Rojhilata Kurdistanê === Oramarî li bajarê Urmiyeyê û li dordora wê dijîn; wek mînak li [[Sîlwan]], [[Rajan]] û [[Barandûzê]]. Tê texmînkirin ku li [[Rojhilata Kurdistanê]] kêm-zêde 45 hezar oremarî dijîn.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=sibat 2026}} == Dabeşkirina konfederasyona Eşîra Oramarî == 1. [[Eşîra Mefî]] ji 9 qebîlan pek tê ewjî ev in : # • [[Mala Şaqûlî]] # • [[Mala Meyterî]] # • [[Mala Kemalî]] # • [[Mala Qerexanî]] # • [[Mala Mîrxanî]] # • [[Mala Mefî]] # • [[Mala Şexî]] # • [[Mala Xanê]] # • [[Mala Hesenî]] 2. [[Eşira Lemdînî]] ji 10 qebîlan pek tê ewji ev in : # • [[Mala Mîre]] # • [[Mala Mijdînî]] # • [[Mala Mengelanî]] # • [[Mala Baranî]] # • [[Mala Melayî]] # • [[Mala Mam Axayî]] # • [[Mala Erebî]] # • [[Mala Melakî]] # • [[Mala Mîrzayî]] # • [[Mala Mesîhayî]] {{Çavkanî hewce ye|tarîx=tebax 2026}} == Çavkani == [[Suhbeta Sed Eşira ( yüz aşiret Suhbeti)]] kitab Abdülkadir Güzereşi Tarafından Yazılmıştır 3c3b1o0sulnfjhrmxcxhna6xw8ssh5o 2091616 2091613 2026-09-05T07:16:02Z ~2026-47807-63 179330 /* Dabeşkirina konfederasyona Eşîra Oramarî */ 2091616 wikitext text/x-wiki {{Bê çavkanî|tarîx=sibat 2026}} Eşîra Oramarî Yanji ([[عەشیرا ئورەماری]])Yanji Eşîra Horamarî [[eşîr]]eke kurd e. [[Konfederasyona Eşîreta Oramarî]] ji Eşîrên [[Mefî]] û [[Lemdînî]] û 19 qebîlan pêk tê. Eşîra Oramarî li herêma [[Oramar]], li derdorê devera [[Oramar]] û [[Gever]]ê ya [[Colemêrg]]ê dijîn. Oramarî li sê pârçâyên Kurdistanê djin li Bakurê Kurdistanê li Başûrê Kurdistanê li Rojhelata Kurdistânê eşîrâ Oramarî piştî salên 1915 ta 2026 eşîra Oramarî ji 112 gund û gundikan pêkhatibû. li sala 2026an Nufûsa eşîra [[Oramarî]] li hemû dinyayê 500 hezar kesî dêbaz kirîyê , yanî nîv mîlyon kesî zêdetir in. == Eşîra Oramarî Li Dûnyâyê == eşîra Oramarî li dûnyâyê dêspêkê li dewleten [[Turkîyê]] u [[îrâqê]] u [[îranê]] djîn ji bilî vân 3 dêwlêtân li dewleten wekî [[Almanîyâ]] u [[bêlçîkâ]] u [[Brîtânîyâ]] u [[Ermênîstan]] u [[Gûrcîstan]] u [[Pakîstan]] u [[Afxanîstanê]] ji djîn . == Oramarî li Kurdistanê == === Oramariyên Bakurê Kurdistanê === Oramarî li bajarên [[Colemêrg]], [[Gever]], [[Çelê]], [[Şemzînan]], [[Wan]], [[Şirnex]], [[Silopî]] û [[Stembol]]ê dijîn. Tê texmînkirin ku hejmara wan li [[Bakurê Kurdistanê]] ji 350 hezar kesî derbas kiriye. === Oramariyên Başûrê Kurdistanê === Piştî ku di sala 1926an de sînor hatin danîn, 20 hezar Oramarî li [[Başûrê Kurdistanê]] akincî bûn. Ew li bajarên [[Şêladizê]], [[Dihok]], [[Mûsil]], [[Şêxan]], [[Hewlêr]] û [[Soran]]ê dijîn. Hejmara wan li wir ji 85 hezarî derbas kiriye.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=sibat 2026}} === Oramariyên Rojhilata Kurdistanê === Oramarî li bajarê Urmiyeyê û li dordora wê dijîn; wek mînak li [[Sîlwan]], [[Rajan]] û [[Barandûzê]]. Tê texmînkirin ku li [[Rojhilata Kurdistanê]] kêm-zêde 45 hezar oremarî dijîn.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=sibat 2026}} == Dabeşkirina konfederasyona Eşîra Oramarî == 1. [[Eşîra Mefî]] ji 9 qebîlan pek tê ewjî ev in : # • [[Mala Şaqûlî]] # • [[Mala Meyterî]] # • [[Mala Kemalî]] # • [[Mala Qerexanî]] # • [[Mala Mîrxanî]] # • [[Mala Mefî]] # • [[Mala Şexî]] # • [[Mala Xanê]] # • [[Mala Hesenî]] 2. [[Eşira Lemdînî]] ji 10 qebîlan pek tê ewji ev in : # • [[Mala Mîre]] # • [[Mala Mijdînî]] # • [[Mala Mengelanî]] # • [[Mala Baranî]] # • [[Mala Melayî]] # • [[Mala Mam Axayî]] # • [[Mala Erebî]] # • [[Mala Melakî]] # • [[Mala Mîrzayî]] # • [[Mala Mesîhayî]] {{Çavkanî hewce ye|tarîx=tebax 2026}} ==Hindek Kesayetên Navdar== [[Savaş Buldan]] [[Pervin Buldan]] [[İsmet Buldan]] [[Nejdet Buldan]] == Çavkani == [[Suhbeta Sed Eşira ( yüz aşiret Suhbeti)]] kitab Abdülkadir Güzereşi Tarafından Yazılmıştır ipyjai8o7r6f17y1wl1qq9wt4sgmznm 2091617 2091616 2026-09-05T07:19:54Z ~2026-47807-63 179330 /* Hindek Kesayetên Navdar */ 2091617 wikitext text/x-wiki {{Bê çavkanî|tarîx=sibat 2026}} Eşîra Oramarî Yanji ([[عەشیرا ئورەماری]])Yanji Eşîra Horamarî [[eşîr]]eke kurd e. [[Konfederasyona Eşîreta Oramarî]] ji Eşîrên [[Mefî]] û [[Lemdînî]] û 19 qebîlan pêk tê. Eşîra Oramarî li herêma [[Oramar]], li derdorê devera [[Oramar]] û [[Gever]]ê ya [[Colemêrg]]ê dijîn. Oramarî li sê pârçâyên Kurdistanê djin li Bakurê Kurdistanê li Başûrê Kurdistanê li Rojhelata Kurdistânê eşîrâ Oramarî piştî salên 1915 ta 2026 eşîra Oramarî ji 112 gund û gundikan pêkhatibû. li sala 2026an Nufûsa eşîra [[Oramarî]] li hemû dinyayê 500 hezar kesî dêbaz kirîyê , yanî nîv mîlyon kesî zêdetir in. == Eşîra Oramarî Li Dûnyâyê == eşîra Oramarî li dûnyâyê dêspêkê li dewleten [[Turkîyê]] u [[îrâqê]] u [[îranê]] djîn ji bilî vân 3 dêwlêtân li dewleten wekî [[Almanîyâ]] u [[bêlçîkâ]] u [[Brîtânîyâ]] u [[Ermênîstan]] u [[Gûrcîstan]] u [[Pakîstan]] u [[Afxanîstanê]] ji djîn . == Oramarî li Kurdistanê == === Oramariyên Bakurê Kurdistanê === Oramarî li bajarên [[Colemêrg]], [[Gever]], [[Çelê]], [[Şemzînan]], [[Wan]], [[Şirnex]], [[Silopî]] û [[Stembol]]ê dijîn. Tê texmînkirin ku hejmara wan li [[Bakurê Kurdistanê]] ji 350 hezar kesî derbas kiriye. === Oramariyên Başûrê Kurdistanê === Piştî ku di sala 1926an de sînor hatin danîn, 20 hezar Oramarî li [[Başûrê Kurdistanê]] akincî bûn. Ew li bajarên [[Şêladizê]], [[Dihok]], [[Mûsil]], [[Şêxan]], [[Hewlêr]] û [[Soran]]ê dijîn. Hejmara wan li wir ji 85 hezarî derbas kiriye.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=sibat 2026}} === Oramariyên Rojhilata Kurdistanê === Oramarî li bajarê Urmiyeyê û li dordora wê dijîn; wek mînak li [[Sîlwan]], [[Rajan]] û [[Barandûzê]]. Tê texmînkirin ku li [[Rojhilata Kurdistanê]] kêm-zêde 45 hezar oremarî dijîn.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=sibat 2026}} == Dabeşkirina konfederasyona Eşîra Oramarî == 1. [[Eşîra Mefî]] ji 9 qebîlan pek tê ewjî ev in : # • [[Mala Şaqûlî]] # • [[Mala Meyterî]] # • [[Mala Kemalî]] # • [[Mala Qerexanî]] # • [[Mala Mîrxanî]] # • [[Mala Mefî]] # • [[Mala Şexî]] # • [[Mala Xanê]] # • [[Mala Hesenî]] 2. [[Eşira Lemdînî]] ji 10 qebîlan pek tê ewji ev in : # • [[Mala Mîre]] # • [[Mala Mijdînî]] # • [[Mala Mengelanî]] # • [[Mala Baranî]] # • [[Mala Melayî]] # • [[Mala Mam Axayî]] # • [[Mala Erebî]] # • [[Mala Melakî]] # • [[Mala Mîrzayî]] # • [[Mala Mesîhayî]] {{Çavkanî hewce ye|tarîx=tebax 2026}} ==Hindek Kesayetên Navdar== [[Sito Axa Oramari]] [[Şükrü Axa Oramarî]] [[Muhsin Axa Oramarî]] [[Savaş Buldan]] [[Pervin Buldan]] [[İsmet Buldan]] [[Nejdet Buldan]] == Çavkani == [[Suhbeta Sed Eşira ( yüz aşiret Suhbeti)]] kitab Abdülkadir Güzereşi Tarafından Yazılmıştır tq65q04um27o21fuz3hdrvpguwd9r98 2091618 2091617 2026-09-05T07:20:17Z ~2026-47807-63 179330 /* Hindek Kesayetên Navdar */ 2091618 wikitext text/x-wiki {{Bê çavkanî|tarîx=sibat 2026}} Eşîra Oramarî Yanji ([[عەشیرا ئورەماری]])Yanji Eşîra Horamarî [[eşîr]]eke kurd e. [[Konfederasyona Eşîreta Oramarî]] ji Eşîrên [[Mefî]] û [[Lemdînî]] û 19 qebîlan pêk tê. Eşîra Oramarî li herêma [[Oramar]], li derdorê devera [[Oramar]] û [[Gever]]ê ya [[Colemêrg]]ê dijîn. Oramarî li sê pârçâyên Kurdistanê djin li Bakurê Kurdistanê li Başûrê Kurdistanê li Rojhelata Kurdistânê eşîrâ Oramarî piştî salên 1915 ta 2026 eşîra Oramarî ji 112 gund û gundikan pêkhatibû. li sala 2026an Nufûsa eşîra [[Oramarî]] li hemû dinyayê 500 hezar kesî dêbaz kirîyê , yanî nîv mîlyon kesî zêdetir in. == Eşîra Oramarî Li Dûnyâyê == eşîra Oramarî li dûnyâyê dêspêkê li dewleten [[Turkîyê]] u [[îrâqê]] u [[îranê]] djîn ji bilî vân 3 dêwlêtân li dewleten wekî [[Almanîyâ]] u [[bêlçîkâ]] u [[Brîtânîyâ]] u [[Ermênîstan]] u [[Gûrcîstan]] u [[Pakîstan]] u [[Afxanîstanê]] ji djîn . == Oramarî li Kurdistanê == === Oramariyên Bakurê Kurdistanê === Oramarî li bajarên [[Colemêrg]], [[Gever]], [[Çelê]], [[Şemzînan]], [[Wan]], [[Şirnex]], [[Silopî]] û [[Stembol]]ê dijîn. Tê texmînkirin ku hejmara wan li [[Bakurê Kurdistanê]] ji 350 hezar kesî derbas kiriye. === Oramariyên Başûrê Kurdistanê === Piştî ku di sala 1926an de sînor hatin danîn, 20 hezar Oramarî li [[Başûrê Kurdistanê]] akincî bûn. Ew li bajarên [[Şêladizê]], [[Dihok]], [[Mûsil]], [[Şêxan]], [[Hewlêr]] û [[Soran]]ê dijîn. Hejmara wan li wir ji 85 hezarî derbas kiriye.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=sibat 2026}} === Oramariyên Rojhilata Kurdistanê === Oramarî li bajarê Urmiyeyê û li dordora wê dijîn; wek mînak li [[Sîlwan]], [[Rajan]] û [[Barandûzê]]. Tê texmînkirin ku li [[Rojhilata Kurdistanê]] kêm-zêde 45 hezar oremarî dijîn.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=sibat 2026}} == Dabeşkirina konfederasyona Eşîra Oramarî == 1. [[Eşîra Mefî]] ji 9 qebîlan pek tê ewjî ev in : # • [[Mala Şaqûlî]] # • [[Mala Meyterî]] # • [[Mala Kemalî]] # • [[Mala Qerexanî]] # • [[Mala Mîrxanî]] # • [[Mala Mefî]] # • [[Mala Şexî]] # • [[Mala Xanê]] # • [[Mala Hesenî]] 2. [[Eşira Lemdînî]] ji 10 qebîlan pek tê ewji ev in : # • [[Mala Mîre]] # • [[Mala Mijdînî]] # • [[Mala Mengelanî]] # • [[Mala Baranî]] # • [[Mala Melayî]] # • [[Mala Mam Axayî]] # • [[Mala Erebî]] # • [[Mala Melakî]] # • [[Mala Mîrzayî]] # • [[Mala Mesîhayî]] {{Çavkanî hewce ye|tarîx=tebax 2026}} ==Hindek Kesayetên Navdar== [[Sito Axa Oramarî]] [[Şükrü Axa Oramarî]] [[Muhsin Axa Oramarî]] [[Savaş Buldan]] [[Pervin Buldan]] [[İsmet Buldan]] [[Nejdet Buldan]] == Çavkani == [[Suhbeta Sed Eşira ( yüz aşiret Suhbeti)]] kitab Abdülkadir Güzereşi Tarafından Yazılmıştır kadakw4aug1cgoynveoe8aa4698tif3 0 31331 2091570 1882287 2026-09-05T04:35:09Z SakuraBot 54179 [[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin 2091570 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov | nav = Danielle Mitterrand | navê_rastî = Danielle Mitterrand | wêne = DanielleMitterrand2005.jpg | sernavê_wêne = Danielle Mitterrand | roja_jidayikbûnê = {{Jidayikbûn|29|10|1924}} | cihê_jidayikbûnê = [[Verdun]], [[Meuse]], [[Fransa]] | roja_mirinê = {{Mirin|22|11|2011|29|10|1924|temen=erê}} | cihê_mirinê = [[Paris]], [[Ile-de-France]] | hevwelatî = [[Fransa]] | malbat = Gouze | hevjîn = [[François Mitterrand]] | zarok = Pascal Mitterrand (1945–1945), Jean-Christophe Mitterrand (1946), Gilbert Mitterrand (1949) | pîşe = [[şoreşvan]], [[siyasetmedar]], jina serokkomarê [[Fransa]]yê François Mitterrand }} '''Danielle Mitterrand''' (bilêvkirina [[kurdî]]: ''Daniyel Miteran'') ([[29ê çiriya paşîn]], 1924 - [[22ê çiriya paşîn]], 2011 [[Parîs]]<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.nukurd.com/chan/dosta-kurdan-danielle-mitterrand-koca-daw-kir.htm |sernav=Kopîkirina arşîvê |roja-gihiştinê=2011-11-22 |roja-arşîvê=2011-11-29 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20111129063145/http://www.nukurd.com/chan/dosta-kurdan-danielle-mitterrand-koca-daw-kir.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://netkurd.com/?mod=news&option=view&id=9000 |tarîxa-gihiştinê=2011-11-22 |tarîxa-arşîvê=2012-12-21 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20121221225536/http://netkurd.com/?mod=news&option=view&id=9000 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref>) ji dayik bû. Ew şoreşger û nivîskareke fransî bû û jina serokkomarê [[Fransa]]yê [[François Mitterrand]] bû. == Kurtejiyan == Paşnavê Danielle Mitterand beriya zewaca xwe Gouze bû. Gouze weke keça Antoine Gouze, midurê dibistanekî, û Renée Flachot, mamosteyeke heman dibistanê hatiye dinyayê. Bi 17 saliya xwe ew tevlî Résistance, rêxistineke şoreşvan a fransî dibe, ya ku li dijî artêş û hikûmeta kolaborator ya faşîst xebitî. Di vê demê de François Mitterand nas dike. Di 28ê çiriya pêşîn a 1944an de ew di dêra Saint-Severin dizewicin. Sê zarokên wan dibin: Pascal, Jean-Christophe û Gilbert. Zewaca wan heta 8ê kanûna 1996an diajo: Di vê rojê de François jiyana xwe ji dest dide. Xwişka Danielle, Christine Gouze-Renal, jina lîstikvan û derhênerê fransî Roger Hanin bû. == Şoreşa wê ya bo mafên mirovan == Danielle xanim demeke dirêj weke piştgira dewleta Kûba û hikûmeta wê ya marksîst-lenînîst dihate nasîn. Lê wê ji bo serbest berdayîna siyasetmedarê muxalefet Yndamiro Restano Diaz kar kir. Li gorî vê yekê, Fîdel Castro di sala 1995an de hatibû Fransayê, Danielle ji wî xwestiye ku mixalifê wî bila serbest were berdan û Diaz bi daxwaza Michelle hatiye serbest berdan.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.nytimes.com/1995/06/02/world/world-news-briefs-havana-releases-a-second-dissident.html |sernav=World News Briefs;Havana Releases A Second Dissident |nivîskar= |tarîx=2 hezîran 1995 |xebat= |weşanger=''[[The New York Times]]'' |tarîxa-gihiştinê=26 kanûna paşîn 2012 }}</ref><ref name="SS">{{Jêder-malper |url=http://articles.sun-sentinel.com/1995-10-15/news/9510130310_1_cuban-government-fidel-castro-economy |sernav=Switch Hitting |nivîskar=Roberto Fabricio |tarîx=15 çiriya pêşîn 1995 |xebat= |weşanger=''[[South Florida Sun-Sentinel]]'' |tarîxa-gihiştinê=26 kanûna paşîn 2012 |tarîxa-arşîvê=4 kanûna paşîn 2013 |urlya-arşîvê=https://archive.today/20130104231932/http://articles.sun-sentinel.com/1995-10-15/news/9510130310_1_cuban-government-fidel-castro-economy |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Wê piştgiriya xwe dabû sandînîstan, bi vî rengî mêrê wê alîkariya leşkerî dabû wan di şera wan a li Nicaraguayê li dijî DYA.<ref>{{Jêder-nûçe | url=http://findarticles.com/p/articles/mi_m1282/is_n1_v40/ai_6284469/ }} {{Mirin girêdan|bot=RjwilmsiBot|tarîx=îlon 2010}}</ref> Danielle bi taybetî bi gengeşiya li dijî Tirkiye dihate nasîn. Lewra wê piştgiriyê dabû Hereketa Serxwebûna Kurdistanê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hri.org/news/cyprus/cna/1999/99-03-10.cna.html |sernav=Cyprus News Agency: News in English (AM), 99-03-10 |weşanger=Hri.org |tarîx=1999-03-10 |tarîxa-gihiştinê=2011-11-22 |tarîxa-arşîvê=2011-06-05 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110605082506/https://www.hri.org/news/cyprus/cna/1999/99-03-10.cna.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Herwiha, wê pişgiriya xwe ya ji bo Saharawiyên separatîst<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.afrol.com/articles/10480 |sernav=afrol News - Systematic maltreatments revealed in Saharawi camps |weşanger=Afrol.com |tarîx= |tarîxa-gihiştinê=2011-11-22 }}</ref>, Subcomandante Marcos<ref>{{Jêder-nûçe | url=http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/centralamericaandthecaribbean/mexico/1325993/Mexico-waits-for-the-masked-crusader.html |xebat=The Daily Telegraph |cih=London |sernav=Mexico waits for the masked crusader |pêşnav1=David |paşnav1=Smith |tarîx=11 adar 2001 |tarîxa-gihiştinê=1 gulan 2010 }}</ref> û gelê tîbetî<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.savetibet.org/media-center/ict-news-reports/danielle-mitterrand-hugh-richardson-and-richard-blum-receive-icts-ligh |sernav=Danielle Mitterrand, Hugh Richardson and Richard Blum to Receive ICT's Light of Truth Awards &#124; International Campaign for Tibet |weşanger=Savetibet.org |tarîx=1999-10-04 |tarîxa-gihiştinê=2011-11-22 |tarîxa-arşîvê=2011-12-02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20111202234306/http://savetibet.org/media-center/ict-news-reports/danielle-mitterrand-hugh-richardson-and-richard-blum-receive-icts-ligh |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> eşkere kiribû. === Empatiya wê ya ji bo kurdan === Danielle Mitterand weke dosteke gelê kurd tê naskirin. Wê gelek caran piştgiriya kurdan kir û di sala [[1992]]ê û [[2002]]ê hatiye [[Kurdistan]]ê û bi sêroken kurdan re hevdîtin pêk anîn. Di destpêka meha çiriya pêşîn 2009an de li bajarên kurd, Hewlêr û Silêmanî, dû dibistanên fransî ên bi navê Danielle Mitterandê hatin vekirin.<ref>[http://dfr.krg.org/a/d.aspx?s=000000&l=12&a=32001 ''President Barzani Receives Danielle Mitterrand'']{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=sibat 2022 }}, Department of Foreign Relations – Kurdistan Regional Government vom 10. Oktober 2009</ref> == Xelat == * 1987: Xeça mezin ya Terîqeta inwanê Dom Henrique * 1996: Xelata North-South (Bakur-Başûr) * 1999: Xelata Light of Truth (Ronahiya Rastiyê) == Pirtûkên wê == * ''Ew mirov berî her tiştî birayên me ne'' (''Ces hommes sont avant tout nos frères''), Ramsay, 1996, ji bo amerîkiyên resen ([[Chiapa]]) hatiye nivîsandin * ''Êşkence li Tûnîsê: Komîteya ji bo azadî û mafên mirovan li Tûnîsê'' (''La torture en Tunisie: Comité pour le respect des libertés et des droits de l’homme en Tunisie''), Le temps des cerises, 2000 == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:First Lady]] [[Kategorî:Hevjina serokê Fransa]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1924]] [[Kategorî:Çalakvanên fransî]] 2mowe95gqy6533wkr3xue0xvs9nze15 0 39054 2091610 1336683 2026-09-05T05:15:12Z SakuraBot 54179 [[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin 2091610 wikitext text/x-wiki '''Deşta Darê''', [[gund]]ekî ku girêdayî navçeya [[Hezex]]a [[Şirnex]]ê ye. {{Kontrola otorîteyê}} {{Kurdistan-erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Gundên Hezexê]] [[Kategorî:Civakên siryanî yên tarîxî li parêzgeha Şirnexê]] [[Kategorî:Wargehên kurdan li parêzgeha Şirnexê]] gulei16qwysk93zijq4gphnhn80gsj7 3 42288 2091510 2091385 2026-09-04T17:30:11Z 2091510 wikitext text/x-wiki 2091511 2091510 2026-09-04T17:32:03Z 2091511 wikitext text/x-wiki 2091512 2091511 2026-09-04T17:34:32Z 2091512 wikitext text/x-wiki 2091513 2091512 2026-09-04T17:35:13Z 2091511 wikitext text/x-wiki 2091514 2091513 2026-09-04T17:36:28Z 2091514 wikitext text/x-wiki 2091515 2091514 2026-09-04T17:44:09Z Syunsyunminmin 50766 Guhartinên [[Special:Contributions/~2026-48049-01|~2026-48049-01]] ([[User talk:~2026-48049-01|gotûbêj]]) hatine betalkirin, vegerand guhartoya dawî ya [[User:Syunsyunminmin|Syunsyunminmin]] 2091511 wikitext text/x-wiki {{/Ser}} == Tu çawan î? == {{Ragihandin|Ghybu}} ev dema te xweş be, tu çawan î, baş î? bi silav û rêz --[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 08:52, 24 sermawez 2017 (UTC) == Lîsansa wêneyan == Merheba, min di nav xebatên xwe de hin wêneyên Commonsê bi kar anî. Dema min wêneya nû çêkirî bar kir, di danasîna wêneyêde min behsa wêneyên commonsê kir û navnîşana wêneyan jî di bin wêneya nû da rêz kir. Gelo dibe ku hê jî pirsgirek derkeve? (Biyolojiya Bi Kurdî 01:56, 23 rêbendan 2018 (UTC)) :{{ragihandin|Zindewerzani}} Gelek spas, [https://commons.wikimedia.org/w/index.php?title=File:Calcium_regulation_mechanism_ku.png&diff=282014176&oldid=281983470 vitra] rind e.<br/>Jî bîr meke jî îmze di nav gotaran da ne tê avitin. Şevbaş--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 02:05, 23 rêbendan 2018 (UTC) ::{{ragihandin|Zindewerzani}} Dîroka gotarê binêre, navê tê hatiye nivîsandin: [//ku.wikipedia.org/w/index.php?title=R%C3%AAkxistina_Kalsiyum%C3%AA&action=history].--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 02:12, 23 rêbendan 2018 (UTC) Merhaba min dîagramek [[:Wêne:Karbohîdradên zîndeweran ku.png]] bar kiri bu, lê hatiye jêbirin. Gelo ma bi vî xebata min ve çi pirsgirêk heye? Ev diagramê min çi kir.Tu mafê lisans li ser tune ye. Loma min cardin li ser malperê bar kir. :{{ragihandin|Zindewerzani}} Merhaba, nizanim feqet [https://commons.wikimedia.org/w/index.php?title=File:Karboh%C3%AEdrad%C3%AAn_z%C3%AEndeweran_ku.png&diff=282129091&oldid=282075591 lîsansê bîr meke]... '''[[WP:Îmze|Îmze]]''' ([//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/a/a3/WikiEditor-Toolbar-signature-ku.png]) xwe jî bîr meke ("peyamê îmzeya xwe bi 4 tîldeyan (<nowiki>~~~~</nowiki>) lê zêde bike. An jî dema nivisê li jor îşareta pênûsê ([[Wêne:Insert-signature.png|18px]]) bitikîne, îmzeya we bi awayekî otomatîk derdikeve.")--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 12:57, 23 rêbendan 2018 (UTC) == Şablona nû. == silav ghybu tu dikarî [https://ku.wikipedia.org/wiki/Şablon:Şehzadeyên_Kayzerîya_Osmanî vê] şablonê çêkî? '''[[Bikarhêner:Mehk63|<span style="color: #6600FF;">'''''Mehk63'''''</span>]]^{[[Gotûbêja bikarhêner:Mehk63|<span style="color: #FF6600;">'''Peyam'''</span>]]}''' 11:47, 2 adar 2018 (UTC) == Kristina First == silav ghybu tu dikarî [[Kristina First|vê]] gotarê sererast bikî? Min şablon kirê xirab bu.'''[[Bikarhêner:Mehk63|<span style="color: #6600FF;">'''''Mehk63'''''</span>]]^{[[Gotûbêja bikarhêner:Mehk63|<span style="color: #FF6600;">'''Peyam'''</span>]]}''' 13:13, 2 adar 2018 (UTC) == Alîkariya teknîkî == silav Ghybu; Birêz Gyhbu al û flamayên partiyên Kurdî em ê çawa bikaribin li vir zêde bikin, bo mînak [[Komeleya Zehmetkêşên Kurdistana Îranê]] ev logoya di vê websaytê de pêwist e(logoya yekemîn: http://www.komala.org/dreja.aspx?=hewal&jmare=4424&Jor=1{{bêîmze|Mohajeer}} :{{silav|Mohajeer|+}}. Wêne û logoyên bêdestûr li vira tên barkirin: [[Taybet:Upload]]. Û wêneyên bi destûr (''wêneyên ku te kişandiye an jî destûr ji te re hatiye dayîn'') jî li ser Commonsê tên barkirin: [https://commons.wikimedia.org/wiki/Special:UploadWizard]. (NB: Logoyan pêşta ser komputerê xwe bar bike paşî jî li ser Wîkîpediyayê...)--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 20:29, 9 adar 2018 (UTC) ::wiha dibêje Çewtiyê destûrê Mafên te bo vê daneyê bar bike tune ye ji bo vê sedemê: Ev tişta tu dixwazî bikî tenê ji bikarhênerên van koman re ne: Rêveber. [[Bikarhêner:Mohajeer|Mohajeer]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Mohajeer|gotûbêj]]) 20:49, 9 adar 2018 (UTC) :{{ragihandin|Mohajeer}} Ok! Kîjan logo tu dixwazî? Ez bar dikim...--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 21:15, 9 adar 2018 (UTC) ::http://www.komala.org/dreja.aspx?=hewal&jmare=4424&Jor=1 , pênç logo li vir hene, ya yekemîn ji min re lazim e. Ya stêrka sor û di bin de nivîs heyî[[Bikarhêner:Mohajeer|Mohajeer]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Mohajeer|gotûbêj]]) 21:24, 9 adar 2018 (UTC) == [[Taissia Shanti]] == silav. Min çavkaniya [[Taissia Shanti|vê]] gotarê xirab kir. tu kanî çêkî?'''[[Bikarhêner:Mehk63|<span style="color: #6600FF;">'''''Mehk63'''''</span>]]^{[[Gotûbêja bikarhêner:Mehk63|<span style="color: #FF6600;">'''Peyam'''</span>]]}''' 01:33, 16 adar 2018 (UTC) :: Silav Ghybu. Vê gotarê sererast bike. Ez wêne dikimê ye wêne nê nîşankirin. [[:Wêne:Taissia Shanti.png]]'''[[Bikarhêner:Mehk63|<span style="color: #6600FF;">'''''Mehk63'''''</span>]]^{[[Gotûbêja bikarhêner:Mehk63|<span style="color: #FF6600;">'''Peyam'''</span>]]}''' 23:01, 18 adar 2018 (UTC) ::Çewtiya çavkanî hîn neçiye.'''[[Bikarhêner:Mehk63|<span style="color: #6600FF;">'''''Mehk63'''''</span>]]^{[[Gotûbêja bikarhêner:Mehk63|<span style="color: #FF6600;">'''Peyam'''</span>]]}''' 23:07, 18 adar 2018 (UTC) :::{{ragihandin|Mehk63}} Wêneya ku te barkiriye jî '''tê jêbirin''' ji ber ku ser Commonsê tenê wêneyên ku te kişandiye an jî bidestûr tên barkirin. Te carek [https://commons.wikimedia.org/wiki/User_talk:Mehk63 hatiye hişyarkirin] paşê jî te asteng dikin...--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 23:10, 18 adar 2018 (UTC) ::::Ew wêneya screenshot e. '''[[Bikarhêner:Mehk63|<span style="color: #6600FF;">'''''Mehk63'''''</span>]]^{[[Gotûbêja bikarhêner:Mehk63|<span style="color: #FF6600;">'''Peyam'''</span>]]}''' 23:25, 18 adar 2018 (UTC) :::::{{ragihandin|Mehk63}} ''Copyright'' e, min li jor jî te re got: tenê wêneyên ku te xwe kişandiye an jî bidestûr tên bar kirin...--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 23:30, 18 adar 2018 (UTC) ::::::Wa wêneya min kişand.'''[[Bikarhêner:Mehk63|<span style="color: #6600FF;">'''''Mehk63'''''</span>]]^{[[Gotûbêja bikarhêner:Mehk63|<span style="color: #FF6600;">'''Peyam'''</span>]]}''' 23:35, 18 adar 2018 (UTC) :::::::Te li jor got ku ''screenshot'' e û ser wêneyê ''TaissiaShanti.xxx'' hatiye nivîsandin...--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 23:39, 18 adar 2018 (UTC) == ? == Merheba Ghybu, min ji te re e-peyamek şand! Ji kerema xwe bersivekê bide min, heke wextê te hebe.—<small>[[Bikarhêner:Gomada|<span style="background:Yellow">'''''<span style="font-family:Verdana;color:red">Gom<span style="color:#006400">ada</span></span></span>''''']]^{[[Gotûbêja bikarhêner:Gomada|peyam]]}</small> 09:30, 21 adar 2018 (UTC) :Min ji te re e-peyamek şand. Bimîne di xweşiyê de!—<small>[[Bikarhêner:Gomada|<span style="background:Yellow">'''''<span style="font-family:Verdana;color:red">Gom<span style="color:#006400">ada</span></span></span>''''']]^{[[Gotûbêja bikarhêner:Gomada|peyam]]}</small> 18:09, 29 avrêl 2018 (UTC) ::{{silav|Gomada}}, Min dîtîbû. Paşê çê dikim. Bi lez e?--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 19:42, 29 avrêl 2018 (UTC) Na, ne bilez e. :) Baş e, hinga te çêkir, tu dikarî min agahdar bikî.—<small>[[Bikarhêner:Gomada|<span style="background:Yellow">'''''<span style="font-family:Verdana;color:red">Gom<span style="color:#006400">ada</span></span></span>''''']]^{[[Gotûbêja bikarhêner:Gomada|peyam]]}</small> 13:35, 30 avrêl 2018 (UTC) :Nizanim min [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Kurdish_languages_map.svg ev nexşe] ji te re şand an na. Dibe ku te jî dîtibe. Qewet be!—<small>[[Bikarhêner:Gomada|<span style="background:Yellow">'''''<span style="font-family:Verdana;color:red">Gom<span style="color:#006400">ada</span></span></span>''''']]^{[[Gotûbêja bikarhêner:Gomada|peyam]]}</small> 13:34, 3 gulan 2018 (UTC) ::{{silav|Gomada}}, [https://ku.wikipedia.org/wiki/W%C3%AAne:Ghybu_test.svg vitira] rind xuya dike (''paşê wêne tê jêbirin'')? Min sîndoran hin ne guherand ji ber ku min e-name xwe winda kir... Tu dikarî peyameke din ser sîndoran min bişînî. Spas--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 18:59, 5 gulan 2018 (UTC) :Min e-nameyek şand. Qewet be û spas!—<small>[[Bikarhêner:Gomada|<span style="background:Yellow">'''''<span style="font-family:Verdana;color:red">Gom<span style="color:#006400">ada</span></span></span>''''']]^{[[Gotûbêja bikarhêner:Gomada|peyam]]}</small> 19:00, 6 gulan 2018 (UTC) ::Gelek spas. Tu dikarî jê bibî. Bimîne di xweşiyê de!—<small>[[Bikarhêner:Gomada|<span style="background:Yellow">'''''<span style="font-family:Verdana;color:red">Gom<span style="color:#006400">ada</span></span></span>''''']]^{[[Gotûbêja bikarhêner:Gomada|peyam]]}</small> 13:18, 7 gulan 2018 (UTC) :Ghybu, pirsgirêkek heye. Min wêne daxist, lê lema mirov dixwaze mezin bike, kalîteya wêne xirab dibe. Em çawa bikin? Wêneyê nexşeya Ewropayê ne wisa bû. Ev wisa ye, ji ber ku ez li ser Wîkiyê didaxînim?—<small>[[Bikarhêner:Gomada|<span style="background:Yellow">'''''<span style="font-family:Verdana;color:red">Gom<span style="color:#006400">ada</span></span></span>''''']]^{[[Gotûbêja bikarhêner:Gomada|peyam]]}</small> 14:02, 7 gulan 2018 (UTC) :: {{ragihandin|Gomada}} Pirsek: tu wêneyên .svg (vektorîel) bi kîjan programê vedikî? Ez bi [[:en:Inkscape|Inkscapê]] vidikim û diguherinim: [https://inkscape.org/en/release/0.92.3/platforms/ barkirin]. Kalîteya wêneyan (.svg --> .png an .jpg) li gorî terchiyên te çêdike--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 14:55, 7 gulan 2018 (UTC) :Ez ji bo dîtina wêneyan programeke ekstra bikarnaînim. Dema ez wêne di Wordê de li ser rûpeleke A4 divekim, ku ez dixwazim tevahiya rûpelê dagire, kalîteya wêne xirab xuya dike, nivîs baş nayên xwendin. Min careke din daxist bi pikselên bilind. Niha baştir çêbû. Li qisûrê nemeyzêne, min hinekî êrîşî rûpela te kir. {{şermokî}}{{=D}} —<small>[[Bikarhêner:Gomada|<span style="background:Yellow">'''''<span style="font-family:Verdana;color:red">Gom<span style="color:#006400">ada</span></span></span>''''']]^{[[Gotûbêja bikarhêner:Gomada|peyam]]}</small> 16:32, 7 gulan 2018 (UTC) ::{{ragihandin|Gomada}} Pirsgêrek nîne. [https://ku.wikipedia.org/wiki/W%C3%AAne:Ghybu_test.svg Vitira] çito ye?--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 18:31, 7 gulan 2018 (UTC) :Cudakirina rengan fikrekî baş e. Tu dikarî ji kerema xwe Îsraîl û Qamişlo binivîsî?—<small>[[Bikarhêner:Gomada|<span style="background:Yellow">'''''<span style="font-family:Verdana;color:red">Gom<span style="color:#006400">ada</span></span></span>''''']]^{[[Gotûbêja bikarhêner:Gomada|peyam]]}</small> 21:17, 7 gulan 2018 (UTC) ::{{ragihandin|Gomada}} Çêbû--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 21:53, 7 gulan 2018 (UTC) :Merheba ji te re Ghybu, hêvî dikim tu baş bî. Gelo wextê te heye ku tu du nexşeyan ji min re çêbikî? Eynî nexşeyên ku te berê ji min re çêkiribûn, lê vê carê bi soranî lazim in. Heke tu bibêjî erê, ez ê bi riya e-nameyê agahiyan ji te re bişînim. Bimîne di xweşiyê de!—<small>[[Bikarhêner:Gomada|<span style="background:Yellow">'''''<span style="font-family:Verdana;color:red">Gom<span style="color:#006400">ada</span></span></span>''''']]^{[[Gotûbêja bikarhêner:Gomada|peyam]]}</small> 13:38, 17 gulan 2021 (UTC) == Klawyeya kurdî == Silav Ghybu. Tu klawyeyeke kurdî zanî ser Androide?'''[[Bikarhêner:Mehk63|<span style="color: #6600FF;">'''''Mehk63'''''</span>]]^{[[Gotûbêja bikarhêner:Mehk63|<span style="color: #FF6600;">'''Peyam'''</span>]]}''' 21:49, 23 adar 2018 (UTC) : {{ragihandin|Mehk63}} Li [https://kurdish-latin-keyboard.en.uptodown.com/android vira] an [https://play.google.com/store/apps/details?id=com.boloorian.android.kurdishkeyboard vira]/ [http://fr.uptodown.com/android/search/kurdish-latin-keyboard]. Bo Windowsê [https://www.youtube.com/watch?v=3Yt8fIIErdY] /[https://itunes.apple.com/app/kurmanji-keyboard/id943358956?mt=8&ign-mpt=uo%3D4 ios]--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 11:46, 25 adar 2018 (UTC) ==pirsgirêk== {{Ragihandin|Ghybu}} bra ev rûpel çima wisa ye, gootar wek gotûbêj hatiye kodkirin [[Gotûbêj:Nalî]] [[Bikarhêner:Mohajeer|Mohajeer]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Mohajeer|gotûbêj]]) 10:22, 28 adar 2018 (UTC) :{{Ragihandin|Mohajeer}} {{çêbû}}. <small>'''Not''' Dema ku tu li ser rûpela gotûbêja min dinivîsî şabona {{ş|ragihandin}} ne pêwîst e ji ber ku ez dizanim ku peyam hitiye. Ew şablon li derên din tê bikaranîn.</small>--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 11:08, 28 adar 2018 (UTC) ==Tîpên Erebî== Silav, kekê Ez çawa dikarim beşek ji gotarekî ku bi elfabeya erebî der dikeve biguherim?[[Bikarhêner:Kardo Muradi|Kardo Muradi]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kardo Muradi|gotûbêj]]) 12:31, 10 avrêl 2018 (UTC) :{{silav|Kardo Muradi}}. Min daxwaza te rind fehm nekir. Tu dixwazî bi tîpên erebî binivîsî?--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 12:37, 10 avrêl 2018 (UTC) ::Ne, dema ku Em bi latînî Gotarek dinivisin automatîkane, vê gotarê bi erebî çê dibe. lê ji ber ku tîpên ڕ، ڵ، ع، غ، ح di Alfabeya latînî nine, pirsgirêk çê dibe. Ez dixwazim eve bijar bikim.[[Bikarhêner:Kardo Muradi|Kardo Muradi]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kardo Muradi|gotûbêj]]) 12:48, 10 avrêl 2018 (UTC) :::{{ragihandin|Kardo Muradi}} Temam, min fehm kir {{=)}}. Daxwaza te li ser '''Phabricator'''ê tê çêkirin, li '''[https://phabricator.wikimedia.org/ vira]''' ([https://phabricator.wikimedia.org/maniphest/task/edit/form/1/ ''Report a software bug or feature request'']). Xwe qeyd bike paşê jî pirsgirêkê binivîse ew jî sererast dikin.--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 13:05, 10 avrêl 2018 (UTC) ::::{{ragihandin|Kardo Muradi}} Dîsa silav, kod li '''[https://phabricator.wikimedia.org/source/mediawiki/browse/master/languages/classes/LanguageKu.php;693e9b2728d910c3c32affd2013f755fe22e03e3$25 vira]''' ye.--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 03:04, 13 avrêl 2018 (UTC) == Gotara Yekta Uzunoğlu == Merheba, Ghybu. Tu çawan î? Ez ji bo gotara Yekta Uzunoğlu parastinê dixwazim. Ji ber ku sererastkirinên min têne betalkirin. --[[Bikarhêner:Bikarhêner|Bikarhêner]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Bikarhêner|gotûbêj]]) 20:23, 15 avrêl 2018 (UTC) == Temporary adminship on kuwiki* sister projects == Hi Ghybu. While deleting pages, I noticed you are very active on the kuwiki* sister projects. Have you ever thought of requesting temporary adminship on them (particularly kuwiktionary, kuwikiquote and maybe also kuwikibooks)? If so, please leave a note on the local village pump page or RfA page and after two weeks request the rights on [[:m:SRP]]. Looking forward to your answer. [[Bikarhêner:Trijnstel|Trijnstel]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Trijnstel|gotûbêj]]) 18:07, 17 gulan 2018 (UTC) == Golden Raspberry Award ( Xelat) == Bi Almanî : Goldene Himbeere , bi îngîlîzî Golden Raspberry Award û bi Tirkî Altın Ahududu Ödülleri dibêjin. Gelo navê xelat bi Kurdi çi ye ? Eger nav hebe ez dikarim gotar binivîsim. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 18:51, 28 pûşper 2018 (UTC) :{{silav|Avestaboy}} Kurdikirin ne pêwîst e je ber ku xeleteke îngilîzî ye: bi min ''[[Razzie Awards]]'' an jî "Xelata Razzie" çêtir e.--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 19:01, 28 pûşper 2018 (UTC) ::Gelo meriv nikare Xelata Tûşemiya Zêrîn binivîse ?{{bêîmze|Avestaboy}} :::{{ragihandin|Avestaboy}} Bi min bo sernavê gotarê, na. Ji ber ku kurd ew nava nas nakin (di nav wêjeya de tune ye). Feqet di nav gotarê de tê nivîsandin mînak: "'''Golden Raspberry Award''' (bi kurdî: "Xelata Tûşemiya Zêrîn"), xelateke ...". Binêre bi frensî an katalanî jî bi îngilîzî hatiye nivîsandin: [https://fr.wikipedia.org/wiki/Razzie_Awards] / [https://ca.wikipedia.org/wiki/Premi_Golden_Raspberry]--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 19:37, 28 pûşper 2018 (UTC) == Wêneya postere fîlma Perav( fîlm) == Silav hevalno ! Min cara yekem dixwast wêne tomar bikim û wisa min du car ceriband ji bo postera fîlma perav ji Wîkîpedîyaya bi îngîlîzî ( The beach ) tomar kir. Ema Wîkîpediya her du cara wêne derxist. Gelo min li ku çewtî kir ? [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 22:04, 29 pûşper 2018 (UTC) :{{ragihandin|Avestaboy}} Tenê wêneyên ku te kişandiye û wêneyên ku te li xwedî destûr xwestiye tên barkirin ser Commonsê.--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 22:09, 29 pûşper 2018 (UTC) == Gotara Kazuki Takahashi == Silav Ghybu ! Eger meriv di gotara Kazuki Takahashi de zimanê pêşniyar dibîne ew gotar tek bi Îngîlîzî û Holendî he. Eger meriv gotara bi Almanî de zimanên pêşniyar bigere meriv gelek zimanên din jî dibîne. Gelo hûn dikarin wê çewtî sererast bikin ? [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 10:26, 3 tîrmeh 2018 (UTC) :{{Merheba|Avestaboy}}, min pirsgirêk ne dît... Li tenê bo gotara [[Kazuki Takahashi]] witira ye an jî bo hemû gotarên din jî?--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 11:07, 3 tîrmeh 2018 (UTC) ::Problem tek bi gotara [[Kazuki Takahashi]] he.Ew gotar bi gelek ziman he {{bêîmze|Avestaboy}} :::{{ragihandin|Avestaboy}} {{çêbû}}--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 17:51, 3 tîrmeh 2018 (UTC) == Çînistan ( çavkanî ) == Peyva Çînistan di Wîkîferheng û appa WQFerheng jî he . Eger ku ji rind ji bîra min tê ferhenga Amîrxan de jî peyva Çînistan he.Silav dikim  [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 12:58, 4 tîrmeh 2018 (UTC) :Spas {{ragihandin|Avestaboy}} Jixwe "Çînistan" di nav gotarê de hatiye nivîsandin--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 00:24, 5 tîrmeh 2018 (UTC) == Peyva hefteyê == Merheba, Ghybu. Mirov dikare ji peyvên ne bi kurdî peyva hefteyê bibijêre? An jî ji lêkeran?{{bêîmze|Bikarhêner}} :{{ragihandin|Bikarhêner}} Peyvên ne bi kurdî: na. Lêker (hûmû beyvên bi kurdî): erê--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 19:20, 24 tîrmeh 2018 (UTC) == Infoboxa Once upon a time ( rêzefîlm) == Silav Gybu! Tu dikarî alîkariya min bikî ji bo infoboxa Once upon a time ? Die infoboxê bi wîkîpediyaya îngilîzî producer û Executive producer(s) dinivîse . Bi Kurdî hilberîner û bireveberên hilberîneriyê he ne. Ez îcar di infobox de çî binivîsim ? Spas  [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 07:33, 18 rezber 2018 (UTC) :{{silav|Avestaboy}}, mixabin min pirsgirêka te fehm nekir...--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 00:18, 19 rezber 2018 (UTC) :: Ez Wikiya inglîzî ji bo gotara Once upon a time bikar dînim. Lê mixabin ez li ku navên nizanim producer und executive producer binivîsim.{{bêîmze|Avestaboy}} :::{{ragihandin|Avestaboy}} Li jor te jî gotiye, li hemberî <code>Rêveberên hilberîneriyê = </code> (''Executive producer(s)'') û <code>Hilberîner = </code> (''Producer(s)''). [https://ku.wikipedia.org/w/index.php?title=Once_Upon_a_Time_(r%C3%AAzef%C3%AElm)&diff=707339&oldid=707323&diffmode=source Vitira].--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 13:13, 19 rezber 2018 (UTC) == Infoxa Bram Stoker û Suzanne Collins == Silav Ghybu! Lê mixabin min di gotara Bram Stoker û Suzanne Collins çewtî kir. Gelo tu dikarî wê serrast biki ? Spas dikim [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 11:22, 26 rezber 2018 (UTC) == Şablon:Infobox navçe == Silav Ghybu. li Vê şablonê şuna qeymeqam hêye lakîn şuna "şaredar" tinne. Du kanî têkî?'''[[Bikarhêner:Mehk63|<span style="color: #6600FF;">'''''Mehk63'''''</span>]]^{[[Gotûbêja bikarhêner:Mehk63|<span style="color: #FF6600;">'''Peyam'''</span>]]}''' 09:02, 28 :{{silav|Mehk63}}, "Şaredar" jî heye.--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 16:12, 28 rezber 2018 (UTC) == Linka şablona infoboxa rêzefîlm == Silav Ghybu ! Te cara din min re ji bo infoboxa kesan linkek şand. Gelo tu dikarî min re linkek ji bo infoboxeke rêzefîlm bişînî ? Spas dikim [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 07:42, 15 kewçêr 2018 (UTC) :{{silav|Avestaboy}} Bnr. {{ş|Infobox Rêzefîlm}}--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 17:35, 15 kewçêr 2018 (UTC) Temame min şablon bi xwe dît. Avestaboy == Postera fîlma Keçên belafiroş == Silav Ghybu ! Min Wikimedia Commons Logoya fîlma Keçên Belafiroş ( Bad Girls ) logoya fîlmê gerand ema ew jî tune. Di Wikipediya ya Ingilîzî ema wêne he. Çima bi ingilîzi wêneya posterê he ema ne bi zimanên din tune ? Gelo qanûn her welate bi ferqin an jî destûra wan he ? Firsenda min he ji bo wêne tomar bikim ? Spas dikim [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 18:52, 22 kewçêr 2018 (UTC) == Maps == Hi, nice to see the module maps on your wiki. I have seen your atempt for introducing marker symbol and color defaults, [[Special:Diff/703059]]. Do you still need them? I can add these default options in the master version. --[[Bikarhêner:Vriullop|Vriullop]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Vriullop|gotûbêj]]) 16:27, 28 kewçêr 2018 (UTC) : Hello {{ragihandin|Vriullop}} Indeed I tried to change the main options but I did not have the desired effect. And, yes it would be nice to have these default options {{=)}} Thanks--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 23:39, 30 kewçêr 2018 (UTC) :: A simpler solution, I have added the default icon in [[Şablon:Mapframe]]. You can skip this default using numbered parameters, as I have done in [[Weysel Qerenî]], marker-symbol1 takes precedence over marker-symbol. Another nice solution is [[:eu:Template:Mapa marraztu/ikonoa]], but the version of module wikidata is not compatible. Ping me if you have any question about this module. --[[Bikarhêner:Vriullop|Vriullop]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Vriullop|gotûbêj]]) 09:00, 31 kewçêr 2018 (UTC) == OpenStreetMap: Guherîna navên erebî li parêzgeha Dihokê == {{ragihandin|Ghybu}} Tu çawan î? Baş î? Di warê nexşeyên Wikimedia OpenStreetMap de ({{Mapframe|36.860, 43.0000|zoom=11|marker-symbol1=star|marker-color1=#208020|image1=|title1=Dihok|type=maplink}}), tu dizanî li kû derê û çawan ez dikarim navên erebî yên parêzgeha Dihokê biguherînim bo latînî? Silav --[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 18:53, 5 sermawez 2018 (UTC) :{{Silav|MikaelF}} Li ser malpera [https://www.openstreetmap.org/#map=12/36.8438/42.9909 OpenStreetMapê] tê guherandin.<br/>Pêşta [https://www.openstreetmap.org/user/new <u>Hesabekî nû çêke</u>]. Paşê jî bo alîkariyê li jêr binêre: <gallery> Wêne:Osm alîkarî 1.png|1) Kurdîkirina OSMê (1/2) Wêne:Osm alîkarî 2.png|2) Kurdîkirina OSMê: here bin rûpelê (2/2)<br> Û '''Qeyd bike'''. Wêne:Osm alîkarî 3.png|3) Kurdîkirina Nexşeyê (mînak: [https://www.openstreetmap.org/#map=16/36.9154/43.0470]) (1/2) Wêne:Osm alîkarî 4.png|4) Kurdîkirina Nexşeyê (2/2) Wêne:Osm alîkarî 5.png|5) Kurdîkirina Nexşeyê (bo metodek din: here bin rûpelê û ser "All tags" bitikîne)<br><code>name:ku</code> → nav bi kurdî<br><code>alt_name:ku</code> → navên kurdî yên din<br><code>source:name:ku</code> → çavkanî bo navên kurdî<br><code>source:alt_name:ku</code> → ... çavkanî bo navên kurdî yên din </gallery> :Bo agahiyên din bnr. [https://ku.wikipedia.org/w/index.php?title=W%C3%AEk%C3%AEpediya:D%C3%AEwan_(p%C3%AA%C5%9Fniyar)&oldid=706927#OpenStreetMap Wîkîpediya:Dîwan (pêşniyar)#OpenStreetMap] û [https://wiki.openstreetmap.org/wiki/Multilingual_names]--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 21:48, 5 sermawez 2018 (UTC) ::Aha, baş e, ez nuka fehm dikim, gelek spas ji bo alîkariya te, tu her hebî. --[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 22:48, 5 sermawez 2018 (UTC) :::{{ragihandin|MikaelF}} <code>name:ckb</code> jî ji bo navên soranî ne (tîpên erebî).--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 01:57, 6 sermawez 2018 (UTC) :::Ping {{ragihandin|Gomada|Bikarhêner}}--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 09:32, 6 sermawez 2018 (UTC) [[Wêne:Osm alîkarî 8.png|thumb|250px|Lîsteya gundan]] ::::Çend agahiyên din: [https://upload.wikimedia.org/wikipedia/ku/5/5b/Osm_al%C3%AEkar%C3%AE_6.png] (peykên din) û [https://upload.wikimedia.org/wikipedia/ku/a/a2/Osm_al%C3%AEkar%C3%AE_7.png] (''offset'')--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 17:25, 8 sermawez 2018 (UTC) :::::{{ragihandin|MikaelF|Bikarhêner|Gomada}} Min '''[http://overpass-turbo.eu/s/Dwg li vira]''' kodekî ('''[//upload.wikimedia.org/wikipedia/ku/3/30/Osm_al%C3%AEkar%C3%AE_8.png bikaranîn]''') bo lîsteya bajar û gundan çêkir. Bnr jî: [http://overpass-turbo.eu/s/Dwh Tirkiye], [http://overpass-turbo.eu/s/Dwm Iran], [http://overpass-turbo.eu/s/Dwo Iraq] ([http://overpass-turbo.eu/s/Dwi Dihok]), [http://overpass-turbo.eu/s/Dwq Sûrî]--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 02:21, 9 sermawez 2018 (UTC) ::::::Birêz Ghybu, destxweş bî, spas ji bo keda te, em ê hêdî hêdî hînî Openstreetmap bin... karekî balkêş û xweşik e... --[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 20:34, 9 sermawez 2018 (UTC) == Koçer Bîrkar == Ez dixwazim di gotarê de wêne tomar bikim .Lê mixabin di infoboxê de cîhe wêne tune . Gelo kes dikare alikariya min bike ?https://commons.m.wikimedia.org/wiki/File:Caucher_Birkar_new_medal_Fields.jpg  Silav dikim [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 10:21, 6 berfanbar 2018 (UTC) == Gotar: Piyana pîroz == Silav Ghybu ! Silav ! Min di Commons de wêne ji bo wê gotarê dît . Gelo hûn dikarin ji kerema xwe re wê di gotarê de tomar (binê tekstê) bikin ? Spas dikim Avestaboy (gotûbêj) 16:38, 16 berfanbar 2018 (UTC) https://commons.m.wikimedia.org/wiki/File:Dante_Gabriel_Rossetti_-_The_Damsel_of_the_Sanct_Grael_(1874).jpg#mw-jump-to-license [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 22:31, 17 berfanbar 2018 (UTC) == Feqên çûkan == Ew gotar bi zimanên din jî he . Gelo hûn dikarin ji kerema xwe re ew lîsteyaya ziman bihevra tomar bikin ? https://en.m.wikipedia.org/wiki/Bird_trapping [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 17:16, 29 rêbendan 2019 (UTC) :{{ragihandin|Avestaboy}} Silav, hatiye tomar kirin...--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 17:47, 29 rêbendan 2019 (UTC) ::[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] Na di lîstê de Kurdî tune .{{bêîmze|Avestaboy}} :::{{ragihandin|Avestaboy}} Niha heye {{=)}}--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 21:45, 29 rêbendan 2019 (UTC) == Samuel Reyher == Es gotar bi Almanî jî he. Gelo hûn dikarin ji kerema xwe re herdu tevhev bikin ?https://de.m.wikipedia.org/wiki/Samuel_Reyher [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 14:29, 15 adar 2019 (UTC) == Cejna te ya Newrozê pîroz be! == {{ragihandin|Ghybu}} Ev dem û hemû demên te xweş bin, birêz Ghybu, tu çawan î? Cejna te ya Newrozê pîroz be! Tu her hebî. --[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 08:35, 20 adar 2019 (UTC) == Şêrko == Silav hevalê Ghybu ! Cejna Newroza te pîroz be ! Gelo tu dikarî sernavê gotara Şîrkuh li ser Şêrko biguherînî ? Şîrkûh farisî ye û bi Kurdî Şêrko tê gotin. Jixwe Şêrko bi esle xwe Kurd bû lewma problem tune ku em Şîrkuh re Şêrko bêjin. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 14:37, 20 adar 2019 (UTC) == Bota îy --> iy == {{ragihandin|Ghybu}} Dîsa rojbaş, di rûpela dîrokê ya gotara [[Gerdûnnasî]] (https://ku.wikipedia.org/w/index.php?title=Gerdûnnasî&diff=397458&oldid=49386) de min ev bot dît (Bot: Otomatîk nivîs guherandin: (-îy(a|an|ê|ên) +iy\1 )). Ev bot hêjta li kar e û mirov çawa û kengî dikare çalak bike, tu dizanî? Bimîne di xweşiyê de. --[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 15:22, 21 adar 2019 (UTC) :{{silav|MikaelF}}. Ew bot yê min e û çalak e ({{b|WîkîBot}}. Binêre gotûbêja [https://ku.wikipedia.org/wiki/Got%C3%BBb%C3%AAja_bikarh%C3%AAner:Ghybu/Ar%C5%9F%C3%AEv_2#Kar%C3%AAn_bot]--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 15:52, 21 adar 2019 (UTC) ::Baş e, destxweş bî. --[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 17:29, 21 adar 2019 (UTC) == Xelatên wergirtî û navzedî ( Jim Parsons ) == Silav hevalê Ghybu ! Min gotar li ser Jim Parson nivîsand. Do min şablona fîlmnîgarî( fîlmografî) ji Wikiya Îngilîzî kopî kir û bi Kurdî wergerand . Min dixwast eynî di bin Xelatên wergirtî û navzedî bikira . Lê mixabin min çewtî dikim. Gelo tu dikarî ji kerema xwe re alîkariya min bikî û şablon tomar bikî ? [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 19:56, 24 adar 2019 (UTC) :{{ragihandin|Avestaboy}} {{çêbû}}. Nivîsa "Won" û "Nominated" li vira tê kurdî kirin: {{ş|Won}} û {{ş|Nom}}--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 22:37, 24 adar 2019 (UTC) == Gotaran li ser Hu Xin û Lauren Hewett == Min du gotar nivîsand. Yek jî li ser Hu Xin. Gelo tu dikarî her dû gotar li ser Wîkîpediya tomar bikî ? Silav û bi rêz [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 21:51, 28 adar 2019 (UTC) :{{silav|Avestaboy}}! Girêdanên zimanan bi vî awayî tê çêkirin: # Here ser Wikidata: '''[https://www.wikidata.org/wiki/Wikidata:Main_Page]''' # Paşê jî here li ser rûpela "Lauren Hewett": '''[[:d:Q274902]]''' # Li ser wê rûpelê, li binî, here ser beşa Wîkîpediya: '''[https://www.wikidata.org/wiki/Q274902#sitelinks-wikipedia]''' # Biguherîne/Li ser mobîlê: ''Site ID'': '''kuwiki''' û ''Sitelink:'' '''Lauren Hewett''' # Tomar bike: li ser "Set the sitelink" bitikîne. :--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 22:22, 28 adar 2019 (UTC) == Refîq Sabir == Min niha rûpêla Refîq Sabir li ser Wîkîpediya kir. Gotar tek bi 3 ziman he ye . Lê mixabin ku meriv di gotara bî Îngilîzî( Rafiq Sabir) di lîsteyaya zimanan de binêre meriv gotara bi Kurdî na dibîne .Gelo ew xwe wisa ye yan min çewtî kir ? Her wiha min dixwast wateya Badges li ser Wikidata bizan biya. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 23:17, 28 adar 2019 (UTC) :{{ragihandin|Avestaboy}} Te pirr rind kiriye. Di çend deqîqe an jî saetê de xuya dike {{=)}}--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 00:52, 29 adar 2019 (UTC)--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 00:52, 29 adar 2019 (UTC) == Gotara Pasadena (rêzefîlmê televîzyonê) == Silav heval ! Gelo tu dikarî di gotara Pasadena (rêzefîlmê televîzyonê) peyva televîzyon derxî û li ser sernava Pasadena ( rêzefîlm) tomar bikî ? [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 09:34, 30 adar 2019 (UTC) == Alîkariya botê == {{ragihandin|Ghybu}} Ev dema te xweş be, tu çawan î? Gelo bota te dikare alîkariya min bike? Ez dixwazim kategoriya bi navê "Li gorî kar û pîşeyê kes" biguherînim bo "Kesên li gorî kar û pîşeyê", li gelek gotaran ev kategorî heye û botek ji min zûtir vî karî dike... Destxweş bî. --[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 06:57, 3 gulan 2019 (UTC) {{Silav|MikaelF}}. Me li '''[[MediaWiki:Gadget-Cat-a-lot.js|vira]]''' amûrek bo kategoriyan çêkiribû. '''Bikaranîn''': * Pêşta here vira: [[Taybet:Preferences#mw-prefsection-gadgets]] (''Hevyazên min → Amûr'') * "'''Cat-a-lot, ji bo serrastkirina navên kategoriyan.'''" hilbijêre. * Here di nav kategoriya [[:Kategorî:Li gorî kar û pîşeyê kes]] * Nika di bin kategoriyê de li aliyê çep, nivîsa "'''Cat-a-lot'''" heye → li ser wî bitikîne * "'''Enter category name'''" → Navê kategoriyê binivîse ("Kesên li gorî kar û pîşeyê") → tomar bike * "'''Select all / none'''" → Ser '''all''' bitikîne * "'''Move Copy → Kesên li gorî kar û pîşeyê'''" → Ser '''Move''' bitikîne --[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 13:40, 3 gulan 2019 (UTC) :{{Silav|Ghybu}}. Mixabin eva ha dernakeve: * Nika di bin kategoriyê de li aliyê çep, nivîsa "'''Cat-a-lot'''" heye → li ser wî bitikîne. :Cat-a-lot tune ye. --[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 16:58, 3 gulan 2019 (UTC) ::{{Silav|Ghybu}}, baş e, nuka derdikeve... destxweş bî, mamoste :) --[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 17:39, 3 gulan 2019 (UTC)) :::Spas ji bo alîkariya te! --[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 17:39, 3 gulan 2019 (UTC) == Qeymax == Silav Ghybu ! Gotarek li ser sernavê Qeymax he ye . Lê mixabin peyva qeymax Tirki ye. Di gotarên bi zimanên din de peyva Kaymak tê bikaranîn ji ber ku ew gelan Kaymak berî ne naskirin. Ema ew xwarin di pêjgeha kurd cîhekî girîng digirê û bi kurdî peyvên : Toşîr, toxavk, tihûk , sermast  hene . Lewma ez difikirim ku rinde eger em ji bo sernav yek ji wan navên Kurdî bikarbihînin. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 13:55, 8 gulan 2019 (UTC) Serhedê dibêjin to [[Bikarhêner:Sîpan sefa|Sîpan sefa]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Sîpan sefa|gotûbêj]]) 22:32, 7 gulan 2021 (UTC) == E-name == Rojbaş Ghybu, min e-nameyek ji te re şand. Bimîne di xweşiyê de!—<small>[[Bikarhêner:Gomada|<span style="background:Yellow">'''''<span style="font-family:Verdana;color:red">Gom<span style="color:#006400">ada</span></span></span>''''']]^{[[Gotûbêja bikarhêner:Gomada|peyam]]}</small> 09:24, 29 gulan 2019 (UTC) ==Gotara Pagend == Silav hevalê Ghby! Aniha hevalê Mikael F sernavê gotar li ser Yaqût guherand . Bi helwesta min ema pagend daha rinde . Çinkî peyva Yaqût ji zimanê Erebî tê. Her wiha gelekî tirknîjad li Yaqûtistan/Rûsya jî bi navê Yaqût he ye . https://en.m.wikipedia.org/wiki/Yakuts Peyva pagend di ferhenga Îzolî , O-ferheng ( Appa telefona destan ) û gelek ferhengên din de jî he ye . Lewma ez difikirim ku sernavê gotar dîsa bibe pagend. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 18:07, 21 pûşper 2019 (UTC) :{{ragihandin|Avestaboy|Ghybu}} Na, ez ne bi Avestaboy re me; çima "pagend" ji yaqût "kurdîtir" û çima "rindtir" e? Pagend, peyveke mê ye yan peyveke nêr? Eslê peyva "pagend" çi ye? Yaqût û xelkê saxa tiştekî din e. --[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 22:29, 21 pûşper 2019 (UTC) == Infobox == Silav :{{Ragihandin|Ghybu}} gelo tu dikarî ji bo Infoboxê alîkariya min bikî ? Min mesela dixwast ji bo gotara Hêro Mistefa wêneya Wikimedia Commons de tomar bikim lê mixabin wêne ne tê dîtin. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 21:54, 23 pûşper 2019 (UTC) == şaşî == Silav Ghybu <br> min bi şaşîti wê rûpelê jêbirin kir <br>--[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 22:43, 14 tîrmeh 2019 (UTC) Silav û rez -- <div style="background-color: #FFD30B; color: #ffffff; padding: 8px; text-decoration: none; text-align: center; width: 20%; font-family: Tahoma; font-size: 13px; border: 1px #000000 dotted; -webkit-border-radius: 10px; -moz-border-radius: 10px; border-radius: 10px; text-shadow: 0px 0px 3px #ffcc00;"> [[Bikarhêner:هيفيدار|هيفيدار]] - ^{Têkilî (🔔)}</div> 15:48, 8 tîrmeh 2019 (UTC) :{{merheba|هيفيدار}}! Min fêm kiribû {{=)}}, pirsgirêk tine ye.--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 23:57, 8 tîrmeh 2019 (UTC) ::min bi şaşîti wê rûpelê jêbirin kir = min bi şaşî ve ew rûpela jêbir. [[Bikarhêner:Dilovan Gervan|Dilovan Gervan]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Dilovan Gervan|gotûbêj]]) 18:01, 9 îlon 2020 (UTC) :::Min bi şaşî ve ew rûpela jêbir = Min bi şaşî ew rûpel jêbir. Silav --[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 05:38, 10 îlon 2020 (UTC) ::::{{r|Dilovan Gervan|MikaelF}} Min tiştekî fêm nekir. We kîjan rûpelê bi şaşî jê bir?{{=)}}--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 12:31, 10 îlon 2020 (UTC) :::::{{r|Ghybu|Dilovan Gervan}} Li me bibore, Ghybu, ewa ha gotinên tewş in. Bi silavên germ ji bo te. --[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 14:48, 10 îlon 2020 (UTC) == Zêr ji bo te, birêz Ghybu == {{Zêr|Ghybu|karê te yê bêhempa li Wîkîpediya kurdî,<br>tu her hebî|--[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 22:43, 14 tîrmeh 2019 (UTC)}} :{{Ragihandin|MikaelF}} Gelek spas {{=)}}--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 01:11, 15 tîrmeh 2019 (UTC) == Şablona Siyasetmedar == Silav hevalê Ghybu ! Min aniha ji bo gotarên [[Robert Kotcharian]] û [[Frederik Willem de Klerk]] şablona siyasetmedar tomar kin. Lê mixabin wêne û şanenav nê tên dîtin. Her wiha tu dikarî sernavê gotar Robert Kotcharian wekî Robert Koçaryan biguherînî ? Silav û rêz [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 22:15, 16 tîrmeh 2019 (UTC) :{{silav|Avestaboy}} {{=)}} Cêbû!--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 22:26, 16 tîrmeh 2019 (UTC) ::{{silav|Ghybu}} Zor spas. Lê mixabin de şanenavê ( îmze ) Robert Koçaryan bîra kir . Robert Kocharyan signature.png ::Normalî ez şablon bi xwe dikim. Tenê şablona siyasetmedar mira problem dike {{bêîmze|Avestaboy}} :::{{ragihandin|Avestaboy}} Ew jî çêbû!--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 10:50, 17 tîrmeh 2019 (UTC) == Daxwaz alîkarî == silav,heval eziz.ez ji te daxwaz alîkarî li bare  [[Şablon:Parêzgehên Îranê]] dikim.tu agar dikari vê bibin  va muşkila nişan dayina vê drust bike. spas.[[Bikarhêner:Esn.sh.gh|Esn.sh.gh]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Esn.sh.gh|gotûbêj]]) 08:44, 19 tîrmeh 2019 (UTC) == Sandro Blümel == Silav hevalê Ghybu ! Min gotar derbarê Sandro Blümel de nivîsand û li ser Wikidata tomar kir. Lê mixabin ku meriv gotara almanî di lîsteyê de dinêr e meriv gotara bi Kurdî na bîne . Gelo tu dikarî wê sererast bikî ? Silav û rêz [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 13:52, 19 tîrmeh 2019 (UTC) ::{{silav|Avestaboy}}! Te çêkirye û tê dîtin...--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 13:55, 19 tîrmeh 2019 (UTC) == Salname == {{ragihandin|Ghybu}} dembaş, tu çawan î? Bibêje, mamosta, salnameya ha (https://ku.wikipedia.org/wiki/Şablon:Salname) çawan dihê guherandin? :) Spas... --[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 22:46, 31 tîrmeh 2019 (UTC) :{{silav|MikaelF}}! Mehên sîstemê (tabloya jêr + peyam) li ser [https://translatewiki.net/wiki/Portal:Ku translatewiki] (bnr. [https://translatewiki.net/w/i.php?search=sermawez&title=Special:Search&go=Here&searchToken=4mr2sehvk7umzu6kq180dgqe3 1] [https://translatewiki.net/wiki/MediaWiki:November/ku-latn sermawez] ([https://translatewiki.net/w/i.php?search=sermawez&title=Special:Search&go=Here&searchToken=4mr2sehvk7umzu6kq180dgqe3 1])/ [https://translatewiki.net/wiki/MediaWiki:December/ku-latn berfanbar] / ...) an jî li ser [[:en:Common Locale Data Repository|CLDR]]ê (bnr. [https://st.unicode.org/cldr-apps/v#/ku/Gregorian/] / [https://ku.wikipedia.org/wiki/W%C3%AEk%C3%AEpediya:D%C3%AEwan_(p%C3%AA%C5%9Fniyar)#Common_Locale_Data_Repository_(CLDR)], [https://ku.wiktionary.org/wiki/Got%C3%BBb%C3%AAja_bikarh%C3%AAner:Bikarh%C3%AAner#Common_Locale_Data_Repository_(CLDR)]) tên girtin... :{| class="wikitable" |- | <code><nowiki>{{CURRENTMONTHNAME}}</nowiki></code> | {{CURRENTMONTHNAME}} |- | <code><nowiki>{{CURRENTMONTHNAMEGEN}}</nowiki></code> | {{CURRENTMONTHNAMEGEN}} |- | <code><nowiki>{{CURRENTMONTHABBREV}}</nowiki></code> | {{CURRENTMONTHABBREV}} |- | Imze: <code><nowiki>--~~~~</nowiki></code> | --[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 23:30, 31 tîrmeh 2019 (UTC) |- | <code><nowiki>{{#language:ko|ku}}<br/>{{#language:sv|ku}}</nowiki></code> | {{#language:ko|ku}}<br/>{{#language:sv|ku}} |} :--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 23:30, 31 tîrmeh 2019 (UTC) ::{{silav|Ghybu}}can, destxweş bî. Min guherînên xwe li translatewiki.net kirine. Bes ez baş tênagehim ez çawa li st.unicode.org xwe tomar bikim, mixabin... Bimîne di dilşadiyê de, mamosta. --[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 10:51, 1 gelawêj 2019 (UTC) :::{{silav|Ghybu}}, tu çawan î, baş î? Ti rindê? Di rûpela Destpêkê de "Îro, 7'ê gelawêja 2019'an e (UTC)" berdewam e, li gel îmzeya min jî "10:51, 7 gelawêj 2019 (UTC)" derdikeve, tebax dernakeve... st.unicode.org [https://st.unicode.org/cldr-apps/v#/ku/Gregorian/] nahêle ez xwe tomar bikim. Tu dizanî ez ne pisporê teknîkî me, ez gundî me (!), ji min re bibî alîkar, camêro, anuha em çi bikin? Silav --[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 12:47, 7 gelawêj 2019 (UTC) :::: {{silav|MikaelF}}! Pirsgêrek [https://translatewiki.net/wiki/MediaWiki:August/ku va] ye.. Koda "ku" jî heye :)--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 16:59, 7 tebax 2019 (UTC) :::::{{silav|Ghybu}} min rûpelên .../ku-latn bê problem guherandine, lê mixabin nahêlin ez rûpelên .../ku biguherînim, dibêjin mafê min ê guherandinê tune ye û ev peyam derdikeve: "Mafên te bo vê rûpelê biguherîne tune ye ji bo vê sedemê: Translations to this language in this group have been disabled. Reason: This code is for compatibility purposes only. Localise in 'ku-latn' Tu dikarî li çavkaniya vê rûpelê binêrî û wê kopî bikî." --[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 17:39, 7 tebax 2019 (UTC) :{{r|MikaelF}} Bnr. [https://translatewiki.net/wiki/User_talk:Siebrand#Code_language_.22ku.22_56543]--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 17:44, 7 tebax 2019 (UTC) ::Gelek spas! Nuha di rûpela destpêkê de wekî "Îro, 7'ê tebaxa 2019'an e" derdikeve; divê "Îro, 7ê tebaxa 2019an e" be, bê apostrof :) --[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 17:51, 7 tebax 2019 (UTC) :::{{r|MikaelF}} Çênebû : ) Min li ser Wîkîpediyaya kurdî guherand: [https://ku.wikipedia.org/wiki/MediaWiki:August]--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 17:53, 7 tebax 2019 (UTC) :::{{r|Ghybu}} Belê, çêbû :) destxweş bî, birêz Ghybu, ez nuka pê gelek kêfxweş im. Bi silavên germ --[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 18:02, 7 tebax 2019 (UTC) ::::{{Silav|Ghybu}}, dembaş, tu çawan î? Di rûpela destpêkê de "Îro, 18ê çiriya pêşîna 2019an e" du car bi vî awayî derdikeve. Divê "Îro, 18ê çiriya pêşîn a 2019an e" be û çiriya paşîn a 2019an, kanûna pêşîn a 2020an, kanûna pêşîn a 2020an jî wisa ne. Ez çi bikim, çare nabînim û nizinim çawa sererast bikim. Tu çi dibêjî? Çare heye yan tune ye? :) Bimîne di xweşiyê de. --[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 10:44, 18 çiriya pêşîn 2019 (UTC) == Pirtûka Xweşiyê == Silav gevalê Ghybu ! Bi helwesta min daha rinde ku meriv sernavê gotar Kitêba Şîfayê li ser Pirtûka Xweşiyê biguherîne . Wîkîpediyaya Îngilîzî jî mesela The Book of Healing dinivîse . [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 14:19, 4 gelawêj 2019 (UTC) == alîkarî == Silav hevalê delal, hevaleke heye, xwe li wikiyê tomar kiriye, lê nikare guhertinan bike. Navê bikarhênerî: Qurreder. Gelo ji te tê vê pirsgirêkê serrast bikî? --[[Bikarhêner:Jiju|Jiju]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Jiju|gotûbêj]]) 13:37, 22 tebax 2019 (UTC) == Infobox Medya == Silav hevalno ! Gelo tu dikarî ji kerema xwe re Infoboxa Medya di gotara "Magic Kaito" de tomar bikî ? Ji ber ku manga û rêzefîlma Magic Kaito he ye.  Silav û rêz [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 09:05, 30 tebax 2019 (UTC) == Alîkarî == Silav bra, tu dikarî li gotûbêja [[Lurî Piçûk]] binêrî ? [[Bikarhêner:Mohajeer|Mohajeer]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Mohajeer|gotûbêj]]) 16:57, 1 îlon 2019 (UTC) == Şablona çendaniyên fizîkî == {{Silav|Ghybu}} min di rûpela [[Kar (fizîk)|karî]] ya inglîzî ( [[en:Work (physics)]] ) de şablonek xweş dît. Ji bo bi kurtasî pênasîna têgehên fîzîkî tê bikaranîn. Bi ya min dê bi kêrî me jî were şablonek wiha, nabêjî çi? Heke jixwe şablonek wek vê hebe bibexşîne, min nedît :) (Lînka şablonê: https://en.wikipedia.org/wiki/Template:Infobox_physical_quantity) —[[Bikarhêner:Pispor|Pispor]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Pispor|gotûbêj]]) 17:08, 26 îlon 2019 (UTC) :{{silav|Pispor}}. Na, şablona {{ş|Infobox Çendaniyên fizîkî}} nehatiyê çêkirin {{=)}}. Çêkirina şablonan karekî hêsan e: 1) Koda wîkiya îngilîzî li nav {{ş|Infobox Çendaniyên fizîkî}} kopî bike 2) kurdîkirin. Herwiha bnr. {{ş|Infobox}}<br>PS: ''Binêre'' [[Wîkîpediya:Pênc hîm]] (Rêzikên hişk ên Wîkîpediyayê nîn in) û [[:en:Wikipedia:Be bold]] (wêrek bin) {{=)}}--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 17:52, 26 îlon 2019 (UTC) :: Baş e naxwe. Va ez ê çêkirina şablonê biceribînim, ta ku li hev hat em ê bibînin bê çi dibe :) —[[Bikarhêner:Pispor|Pispor]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Pispor|gotûbêj]]) 18:42, 26 îlon 2019 (UTC) ::: {{r|Pispor}} Min şablona te li vira ceriband: [https://ku.wikipedia.org/w/index.php?title=W%C3%AEk%C3%AEpediya:Ceriban&type=revision&diff=738800&oldid=732118&diffmode=source]--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 19:54, 26 îlon 2019 (UTC) ::: {{spas}} {{b-|Pispor}}! Belgeya şablonê jî pêwîst e (''li ser "biafirîne" bitikîne'') ji ber ku bikarhênerên din nizanin bi kîjan parametreyan infobox tê bikaranîn. Bo mînak, bnr. {{ş|Infobox Gund}}, {{ş|Infobox Gerstêrk}}, {{ş|koord}}, ... --[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 01:28, 27 îlon 2019 (UTC) :::: {{silav|Ghybu}}, spas xweş. Belê hay ji wê heme. Min xwast pêşî bi awayekî baş şablonê biqedînim. Ez ê lê vegerim, belgekirinê jî lê zêde bikim. Li belgeyên şablonên dinê binêrim û ji wan jî hîn bibim. Spas ji bo mînakan! -[[Bikarhêner:Pispor|Pispor]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Pispor|gotûbêj]]) 01:51, 27 îlon 2019 (UTC) == Problema Têketinê == Silav. Ev hesabê min ê wikipediayê bû: http://tirsik.net/g.php?l=705. Ev du sal bêhtir ez neketibûmê. Berî çend rojan min got ez çend peyvan lê zêde bikim lê min kir nekir min nekarî têkevimê. Niha ji emaila min re jî mail nayê. Ez dikarim çi bikim?{{bêîmze|37.155.167.189}} :{{r|37.155.167.189}} Silav, here vira [[Taybet:PasswordReset]] (''Navê bikarhêner û '''e-nameyê''' xwe binivîse''). Mixabin bê e-peyamê (e-mail) tu nikarî tiştik bikî: hesabeke nû pêwîst e...--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 18:58, 19 kanûna paşîn 2020 (UTC) == Gotara Mezopotamya == Silav, di gotara Mezopotamya de, di “Destpêk û dîrok”ê de, di dawîyê de weha hatiye nivîsandin: Başûr di vir de ji başûr zûtir û pêşketîtir e. Ev tê çi wateyê? Ger şaşîtî tê hebê, hûn dikarin ji kerema xwe, vê sererast bikin? Spas! [[Bikarhêner:NisebinaRengin|NisebinaRengin]] ([[Gotûbêja bikarhêner:NisebinaRengin|gotûbêj]]) 14:17, 26 kanûna paşîn 2020 (UTC) == Şablona Script Serto == {{Silav|Ghybu}} Hevalek gotara Turoyo ji îngilîzî werdigirîne û ji bo alfabeya turoyo wê divê Şablona Script/Serto[[https://en.wikipedia.org/wiki/Template:Script/Serto/doc]] ya îngilîzî hebe. Min dixwest bi xwe çêbikim lê nebû :D Gelo dikarî ew jî kurdî bikî?--[[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane|gotûbêj]]) 14:51, 13 adar 2020 (UTC) ==Pirs == {{Silav|Ghybu}} Kekê li kêmasîyê min nerêne ez te acîz dikim, min duh jî te re pirsekî kir ji bo berendamê revebertiyê li tu hêja bersiv neda yi. Em çi qas li hêvi yê bin.--[[Bikarhêner:Ezdînşêr Bêkendî|Ezdînşêr Bêkendî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ezdînşêr Bêkendî|gotûbêj]]) 10:39, 23 adar 2020 (UTC) :{{silav|Ezdînşêr Bêkendî}}. Nizanim, mehek, du meh, sê meh, ... li gorî beşdariyên te. Niha, li vira kes tê nas nake: tenê şeş roj bû ku tu li vira yî.--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 13:34, 23 adar 2020 (UTC) ::{{Ragihandin|Ghybu}} saxbî kekê pirska min ê din heye; em ê çawa bikarî bin [[:en:Template:WPBannerMeta]]çê kin agahîya te heye ? [[Bikarhêner:Ezdînşêr Bêkendî|Ezdînşêr Bêkendî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ezdînşêr Bêkendî|gotûbêj]]) 13:42, 23 adar 2020 (UTC) :::{{r|Ghybu}} Ez li ser ê dişuxlim lê belê gelek tevlihev e.[[Bikarhêner:Ezdînşêr Bêkendî|Ezdînşêr Bêkendî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ezdînşêr Bêkendî|gotûbêj]]) 13:43, 23 adar 2020 (UTC) ::::{{silav|Ghybu}} jı bo hewlê te nîşan dayî gelek spas kekê {{=)}}--[[Bikarhêner:Ezdînşêr Bêkendî|Ezdînşêr Bêkendî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ezdînşêr Bêkendî|gotûbêj]]) 21:00, 23 adar 2020 (UTC) ==Şablon:Wîkîproje== {{silav|Ghybu}} kekê spas ji bo tu alîkarî yê [[Şablon:WPBannerMeta]] kir. Lê belê wê dem ê pirsgirêkekî me yê din heye. Wî [[Gotûbêj:Zimanê esperanto|Şablonê]] min çêkir li kalîteyê ji nîşan didê lê belê niha wêneyê kalîteyê nîşan nade. Divê şablon [[:en:Template:WPBannerMeta|wekê wusa]] xuya be. Ji kerema xwe bersîvê bide min û ka tu jî binêre em ewqasî hewl dan bila temam be.[[Bikarhêner:Ezdînşêr Bêkendî|Ezdînşêr Bêkendî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ezdînşêr Bêkendî|gotûbêj]]) 10:19, 25 adar 2020 (UTC) : {{silav|Ezdînşêr Bêkendî}}. Çêbû?--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 22:05, 25 adar 2020 (UTC) :: "[https://www.mediawiki.org/wiki/Extension:PageAssessments#Usage PageAssessments]" jî li '''[https://phabricator.wikimedia.org/maniphest/task/edit/form/1/ vira]''' tê xwestin (mînak: [[phab:T185023]] / [[phab:T184967]])--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 22:33, 25 adar 2020 (UTC) ::: {{silav|Ghybu}} yanî em ê çawa çê bikin ji kerema xwe alîkarîya min bike min fehm nekir. Ez ji bo xwe çê nakim ji bo wîkîpediya çê dikim.--[[Bikarhêner:Ezdînşêr Bêkendî|Ezdînşêr Bêkendî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ezdînşêr Bêkendî|gotûbêj]]) 09:00, 26 adar 2020 (UTC) ==Parastin== {{silav|Ghybu}}, keko hindek gotar min çêkirîne ku gelek ked min ji bo wan xerc kiriye. Keko em çawa dikarin van gotaran biparêzin ku kes nekare van gotaran li gorî xwe biguhere? Ez dixwazim hevkariyê bike li gorî hinek çavkaniyan lê min bi awayekê sîstematîk çêkirine kak Gyhbu, ka çi çareserî hene ji bo derdê min ? [[Bikarhêner:Mohajeer|Mohajeer]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Mohajeer|gotûbêj]]) 19:11, 1 nîsan 2020 (UTC) :{{silav|Mohajeer}}. Erê, em ([[WP:Rêveber]]) dikarin gotaran biparêzin...--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 20:00, 2 nîsan 2020 (UTC) ==Materyalên alîkari== :{{silav|Ghybu}} gelo di medyaya civakî de gelek kes gazindeyan dikin ku bikaranîna wîkîpediyayê nizanin, gelo çi materyal, vîdeo, nivîs hene ji bo bikaranîna Wîkîpediyaya kurdî lê divê bi kurdî bin, her wisa ez nikarim îmzeya xwe li vir binivîsim, lê ditikînim lê 4 tilde nayên nivîsîn [[Bikarhêner:Mohajeer|Mohajeer]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Mohajeer|gotûbêj]]) == Piyano == Silav hevalno ! Aniha gotara piyano bi Kurdî bi tenê li ser Wikidata tomar kiriye . Gelo hûn dikarin vê gotarê bi gotarên din li ser Wikidata tevhev tomar bikin? Silav û rêz [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 13:42, 25 nîsan 2020 (UTC) == Hekîmo == {{Merheba|Ghybu}}, ez dirêj nakim. Ez xatirê xwe ji te u Wîkîferhengê dixwazim. -- [[Bikarhêner:Hakîmo|Hakîmo]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Hakîmo|gotûbêj]]) 15:56, 7 gulan 2020 (UTC) == Gotara Balafirgeha Çewlikê == Slav birêz Ghybu, gotara Balafirgeha Çewlikê çima hate jêbirin?? [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 16:50, 11 gulan 2020 (UTC) :{{silav|Penaber49}}! Na li vira ye: [[Balafirgeha Çewlîgê]]. Bi kurdî navê bajarî [[Çewlîg]] e, "Çewlik" bilêvkirina tirkiya Çewlîgê ye...--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 16:53, 11 gulan 2020 (UTC) ::Temm spas [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 16:55, 11 gulan 2020 (UTC) == Waftîz == Ew gotar waftîz li ser Wikidata bi zimanên din ji he ye . Gelo hûn dikarin vê gotarê bi gotarên din li ser Wikidata tevhev tomar bikin?https: https://m.wikidata.org/wiki/Q35856 == Betalkirin == Silav û rêz hevalê Ghybu! Dixwazim bizanibim çima hun ev rupela ez bi navê hevalê rojnamevan û medyakar Hogir Silêvaney an Hogir Alsilevanai betaldiken. Hogir ciwanek jêhatî û delale pire ji xizmet û têkoşanê û pir eger hene ko ew kesek Ensîklopedîk be di heman dem da Hogir pir xizmet ji dozeya pirsgirêk û piroblemên civaka kurdî taybet li başor û ewropa jî kirîne, bi rastî jî ez şaş mame çima te ev rupel betalkir û dibêjî çi pêwistî ya Hogir bi tiştek wiha heye. Hogir kesek Ensîklopedîk taybet jî li başorê Kurdistanê bi sedeha vîdyo û erşîfa wî ya ber fireh heye û em bixwazîn yan jî ne ew êdî bi navûdenge. Te jî anîye xeber ko birêz Hogir karekî xweş dike û egoya wî mezine, ûJ ji xeynî rûpelên xwe yên Facebook, Twitter û Instagramê, bi dehan çavkanîi hene mîna dîdar û hevpeyvîn û pirogramên TV-yê, dîsa ew hunermend û wênesazê şêwekare û karîkatorvane xwedîyê dehan pêşangehên hunerê karîkatorî û şêwekarîye. Derbarey wêneyên berêz Hogir pêwîstya wî bi bi reklam krnê nîne. Ez li wê bawerê me ko berêz Hogir ne kesek egoîstbûne. Berêz Hogir di beşê hûnerêî şêwekarî û karîkatoran û rojnamevanîde sekevtî û hêja ye û erşîfa wî pir li berdeste. Berêz Hogir ne tenê du bernameyan çêkirine belko bi dehan bernameyên wî hene û erşîfa wî li berdeste û ev çende di selmîne ko berêz Hogir kesek ensîklopedîke. Xebata wî di warên cuda cuda de ye nek bi tenê rojnamevane weke min li serî xeberday ew Rojnamevane, Hunermendê Şêwekare, Hunermendê Karîkatorvane, Mamostayê hunere. Endamê Sendîkaya Rojnamevanane, Endamê Sendîkaya Hunermendane, Endamê Sendîkaya Karîkatorvana ye, Sernvîskare kovareka kurdî boye, xiwedî îmtiyaze, Endamê Sendîkay mamostayane li başorê Kurdistanê, Endamê Sendîkay mamostayane li welatê Swêdê. Pirsa min ewe gelek kes hene di Wîkî ya kurdî de ko Bi qasî çi ew weke Ensîklopedîk hatne naskirn û çavkanîyên tune. hêvî xazim em Kurd Wîkî ya Kurdî baş bêxîne holê nek bi mîzac biryaran bi deyn ka erê kî li gor mêşkê me di gonce bi keyn Ensîklopedîk kî jî ne ji bêjîn biborîne. Rêz û hurmet Îhsan Ehmet == Peymana nû == Silav {{Ragihandin|Ghybu}} ! Aniha sernavê gotara Peymana nû wek Peyama Nû hatiye nivîsandin. Ew ema çewt e . Peymana Nû ema rast e. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 15:16, 15 hezîran 2020 (UTC) :{{silav|Avestaboy}} Li ku derê? Gotareke bi sernavî [[Peymana nû]] min nedît--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 16:11, 16 hezîran 2020 (UTC) https://ku.m.wikipedia.org/wiki/Peyama_Nû [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 16:14, 16 hezîran 2020 (UTC) == Gotar çêkirin == Brayê {{Ragihandin|Ghybu}} ji bo gotarên nû em çêdikin,ma rêyeke asantir nîne ? Ez dabeşkirina parêzgehên Îranê çêdikim lê her tişt eynî ye, bi rêya BOtekê an bî rêyeke din mirov dikare van hemuyan bike gotar. Tu dikarî alîkarî bidî ? [[Bikarhêner:Mohajeer|Mohajeer]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Mohajeer|gotûbêj]]) 10:13, 16 hezîran 2020 (UTC) :{{silav|Mohajeer}}. Erê: lîste û mînakeke nivîsê pêwîst e.--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 16:15, 16 hezîran 2020 (UTC) ::Keko min lîste û agahî amade kirîne, em çawa bikin ? Em destpê bikin ? {{Ragihandin|Ghybu}} [[Bikarhêner:Mohajeer|Mohajeer]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Mohajeer|gotûbêj]]) 18:58, 16 hezîran 2020 (UTC) :::{{r|Mohajeer}}Lîsteya xwe tevlî vira ([[Bikarhêner:Mohajeer/test]]) bike. Ez paşê çêdkim--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 19:12, 16 hezîran 2020 (UTC) ==Rêveber== Kak {{Ragihandin|Ghybu}} ev rêveber kî ye li vir ? > [https://ku.wikipedia.org/wiki/Taybet:L%C3%AEsteya_bikarh%C3%AAneran/sysop] [[Bikarhêner:Mohajeer|Mohajeer]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Mohajeer|gotûbêj]]) 11:57, 18 hezîran 2020 (UTC) :{{r|Mohajeer}} Pirsa tê min rind fêm nekir. Ew rûpela lîsteya Rêveberên Wîkîpediyaya kurdî dide: [[WP:R#Lîsteya dawî ya rêveberan]]--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 18:35, 18 hezîran 2020 (UTC) ::Keko di lînka min şandi de abuss filter hebû wek rêveber. Spas [[Bikarhêner:Mohajeer|Mohajeer]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Mohajeer|gotûbêj]]) 18:37, 18 hezîran 2020 (UTC) ::: {{r|Mohajeer}}Ew Bikarhêner nîne :) [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:CentralAuth/Abuse_filter]--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 18:42, 18 hezîran 2020 (UTC) ==Translation request== Hello. Can you translate and upload the articles [[:en:Azerbaijan Democratic Republic]], [[:en:French-Azerbaijani University]] and [[:en:Azerbaijan Technical University]] in Kurdish Wikipedia? They should not be long. Yours sincerely, [[Bikarhêner:Karalainza|Karalainza]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Karalainza|gotûbêj]]) 18:10, 4 tîrmeh 2020 (UTC) == Rêveberî == Birêz {{r|Ghybu}} Ghybucan, gelo tu dikarî alîkariya min bikî, burokratî û rêveberiya min (MikaelF) li Wîkîpediya Kurdî xilas bikî ji kerema xwe re. Ez gelek spasiya te dikim, bila tu hertim serkeftî bî. --[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 16:14, 14 tîrmeh 2020 (UTC) :{{silav|MikaelF}}. Bi rastî ez jî qefilîme, li ser wîkiya kurdî tiştên rind nayên çêkirin tenê hejmara gotaran tê zêdekirin, ew jî bi formata rind nayên amade kirin. Pirsgirêk tenê qedexekirina zimanê kurdî nîne, binêre zimanê [[:eo:esperantoyî]]. Bi min dîsa jî çend mehan biskin...--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 20:23, 17 tîrmeh 2020 (UTC) ::Merheba ji we re! Birêz {{ragihandin|MikaelF}} gelo tiştekî em bikaribin heye ku tu fikrê xwe biguherî? Ez ê kêfxweş bibim ku tu sedemên devjêberdana karê xwe bi me re parve bikî. Ez jî bi gotinê Ghybu re me. Bi rastî jî çend bikarhênerên ku pirsgirêka diyalogê bi wan re heye, yekîtiya Wîkîpediyaya kurdî xira kirine, zimanê ku bi kar tînin, ne zimanê karê Wîkiya me ye. Berê hurmet û yekîtî hebû li vir û me di karê xebatê de piştevaniya hev dikir, niha kêm bûye. Lê dîsa jî hêvî dikim tu ji Wîkiya me dûr nekevî. Bimînin di xweşiyê de!—<small>[[Bikarhêner:Gomada|<span style="background:Yellow">'''''<span style="font-family:Verdana;color:red">Gom<span style="color:#006400">ada</span></span></span>''''']]^{[[Gotûbêja bikarhêner:Gomada|peyam]]}</small> 09:41, 23 tîrmeh 2020 (UTC) :::Birêz {{ragihandin|Gomada}}, camêrê hêja, tu çawan î? Te rewşa me baş fehm kiriye! Nuka ez ê hindek bêhna xwe vedim, lê pişt re em ê hev bibînin, baş e? :) Ez gelek kêfxweş im ku merivên wek te hebin, hay ji xwe hebe. --[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 18:19, 24 tîrmeh 2020 (UTC) ::::Saẍiya canê te, ez baş im. Bêhnvedan heqê te yê xwezayî ye :) Hêvî dikim ku bi riya bêhnvedanê enerjî û xwesteka te ya ji bo Wîkiya me dîsa zêde/xurt bibe. Ji bîr nekin, bê te û Ghybu ''Wîkîya kurdî'' bê xwedî dimîne û qels dibe. Bimînin di xweşiyê de!—<small>[[Bikarhêner:Gomada|<span style="background:Yellow">'''''<span style="font-family:Verdana;color:red">Gom<span style="color:#006400">ada</span></span></span>''''']]^{[[Gotûbêja bikarhêner:Gomada|peyam]]}</small> 17:07, 29 tîrmeh 2020 (UTC) == Bourgogne == Bi helwesta min rinde ku em Bourgogne wekî tirkan Burgonya an jî wekî bilêvkirina kurdî Bûrgoyn binivîsin . Mesela em Lausanne jî wek Lozan dinivîsin. Silav û rêz [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 16:04, 17 tîrmeh 2020 (UTC) == Cat-a-lot == Merheba Ghybu, hêvî dikim tu baş bî. Ez bawer dikim, pirsgirêkeke Cat-a-lotê heye. Her çiqasî min navê kategoriyê ''Aktrîsên amerîkî'' nivîsandibe jî, Wîkiyê li gorî serê xwe biryar daye û gotar tevlî kategoriyeke din kiriye. Tu dikarî ji kerema xwe biceribînî û ji min re bêjî ka gelo tu jî rastî heman pirsgirêkê têyî yan na?—<small>[[Bikarhêner:Gomada|<span style="background:Yellow">'''''<span style="font-family:Verdana;color:red">Gom<span style="color:#006400">ada</span></span></span>''''']]^{[[Gotûbêja bikarhêner:Gomada|peyam]]}</small> 11:46, 25 tebax 2020 (UTC) :{{silav|Gomada}}, min ceriband: niha rind dişuxilî...--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 01:44, 26 tebax 2020 (UTC) ::Herwiha: kurdîkirin: [[MediaWiki:Gadget-Cat-a-lot.js/ku]] / [[:commons:Help:Gadget-Cat-a-lot]]--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 01:49, 26 tebax 2020 (UTC) == Spas == Spas ji bonî go te 78.172.104.149 asteng kir. -- [[Bikarhêner:Guherto|Guherto]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Guherto|gotûbêj]]) 16:19, 27 îlon 2020 (UTC) == Wîkîpediya Meha Asyayê 2020 == Merheba. Ji bo pejirandina projeyê alîkariya admînan lazim e. Dikarî vê hel bikî. Spas. : Ji bo agahiyê bnr. https://meta.wikimedia.org/wiki/User_talk:Bikarhêner#WAM2020_welcomes_your_support! -- [[Bikarhêner:Bikarhêner|Bikarhêner]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Bikarhêner|gotûbêj]]) 22:39, 31 çiriya pêşîn 2020 (UTC) == Gotara di qutiya min de == {{Ragihandin|Gomada}} , {{Ragihandin|Ghybu}} Min çewtî kir . Gelo hûn dikarin gotara bi nimra 1 ji qutiya gotaran tam jêbirin bikin ? https://xtools.wmflabs.org/pages/ku.wikipedia.org/Avestaboy [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 12:14, 1 kanûna pêşîn 2020 (UTC) :{{silav|Avestaboy}}. Hat jê birin!--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 14:59, 1 kanûna pêşîn 2020 (UTC) == AWB general fixes û Auto tag == Silav Ghybu. Dema bi botê sererastkirinan dikim [https://ku.wikipedia.org/w/index.php?title=Bedriye_Tahir_G%C3%B6kmen&diff=815237&oldid=814903 van guhertinan] otomatîk tê kirin. Kêfa min bi taybetî bi sererastkirina çavkaniyan hat. Ez dibêm carinan ez van kontrol bikim û van guherandinan pêk bînim, baş e an na? Herwiha [[:en:Template:Underlinked]] [[:en:Template:Orphan]], [[:en:Template:Uncategorized]] jî çêkim?--[[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane|gotûbêj]]) 16:21, 3 kanûna pêşîn 2020 (UTC) :Erê baş e :) Spas--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 16:44, 3 kanûna pêşîn 2020 (UTC) == Proce == Http://diq.wiktionary.org dest pêkerd o. [[Bikarhêner:Xorasan|Xorasan]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Xorasan|gotûbêj]]) 15:40, 13 kanûna paşîn 2021 (UTC) == Kermaşan == Tu kî yî ku ji bo min diyar dikî ez kî me? Em ji xwe re dibêjin Kermanşanî, ne Soranî û ne jî Kurmancî, û li vir Wikipediaya fermî ya Kurdî heye, ku bi sê celebên Kurdî (Başûr, Navend û Bakur) re têkildar e. Ez bala xwe didim dîroka xweya navneteweyî û rastîn, û mafê we û yên mîna we tune ku ji bo min diyar bikin ez kî me li Kermaşanê. https://ckb.wikipedia.org/wiki/%DA%A9%D8%B1%D9%85%D8%A7%D8%B4%D8%A7%D9%86[[Bikarhêner:ShewanKara|ShewanKara]] ([[Gotûbêja bikarhêner:ShewanKara|gotûbêj]]) 16:10, 31 kanûna paşîn 2021 (UTC) == Workshop == Merheba Ghybu. Min carekî ji we re behs kiribû. Ji însiyatîva projeya "Small wiki toolkits" (https://meta.wikimedia.org/wiki/Small_wiki_toolkits) çend kes ji bo lidarxistina workshop-ên ji bo hînkirina infobox-an û karûbarên din ên teknîkî bi wîkiya me re jî têkiliyê danîn. Te jî li ser şablonan xebitiye. Ger tu jî bixwazî dikarî tevlî van workshop-an bibî. Admînên wîkiya me tevlî bibin wê baş be. Dixwazim fikrê te yê di derbarê vê mijarê de hîn bibim. Spas. -- [[Bikarhêner:Bikarhêner|Bikarhêner]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Bikarhêner|gotûbêj]]) 12:07, 1 sibat 2021 (UTC) == Deleting pages == Why are you deleting redirects? This is not helpful. Redirects are useful and should not be deleted. What purpose does deleting useful pages have? This breaks things and is unnecessary. [[Bikarhêner:GPinkerton|GPinkerton]] ([[Gotûbêja bikarhêner:GPinkerton|gotûbêj]]) 06:50, 4 nîsan 2021 (UTC) "Keyaniya Yekbûyî" ''is'' "Brîtanya" in all languages, especially in English. Brîtanya Mezin is an island. Brîtanya is a state, also called the Keyaniya Yekbûyî. [[Bikarhêner:GPinkerton|GPinkerton]] ([[Gotûbêja bikarhêner:GPinkerton|gotûbêj]]) 12:51, 4 nîsan 2021 (UTC) :{{r|GPinkerton}}. No, see [[en:Britain]]. I would even say that most often refers to the island. [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 12:57, 4 nîsan 2021 (UTC) ::Why would you say that? That's certainly not true in the English language in any case, or in Ku.Wikipedia. In French and German the state is almost always meant. People rarely talk about the geography of individual island as much as they talk about politics, history, international relations, economics, and current affairs, and in all of these "Britain" is the natural short form of the state, just as the adjective is "British" and the demonym is "Briton". That's why it's [[en:Brexit]] not [[en:UKexit]]. The country has left the European Union, not the island. There are also no other articles on this wiki to which [[Brîtanya]] might link. Brîtanya is the country after 1707 until now. The island has always been Brîtanya Mezin ({{bi-la|Britannia Maior}}). [[Bikarhêner:GPinkerton|GPinkerton]] ([[Gotûbêja bikarhêner:GPinkerton|gotûbêj]]) 13:12, 4 nîsan 2021 (UTC) ::There are only two articles on this Wiki ([[Brîtanya]] and [[Brîtanya Mezin]]) and there is a "Şablon:Derbar" at the top of each of them. [[en:WP:NOPIPE|It is better to have redirects than pipelinks]] and be careful that "Brîtanya Mezin" is used for the island (where that is necessary), and not just "Brîtanya". The majority of references to Brîtanya or Britain in the past 300 years will be about the modern state, not the landmass in the Atlantic Ocean. [[Bikarhêner:GPinkerton|GPinkerton]] ([[Gotûbêja bikarhêner:GPinkerton|gotûbêj]]) 13:19, 4 nîsan 2021 (UTC) :::See [https://www.kurdistan24.net/kmr/tag/br%C3%AEtanya here] for example - "Konsulê Brîtanyayê", "Brîtanya êrîşa", "Şaheneya Brîtanyayê", "Koronaya Brîtanî" - or [https://www.facebook.com/watch/?v=1730292233728884 here] - "Parlamena Brîtanya". These are not talking about islands or seas, but states and governments, armies, foreign policies, political institutions. [[Bikarhêner:GPinkerton|GPinkerton]] ([[Gotûbêja bikarhêner:GPinkerton|gotûbêj]]) 13:25, 4 nîsan 2021 (UTC) :::See also: [https://ku.wiktionary.org/wiki/Br%C3%AEtanya] [[Bikarhêner:GPinkerton|GPinkerton]] ([[Gotûbêja bikarhêner:GPinkerton|gotûbêj]]) 14:07, 4 nîsan 2021 (UTC) == Mast == Tov [[Bikarhêner:Sîpan sefa|Sîpan sefa]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Sîpan sefa|gotûbêj]]) 22:30, 7 gulan 2021 (UTC) == Invitation for Functionary consultation 2021 == Greetings, Admins of the emerging community, I'm letting you know in advance about a meeting I'd like to invite you to regarding the [[:m:Universal Code of Conduct|Universal Code of Conduct]] and the community's ownership of its future enforcement. I'm still in the process of putting together the details, but I wanted to share the date with you: 10/11 July, 2021. I do not have a time on this date yet, but I will let you soon. We have created a [[:m:Universal Code of Conduct/Functionary consultations/June and July 2021|meta page]] with basic information. Please take a look at the meta page and sign up your name under the appropriate section. Thank you for your time.--[[User:BAnand (WMF)|BAnand (WMF)]] 15:14, 10 June 2021 (UTC) <!-- Message sent by User:BAnand (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=MassMessage/Lists/UCoC_Group&oldid=21568660 --> == Your feedback is needed - Improving the Content Translation tool == Hello Friend, Apologies as this message is not in your native language. The WMF language team is reaching out to you based on your position as an '''admin''' in the Kurdish Wikipedia. In particular, we want to learn about your experience, the issues you encounter with [https://ku.wikipedia.org/wiki/Special:RecentChanges?hidebots=1&hidecategorization=1&hideWikibase=1&hidelog=1&tagfilter=contenttranslation&limit=500&days=30&urlversion=2 articles created with Content translation]. We appreciate the great work you are doing in Kurdish Wikipedia to ensure standard and quality articles are not compromised. However, it is a big task to encounter content that is not standard daily, and a difficult decision to delete them because they fall below standard. '''Our observations''' We noticed that articles created with the Content Translation tool in your wiki are deleted more frequently than in other Wikipedias. We say this because, from our statistics, 10075 articles were added to Kurdish Wikipedia in 2020. Out of the above figure, only 428 of them were translated using the Content Translation tool; 19 of the articles added with Content translation were deleted. Therefore, the tool's low usage and the deletion rate signals a problem or deficiencies peculiar to your Wikipedia. The Content Translation tool can increase content creation in your Wikipedia and is an excellent way to efficiently introduce newcomers to adding content and expand on existing ones. '''Our request''' So, we want you to participate in a survey. The survey will give us insight into how we can improve the tool to get quality articles and reduce the number of deletion, hence making your work easier. Please follow this link to the Survey: [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSerq6hRwdB6jCK_CYVqRp_P07zpAqtMDtyDFJ14SwnCHJ89qA/viewform?usp=sf_link '''Take the Survey''']<br> To know how the information collected from the survey will be used, please [[foundation:Content_Translation_Feedback_for_Wikipedia_Admins_Privacy_Statement|read the Privacy Statement]]. If you are not comfortable with taking the survey, that is fine. You can still provide us with feedback in this thread or via [mailto:uozurumba@wikimedia.org email] on the following questions: * What makes the articles created with content translation fall below standard in your Wikipedia? * What are the common mistakes that editors that use content translation make? * How do you think we can improve the  Content Translation tool that will help you with your work or make your task easier and reduce deletion of articles in Kurdish Wikipedia? So please, feel free to give us feedback in any way that is most convenient for you. Thank you so much, as we look forward to your response. [[Bikarhêner:UOzurumba (WMF)|UOzurumba (WMF)]] ([[Gotûbêja bikarhêner:UOzurumba (WMF)|gotûbêj]]) 11:44, 21 hezîran 2021 (UTC) On behalf of the WMF language team. == '''Reminder''': Your feedback is needed - Improving the Content Translation tool == Hello Friend! The WMF Language team earlier reached out to you to participate in a survey to give us insight into improving the [[mw:Content_translation|Content Translation tool]] to make your work as an '''admin''' easier. Towards improving the quality of content in your Wikipedia and avoiding the case of content deletion. Again, we are reaching out to you as a reminder to <u>[https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSerq6hRwdB6jCK_CYVqRp_P07zpAqtMDtyDFJ14SwnCHJ89qA/viewform?usp=sf_link '''Take the Survey''']</u> as the '''survey will close on 9th July 2021 (23:59 UTC)'''. The survey will only take you between 10 to 15 minutes. Please [[foundation:Content_Translation_Feedback_for_Wikipedia_Admins_Privacy_Statement|read the Privacy Statement]] to know how the information collected from the survey will be used. If you already took the survey- thank you! '''You don't need to retake it'''. Thank you, as we look forward to your response. [[User:UOzurumba (WMF)|UOzurumba (WMF)]] 19:17, 6 tîrmeh 2021 (UTC) On behalf of the WMF Language team. <!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:UOzurumba_(WMF)/sandbox_11&oldid=21702258 --> == Note regarding BaxçeyêReş == Hi Ghybu, regarding [[Special:Redirect/logid/134609]], I just noticed your block <em>after</em> taking similar action on the English Wikipedia. As your block is temporary, you may like to have a look at [[Special:CentralAuth/BaxçeyêReş]] and keep an eye on the situation. [Wergera otomatîkî] Silav Ghybu, di derbarê [[Special:Redirect/logid/134609]] de, min nihêrt bloka we <em>piştî</em> bi heman rengî li Wikipedia Englishngilîzî kir. Ji ber ku bloka we demkî ye, dibe ku hûn bixwazin [[Special:CentralAuth/BaxçeyêReş]] binihêrin û li rewşê binihêrin. Best regards / Slav û rêz, [[Bikarhêner:ToBeFree|ToBeFree]] ([[Gotûbêja bikarhêner:ToBeFree|gotûbêj]]) 00:14, 24 tîrmeh 2021 (UTC) == Liezen == Create again the page of Liezen. [[Bikarhêner:KurdîmHeval|KurdîmHeval]] ([[Gotûbêja bikarhêner:KurdîmHeval|gotûbêj]]) 01:38, 3 tebax 2021 (UTC) == Lêgerîna gotarên nû == Silav Ghybu, Min meraq kir çima ev heval [https://ku.wikipedia.org/w/index.php?title=Jensen_Ackles&curid=122704&diff=1045374&oldid=1045371] wisa dikir. Navekî ku tine ye li ser mobîlê geriyam. Ti car nabêje rûpelê çêke. [https://ku.m.wikipedia.org/w/index.php?title=Taybet:L%C3%AAger%C3%AEn&search=Johnny+Galecki&go=Here&ns0=1] Yanî meriv nikare rûpeleke nû çêke. ([[MediaWiki:Searchmenu-new]] li ser mobîla wîkîpediyayê naxebite. Li ser wîkîferhengê dixebite.{{???}}) Gelo çima ye? [[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane|gotûbêj]]) 18:30, 3 îlon 2021 (UTC) :En.wiki jî eynî ye [https://en.m.wikipedia.org/w/index.php?search=Pirsgir%C3%AAk&title=Special%3ASearch&ns0=1] [[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane|gotûbêj]]) 22:53, 3 îlon 2021 (UTC) ::@[[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] Silav. Erê min dîtibû, bi min li ser Phabricatorê tê xwastin. Herwiha bnr. [[:phab:T211006]] [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 22:59, 3 îlon 2021 (UTC) :::Bawer dikim pirsgirêkeke mezin e loma ti kes (min li tr.wiki û ko.wiki jî nêrî) çênekiriye. Li sidebarê Rûpela "Gotarekê nû çêke" zêde bikin? [[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane|gotûbêj]]) 23:05, 3 îlon 2021 (UTC) ::::{{r|Balyozxane}} Li ser ca.wiki û fr.wiki dişuxile... <br/>''Li sidebarê Rûpela "Gotarekê nû çêke" zêde bikin?'' Bikarênerên çalak dizanin ;) [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 23:15, 3 îlon 2021 (UTC) == Translation request == Hello. Can you translate and upload the article [[:en:Portal:Azerbaijan]] in Kurdish Wikipedia? It certainly does not need to be large and detailed. Yours sincerely, [[Bikarhêner:Karalainza|Karalainza]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Karalainza|gotûbêj]]) 15:10, 24 çiriya pêşîn 2021 (UTC) == How we will see unregistered users == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin=content/> Hi! You get this message because you are an admin on a Wikimedia wiki. When someone edits a Wikimedia wiki without being logged in today, we show their IP address. As you may already know, we will not be able to do this in the future. This is a decision by the Wikimedia Foundation Legal department, because norms and regulations for privacy online have changed. Instead of the IP we will show a masked identity. You as an admin '''will still be able to access the IP'''. There will also be a new user right for those who need to see the full IPs of unregistered users to fight vandalism, harassment and spam without being admins. Patrollers will also see part of the IP even without this user right. We are also working on [[m:IP Editing: Privacy Enhancement and Abuse Mitigation/Improving tools|better tools]] to help. If you have not seen it before, you can [[m:IP Editing: Privacy Enhancement and Abuse Mitigation|read more on Meta]]. If you want to make sure you don’t miss technical changes on the Wikimedia wikis, you can [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|subscribe]] to [[m:Tech/News|the weekly technical newsletter]]. We have [[m:IP Editing: Privacy Enhancement and Abuse Mitigation#IP Masking Implementation Approaches (FAQ)|two suggested ways]] this identity could work. '''We would appreciate your feedback''' on which way you think would work best for you and your wiki, now and in the future. You can [[m:Talk:IP Editing: Privacy Enhancement and Abuse Mitigation|let us know on the talk page]]. You can write in your language. The suggestions were posted in October and we will decide after 17 January. Thank you. /[[m:User:Johan (WMF)|Johan (WMF)]]<section end=content/> </div> 18:17, 4 kanûna paşîn 2022 (UTC) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johan_(WMF)/Target_lists/Admins2022(5)&oldid=22532651 --> == Şablon malpera destpêkê == Silav birêz {{Ragihandin|Ghybu}}, texmîn dikim ku sala 2016an vir ve şablona malpera despêkê ya wîkîpediya kurdî nehatiye guhertin. Şablona wîkîpediya kurdî xirab jî nîne lê ewqas jî baş nîne. Ev demekî ye ku min li ser şablonên wîkîpediyayên destpêkê lêkolîn kir şablona wîkîpediya endonezî ya destpêkê gelek baş dixûyê. Ku me bikariya vî şablonê li ser wîkîpediya kurdî bikar baniya gelek baştir dibûya. Malpera destpêkê ya wîkîpediya endonezî [https://id.wikipedia.org/wiki li vir e] [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 16:55, 21 kanûna paşîn 2022 (UTC) Nebî em dikarin jibo guhertina şablona dengdanî bidin destpêkirin. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 16:57, 21 kanûna paşîn 2022 (UTC) == MCqasim == ?????? [[Taybet:Beşdarî/2003:C5:6705:247:94C9:3DA1:B017:E34F|2003:C5:6705:247:94C9:3DA1:B017:E34F]] 15:22, 13 adar 2022 (UTC) Silav Mcqasim, mixabin tu wîkîpediyayê wek amûra reklamê bikar tînî. Jiber vî yekî gotarên ku li ser wîkîpediya kurdî û wîkîyên din nivîsiye hemî hatin jêbirin. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 16:16, 13 adar 2022 (UTC) == Sernavê gotar == Silav! {{Ragihandin|Ghybu}} Min serî de gotar li ser sernavê bangeşevan gotar nivîsand . Ji ber ku mirov bizane ku bangeşevan, bangeşdêr , propagandakar, propagandîst hwd . hemû hemwate ne û ji bo gotar ne pir car bi sernavê cuda were nivîsandin min sernav çend cara guherand . Aniha ez dixwazim dîsa sernav bibe bangeşevan. Lê mixabin guhertin na be.Gelo tu dikarî alikariya min bikî ? Silav û rêz [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 21:50, 16 nîsan 2022 (UTC) == Gotara zêde == {{Ragihandin|Ghybu}}, Ez dixwazim gotara kozmolojî ji bo jêbirinê pêşkeş bikim . Ji ber ku gotara vê pirtir rindtir bi sernavê gerdûnnasî he ye . Em paşê dikarin gotara kozmolojî beralîkin û kesê ku kozmolojî dinivîse paşê gotara [[gerdûnnasî]] jî dibîn e . Aniha du gotar bi sernavên cuda he ne . Wisa fonksiyona Wîkîpediyaya kurdî xirab dibe . Silav û rêz [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 11:49, 18 nîsan 2022 (UTC) == Êrîşên Nîjadperest == Selamun eykum, Em kurdên Qersê ne. Silav ji Mûşê. Beriya her tiştî Cejna we ya Remezanê pîroz be. Rûpelek heye ku we berê beşdarî wê kiriye. Gotar ji hêla bikarhênerek ne-endam bi navnîşana IP-yê ve hatî hack kirin. Ez dixwazim ku hûn mîhengên rûpelê nûve bikin da ku tenê rayedar karibin wê biguherînin. Weqf bi rêveberên Kurd re marqeyeke serkeftî ye. Pêdiviya me bi marqeyên wisa hêja heye. Bila rêz li destkeftiyên gelê xwe bigirin. Markeyên Tirkî Koton, Mavi, Defacto jî di Wîkîpediya Tirkî de cih digirin. Ji ber ku marqeya kurdî ye rastî êrîşên nijadperestan tê. [[Vakfe.com]] Vakfe Kiye ; Google : https://g.co/kgs/A4bCfx Xwedê te bihêle. (Zayıf kürtçemden ötürü özür dilerim. Aileden öğrendiğimiz kadar telafuz etmeye gayret gösterdim.) {{Ragihandin|MikaelF}} --[[Bikarhêner:JellyBooN|JellyBooN]] ([[Gotûbêja bikarhêner:JellyBooN|gotûbêj]]) 21:26, 29 nîsan 2022 (UTC) :Bikarhênerê bêhurmetî we wekî rêveber nabîne. :Hûn dikarin vê ji kesên têkildar re bişînin. :Spas ji bo tevkariya we.@[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] [[Bikarhêner:JellyBooN|JellyBooN]] ([[Gotûbêja bikarhêner:JellyBooN|gotûbêj]]) 21:52, 29 nîsan 2022 (UTC) {{Silav|JellyBooN}}, ya rastî pargîdanî jibo ku li wîkîpediyayê cîh bigire kêmasî hene. Saziyên ku li ser wîkîpediyayê cih bigirin divê nirxên tomarkirina wîkîpediyayê bîne cih. Ev jî divê bi awayekî baş bê zanîn. Hêvî dikim ev pargîdanî di pêşerojê de gelek pêşve biçe û rastî pirsgirêkên bi awayê neyê [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49#top|gotûbêj]]) 21:51, 29 nîsan 2022 (UTC) :Ez ê di nav 1 hefte de çavkaniyên nû lê zêde bikim. Lê wek ku hûn dibînin êrîş li ser wî tê kirin. Spas bremın @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] Hudeste razı buye [[Bikarhêner:JellyBooN|JellyBooN]] ([[Gotûbêja bikarhêner:JellyBooN|gotûbêj]]) 21:55, 29 nîsan 2022 (UTC) ::@[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] :/ [[Bikarhêner:JellyBooN|JellyBooN]] ([[Gotûbêja bikarhêner:JellyBooN|gotûbêj]]) 08:32, 2 gulan 2022 (UTC) == Dear @ghybu == Read the policy guidelines. It is not spam as per policy rules. Do not take any action without providing evidence and proving that it is spam. Remember, Wikipedia is a knowledge sharing platform. You can add content. It is against our policies to damage correct and media-sanctioned content. [[Vakfe (şirket)]] I'd like you to update this thread so that it can be edited by verified users to protect it from vandalism. Instead of opening new items, it is necessary to take precautions against people who harm opened items. [[Taybet:Beşdarî/212.64.215.212|212.64.215.212]] 01:12, 26 tebax 2022 (UTC) == Merhaba , Ghybu == Ghybu , [[Taybet:Beşdarî/177.234.208.75|Bu]] ip adresli kişi bir kukladır. Herşey 29 nisanda başladı. Türkiye Wikipedia ' da Osman Kavala Hakkında yapılan bir düzenlemeyi [https://tr.wikipedia.org/w/index.php?title=Osman_Kavala&action=history geri aldığımız] için bize düşman olmuş, Madde geçmişinde açıkca görebilirsiniz. Bu adam 29 nisanda bize saldırmaya başladı. Osman Kavala Maddesine 29 nisanda geri alma işlemi yapmıştık. Bize karşı kin ve öfke beslemiş ve aylardır bize saldırıyor. [[Vakfe (şirket)]] Bu kürt bir işletmedir. Maddeyi onaylamanızı rica ediyorum. Kürtçe Wikipedia'da gördüğüm kadarıyla aktif Wikipedi üyelerinin sayısız az eğer anlayış gösterirseniz sabah akşam katkı sağlamaya devam edeceğiz. Lakin bu tarz Vandal saldırılar gerçekten bizim isteğimizi ve hırsımızı incitiyor. Sevgiler. [[Taybet:Beşdarî/159.146.73.193|159.146.73.193]] 01:11, 22 îlon 2022 (UTC) == Şablon == Silav. https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eablon:Tax%C3%AAn_D%C3%AElok%C3%AA Ghybu bra vê şablonê çawa dikine xirab dibî. Ku dikarî sererast bikî? '''[[Bikarhêner:Mehk63|<span style="color: green;">'''''Mehk63'''''</span>]]^{[[Gotûbêja bikarhêner:Mehk63|<span style="color: #FF6600;">'''Peyam'''</span>]]}''' 00:39, 25 îlon 2022 (UTC) == Gelperestî == Silav {{Ragihandin|Ghybu}}, Gelo tu dikarî peyvên gelperestî , gelkitî û populîzm beralî bikin ? Ew hemwate ne . Silav û rêz [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 20:12, 28 îlon 2022 (UTC) == Pêşraw Ezîzî == {{Ragihandin|Ghybu}}Aniha gotara bi kurdî Pêşraw Ezîzî bi tenê li ser Wîkîdaneyê ( Wikidata) tomarkirî ye . Gelo tu dikarin gotara bi kurdî bi gotarên din li ser Wîkîdane tomar bikin ? Silav û rêz https://m.wikidata.org/wiki/Q25935705 [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 11:29, 13 çiriya pêşîn 2022 (UTC) == Vector (2022) == Silav, te rûya Vector (2022) li ser Chromeê qet ceriband? Xwendin qet ne hêsan e. --[[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane|gotûbêj]]). 15:58, 28 çiriya paşîn 2022 (UTC) :{{silav|Balyozxane}}. Na, herwiha min pirsgirêk nedît. Screenshot? Em ê li ser [[phab:|Phabricatorê]] sererast bikin... [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 12:54, 29 çiriya paşîn 2022 (UTC) ::[[File:Vector 2020 ss ku.wiki.png|thumb|2020]] ::[[File:Vector Legacy (2010) ss ku.wiki.png|thumb|2010]] ::Xwendina Legacy 2010 hêsantir e. Herwiha sidebar jî wekî gotûbêja me ya berê dixuye. Ger ser phabricatorê çareseriyeke gelemper bibînin dê baştir be. ::Herwiha bnr {{ş|sister project}} û {{ş|commonscat}} li aliyê rastê ne lê dive li çepê bin. Fikr? --[[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane|gotûbêj]]). 23:05, 29 çiriya paşîn 2022 (UTC) {{clear}} == Translatewiki Ku-latn an Ku? == Silav, Ez tim dibêjim ez ê birêz Ghybuyî aciz nekim lê bêyî te kar nameşe {{=)}} Dikarî bersiveke [https://translatewiki.net/wiki/Portal_talk:Ku#[[Portal_talk:Ku-latn]]_62095 ] li vir bidî? --[[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane|gotûbêj]]). 15:34, 30 çiriya paşîn 2022 (UTC) == Pirsgirêka xwendina bi Guhartina Dîtbarî == Wek agahdarî, dema tiştekî ser Chromê diguhêrî bi [[WP:GuhartinaDîtbarî]] xwendin dîsa xelet e. Ez ê ser phabricatorê pirs bikim ka çi divê bê kirin. [[File:Gotara Harry Potter dema xwendinê.png|thumb|Gotara Harry Potter dema xwendinê]] [[File:Gotara Harry Potter bi Guhartina Dîtbarî.png|thumb|Gotara Harry Potter bi Guhartina Dîtbarî]] --[[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane|gotûbêj]]). 14:18, 3 kanûna pêşîn 2022 (UTC) :{{r|Balyozxane}} Bo pirskirinê: tu û ez? [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 17:52, 3 kanûna pêşîn 2022 (UTC) ::Erê, em her du bi hev re serî lê bidin, dê çêtir be, ji ber ku tu zêdetir fêm dikî --[[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane|gotûbêj]]). 17:54, 3 kanûna pêşîn 2022 (UTC) :::Îro an sibe, ez ê bixwazim. [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 17:56, 3 kanûna pêşîn 2022 (UTC) ::::Malî ava --[[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane|gotûbêj]]). 18:01, 3 kanûna pêşîn 2022 (UTC) {{clear}} == Dîroka gotaran == Silav Ghybu. Xêra xwe, dikarî carinan li vê kategoriyê binêre [[:Kategorî:Daxwazên yekkirina dîrokê]] ji bo parastina dîroka wîkîpediyayê? --[[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane|gotûbêj]]). 17:54, 19 kanûna pêşîn 2022 (UTC) :Gelek spas. [[:meta:User:Xiplus/TwinkleGlobal]] gelek bi kêr tê ji bo vegerandina guhartoyeke bere. Butonek heye dibêje [restore this version]. --[[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane|gotûbêj]]). 00:53, 21 kanûna pêşîn 2022 (UTC) ::Spas @[[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]]. Li ser fr.wiki şablonek vitira heye (li tevlî gotûbêjê dikin): [//fr.wikipedia.org/wiki/Mod%C3%A8le:Auteurs_cr%C3%A9dit%C3%A9s_apr%C3%A8s_scission] / [//fr.wikipedia.org/wiki/Mod%C3%A8le:Auteurs_cr%C3%A9dit%C3%A9s_apr%C3%A8s_copie] [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 00:56, 21 kanûna pêşîn 2022 (UTC) :::Min {{ş|kopîkirî}} çêkir. Spas --[[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane|gotûbêj]]). 01:34, 21 kanûna pêşîn 2022 (UTC) == A barnstar for you! == {| style="background-color: #fdffe7; border: 1px solid #fceb92;" |rowspan="2" style="vertical-align: middle; padding: 5px;" | [[File:Administrator Barnstar Gold.svg|100px]] |style="font-size: x-large; padding: 3px 3px 0 3px; height: 1.5em;" | '''The Admin's Barnstar''' |- |style="vertical-align: middle; padding: 3px;" | i am surprised at how you tirelessly working on admin areas, I present you this Barnstar For your hard work, dedication and decent behavior. |} [[Bikarhêner:Sakura emad|🌸 Sakura emad 💖]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Sakura emad|gotûbêj]]) 20:59, 5 kanûna paşîn 2023 (UTC) :Spas @[[Bikarhêner:Sakura emad|Sakura emad]] {{=)}}! But it's less and less true... [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 01:07, 6 kanûna paşîn 2023 (UTC) ::Ser xêrê be, Ghybu! Congrats! --[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 09:15, 6 kanûna paşîn 2023 (UTC) == Translate wiki grammar == Dibe ku te nedîtibe: [https://translatewiki.net/wiki/User_talk:Balyozxane#Grammar_for_Kurdish_62270] --[[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane|gotûbêj]]). 05:00, 6 kanûna paşîn 2023 (UTC) :Demo [https://translatewiki.net/wiki/Portal_talk:Ku#Grammar_demo_62308] --[[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane|gotûbêj]]). 15:14, 9 kanûna paşîn 2023 (UTC) == Spas == Gelek spas ji guhartîya tê di gotara „Tayfur Sökmen“. Silav û mala te ava be! [[Bikarhêner:KelêÛxelfetî|KelêÛxelfetî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:KelêÛxelfetî|gotûbêj]]) 23:25, 12 kanûna paşîn 2023 (UTC) == Dengdan == Êvar baş hevalê {{Ragihandin|Ghybu}}.Tu çawanî ? Başî ? Em dixwazin sernav û kategoriyên du gotaran standard bikin. Mixabin nêrînên me yên cuda hene. Ji ber vê yekê min pêşniyara dengdanê kir.Ez ê kêfxweş bibim ku tu beşdarê dengdanê bibî.Silav û rêz https://ku.m.wikipedia.org/wiki/Got%C3%BBb%C3%AAj:Dadmend%C3%AE#Barkirina_Dadmend%C3%AE_01-2023 https://ku.m.wikipedia.org/wiki/Got%C3%BBb%C3%AAj:Dadwer%C3%AE#Barkirina_Dadwer%C3%AE_01-2023 [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 18:06, 24 kanûna paşîn 2023 (UTC) == Dîroka Tirkiyeyê/Dîroka Anatolyayê == Silav @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], min tenê xwest bipirsim niha gotar çawa dixuye, hûn dikarin di nîqaşa gotarê de bibînin, heqaret li min tê kirin wekî tiştekî dij-kurdî tê kirin. Ma ew adil e? Ma em ê bi vî rengî li hev bikin? Ji ber ku min gotarek ji Îngilîzî wergerand? Ji kerema xwe hewl bidin ku min fêm bikin, li pişt vê gotarê ti mebest tune, û ger hebûya, dê çi bikira? Ma tu dixwazî ​​ji min re bibêjî ku Wîkîpediya Îngilîzî jî propagandaya Tirkan e? Ji kerema xwe re, digel hemî dilovanî, siyaseta li derve, ez dikarim vê gotara ku min bi rastî hewl da, vegere? Tiştekî wisa tune ye, ne alîgirê tirkan e. Ez nikarim binivîsim ku cihên çandî yên li Rihayê li Kurdistanê ne, belkî paşê dîsan, lê ji ber ku di wergerandina bi îngilîzî de behsa forma herêmî ya Kurdistanê nayê kirin, min guh neda. Ev gotar ji rastiyan pêk tê. Komkujiyên kurdan an jî ermeniyan di dîroka "Komara tirk" de dihat plankirin. Li vir behsa qetlîamên li hemberî kurdan, ermeniyan, xiristiyanan, cihûyan û misilmanan nayê kirin. Ji ber vê yekê ez li wir pirsgirêkê nabînim, ne dijminatiya Kurdan e. [[Bikarhêner:KelêÛxelfetî|KelêÛxelfetî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:KelêÛxelfetî|gotûbêj]]) 17:00, 9 tîrmeh 2023 (UTC) == Need your input on a policy impacting gadgets and UserJS == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Dear interface administrator, This is Samuel from the Security team and I hope my message finds you well. There is an [[m:Talk:Third-party resources policy|ongoing discussion]] on a proposed policy governing the use of external resources in gadgets and UserJS. The proposed [[m:Special:MyLanguage/Third-party resources policy|Third-party resources policy]] aims at making the UserJS and Gadgets landscape a bit safer by encouraging best practices around external resources. After an initial non-public conversation with a small number of interface admins and staff, we've launched a much larger, public consultation to get a wider pool of feedback for improving the policy proposal. Based on the ideas received so far, the proposed policy now includes some of the risks related to user scripts and gadgets loading third-party resources, best practices for gadgets and UserJS developers, and exemptions requirements such as code transparency and inspectability. As an interface administrator, your feedback and suggestions are warmly welcome until July 17, 2023 on the [[m:Talk:Third-party resources policy|policy talk page]]. Have a great day!</div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[m:User:Samuel (WMF)|Samuel (WMF)]], on behalf of the Foundation's Security team</bdi> 12:08, 10 tîrmeh 2023 (UTC) <!-- Message sent by User:Samuel (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Samuel_(WMF)/IAdmins_MassMessage_list_2&oldid=25272792 --> == Silav, mijar û pirsekî ji bo asteng kirina min == Silav hevalê @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], ez bikarhêner @[[Bikarhêner:KelêÛxelfetî|KelêÛxelfetî]] me, Ez hêvî dikim ku ez bi nivîsandina navnîşana IP-ya cûda ji we re tu rêwerzan binpê nakim. Min xwest ez li ser astengkirina xwe ji we bipirsim sedema sereke çi ye, piştî dengdayîn bi dawî bû min fikir kir ku êdî astengkirina min namîne. Ez di têgihîştinê de me û ez dixwazim gotara "Dîroka Tirkiyeyê" ji nû ve rêz bikim da ku ew niha jî li gorî rêgezên Wîkîpediya Kurdî be. Ez ne heyranê argûmanan im, û min her gav bi dengek argumantî ya bêalî bi qasî ku ji destê min tê ji bo referansê nivîsandiye. Ez dizanim ku gotarên min bi piranî ji nusxeyên Wîkîpediya îngilîzî an almanî ne, lê ez bi hemû hêza xwe hewl didim ku wan baştir bikim û bi zimanê kurdî re rast bihêlim. Ma rêyek heye ku meriv astengkirina hesabê bikarhênerê min kurt bike? Ez ji xebata li ser Wîkîpediya Kurdî hez dikim, bêyî nêrînên siyasî wê dimeşînim. Min gelek gotar li ser kurdan çêkirine, min di dîrokê de bûyerên kurdî çêkirine ku di tu Wîkîpediyayên din ên vî welatî de tune ne, ma hûn nikarin li ser nîqaşekê li hev bikin? Silav û rêz. [[Taybet:Beşdarî/2001:871:210:30DB:1530:8BA1:7E75:6E95|2001:871:210:30DB:1530:8BA1:7E75:6E95]] 00:32, 30 tîrmeh 2023 (UTC) == Sitenotice ji bo pêşbirka 2023ê == {{ragihandin|Gomada|Ghybu}} Merheba Ghybu. Çawa yî, baş î? Hêvî dikim baş bî. Wekî Kurdish Wikimedians User Group em pêşbirkekê li dar dixin. Yê nivîsîna gotarên nû û baştirkirina gotarên mewcûd. Xêra xwe dikarî nivîsên jêrî li sitenotice îlawe bikî? -- [[Bikarhêner:Bikarhêner|Bikarhêner]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Bikarhêner|gotûbêj]]) 08:54, 1 kanûna pêşîn 2023 (UTC) <div style="border-radius: 10px; box-shadow: 0 4px 8px rgba(0, 0, 0, 0.2); text-align: center; font-size: 18px; background: #fff;"> <div style="background: linear-gradient(to bottom, #f1c40f, #e67e22); border-radius: 10px 10px 0 0; padding: 5px;"> <div style="text-align: center; font-size: 18px; color: #fff;">Pêşbirka nivîsîna gotaran ji bo Wîkîpediyayên kurdî dest pê kir!</div> </div> <div style="display: flex; align-items: center; justify-content: space-between; padding: 20px;"> <div style="text-align: left; flex: 1;"> Wîkîpediyên kurdî yên soranî û kurmancî pêşbirkeke nivîsîna gotarên nû û baştirkirina gotarên heyî dike. Pêşbirk di 1ê kanûna yekem a 2023an (meha 12em) dest pê dike û heya dawiya meha kanûna yekem (meha 12em) dewam dike. Hûn tev dikarin beşdarî pêşbirkê bibin û ger heq kiribin xelat werbigirin. Ji bo agahiyên zêdetir li [[m:Special:MyLanguage/Kurdish Wikipedia Editathon - 2023|rûpela pêşbirkê]] binêrin.</div><div style="text-align: right;">[[File:Kurdish Wikimedians User Group Logo (Vertical).svg|100px|link=m:Special:MyLanguage/Kurdish Wikimedians User Group|alt=لۆگۆی کۆمەڵەی ویکیمیدیاوانە کوردەکان]]</div> </div> </div> == Tû dikari alîkariyê bikî? == Min ev nexşe bi frescoya adobe li ser têlefonê çêkir. Lê ez nikarim têkevim şablonê ji ber ku min şîfreya xwe ya Adobe ji bîr kiriye. Tû dikari hundirê giyaya Kereng a rengê mor li ser nexşeyê bi tevahî rengê mor boyax bikin? Min tenê ev xeletî fêm kir. Ev guhertoya PDF-ê tenê li ser komputerê dikare were guherandin. Komputera te heye? Pêdivî ye ku hûn guhertoya Îngilîzî jî rengî bikin. Pêdivî ye ku tû nebata gundelia bi rengê mor boyax bikin. Ma tû dizani pelên SVG çawa biguherînin? <gallery mode="packed"> Wêne:Floraxamirpete.svg|Bi kurdî Wêne:Floraofsouthakdoganlake.svg|Bi inglîzî </gallery> [[Bikarhêner:Vartolu3566|Vartolu3566]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Vartolu3566|gotûbêj]]) 21:34, 22 kanûna pêşîn 2023 (UTC) :{{silav|Vartolu3566}} Erê, ez dizanim SVG çito tên guherandin... Feqet jixwe li ser nexşeyê rengê kerengê mor e, na? [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 02:32, 25 kanûna pêşîn 2023 (UTC) ::Daha iyi anlaman için türkçe anlatacağım. Şimdi haritada her nesnenin bir katmanı vardır programın kenarında merdiven gibi dizilidir. Örneğin mor kereng bitkisini boyamak istersen o nesnenin katmanını seçmelisin. Çiçeklerin üstünde yazı yoksa direkt katmana basmadan da boyayabilirsin. Programda mor rengini seçmek yerine otomatik renk algılama kalemi var onu mor çiçeğin üzerine bas aynı rengi seçer. Mesela Quçan yazısının ve Gum hill yazısının altında mor bir çiçek var. Orayı boyamadan önce onların katmanını seçmelisin, aksi halde Q veya G harfi boyadığın alanın altında kalır. Hem kürtçe hem de İngilizce versiyonu düzenledikten sonra SVG kaydedip bu siteye yüklemen lazım. Başaramazsan da boşver. Mor çiçeklerin içinde boşluğu özellikle yuvarlak ana kısmı var ya o kısmı komple aynı renge boyayabilirsin. Açıklama kutusundaki çiceği de unutma. Bitkilerin isimleri sıralı olarak yazılı ya. [[Bikarhêner:Vartolu3566|Vartolu3566]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Vartolu3566|gotûbêj]]) 03:31, 25 kanûna pêşîn 2023 (UTC) == Gotûbêj:Serhildan == Silav. Ji kerema xwe re dikarî rûpela Gotûbêj:Serhildan dîsa çêkî? Ez ê rûpelên xwestî bi sinifa Xwestî ya Şablona Wîkîproje Kurdistan çêkim. Spas --[[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane|gotûbêj]]). 14:00, 22 kanûna paşîn 2024 (UTC) == Modul:Otokat/ceribandin == Silav. Ji kerema xwe re dikarî vê modulê [[Modul:Otokat/ceribandin]] dîsa çêkî? Hebûna rûpelên ceribandinê tiştekî normal e loma ne hewce ne werin jêbirin.--[[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane|gotûbêj]]). 16:33, 22 kanûna paşîn 2024 (UTC) :{{r|Balyozxane}} Bibore, nizanim çima min ew jêbir {{???}} [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 17:31, 22 kanûna paşîn 2024 (UTC) ::@[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] Gelek spas. Belkî te xwest [https://ku.wikipedia.org/w/index.php?title=Modul:Katatiral/ceribandin&redirect=no Modul:Katatiral/ceribandin] jê bibî lê otomatîkî çûyî Modul:Otokat/ceribandin û jê bir? --[[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane|gotûbêj]]). 17:36, 22 kanûna paşîn 2024 (UTC) == Translation request == Hello Ghybu, Can you translate and upload the article [[:en:1668 Shandong earthquake]] in Kurdish Wikipedia? Yours sincerely, [[Bikarhêner:Multituberculata|Multituberculata]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Multituberculata|gotûbêj]]) 15:15, 28 kanûna paşîn 2024 (UTC) == Tu dîsa bi xêr hatî! == @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], tu dîsa bi xêr hatî! Ez hêvîdar im ku tu baş bî. Bimîne di xweşiyê de, silav û rêz. [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 07:33, 11 nîsan 2024 (UTC) == GFDL == Slav! Te van pelan bi GFDL barkirine: # [[:File:Navçeyên_Başûrê_Kurdistanê.svg]] # [[:File:Navçeyên_Başûrê_Kurdistanê_vala.svg]] # [[:File:Nexşeya_cihan_Bakurê_Kurdistanê_relief.png]] # [[:File:Nexşeya_cihan_Bakurê_Kurdistanê_relief.svg]] # [[:File:Overpass-ku.png]] # [[:File:Wiktionary_MainPage_test_on_ku.wikipedia.png]] Di dosyayan de îfada (Ji bo devjêberdana mafên xwedîtiyê li vir binêre.) hene. Daxuyankirin divê li gorî [[:en:Wikipedia:GFDL standardization]] bêne rakirin. Dibe ku hûn ê amade bin ku ji wan dosyayan îftirayan derxînin? --[[Bikarhêner:MGA73|MGA73]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MGA73|gotûbêj]]) 15:40, 31 tîrmeh 2024 (UTC) :{{çêbû}}: It's fixed. Thanks! [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 01:56, 1 tebax 2024 (UTC) == Pozîsiyonên rêveberî, burokratî an heqê astengkirina IP‘an == Silav bi rêz @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], bi mehan pozîsiyonên rêveberî, burokratî an jî bikarhênerên bi heqên astengkirina bikarhênerên din di dest bikarhênerên ne-çalak e. Bê guman, di wîkîpediya bikarhênerên çalak hewce ne. Bi kerema xwe bikarhênerên çalak pirs bikin ku ti kes eleqeya ji bo van pozîsiyonan heye ma, baş ji bo pêşerojê wîkîpediya me ye. [[Taybet:Beşdarî/213.142.97.25|213.142.97.25]] 22:05, 19 tebax 2024 (UTC) == Gelo Hûn dikarin malpera dîrokê'da îro vekin? == jibo sererastkıtın u lê Zêdekirinê [[Bikarhêner:AmedDestan|AmedDestan]] ([[Gotûbêja bikarhêner:AmedDestan|gotûbêj]]) 12:39, 1 çiriya paşîn 2024 (UTC) == Penaber49 == Silav @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], bi kerema xwe carek @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] bi asteng bikin ji bo demeke kurt, tevgera wî neheq e, binerin hinek mînakan ji pir.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ku.m.wikipedia.org/w/index.php?title=Navik&diff=prev&oldid=1917019 |sernav=Navik: Cudahiya di navbera guhartoyan de - Wîkîpediya |malper=ku.wikipedia.org |roja-gihiştinê=2025-01-29 |ziman=ku}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://ku.m.wikipedia.org/w/index.php?title=Ret%C3%AEk%C3%BBl%C3%BBma_endoplazm%C3%AE_ya_l%C3%BBs&diff=prev&oldid=1917020 |sernav=Retîkûlûma endoplazmî ya lûs: Cudahiya di navbera guhartoyan de - Wîkîpediya |malper=ku.wikipedia.org |roja-gihiştinê=2025-01-29 |ziman=ku}}</ref> Xûyeke erîşî li ber her tiştî bi Tirkiye an Tirk. * Naverokên ji çavkaniyên amerîkî Penaber wiha bi nav dike:<ref>{{Jêder-malper |url=https://ku.m.wikipedia.org/w/index.php?title=Berxwedana_Kobaniy%C3%AA&diff=prev&oldid=1916719 |sernav=Berxwedana Kobaniyê: Cudahiya di navbera guhartoyan de - Wîkîpediya |malper=ku.wikipedia.org |roja-gihiştinê=2025-01-29 |ziman=ku}}</ref> * Li gorî ne ti enstîtût an çavkaniyekî fermî, lê li gorî Penaber avakirina komara Tirkiye li ser ev asasên ne:<ref>{{Jêder-malper |url=https://ku.m.wikipedia.org/w/index.php?title=Tirkiye&diff=prev&oldid=1852949 |sernav=Tirkiye: Cudahiya di navbera guhartoyan de - Wîkîpediya |malper=ku.wikipedia.org |roja-gihiştinê=2025-01-29 |ziman=ku}}</ref> * Jêbirina wêneyan ji gotara [[Recep Tayyip Erdoğan]] bê sedem anîn:<ref>{{Jêder-malper |url=https://ku.m.wikipedia.org/w/index.php?title=Recep_Tayyip_Erdo%C4%9Fan&diff=prev&oldid=1891608 |sernav=Recep Tayyip Erdoğan: Cudahiya di navbera guhartoyan de - Wîkîpediya |malper=ku.wikipedia.org |roja-gihiştinê=2025-01-29 |ziman=ku}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://ku.m.wikipedia.org/w/index.php?title=Recep_Tayyip_Erdo%C4%9Fan&diff=prev&oldid=1891609 |sernav=Recep Tayyip Erdoğan: Cudahiya di navbera guhartoyan de - Wîkîpediya |malper=ku.wikipedia.org |roja-gihiştinê=2025-01-29 |ziman=ku}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://ku.m.wikipedia.org/w/index.php?title=Recep_Tayyip_Erdo%C4%9Fan&diff=prev&oldid=1891610 |sernav=Recep Tayyip Erdoğan: Cudahiya di navbera guhartoyan de - Wîkîpediya |malper=ku.wikipedia.org |roja-gihiştinê=2025-01-29 |ziman=ku}}</ref> Ew têne nêrinekî biçûk ji xwenîşandina Penaber in. Penaber gelek caran bi awayekî ne bealî dixebitê, her tişt ku li gorî îdeolojiya xwe temam e, derbas dibe, ku rast e an jî ne. Bi ve rewşe riya wîkîpediya kurdî jî baştir nabe û cîhe îdeolojî û siyasî dibe. Herwiha, gelek aciz dibe ji xebatên min, lê her xebatê wî ji aliyê bikarhênerên din tê serastkirin di heman deme de. Alîkarî bikin bi kerema xwe. [[Taybet:Beşdarî/2001:4BC9:904:65AC:871:ADE5:B122:F3B2|2001:4BC9:904:65AC:871:ADE5:B122:F3B2]] 09:01, 29 kanûna paşîn 2025 (UTC) ::)) Ji hemî Wîkîpediyayê cîhanê hatiye astengkirin hatiye giliya min dike. Hemî cîhan ji te aciz e sûcê min çi ye. :[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 09:53, 29 kanûna paşîn 2025 (UTC) ::„Hemî cîhan li tê aciz e“ ::* „Hemî cîhan“ kî ye heval? (Vebijarkên peyvên bi vî rengî yên wî ne) ::* Heman kes ji wîkîpediya inglîzî ku ji min aciz bûnê ji tê jî aciz bûne.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2024-03-23 |sernav=User talk:Penaber49 |url=https://en.m.wikipedia.org/wiki/User_talk:Penaber49 |kovar=Wikipedia |ziman=en}}</ref> (Binerê gotûbêjên wî, ku em dibînin ku Penaber nedixwaze li ser rewşeke bealî û mantiq bixebitê, lê têne bi îdeolojiya xwe dixwazê derbas bibe. ::* Li vir jî, Penaber agahiyên bê çavkanî û çêker jibo gotareke jê dike bi argumana ku ew agahiyên bê çêker in, lê çima an çawa, kes heya îro nizanî û admînîstratorên ingilîzî li ser wê yekê hişyar jî nebûn:<ref>{{Jêder-malper |url=https://en.m.wikipedia.org/w/index.php?title=Mazloum_Abdi&diff=prev&oldid=1263041981 |sernav=Mazloum Abdi: Difference between revisions - Wikipedia |malper=en.wikipedia.org |roja-gihiştinê=2025-01-29 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://en.m.wikipedia.org/w/index.php?title=Mazloum_Abdi&diff=prev&oldid=1263038783 |sernav=Mazloum Abdi: Difference between revisions - Wikipedia |malper=en.wikipedia.org |roja-gihiştinê=2025-01-29 |ziman=en}}</ref> ::* Herwiha, Penaber karên siyasî û îdeolojiya xwe di wîkîpediyayên weke ê îngilîzî de daxwaz ku bike, lê bikarhênerên din 2 cara hewce bûn ku guhertinên wî restore bikin, ji ber ku jibo Penaber agahiyên bi çavkanî ne rast in heya ku bi îdeolojiya xwe yek nabe (Ev jêbirin bi „Propaganda“ bi nav dike li vir).<ref>{{Jêder-malper |url=https://en.m.wikipedia.org/w/index.php?title=2022_Paris_shooting&diff=prev&oldid=1131462007 |sernav=2022 Paris shooting: Difference between revisions - Wikipedia |malper=en.wikipedia.org |roja-gihiştinê=2025-01-29 |ziman=en}}</ref> û li vir bê sedem anîn agahîyên bi çavkanî jê dike:<ref>{{Jêder-malper |url=https://en.m.wikipedia.org/w/index.php?title=2022_Paris_shooting&diff=prev&oldid=1131482834 |sernav=2022 Paris shooting: Difference between revisions - Wikipedia |malper=en.wikipedia.org |roja-gihiştinê=2025-01-29 |ziman=en}}</ref> ::[[Taybet:Beşdarî/2001:4BC9:904:65AC:871:ADE5:B122:F3B2|2001:4BC9:904:65AC:871:ADE5:B122:F3B2]] 10:12, 29 kanûna paşîn 2025 (UTC) :Silav birêz @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] mixabin hûn jî hinek berpirsyarin ku me bi kesên wiha re rû bi rû dihêlin. Min hêj jî fêm nekiriye kesên ku bi sedan car bûne sedema pirsgirêkên mezin û heya niha bi dehan car hatine astengkirin çima nayên asteng kirin ku em neçar dimînin diçin alîkariyê ji wîkîmetayê dixwazin. Niha gotara Berxwedana Kobanê xirab kiriye em sê çar kes didin nadin sererast nabe. Ji kerema xwe kî dibe bila bibe dema civaka Wîkîpediyayê jê aciz bû û guh neda hişyarî û gotinên civakê asteng bikin.[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 10:14, 29 kanûna paşîn 2025 (UTC) ::Min {{b|GMerosh}} asteng kir ji ber ku guh nade hişyariyan. {{r|Penaber49}} Dema ku tu gotaran diguherinî peyvên wekî "[https://ku.m.wikipedia.org/w/index.php?title=Berxwedana_Kobaniy%C3%AA&diff=prev&oldid=1916719 derew]" bi kar meyîne (sedemên nerastiyan wan binivîse). [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 13:34, 29 kanûna paşîn 2025 (UTC) :::Belê rast e peyva derew peyvek argo ye ji vir pê ve ha jê hebim. Spas ji bo bersiv û alîkariya te. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 13:52, 29 kanûna paşîn 2025 (UTC) ;çavkanî {{çavkanî}} == Ji bo babîl == Silav, çima dema ez di babîla xwe de Qamişlo dinvîsim xûya nake? [[Bikarhêner:Elend Silêman|Elend Silêman]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Elend Silêman|gotûbêj]]) 02:35, 18 tebax 2025 (UTC) :Silav @[[Bikarhêner:Elend Silêman|Elend Silêman]] ev şablon nehatibû çêkirin ji ber vê yekê ne dixuya. Min çêkir li ser û li ser profîla te zêdekir. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 02:55, 18 tebax 2025 (UTC) ::{{r|Penaber49}} Spas! [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 12:14, 18 tebax 2025 (UTC) :::Gelek spas ji bo we! [[Bikarhêner:Elend Silêman|Elend Silêman]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Elend Silêman|gotûbêj]]) 19:45, 18 tebax 2025 (UTC) == Daxwaza alîkariyê == بابەت: داخوازا هاریکاریێ بۆ دروستکرنا بابەتەکێ گرنگ سلاڤ و رێز، جەنابێ کارگێر هیڤیدارم د باشترین رەوش دا بی. ناڤێ من نهێل خەلیلە، دەرهێنەر و بەرپرسێ سوشیال میدیایا رادیۆیا دهۆکم، کو دامەزراوەیەکا فەرمی و کەڤنە ل هەرێما کوردستانێ. من بزاڤ کر بابەتەکێ زانستی لسەر رادیۆیا دهۆک ل ویکپیدیایێ دروست بکەم، لێ مخابن ژبەر کێم شارەزاییا من د یاسایێن ویکپیدیایێ دا، ئەکاونتێ من "Radiofmduhok" ژبەر "ناکۆکیا بەرژەوەندیان" هاتە گرتن. من ب هەلەتی ئەکاونتەکێ دی ژی دروست کر و نوکە من زانی کو ئەڤە ژی کارەکێ نە دروستە. ئەز داخوازا لێبۆرینێ دکەم لسەر ڤان هەلەتیان. ژبەرکو رادیۆیا دهۆک جهەکێ گرنگ و شایستەیە کو ل ڤێ ئینسایکڵۆپیدیایێ هەبیت، من دڤێت داخوازا هاریکاریێ ژ جەنابێ تە یان هەر ئیدیتۆرەکێ دی یێ خودان ئەزموون بکەم کو ئەرکێ دروستکرنا ڤی بابەتی بگرنە ستۆیێ خۆ. ئەز یێ ئامادەمە هەمی ژێدەرێن فەرمی، بەلگەنامە، و لینکێن باوەرپێکری یێن پێدڤی بۆ ڤی بابەتی پێشکێش بکەم. گەلەک سوپاس بۆ دەم و تێگەهشتنا تە. دگەل رێزێ نهێل خەلیل کەمال [[Taybet:Beşdarî/185.187.78.56|185.187.78.56]] 16:28, 19 tebax 2025 (UTC) :Silav, ji bo ku zelaltir be, ez daxwaza xwe bi Kurmanciya standard jî pêşkêş dikim: :'''Mijar: Daxwaza alîkariyê ji bo çêkirina gotareke girîng''' :Silav û rêz, rêzdar rêveber :Hêvîdar im hûn di rewşeke baş de bin. :Navê min Nhel Xelîl e, derhêner û berpirsê medyaya civakî yê Radyoya Duhokê me, ku saziyeke fermî û kevn e li Herêma Kurdistanê. :Min hewl da ku gotareke zanistî li ser Radyoya Duhokê li Wîkîpediyayê çêbikim, lê mixabin ji ber kêmzanîna min di derbarê zagonên Wîkîpediyayê de, hesabê min "Radiofmduhok" ji ber "nakokiya berjewendiyan" hat girtin. Min bi şaşîtî hesabekî din jî çêkir û niha ez dizanim ku ev jî karekî ne durist e. Ez ji bo van şaşîtiyan lêborînê dixwazim. :Ji ber ku Radyoya Duhokê cihekî girîng û hêja ye ku di vê ensîklopediyê de hebe, ez dixwazim daxwaza alîkariyê ji cenabê we yan ji her edîtorekî din ê bi tecrûbe bikim ku erka çêkirina vê gotarê bigirin ser milê xwe. :Ez amade me ku hemû çavkaniyên fermî, belge, û lînkên pêbawer ên ji bo vê gotarê pêwîst in, pêşkêş bikim. :Gelek spas ji bo dema we û têgihiştina we. :Bi rêzdarî :Nhel Xelîl Kemal [[Bikarhêner:Aras2025|Aras2025]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Aras2025|gotûbêj]]) 17:27, 19 tebax 2025 (UTC) ::Silav Nehl Xelîl Kemal, @[[Bikarhêner:Aras2025|Aras2025]] Radyoya Dihokê radyoyeke gelek kevn e di vê mijarê de ez dikarim ji te re bibim alîkar. Ez dixwazim vê fêr bibin gelo di derbarê radyoya Dihokê lînkên nûçeyan heye an na. Ger ku hebin ji kerema xwe li vir zêde bike. Navê fermî ya radyoyê Dihok Radyo ye an Radyoya Dihokê ye? Yanî di belgeyan fermî de kîjan nav derbas dibe. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 19:36, 19 tebax 2025 (UTC) :::Silav û rêz, @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] :::Gelek spas ji bo bersiv û amadehiya te ya ji bo alîkariyê. Ez gelek kêfxweş bûm. :::Di derbarê pirsên te de: :::# '''Li jêr çend lînkên nûçeyan hene ku behsa Radio Duhok dikin:''' :::#* [ https://www.radioduhok.com/ ] :::#* [ https://navendaxani.com/radioduhok/ ] :::# '''Di derbarê navê fermî de, li gor belgeyên Wezareta Rewşenbîrî, navê rast " Radio Duhok " e.''' :::Heger pêdiviya te bi tiştekî din hebe, ez amade me. Dîsan gelek spas ji bo hevkariya te. :::Bi rêzdarî, :::Aras2025 [[Taybet:Beşdarî/185.187.78.56|185.187.78.56]] 20:29, 19 tebax 2025 (UTC) ::::Silav @[[Bikarhêner:Aras2025|Aras2025]] di çavkaniyan behsa sala damezirandina radyoyê nake. Radyo kîjan sal dest bi weşanê kiriye? [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 21:01, 19 tebax 2025 (UTC) :::::Silav û rêz, @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] :::::Spas ji bo pirsa te. Li gor belgeyên fermî yên Wezareta Rewşenbîrî, Radyoya Duhok di '''14ê çiriya pêşîn a sala 1992an''' de hatiye damezrandin. :::::Ez dikarim wêneyê belgeya fermî jî ji bo we bişînim eger pêwîst be. :::::<nowiki>Bi rêzdarî, ~~~~</nowiki> [[Bikarhêner:Aras2025|Aras2025]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Aras2025|gotûbêj]]) 21:05, 19 tebax 2025 (UTC) ::::::Silav, Çavkaniyên wekî rojname, kovar û malper hewce ne... Ne yên ku girêdayî Radyoya Dihokê ne. [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 21:15, 19 tebax 2025 (UTC) :::::::Silav û rêz, @Penaber49 û @Ghybu: :::::::Ez bi dîtina gotara Radyoya Duhokê gelek gelek kêfxweş bûm! Ji dil spasiya hevkariya we ya profesyonel û bilez dikim. We karekî hêja kir. :::::::Ji bo ku gotar hîn dewlemendtir bibe, min du çavkaniyên din ên serbixwe jî dîtin. Hûn dikarin li gorî kêrhatiya wan bi kar bînin: :::::::* <code><nowiki>https://www.xaniagency.com/2021/03/23/%d8%b1%d8%a7%da%af%db%95%d9%87%d8-a7%d9-86%d8-af%d9-83%d8-a7%d8%b1-%d8-b3%d8-a7%d8-a8%d8-b1-%d9-85%d8-b3%d8-aa%db%95%d9-81%d8-a7-%d9-88%db%95%d8-ba%db%95%d8-b1%d8-a7-%d8-af%d9-88%d9-88%d9-85%d8-a7/</nowiki></code> :::::::* <code><nowiki>https://navendaxani.com/radioduhok/</nowiki></code> :::::::Dîsan, ji kûrahiya dilê min, spas ji bo we. Hûn hêmayê xebata Wîkîpediyayê ne. :::::::<nowiki>Bi rêzdarî, ~~~~</nowiki> [[Bikarhêner:Aras2025|Aras2025]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Aras2025|gotûbêj]]) 21:27, 19 tebax 2025 (UTC) :::::: Spas xweş. Ez niha gotarê didim despêkirin. Çend çavkaniyên din ên ji xeynî malpera radyoyê hebûya gelek baştir dibûya lê ji ber ku radyo niha li bajarê Dihokê di weşanê de ye li û ji girseyeke gel tê zanîn polîtîkaya Qaîdeya navdarî ya ku ji aliyê girseyeke gel ve tê zanîn tîne cih. Dema ku min li daxuyaniya radyoyê nihêrî gelek bi nêrîneke polîtîk hatiye nivîsandin. Li gorî polîtîkaya bêalî ya Wîkîpediyayê divê bi ti awayê di naveroka gotaran de pesnên partî û sazîyan neyên dayîn. Ji ber ku ev gotara saziyeke cudaye mirov dikare di naveroka vê gotarê de têna carek an du car behsa partiya sîyasî bike. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 21:23, 19 tebax 2025 (UTC) :::::::Silav birêz @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], min jî ferq kir ku çavkanî kêm in. Lê difikirim ji ber ku radyo li bajareke wekê Dihokê bi salan e weşanan dike li gorî polîtîkaya navdarî ya Wîkîpediyayê mirov dikare binivîse. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 21:36, 19 tebax 2025 (UTC) ::::::::Gelek spas ji bo rêberiya we ya hêja. ::::::::Li ser daxwaza we ya ji bo çavkaniyên serbixwe, min ev sê lînkên vîdyoyê ji YouTube dîtin ku bi awayekî berfireh behsa Radyoya Duhokê û girîngiya wê dikin. Hêvîdar im ev yek bibin alîkar ji bo nivîsandina gotarê: ::::::::* <code><nowiki>https://youtu.be/lHLHHL3_aEg?si=2F7UymE7WrovK-QT</nowiki></code> ::::::::* <code><nowiki>https://youtu.be/QRmxQHWHK9s?si=qeAglK95tfY2Wyxg</nowiki></code> ::::::::* <code><nowiki>https://youtu.be/JY3P4H19Prc?si=ULIc53JkitfCoje6</nowiki></code> ::::::::Ez ji bo her hevkariyeke din amade me. [[Bikarhêner:Aras2025|Aras2025]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Aras2025|gotûbêj]]) 22:29, 19 tebax 2025 (UTC) == Silav û rêz, @Ghybu û @panebaer49 == Gelek spas ji bo rêberiya we ya hêja. Li ser daxwaza we ya ji bo çavkaniyên serbixwe, min ev sê lînkên vîdyoyê ji YouTube dîtin ku bi awayekî berfireh behsa Radyoya Duhokê û girîngiya wê dikin. Hêvîdar im ev yek bibin alîkar ji bo nivîsandina gotarê: * <code><nowiki>https://youtu.be/lHLHHL3_aEg?si=2F7UymE7WrovK-QT</nowiki></code> * <code><nowiki>https://youtu.be/QRmxQHWHK9s?si=qeAglK95tfY2Wyxg</nowiki></code> * <code><nowiki>https://youtu.be/JY3P4H19Prc?si=ULIc53JkitfCoje6</nowiki></code> Ez ji bo her hevkariyeke din amade me. <nowiki>Bi rêzdarî, ~~~~</nowiki> [[Bikarhêner:Aras2025|Aras2025]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Aras2025|gotûbêj]]) 22:08, 19 tebax 2025 (UTC) :Silav @[[Bikarhêner:Aras2025|Aras2025]] li gel kêmasiya çavkaniyan min dîsa gotarê da destpêkirin. Ji kerema xwe ger we guhertin û naverokan li gotarê zêdekir agahiyên bê çavkanî û alîgir li gotarê zêde nekin. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 23:39, 19 tebax 2025 (UTC) ::{{r|Aras2025}} Pirsek: [https://www.radioduhok.com/ malpera fermî] bi soranî an jî bi kurmancî hatiye nivîsandin? Herwiha li Dihokê navê radyoyê: "Radyoya Dihokê" an "Radyoya Duhokê" an jî navekî din tê bilêvkirin? [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 00:07, 20 tebax 2025 (UTC) :::Silav û rêz, @Penaber49 û @Ghybu: :::Gelek spas ji bo destpêkirina gotarê û pirsên we yên girîng. Ez ê bi ti awayî destwerdanê di naveroka gotarê de nekim û li benda rêberiya we me. :::Di derbarê pirsên we de, birêz Ghybu: :::# Malpera me ya fermî bi tîpên erebî hatiye nivîsandin, lê zimanê wê bi zaravayê '''Kurmancî (Badînî)''' ye. :::# Li Duhokê, navê rast û belavbûyî '''" Radio Duhok"''' ye. :::Ez ji bo her hevkariyeke din amade me. :::<nowiki>Bi rêzdarî, ~~~~</nowiki> [[Bikarhêner:Aras2025|Aras2025]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Aras2025|gotûbêj]]) 08:34, 20 tebax 2025 (UTC) ::::'''Slav û rêz, hevalan.''' ::::'''Erê tiştek maye ez bo hewe bikem derbarê Radyoya Duhok?''' ::::'''Eger tiştek lazim bît, ez di xizmetê da me''' [[Bikarhêner:Aras2025|Aras2025]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Aras2025|gotûbêj]]) 21:22, 20 tebax 2025 (UTC) :::Silav @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], zimanê malpera Radyoya Dihokê kurmancî (badînî) ye bi tîpên erebî. Ne zaravaya soranî ye. Bi soranî Radyoy Dihok (ڕادیۆی دهۆك) e. Bi kurmancî/badînî "Dihok" (دهۆك) e, ne Duhok (دوهۆك). [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 21:41, 20 tebax 2025 (UTC) ::::'''Slav, em xelkê bajêrê Duhok (Duhok) bi zimanê badînî diaxivîn, ne bi soranî.''' ::::'''Navê Radyoya Duhok vî şêwazî ye (Radio Duhok) yan badînî ( رادیۆیا دهۆک )?''' ::::'''Eger zehmet nebît, vî şêwazê diyarkirî bo me danin.''' [[Bikarhêner:Aras2025|Aras2025]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Aras2025|gotûbêj]]) 21:47, 20 tebax 2025 (UTC) :::::Silav @[[Bikarhêner:Aras2025|Aras2025]] tu çawan î, baş î? Bi giştî di zaravaya kurmancî da em Dihok (دهۆك) dinivîsin, ne Duhok (دوهۆك). Bimînit di xêr û xoşiyê da. [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 21:55, 20 tebax 2025 (UTC) ::::::Başe bubure min baş zmanê kurmancî nzanim ::::::Dyare ez îy xeletim bubure dûbare ::::::Dest xoş hevalê hêjay [[Bikarhêner:Aras2025|Aras2025]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Aras2025|gotûbêj]]) 21:57, 20 tebax 2025 (UTC) :::::::@[[Bikarhêner:Aras2025|Aras2025]], bira, tu ji min baştir bi kurdî dizanî. Tu her hebî. [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 22:02, 20 tebax 2025 (UTC) ::::::::Gelek subas hevalê pir hêja ::::::::Ez dê subas darbim di babetê (Radio Duhok - رادیۆیا دهۆک ) da hun harîkarya min vket jbu zêdekirna babetî ::::::::Dûbare hun hêjane zor subas [[Bikarhêner:Aras2025|Aras2025]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Aras2025|gotûbêj]]) 22:06, 20 tebax 2025 (UTC) == Navenda Xani ya Rewşenbîrî û Ragihandinê == {{Infobox organization|name=Navenda Xani ya Rewşenbîrî û Ragihandinê|image=<!-- Wêneyê logoyê li vir zêde bike -->|founded=[[1991]] (wek Nivîsîngeha Rewşenbîrî) <br> [[28 Adar]] [[2000]] (wek Dezgeha Xani)|location=[[Duhok]], [[Herêma Kurdistanê]]|affiliation=[[Partiya Demokrat a Kurdistanê]]|website=[http://www.navendaxani.com/ www.navendaxani.com]}} '''Navenda Xani ya Rewşenbîrî û Ragihandinê''' dezgeheke medyayî, rewşenbîrî û ragihandinê ye ku bingeha wê li bajarê [[Duhok]]ê ye û ser bi [[Partiya Demokrat a Kurdistanê]] ve ye. Ev navend çendîn sazî û dezgehên medyayî yên girîng ên wekî [[Têlezyona Duhok]], [[Rojnama Evro]] û [[Çapxaneya Xani]] bi xwe ve digire. == Dîrok == Bingeha vê navendê vedigere sala [[1991]]ê, ku wê demê wekî berdewamiya "Nivîsîngeha Rewşenbîrî û Ragihandinê" ya ser bi Lقی 1 ê ya PDKê ve li serdema Şoreşa Gulanê dest bi karê xwe kiribû.<!-- Ji bo vê agahiyê çavkanî hewce ye --> Di sala [[2000]]î de, ev nivîsîngeh bû "Dezgeha Xani" û ser bi Mekteba Navendî ya Rewşenbîrî û Ragihandina PDKê ve hate girêdan.<!-- Ji bo vê agahiyê çavkanî hewce ye --> Di sala [[2019]]an de, navê Dezgeha Xani hate guhertin û bû "Navenda Xani ya Rewşenbîrî û Ragihandinê".<!-- Ji bo vê agahiyê çavkanî hewce ye --> == Rêveberên Navendê == Ji destpêka damezrandinê heta niha, ev kesayetî berpirsiyariya navendê kirine: * '''Dr. Rizgar''': 1991-1992 * '''Hemîd Sûrî''': 1992-1994 * '''Karwan Akreyî''': 1994-2000 * '''Fehîm Ebdula''': 2000-2014 * '''Mehfûz Mayî''': 2014-2019 * '''Îhsan Amêdî''': 2019 – heta niha<!-- Ji bo vê agahiyê çavkanî hewce ye --> == Dam û Dezgehên Sereke == Navenda Xani ji van sazî û dezgehên medyayî û rewşenbîrî pêk tê: * '''[[Têlezyona Duhok]]''': Di roja [[12 Adar]] [[1992]]an de dest bi weşana xwe ya ezmûnî kir û di [[3 Gulan]] [[1992]]an de bi fermî hate vekirin.<!-- Ji bo vê agahiyê çavkanî hewce ye --> * '''[[Radyoya Duhok]]''': Di sala [[1991]]ê de hatiye damezrandin û di [[14 Cotmeh]] [[1992]]an de bi fermî dest bi weşanê kir. Frekansa wê 88.9MHz û 88.50MHz e.<!-- Ji bo vê agahiyê çavkanî hewce ye --> * '''[[Rojnama Evro]]''': Rojnameyeke rojane ya bi [[Zimanê kurdî|Kurdî (Kurmancî)]] ye, ku di [[13 Tîrmeh]] [[2005]]an de hejmara xwe ya yekem weşand.<!-- Ji bo vê agahiyê çavkanî hewce ye --> * '''Çapxaneya Xani''': Di [[5 Tebax]] [[1996]]an de hatiye damezrandin û di sala [[2016]]an de hatiye nûjenkirin. Heta niha zêdetirî 80 pirtûkan çap kirine.<!-- Ji bo vê agahiyê çavkanî hewce ye --> * '''Kovara Sivore''': Kovareke mehane ya zarokan e û di [[22 Nîsan]] [[1998]]an de hatiye damezrandin.<!-- Ji bo vê agahiyê çavkanî hewce ye --> * '''Ajansa Xani''': Di [[16 Tebax]] [[2021]]ê de ji bo belavkirina nûçe û raporan hatiye damezrandin.<!-- Ji bo vê agahiyê çavkanî hewce ye --> * '''Kovara Metîn''': Kovareke rewşenbîrî ya giştî û mehane ye.<!-- Ji bo vê agahiyê çavkanî hewce ye --> * '''Têlezyona Duhok – Werzişî''': Kenalekî werzişî ye ku di [[22 Gulan]] [[2022]]an de hatiye damezrandin.<!-- Ji bo vê agahiyê çavkanî hewce ye --> == Çalakiyên din == Ji bilî kar û birêvebirina van saziyan, baregeha navendê bi lidarxistina kor û semîneran û çapkirina pirtûkan jî radibe. Di navendê de beşên wekî beşa rewşenbîrî, pirtûkxane, beşa rahênan û geşepêdanê, û dokyûmentkirinê jî hene. == Çavkanî == {{Reflist}}== Girêdanên derve == * [http://www.navendaxani.com/ Malpera Fermî ya Navenda Xani] [[Bikarhêner:Aras2025|Aras2025]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Aras2025|gotûbêj]]) 17:16, 23 tebax 2025 (UTC) == Nhel Khalil Kamal == '''Nhel Khalil Kamal''' derhêner, berpirsê medyaya civakî û damezrînerê yekemîn radyoya online ya folklorî li Herêma Kurdistanê ye.<ref>Rojnameya Evro, Hejmar 2645, "Di Dîya Bême Sê Riyareke Bi Rê Ze", nivîskar: Newzad Hemdî. [https://www.calameo.com/read/000139418190493ef609a Girêdan].</ref> == Jînenîgarî == Nhel Khalil li devera Nêhelê ji dayik bûye. Wî beşa Zanistên Komputerê xwendiye û wek pisporê IT kar dike. == Kar û Xebat == Ew wek derhêner û berpirsê medyaya civakî li Radyoya Duhokê kar dike. Yek ji karên wî yên herî berçav damezrandina '''Nhel Radio''' ye, ku wek yekem radyoya online ya taybet bi folklorê Kurdî li deverê tê naskirin. Ev radyo bi taybetî girîngiyê dide folklor û çanda devera Nêheliyan.<ref>Rojnameya Evro, Hejmar 2645, "Di Dîya Bême Sê Riyareke Bi Rê Ze", nivîskar: Newzad Hemdî. [https://www.calameo.com/read/000139418190493ef609a Girêdan].</ref> Herwiha, wî çendîn malperên fermî jî sêwirandine, wek: * www.navendaxani.com * www.radioduhok.com * www.govarametin.com * www.nhelradio.site == Çavkanî =={{Çavkanî}}[[Bikarhêner:Nhel Kahlil Kamal|Nhel Kahlil Kamal]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Nhel Kahlil Kamal|gotûbêj]]) 21:51, 25 tebax 2025 (UTC) == Daxwaza veguhestina rûpelê == Silav heval, Tu dikarî ji kerema xwe vê rûpela min a li jêr bikî gotareke fermî da ku di lêgerînê de derkeve? [[Bikarhêner:Nhel Kahlil Kamal]] Gelek spas. [[Bikarhêner:Nhel Kahlil Kamal|Nhel Kahlil Kamal]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Nhel Kahlil Kamal|gotûbêj]]) 23:03, 25 tebax 2025 (UTC) :Silav @[[Bikarhêner:Nhel Kahlil Kamal|Nhel Kahlil Kamal]] li gorî Qaîdeya navdarî yên Wîkîpediyayê gotara her kesê nayên nivîsandin. Qaîde (polîtîka) Wîkîpediya kurdî di derbarê nivîsandina gotaran de wiha dibêje: ''Wîkîpediyaya kurdî destûrê nade reklamên şirketan, sazî û danasîna kesên ne ensîklopedîk. Nivîsandina gotarên bûyeran, kes, sazî û şirketan divê ev sazî, kes û şirket di girîngî ya nivîsandina li ser wîkîpediyayê de bin. Wek mînak dema ku gotarên kesên naskirî (hunermend, nivîskar, stranbêj û hwd.) hate nivîsandin divê ew kes ji aliyê girseyeke girîng ve bêne naskirin, jînenîgarî û xebatên wan ji aliyê saziyên medyayê yên bêalî ku eleqeya wan bi wan kesan re tinene bêne nivîsandin.'' Bi silav û rêz. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 04:23, 26 tebax 2025 (UTC) == Translation request == Hello, Ghybu. Can you translate and upload the article about the prominent Turkish economist [[:en:Dani Rodrik]] in Kurdish Wikipedia? Yours sincerely, [[Taybet:Beşdarî/&#126;2025-28854-63|&#126;2025-28854-63]] ([[Gotûbêja bikarhêner:&#126;2025-28854-63|talk]]) 13:21, 17 çiriya pêşîn 2025 (UTC) == Translation request 2 == Hello, Ghybu. Can you translate and upload the articles [[:en:1668 Shandong earthquake]] (the deadliest earthquake in the 17th century and the most powerful earthquake in East China) and [[:en:1976 Tangshan earthquake]] (the second deadliest earthquake in history and the deadliest earthquake in the 20th century) in Kurdish Wikipedia? Yours sincerely, [[Taybet:Beşdarî/&#126;2025-28854-63|&#126;2025-28854-63]] ([[Gotûbêja bikarhêner:&#126;2025-28854-63|talk]]) 13:21, 17 çiriya pêşîn 2025 (UTC) == Belgekirina şablonan çavkanîya == Silav û rêz, parametreyên şablonên([[Şablon:Jêder malper|Jêder malper]], [[Şablon:Jêder-kitêb|Jêder-kiteb]] hwd) çavkaniyan çiqas ji bo serastkirinê pê bilî bûm jî Wikipediayê parametreyên şablonên nas nake. Çawa ev xeletî serast be dizanî? Min dizanim kû bê belgekirin jî şablonan tê bikaranîn lê gelek hesan dibe vextê ku vê xete serast be. Ez difikirim kû ev xeletî ji ber kêmasiyê TemplateData tê. [[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]] ([[Gotûbêja bikarhêner:VikiAzad|gotûbêj]]) 12:06, 3 adar 2026 (UTC) :{{silav|VikiAzad}}! Tu dikarî mînakek bidî ? Li vira problem çî ye: [https://ku.wikipedia.org/w/index.php?title=%C3%87em%C3%AA_Sor_(%C3%A7em)&diff=prev&oldid=1987003] [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 13:21, 5 adar 2026 (UTC) ::Dema ku guhartinê dîtbarî(visual editor)ye li beşa 'çavkanî lê zêde bike' de vê problema tê dîtin, parametreyên şablonê dernakevin. ::Vexta ku li guhartina çavkanî (beşa ku koda dinivisin) de ger koda şablonê dinivîsim (mînak <nowiki>{{Jêder-malper}}</nowiki>) şunda li beşa guhartinê dîtbarî de pêlê çavkaniya(<nowiki>[[1]]</nowiki>) dikim parametreyên şablonê derdikeve. [[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]] ([[Gotûbêja bikarhêner:VikiAzad|gotûbêj]]) 17:06, 5 adar 2026 (UTC) == Alîkarî derbarê Wîkîpediya Sindî de == Silav, ez Siddharth Talreja me ji Wîkîpediya Sindî. Mîna zimanê Kurdî ku bi gelek alfabeyan tê nivîsandin, zimanê Sindî jî bi gelek alfabeyan tê nivîsandin. Lêbelê, em plan dikin ku ji yekê zêdetir alfabeyan bidin nasîn. Min berî vê yekê bi bikarhênerên Wîkîpediya Keşmîrî û Kazakî re têkilî danîbû. Lê ji ber ku Wîkîpediya we yek ji wan çend Wîkîpediyayan e ku veguherîna otomatîk çalak û zindî heye, ez ê pir spasdar bim ger hûn bikaribin alîkariyê bikin û rêberiya xwe bikin ka meriv çawa bi vê yekê re pêşve diçe. Bibore heke di peyama min de xeletî hebin ji ber ku ev guhertoyek wergerandî ji Google Translate ye. Ez bi Kurdî nizanim û her weha ez nizanim hûn bi Îngilîzî dizanin an na, ji ber vê yekê min werger bikar aniye. Spas dikim [[Bikarhêner:Siddhu Talreja|Siddhu Talreja]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Siddhu Talreja|gotûbêj]]) 17:09, 6 adar 2026 (UTC) :{{silav|Siddhu Talreja}}, you first need to create a conversion table. For example, for the Kurdish Wikipedia, we defined the rules for converting from the Latin alphabet to the Arabic alphabet (in PHPn, [https://gerrit.wikimedia.org/r/plugins/gitiles/mediawiki/core/+/refs/changes/73/1119073/5/includes/language/converters/KuConverter.php '''here''']): and [https://gerrit.wikimedia.org/r/plugins/gitiles/mediawiki/core/+/refs/changes/73/1119073/5/includes/language/converters '''here'''] are other conversion examples in other languages ​​to help you. This isn't mandatory; you can simply create your own conversion table. Then, go to the [https://phabricator.wikimedia.org/ '''Phabricator'''] website and submit a request with a link to your project and the conversion construction rules: after discussion, they will take care of it. [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 15:50, 7 adar 2026 (UTC) ::Spas ji bo bersivdayînê. Çend pirsên min hene. ::1) Gelo navrû jî hatiye guhertin? ::2) Hûn çawa bi mijara ku tîpên erebî dengdêran bikar naynin re mijûl dibin? ::3) Ger tenê dîtinek demkî bi tîpek din were afirandin, mirovên ku tîpên din bikar tînin çawa dikarin bigerin an binivîsin? [[Bikarhêner:Siddhu Talreja|Siddhu Talreja]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Siddhu Talreja|gotûbêj]]) 16:19, 7 adar 2026 (UTC) :::1) No (the conversion happens automatically) :::2) The Kurdish Arabic alphabet uses the [https://en.wikipedia.org/wiki/Kurdish_alphabets#Kurdo-Arabic_alphabet Kurdo-Arabic_alphabet]; therefore, there are no diacritics for vowels. :::3) Once the conversion table is set up, you can search in either the Latin or Arabic alphabet; the conversion is automatic and redirects you to the appropriate page. For example: [[دیجلە]] or [[Dîcle]] gives the same result. [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 16:49, 7 adar 2026 (UTC) ::::So the options like edit, view contributions, etc always appear in latin only even when i view in kurdo-arabic? ::::And what can I do if my script is like the traditional arabic without vowel diacritics half of the time? [[Bikarhêner:Siddhu Talreja|Siddhu Talreja]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Siddhu Talreja|gotûbêj]]) 16:57, 7 adar 2026 (UTC) :::::I misspoke :) Everything is converted into Arabic alphabet (the entire interface) using the conversion table. [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 17:04, 7 adar 2026 (UTC) ::::::gelo vebijêrka veguherînê li ser mobîlan jî heye? [[Bikarhêner:Siddhu Talreja|Siddhu Talreja]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Siddhu Talreja|gotûbêj]]) 17:51, 7 adar 2026 (UTC) :::::::Yes: on mobile, you need to click on the language icon [[Wêne:OOjs_UI_icon_language-ltr-progressive.svg|20px]] at the top of the page and choose Arabic, Latin, or another alphabet for which you created the conversion. For example, for Arabic Kurdish you need to click on "تیپێن عەرەبی"; and to return to Latin, you must click on "Kurdî/کوردی". [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 18:24, 7 adar 2026 (UTC) ::::::::PS: The name translated here is the one that appears in the interface: '''[https://translatewiki.net/wiki/MediaWiki:Variantname-ku/ku-latn]''' [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 18:37, 7 adar 2026 (UTC) == Asteng == silav @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], gelo tû dikarî vî @[[Bikarhêner:CaliphofJerusalem|CaliphofJerusalem]] bikarhênera asteng bikî. Li wir [https://ku.wikipedia.org/w/index.php?title=S%C3%AAwas&curid=1101&diff=1987649&oldid=1987648] heqeret dike û wir [https://ku.wikipedia.org/w/index.php?title=Bakur%C3%AA_Kurdistan%C3%AA&curid=1105&diff=1987651&oldid=1984520] jî vandalîzm. [[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]] ([[Gotûbêja bikarhêner:VikiAzad|gotûbêj]]) 22:53, 7 adar 2026 (UTC) :Silav, {{çêbû}} [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 23:15, 7 adar 2026 (UTC) ::Spas 🙏🏻 [[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]] ([[Gotûbêja bikarhêner:VikiAzad|gotûbêj]]) 23:20, 7 adar 2026 (UTC) == Neutrality == The bias and double standards in [[Nîjadkujiya Şirîta Xezeyê|this]] article are unacceptable. Compare this article to the Holocaust; don't you see the difference? Israel is committing genocide! This is what international organizations have confirmed. [[Bikarhêner:جودت|جودت]] ([[Gotûbêja bikarhêner:جودت|gotûbêj]]) 16:51, 16 adar 2026 (UTC) == Çalakbûna wê == Silav @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], hûn bi salan êdî ne çalak in. Baştir e ku kesekî din mafê astengkirine bistîne. Ez Erdal im. Tev bi hev li vir bixebitin û pêşbixin wîkîpediya kurdî. Lê di çalakiya dawîn ji ber ne çalakbûna te, bikarhênerekî xwe kiriye xwedî vê derê. [[Taybet:Beşdarî/&#126;2026-16769-27|&#126;2026-16769-27]] ([[Gotûbêja bikarhêner:&#126;2026-16769-27|talk]]) 12:05, 17 adar 2026 (UTC) :Silav @[[Bikarhêner:~2026-16769-27|~2026-16769-27]] kekê Erdal ji bo min her kedek ji bo zimanê kurdî gelek pîroz e. Ji bo ku te vê projeyê daye destpêkirin ji bo ked û hewlên te ji te re gelek spas dikim. Ez dikarim bi nirxa herî pîroz sond bixwim ku du sê bikarhênerên çalakên ku niha li vir in, ji ber ku mane bi tenê nekarîne terk a vir bidin. Tenê armanca wan ên "xwe kirina xwedî vê derê" ev bû. Bi silav û rêz. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 14:23, 17 adar 2026 (UTC) == You may be an eligible candidate for the U4C election == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Greetings, The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]] seeks candidates for the 2026 election. The U4C is the global committee responsible for overseeing enforcement of the [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal Code of Conduct|Universal Code of Conduct]]. Elections are held annually, if elected a committee member serves for two years. This year the U4C requires candidates to hold administrator rights on at least one wiki, which is why you are being contacted as you appear to hold this right. There are other requirements, such as candidates must be at least 18 years old and may not be employed by the Wikimedia Foundation or other related chapters and affiliates. You can find more information in the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026#Call_for_Candidates|call for candidates on Meta-wiki]]. Additionally, the committee's working language is English; some ability to communicate in English is required. The election opens on 18 May, if you are eligible and interested you have until 10 May to submit your candidacy. There will be a week in between for candidates to answer questions from the community. Voting takes place privately in [[m:Special:MyLanguage/SecurePoll|SecurePoll]], successful candidates must receive at least 60% support. More information is available on [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026|the 2026 Elections page]], including timelines and other candidacy information. If you read over the material and consider yourself qualified, please consider submitting your name to run for the committee. If you think someone else in your community might be interested and qualified, please encourage them to run. In partnership with the U4C -- [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|talk]]) 20:06, 28 nîsan 2026 (UTC) </div> <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Keegan_(WMF)/test&oldid=30472432 --> == Têxistina guhartinên botê di îstatîstîkên Wîkîpediya de == Silav @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], di îstatîstîkên wîkîpediyaya kurdî de di ''Hejmara guhartinên rûpelan ji avabûna Wîkîpediya heta niha'' guhartina bot-an naye hejmartin. Di hemî wîkîpediyayên din de ew tê hejmartin. Bi kerema xwe wê biguherîn. Aniha zêdetirî 2 milyon guhartinan ji avabûna wîkîpediyaya kurdî heta îro çêbûne, lê bi bot-an dibe ku hejmar ji 3 milyon zêdetir ra dibe. Mala ve ava! [[Taybet:Beşdarî/&#126;2026-33942-16|&#126;2026-33942-16]] ([[Gotûbêja bikarhêner:&#126;2026-33942-16|talk]]) 18:14, 9 hezîran 2026 (UTC) :Silav! Kîjan statîstîk? [[Taybet:Statîstîk]]? [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 02:08, 10 hezîran 2026 (UTC) ::Erê, statîstîkên taybet de. [[Taybet:Beşdarî/&#126;2026-34130-08|&#126;2026-34130-08]] ([[Gotûbêja bikarhêner:&#126;2026-34130-08|talk]]) 05:48, 10 hezîran 2026 (UTC) == Xerabkirinê Şablonan == Silav @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], [[Bikarhêner:Memwelat|ev bikarhêner]] gelek modul û şablon guhertiye gelek şablon ji ber vê xirab buye. Ji kerema xwe binêre. {{ping|Ghybu}}[[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]] ([[Gotûbêja bikarhêner:VikiAzad|gotûbêj]]) 11:50, 28 hezîran 2026 (UTC) == Bot == <p>Hello @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], hope you're doing well, <p>as you know i use sakura bot to do article category maintenance here on ku.wikipediae. <p>i plan to introduce a new project. such as active_track.py, it maintains a weekly automated "Active Users Tracker" dashboard. The bot updates a weekly list of the top 10 most active users on ku.wiki, <p>The bot already maintans the project on several wikis: ([[:ckb:بەکارھێنەر:Sakura emad/بەکارھێنەرە-چالاکەکان|ckbwiki]], [[:simple:User:Sakura emad/Active-Users|SimpleWiki]], [[:ks:رُکُن:Sakura emad/Active users|ksWiki]], [[:mni:ꯁꯤꯖꯤꯟꯅꯔꯤꯕ:Sakura_emad/Active-Users|MNI Wiki]]) : So my question would be, i wonder if it is ok to create the project and run it immediately?, since i have a bot flag here? or i should seek community consensus first? the project will be under my username space btw. [[Bikarhêner:Sakura emad|🌸 Sakura emad 💖]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Sakura emad|gotûbêj]]) 22:22, 20 tîrmeh 2026 (UTC) :Silav {{=)}} I don't see any problem with that kind of task, and I think that's something desired here. But next time, it's better to ask that sort of question here: [[WP:DTH]]. ping {{ping|MikaelF|Penaber49|Avestaboy|Wikihez}} [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 22:42, 20 tîrmeh 2026 (UTC) ::Hello @[[Bikarhêner:Sakura emad|Sakura emad]] I think it's possible. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 23:33, 20 tîrmeh 2026 (UTC) ::: @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] : ) i do apologize! [[Bikarhêner:Sakura emad|🌸 Sakura emad 💖]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Sakura emad|gotûbêj]]) 23:57, 20 tîrmeh 2026 (UTC) ::::I was waiting for your response. If you had said that it requires community consensus, I would have moved it to [[WP:DTH]]. If no consensus was needed, I would have deployed the script right away. [[Bikarhêner:Sakura emad|🌸 Sakura emad 💖]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Sakura emad|gotûbêj]]) 00:00, 21 tîrmeh 2026 (UTC) :::::No need to apologize :) It's just that I'm not as active anymore, so it may take me some time to reply. Other users on the Dîwan can also answer you. [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 00:46, 21 tîrmeh 2026 (UTC) ::Silav @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], @[[Bikarhêner:Sakura emad|Sakura emad]], ji bo min jî baş e. Sakura emad, when you created this project what was your purpose? Thank you! [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 09:10, 21 tîrmeh 2026 (UTC) :::@[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] Maintaining a dedicated project to track top 10 active users on a wiki, people like this? and it is popular now? [[Bikarhêner:Sakura emad|🌸 Sakura emad 💖]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Sakura emad|gotûbêj]]) 09:17, 21 tîrmeh 2026 (UTC) ::::@[[Bikarhêner:Sakura emad|Sakura emad]], fine, thank you. [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 09:22, 21 tîrmeh 2026 (UTC) :::::@[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] Do you guys want the language to be localized or in English, if you want it localized i need your help with the translation since i am not a native speaker. [[Bikarhêner:Sakura emad|🌸 Sakura emad 💖]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Sakura emad|gotûbêj]]) 23:08, 23 tîrmeh 2026 (UTC) 1jadoksi0gylkfyfhvu0j46jp4hu5pw 2091516 2091515 2026-09-04T17:47:25Z Ghybu 9854 Protected "[[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu]]": Excessive vandalism ([Biguhêre=Tenê bikarhênerên xwebixwe-piştrastkirî qebûl bike] (heta roja 17:47, 18 îlon 2026 (UTC)) [Nav biguhêre=Tenê bikarhênerên xwebixwe-piştrastkirî qebûl bike] (heta roja 17:47, 18 îlon 2026 (UTC))) 2091511 wikitext text/x-wiki {{/Ser}} == Tu çawan î? == {{Ragihandin|Ghybu}} ev dema te xweş be, tu çawan î, baş î? bi silav û rêz --[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 08:52, 24 sermawez 2017 (UTC) == Lîsansa wêneyan == Merheba, min di nav xebatên xwe de hin wêneyên Commonsê bi kar anî. Dema min wêneya nû çêkirî bar kir, di danasîna wêneyêde min behsa wêneyên commonsê kir û navnîşana wêneyan jî di bin wêneya nû da rêz kir. Gelo dibe ku hê jî pirsgirek derkeve? (Biyolojiya Bi Kurdî 01:56, 23 rêbendan 2018 (UTC)) :{{ragihandin|Zindewerzani}} Gelek spas, [https://commons.wikimedia.org/w/index.php?title=File:Calcium_regulation_mechanism_ku.png&diff=282014176&oldid=281983470 vitra] rind e.<br/>Jî bîr meke jî îmze di nav gotaran da ne tê avitin. Şevbaş--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 02:05, 23 rêbendan 2018 (UTC) ::{{ragihandin|Zindewerzani}} Dîroka gotarê binêre, navê tê hatiye nivîsandin: [//ku.wikipedia.org/w/index.php?title=R%C3%AAkxistina_Kalsiyum%C3%AA&action=history].--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 02:12, 23 rêbendan 2018 (UTC) Merhaba min dîagramek [[:Wêne:Karbohîdradên zîndeweran ku.png]] bar kiri bu, lê hatiye jêbirin. Gelo ma bi vî xebata min ve çi pirsgirêk heye? Ev diagramê min çi kir.Tu mafê lisans li ser tune ye. Loma min cardin li ser malperê bar kir. :{{ragihandin|Zindewerzani}} Merhaba, nizanim feqet [https://commons.wikimedia.org/w/index.php?title=File:Karboh%C3%AEdrad%C3%AAn_z%C3%AEndeweran_ku.png&diff=282129091&oldid=282075591 lîsansê bîr meke]... '''[[WP:Îmze|Îmze]]''' ([//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/a/a3/WikiEditor-Toolbar-signature-ku.png]) xwe jî bîr meke ("peyamê îmzeya xwe bi 4 tîldeyan (<nowiki>~~~~</nowiki>) lê zêde bike. An jî dema nivisê li jor îşareta pênûsê ([[Wêne:Insert-signature.png|18px]]) bitikîne, îmzeya we bi awayekî otomatîk derdikeve.")--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 12:57, 23 rêbendan 2018 (UTC) == Şablona nû. == silav ghybu tu dikarî [https://ku.wikipedia.org/wiki/Şablon:Şehzadeyên_Kayzerîya_Osmanî vê] şablonê çêkî? '''[[Bikarhêner:Mehk63|<span style="color: #6600FF;">'''''Mehk63'''''</span>]]^{[[Gotûbêja bikarhêner:Mehk63|<span style="color: #FF6600;">'''Peyam'''</span>]]}''' 11:47, 2 adar 2018 (UTC) == Kristina First == silav ghybu tu dikarî [[Kristina First|vê]] gotarê sererast bikî? Min şablon kirê xirab bu.'''[[Bikarhêner:Mehk63|<span style="color: #6600FF;">'''''Mehk63'''''</span>]]^{[[Gotûbêja bikarhêner:Mehk63|<span style="color: #FF6600;">'''Peyam'''</span>]]}''' 13:13, 2 adar 2018 (UTC) == Alîkariya teknîkî == silav Ghybu; Birêz Gyhbu al û flamayên partiyên Kurdî em ê çawa bikaribin li vir zêde bikin, bo mînak [[Komeleya Zehmetkêşên Kurdistana Îranê]] ev logoya di vê websaytê de pêwist e(logoya yekemîn: http://www.komala.org/dreja.aspx?=hewal&jmare=4424&Jor=1{{bêîmze|Mohajeer}} :{{silav|Mohajeer|+}}. Wêne û logoyên bêdestûr li vira tên barkirin: [[Taybet:Upload]]. Û wêneyên bi destûr (''wêneyên ku te kişandiye an jî destûr ji te re hatiye dayîn'') jî li ser Commonsê tên barkirin: [https://commons.wikimedia.org/wiki/Special:UploadWizard]. (NB: Logoyan pêşta ser komputerê xwe bar bike paşî jî li ser Wîkîpediyayê...)--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 20:29, 9 adar 2018 (UTC) ::wiha dibêje Çewtiyê destûrê Mafên te bo vê daneyê bar bike tune ye ji bo vê sedemê: Ev tişta tu dixwazî bikî tenê ji bikarhênerên van koman re ne: Rêveber. [[Bikarhêner:Mohajeer|Mohajeer]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Mohajeer|gotûbêj]]) 20:49, 9 adar 2018 (UTC) :{{ragihandin|Mohajeer}} Ok! Kîjan logo tu dixwazî? Ez bar dikim...--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 21:15, 9 adar 2018 (UTC) ::http://www.komala.org/dreja.aspx?=hewal&jmare=4424&Jor=1 , pênç logo li vir hene, ya yekemîn ji min re lazim e. Ya stêrka sor û di bin de nivîs heyî[[Bikarhêner:Mohajeer|Mohajeer]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Mohajeer|gotûbêj]]) 21:24, 9 adar 2018 (UTC) == [[Taissia Shanti]] == silav. Min çavkaniya [[Taissia Shanti|vê]] gotarê xirab kir. tu kanî çêkî?'''[[Bikarhêner:Mehk63|<span style="color: #6600FF;">'''''Mehk63'''''</span>]]^{[[Gotûbêja bikarhêner:Mehk63|<span style="color: #FF6600;">'''Peyam'''</span>]]}''' 01:33, 16 adar 2018 (UTC) :: Silav Ghybu. Vê gotarê sererast bike. Ez wêne dikimê ye wêne nê nîşankirin. [[:Wêne:Taissia Shanti.png]]'''[[Bikarhêner:Mehk63|<span style="color: #6600FF;">'''''Mehk63'''''</span>]]^{[[Gotûbêja bikarhêner:Mehk63|<span style="color: #FF6600;">'''Peyam'''</span>]]}''' 23:01, 18 adar 2018 (UTC) ::Çewtiya çavkanî hîn neçiye.'''[[Bikarhêner:Mehk63|<span style="color: #6600FF;">'''''Mehk63'''''</span>]]^{[[Gotûbêja bikarhêner:Mehk63|<span style="color: #FF6600;">'''Peyam'''</span>]]}''' 23:07, 18 adar 2018 (UTC) :::{{ragihandin|Mehk63}} Wêneya ku te barkiriye jî '''tê jêbirin''' ji ber ku ser Commonsê tenê wêneyên ku te kişandiye an jî bidestûr tên barkirin. Te carek [https://commons.wikimedia.org/wiki/User_talk:Mehk63 hatiye hişyarkirin] paşê jî te asteng dikin...--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 23:10, 18 adar 2018 (UTC) ::::Ew wêneya screenshot e. '''[[Bikarhêner:Mehk63|<span style="color: #6600FF;">'''''Mehk63'''''</span>]]^{[[Gotûbêja bikarhêner:Mehk63|<span style="color: #FF6600;">'''Peyam'''</span>]]}''' 23:25, 18 adar 2018 (UTC) :::::{{ragihandin|Mehk63}} ''Copyright'' e, min li jor jî te re got: tenê wêneyên ku te xwe kişandiye an jî bidestûr tên bar kirin...--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 23:30, 18 adar 2018 (UTC) ::::::Wa wêneya min kişand.'''[[Bikarhêner:Mehk63|<span style="color: #6600FF;">'''''Mehk63'''''</span>]]^{[[Gotûbêja bikarhêner:Mehk63|<span style="color: #FF6600;">'''Peyam'''</span>]]}''' 23:35, 18 adar 2018 (UTC) :::::::Te li jor got ku ''screenshot'' e û ser wêneyê ''TaissiaShanti.xxx'' hatiye nivîsandin...--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 23:39, 18 adar 2018 (UTC) == ? == Merheba Ghybu, min ji te re e-peyamek şand! Ji kerema xwe bersivekê bide min, heke wextê te hebe.—<small>[[Bikarhêner:Gomada|<span style="background:Yellow">'''''<span style="font-family:Verdana;color:red">Gom<span style="color:#006400">ada</span></span></span>''''']]^{[[Gotûbêja bikarhêner:Gomada|peyam]]}</small> 09:30, 21 adar 2018 (UTC) :Min ji te re e-peyamek şand. Bimîne di xweşiyê de!—<small>[[Bikarhêner:Gomada|<span style="background:Yellow">'''''<span style="font-family:Verdana;color:red">Gom<span style="color:#006400">ada</span></span></span>''''']]^{[[Gotûbêja bikarhêner:Gomada|peyam]]}</small> 18:09, 29 avrêl 2018 (UTC) ::{{silav|Gomada}}, Min dîtîbû. Paşê çê dikim. Bi lez e?--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 19:42, 29 avrêl 2018 (UTC) Na, ne bilez e. :) Baş e, hinga te çêkir, tu dikarî min agahdar bikî.—<small>[[Bikarhêner:Gomada|<span style="background:Yellow">'''''<span style="font-family:Verdana;color:red">Gom<span style="color:#006400">ada</span></span></span>''''']]^{[[Gotûbêja bikarhêner:Gomada|peyam]]}</small> 13:35, 30 avrêl 2018 (UTC) :Nizanim min [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Kurdish_languages_map.svg ev nexşe] ji te re şand an na. Dibe ku te jî dîtibe. Qewet be!—<small>[[Bikarhêner:Gomada|<span style="background:Yellow">'''''<span style="font-family:Verdana;color:red">Gom<span style="color:#006400">ada</span></span></span>''''']]^{[[Gotûbêja bikarhêner:Gomada|peyam]]}</small> 13:34, 3 gulan 2018 (UTC) ::{{silav|Gomada}}, [https://ku.wikipedia.org/wiki/W%C3%AAne:Ghybu_test.svg vitira] rind xuya dike (''paşê wêne tê jêbirin'')? Min sîndoran hin ne guherand ji ber ku min e-name xwe winda kir... Tu dikarî peyameke din ser sîndoran min bişînî. Spas--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 18:59, 5 gulan 2018 (UTC) :Min e-nameyek şand. Qewet be û spas!—<small>[[Bikarhêner:Gomada|<span style="background:Yellow">'''''<span style="font-family:Verdana;color:red">Gom<span style="color:#006400">ada</span></span></span>''''']]^{[[Gotûbêja bikarhêner:Gomada|peyam]]}</small> 19:00, 6 gulan 2018 (UTC) ::Gelek spas. Tu dikarî jê bibî. Bimîne di xweşiyê de!—<small>[[Bikarhêner:Gomada|<span style="background:Yellow">'''''<span style="font-family:Verdana;color:red">Gom<span style="color:#006400">ada</span></span></span>''''']]^{[[Gotûbêja bikarhêner:Gomada|peyam]]}</small> 13:18, 7 gulan 2018 (UTC) :Ghybu, pirsgirêkek heye. Min wêne daxist, lê lema mirov dixwaze mezin bike, kalîteya wêne xirab dibe. Em çawa bikin? Wêneyê nexşeya Ewropayê ne wisa bû. Ev wisa ye, ji ber ku ez li ser Wîkiyê didaxînim?—<small>[[Bikarhêner:Gomada|<span style="background:Yellow">'''''<span style="font-family:Verdana;color:red">Gom<span style="color:#006400">ada</span></span></span>''''']]^{[[Gotûbêja bikarhêner:Gomada|peyam]]}</small> 14:02, 7 gulan 2018 (UTC) :: {{ragihandin|Gomada}} Pirsek: tu wêneyên .svg (vektorîel) bi kîjan programê vedikî? Ez bi [[:en:Inkscape|Inkscapê]] vidikim û diguherinim: [https://inkscape.org/en/release/0.92.3/platforms/ barkirin]. Kalîteya wêneyan (.svg --> .png an .jpg) li gorî terchiyên te çêdike--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 14:55, 7 gulan 2018 (UTC) :Ez ji bo dîtina wêneyan programeke ekstra bikarnaînim. Dema ez wêne di Wordê de li ser rûpeleke A4 divekim, ku ez dixwazim tevahiya rûpelê dagire, kalîteya wêne xirab xuya dike, nivîs baş nayên xwendin. Min careke din daxist bi pikselên bilind. Niha baştir çêbû. Li qisûrê nemeyzêne, min hinekî êrîşî rûpela te kir. {{şermokî}}{{=D}} —<small>[[Bikarhêner:Gomada|<span style="background:Yellow">'''''<span style="font-family:Verdana;color:red">Gom<span style="color:#006400">ada</span></span></span>''''']]^{[[Gotûbêja bikarhêner:Gomada|peyam]]}</small> 16:32, 7 gulan 2018 (UTC) ::{{ragihandin|Gomada}} Pirsgêrek nîne. [https://ku.wikipedia.org/wiki/W%C3%AAne:Ghybu_test.svg Vitira] çito ye?--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 18:31, 7 gulan 2018 (UTC) :Cudakirina rengan fikrekî baş e. Tu dikarî ji kerema xwe Îsraîl û Qamişlo binivîsî?—<small>[[Bikarhêner:Gomada|<span style="background:Yellow">'''''<span style="font-family:Verdana;color:red">Gom<span style="color:#006400">ada</span></span></span>''''']]^{[[Gotûbêja bikarhêner:Gomada|peyam]]}</small> 21:17, 7 gulan 2018 (UTC) ::{{ragihandin|Gomada}} Çêbû--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 21:53, 7 gulan 2018 (UTC) :Merheba ji te re Ghybu, hêvî dikim tu baş bî. Gelo wextê te heye ku tu du nexşeyan ji min re çêbikî? Eynî nexşeyên ku te berê ji min re çêkiribûn, lê vê carê bi soranî lazim in. Heke tu bibêjî erê, ez ê bi riya e-nameyê agahiyan ji te re bişînim. Bimîne di xweşiyê de!—<small>[[Bikarhêner:Gomada|<span style="background:Yellow">'''''<span style="font-family:Verdana;color:red">Gom<span style="color:#006400">ada</span></span></span>''''']]^{[[Gotûbêja bikarhêner:Gomada|peyam]]}</small> 13:38, 17 gulan 2021 (UTC) == Klawyeya kurdî == Silav Ghybu. Tu klawyeyeke kurdî zanî ser Androide?'''[[Bikarhêner:Mehk63|<span style="color: #6600FF;">'''''Mehk63'''''</span>]]^{[[Gotûbêja bikarhêner:Mehk63|<span style="color: #FF6600;">'''Peyam'''</span>]]}''' 21:49, 23 adar 2018 (UTC) : {{ragihandin|Mehk63}} Li [https://kurdish-latin-keyboard.en.uptodown.com/android vira] an [https://play.google.com/store/apps/details?id=com.boloorian.android.kurdishkeyboard vira]/ [http://fr.uptodown.com/android/search/kurdish-latin-keyboard]. Bo Windowsê [https://www.youtube.com/watch?v=3Yt8fIIErdY] /[https://itunes.apple.com/app/kurmanji-keyboard/id943358956?mt=8&ign-mpt=uo%3D4 ios]--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 11:46, 25 adar 2018 (UTC) ==pirsgirêk== {{Ragihandin|Ghybu}} bra ev rûpel çima wisa ye, gootar wek gotûbêj hatiye kodkirin [[Gotûbêj:Nalî]] [[Bikarhêner:Mohajeer|Mohajeer]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Mohajeer|gotûbêj]]) 10:22, 28 adar 2018 (UTC) :{{Ragihandin|Mohajeer}} {{çêbû}}. <small>'''Not''' Dema ku tu li ser rûpela gotûbêja min dinivîsî şabona {{ş|ragihandin}} ne pêwîst e ji ber ku ez dizanim ku peyam hitiye. Ew şablon li derên din tê bikaranîn.</small>--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 11:08, 28 adar 2018 (UTC) ==Tîpên Erebî== Silav, kekê Ez çawa dikarim beşek ji gotarekî ku bi elfabeya erebî der dikeve biguherim?[[Bikarhêner:Kardo Muradi|Kardo Muradi]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kardo Muradi|gotûbêj]]) 12:31, 10 avrêl 2018 (UTC) :{{silav|Kardo Muradi}}. Min daxwaza te rind fehm nekir. Tu dixwazî bi tîpên erebî binivîsî?--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 12:37, 10 avrêl 2018 (UTC) ::Ne, dema ku Em bi latînî Gotarek dinivisin automatîkane, vê gotarê bi erebî çê dibe. lê ji ber ku tîpên ڕ، ڵ، ع، غ، ح di Alfabeya latînî nine, pirsgirêk çê dibe. Ez dixwazim eve bijar bikim.[[Bikarhêner:Kardo Muradi|Kardo Muradi]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kardo Muradi|gotûbêj]]) 12:48, 10 avrêl 2018 (UTC) :::{{ragihandin|Kardo Muradi}} Temam, min fehm kir {{=)}}. Daxwaza te li ser '''Phabricator'''ê tê çêkirin, li '''[https://phabricator.wikimedia.org/ vira]''' ([https://phabricator.wikimedia.org/maniphest/task/edit/form/1/ ''Report a software bug or feature request'']). Xwe qeyd bike paşê jî pirsgirêkê binivîse ew jî sererast dikin.--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 13:05, 10 avrêl 2018 (UTC) ::::{{ragihandin|Kardo Muradi}} Dîsa silav, kod li '''[https://phabricator.wikimedia.org/source/mediawiki/browse/master/languages/classes/LanguageKu.php;693e9b2728d910c3c32affd2013f755fe22e03e3$25 vira]''' ye.--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 03:04, 13 avrêl 2018 (UTC) == Gotara Yekta Uzunoğlu == Merheba, Ghybu. Tu çawan î? Ez ji bo gotara Yekta Uzunoğlu parastinê dixwazim. Ji ber ku sererastkirinên min têne betalkirin. --[[Bikarhêner:Bikarhêner|Bikarhêner]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Bikarhêner|gotûbêj]]) 20:23, 15 avrêl 2018 (UTC) == Temporary adminship on kuwiki* sister projects == Hi Ghybu. While deleting pages, I noticed you are very active on the kuwiki* sister projects. Have you ever thought of requesting temporary adminship on them (particularly kuwiktionary, kuwikiquote and maybe also kuwikibooks)? If so, please leave a note on the local village pump page or RfA page and after two weeks request the rights on [[:m:SRP]]. Looking forward to your answer. [[Bikarhêner:Trijnstel|Trijnstel]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Trijnstel|gotûbêj]]) 18:07, 17 gulan 2018 (UTC) == Golden Raspberry Award ( Xelat) == Bi Almanî : Goldene Himbeere , bi îngîlîzî Golden Raspberry Award û bi Tirkî Altın Ahududu Ödülleri dibêjin. Gelo navê xelat bi Kurdi çi ye ? Eger nav hebe ez dikarim gotar binivîsim. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 18:51, 28 pûşper 2018 (UTC) :{{silav|Avestaboy}} Kurdikirin ne pêwîst e je ber ku xeleteke îngilîzî ye: bi min ''[[Razzie Awards]]'' an jî "Xelata Razzie" çêtir e.--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 19:01, 28 pûşper 2018 (UTC) ::Gelo meriv nikare Xelata Tûşemiya Zêrîn binivîse ?{{bêîmze|Avestaboy}} :::{{ragihandin|Avestaboy}} Bi min bo sernavê gotarê, na. Ji ber ku kurd ew nava nas nakin (di nav wêjeya de tune ye). Feqet di nav gotarê de tê nivîsandin mînak: "'''Golden Raspberry Award''' (bi kurdî: "Xelata Tûşemiya Zêrîn"), xelateke ...". Binêre bi frensî an katalanî jî bi îngilîzî hatiye nivîsandin: [https://fr.wikipedia.org/wiki/Razzie_Awards] / [https://ca.wikipedia.org/wiki/Premi_Golden_Raspberry]--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 19:37, 28 pûşper 2018 (UTC) == Wêneya postere fîlma Perav( fîlm) == Silav hevalno ! Min cara yekem dixwast wêne tomar bikim û wisa min du car ceriband ji bo postera fîlma perav ji Wîkîpedîyaya bi îngîlîzî ( The beach ) tomar kir. Ema Wîkîpediya her du cara wêne derxist. Gelo min li ku çewtî kir ? [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 22:04, 29 pûşper 2018 (UTC) :{{ragihandin|Avestaboy}} Tenê wêneyên ku te kişandiye û wêneyên ku te li xwedî destûr xwestiye tên barkirin ser Commonsê.--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 22:09, 29 pûşper 2018 (UTC) == Gotara Kazuki Takahashi == Silav Ghybu ! Eger meriv di gotara Kazuki Takahashi de zimanê pêşniyar dibîne ew gotar tek bi Îngîlîzî û Holendî he. Eger meriv gotara bi Almanî de zimanên pêşniyar bigere meriv gelek zimanên din jî dibîne. Gelo hûn dikarin wê çewtî sererast bikin ? [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 10:26, 3 tîrmeh 2018 (UTC) :{{Merheba|Avestaboy}}, min pirsgirêk ne dît... Li tenê bo gotara [[Kazuki Takahashi]] witira ye an jî bo hemû gotarên din jî?--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 11:07, 3 tîrmeh 2018 (UTC) ::Problem tek bi gotara [[Kazuki Takahashi]] he.Ew gotar bi gelek ziman he {{bêîmze|Avestaboy}} :::{{ragihandin|Avestaboy}} {{çêbû}}--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 17:51, 3 tîrmeh 2018 (UTC) == Çînistan ( çavkanî ) == Peyva Çînistan di Wîkîferheng û appa WQFerheng jî he . Eger ku ji rind ji bîra min tê ferhenga Amîrxan de jî peyva Çînistan he.Silav dikim  [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 12:58, 4 tîrmeh 2018 (UTC) :Spas {{ragihandin|Avestaboy}} Jixwe "Çînistan" di nav gotarê de hatiye nivîsandin--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 00:24, 5 tîrmeh 2018 (UTC) == Peyva hefteyê == Merheba, Ghybu. Mirov dikare ji peyvên ne bi kurdî peyva hefteyê bibijêre? An jî ji lêkeran?{{bêîmze|Bikarhêner}} :{{ragihandin|Bikarhêner}} Peyvên ne bi kurdî: na. Lêker (hûmû beyvên bi kurdî): erê--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 19:20, 24 tîrmeh 2018 (UTC) == Infoboxa Once upon a time ( rêzefîlm) == Silav Gybu! Tu dikarî alîkariya min bikî ji bo infoboxa Once upon a time ? Die infoboxê bi wîkîpediyaya îngilîzî producer û Executive producer(s) dinivîse . Bi Kurdî hilberîner û bireveberên hilberîneriyê he ne. Ez îcar di infobox de çî binivîsim ? Spas  [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 07:33, 18 rezber 2018 (UTC) :{{silav|Avestaboy}}, mixabin min pirsgirêka te fehm nekir...--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 00:18, 19 rezber 2018 (UTC) :: Ez Wikiya inglîzî ji bo gotara Once upon a time bikar dînim. Lê mixabin ez li ku navên nizanim producer und executive producer binivîsim.{{bêîmze|Avestaboy}} :::{{ragihandin|Avestaboy}} Li jor te jî gotiye, li hemberî <code>Rêveberên hilberîneriyê = </code> (''Executive producer(s)'') û <code>Hilberîner = </code> (''Producer(s)''). [https://ku.wikipedia.org/w/index.php?title=Once_Upon_a_Time_(r%C3%AAzef%C3%AElm)&diff=707339&oldid=707323&diffmode=source Vitira].--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 13:13, 19 rezber 2018 (UTC) == Infoxa Bram Stoker û Suzanne Collins == Silav Ghybu! Lê mixabin min di gotara Bram Stoker û Suzanne Collins çewtî kir. Gelo tu dikarî wê serrast biki ? Spas dikim [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 11:22, 26 rezber 2018 (UTC) == Şablon:Infobox navçe == Silav Ghybu. li Vê şablonê şuna qeymeqam hêye lakîn şuna "şaredar" tinne. Du kanî têkî?'''[[Bikarhêner:Mehk63|<span style="color: #6600FF;">'''''Mehk63'''''</span>]]^{[[Gotûbêja bikarhêner:Mehk63|<span style="color: #FF6600;">'''Peyam'''</span>]]}''' 09:02, 28 :{{silav|Mehk63}}, "Şaredar" jî heye.--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 16:12, 28 rezber 2018 (UTC) == Linka şablona infoboxa rêzefîlm == Silav Ghybu ! Te cara din min re ji bo infoboxa kesan linkek şand. Gelo tu dikarî min re linkek ji bo infoboxeke rêzefîlm bişînî ? Spas dikim [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 07:42, 15 kewçêr 2018 (UTC) :{{silav|Avestaboy}} Bnr. {{ş|Infobox Rêzefîlm}}--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 17:35, 15 kewçêr 2018 (UTC) Temame min şablon bi xwe dît. Avestaboy == Postera fîlma Keçên belafiroş == Silav Ghybu ! Min Wikimedia Commons Logoya fîlma Keçên Belafiroş ( Bad Girls ) logoya fîlmê gerand ema ew jî tune. Di Wikipediya ya Ingilîzî ema wêne he. Çima bi ingilîzi wêneya posterê he ema ne bi zimanên din tune ? Gelo qanûn her welate bi ferqin an jî destûra wan he ? Firsenda min he ji bo wêne tomar bikim ? Spas dikim [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 18:52, 22 kewçêr 2018 (UTC) == Maps == Hi, nice to see the module maps on your wiki. I have seen your atempt for introducing marker symbol and color defaults, [[Special:Diff/703059]]. Do you still need them? I can add these default options in the master version. --[[Bikarhêner:Vriullop|Vriullop]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Vriullop|gotûbêj]]) 16:27, 28 kewçêr 2018 (UTC) : Hello {{ragihandin|Vriullop}} Indeed I tried to change the main options but I did not have the desired effect. And, yes it would be nice to have these default options {{=)}} Thanks--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 23:39, 30 kewçêr 2018 (UTC) :: A simpler solution, I have added the default icon in [[Şablon:Mapframe]]. You can skip this default using numbered parameters, as I have done in [[Weysel Qerenî]], marker-symbol1 takes precedence over marker-symbol. Another nice solution is [[:eu:Template:Mapa marraztu/ikonoa]], but the version of module wikidata is not compatible. Ping me if you have any question about this module. --[[Bikarhêner:Vriullop|Vriullop]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Vriullop|gotûbêj]]) 09:00, 31 kewçêr 2018 (UTC) == OpenStreetMap: Guherîna navên erebî li parêzgeha Dihokê == {{ragihandin|Ghybu}} Tu çawan î? Baş î? Di warê nexşeyên Wikimedia OpenStreetMap de ({{Mapframe|36.860, 43.0000|zoom=11|marker-symbol1=star|marker-color1=#208020|image1=|title1=Dihok|type=maplink}}), tu dizanî li kû derê û çawan ez dikarim navên erebî yên parêzgeha Dihokê biguherînim bo latînî? Silav --[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 18:53, 5 sermawez 2018 (UTC) :{{Silav|MikaelF}} Li ser malpera [https://www.openstreetmap.org/#map=12/36.8438/42.9909 OpenStreetMapê] tê guherandin.<br/>Pêşta [https://www.openstreetmap.org/user/new <u>Hesabekî nû çêke</u>]. Paşê jî bo alîkariyê li jêr binêre: <gallery> Wêne:Osm alîkarî 1.png|1) Kurdîkirina OSMê (1/2) Wêne:Osm alîkarî 2.png|2) Kurdîkirina OSMê: here bin rûpelê (2/2)<br> Û '''Qeyd bike'''. Wêne:Osm alîkarî 3.png|3) Kurdîkirina Nexşeyê (mînak: [https://www.openstreetmap.org/#map=16/36.9154/43.0470]) (1/2) Wêne:Osm alîkarî 4.png|4) Kurdîkirina Nexşeyê (2/2) Wêne:Osm alîkarî 5.png|5) Kurdîkirina Nexşeyê (bo metodek din: here bin rûpelê û ser "All tags" bitikîne)<br><code>name:ku</code> → nav bi kurdî<br><code>alt_name:ku</code> → navên kurdî yên din<br><code>source:name:ku</code> → çavkanî bo navên kurdî<br><code>source:alt_name:ku</code> → ... çavkanî bo navên kurdî yên din </gallery> :Bo agahiyên din bnr. [https://ku.wikipedia.org/w/index.php?title=W%C3%AEk%C3%AEpediya:D%C3%AEwan_(p%C3%AA%C5%9Fniyar)&oldid=706927#OpenStreetMap Wîkîpediya:Dîwan (pêşniyar)#OpenStreetMap] û [https://wiki.openstreetmap.org/wiki/Multilingual_names]--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 21:48, 5 sermawez 2018 (UTC) ::Aha, baş e, ez nuka fehm dikim, gelek spas ji bo alîkariya te, tu her hebî. --[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 22:48, 5 sermawez 2018 (UTC) :::{{ragihandin|MikaelF}} <code>name:ckb</code> jî ji bo navên soranî ne (tîpên erebî).--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 01:57, 6 sermawez 2018 (UTC) :::Ping {{ragihandin|Gomada|Bikarhêner}}--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 09:32, 6 sermawez 2018 (UTC) [[Wêne:Osm alîkarî 8.png|thumb|250px|Lîsteya gundan]] ::::Çend agahiyên din: [https://upload.wikimedia.org/wikipedia/ku/5/5b/Osm_al%C3%AEkar%C3%AE_6.png] (peykên din) û [https://upload.wikimedia.org/wikipedia/ku/a/a2/Osm_al%C3%AEkar%C3%AE_7.png] (''offset'')--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 17:25, 8 sermawez 2018 (UTC) :::::{{ragihandin|MikaelF|Bikarhêner|Gomada}} Min '''[http://overpass-turbo.eu/s/Dwg li vira]''' kodekî ('''[//upload.wikimedia.org/wikipedia/ku/3/30/Osm_al%C3%AEkar%C3%AE_8.png bikaranîn]''') bo lîsteya bajar û gundan çêkir. Bnr jî: [http://overpass-turbo.eu/s/Dwh Tirkiye], [http://overpass-turbo.eu/s/Dwm Iran], [http://overpass-turbo.eu/s/Dwo Iraq] ([http://overpass-turbo.eu/s/Dwi Dihok]), [http://overpass-turbo.eu/s/Dwq Sûrî]--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 02:21, 9 sermawez 2018 (UTC) ::::::Birêz Ghybu, destxweş bî, spas ji bo keda te, em ê hêdî hêdî hînî Openstreetmap bin... karekî balkêş û xweşik e... --[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 20:34, 9 sermawez 2018 (UTC) == Koçer Bîrkar == Ez dixwazim di gotarê de wêne tomar bikim .Lê mixabin di infoboxê de cîhe wêne tune . Gelo kes dikare alikariya min bike ?https://commons.m.wikimedia.org/wiki/File:Caucher_Birkar_new_medal_Fields.jpg  Silav dikim [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 10:21, 6 berfanbar 2018 (UTC) == Gotar: Piyana pîroz == Silav Ghybu ! Silav ! Min di Commons de wêne ji bo wê gotarê dît . Gelo hûn dikarin ji kerema xwe re wê di gotarê de tomar (binê tekstê) bikin ? Spas dikim Avestaboy (gotûbêj) 16:38, 16 berfanbar 2018 (UTC) https://commons.m.wikimedia.org/wiki/File:Dante_Gabriel_Rossetti_-_The_Damsel_of_the_Sanct_Grael_(1874).jpg#mw-jump-to-license [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 22:31, 17 berfanbar 2018 (UTC) == Feqên çûkan == Ew gotar bi zimanên din jî he . Gelo hûn dikarin ji kerema xwe re ew lîsteyaya ziman bihevra tomar bikin ? https://en.m.wikipedia.org/wiki/Bird_trapping [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 17:16, 29 rêbendan 2019 (UTC) :{{ragihandin|Avestaboy}} Silav, hatiye tomar kirin...--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 17:47, 29 rêbendan 2019 (UTC) ::[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] Na di lîstê de Kurdî tune .{{bêîmze|Avestaboy}} :::{{ragihandin|Avestaboy}} Niha heye {{=)}}--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 21:45, 29 rêbendan 2019 (UTC) == Samuel Reyher == Es gotar bi Almanî jî he. Gelo hûn dikarin ji kerema xwe re herdu tevhev bikin ?https://de.m.wikipedia.org/wiki/Samuel_Reyher [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 14:29, 15 adar 2019 (UTC) == Cejna te ya Newrozê pîroz be! == {{ragihandin|Ghybu}} Ev dem û hemû demên te xweş bin, birêz Ghybu, tu çawan î? Cejna te ya Newrozê pîroz be! Tu her hebî. --[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 08:35, 20 adar 2019 (UTC) == Şêrko == Silav hevalê Ghybu ! Cejna Newroza te pîroz be ! Gelo tu dikarî sernavê gotara Şîrkuh li ser Şêrko biguherînî ? Şîrkûh farisî ye û bi Kurdî Şêrko tê gotin. Jixwe Şêrko bi esle xwe Kurd bû lewma problem tune ku em Şîrkuh re Şêrko bêjin. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 14:37, 20 adar 2019 (UTC) == Bota îy --> iy == {{ragihandin|Ghybu}} Dîsa rojbaş, di rûpela dîrokê ya gotara [[Gerdûnnasî]] (https://ku.wikipedia.org/w/index.php?title=Gerdûnnasî&diff=397458&oldid=49386) de min ev bot dît (Bot: Otomatîk nivîs guherandin: (-îy(a|an|ê|ên) +iy\1 )). Ev bot hêjta li kar e û mirov çawa û kengî dikare çalak bike, tu dizanî? Bimîne di xweşiyê de. --[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 15:22, 21 adar 2019 (UTC) :{{silav|MikaelF}}. Ew bot yê min e û çalak e ({{b|WîkîBot}}. Binêre gotûbêja [https://ku.wikipedia.org/wiki/Got%C3%BBb%C3%AAja_bikarh%C3%AAner:Ghybu/Ar%C5%9F%C3%AEv_2#Kar%C3%AAn_bot]--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 15:52, 21 adar 2019 (UTC) ::Baş e, destxweş bî. --[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 17:29, 21 adar 2019 (UTC) == Xelatên wergirtî û navzedî ( Jim Parsons ) == Silav hevalê Ghybu ! Min gotar li ser Jim Parson nivîsand. Do min şablona fîlmnîgarî( fîlmografî) ji Wikiya Îngilîzî kopî kir û bi Kurdî wergerand . Min dixwast eynî di bin Xelatên wergirtî û navzedî bikira . Lê mixabin min çewtî dikim. Gelo tu dikarî ji kerema xwe re alîkariya min bikî û şablon tomar bikî ? [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 19:56, 24 adar 2019 (UTC) :{{ragihandin|Avestaboy}} {{çêbû}}. Nivîsa "Won" û "Nominated" li vira tê kurdî kirin: {{ş|Won}} û {{ş|Nom}}--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 22:37, 24 adar 2019 (UTC) == Gotaran li ser Hu Xin û Lauren Hewett == Min du gotar nivîsand. Yek jî li ser Hu Xin. Gelo tu dikarî her dû gotar li ser Wîkîpediya tomar bikî ? Silav û bi rêz [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 21:51, 28 adar 2019 (UTC) :{{silav|Avestaboy}}! Girêdanên zimanan bi vî awayî tê çêkirin: # Here ser Wikidata: '''[https://www.wikidata.org/wiki/Wikidata:Main_Page]''' # Paşê jî here li ser rûpela "Lauren Hewett": '''[[:d:Q274902]]''' # Li ser wê rûpelê, li binî, here ser beşa Wîkîpediya: '''[https://www.wikidata.org/wiki/Q274902#sitelinks-wikipedia]''' # Biguherîne/Li ser mobîlê: ''Site ID'': '''kuwiki''' û ''Sitelink:'' '''Lauren Hewett''' # Tomar bike: li ser "Set the sitelink" bitikîne. :--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 22:22, 28 adar 2019 (UTC) == Refîq Sabir == Min niha rûpêla Refîq Sabir li ser Wîkîpediya kir. Gotar tek bi 3 ziman he ye . Lê mixabin ku meriv di gotara bî Îngilîzî( Rafiq Sabir) di lîsteyaya zimanan de binêre meriv gotara bi Kurdî na dibîne .Gelo ew xwe wisa ye yan min çewtî kir ? Her wiha min dixwast wateya Badges li ser Wikidata bizan biya. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 23:17, 28 adar 2019 (UTC) :{{ragihandin|Avestaboy}} Te pirr rind kiriye. Di çend deqîqe an jî saetê de xuya dike {{=)}}--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 00:52, 29 adar 2019 (UTC)--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 00:52, 29 adar 2019 (UTC) == Gotara Pasadena (rêzefîlmê televîzyonê) == Silav heval ! Gelo tu dikarî di gotara Pasadena (rêzefîlmê televîzyonê) peyva televîzyon derxî û li ser sernava Pasadena ( rêzefîlm) tomar bikî ? [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 09:34, 30 adar 2019 (UTC) == Alîkariya botê == {{ragihandin|Ghybu}} Ev dema te xweş be, tu çawan î? Gelo bota te dikare alîkariya min bike? Ez dixwazim kategoriya bi navê "Li gorî kar û pîşeyê kes" biguherînim bo "Kesên li gorî kar û pîşeyê", li gelek gotaran ev kategorî heye û botek ji min zûtir vî karî dike... Destxweş bî. --[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 06:57, 3 gulan 2019 (UTC) {{Silav|MikaelF}}. Me li '''[[MediaWiki:Gadget-Cat-a-lot.js|vira]]''' amûrek bo kategoriyan çêkiribû. '''Bikaranîn''': * Pêşta here vira: [[Taybet:Preferences#mw-prefsection-gadgets]] (''Hevyazên min → Amûr'') * "'''Cat-a-lot, ji bo serrastkirina navên kategoriyan.'''" hilbijêre. * Here di nav kategoriya [[:Kategorî:Li gorî kar û pîşeyê kes]] * Nika di bin kategoriyê de li aliyê çep, nivîsa "'''Cat-a-lot'''" heye → li ser wî bitikîne * "'''Enter category name'''" → Navê kategoriyê binivîse ("Kesên li gorî kar û pîşeyê") → tomar bike * "'''Select all / none'''" → Ser '''all''' bitikîne * "'''Move Copy → Kesên li gorî kar û pîşeyê'''" → Ser '''Move''' bitikîne --[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 13:40, 3 gulan 2019 (UTC) :{{Silav|Ghybu}}. Mixabin eva ha dernakeve: * Nika di bin kategoriyê de li aliyê çep, nivîsa "'''Cat-a-lot'''" heye → li ser wî bitikîne. :Cat-a-lot tune ye. --[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 16:58, 3 gulan 2019 (UTC) ::{{Silav|Ghybu}}, baş e, nuka derdikeve... destxweş bî, mamoste :) --[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 17:39, 3 gulan 2019 (UTC)) :::Spas ji bo alîkariya te! --[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 17:39, 3 gulan 2019 (UTC) == Qeymax == Silav Ghybu ! Gotarek li ser sernavê Qeymax he ye . Lê mixabin peyva qeymax Tirki ye. Di gotarên bi zimanên din de peyva Kaymak tê bikaranîn ji ber ku ew gelan Kaymak berî ne naskirin. Ema ew xwarin di pêjgeha kurd cîhekî girîng digirê û bi kurdî peyvên : Toşîr, toxavk, tihûk , sermast  hene . Lewma ez difikirim ku rinde eger em ji bo sernav yek ji wan navên Kurdî bikarbihînin. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 13:55, 8 gulan 2019 (UTC) Serhedê dibêjin to [[Bikarhêner:Sîpan sefa|Sîpan sefa]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Sîpan sefa|gotûbêj]]) 22:32, 7 gulan 2021 (UTC) == E-name == Rojbaş Ghybu, min e-nameyek ji te re şand. Bimîne di xweşiyê de!—<small>[[Bikarhêner:Gomada|<span style="background:Yellow">'''''<span style="font-family:Verdana;color:red">Gom<span style="color:#006400">ada</span></span></span>''''']]^{[[Gotûbêja bikarhêner:Gomada|peyam]]}</small> 09:24, 29 gulan 2019 (UTC) ==Gotara Pagend == Silav hevalê Ghby! Aniha hevalê Mikael F sernavê gotar li ser Yaqût guherand . Bi helwesta min ema pagend daha rinde . Çinkî peyva Yaqût ji zimanê Erebî tê. Her wiha gelekî tirknîjad li Yaqûtistan/Rûsya jî bi navê Yaqût he ye . https://en.m.wikipedia.org/wiki/Yakuts Peyva pagend di ferhenga Îzolî , O-ferheng ( Appa telefona destan ) û gelek ferhengên din de jî he ye . Lewma ez difikirim ku sernavê gotar dîsa bibe pagend. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 18:07, 21 pûşper 2019 (UTC) :{{ragihandin|Avestaboy|Ghybu}} Na, ez ne bi Avestaboy re me; çima "pagend" ji yaqût "kurdîtir" û çima "rindtir" e? Pagend, peyveke mê ye yan peyveke nêr? Eslê peyva "pagend" çi ye? Yaqût û xelkê saxa tiştekî din e. --[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 22:29, 21 pûşper 2019 (UTC) == Infobox == Silav :{{Ragihandin|Ghybu}} gelo tu dikarî ji bo Infoboxê alîkariya min bikî ? Min mesela dixwast ji bo gotara Hêro Mistefa wêneya Wikimedia Commons de tomar bikim lê mixabin wêne ne tê dîtin. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 21:54, 23 pûşper 2019 (UTC) == şaşî == Silav Ghybu <br> min bi şaşîti wê rûpelê jêbirin kir <br>--[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 22:43, 14 tîrmeh 2019 (UTC) Silav û rez -- <div style="background-color: #FFD30B; color: #ffffff; padding: 8px; text-decoration: none; text-align: center; width: 20%; font-family: Tahoma; font-size: 13px; border: 1px #000000 dotted; -webkit-border-radius: 10px; -moz-border-radius: 10px; border-radius: 10px; text-shadow: 0px 0px 3px #ffcc00;"> [[Bikarhêner:هيفيدار|هيفيدار]] - ^{Têkilî (🔔)}</div> 15:48, 8 tîrmeh 2019 (UTC) :{{merheba|هيفيدار}}! Min fêm kiribû {{=)}}, pirsgirêk tine ye.--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 23:57, 8 tîrmeh 2019 (UTC) ::min bi şaşîti wê rûpelê jêbirin kir = min bi şaşî ve ew rûpela jêbir. [[Bikarhêner:Dilovan Gervan|Dilovan Gervan]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Dilovan Gervan|gotûbêj]]) 18:01, 9 îlon 2020 (UTC) :::Min bi şaşî ve ew rûpela jêbir = Min bi şaşî ew rûpel jêbir. Silav --[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 05:38, 10 îlon 2020 (UTC) ::::{{r|Dilovan Gervan|MikaelF}} Min tiştekî fêm nekir. We kîjan rûpelê bi şaşî jê bir?{{=)}}--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 12:31, 10 îlon 2020 (UTC) :::::{{r|Ghybu|Dilovan Gervan}} Li me bibore, Ghybu, ewa ha gotinên tewş in. Bi silavên germ ji bo te. --[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 14:48, 10 îlon 2020 (UTC) == Zêr ji bo te, birêz Ghybu == {{Zêr|Ghybu|karê te yê bêhempa li Wîkîpediya kurdî,<br>tu her hebî|--[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 22:43, 14 tîrmeh 2019 (UTC)}} :{{Ragihandin|MikaelF}} Gelek spas {{=)}}--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 01:11, 15 tîrmeh 2019 (UTC) == Şablona Siyasetmedar == Silav hevalê Ghybu ! Min aniha ji bo gotarên [[Robert Kotcharian]] û [[Frederik Willem de Klerk]] şablona siyasetmedar tomar kin. Lê mixabin wêne û şanenav nê tên dîtin. Her wiha tu dikarî sernavê gotar Robert Kotcharian wekî Robert Koçaryan biguherînî ? Silav û rêz [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 22:15, 16 tîrmeh 2019 (UTC) :{{silav|Avestaboy}} {{=)}} Cêbû!--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 22:26, 16 tîrmeh 2019 (UTC) ::{{silav|Ghybu}} Zor spas. Lê mixabin de şanenavê ( îmze ) Robert Koçaryan bîra kir . Robert Kocharyan signature.png ::Normalî ez şablon bi xwe dikim. Tenê şablona siyasetmedar mira problem dike {{bêîmze|Avestaboy}} :::{{ragihandin|Avestaboy}} Ew jî çêbû!--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 10:50, 17 tîrmeh 2019 (UTC) == Daxwaz alîkarî == silav,heval eziz.ez ji te daxwaz alîkarî li bare  [[Şablon:Parêzgehên Îranê]] dikim.tu agar dikari vê bibin  va muşkila nişan dayina vê drust bike. spas.[[Bikarhêner:Esn.sh.gh|Esn.sh.gh]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Esn.sh.gh|gotûbêj]]) 08:44, 19 tîrmeh 2019 (UTC) == Sandro Blümel == Silav hevalê Ghybu ! Min gotar derbarê Sandro Blümel de nivîsand û li ser Wikidata tomar kir. Lê mixabin ku meriv gotara almanî di lîsteyê de dinêr e meriv gotara bi Kurdî na bîne . Gelo tu dikarî wê sererast bikî ? Silav û rêz [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 13:52, 19 tîrmeh 2019 (UTC) ::{{silav|Avestaboy}}! Te çêkirye û tê dîtin...--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 13:55, 19 tîrmeh 2019 (UTC) == Salname == {{ragihandin|Ghybu}} dembaş, tu çawan î? Bibêje, mamosta, salnameya ha (https://ku.wikipedia.org/wiki/Şablon:Salname) çawan dihê guherandin? :) Spas... --[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 22:46, 31 tîrmeh 2019 (UTC) :{{silav|MikaelF}}! Mehên sîstemê (tabloya jêr + peyam) li ser [https://translatewiki.net/wiki/Portal:Ku translatewiki] (bnr. [https://translatewiki.net/w/i.php?search=sermawez&title=Special:Search&go=Here&searchToken=4mr2sehvk7umzu6kq180dgqe3 1] [https://translatewiki.net/wiki/MediaWiki:November/ku-latn sermawez] ([https://translatewiki.net/w/i.php?search=sermawez&title=Special:Search&go=Here&searchToken=4mr2sehvk7umzu6kq180dgqe3 1])/ [https://translatewiki.net/wiki/MediaWiki:December/ku-latn berfanbar] / ...) an jî li ser [[:en:Common Locale Data Repository|CLDR]]ê (bnr. [https://st.unicode.org/cldr-apps/v#/ku/Gregorian/] / [https://ku.wikipedia.org/wiki/W%C3%AEk%C3%AEpediya:D%C3%AEwan_(p%C3%AA%C5%9Fniyar)#Common_Locale_Data_Repository_(CLDR)], [https://ku.wiktionary.org/wiki/Got%C3%BBb%C3%AAja_bikarh%C3%AAner:Bikarh%C3%AAner#Common_Locale_Data_Repository_(CLDR)]) tên girtin... :{| class="wikitable" |- | <code><nowiki>{{CURRENTMONTHNAME}}</nowiki></code> | {{CURRENTMONTHNAME}} |- | <code><nowiki>{{CURRENTMONTHNAMEGEN}}</nowiki></code> | {{CURRENTMONTHNAMEGEN}} |- | <code><nowiki>{{CURRENTMONTHABBREV}}</nowiki></code> | {{CURRENTMONTHABBREV}} |- | Imze: <code><nowiki>--~~~~</nowiki></code> | --[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 23:30, 31 tîrmeh 2019 (UTC) |- | <code><nowiki>{{#language:ko|ku}}<br/>{{#language:sv|ku}}</nowiki></code> | {{#language:ko|ku}}<br/>{{#language:sv|ku}} |} :--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 23:30, 31 tîrmeh 2019 (UTC) ::{{silav|Ghybu}}can, destxweş bî. Min guherînên xwe li translatewiki.net kirine. Bes ez baş tênagehim ez çawa li st.unicode.org xwe tomar bikim, mixabin... Bimîne di dilşadiyê de, mamosta. --[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 10:51, 1 gelawêj 2019 (UTC) :::{{silav|Ghybu}}, tu çawan î, baş î? Ti rindê? Di rûpela Destpêkê de "Îro, 7'ê gelawêja 2019'an e (UTC)" berdewam e, li gel îmzeya min jî "10:51, 7 gelawêj 2019 (UTC)" derdikeve, tebax dernakeve... st.unicode.org [https://st.unicode.org/cldr-apps/v#/ku/Gregorian/] nahêle ez xwe tomar bikim. Tu dizanî ez ne pisporê teknîkî me, ez gundî me (!), ji min re bibî alîkar, camêro, anuha em çi bikin? Silav --[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 12:47, 7 gelawêj 2019 (UTC) :::: {{silav|MikaelF}}! Pirsgêrek [https://translatewiki.net/wiki/MediaWiki:August/ku va] ye.. Koda "ku" jî heye :)--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 16:59, 7 tebax 2019 (UTC) :::::{{silav|Ghybu}} min rûpelên .../ku-latn bê problem guherandine, lê mixabin nahêlin ez rûpelên .../ku biguherînim, dibêjin mafê min ê guherandinê tune ye û ev peyam derdikeve: "Mafên te bo vê rûpelê biguherîne tune ye ji bo vê sedemê: Translations to this language in this group have been disabled. Reason: This code is for compatibility purposes only. Localise in 'ku-latn' Tu dikarî li çavkaniya vê rûpelê binêrî û wê kopî bikî." --[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 17:39, 7 tebax 2019 (UTC) :{{r|MikaelF}} Bnr. [https://translatewiki.net/wiki/User_talk:Siebrand#Code_language_.22ku.22_56543]--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 17:44, 7 tebax 2019 (UTC) ::Gelek spas! Nuha di rûpela destpêkê de wekî "Îro, 7'ê tebaxa 2019'an e" derdikeve; divê "Îro, 7ê tebaxa 2019an e" be, bê apostrof :) --[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 17:51, 7 tebax 2019 (UTC) :::{{r|MikaelF}} Çênebû : ) Min li ser Wîkîpediyaya kurdî guherand: [https://ku.wikipedia.org/wiki/MediaWiki:August]--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 17:53, 7 tebax 2019 (UTC) :::{{r|Ghybu}} Belê, çêbû :) destxweş bî, birêz Ghybu, ez nuka pê gelek kêfxweş im. Bi silavên germ --[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 18:02, 7 tebax 2019 (UTC) ::::{{Silav|Ghybu}}, dembaş, tu çawan î? Di rûpela destpêkê de "Îro, 18ê çiriya pêşîna 2019an e" du car bi vî awayî derdikeve. Divê "Îro, 18ê çiriya pêşîn a 2019an e" be û çiriya paşîn a 2019an, kanûna pêşîn a 2020an, kanûna pêşîn a 2020an jî wisa ne. Ez çi bikim, çare nabînim û nizinim çawa sererast bikim. Tu çi dibêjî? Çare heye yan tune ye? :) Bimîne di xweşiyê de. --[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 10:44, 18 çiriya pêşîn 2019 (UTC) == Pirtûka Xweşiyê == Silav gevalê Ghybu ! Bi helwesta min daha rinde ku meriv sernavê gotar Kitêba Şîfayê li ser Pirtûka Xweşiyê biguherîne . Wîkîpediyaya Îngilîzî jî mesela The Book of Healing dinivîse . [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 14:19, 4 gelawêj 2019 (UTC) == alîkarî == Silav hevalê delal, hevaleke heye, xwe li wikiyê tomar kiriye, lê nikare guhertinan bike. Navê bikarhênerî: Qurreder. Gelo ji te tê vê pirsgirêkê serrast bikî? --[[Bikarhêner:Jiju|Jiju]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Jiju|gotûbêj]]) 13:37, 22 tebax 2019 (UTC) == Infobox Medya == Silav hevalno ! Gelo tu dikarî ji kerema xwe re Infoboxa Medya di gotara "Magic Kaito" de tomar bikî ? Ji ber ku manga û rêzefîlma Magic Kaito he ye.  Silav û rêz [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 09:05, 30 tebax 2019 (UTC) == Alîkarî == Silav bra, tu dikarî li gotûbêja [[Lurî Piçûk]] binêrî ? [[Bikarhêner:Mohajeer|Mohajeer]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Mohajeer|gotûbêj]]) 16:57, 1 îlon 2019 (UTC) == Şablona çendaniyên fizîkî == {{Silav|Ghybu}} min di rûpela [[Kar (fizîk)|karî]] ya inglîzî ( [[en:Work (physics)]] ) de şablonek xweş dît. Ji bo bi kurtasî pênasîna têgehên fîzîkî tê bikaranîn. Bi ya min dê bi kêrî me jî were şablonek wiha, nabêjî çi? Heke jixwe şablonek wek vê hebe bibexşîne, min nedît :) (Lînka şablonê: https://en.wikipedia.org/wiki/Template:Infobox_physical_quantity) —[[Bikarhêner:Pispor|Pispor]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Pispor|gotûbêj]]) 17:08, 26 îlon 2019 (UTC) :{{silav|Pispor}}. Na, şablona {{ş|Infobox Çendaniyên fizîkî}} nehatiyê çêkirin {{=)}}. Çêkirina şablonan karekî hêsan e: 1) Koda wîkiya îngilîzî li nav {{ş|Infobox Çendaniyên fizîkî}} kopî bike 2) kurdîkirin. Herwiha bnr. {{ş|Infobox}}<br>PS: ''Binêre'' [[Wîkîpediya:Pênc hîm]] (Rêzikên hişk ên Wîkîpediyayê nîn in) û [[:en:Wikipedia:Be bold]] (wêrek bin) {{=)}}--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 17:52, 26 îlon 2019 (UTC) :: Baş e naxwe. Va ez ê çêkirina şablonê biceribînim, ta ku li hev hat em ê bibînin bê çi dibe :) —[[Bikarhêner:Pispor|Pispor]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Pispor|gotûbêj]]) 18:42, 26 îlon 2019 (UTC) ::: {{r|Pispor}} Min şablona te li vira ceriband: [https://ku.wikipedia.org/w/index.php?title=W%C3%AEk%C3%AEpediya:Ceriban&type=revision&diff=738800&oldid=732118&diffmode=source]--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 19:54, 26 îlon 2019 (UTC) ::: {{spas}} {{b-|Pispor}}! Belgeya şablonê jî pêwîst e (''li ser "biafirîne" bitikîne'') ji ber ku bikarhênerên din nizanin bi kîjan parametreyan infobox tê bikaranîn. Bo mînak, bnr. {{ş|Infobox Gund}}, {{ş|Infobox Gerstêrk}}, {{ş|koord}}, ... --[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 01:28, 27 îlon 2019 (UTC) :::: {{silav|Ghybu}}, spas xweş. Belê hay ji wê heme. Min xwast pêşî bi awayekî baş şablonê biqedînim. Ez ê lê vegerim, belgekirinê jî lê zêde bikim. Li belgeyên şablonên dinê binêrim û ji wan jî hîn bibim. Spas ji bo mînakan! -[[Bikarhêner:Pispor|Pispor]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Pispor|gotûbêj]]) 01:51, 27 îlon 2019 (UTC) == Problema Têketinê == Silav. Ev hesabê min ê wikipediayê bû: http://tirsik.net/g.php?l=705. Ev du sal bêhtir ez neketibûmê. Berî çend rojan min got ez çend peyvan lê zêde bikim lê min kir nekir min nekarî têkevimê. Niha ji emaila min re jî mail nayê. Ez dikarim çi bikim?{{bêîmze|37.155.167.189}} :{{r|37.155.167.189}} Silav, here vira [[Taybet:PasswordReset]] (''Navê bikarhêner û '''e-nameyê''' xwe binivîse''). Mixabin bê e-peyamê (e-mail) tu nikarî tiştik bikî: hesabeke nû pêwîst e...--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 18:58, 19 kanûna paşîn 2020 (UTC) == Gotara Mezopotamya == Silav, di gotara Mezopotamya de, di “Destpêk û dîrok”ê de, di dawîyê de weha hatiye nivîsandin: Başûr di vir de ji başûr zûtir û pêşketîtir e. Ev tê çi wateyê? Ger şaşîtî tê hebê, hûn dikarin ji kerema xwe, vê sererast bikin? Spas! [[Bikarhêner:NisebinaRengin|NisebinaRengin]] ([[Gotûbêja bikarhêner:NisebinaRengin|gotûbêj]]) 14:17, 26 kanûna paşîn 2020 (UTC) == Şablona Script Serto == {{Silav|Ghybu}} Hevalek gotara Turoyo ji îngilîzî werdigirîne û ji bo alfabeya turoyo wê divê Şablona Script/Serto[[https://en.wikipedia.org/wiki/Template:Script/Serto/doc]] ya îngilîzî hebe. Min dixwest bi xwe çêbikim lê nebû :D Gelo dikarî ew jî kurdî bikî?--[[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane|gotûbêj]]) 14:51, 13 adar 2020 (UTC) ==Pirs == {{Silav|Ghybu}} Kekê li kêmasîyê min nerêne ez te acîz dikim, min duh jî te re pirsekî kir ji bo berendamê revebertiyê li tu hêja bersiv neda yi. Em çi qas li hêvi yê bin.--[[Bikarhêner:Ezdînşêr Bêkendî|Ezdînşêr Bêkendî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ezdînşêr Bêkendî|gotûbêj]]) 10:39, 23 adar 2020 (UTC) :{{silav|Ezdînşêr Bêkendî}}. Nizanim, mehek, du meh, sê meh, ... li gorî beşdariyên te. Niha, li vira kes tê nas nake: tenê şeş roj bû ku tu li vira yî.--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 13:34, 23 adar 2020 (UTC) ::{{Ragihandin|Ghybu}} saxbî kekê pirska min ê din heye; em ê çawa bikarî bin [[:en:Template:WPBannerMeta]]çê kin agahîya te heye ? [[Bikarhêner:Ezdînşêr Bêkendî|Ezdînşêr Bêkendî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ezdînşêr Bêkendî|gotûbêj]]) 13:42, 23 adar 2020 (UTC) :::{{r|Ghybu}} Ez li ser ê dişuxlim lê belê gelek tevlihev e.[[Bikarhêner:Ezdînşêr Bêkendî|Ezdînşêr Bêkendî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ezdînşêr Bêkendî|gotûbêj]]) 13:43, 23 adar 2020 (UTC) ::::{{silav|Ghybu}} jı bo hewlê te nîşan dayî gelek spas kekê {{=)}}--[[Bikarhêner:Ezdînşêr Bêkendî|Ezdînşêr Bêkendî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ezdînşêr Bêkendî|gotûbêj]]) 21:00, 23 adar 2020 (UTC) ==Şablon:Wîkîproje== {{silav|Ghybu}} kekê spas ji bo tu alîkarî yê [[Şablon:WPBannerMeta]] kir. Lê belê wê dem ê pirsgirêkekî me yê din heye. Wî [[Gotûbêj:Zimanê esperanto|Şablonê]] min çêkir li kalîteyê ji nîşan didê lê belê niha wêneyê kalîteyê nîşan nade. Divê şablon [[:en:Template:WPBannerMeta|wekê wusa]] xuya be. Ji kerema xwe bersîvê bide min û ka tu jî binêre em ewqasî hewl dan bila temam be.[[Bikarhêner:Ezdînşêr Bêkendî|Ezdînşêr Bêkendî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ezdînşêr Bêkendî|gotûbêj]]) 10:19, 25 adar 2020 (UTC) : {{silav|Ezdînşêr Bêkendî}}. Çêbû?--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 22:05, 25 adar 2020 (UTC) :: "[https://www.mediawiki.org/wiki/Extension:PageAssessments#Usage PageAssessments]" jî li '''[https://phabricator.wikimedia.org/maniphest/task/edit/form/1/ vira]''' tê xwestin (mînak: [[phab:T185023]] / [[phab:T184967]])--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 22:33, 25 adar 2020 (UTC) ::: {{silav|Ghybu}} yanî em ê çawa çê bikin ji kerema xwe alîkarîya min bike min fehm nekir. Ez ji bo xwe çê nakim ji bo wîkîpediya çê dikim.--[[Bikarhêner:Ezdînşêr Bêkendî|Ezdînşêr Bêkendî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ezdînşêr Bêkendî|gotûbêj]]) 09:00, 26 adar 2020 (UTC) ==Parastin== {{silav|Ghybu}}, keko hindek gotar min çêkirîne ku gelek ked min ji bo wan xerc kiriye. Keko em çawa dikarin van gotaran biparêzin ku kes nekare van gotaran li gorî xwe biguhere? Ez dixwazim hevkariyê bike li gorî hinek çavkaniyan lê min bi awayekê sîstematîk çêkirine kak Gyhbu, ka çi çareserî hene ji bo derdê min ? [[Bikarhêner:Mohajeer|Mohajeer]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Mohajeer|gotûbêj]]) 19:11, 1 nîsan 2020 (UTC) :{{silav|Mohajeer}}. Erê, em ([[WP:Rêveber]]) dikarin gotaran biparêzin...--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 20:00, 2 nîsan 2020 (UTC) ==Materyalên alîkari== :{{silav|Ghybu}} gelo di medyaya civakî de gelek kes gazindeyan dikin ku bikaranîna wîkîpediyayê nizanin, gelo çi materyal, vîdeo, nivîs hene ji bo bikaranîna Wîkîpediyaya kurdî lê divê bi kurdî bin, her wisa ez nikarim îmzeya xwe li vir binivîsim, lê ditikînim lê 4 tilde nayên nivîsîn [[Bikarhêner:Mohajeer|Mohajeer]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Mohajeer|gotûbêj]]) == Piyano == Silav hevalno ! Aniha gotara piyano bi Kurdî bi tenê li ser Wikidata tomar kiriye . Gelo hûn dikarin vê gotarê bi gotarên din li ser Wikidata tevhev tomar bikin? Silav û rêz [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 13:42, 25 nîsan 2020 (UTC) == Hekîmo == {{Merheba|Ghybu}}, ez dirêj nakim. Ez xatirê xwe ji te u Wîkîferhengê dixwazim. -- [[Bikarhêner:Hakîmo|Hakîmo]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Hakîmo|gotûbêj]]) 15:56, 7 gulan 2020 (UTC) == Gotara Balafirgeha Çewlikê == Slav birêz Ghybu, gotara Balafirgeha Çewlikê çima hate jêbirin?? [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 16:50, 11 gulan 2020 (UTC) :{{silav|Penaber49}}! Na li vira ye: [[Balafirgeha Çewlîgê]]. Bi kurdî navê bajarî [[Çewlîg]] e, "Çewlik" bilêvkirina tirkiya Çewlîgê ye...--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 16:53, 11 gulan 2020 (UTC) ::Temm spas [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 16:55, 11 gulan 2020 (UTC) == Waftîz == Ew gotar waftîz li ser Wikidata bi zimanên din ji he ye . Gelo hûn dikarin vê gotarê bi gotarên din li ser Wikidata tevhev tomar bikin?https: https://m.wikidata.org/wiki/Q35856 == Betalkirin == Silav û rêz hevalê Ghybu! Dixwazim bizanibim çima hun ev rupela ez bi navê hevalê rojnamevan û medyakar Hogir Silêvaney an Hogir Alsilevanai betaldiken. Hogir ciwanek jêhatî û delale pire ji xizmet û têkoşanê û pir eger hene ko ew kesek Ensîklopedîk be di heman dem da Hogir pir xizmet ji dozeya pirsgirêk û piroblemên civaka kurdî taybet li başor û ewropa jî kirîne, bi rastî jî ez şaş mame çima te ev rupel betalkir û dibêjî çi pêwistî ya Hogir bi tiştek wiha heye. Hogir kesek Ensîklopedîk taybet jî li başorê Kurdistanê bi sedeha vîdyo û erşîfa wî ya ber fireh heye û em bixwazîn yan jî ne ew êdî bi navûdenge. Te jî anîye xeber ko birêz Hogir karekî xweş dike û egoya wî mezine, ûJ ji xeynî rûpelên xwe yên Facebook, Twitter û Instagramê, bi dehan çavkanîi hene mîna dîdar û hevpeyvîn û pirogramên TV-yê, dîsa ew hunermend û wênesazê şêwekare û karîkatorvane xwedîyê dehan pêşangehên hunerê karîkatorî û şêwekarîye. Derbarey wêneyên berêz Hogir pêwîstya wî bi bi reklam krnê nîne. Ez li wê bawerê me ko berêz Hogir ne kesek egoîstbûne. Berêz Hogir di beşê hûnerêî şêwekarî û karîkatoran û rojnamevanîde sekevtî û hêja ye û erşîfa wî pir li berdeste. Berêz Hogir ne tenê du bernameyan çêkirine belko bi dehan bernameyên wî hene û erşîfa wî li berdeste û ev çende di selmîne ko berêz Hogir kesek ensîklopedîke. Xebata wî di warên cuda cuda de ye nek bi tenê rojnamevane weke min li serî xeberday ew Rojnamevane, Hunermendê Şêwekare, Hunermendê Karîkatorvane, Mamostayê hunere. Endamê Sendîkaya Rojnamevanane, Endamê Sendîkaya Hunermendane, Endamê Sendîkaya Karîkatorvana ye, Sernvîskare kovareka kurdî boye, xiwedî îmtiyaze, Endamê Sendîkay mamostayane li başorê Kurdistanê, Endamê Sendîkay mamostayane li welatê Swêdê. Pirsa min ewe gelek kes hene di Wîkî ya kurdî de ko Bi qasî çi ew weke Ensîklopedîk hatne naskirn û çavkanîyên tune. hêvî xazim em Kurd Wîkî ya Kurdî baş bêxîne holê nek bi mîzac biryaran bi deyn ka erê kî li gor mêşkê me di gonce bi keyn Ensîklopedîk kî jî ne ji bêjîn biborîne. Rêz û hurmet Îhsan Ehmet == Peymana nû == Silav {{Ragihandin|Ghybu}} ! Aniha sernavê gotara Peymana nû wek Peyama Nû hatiye nivîsandin. Ew ema çewt e . Peymana Nû ema rast e. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 15:16, 15 hezîran 2020 (UTC) :{{silav|Avestaboy}} Li ku derê? Gotareke bi sernavî [[Peymana nû]] min nedît--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 16:11, 16 hezîran 2020 (UTC) https://ku.m.wikipedia.org/wiki/Peyama_Nû [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 16:14, 16 hezîran 2020 (UTC) == Gotar çêkirin == Brayê {{Ragihandin|Ghybu}} ji bo gotarên nû em çêdikin,ma rêyeke asantir nîne ? Ez dabeşkirina parêzgehên Îranê çêdikim lê her tişt eynî ye, bi rêya BOtekê an bî rêyeke din mirov dikare van hemuyan bike gotar. Tu dikarî alîkarî bidî ? [[Bikarhêner:Mohajeer|Mohajeer]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Mohajeer|gotûbêj]]) 10:13, 16 hezîran 2020 (UTC) :{{silav|Mohajeer}}. Erê: lîste û mînakeke nivîsê pêwîst e.--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 16:15, 16 hezîran 2020 (UTC) ::Keko min lîste û agahî amade kirîne, em çawa bikin ? Em destpê bikin ? {{Ragihandin|Ghybu}} [[Bikarhêner:Mohajeer|Mohajeer]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Mohajeer|gotûbêj]]) 18:58, 16 hezîran 2020 (UTC) :::{{r|Mohajeer}}Lîsteya xwe tevlî vira ([[Bikarhêner:Mohajeer/test]]) bike. Ez paşê çêdkim--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 19:12, 16 hezîran 2020 (UTC) ==Rêveber== Kak {{Ragihandin|Ghybu}} ev rêveber kî ye li vir ? > [https://ku.wikipedia.org/wiki/Taybet:L%C3%AEsteya_bikarh%C3%AAneran/sysop] [[Bikarhêner:Mohajeer|Mohajeer]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Mohajeer|gotûbêj]]) 11:57, 18 hezîran 2020 (UTC) :{{r|Mohajeer}} Pirsa tê min rind fêm nekir. Ew rûpela lîsteya Rêveberên Wîkîpediyaya kurdî dide: [[WP:R#Lîsteya dawî ya rêveberan]]--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 18:35, 18 hezîran 2020 (UTC) ::Keko di lînka min şandi de abuss filter hebû wek rêveber. Spas [[Bikarhêner:Mohajeer|Mohajeer]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Mohajeer|gotûbêj]]) 18:37, 18 hezîran 2020 (UTC) ::: {{r|Mohajeer}}Ew Bikarhêner nîne :) [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:CentralAuth/Abuse_filter]--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 18:42, 18 hezîran 2020 (UTC) ==Translation request== Hello. Can you translate and upload the articles [[:en:Azerbaijan Democratic Republic]], [[:en:French-Azerbaijani University]] and [[:en:Azerbaijan Technical University]] in Kurdish Wikipedia? They should not be long. Yours sincerely, [[Bikarhêner:Karalainza|Karalainza]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Karalainza|gotûbêj]]) 18:10, 4 tîrmeh 2020 (UTC) == Rêveberî == Birêz {{r|Ghybu}} Ghybucan, gelo tu dikarî alîkariya min bikî, burokratî û rêveberiya min (MikaelF) li Wîkîpediya Kurdî xilas bikî ji kerema xwe re. Ez gelek spasiya te dikim, bila tu hertim serkeftî bî. --[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 16:14, 14 tîrmeh 2020 (UTC) :{{silav|MikaelF}}. Bi rastî ez jî qefilîme, li ser wîkiya kurdî tiştên rind nayên çêkirin tenê hejmara gotaran tê zêdekirin, ew jî bi formata rind nayên amade kirin. Pirsgirêk tenê qedexekirina zimanê kurdî nîne, binêre zimanê [[:eo:esperantoyî]]. Bi min dîsa jî çend mehan biskin...--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 20:23, 17 tîrmeh 2020 (UTC) ::Merheba ji we re! Birêz {{ragihandin|MikaelF}} gelo tiştekî em bikaribin heye ku tu fikrê xwe biguherî? Ez ê kêfxweş bibim ku tu sedemên devjêberdana karê xwe bi me re parve bikî. Ez jî bi gotinê Ghybu re me. Bi rastî jî çend bikarhênerên ku pirsgirêka diyalogê bi wan re heye, yekîtiya Wîkîpediyaya kurdî xira kirine, zimanê ku bi kar tînin, ne zimanê karê Wîkiya me ye. Berê hurmet û yekîtî hebû li vir û me di karê xebatê de piştevaniya hev dikir, niha kêm bûye. Lê dîsa jî hêvî dikim tu ji Wîkiya me dûr nekevî. Bimînin di xweşiyê de!—<small>[[Bikarhêner:Gomada|<span style="background:Yellow">'''''<span style="font-family:Verdana;color:red">Gom<span style="color:#006400">ada</span></span></span>''''']]^{[[Gotûbêja bikarhêner:Gomada|peyam]]}</small> 09:41, 23 tîrmeh 2020 (UTC) :::Birêz {{ragihandin|Gomada}}, camêrê hêja, tu çawan î? Te rewşa me baş fehm kiriye! Nuka ez ê hindek bêhna xwe vedim, lê pişt re em ê hev bibînin, baş e? :) Ez gelek kêfxweş im ku merivên wek te hebin, hay ji xwe hebe. --[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 18:19, 24 tîrmeh 2020 (UTC) ::::Saẍiya canê te, ez baş im. Bêhnvedan heqê te yê xwezayî ye :) Hêvî dikim ku bi riya bêhnvedanê enerjî û xwesteka te ya ji bo Wîkiya me dîsa zêde/xurt bibe. Ji bîr nekin, bê te û Ghybu ''Wîkîya kurdî'' bê xwedî dimîne û qels dibe. Bimînin di xweşiyê de!—<small>[[Bikarhêner:Gomada|<span style="background:Yellow">'''''<span style="font-family:Verdana;color:red">Gom<span style="color:#006400">ada</span></span></span>''''']]^{[[Gotûbêja bikarhêner:Gomada|peyam]]}</small> 17:07, 29 tîrmeh 2020 (UTC) == Bourgogne == Bi helwesta min rinde ku em Bourgogne wekî tirkan Burgonya an jî wekî bilêvkirina kurdî Bûrgoyn binivîsin . Mesela em Lausanne jî wek Lozan dinivîsin. Silav û rêz [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 16:04, 17 tîrmeh 2020 (UTC) == Cat-a-lot == Merheba Ghybu, hêvî dikim tu baş bî. Ez bawer dikim, pirsgirêkeke Cat-a-lotê heye. Her çiqasî min navê kategoriyê ''Aktrîsên amerîkî'' nivîsandibe jî, Wîkiyê li gorî serê xwe biryar daye û gotar tevlî kategoriyeke din kiriye. Tu dikarî ji kerema xwe biceribînî û ji min re bêjî ka gelo tu jî rastî heman pirsgirêkê têyî yan na?—<small>[[Bikarhêner:Gomada|<span style="background:Yellow">'''''<span style="font-family:Verdana;color:red">Gom<span style="color:#006400">ada</span></span></span>''''']]^{[[Gotûbêja bikarhêner:Gomada|peyam]]}</small> 11:46, 25 tebax 2020 (UTC) :{{silav|Gomada}}, min ceriband: niha rind dişuxilî...--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 01:44, 26 tebax 2020 (UTC) ::Herwiha: kurdîkirin: [[MediaWiki:Gadget-Cat-a-lot.js/ku]] / [[:commons:Help:Gadget-Cat-a-lot]]--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 01:49, 26 tebax 2020 (UTC) == Spas == Spas ji bonî go te 78.172.104.149 asteng kir. -- [[Bikarhêner:Guherto|Guherto]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Guherto|gotûbêj]]) 16:19, 27 îlon 2020 (UTC) == Wîkîpediya Meha Asyayê 2020 == Merheba. Ji bo pejirandina projeyê alîkariya admînan lazim e. Dikarî vê hel bikî. Spas. : Ji bo agahiyê bnr. https://meta.wikimedia.org/wiki/User_talk:Bikarhêner#WAM2020_welcomes_your_support! -- [[Bikarhêner:Bikarhêner|Bikarhêner]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Bikarhêner|gotûbêj]]) 22:39, 31 çiriya pêşîn 2020 (UTC) == Gotara di qutiya min de == {{Ragihandin|Gomada}} , {{Ragihandin|Ghybu}} Min çewtî kir . Gelo hûn dikarin gotara bi nimra 1 ji qutiya gotaran tam jêbirin bikin ? https://xtools.wmflabs.org/pages/ku.wikipedia.org/Avestaboy [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 12:14, 1 kanûna pêşîn 2020 (UTC) :{{silav|Avestaboy}}. Hat jê birin!--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 14:59, 1 kanûna pêşîn 2020 (UTC) == AWB general fixes û Auto tag == Silav Ghybu. Dema bi botê sererastkirinan dikim [https://ku.wikipedia.org/w/index.php?title=Bedriye_Tahir_G%C3%B6kmen&diff=815237&oldid=814903 van guhertinan] otomatîk tê kirin. Kêfa min bi taybetî bi sererastkirina çavkaniyan hat. Ez dibêm carinan ez van kontrol bikim û van guherandinan pêk bînim, baş e an na? Herwiha [[:en:Template:Underlinked]] [[:en:Template:Orphan]], [[:en:Template:Uncategorized]] jî çêkim?--[[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane|gotûbêj]]) 16:21, 3 kanûna pêşîn 2020 (UTC) :Erê baş e :) Spas--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 16:44, 3 kanûna pêşîn 2020 (UTC) == Proce == Http://diq.wiktionary.org dest pêkerd o. [[Bikarhêner:Xorasan|Xorasan]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Xorasan|gotûbêj]]) 15:40, 13 kanûna paşîn 2021 (UTC) == Kermaşan == Tu kî yî ku ji bo min diyar dikî ez kî me? Em ji xwe re dibêjin Kermanşanî, ne Soranî û ne jî Kurmancî, û li vir Wikipediaya fermî ya Kurdî heye, ku bi sê celebên Kurdî (Başûr, Navend û Bakur) re têkildar e. Ez bala xwe didim dîroka xweya navneteweyî û rastîn, û mafê we û yên mîna we tune ku ji bo min diyar bikin ez kî me li Kermaşanê. https://ckb.wikipedia.org/wiki/%DA%A9%D8%B1%D9%85%D8%A7%D8%B4%D8%A7%D9%86[[Bikarhêner:ShewanKara|ShewanKara]] ([[Gotûbêja bikarhêner:ShewanKara|gotûbêj]]) 16:10, 31 kanûna paşîn 2021 (UTC) == Workshop == Merheba Ghybu. Min carekî ji we re behs kiribû. Ji însiyatîva projeya "Small wiki toolkits" (https://meta.wikimedia.org/wiki/Small_wiki_toolkits) çend kes ji bo lidarxistina workshop-ên ji bo hînkirina infobox-an û karûbarên din ên teknîkî bi wîkiya me re jî têkiliyê danîn. Te jî li ser şablonan xebitiye. Ger tu jî bixwazî dikarî tevlî van workshop-an bibî. Admînên wîkiya me tevlî bibin wê baş be. Dixwazim fikrê te yê di derbarê vê mijarê de hîn bibim. Spas. -- [[Bikarhêner:Bikarhêner|Bikarhêner]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Bikarhêner|gotûbêj]]) 12:07, 1 sibat 2021 (UTC) == Deleting pages == Why are you deleting redirects? This is not helpful. Redirects are useful and should not be deleted. What purpose does deleting useful pages have? This breaks things and is unnecessary. [[Bikarhêner:GPinkerton|GPinkerton]] ([[Gotûbêja bikarhêner:GPinkerton|gotûbêj]]) 06:50, 4 nîsan 2021 (UTC) "Keyaniya Yekbûyî" ''is'' "Brîtanya" in all languages, especially in English. Brîtanya Mezin is an island. Brîtanya is a state, also called the Keyaniya Yekbûyî. [[Bikarhêner:GPinkerton|GPinkerton]] ([[Gotûbêja bikarhêner:GPinkerton|gotûbêj]]) 12:51, 4 nîsan 2021 (UTC) :{{r|GPinkerton}}. No, see [[en:Britain]]. I would even say that most often refers to the island. [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 12:57, 4 nîsan 2021 (UTC) ::Why would you say that? That's certainly not true in the English language in any case, or in Ku.Wikipedia. In French and German the state is almost always meant. People rarely talk about the geography of individual island as much as they talk about politics, history, international relations, economics, and current affairs, and in all of these "Britain" is the natural short form of the state, just as the adjective is "British" and the demonym is "Briton". That's why it's [[en:Brexit]] not [[en:UKexit]]. The country has left the European Union, not the island. There are also no other articles on this wiki to which [[Brîtanya]] might link. Brîtanya is the country after 1707 until now. The island has always been Brîtanya Mezin ({{bi-la|Britannia Maior}}). [[Bikarhêner:GPinkerton|GPinkerton]] ([[Gotûbêja bikarhêner:GPinkerton|gotûbêj]]) 13:12, 4 nîsan 2021 (UTC) ::There are only two articles on this Wiki ([[Brîtanya]] and [[Brîtanya Mezin]]) and there is a "Şablon:Derbar" at the top of each of them. [[en:WP:NOPIPE|It is better to have redirects than pipelinks]] and be careful that "Brîtanya Mezin" is used for the island (where that is necessary), and not just "Brîtanya". The majority of references to Brîtanya or Britain in the past 300 years will be about the modern state, not the landmass in the Atlantic Ocean. [[Bikarhêner:GPinkerton|GPinkerton]] ([[Gotûbêja bikarhêner:GPinkerton|gotûbêj]]) 13:19, 4 nîsan 2021 (UTC) :::See [https://www.kurdistan24.net/kmr/tag/br%C3%AEtanya here] for example - "Konsulê Brîtanyayê", "Brîtanya êrîşa", "Şaheneya Brîtanyayê", "Koronaya Brîtanî" - or [https://www.facebook.com/watch/?v=1730292233728884 here] - "Parlamena Brîtanya". These are not talking about islands or seas, but states and governments, armies, foreign policies, political institutions. [[Bikarhêner:GPinkerton|GPinkerton]] ([[Gotûbêja bikarhêner:GPinkerton|gotûbêj]]) 13:25, 4 nîsan 2021 (UTC) :::See also: [https://ku.wiktionary.org/wiki/Br%C3%AEtanya] [[Bikarhêner:GPinkerton|GPinkerton]] ([[Gotûbêja bikarhêner:GPinkerton|gotûbêj]]) 14:07, 4 nîsan 2021 (UTC) == Mast == Tov [[Bikarhêner:Sîpan sefa|Sîpan sefa]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Sîpan sefa|gotûbêj]]) 22:30, 7 gulan 2021 (UTC) == Invitation for Functionary consultation 2021 == Greetings, Admins of the emerging community, I'm letting you know in advance about a meeting I'd like to invite you to regarding the [[:m:Universal Code of Conduct|Universal Code of Conduct]] and the community's ownership of its future enforcement. I'm still in the process of putting together the details, but I wanted to share the date with you: 10/11 July, 2021. I do not have a time on this date yet, but I will let you soon. We have created a [[:m:Universal Code of Conduct/Functionary consultations/June and July 2021|meta page]] with basic information. Please take a look at the meta page and sign up your name under the appropriate section. Thank you for your time.--[[User:BAnand (WMF)|BAnand (WMF)]] 15:14, 10 June 2021 (UTC) <!-- Message sent by User:BAnand (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=MassMessage/Lists/UCoC_Group&oldid=21568660 --> == Your feedback is needed - Improving the Content Translation tool == Hello Friend, Apologies as this message is not in your native language. The WMF language team is reaching out to you based on your position as an '''admin''' in the Kurdish Wikipedia. In particular, we want to learn about your experience, the issues you encounter with [https://ku.wikipedia.org/wiki/Special:RecentChanges?hidebots=1&hidecategorization=1&hideWikibase=1&hidelog=1&tagfilter=contenttranslation&limit=500&days=30&urlversion=2 articles created with Content translation]. We appreciate the great work you are doing in Kurdish Wikipedia to ensure standard and quality articles are not compromised. However, it is a big task to encounter content that is not standard daily, and a difficult decision to delete them because they fall below standard. '''Our observations''' We noticed that articles created with the Content Translation tool in your wiki are deleted more frequently than in other Wikipedias. We say this because, from our statistics, 10075 articles were added to Kurdish Wikipedia in 2020. Out of the above figure, only 428 of them were translated using the Content Translation tool; 19 of the articles added with Content translation were deleted. Therefore, the tool's low usage and the deletion rate signals a problem or deficiencies peculiar to your Wikipedia. The Content Translation tool can increase content creation in your Wikipedia and is an excellent way to efficiently introduce newcomers to adding content and expand on existing ones. '''Our request''' So, we want you to participate in a survey. The survey will give us insight into how we can improve the tool to get quality articles and reduce the number of deletion, hence making your work easier. Please follow this link to the Survey: [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSerq6hRwdB6jCK_CYVqRp_P07zpAqtMDtyDFJ14SwnCHJ89qA/viewform?usp=sf_link '''Take the Survey''']<br> To know how the information collected from the survey will be used, please [[foundation:Content_Translation_Feedback_for_Wikipedia_Admins_Privacy_Statement|read the Privacy Statement]]. If you are not comfortable with taking the survey, that is fine. You can still provide us with feedback in this thread or via [mailto:uozurumba@wikimedia.org email] on the following questions: * What makes the articles created with content translation fall below standard in your Wikipedia? * What are the common mistakes that editors that use content translation make? * How do you think we can improve the  Content Translation tool that will help you with your work or make your task easier and reduce deletion of articles in Kurdish Wikipedia? So please, feel free to give us feedback in any way that is most convenient for you. Thank you so much, as we look forward to your response. [[Bikarhêner:UOzurumba (WMF)|UOzurumba (WMF)]] ([[Gotûbêja bikarhêner:UOzurumba (WMF)|gotûbêj]]) 11:44, 21 hezîran 2021 (UTC) On behalf of the WMF language team. == '''Reminder''': Your feedback is needed - Improving the Content Translation tool == Hello Friend! The WMF Language team earlier reached out to you to participate in a survey to give us insight into improving the [[mw:Content_translation|Content Translation tool]] to make your work as an '''admin''' easier. Towards improving the quality of content in your Wikipedia and avoiding the case of content deletion. Again, we are reaching out to you as a reminder to <u>[https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSerq6hRwdB6jCK_CYVqRp_P07zpAqtMDtyDFJ14SwnCHJ89qA/viewform?usp=sf_link '''Take the Survey''']</u> as the '''survey will close on 9th July 2021 (23:59 UTC)'''. The survey will only take you between 10 to 15 minutes. Please [[foundation:Content_Translation_Feedback_for_Wikipedia_Admins_Privacy_Statement|read the Privacy Statement]] to know how the information collected from the survey will be used. If you already took the survey- thank you! '''You don't need to retake it'''. Thank you, as we look forward to your response. [[User:UOzurumba (WMF)|UOzurumba (WMF)]] 19:17, 6 tîrmeh 2021 (UTC) On behalf of the WMF Language team. <!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:UOzurumba_(WMF)/sandbox_11&oldid=21702258 --> == Note regarding BaxçeyêReş == Hi Ghybu, regarding [[Special:Redirect/logid/134609]], I just noticed your block <em>after</em> taking similar action on the English Wikipedia. As your block is temporary, you may like to have a look at [[Special:CentralAuth/BaxçeyêReş]] and keep an eye on the situation. [Wergera otomatîkî] Silav Ghybu, di derbarê [[Special:Redirect/logid/134609]] de, min nihêrt bloka we <em>piştî</em> bi heman rengî li Wikipedia Englishngilîzî kir. Ji ber ku bloka we demkî ye, dibe ku hûn bixwazin [[Special:CentralAuth/BaxçeyêReş]] binihêrin û li rewşê binihêrin. Best regards / Slav û rêz, [[Bikarhêner:ToBeFree|ToBeFree]] ([[Gotûbêja bikarhêner:ToBeFree|gotûbêj]]) 00:14, 24 tîrmeh 2021 (UTC) == Liezen == Create again the page of Liezen. [[Bikarhêner:KurdîmHeval|KurdîmHeval]] ([[Gotûbêja bikarhêner:KurdîmHeval|gotûbêj]]) 01:38, 3 tebax 2021 (UTC) == Lêgerîna gotarên nû == Silav Ghybu, Min meraq kir çima ev heval [https://ku.wikipedia.org/w/index.php?title=Jensen_Ackles&curid=122704&diff=1045374&oldid=1045371] wisa dikir. Navekî ku tine ye li ser mobîlê geriyam. Ti car nabêje rûpelê çêke. [https://ku.m.wikipedia.org/w/index.php?title=Taybet:L%C3%AAger%C3%AEn&search=Johnny+Galecki&go=Here&ns0=1] Yanî meriv nikare rûpeleke nû çêke. ([[MediaWiki:Searchmenu-new]] li ser mobîla wîkîpediyayê naxebite. Li ser wîkîferhengê dixebite.{{???}}) Gelo çima ye? [[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane|gotûbêj]]) 18:30, 3 îlon 2021 (UTC) :En.wiki jî eynî ye [https://en.m.wikipedia.org/w/index.php?search=Pirsgir%C3%AAk&title=Special%3ASearch&ns0=1] [[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane|gotûbêj]]) 22:53, 3 îlon 2021 (UTC) ::@[[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] Silav. Erê min dîtibû, bi min li ser Phabricatorê tê xwastin. Herwiha bnr. [[:phab:T211006]] [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 22:59, 3 îlon 2021 (UTC) :::Bawer dikim pirsgirêkeke mezin e loma ti kes (min li tr.wiki û ko.wiki jî nêrî) çênekiriye. Li sidebarê Rûpela "Gotarekê nû çêke" zêde bikin? [[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane|gotûbêj]]) 23:05, 3 îlon 2021 (UTC) ::::{{r|Balyozxane}} Li ser ca.wiki û fr.wiki dişuxile... <br/>''Li sidebarê Rûpela "Gotarekê nû çêke" zêde bikin?'' Bikarênerên çalak dizanin ;) [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 23:15, 3 îlon 2021 (UTC) == Translation request == Hello. Can you translate and upload the article [[:en:Portal:Azerbaijan]] in Kurdish Wikipedia? It certainly does not need to be large and detailed. Yours sincerely, [[Bikarhêner:Karalainza|Karalainza]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Karalainza|gotûbêj]]) 15:10, 24 çiriya pêşîn 2021 (UTC) == How we will see unregistered users == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin=content/> Hi! You get this message because you are an admin on a Wikimedia wiki. When someone edits a Wikimedia wiki without being logged in today, we show their IP address. As you may already know, we will not be able to do this in the future. This is a decision by the Wikimedia Foundation Legal department, because norms and regulations for privacy online have changed. Instead of the IP we will show a masked identity. You as an admin '''will still be able to access the IP'''. There will also be a new user right for those who need to see the full IPs of unregistered users to fight vandalism, harassment and spam without being admins. Patrollers will also see part of the IP even without this user right. We are also working on [[m:IP Editing: Privacy Enhancement and Abuse Mitigation/Improving tools|better tools]] to help. If you have not seen it before, you can [[m:IP Editing: Privacy Enhancement and Abuse Mitigation|read more on Meta]]. If you want to make sure you don’t miss technical changes on the Wikimedia wikis, you can [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|subscribe]] to [[m:Tech/News|the weekly technical newsletter]]. We have [[m:IP Editing: Privacy Enhancement and Abuse Mitigation#IP Masking Implementation Approaches (FAQ)|two suggested ways]] this identity could work. '''We would appreciate your feedback''' on which way you think would work best for you and your wiki, now and in the future. You can [[m:Talk:IP Editing: Privacy Enhancement and Abuse Mitigation|let us know on the talk page]]. You can write in your language. The suggestions were posted in October and we will decide after 17 January. Thank you. /[[m:User:Johan (WMF)|Johan (WMF)]]<section end=content/> </div> 18:17, 4 kanûna paşîn 2022 (UTC) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johan_(WMF)/Target_lists/Admins2022(5)&oldid=22532651 --> == Şablon malpera destpêkê == Silav birêz {{Ragihandin|Ghybu}}, texmîn dikim ku sala 2016an vir ve şablona malpera despêkê ya wîkîpediya kurdî nehatiye guhertin. Şablona wîkîpediya kurdî xirab jî nîne lê ewqas jî baş nîne. Ev demekî ye ku min li ser şablonên wîkîpediyayên destpêkê lêkolîn kir şablona wîkîpediya endonezî ya destpêkê gelek baş dixûyê. Ku me bikariya vî şablonê li ser wîkîpediya kurdî bikar baniya gelek baştir dibûya. Malpera destpêkê ya wîkîpediya endonezî [https://id.wikipedia.org/wiki li vir e] [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 16:55, 21 kanûna paşîn 2022 (UTC) Nebî em dikarin jibo guhertina şablona dengdanî bidin destpêkirin. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 16:57, 21 kanûna paşîn 2022 (UTC) == MCqasim == ?????? [[Taybet:Beşdarî/2003:C5:6705:247:94C9:3DA1:B017:E34F|2003:C5:6705:247:94C9:3DA1:B017:E34F]] 15:22, 13 adar 2022 (UTC) Silav Mcqasim, mixabin tu wîkîpediyayê wek amûra reklamê bikar tînî. Jiber vî yekî gotarên ku li ser wîkîpediya kurdî û wîkîyên din nivîsiye hemî hatin jêbirin. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 16:16, 13 adar 2022 (UTC) == Sernavê gotar == Silav! {{Ragihandin|Ghybu}} Min serî de gotar li ser sernavê bangeşevan gotar nivîsand . Ji ber ku mirov bizane ku bangeşevan, bangeşdêr , propagandakar, propagandîst hwd . hemû hemwate ne û ji bo gotar ne pir car bi sernavê cuda were nivîsandin min sernav çend cara guherand . Aniha ez dixwazim dîsa sernav bibe bangeşevan. Lê mixabin guhertin na be.Gelo tu dikarî alikariya min bikî ? Silav û rêz [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 21:50, 16 nîsan 2022 (UTC) == Gotara zêde == {{Ragihandin|Ghybu}}, Ez dixwazim gotara kozmolojî ji bo jêbirinê pêşkeş bikim . Ji ber ku gotara vê pirtir rindtir bi sernavê gerdûnnasî he ye . Em paşê dikarin gotara kozmolojî beralîkin û kesê ku kozmolojî dinivîse paşê gotara [[gerdûnnasî]] jî dibîn e . Aniha du gotar bi sernavên cuda he ne . Wisa fonksiyona Wîkîpediyaya kurdî xirab dibe . Silav û rêz [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 11:49, 18 nîsan 2022 (UTC) == Êrîşên Nîjadperest == Selamun eykum, Em kurdên Qersê ne. Silav ji Mûşê. Beriya her tiştî Cejna we ya Remezanê pîroz be. Rûpelek heye ku we berê beşdarî wê kiriye. Gotar ji hêla bikarhênerek ne-endam bi navnîşana IP-yê ve hatî hack kirin. Ez dixwazim ku hûn mîhengên rûpelê nûve bikin da ku tenê rayedar karibin wê biguherînin. Weqf bi rêveberên Kurd re marqeyeke serkeftî ye. Pêdiviya me bi marqeyên wisa hêja heye. Bila rêz li destkeftiyên gelê xwe bigirin. Markeyên Tirkî Koton, Mavi, Defacto jî di Wîkîpediya Tirkî de cih digirin. Ji ber ku marqeya kurdî ye rastî êrîşên nijadperestan tê. [[Vakfe.com]] Vakfe Kiye ; Google : https://g.co/kgs/A4bCfx Xwedê te bihêle. (Zayıf kürtçemden ötürü özür dilerim. Aileden öğrendiğimiz kadar telafuz etmeye gayret gösterdim.) {{Ragihandin|MikaelF}} --[[Bikarhêner:JellyBooN|JellyBooN]] ([[Gotûbêja bikarhêner:JellyBooN|gotûbêj]]) 21:26, 29 nîsan 2022 (UTC) :Bikarhênerê bêhurmetî we wekî rêveber nabîne. :Hûn dikarin vê ji kesên têkildar re bişînin. :Spas ji bo tevkariya we.@[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] [[Bikarhêner:JellyBooN|JellyBooN]] ([[Gotûbêja bikarhêner:JellyBooN|gotûbêj]]) 21:52, 29 nîsan 2022 (UTC) {{Silav|JellyBooN}}, ya rastî pargîdanî jibo ku li wîkîpediyayê cîh bigire kêmasî hene. Saziyên ku li ser wîkîpediyayê cih bigirin divê nirxên tomarkirina wîkîpediyayê bîne cih. Ev jî divê bi awayekî baş bê zanîn. Hêvî dikim ev pargîdanî di pêşerojê de gelek pêşve biçe û rastî pirsgirêkên bi awayê neyê [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49#top|gotûbêj]]) 21:51, 29 nîsan 2022 (UTC) :Ez ê di nav 1 hefte de çavkaniyên nû lê zêde bikim. Lê wek ku hûn dibînin êrîş li ser wî tê kirin. Spas bremın @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] Hudeste razı buye [[Bikarhêner:JellyBooN|JellyBooN]] ([[Gotûbêja bikarhêner:JellyBooN|gotûbêj]]) 21:55, 29 nîsan 2022 (UTC) ::@[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] :/ [[Bikarhêner:JellyBooN|JellyBooN]] ([[Gotûbêja bikarhêner:JellyBooN|gotûbêj]]) 08:32, 2 gulan 2022 (UTC) == Dear @ghybu == Read the policy guidelines. It is not spam as per policy rules. Do not take any action without providing evidence and proving that it is spam. Remember, Wikipedia is a knowledge sharing platform. You can add content. It is against our policies to damage correct and media-sanctioned content. [[Vakfe (şirket)]] I'd like you to update this thread so that it can be edited by verified users to protect it from vandalism. Instead of opening new items, it is necessary to take precautions against people who harm opened items. [[Taybet:Beşdarî/212.64.215.212|212.64.215.212]] 01:12, 26 tebax 2022 (UTC) == Merhaba , Ghybu == Ghybu , [[Taybet:Beşdarî/177.234.208.75|Bu]] ip adresli kişi bir kukladır. Herşey 29 nisanda başladı. Türkiye Wikipedia ' da Osman Kavala Hakkında yapılan bir düzenlemeyi [https://tr.wikipedia.org/w/index.php?title=Osman_Kavala&action=history geri aldığımız] için bize düşman olmuş, Madde geçmişinde açıkca görebilirsiniz. Bu adam 29 nisanda bize saldırmaya başladı. Osman Kavala Maddesine 29 nisanda geri alma işlemi yapmıştık. Bize karşı kin ve öfke beslemiş ve aylardır bize saldırıyor. [[Vakfe (şirket)]] Bu kürt bir işletmedir. Maddeyi onaylamanızı rica ediyorum. Kürtçe Wikipedia'da gördüğüm kadarıyla aktif Wikipedi üyelerinin sayısız az eğer anlayış gösterirseniz sabah akşam katkı sağlamaya devam edeceğiz. Lakin bu tarz Vandal saldırılar gerçekten bizim isteğimizi ve hırsımızı incitiyor. Sevgiler. [[Taybet:Beşdarî/159.146.73.193|159.146.73.193]] 01:11, 22 îlon 2022 (UTC) == Şablon == Silav. https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eablon:Tax%C3%AAn_D%C3%AElok%C3%AA Ghybu bra vê şablonê çawa dikine xirab dibî. Ku dikarî sererast bikî? '''[[Bikarhêner:Mehk63|<span style="color: green;">'''''Mehk63'''''</span>]]^{[[Gotûbêja bikarhêner:Mehk63|<span style="color: #FF6600;">'''Peyam'''</span>]]}''' 00:39, 25 îlon 2022 (UTC) == Gelperestî == Silav {{Ragihandin|Ghybu}}, Gelo tu dikarî peyvên gelperestî , gelkitî û populîzm beralî bikin ? Ew hemwate ne . Silav û rêz [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 20:12, 28 îlon 2022 (UTC) == Pêşraw Ezîzî == {{Ragihandin|Ghybu}}Aniha gotara bi kurdî Pêşraw Ezîzî bi tenê li ser Wîkîdaneyê ( Wikidata) tomarkirî ye . Gelo tu dikarin gotara bi kurdî bi gotarên din li ser Wîkîdane tomar bikin ? Silav û rêz https://m.wikidata.org/wiki/Q25935705 [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 11:29, 13 çiriya pêşîn 2022 (UTC) == Vector (2022) == Silav, te rûya Vector (2022) li ser Chromeê qet ceriband? Xwendin qet ne hêsan e. --[[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane|gotûbêj]]). 15:58, 28 çiriya paşîn 2022 (UTC) :{{silav|Balyozxane}}. Na, herwiha min pirsgirêk nedît. Screenshot? Em ê li ser [[phab:|Phabricatorê]] sererast bikin... [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 12:54, 29 çiriya paşîn 2022 (UTC) ::[[File:Vector 2020 ss ku.wiki.png|thumb|2020]] ::[[File:Vector Legacy (2010) ss ku.wiki.png|thumb|2010]] ::Xwendina Legacy 2010 hêsantir e. Herwiha sidebar jî wekî gotûbêja me ya berê dixuye. Ger ser phabricatorê çareseriyeke gelemper bibînin dê baştir be. ::Herwiha bnr {{ş|sister project}} û {{ş|commonscat}} li aliyê rastê ne lê dive li çepê bin. Fikr? --[[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane|gotûbêj]]). 23:05, 29 çiriya paşîn 2022 (UTC) {{clear}} == Translatewiki Ku-latn an Ku? == Silav, Ez tim dibêjim ez ê birêz Ghybuyî aciz nekim lê bêyî te kar nameşe {{=)}} Dikarî bersiveke [https://translatewiki.net/wiki/Portal_talk:Ku#[[Portal_talk:Ku-latn]]_62095 ] li vir bidî? --[[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane|gotûbêj]]). 15:34, 30 çiriya paşîn 2022 (UTC) == Pirsgirêka xwendina bi Guhartina Dîtbarî == Wek agahdarî, dema tiştekî ser Chromê diguhêrî bi [[WP:GuhartinaDîtbarî]] xwendin dîsa xelet e. Ez ê ser phabricatorê pirs bikim ka çi divê bê kirin. [[File:Gotara Harry Potter dema xwendinê.png|thumb|Gotara Harry Potter dema xwendinê]] [[File:Gotara Harry Potter bi Guhartina Dîtbarî.png|thumb|Gotara Harry Potter bi Guhartina Dîtbarî]] --[[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane|gotûbêj]]). 14:18, 3 kanûna pêşîn 2022 (UTC) :{{r|Balyozxane}} Bo pirskirinê: tu û ez? [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 17:52, 3 kanûna pêşîn 2022 (UTC) ::Erê, em her du bi hev re serî lê bidin, dê çêtir be, ji ber ku tu zêdetir fêm dikî --[[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane|gotûbêj]]). 17:54, 3 kanûna pêşîn 2022 (UTC) :::Îro an sibe, ez ê bixwazim. [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 17:56, 3 kanûna pêşîn 2022 (UTC) ::::Malî ava --[[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane|gotûbêj]]). 18:01, 3 kanûna pêşîn 2022 (UTC) {{clear}} == Dîroka gotaran == Silav Ghybu. Xêra xwe, dikarî carinan li vê kategoriyê binêre [[:Kategorî:Daxwazên yekkirina dîrokê]] ji bo parastina dîroka wîkîpediyayê? --[[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane|gotûbêj]]). 17:54, 19 kanûna pêşîn 2022 (UTC) :Gelek spas. [[:meta:User:Xiplus/TwinkleGlobal]] gelek bi kêr tê ji bo vegerandina guhartoyeke bere. Butonek heye dibêje [restore this version]. --[[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane|gotûbêj]]). 00:53, 21 kanûna pêşîn 2022 (UTC) ::Spas @[[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]]. Li ser fr.wiki şablonek vitira heye (li tevlî gotûbêjê dikin): [//fr.wikipedia.org/wiki/Mod%C3%A8le:Auteurs_cr%C3%A9dit%C3%A9s_apr%C3%A8s_scission] / [//fr.wikipedia.org/wiki/Mod%C3%A8le:Auteurs_cr%C3%A9dit%C3%A9s_apr%C3%A8s_copie] [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 00:56, 21 kanûna pêşîn 2022 (UTC) :::Min {{ş|kopîkirî}} çêkir. Spas --[[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane|gotûbêj]]). 01:34, 21 kanûna pêşîn 2022 (UTC) == A barnstar for you! == {| style="background-color: #fdffe7; border: 1px solid #fceb92;" |rowspan="2" style="vertical-align: middle; padding: 5px;" | [[File:Administrator Barnstar Gold.svg|100px]] |style="font-size: x-large; padding: 3px 3px 0 3px; height: 1.5em;" | '''The Admin's Barnstar''' |- |style="vertical-align: middle; padding: 3px;" | i am surprised at how you tirelessly working on admin areas, I present you this Barnstar For your hard work, dedication and decent behavior. |} [[Bikarhêner:Sakura emad|🌸 Sakura emad 💖]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Sakura emad|gotûbêj]]) 20:59, 5 kanûna paşîn 2023 (UTC) :Spas @[[Bikarhêner:Sakura emad|Sakura emad]] {{=)}}! But it's less and less true... [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 01:07, 6 kanûna paşîn 2023 (UTC) ::Ser xêrê be, Ghybu! Congrats! --[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 09:15, 6 kanûna paşîn 2023 (UTC) == Translate wiki grammar == Dibe ku te nedîtibe: [https://translatewiki.net/wiki/User_talk:Balyozxane#Grammar_for_Kurdish_62270] --[[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane|gotûbêj]]). 05:00, 6 kanûna paşîn 2023 (UTC) :Demo [https://translatewiki.net/wiki/Portal_talk:Ku#Grammar_demo_62308] --[[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane|gotûbêj]]). 15:14, 9 kanûna paşîn 2023 (UTC) == Spas == Gelek spas ji guhartîya tê di gotara „Tayfur Sökmen“. Silav û mala te ava be! [[Bikarhêner:KelêÛxelfetî|KelêÛxelfetî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:KelêÛxelfetî|gotûbêj]]) 23:25, 12 kanûna paşîn 2023 (UTC) == Dengdan == Êvar baş hevalê {{Ragihandin|Ghybu}}.Tu çawanî ? Başî ? Em dixwazin sernav û kategoriyên du gotaran standard bikin. Mixabin nêrînên me yên cuda hene. Ji ber vê yekê min pêşniyara dengdanê kir.Ez ê kêfxweş bibim ku tu beşdarê dengdanê bibî.Silav û rêz https://ku.m.wikipedia.org/wiki/Got%C3%BBb%C3%AAj:Dadmend%C3%AE#Barkirina_Dadmend%C3%AE_01-2023 https://ku.m.wikipedia.org/wiki/Got%C3%BBb%C3%AAj:Dadwer%C3%AE#Barkirina_Dadwer%C3%AE_01-2023 [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 18:06, 24 kanûna paşîn 2023 (UTC) == Dîroka Tirkiyeyê/Dîroka Anatolyayê == Silav @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], min tenê xwest bipirsim niha gotar çawa dixuye, hûn dikarin di nîqaşa gotarê de bibînin, heqaret li min tê kirin wekî tiştekî dij-kurdî tê kirin. Ma ew adil e? Ma em ê bi vî rengî li hev bikin? Ji ber ku min gotarek ji Îngilîzî wergerand? Ji kerema xwe hewl bidin ku min fêm bikin, li pişt vê gotarê ti mebest tune, û ger hebûya, dê çi bikira? Ma tu dixwazî ​​ji min re bibêjî ku Wîkîpediya Îngilîzî jî propagandaya Tirkan e? Ji kerema xwe re, digel hemî dilovanî, siyaseta li derve, ez dikarim vê gotara ku min bi rastî hewl da, vegere? Tiştekî wisa tune ye, ne alîgirê tirkan e. Ez nikarim binivîsim ku cihên çandî yên li Rihayê li Kurdistanê ne, belkî paşê dîsan, lê ji ber ku di wergerandina bi îngilîzî de behsa forma herêmî ya Kurdistanê nayê kirin, min guh neda. Ev gotar ji rastiyan pêk tê. Komkujiyên kurdan an jî ermeniyan di dîroka "Komara tirk" de dihat plankirin. Li vir behsa qetlîamên li hemberî kurdan, ermeniyan, xiristiyanan, cihûyan û misilmanan nayê kirin. Ji ber vê yekê ez li wir pirsgirêkê nabînim, ne dijminatiya Kurdan e. [[Bikarhêner:KelêÛxelfetî|KelêÛxelfetî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:KelêÛxelfetî|gotûbêj]]) 17:00, 9 tîrmeh 2023 (UTC) == Need your input on a policy impacting gadgets and UserJS == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Dear interface administrator, This is Samuel from the Security team and I hope my message finds you well. There is an [[m:Talk:Third-party resources policy|ongoing discussion]] on a proposed policy governing the use of external resources in gadgets and UserJS. The proposed [[m:Special:MyLanguage/Third-party resources policy|Third-party resources policy]] aims at making the UserJS and Gadgets landscape a bit safer by encouraging best practices around external resources. After an initial non-public conversation with a small number of interface admins and staff, we've launched a much larger, public consultation to get a wider pool of feedback for improving the policy proposal. Based on the ideas received so far, the proposed policy now includes some of the risks related to user scripts and gadgets loading third-party resources, best practices for gadgets and UserJS developers, and exemptions requirements such as code transparency and inspectability. As an interface administrator, your feedback and suggestions are warmly welcome until July 17, 2023 on the [[m:Talk:Third-party resources policy|policy talk page]]. Have a great day!</div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[m:User:Samuel (WMF)|Samuel (WMF)]], on behalf of the Foundation's Security team</bdi> 12:08, 10 tîrmeh 2023 (UTC) <!-- Message sent by User:Samuel (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Samuel_(WMF)/IAdmins_MassMessage_list_2&oldid=25272792 --> == Silav, mijar û pirsekî ji bo asteng kirina min == Silav hevalê @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], ez bikarhêner @[[Bikarhêner:KelêÛxelfetî|KelêÛxelfetî]] me, Ez hêvî dikim ku ez bi nivîsandina navnîşana IP-ya cûda ji we re tu rêwerzan binpê nakim. Min xwest ez li ser astengkirina xwe ji we bipirsim sedema sereke çi ye, piştî dengdayîn bi dawî bû min fikir kir ku êdî astengkirina min namîne. Ez di têgihîştinê de me û ez dixwazim gotara "Dîroka Tirkiyeyê" ji nû ve rêz bikim da ku ew niha jî li gorî rêgezên Wîkîpediya Kurdî be. Ez ne heyranê argûmanan im, û min her gav bi dengek argumantî ya bêalî bi qasî ku ji destê min tê ji bo referansê nivîsandiye. Ez dizanim ku gotarên min bi piranî ji nusxeyên Wîkîpediya îngilîzî an almanî ne, lê ez bi hemû hêza xwe hewl didim ku wan baştir bikim û bi zimanê kurdî re rast bihêlim. Ma rêyek heye ku meriv astengkirina hesabê bikarhênerê min kurt bike? Ez ji xebata li ser Wîkîpediya Kurdî hez dikim, bêyî nêrînên siyasî wê dimeşînim. Min gelek gotar li ser kurdan çêkirine, min di dîrokê de bûyerên kurdî çêkirine ku di tu Wîkîpediyayên din ên vî welatî de tune ne, ma hûn nikarin li ser nîqaşekê li hev bikin? Silav û rêz. [[Taybet:Beşdarî/2001:871:210:30DB:1530:8BA1:7E75:6E95|2001:871:210:30DB:1530:8BA1:7E75:6E95]] 00:32, 30 tîrmeh 2023 (UTC) == Sitenotice ji bo pêşbirka 2023ê == {{ragihandin|Gomada|Ghybu}} Merheba Ghybu. Çawa yî, baş î? Hêvî dikim baş bî. Wekî Kurdish Wikimedians User Group em pêşbirkekê li dar dixin. Yê nivîsîna gotarên nû û baştirkirina gotarên mewcûd. Xêra xwe dikarî nivîsên jêrî li sitenotice îlawe bikî? -- [[Bikarhêner:Bikarhêner|Bikarhêner]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Bikarhêner|gotûbêj]]) 08:54, 1 kanûna pêşîn 2023 (UTC) <div style="border-radius: 10px; box-shadow: 0 4px 8px rgba(0, 0, 0, 0.2); text-align: center; font-size: 18px; background: #fff;"> <div style="background: linear-gradient(to bottom, #f1c40f, #e67e22); border-radius: 10px 10px 0 0; padding: 5px;"> <div style="text-align: center; font-size: 18px; color: #fff;">Pêşbirka nivîsîna gotaran ji bo Wîkîpediyayên kurdî dest pê kir!</div> </div> <div style="display: flex; align-items: center; justify-content: space-between; padding: 20px;"> <div style="text-align: left; flex: 1;"> Wîkîpediyên kurdî yên soranî û kurmancî pêşbirkeke nivîsîna gotarên nû û baştirkirina gotarên heyî dike. Pêşbirk di 1ê kanûna yekem a 2023an (meha 12em) dest pê dike û heya dawiya meha kanûna yekem (meha 12em) dewam dike. Hûn tev dikarin beşdarî pêşbirkê bibin û ger heq kiribin xelat werbigirin. Ji bo agahiyên zêdetir li [[m:Special:MyLanguage/Kurdish Wikipedia Editathon - 2023|rûpela pêşbirkê]] binêrin.</div><div style="text-align: right;">[[File:Kurdish Wikimedians User Group Logo (Vertical).svg|100px|link=m:Special:MyLanguage/Kurdish Wikimedians User Group|alt=لۆگۆی کۆمەڵەی ویکیمیدیاوانە کوردەکان]]</div> </div> </div> == Tû dikari alîkariyê bikî? == Min ev nexşe bi frescoya adobe li ser têlefonê çêkir. Lê ez nikarim têkevim şablonê ji ber ku min şîfreya xwe ya Adobe ji bîr kiriye. Tû dikari hundirê giyaya Kereng a rengê mor li ser nexşeyê bi tevahî rengê mor boyax bikin? Min tenê ev xeletî fêm kir. Ev guhertoya PDF-ê tenê li ser komputerê dikare were guherandin. Komputera te heye? Pêdivî ye ku hûn guhertoya Îngilîzî jî rengî bikin. Pêdivî ye ku tû nebata gundelia bi rengê mor boyax bikin. Ma tû dizani pelên SVG çawa biguherînin? <gallery mode="packed"> Wêne:Floraxamirpete.svg|Bi kurdî Wêne:Floraofsouthakdoganlake.svg|Bi inglîzî </gallery> [[Bikarhêner:Vartolu3566|Vartolu3566]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Vartolu3566|gotûbêj]]) 21:34, 22 kanûna pêşîn 2023 (UTC) :{{silav|Vartolu3566}} Erê, ez dizanim SVG çito tên guherandin... Feqet jixwe li ser nexşeyê rengê kerengê mor e, na? [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 02:32, 25 kanûna pêşîn 2023 (UTC) ::Daha iyi anlaman için türkçe anlatacağım. Şimdi haritada her nesnenin bir katmanı vardır programın kenarında merdiven gibi dizilidir. Örneğin mor kereng bitkisini boyamak istersen o nesnenin katmanını seçmelisin. Çiçeklerin üstünde yazı yoksa direkt katmana basmadan da boyayabilirsin. Programda mor rengini seçmek yerine otomatik renk algılama kalemi var onu mor çiçeğin üzerine bas aynı rengi seçer. Mesela Quçan yazısının ve Gum hill yazısının altında mor bir çiçek var. Orayı boyamadan önce onların katmanını seçmelisin, aksi halde Q veya G harfi boyadığın alanın altında kalır. Hem kürtçe hem de İngilizce versiyonu düzenledikten sonra SVG kaydedip bu siteye yüklemen lazım. Başaramazsan da boşver. Mor çiçeklerin içinde boşluğu özellikle yuvarlak ana kısmı var ya o kısmı komple aynı renge boyayabilirsin. Açıklama kutusundaki çiceği de unutma. Bitkilerin isimleri sıralı olarak yazılı ya. [[Bikarhêner:Vartolu3566|Vartolu3566]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Vartolu3566|gotûbêj]]) 03:31, 25 kanûna pêşîn 2023 (UTC) == Gotûbêj:Serhildan == Silav. Ji kerema xwe re dikarî rûpela Gotûbêj:Serhildan dîsa çêkî? Ez ê rûpelên xwestî bi sinifa Xwestî ya Şablona Wîkîproje Kurdistan çêkim. Spas --[[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane|gotûbêj]]). 14:00, 22 kanûna paşîn 2024 (UTC) == Modul:Otokat/ceribandin == Silav. Ji kerema xwe re dikarî vê modulê [[Modul:Otokat/ceribandin]] dîsa çêkî? Hebûna rûpelên ceribandinê tiştekî normal e loma ne hewce ne werin jêbirin.--[[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane|gotûbêj]]). 16:33, 22 kanûna paşîn 2024 (UTC) :{{r|Balyozxane}} Bibore, nizanim çima min ew jêbir {{???}} [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 17:31, 22 kanûna paşîn 2024 (UTC) ::@[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] Gelek spas. Belkî te xwest [https://ku.wikipedia.org/w/index.php?title=Modul:Katatiral/ceribandin&redirect=no Modul:Katatiral/ceribandin] jê bibî lê otomatîkî çûyî Modul:Otokat/ceribandin û jê bir? --[[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane|gotûbêj]]). 17:36, 22 kanûna paşîn 2024 (UTC) == Translation request == Hello Ghybu, Can you translate and upload the article [[:en:1668 Shandong earthquake]] in Kurdish Wikipedia? Yours sincerely, [[Bikarhêner:Multituberculata|Multituberculata]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Multituberculata|gotûbêj]]) 15:15, 28 kanûna paşîn 2024 (UTC) == Tu dîsa bi xêr hatî! == @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], tu dîsa bi xêr hatî! Ez hêvîdar im ku tu baş bî. Bimîne di xweşiyê de, silav û rêz. [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 07:33, 11 nîsan 2024 (UTC) == GFDL == Slav! Te van pelan bi GFDL barkirine: # [[:File:Navçeyên_Başûrê_Kurdistanê.svg]] # [[:File:Navçeyên_Başûrê_Kurdistanê_vala.svg]] # [[:File:Nexşeya_cihan_Bakurê_Kurdistanê_relief.png]] # [[:File:Nexşeya_cihan_Bakurê_Kurdistanê_relief.svg]] # [[:File:Overpass-ku.png]] # [[:File:Wiktionary_MainPage_test_on_ku.wikipedia.png]] Di dosyayan de îfada (Ji bo devjêberdana mafên xwedîtiyê li vir binêre.) hene. Daxuyankirin divê li gorî [[:en:Wikipedia:GFDL standardization]] bêne rakirin. Dibe ku hûn ê amade bin ku ji wan dosyayan îftirayan derxînin? --[[Bikarhêner:MGA73|MGA73]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MGA73|gotûbêj]]) 15:40, 31 tîrmeh 2024 (UTC) :{{çêbû}}: It's fixed. Thanks! [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 01:56, 1 tebax 2024 (UTC) == Pozîsiyonên rêveberî, burokratî an heqê astengkirina IP‘an == Silav bi rêz @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], bi mehan pozîsiyonên rêveberî, burokratî an jî bikarhênerên bi heqên astengkirina bikarhênerên din di dest bikarhênerên ne-çalak e. Bê guman, di wîkîpediya bikarhênerên çalak hewce ne. Bi kerema xwe bikarhênerên çalak pirs bikin ku ti kes eleqeya ji bo van pozîsiyonan heye ma, baş ji bo pêşerojê wîkîpediya me ye. [[Taybet:Beşdarî/213.142.97.25|213.142.97.25]] 22:05, 19 tebax 2024 (UTC) == Gelo Hûn dikarin malpera dîrokê'da îro vekin? == jibo sererastkıtın u lê Zêdekirinê [[Bikarhêner:AmedDestan|AmedDestan]] ([[Gotûbêja bikarhêner:AmedDestan|gotûbêj]]) 12:39, 1 çiriya paşîn 2024 (UTC) == Penaber49 == Silav @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], bi kerema xwe carek @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] bi asteng bikin ji bo demeke kurt, tevgera wî neheq e, binerin hinek mînakan ji pir.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ku.m.wikipedia.org/w/index.php?title=Navik&diff=prev&oldid=1917019 |sernav=Navik: Cudahiya di navbera guhartoyan de - Wîkîpediya |malper=ku.wikipedia.org |roja-gihiştinê=2025-01-29 |ziman=ku}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://ku.m.wikipedia.org/w/index.php?title=Ret%C3%AEk%C3%BBl%C3%BBma_endoplazm%C3%AE_ya_l%C3%BBs&diff=prev&oldid=1917020 |sernav=Retîkûlûma endoplazmî ya lûs: Cudahiya di navbera guhartoyan de - Wîkîpediya |malper=ku.wikipedia.org |roja-gihiştinê=2025-01-29 |ziman=ku}}</ref> Xûyeke erîşî li ber her tiştî bi Tirkiye an Tirk. * Naverokên ji çavkaniyên amerîkî Penaber wiha bi nav dike:<ref>{{Jêder-malper |url=https://ku.m.wikipedia.org/w/index.php?title=Berxwedana_Kobaniy%C3%AA&diff=prev&oldid=1916719 |sernav=Berxwedana Kobaniyê: Cudahiya di navbera guhartoyan de - Wîkîpediya |malper=ku.wikipedia.org |roja-gihiştinê=2025-01-29 |ziman=ku}}</ref> * Li gorî ne ti enstîtût an çavkaniyekî fermî, lê li gorî Penaber avakirina komara Tirkiye li ser ev asasên ne:<ref>{{Jêder-malper |url=https://ku.m.wikipedia.org/w/index.php?title=Tirkiye&diff=prev&oldid=1852949 |sernav=Tirkiye: Cudahiya di navbera guhartoyan de - Wîkîpediya |malper=ku.wikipedia.org |roja-gihiştinê=2025-01-29 |ziman=ku}}</ref> * Jêbirina wêneyan ji gotara [[Recep Tayyip Erdoğan]] bê sedem anîn:<ref>{{Jêder-malper |url=https://ku.m.wikipedia.org/w/index.php?title=Recep_Tayyip_Erdo%C4%9Fan&diff=prev&oldid=1891608 |sernav=Recep Tayyip Erdoğan: Cudahiya di navbera guhartoyan de - Wîkîpediya |malper=ku.wikipedia.org |roja-gihiştinê=2025-01-29 |ziman=ku}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://ku.m.wikipedia.org/w/index.php?title=Recep_Tayyip_Erdo%C4%9Fan&diff=prev&oldid=1891609 |sernav=Recep Tayyip Erdoğan: Cudahiya di navbera guhartoyan de - Wîkîpediya |malper=ku.wikipedia.org |roja-gihiştinê=2025-01-29 |ziman=ku}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://ku.m.wikipedia.org/w/index.php?title=Recep_Tayyip_Erdo%C4%9Fan&diff=prev&oldid=1891610 |sernav=Recep Tayyip Erdoğan: Cudahiya di navbera guhartoyan de - Wîkîpediya |malper=ku.wikipedia.org |roja-gihiştinê=2025-01-29 |ziman=ku}}</ref> Ew têne nêrinekî biçûk ji xwenîşandina Penaber in. Penaber gelek caran bi awayekî ne bealî dixebitê, her tişt ku li gorî îdeolojiya xwe temam e, derbas dibe, ku rast e an jî ne. Bi ve rewşe riya wîkîpediya kurdî jî baştir nabe û cîhe îdeolojî û siyasî dibe. Herwiha, gelek aciz dibe ji xebatên min, lê her xebatê wî ji aliyê bikarhênerên din tê serastkirin di heman deme de. Alîkarî bikin bi kerema xwe. [[Taybet:Beşdarî/2001:4BC9:904:65AC:871:ADE5:B122:F3B2|2001:4BC9:904:65AC:871:ADE5:B122:F3B2]] 09:01, 29 kanûna paşîn 2025 (UTC) ::)) Ji hemî Wîkîpediyayê cîhanê hatiye astengkirin hatiye giliya min dike. Hemî cîhan ji te aciz e sûcê min çi ye. :[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 09:53, 29 kanûna paşîn 2025 (UTC) ::„Hemî cîhan li tê aciz e“ ::* „Hemî cîhan“ kî ye heval? (Vebijarkên peyvên bi vî rengî yên wî ne) ::* Heman kes ji wîkîpediya inglîzî ku ji min aciz bûnê ji tê jî aciz bûne.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2024-03-23 |sernav=User talk:Penaber49 |url=https://en.m.wikipedia.org/wiki/User_talk:Penaber49 |kovar=Wikipedia |ziman=en}}</ref> (Binerê gotûbêjên wî, ku em dibînin ku Penaber nedixwaze li ser rewşeke bealî û mantiq bixebitê, lê têne bi îdeolojiya xwe dixwazê derbas bibe. ::* Li vir jî, Penaber agahiyên bê çavkanî û çêker jibo gotareke jê dike bi argumana ku ew agahiyên bê çêker in, lê çima an çawa, kes heya îro nizanî û admînîstratorên ingilîzî li ser wê yekê hişyar jî nebûn:<ref>{{Jêder-malper |url=https://en.m.wikipedia.org/w/index.php?title=Mazloum_Abdi&diff=prev&oldid=1263041981 |sernav=Mazloum Abdi: Difference between revisions - Wikipedia |malper=en.wikipedia.org |roja-gihiştinê=2025-01-29 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://en.m.wikipedia.org/w/index.php?title=Mazloum_Abdi&diff=prev&oldid=1263038783 |sernav=Mazloum Abdi: Difference between revisions - Wikipedia |malper=en.wikipedia.org |roja-gihiştinê=2025-01-29 |ziman=en}}</ref> ::* Herwiha, Penaber karên siyasî û îdeolojiya xwe di wîkîpediyayên weke ê îngilîzî de daxwaz ku bike, lê bikarhênerên din 2 cara hewce bûn ku guhertinên wî restore bikin, ji ber ku jibo Penaber agahiyên bi çavkanî ne rast in heya ku bi îdeolojiya xwe yek nabe (Ev jêbirin bi „Propaganda“ bi nav dike li vir).<ref>{{Jêder-malper |url=https://en.m.wikipedia.org/w/index.php?title=2022_Paris_shooting&diff=prev&oldid=1131462007 |sernav=2022 Paris shooting: Difference between revisions - Wikipedia |malper=en.wikipedia.org |roja-gihiştinê=2025-01-29 |ziman=en}}</ref> û li vir bê sedem anîn agahîyên bi çavkanî jê dike:<ref>{{Jêder-malper |url=https://en.m.wikipedia.org/w/index.php?title=2022_Paris_shooting&diff=prev&oldid=1131482834 |sernav=2022 Paris shooting: Difference between revisions - Wikipedia |malper=en.wikipedia.org |roja-gihiştinê=2025-01-29 |ziman=en}}</ref> ::[[Taybet:Beşdarî/2001:4BC9:904:65AC:871:ADE5:B122:F3B2|2001:4BC9:904:65AC:871:ADE5:B122:F3B2]] 10:12, 29 kanûna paşîn 2025 (UTC) :Silav birêz @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] mixabin hûn jî hinek berpirsyarin ku me bi kesên wiha re rû bi rû dihêlin. Min hêj jî fêm nekiriye kesên ku bi sedan car bûne sedema pirsgirêkên mezin û heya niha bi dehan car hatine astengkirin çima nayên asteng kirin ku em neçar dimînin diçin alîkariyê ji wîkîmetayê dixwazin. Niha gotara Berxwedana Kobanê xirab kiriye em sê çar kes didin nadin sererast nabe. Ji kerema xwe kî dibe bila bibe dema civaka Wîkîpediyayê jê aciz bû û guh neda hişyarî û gotinên civakê asteng bikin.[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 10:14, 29 kanûna paşîn 2025 (UTC) ::Min {{b|GMerosh}} asteng kir ji ber ku guh nade hişyariyan. {{r|Penaber49}} Dema ku tu gotaran diguherinî peyvên wekî "[https://ku.m.wikipedia.org/w/index.php?title=Berxwedana_Kobaniy%C3%AA&diff=prev&oldid=1916719 derew]" bi kar meyîne (sedemên nerastiyan wan binivîse). [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 13:34, 29 kanûna paşîn 2025 (UTC) :::Belê rast e peyva derew peyvek argo ye ji vir pê ve ha jê hebim. Spas ji bo bersiv û alîkariya te. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 13:52, 29 kanûna paşîn 2025 (UTC) ;çavkanî {{çavkanî}} == Ji bo babîl == Silav, çima dema ez di babîla xwe de Qamişlo dinvîsim xûya nake? [[Bikarhêner:Elend Silêman|Elend Silêman]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Elend Silêman|gotûbêj]]) 02:35, 18 tebax 2025 (UTC) :Silav @[[Bikarhêner:Elend Silêman|Elend Silêman]] ev şablon nehatibû çêkirin ji ber vê yekê ne dixuya. Min çêkir li ser û li ser profîla te zêdekir. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 02:55, 18 tebax 2025 (UTC) ::{{r|Penaber49}} Spas! [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 12:14, 18 tebax 2025 (UTC) :::Gelek spas ji bo we! [[Bikarhêner:Elend Silêman|Elend Silêman]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Elend Silêman|gotûbêj]]) 19:45, 18 tebax 2025 (UTC) == Daxwaza alîkariyê == بابەت: داخوازا هاریکاریێ بۆ دروستکرنا بابەتەکێ گرنگ سلاڤ و رێز، جەنابێ کارگێر هیڤیدارم د باشترین رەوش دا بی. ناڤێ من نهێل خەلیلە، دەرهێنەر و بەرپرسێ سوشیال میدیایا رادیۆیا دهۆکم، کو دامەزراوەیەکا فەرمی و کەڤنە ل هەرێما کوردستانێ. من بزاڤ کر بابەتەکێ زانستی لسەر رادیۆیا دهۆک ل ویکپیدیایێ دروست بکەم، لێ مخابن ژبەر کێم شارەزاییا من د یاسایێن ویکپیدیایێ دا، ئەکاونتێ من "Radiofmduhok" ژبەر "ناکۆکیا بەرژەوەندیان" هاتە گرتن. من ب هەلەتی ئەکاونتەکێ دی ژی دروست کر و نوکە من زانی کو ئەڤە ژی کارەکێ نە دروستە. ئەز داخوازا لێبۆرینێ دکەم لسەر ڤان هەلەتیان. ژبەرکو رادیۆیا دهۆک جهەکێ گرنگ و شایستەیە کو ل ڤێ ئینسایکڵۆپیدیایێ هەبیت، من دڤێت داخوازا هاریکاریێ ژ جەنابێ تە یان هەر ئیدیتۆرەکێ دی یێ خودان ئەزموون بکەم کو ئەرکێ دروستکرنا ڤی بابەتی بگرنە ستۆیێ خۆ. ئەز یێ ئامادەمە هەمی ژێدەرێن فەرمی، بەلگەنامە، و لینکێن باوەرپێکری یێن پێدڤی بۆ ڤی بابەتی پێشکێش بکەم. گەلەک سوپاس بۆ دەم و تێگەهشتنا تە. دگەل رێزێ نهێل خەلیل کەمال [[Taybet:Beşdarî/185.187.78.56|185.187.78.56]] 16:28, 19 tebax 2025 (UTC) :Silav, ji bo ku zelaltir be, ez daxwaza xwe bi Kurmanciya standard jî pêşkêş dikim: :'''Mijar: Daxwaza alîkariyê ji bo çêkirina gotareke girîng''' :Silav û rêz, rêzdar rêveber :Hêvîdar im hûn di rewşeke baş de bin. :Navê min Nhel Xelîl e, derhêner û berpirsê medyaya civakî yê Radyoya Duhokê me, ku saziyeke fermî û kevn e li Herêma Kurdistanê. :Min hewl da ku gotareke zanistî li ser Radyoya Duhokê li Wîkîpediyayê çêbikim, lê mixabin ji ber kêmzanîna min di derbarê zagonên Wîkîpediyayê de, hesabê min "Radiofmduhok" ji ber "nakokiya berjewendiyan" hat girtin. Min bi şaşîtî hesabekî din jî çêkir û niha ez dizanim ku ev jî karekî ne durist e. Ez ji bo van şaşîtiyan lêborînê dixwazim. :Ji ber ku Radyoya Duhokê cihekî girîng û hêja ye ku di vê ensîklopediyê de hebe, ez dixwazim daxwaza alîkariyê ji cenabê we yan ji her edîtorekî din ê bi tecrûbe bikim ku erka çêkirina vê gotarê bigirin ser milê xwe. :Ez amade me ku hemû çavkaniyên fermî, belge, û lînkên pêbawer ên ji bo vê gotarê pêwîst in, pêşkêş bikim. :Gelek spas ji bo dema we û têgihiştina we. :Bi rêzdarî :Nhel Xelîl Kemal [[Bikarhêner:Aras2025|Aras2025]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Aras2025|gotûbêj]]) 17:27, 19 tebax 2025 (UTC) ::Silav Nehl Xelîl Kemal, @[[Bikarhêner:Aras2025|Aras2025]] Radyoya Dihokê radyoyeke gelek kevn e di vê mijarê de ez dikarim ji te re bibim alîkar. Ez dixwazim vê fêr bibin gelo di derbarê radyoya Dihokê lînkên nûçeyan heye an na. Ger ku hebin ji kerema xwe li vir zêde bike. Navê fermî ya radyoyê Dihok Radyo ye an Radyoya Dihokê ye? Yanî di belgeyan fermî de kîjan nav derbas dibe. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 19:36, 19 tebax 2025 (UTC) :::Silav û rêz, @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] :::Gelek spas ji bo bersiv û amadehiya te ya ji bo alîkariyê. Ez gelek kêfxweş bûm. :::Di derbarê pirsên te de: :::# '''Li jêr çend lînkên nûçeyan hene ku behsa Radio Duhok dikin:''' :::#* [ https://www.radioduhok.com/ ] :::#* [ https://navendaxani.com/radioduhok/ ] :::# '''Di derbarê navê fermî de, li gor belgeyên Wezareta Rewşenbîrî, navê rast " Radio Duhok " e.''' :::Heger pêdiviya te bi tiştekî din hebe, ez amade me. Dîsan gelek spas ji bo hevkariya te. :::Bi rêzdarî, :::Aras2025 [[Taybet:Beşdarî/185.187.78.56|185.187.78.56]] 20:29, 19 tebax 2025 (UTC) ::::Silav @[[Bikarhêner:Aras2025|Aras2025]] di çavkaniyan behsa sala damezirandina radyoyê nake. Radyo kîjan sal dest bi weşanê kiriye? [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 21:01, 19 tebax 2025 (UTC) :::::Silav û rêz, @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] :::::Spas ji bo pirsa te. Li gor belgeyên fermî yên Wezareta Rewşenbîrî, Radyoya Duhok di '''14ê çiriya pêşîn a sala 1992an''' de hatiye damezrandin. :::::Ez dikarim wêneyê belgeya fermî jî ji bo we bişînim eger pêwîst be. :::::<nowiki>Bi rêzdarî, ~~~~</nowiki> [[Bikarhêner:Aras2025|Aras2025]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Aras2025|gotûbêj]]) 21:05, 19 tebax 2025 (UTC) ::::::Silav, Çavkaniyên wekî rojname, kovar û malper hewce ne... Ne yên ku girêdayî Radyoya Dihokê ne. [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 21:15, 19 tebax 2025 (UTC) :::::::Silav û rêz, @Penaber49 û @Ghybu: :::::::Ez bi dîtina gotara Radyoya Duhokê gelek gelek kêfxweş bûm! Ji dil spasiya hevkariya we ya profesyonel û bilez dikim. We karekî hêja kir. :::::::Ji bo ku gotar hîn dewlemendtir bibe, min du çavkaniyên din ên serbixwe jî dîtin. Hûn dikarin li gorî kêrhatiya wan bi kar bînin: :::::::* <code><nowiki>https://www.xaniagency.com/2021/03/23/%d8%b1%d8%a7%da%af%db%95%d9%87%d8-a7%d9-86%d8-af%d9-83%d8-a7%d8%b1-%d8-b3%d8-a7%d8-a8%d8-b1-%d9-85%d8-b3%d8-aa%db%95%d9-81%d8-a7-%d9-88%db%95%d8-ba%db%95%d8-b1%d8-a7-%d8-af%d9-88%d9-88%d9-85%d8-a7/</nowiki></code> :::::::* <code><nowiki>https://navendaxani.com/radioduhok/</nowiki></code> :::::::Dîsan, ji kûrahiya dilê min, spas ji bo we. Hûn hêmayê xebata Wîkîpediyayê ne. :::::::<nowiki>Bi rêzdarî, ~~~~</nowiki> [[Bikarhêner:Aras2025|Aras2025]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Aras2025|gotûbêj]]) 21:27, 19 tebax 2025 (UTC) :::::: Spas xweş. Ez niha gotarê didim despêkirin. Çend çavkaniyên din ên ji xeynî malpera radyoyê hebûya gelek baştir dibûya lê ji ber ku radyo niha li bajarê Dihokê di weşanê de ye li û ji girseyeke gel tê zanîn polîtîkaya Qaîdeya navdarî ya ku ji aliyê girseyeke gel ve tê zanîn tîne cih. Dema ku min li daxuyaniya radyoyê nihêrî gelek bi nêrîneke polîtîk hatiye nivîsandin. Li gorî polîtîkaya bêalî ya Wîkîpediyayê divê bi ti awayê di naveroka gotaran de pesnên partî û sazîyan neyên dayîn. Ji ber ku ev gotara saziyeke cudaye mirov dikare di naveroka vê gotarê de têna carek an du car behsa partiya sîyasî bike. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 21:23, 19 tebax 2025 (UTC) :::::::Silav birêz @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], min jî ferq kir ku çavkanî kêm in. Lê difikirim ji ber ku radyo li bajareke wekê Dihokê bi salan e weşanan dike li gorî polîtîkaya navdarî ya Wîkîpediyayê mirov dikare binivîse. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 21:36, 19 tebax 2025 (UTC) ::::::::Gelek spas ji bo rêberiya we ya hêja. ::::::::Li ser daxwaza we ya ji bo çavkaniyên serbixwe, min ev sê lînkên vîdyoyê ji YouTube dîtin ku bi awayekî berfireh behsa Radyoya Duhokê û girîngiya wê dikin. Hêvîdar im ev yek bibin alîkar ji bo nivîsandina gotarê: ::::::::* <code><nowiki>https://youtu.be/lHLHHL3_aEg?si=2F7UymE7WrovK-QT</nowiki></code> ::::::::* <code><nowiki>https://youtu.be/QRmxQHWHK9s?si=qeAglK95tfY2Wyxg</nowiki></code> ::::::::* <code><nowiki>https://youtu.be/JY3P4H19Prc?si=ULIc53JkitfCoje6</nowiki></code> ::::::::Ez ji bo her hevkariyeke din amade me. [[Bikarhêner:Aras2025|Aras2025]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Aras2025|gotûbêj]]) 22:29, 19 tebax 2025 (UTC) == Silav û rêz, @Ghybu û @panebaer49 == Gelek spas ji bo rêberiya we ya hêja. Li ser daxwaza we ya ji bo çavkaniyên serbixwe, min ev sê lînkên vîdyoyê ji YouTube dîtin ku bi awayekî berfireh behsa Radyoya Duhokê û girîngiya wê dikin. Hêvîdar im ev yek bibin alîkar ji bo nivîsandina gotarê: * <code><nowiki>https://youtu.be/lHLHHL3_aEg?si=2F7UymE7WrovK-QT</nowiki></code> * <code><nowiki>https://youtu.be/QRmxQHWHK9s?si=qeAglK95tfY2Wyxg</nowiki></code> * <code><nowiki>https://youtu.be/JY3P4H19Prc?si=ULIc53JkitfCoje6</nowiki></code> Ez ji bo her hevkariyeke din amade me. <nowiki>Bi rêzdarî, ~~~~</nowiki> [[Bikarhêner:Aras2025|Aras2025]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Aras2025|gotûbêj]]) 22:08, 19 tebax 2025 (UTC) :Silav @[[Bikarhêner:Aras2025|Aras2025]] li gel kêmasiya çavkaniyan min dîsa gotarê da destpêkirin. Ji kerema xwe ger we guhertin û naverokan li gotarê zêdekir agahiyên bê çavkanî û alîgir li gotarê zêde nekin. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 23:39, 19 tebax 2025 (UTC) ::{{r|Aras2025}} Pirsek: [https://www.radioduhok.com/ malpera fermî] bi soranî an jî bi kurmancî hatiye nivîsandin? Herwiha li Dihokê navê radyoyê: "Radyoya Dihokê" an "Radyoya Duhokê" an jî navekî din tê bilêvkirin? [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 00:07, 20 tebax 2025 (UTC) :::Silav û rêz, @Penaber49 û @Ghybu: :::Gelek spas ji bo destpêkirina gotarê û pirsên we yên girîng. Ez ê bi ti awayî destwerdanê di naveroka gotarê de nekim û li benda rêberiya we me. :::Di derbarê pirsên we de, birêz Ghybu: :::# Malpera me ya fermî bi tîpên erebî hatiye nivîsandin, lê zimanê wê bi zaravayê '''Kurmancî (Badînî)''' ye. :::# Li Duhokê, navê rast û belavbûyî '''" Radio Duhok"''' ye. :::Ez ji bo her hevkariyeke din amade me. :::<nowiki>Bi rêzdarî, ~~~~</nowiki> [[Bikarhêner:Aras2025|Aras2025]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Aras2025|gotûbêj]]) 08:34, 20 tebax 2025 (UTC) ::::'''Slav û rêz, hevalan.''' ::::'''Erê tiştek maye ez bo hewe bikem derbarê Radyoya Duhok?''' ::::'''Eger tiştek lazim bît, ez di xizmetê da me''' [[Bikarhêner:Aras2025|Aras2025]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Aras2025|gotûbêj]]) 21:22, 20 tebax 2025 (UTC) :::Silav @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], zimanê malpera Radyoya Dihokê kurmancî (badînî) ye bi tîpên erebî. Ne zaravaya soranî ye. Bi soranî Radyoy Dihok (ڕادیۆی دهۆك) e. Bi kurmancî/badînî "Dihok" (دهۆك) e, ne Duhok (دوهۆك). [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 21:41, 20 tebax 2025 (UTC) ::::'''Slav, em xelkê bajêrê Duhok (Duhok) bi zimanê badînî diaxivîn, ne bi soranî.''' ::::'''Navê Radyoya Duhok vî şêwazî ye (Radio Duhok) yan badînî ( رادیۆیا دهۆک )?''' ::::'''Eger zehmet nebît, vî şêwazê diyarkirî bo me danin.''' [[Bikarhêner:Aras2025|Aras2025]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Aras2025|gotûbêj]]) 21:47, 20 tebax 2025 (UTC) :::::Silav @[[Bikarhêner:Aras2025|Aras2025]] tu çawan î, baş î? Bi giştî di zaravaya kurmancî da em Dihok (دهۆك) dinivîsin, ne Duhok (دوهۆك). Bimînit di xêr û xoşiyê da. [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 21:55, 20 tebax 2025 (UTC) ::::::Başe bubure min baş zmanê kurmancî nzanim ::::::Dyare ez îy xeletim bubure dûbare ::::::Dest xoş hevalê hêjay [[Bikarhêner:Aras2025|Aras2025]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Aras2025|gotûbêj]]) 21:57, 20 tebax 2025 (UTC) :::::::@[[Bikarhêner:Aras2025|Aras2025]], bira, tu ji min baştir bi kurdî dizanî. Tu her hebî. [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 22:02, 20 tebax 2025 (UTC) ::::::::Gelek subas hevalê pir hêja ::::::::Ez dê subas darbim di babetê (Radio Duhok - رادیۆیا دهۆک ) da hun harîkarya min vket jbu zêdekirna babetî ::::::::Dûbare hun hêjane zor subas [[Bikarhêner:Aras2025|Aras2025]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Aras2025|gotûbêj]]) 22:06, 20 tebax 2025 (UTC) == Navenda Xani ya Rewşenbîrî û Ragihandinê == {{Infobox organization|name=Navenda Xani ya Rewşenbîrî û Ragihandinê|image=<!-- Wêneyê logoyê li vir zêde bike -->|founded=[[1991]] (wek Nivîsîngeha Rewşenbîrî) <br> [[28 Adar]] [[2000]] (wek Dezgeha Xani)|location=[[Duhok]], [[Herêma Kurdistanê]]|affiliation=[[Partiya Demokrat a Kurdistanê]]|website=[http://www.navendaxani.com/ www.navendaxani.com]}} '''Navenda Xani ya Rewşenbîrî û Ragihandinê''' dezgeheke medyayî, rewşenbîrî û ragihandinê ye ku bingeha wê li bajarê [[Duhok]]ê ye û ser bi [[Partiya Demokrat a Kurdistanê]] ve ye. Ev navend çendîn sazî û dezgehên medyayî yên girîng ên wekî [[Têlezyona Duhok]], [[Rojnama Evro]] û [[Çapxaneya Xani]] bi xwe ve digire. == Dîrok == Bingeha vê navendê vedigere sala [[1991]]ê, ku wê demê wekî berdewamiya "Nivîsîngeha Rewşenbîrî û Ragihandinê" ya ser bi Lقی 1 ê ya PDKê ve li serdema Şoreşa Gulanê dest bi karê xwe kiribû.<!-- Ji bo vê agahiyê çavkanî hewce ye --> Di sala [[2000]]î de, ev nivîsîngeh bû "Dezgeha Xani" û ser bi Mekteba Navendî ya Rewşenbîrî û Ragihandina PDKê ve hate girêdan.<!-- Ji bo vê agahiyê çavkanî hewce ye --> Di sala [[2019]]an de, navê Dezgeha Xani hate guhertin û bû "Navenda Xani ya Rewşenbîrî û Ragihandinê".<!-- Ji bo vê agahiyê çavkanî hewce ye --> == Rêveberên Navendê == Ji destpêka damezrandinê heta niha, ev kesayetî berpirsiyariya navendê kirine: * '''Dr. Rizgar''': 1991-1992 * '''Hemîd Sûrî''': 1992-1994 * '''Karwan Akreyî''': 1994-2000 * '''Fehîm Ebdula''': 2000-2014 * '''Mehfûz Mayî''': 2014-2019 * '''Îhsan Amêdî''': 2019 – heta niha<!-- Ji bo vê agahiyê çavkanî hewce ye --> == Dam û Dezgehên Sereke == Navenda Xani ji van sazî û dezgehên medyayî û rewşenbîrî pêk tê: * '''[[Têlezyona Duhok]]''': Di roja [[12 Adar]] [[1992]]an de dest bi weşana xwe ya ezmûnî kir û di [[3 Gulan]] [[1992]]an de bi fermî hate vekirin.<!-- Ji bo vê agahiyê çavkanî hewce ye --> * '''[[Radyoya Duhok]]''': Di sala [[1991]]ê de hatiye damezrandin û di [[14 Cotmeh]] [[1992]]an de bi fermî dest bi weşanê kir. Frekansa wê 88.9MHz û 88.50MHz e.<!-- Ji bo vê agahiyê çavkanî hewce ye --> * '''[[Rojnama Evro]]''': Rojnameyeke rojane ya bi [[Zimanê kurdî|Kurdî (Kurmancî)]] ye, ku di [[13 Tîrmeh]] [[2005]]an de hejmara xwe ya yekem weşand.<!-- Ji bo vê agahiyê çavkanî hewce ye --> * '''Çapxaneya Xani''': Di [[5 Tebax]] [[1996]]an de hatiye damezrandin û di sala [[2016]]an de hatiye nûjenkirin. Heta niha zêdetirî 80 pirtûkan çap kirine.<!-- Ji bo vê agahiyê çavkanî hewce ye --> * '''Kovara Sivore''': Kovareke mehane ya zarokan e û di [[22 Nîsan]] [[1998]]an de hatiye damezrandin.<!-- Ji bo vê agahiyê çavkanî hewce ye --> * '''Ajansa Xani''': Di [[16 Tebax]] [[2021]]ê de ji bo belavkirina nûçe û raporan hatiye damezrandin.<!-- Ji bo vê agahiyê çavkanî hewce ye --> * '''Kovara Metîn''': Kovareke rewşenbîrî ya giştî û mehane ye.<!-- Ji bo vê agahiyê çavkanî hewce ye --> * '''Têlezyona Duhok – Werzişî''': Kenalekî werzişî ye ku di [[22 Gulan]] [[2022]]an de hatiye damezrandin.<!-- Ji bo vê agahiyê çavkanî hewce ye --> == Çalakiyên din == Ji bilî kar û birêvebirina van saziyan, baregeha navendê bi lidarxistina kor û semîneran û çapkirina pirtûkan jî radibe. Di navendê de beşên wekî beşa rewşenbîrî, pirtûkxane, beşa rahênan û geşepêdanê, û dokyûmentkirinê jî hene. == Çavkanî == {{Reflist}}== Girêdanên derve == * [http://www.navendaxani.com/ Malpera Fermî ya Navenda Xani] [[Bikarhêner:Aras2025|Aras2025]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Aras2025|gotûbêj]]) 17:16, 23 tebax 2025 (UTC) == Nhel Khalil Kamal == '''Nhel Khalil Kamal''' derhêner, berpirsê medyaya civakî û damezrînerê yekemîn radyoya online ya folklorî li Herêma Kurdistanê ye.<ref>Rojnameya Evro, Hejmar 2645, "Di Dîya Bême Sê Riyareke Bi Rê Ze", nivîskar: Newzad Hemdî. [https://www.calameo.com/read/000139418190493ef609a Girêdan].</ref> == Jînenîgarî == Nhel Khalil li devera Nêhelê ji dayik bûye. Wî beşa Zanistên Komputerê xwendiye û wek pisporê IT kar dike. == Kar û Xebat == Ew wek derhêner û berpirsê medyaya civakî li Radyoya Duhokê kar dike. Yek ji karên wî yên herî berçav damezrandina '''Nhel Radio''' ye, ku wek yekem radyoya online ya taybet bi folklorê Kurdî li deverê tê naskirin. Ev radyo bi taybetî girîngiyê dide folklor û çanda devera Nêheliyan.<ref>Rojnameya Evro, Hejmar 2645, "Di Dîya Bême Sê Riyareke Bi Rê Ze", nivîskar: Newzad Hemdî. [https://www.calameo.com/read/000139418190493ef609a Girêdan].</ref> Herwiha, wî çendîn malperên fermî jî sêwirandine, wek: * www.navendaxani.com * www.radioduhok.com * www.govarametin.com * www.nhelradio.site == Çavkanî =={{Çavkanî}}[[Bikarhêner:Nhel Kahlil Kamal|Nhel Kahlil Kamal]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Nhel Kahlil Kamal|gotûbêj]]) 21:51, 25 tebax 2025 (UTC) == Daxwaza veguhestina rûpelê == Silav heval, Tu dikarî ji kerema xwe vê rûpela min a li jêr bikî gotareke fermî da ku di lêgerînê de derkeve? [[Bikarhêner:Nhel Kahlil Kamal]] Gelek spas. [[Bikarhêner:Nhel Kahlil Kamal|Nhel Kahlil Kamal]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Nhel Kahlil Kamal|gotûbêj]]) 23:03, 25 tebax 2025 (UTC) :Silav @[[Bikarhêner:Nhel Kahlil Kamal|Nhel Kahlil Kamal]] li gorî Qaîdeya navdarî yên Wîkîpediyayê gotara her kesê nayên nivîsandin. Qaîde (polîtîka) Wîkîpediya kurdî di derbarê nivîsandina gotaran de wiha dibêje: ''Wîkîpediyaya kurdî destûrê nade reklamên şirketan, sazî û danasîna kesên ne ensîklopedîk. Nivîsandina gotarên bûyeran, kes, sazî û şirketan divê ev sazî, kes û şirket di girîngî ya nivîsandina li ser wîkîpediyayê de bin. Wek mînak dema ku gotarên kesên naskirî (hunermend, nivîskar, stranbêj û hwd.) hate nivîsandin divê ew kes ji aliyê girseyeke girîng ve bêne naskirin, jînenîgarî û xebatên wan ji aliyê saziyên medyayê yên bêalî ku eleqeya wan bi wan kesan re tinene bêne nivîsandin.'' Bi silav û rêz. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 04:23, 26 tebax 2025 (UTC) == Translation request == Hello, Ghybu. Can you translate and upload the article about the prominent Turkish economist [[:en:Dani Rodrik]] in Kurdish Wikipedia? Yours sincerely, [[Taybet:Beşdarî/&#126;2025-28854-63|&#126;2025-28854-63]] ([[Gotûbêja bikarhêner:&#126;2025-28854-63|talk]]) 13:21, 17 çiriya pêşîn 2025 (UTC) == Translation request 2 == Hello, Ghybu. Can you translate and upload the articles [[:en:1668 Shandong earthquake]] (the deadliest earthquake in the 17th century and the most powerful earthquake in East China) and [[:en:1976 Tangshan earthquake]] (the second deadliest earthquake in history and the deadliest earthquake in the 20th century) in Kurdish Wikipedia? Yours sincerely, [[Taybet:Beşdarî/&#126;2025-28854-63|&#126;2025-28854-63]] ([[Gotûbêja bikarhêner:&#126;2025-28854-63|talk]]) 13:21, 17 çiriya pêşîn 2025 (UTC) == Belgekirina şablonan çavkanîya == Silav û rêz, parametreyên şablonên([[Şablon:Jêder malper|Jêder malper]], [[Şablon:Jêder-kitêb|Jêder-kiteb]] hwd) çavkaniyan çiqas ji bo serastkirinê pê bilî bûm jî Wikipediayê parametreyên şablonên nas nake. Çawa ev xeletî serast be dizanî? Min dizanim kû bê belgekirin jî şablonan tê bikaranîn lê gelek hesan dibe vextê ku vê xete serast be. Ez difikirim kû ev xeletî ji ber kêmasiyê TemplateData tê. [[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]] ([[Gotûbêja bikarhêner:VikiAzad|gotûbêj]]) 12:06, 3 adar 2026 (UTC) :{{silav|VikiAzad}}! Tu dikarî mînakek bidî ? Li vira problem çî ye: [https://ku.wikipedia.org/w/index.php?title=%C3%87em%C3%AA_Sor_(%C3%A7em)&diff=prev&oldid=1987003] [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 13:21, 5 adar 2026 (UTC) ::Dema ku guhartinê dîtbarî(visual editor)ye li beşa 'çavkanî lê zêde bike' de vê problema tê dîtin, parametreyên şablonê dernakevin. ::Vexta ku li guhartina çavkanî (beşa ku koda dinivisin) de ger koda şablonê dinivîsim (mînak <nowiki>{{Jêder-malper}}</nowiki>) şunda li beşa guhartinê dîtbarî de pêlê çavkaniya(<nowiki>[[1]]</nowiki>) dikim parametreyên şablonê derdikeve. [[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]] ([[Gotûbêja bikarhêner:VikiAzad|gotûbêj]]) 17:06, 5 adar 2026 (UTC) == Alîkarî derbarê Wîkîpediya Sindî de == Silav, ez Siddharth Talreja me ji Wîkîpediya Sindî. Mîna zimanê Kurdî ku bi gelek alfabeyan tê nivîsandin, zimanê Sindî jî bi gelek alfabeyan tê nivîsandin. Lêbelê, em plan dikin ku ji yekê zêdetir alfabeyan bidin nasîn. Min berî vê yekê bi bikarhênerên Wîkîpediya Keşmîrî û Kazakî re têkilî danîbû. Lê ji ber ku Wîkîpediya we yek ji wan çend Wîkîpediyayan e ku veguherîna otomatîk çalak û zindî heye, ez ê pir spasdar bim ger hûn bikaribin alîkariyê bikin û rêberiya xwe bikin ka meriv çawa bi vê yekê re pêşve diçe. Bibore heke di peyama min de xeletî hebin ji ber ku ev guhertoyek wergerandî ji Google Translate ye. Ez bi Kurdî nizanim û her weha ez nizanim hûn bi Îngilîzî dizanin an na, ji ber vê yekê min werger bikar aniye. Spas dikim [[Bikarhêner:Siddhu Talreja|Siddhu Talreja]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Siddhu Talreja|gotûbêj]]) 17:09, 6 adar 2026 (UTC) :{{silav|Siddhu Talreja}}, you first need to create a conversion table. For example, for the Kurdish Wikipedia, we defined the rules for converting from the Latin alphabet to the Arabic alphabet (in PHPn, [https://gerrit.wikimedia.org/r/plugins/gitiles/mediawiki/core/+/refs/changes/73/1119073/5/includes/language/converters/KuConverter.php '''here''']): and [https://gerrit.wikimedia.org/r/plugins/gitiles/mediawiki/core/+/refs/changes/73/1119073/5/includes/language/converters '''here'''] are other conversion examples in other languages ​​to help you. This isn't mandatory; you can simply create your own conversion table. Then, go to the [https://phabricator.wikimedia.org/ '''Phabricator'''] website and submit a request with a link to your project and the conversion construction rules: after discussion, they will take care of it. [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 15:50, 7 adar 2026 (UTC) ::Spas ji bo bersivdayînê. Çend pirsên min hene. ::1) Gelo navrû jî hatiye guhertin? ::2) Hûn çawa bi mijara ku tîpên erebî dengdêran bikar naynin re mijûl dibin? ::3) Ger tenê dîtinek demkî bi tîpek din were afirandin, mirovên ku tîpên din bikar tînin çawa dikarin bigerin an binivîsin? [[Bikarhêner:Siddhu Talreja|Siddhu Talreja]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Siddhu Talreja|gotûbêj]]) 16:19, 7 adar 2026 (UTC) :::1) No (the conversion happens automatically) :::2) The Kurdish Arabic alphabet uses the [https://en.wikipedia.org/wiki/Kurdish_alphabets#Kurdo-Arabic_alphabet Kurdo-Arabic_alphabet]; therefore, there are no diacritics for vowels. :::3) Once the conversion table is set up, you can search in either the Latin or Arabic alphabet; the conversion is automatic and redirects you to the appropriate page. For example: [[دیجلە]] or [[Dîcle]] gives the same result. [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 16:49, 7 adar 2026 (UTC) ::::So the options like edit, view contributions, etc always appear in latin only even when i view in kurdo-arabic? ::::And what can I do if my script is like the traditional arabic without vowel diacritics half of the time? [[Bikarhêner:Siddhu Talreja|Siddhu Talreja]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Siddhu Talreja|gotûbêj]]) 16:57, 7 adar 2026 (UTC) :::::I misspoke :) Everything is converted into Arabic alphabet (the entire interface) using the conversion table. [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 17:04, 7 adar 2026 (UTC) ::::::gelo vebijêrka veguherînê li ser mobîlan jî heye? [[Bikarhêner:Siddhu Talreja|Siddhu Talreja]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Siddhu Talreja|gotûbêj]]) 17:51, 7 adar 2026 (UTC) :::::::Yes: on mobile, you need to click on the language icon [[Wêne:OOjs_UI_icon_language-ltr-progressive.svg|20px]] at the top of the page and choose Arabic, Latin, or another alphabet for which you created the conversion. For example, for Arabic Kurdish you need to click on "تیپێن عەرەبی"; and to return to Latin, you must click on "Kurdî/کوردی". [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 18:24, 7 adar 2026 (UTC) ::::::::PS: The name translated here is the one that appears in the interface: '''[https://translatewiki.net/wiki/MediaWiki:Variantname-ku/ku-latn]''' [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 18:37, 7 adar 2026 (UTC) == Asteng == silav @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], gelo tû dikarî vî @[[Bikarhêner:CaliphofJerusalem|CaliphofJerusalem]] bikarhênera asteng bikî. Li wir [https://ku.wikipedia.org/w/index.php?title=S%C3%AAwas&curid=1101&diff=1987649&oldid=1987648] heqeret dike û wir [https://ku.wikipedia.org/w/index.php?title=Bakur%C3%AA_Kurdistan%C3%AA&curid=1105&diff=1987651&oldid=1984520] jî vandalîzm. [[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]] ([[Gotûbêja bikarhêner:VikiAzad|gotûbêj]]) 22:53, 7 adar 2026 (UTC) :Silav, {{çêbû}} [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 23:15, 7 adar 2026 (UTC) ::Spas 🙏🏻 [[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]] ([[Gotûbêja bikarhêner:VikiAzad|gotûbêj]]) 23:20, 7 adar 2026 (UTC) == Neutrality == The bias and double standards in [[Nîjadkujiya Şirîta Xezeyê|this]] article are unacceptable. Compare this article to the Holocaust; don't you see the difference? Israel is committing genocide! This is what international organizations have confirmed. [[Bikarhêner:جودت|جودت]] ([[Gotûbêja bikarhêner:جودت|gotûbêj]]) 16:51, 16 adar 2026 (UTC) == Çalakbûna wê == Silav @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], hûn bi salan êdî ne çalak in. Baştir e ku kesekî din mafê astengkirine bistîne. Ez Erdal im. Tev bi hev li vir bixebitin û pêşbixin wîkîpediya kurdî. Lê di çalakiya dawîn ji ber ne çalakbûna te, bikarhênerekî xwe kiriye xwedî vê derê. [[Taybet:Beşdarî/&#126;2026-16769-27|&#126;2026-16769-27]] ([[Gotûbêja bikarhêner:&#126;2026-16769-27|talk]]) 12:05, 17 adar 2026 (UTC) :Silav @[[Bikarhêner:~2026-16769-27|~2026-16769-27]] kekê Erdal ji bo min her kedek ji bo zimanê kurdî gelek pîroz e. Ji bo ku te vê projeyê daye destpêkirin ji bo ked û hewlên te ji te re gelek spas dikim. Ez dikarim bi nirxa herî pîroz sond bixwim ku du sê bikarhênerên çalakên ku niha li vir in, ji ber ku mane bi tenê nekarîne terk a vir bidin. Tenê armanca wan ên "xwe kirina xwedî vê derê" ev bû. Bi silav û rêz. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 14:23, 17 adar 2026 (UTC) == You may be an eligible candidate for the U4C election == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Greetings, The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]] seeks candidates for the 2026 election. The U4C is the global committee responsible for overseeing enforcement of the [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal Code of Conduct|Universal Code of Conduct]]. Elections are held annually, if elected a committee member serves for two years. This year the U4C requires candidates to hold administrator rights on at least one wiki, which is why you are being contacted as you appear to hold this right. There are other requirements, such as candidates must be at least 18 years old and may not be employed by the Wikimedia Foundation or other related chapters and affiliates. You can find more information in the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026#Call_for_Candidates|call for candidates on Meta-wiki]]. Additionally, the committee's working language is English; some ability to communicate in English is required. The election opens on 18 May, if you are eligible and interested you have until 10 May to submit your candidacy. There will be a week in between for candidates to answer questions from the community. Voting takes place privately in [[m:Special:MyLanguage/SecurePoll|SecurePoll]], successful candidates must receive at least 60% support. More information is available on [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026|the 2026 Elections page]], including timelines and other candidacy information. If you read over the material and consider yourself qualified, please consider submitting your name to run for the committee. If you think someone else in your community might be interested and qualified, please encourage them to run. In partnership with the U4C -- [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|talk]]) 20:06, 28 nîsan 2026 (UTC) </div> <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Keegan_(WMF)/test&oldid=30472432 --> == Têxistina guhartinên botê di îstatîstîkên Wîkîpediya de == Silav @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], di îstatîstîkên wîkîpediyaya kurdî de di ''Hejmara guhartinên rûpelan ji avabûna Wîkîpediya heta niha'' guhartina bot-an naye hejmartin. Di hemî wîkîpediyayên din de ew tê hejmartin. Bi kerema xwe wê biguherîn. Aniha zêdetirî 2 milyon guhartinan ji avabûna wîkîpediyaya kurdî heta îro çêbûne, lê bi bot-an dibe ku hejmar ji 3 milyon zêdetir ra dibe. Mala ve ava! [[Taybet:Beşdarî/&#126;2026-33942-16|&#126;2026-33942-16]] ([[Gotûbêja bikarhêner:&#126;2026-33942-16|talk]]) 18:14, 9 hezîran 2026 (UTC) :Silav! Kîjan statîstîk? [[Taybet:Statîstîk]]? [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 02:08, 10 hezîran 2026 (UTC) ::Erê, statîstîkên taybet de. [[Taybet:Beşdarî/&#126;2026-34130-08|&#126;2026-34130-08]] ([[Gotûbêja bikarhêner:&#126;2026-34130-08|talk]]) 05:48, 10 hezîran 2026 (UTC) == Xerabkirinê Şablonan == Silav @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], [[Bikarhêner:Memwelat|ev bikarhêner]] gelek modul û şablon guhertiye gelek şablon ji ber vê xirab buye. Ji kerema xwe binêre. {{ping|Ghybu}}[[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]] ([[Gotûbêja bikarhêner:VikiAzad|gotûbêj]]) 11:50, 28 hezîran 2026 (UTC) == Bot == <p>Hello @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], hope you're doing well, <p>as you know i use sakura bot to do article category maintenance here on ku.wikipediae. <p>i plan to introduce a new project. such as active_track.py, it maintains a weekly automated "Active Users Tracker" dashboard. The bot updates a weekly list of the top 10 most active users on ku.wiki, <p>The bot already maintans the project on several wikis: ([[:ckb:بەکارھێنەر:Sakura emad/بەکارھێنەرە-چالاکەکان|ckbwiki]], [[:simple:User:Sakura emad/Active-Users|SimpleWiki]], [[:ks:رُکُن:Sakura emad/Active users|ksWiki]], [[:mni:ꯁꯤꯖꯤꯟꯅꯔꯤꯕ:Sakura_emad/Active-Users|MNI Wiki]]) : So my question would be, i wonder if it is ok to create the project and run it immediately?, since i have a bot flag here? or i should seek community consensus first? the project will be under my username space btw. [[Bikarhêner:Sakura emad|🌸 Sakura emad 💖]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Sakura emad|gotûbêj]]) 22:22, 20 tîrmeh 2026 (UTC) :Silav {{=)}} I don't see any problem with that kind of task, and I think that's something desired here. But next time, it's better to ask that sort of question here: [[WP:DTH]]. ping {{ping|MikaelF|Penaber49|Avestaboy|Wikihez}} [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 22:42, 20 tîrmeh 2026 (UTC) ::Hello @[[Bikarhêner:Sakura emad|Sakura emad]] I think it's possible. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 23:33, 20 tîrmeh 2026 (UTC) ::: @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] : ) i do apologize! [[Bikarhêner:Sakura emad|🌸 Sakura emad 💖]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Sakura emad|gotûbêj]]) 23:57, 20 tîrmeh 2026 (UTC) ::::I was waiting for your response. If you had said that it requires community consensus, I would have moved it to [[WP:DTH]]. If no consensus was needed, I would have deployed the script right away. [[Bikarhêner:Sakura emad|🌸 Sakura emad 💖]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Sakura emad|gotûbêj]]) 00:00, 21 tîrmeh 2026 (UTC) :::::No need to apologize :) It's just that I'm not as active anymore, so it may take me some time to reply. Other users on the Dîwan can also answer you. [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 00:46, 21 tîrmeh 2026 (UTC) ::Silav @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], @[[Bikarhêner:Sakura emad|Sakura emad]], ji bo min jî baş e. Sakura emad, when you created this project what was your purpose? Thank you! [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 09:10, 21 tîrmeh 2026 (UTC) :::@[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] Maintaining a dedicated project to track top 10 active users on a wiki, people like this? and it is popular now? [[Bikarhêner:Sakura emad|🌸 Sakura emad 💖]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Sakura emad|gotûbêj]]) 09:17, 21 tîrmeh 2026 (UTC) ::::@[[Bikarhêner:Sakura emad|Sakura emad]], fine, thank you. [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 09:22, 21 tîrmeh 2026 (UTC) :::::@[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] Do you guys want the language to be localized or in English, if you want it localized i need your help with the translation since i am not a native speaker. [[Bikarhêner:Sakura emad|🌸 Sakura emad 💖]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Sakura emad|gotûbêj]]) 23:08, 23 tîrmeh 2026 (UTC) 1jadoksi0gylkfyfhvu0j46jp4hu5pw 10 43749 2091640 1957366 2026-09-05T10:42:50Z محمد زيد الخير 154434 2091640 wikitext text/x-wiki {{Navbox |name = Bajar û gundên Qamişlokê |title = [[Qamişlo|Bajar û gundên Qamişlokê]] |titleclass = |state = autocollapse |titlestyle = background:#98d482 |basestyle = background:#bde4aa |groupstyle = background:#bde4aa |liststyle = |image = [[Wêne:Al-Hasakah districts (ku).PNG|100px]] |above = '''Parêzgeh:''' [[Hesîçe (parêzgeh)|Hesîçe]] • '''Navçe:''' [[Qamişlo]] (navend) |group1 = Bajar û bajarok |list1 = [[Amûde]] · [[Qamişlo]] · [[Tilhemîs]] · [[Tirbespî]] |group2 = Gund |list2 = {{Navbox subgroup |groupstyle = background:#ccf3b9 |group1 = Amûde |list1 = &nbsp; |group2 = Qamişlo |list2 = [[Bileqiye]] · [[Cirnik]] · [[Çaxirbazar]] · [[Çilbarata Jor]] · [[Debanê]] · [[Delalê]] · [[Deyo]] · [[Emîra Mezin]] · [[Enbare]] · [[Enterî]] · [['Eweyne]] · [[Girê Leylên]] · [[Girê Mozan]] · [[Girê Reş]] · [[Girikê]] · [[Hermreş]] · [[Hilêliyê]] · [[Hilko]] · [[Kevirê Spî]] · [[Kilawe]] · [[Mehmeqiya]] · [[Midîna Reş]] · [[Midîna Ricim]] · [[Mişêrfa Osê]] · [[Mişêrfa Seyid]] · [[Ortê]] · [[Qizlê]] · [[Sadan]] · [[Silam Elêk]] · [[Şemasiyê Jêr]] · [[Şemasiyê Jor]] · [[Şewtiyê]] · [[Şêxecîl]] · [[Te'elik]] · [[Terteba Mezin]] · [[Tilbirak]] · [[Tilbirêş]] · [[Xanê Kalo]] · [[Xebat]] · [[Xerabkort]] · [[Xirbê Cihaş]] · [[Xirbê Cimo]] · [[Xirbê Xalid Kilo]] · [[Xirbê Xezna]] · [[Xuwêtla Cewal]] · [[Zinûd]] |group3 = Tilhemîs |list3 = [[Altimaş]] · [[Dehbûliyê]] · [[Ecîliye]] · [[Farsoka Biçûk]] · [[Girbisa Biçûk]] · [[Girbisa Mezin]] · [[Kalo]] · [[Kalo Xerbî]] · [[Minqar]] · [[Minqar Feras]] · [[Mişirfetomer]] ([[Mişêrfa Omer]]?) · [[Qerwcetdiwîc]] · [[Riya Amo]] · [[Salihe]] · [[Silêmê]] · [[Şore]] · [[Tilcihaş]] · [[Wawiyetebû]] · [[Xirbê Kidîş]] · [[Xuwêtla Dûşo]] · [[Zebale]] |group4 = Tirbespî |list4 = [[Bizûne]] · [[Çilbarata Mezin]] · [[Dirêcîk]] · [[Ebûqere]] · [[Etayê Şemalî]] · [[Farisok]] · [[Girdahol]] · [[Girşêran]] · [[Hesoritlê]] · [[Himara]] · [[Micelcelê]] · [[Mizgeft (Gund)]] · [[Otilcê]] · [[Riheya Şîtiya]] · [[Şelhûmiye]] · [[Tilgidîş]] · [[Tilne'erana Jor]] · [[Topiz]] · [[Wilîfî]] · [[Xerduqe]] · [[Xermo]] · [[Xermoya Cinob]] · [[Xermoya Şemalî]] · [[Xirbê Bexil]] · [[Xirbê Cihaş]] · [[Xirbê Sim]] }} |below = '''Navçeyên Hesîçê:''' [[Dêrik]] · [[Hesîçe]] (navend) · [[Qamişlo]] · [[Serê Kaniyê]] }}<noinclude> == Çavkanî == * Q.Ş. 01.11.2010, ''Ta bi navê keviran guhertin''. Mediakurd.com. [[Kategorî:Gundên Qamişloyê| ]] [[Kategorî:Şablonên gundên Hesîçeyê]] </noinclude> p0tyw8guqu93s00rcra4zy8ewqn18p5 0 44023 2091590 1821971 2026-09-05T05:00:46Z SakuraBot 54179 [[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin 2091590 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Cookroutes.png|thumb|upright=1.5|Rotaya [[James Cook]] a vebînê ya li deryayên başûrê]] '''Deranderî''', '''vebînerî''', '''şikaftmendî''', '''keşf''' ji tişt, heyî yan têkiliyek rohnîkirin, derxistina hole, bi mirovan dane zanîn re tê gotin. Ji kesên deranderî pêk anîne re derander, vebîner, şikaftmend an kaşîf tê gotin. Ji bo [[kîmya]], [[fîzîk]] û zanistiyên din ên hejmarî, pirranî vebînerî tê bikaranîn û ji bo [[erdnîgarî]], bastannasî ûêd jî deranderî. Ji bo [[wêje]], [[civaknasî]], [[derûnnasî]] û zanistiyên din ên bi rastegîniyên razber re mijûl in carcaran vebînerî, keşf û carnan jî deranderî hatiye bikaranîn. Zimannasên [[kurd]], mixabin bi me nedane aşkerakirin ka kîjan ji bo kîjanê divê bê bikaranîn, nakokî hene. Di axavtinê de ji peyvê cihekê keşfkirin, vedîtin tê fêhmkirin. == Listeya vebîner/deranderên navdar == === Vebîner === {| class="wikitable" |- class="hintergrundfarbe10" !Nav!!Vebîner!!Sal!!Keşf kirine!! |- ||[[Krîstofor Kolumbus]]|| ||1492||[[Amerîka]]|| |- ||[[Vasco da Gama]]|| ||1497–1499||Riya deryayê ya [[Hindistan]]ê |- ||[[Ferdinand de Magellan]]|| ||1519–1522||Dora erdê geriyayê|| |- ||[[Gonzalo Pizarro]]||[[Gonzalo-Pizarro-Expedition]]||1540–1542||Vedîtina başûrê parzemîna Amerîkayê|| |- ||[[Samuel de Champlain]]|| ||1603–1632||[[Kanada]]|| |- ||[[Vitus Bering]] bi tevî<br>[[Georg Wilhelm Steller]]||Yekem vedîtina Kamçatkayê<br>Ya duyem (Kamçatka)||1725-1730<br>1733–1743<br>||Tengava Berîngê, Sîbîrya û Giravên Aloytê|| |- ||[[Carsten Niebuhr]]|| ||1761–1767||Vedîtina nîvgirava Erebistanê|| |- ||[[James Cook]]|| ||1768–1771<br>1772–1775<br>1776–1780||Yekem gerra deryayên başûrê<br>Ya duyem<br>A sêyem bi tevî Pasîfîka bakur û tengava bakur-rojava|| |- ||[[Alexander MacKenzie (derander)|Alexander MacKenzie]]|| ||1789<br>1792||Bakurê Kanada (Deryaya mezin a koleyan, [[Mackenzie River]],<br>Okyanûsa Arktîk]], [[Fraser River]]|| |- || || || || || |- |} === Deranderiyên zanistî === {{Rêzimana xelet|tarîx=adar 2024}} {| class="wikitable" |- class="hintergrundfarbe10" !Nav!!Deranderî!!Sala deranderiyê!!Armanc an sedem!! |- ||[[Thaddäus Haenke]]||Alessandro Malaspina di Mulazzo-Deranderî||1789–1794<br>1793–1810<br>1804<br>||Tevlîkarê keşfa<br>Başûrê Amerîkayê bi [[Perû]], Ekûador, [[Bolîvya]], [[Şîle]] Çola Atamakamê<br>yekem Ewropayiyê li Chimborazo|| |- ||[[Alexander von Humboldt]]|| ||1799–1804<br>1829||[http://de.wikipedia.org/wiki/Alexander_von_Humboldt#Amerikanische_Forschungsreise_.281799.E2.80.931804.29 Gerra zanistî ya Amerîkayê<br>Rûsya|| |- ||[[Meriwether Lewis|Lewis]] û [[William Clark|Clark]]||[[Lewis-û-Clark-deranderî]]||1804–1806||Keşfa [[Ohio]] ya bakurê Amerîkayê|| |- ||[[Maximilian zu Wied-Neuwied]]|| 1832 1834 Sefera nava Amerîkayê di salên - |Gera nava Amerîkayê||1815–1817<br>1832–1834||[[Brezîl]] <br>[[DYA]] || |- ||[[John Ross (lêkolînerê cemseran)|John Ross]]|| ||1818||Vedîtina tengava bakur-rojava û deryaya arktîk|| |- ||[[William Edward Parry]]|| ||1818<br>1819–1820<br>1821–1823||2. Serbaz, tengava bakur-rojava<br>1. Vedîtina arktîkê (Girava keybanû Elisabethê<br>2. Vedîtina arktîkê|| |- ||[[James Clark Ross]]|| ||1818<br>1819–1825<br>1829–1831<br>1839–1842||Tevlîkarê vedîtina tengava bakur-rojava<br>gelek seferên vedîtinê yên cemseran<br>Tevlîkarê vedîtina Cemsera Bakur<br>Cemsera başûr û deryayên wê|| |- ||[[John Franklin]]|| ||1818<br>1819–1822<br>1845–1847||1. Vedîtina cemseran<br>2. Vedîtina cemseran (devedorên bakur-rojava<br>3. Keşfa Franklin a herêmên cemserî|| |- || [[Francis Crozier]]|| ||1821<br>1824<br>1839<br>1845–1847||Nordwest-Passage unter Parry<br>3. Expedition unter Parry<br>Antarktisexpedition unter James Clark Ross<br>Franklin-Expedition|| |- ||[[Charles Darwin]]|| [[The Zoology of the Voyage of H.M.S. Beagle|The Zoology of the Voyage]]||1831–1836||[[Amerîkaya Başûr]]|| |- ||[[Jakob Philipp Fallmerayer]]|| ||1831–1834, 1840–1842 und 1847–1848||Yewnanistan û Rojhilata Nêzîk|| |- ||[[Ludwig Leichhardt]]||1. Expedition<br>2. Expedition<br>3. Expedition||1844<br>1845<br>1848||[[Awistralya]] 4800&nbsp;km Jimbour (Brisbane)-Northern Territory-Port Essington (Darwin)<br>geplante Durchquerung Australiens von Ost nach West<br>weiterer Versuch, seit dem verschollen|| |- ||[[Heinrich Barth]]|| ||1845–1847<br>1849–1855||[[Nordafrika]]<br>[[Westafrika]] und [[Sahara]]|| |- ||[[Eduard Vogel]]|| ||1853–1856||Afrîka [[Hochland von Adamaua]] Entsatz für Barth|| |- ||[[Richard Francis Burton]]|| ||1853<br>1854<br>1857||Mekka<br>mit [[John Hanning Speke]] Sudan<br>Ostafrika mit den großen Seen und den Quellen des Nils|| |- ||[[Alexandrine Tinné]]|| ||1862<br>1869||Oberlauf des [[Nil]] - nordwestlicher [[Kongo]]<br>Tripolis - [[Murzuk]]|| |- ||[[David Livingstone]]|| ||1849–1873||Afrîka|| |- ||[[Henry Morton Stanley]]|| ||1870–1871||Afrîka|| |- ||[[Bernhard von Wüllerstorf-Urbair|von Wüllerstorf-Urbair]]<br>[[Ferdinand von Hochstetter|von Hochstetter]]<br>[[Georg von Frauenfeld|von Frauenfeld]]||[[Novara-Expedition]]||1857–1859||Expeditionsleiter<br>Fachleitung Geologie<br>Fachleitung Zoologie|| |- ||[[Charles Francis Hall]]|| ||1860–1862<br>1864–1869<br>1871||kanadische [[Arktis]]<br> - <br>Nordpol-Expedition|| |- ||[[Robert O’Hara Burke]]<br>[[William John Wills]]||[[Expedition von Burke und Wills|Victorianische Erkundungsexpedition]]||1860–1861||Australien Süd-Nord-Durchquerung westl 143. Längengrad|| |- ||[[Gerhard Rohlfs (Afrikaforscher)|Gerhard Rohlfs]]|| ||1860–1865<br>1873–1874<br>1878||Timbuktu<br>[[Oase Siwa|Siwa]]<br>Oase [[Kufra]] Ägypten|| |- ||[[Carl Koldewey]]|| ||1868||Polarexpedition [[Grönland]] Ostküste|| |- ||[[David E. Folsom]]<br>Charles W. Cook<br>William Peterson||[[Folsom-Expedition]]||1869 [[Yellowstone-Nationalpark]]||Seyrangeha Neteweyî ya Yellowstone|| |- ||[[Henry Dana Washburn|Henry Washburn]]<br>Nathaniel P. Langford<br>Lt G. C. Doane||[[Washburn-Langford-Doane-Expedition]]||1870||Seyrangeha Neteweyî ya Yellowstone|| |- ||[[Ferdinand Vandeveer Hayden|Ferdinand Hayden]]||[[Hayden-Expedition]]||1871||Seyrangeha Neteweyî ya Yellowstone|| |- ||[[Karl Graf von Waldburg-Zeil|von Waldburg-Zeil]]<br>[[Theodor von Heuglin]]|| ||1870||Spitzbergen<br>Begleiter|| |- ||[[Julius von Payer]]<br>[[Carl Weyprecht]]||[[Österreich-Ungarische Nordpolexpedition]]||1872–1874||[[Franz-Josef-Land]]|| |- ||[[Eduard Schnitzer]]|| ||1871–1892||[[Zentralafrika]]|| |- ||[[Wyville Thomson]]||[[Challenger-Expedition]]||1872–1876||Tiefsee-Expedition|| |- ||[[Adolphus Greely]]|| ||1881–1884||Polargebiet|| |- ||[[Karl von den Steinen]]||1. dt Int Polarjahr-Expedition<br>1. Expedition Xingú-Gebiet<br>2. Expedition Xingú-Gebiet ||1882–1883<br>1884<br>1887–1888<br>1897–1898||[[Südgeorgien]] unter Dr. K. Schrader<br>Xingú-Gebiet Brasilien<br>Xingú-Gebiet Brasilien<br>Südseeinseln [[Marquesas]]|| |- ||[[Gertrude Bell]]|| ||1888–1920||Arabien britische Forschungsreisende, Historikerin, Schriftstellerin, Archäologin, Alpinistin, politische Beraterin und Angehörige des Secret Intelligence Service|| |- ||[[Mary Kingsley]]|| ||1894–1895||brit. Entdeckerin und Ethnologin [[Kongo]] - [[Kamerun]]|| |- ||[[Fridtjof Nansen]]|| ||1888<br>1893–1896||Durchquerung Inlandeis Südgrönland<br>Arktis Neusibirische Inseln [[Franz-Joseph-Land]]|| |- ||[[Nikolai Michailowitsch Prschewalski]]|| ||1870–1873<br>1876–1877<br>1879–1880<br>1883–1885||Zentralasienexpeditionen|| |- ||[[Victor Hensen]]|| [[Planktonexpedition]]||1889||Atlantik|| |- ||[[Franz Steindachner]]|| [[Österreich-Ungarische Tiefsee-Expeditionen 1890–1898|Pola-Expeditionen]]||1890–1898||Tiefsee, Mittelmeer, Rotes Meer|| |- ||[[Erich Dagobert von Drygalski]]||Westgrönland-Expeditionen Berliner Ges f Erdkunde<ref>Comelia Lüdecke: [http://epic.awi.de/Publications/Polarforsch1990_3_4.pdf ''Vor 100 Jahren: Grönlandexpedition der Gesellschaft für Erdkunde zu Berlin (1891, 1892–1893) unter der Leitung Erich von Drygalskis.'']{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=kanûna paşîn 2021 }} In: ''Polarforschung.'' 60 (3) 1990, S. 219-229.</ref><br>[[Gauß-Expedition]]||1891–1893<br>1901–1903<br>1910||<br>1. deutsche Südpolarexpedition<br>Teilnahme Graf Zeppelin Expedition Spitzbergen|| |- ||[[Robert Peary]]|| ||1891–1893<br>1905–1906<br>1908–1909||Grönland und Arktis<br>87°6'N<br>6. April 1909 angeblich Nordpol|| |- ||[[Adrien de Gerlache de Gomery|Adrien de Gerlache]]||[[Belgica-Expedition]]||1897–1899||Westantarktis|| |- ||[[Frederick Cook]]|| ||1891–1892<br>1897–1899<br>1907–1909<br> <br> <br>||unter Robert Peary Arktisexpedition<br>unter Adrien de Gerlache de Gomery Belgica-Expedition<br>Arktisexpedition nördl. [[Axel-Heiberg-Insel]] Richtung Nordpol, Ausweichroute [[Devon Island]] über [[Nares Strait]] nach Anoatok [[Grönland]]|| |- ||[[Carl Chun]]||[[Valdivia-Expedition]]||1898–1899||Tiefsee, [[Atlantischer Ozean|atlantischer]] und [[indischer Ozean]]|| |- ||[[Carsten Egeberg Borchgrevink|Carsten Borchgrevink]]||[[Southern-Cross-Expedition]]||1898–1900||[[Viktorialand]], [[Ross-Schelfeis]] (78°50'S)|| |- ||[[Sven Hedin]]||-<br>-<br>-<br>[[Chinesisch-Schwedische Expedition|Chin-Schwed. Expedition]]||1893–1897<br>1899–1902<br>1905–1908<br>1927–1935||[[China]] [[Taklamakan]] [[Pamir (Gebirge)|Pamirgebirge]]<br>[[Himalaya]]<br>[[Iran|Persien]]<br>[[Fritz Mühlenweg]] als Teilnehmer|| |- ||[[Max von Oppenheim]]|| ||1895–1923<br>1899<br>1914–1918|| Diplomat, Orientalist und Archäologe im [[Naher Osten|Nahen Osten]] <br>Entdeckung [[Tell Halaf]]<br> [[Nachrichtenstelle für den Orient]]|| |- ||[[Roald Amundsen]]||[[Belgica-Expedition]]<br>Gjøa-Expedition<br>[[Amundsens Fram-Expedition|Fram-Expedition]]<br>Maud-Expedition<br>Norge-Expedition||1897–1899<br>1903–1906<br>1910–1913<br>1918–1920<br>1926||Westantarktis<br>Nordwestpassage<br>geographischer Südpol<br>Nordostpassage<br>Flug über den geographischen Nordpol im Luftschiff|| |- ||[[Luigi Amadeo von Savoyen]]|| [[Stella Polare]]||1899<br>1906<br>1909||Erkundung Nordpolargebiet<br>Ruwenzori-Gebirge Uganda<br>Karakorum K2|| |- ||[[Edward Henry Harriman|Edward Harriman]]||[[Harriman-Alaska-Expedition]]||1899|| || |- ||[[Robert Falcon Scott]]||[[Discovery-Expedition]]<br>[[Terra-Nova-Expedition]]||1901–1903<br>1910–1912||[[Ross-Meer]], [[Ross-Schelfeis]] (82°17'S) und [[Viktorialand]]<br>geographischer Südpol || |- ||[[Otto Nordenskjöld]] und [[Carl Anton Larsen]]||[[Schwedische Antarktisexpedition]]||1901–1904|| || |- ||[[Ernest Henry Shackleton]]||Discovery-Expedition<br>[[Nimrod-Expedition]]<br>[[Endurance-Expedition]]<br>[[Quest-Expedition]]||1901–1903<br>1907–1909<br>1914–1917<br>1921–1922||Teilnehmer unter Scott<br>[[Ross-Schelfeis]], [[Polarplateau]] (88°23'S), [[Viktorialand]]<br>[[Weddell-Meer]], geplante Durchquerung der Antarktis<br>[[Weddell-Meer]], [[Elephant Island]], [[Südgeorgien]]|| |- ||[[Douglas Mawson]]|| ||1911–1914||[[Australasiatische Antarktisexpedition|1. australische Antarktisexpedition]]|| |- ||[[Carl Ernst Arthur Wichmann|Wichmann]] [[Hendrikus Albertus Lorentz|Lorentz]]||Nord-[[Neuguinea]]-Expedition||1903|| || |- ||[[Mina Benson Hubbard]]|| ||1905||Durchquerung [[Labrador]]|| |- ||[[Alfred Lothar Wegener|Alfred Wegener]]||-<br>-<br>Forschungsstation [[Eismitte]]||1906<br>1913<br>1929–1930||Grönland Nordostküste unter Ludvig Mylius-Erichsen<br>Durchquerung und Überwinterung unter Johan Peter Koch<br>3. Grönland Expedition [[Inlandeis]]|| |- ||[[Enno Littmann]]||Aksum Expedition<ref>Steffen Wenig (Hrsg.): ''In Kaiserlichem Auftrag - Die Deutsche Aksum-Expedition 1906 unter Enno Littmann: Band 1: Die Akteure und die wissenschaftlichen Unternehmungen der DAE in Eritrea.'' Linden-Soft, Aichwald 2006, ISBN 3-929290-33-2.</ref>||1906||[[Äthiopien]] [[Eritrea]]|| |- ||[[T. E. Lawrence]] genannt von Arabien|| ||1909–1918||[[Palästina (Region)|Palästina]] - [[Sinai-Halbinsel]]|| |- ||[[Herbert Schröder-Stranz|Schröder-Stranz]]||Deutsche Arktis-Expedition||1912–1913|| [[Svalbard|Spitzbergen]]|| |- ||[[Theodor Lerner]]|| ||1896<br>1913||Spitzbergen<br>Entsatzexpedition DAE|| |- ||[[Alfred Leber]]||[[Medizinisch-demographische Deutsch-Neuguinea-Expedition|Dt-Neuguinea-Expedition]]||1913–1914||Medizinisch-demographische || |- ||[[Hermann Detzner]]|| ||1914–1918||[[Kaiser-Wilhelms-Land]] Insel [[Neuguinea]] erster Europäer Durchquerung der Täler des zentralen Hochlands im Hagen-Gebirge|| |- ||[[Ladislaus Almásy]]||-<br>Expedition Salam||1922–1934<br>1940–1943||[[Sahara]] [[Nordafrika]]<br>[[Brandenburg (Spezialeinheit)]] [[Afrikafeldzug]]|| |- ||Louis Audouin-Dubreuil||[[Croisière Noire]]<br>[[Croisière Jaune]]||1924–1925<br>1931–1932||Afrika<br>[[Naher Osten]]/Libanon-[[China]]|| |- ||[[Alfons Gabriel]]|| ||1927–1928, 1933, 1937||[[Wüsten Afghanistans und Irans]]|| |- ||[[Clärenore Stinnes]] mit<br>Carl-Axel Söderström||Weltumrundung mit PKW||1927||[[Balkan]]-Moskau-Sibirien-Wüste Gobi-Peking-Japan-Hawaii-Nordamerika-Mittelamerika-Südamerika bis Buenos Aires-Vancouver|| |- ||[[Richard Evelyn Byrd]]|| ||1926<br>1928–1930 1933–1935 1939–1941 1946–1947||Spitzbergen-Nordpol<br>Antarktis|| |- ||J.R. Rymill ||[[British Graham Land Expedition|British Graham Land]]||1936||[[Antarktis]] Expeditionsleiter|| |- ||[[Iwan Dmitrijewitsch Papanin|Papanin]]|| ||vmtl am 21. Mai 1937||Nordpol|| |- ||[[Alfred Ritscher]]||-<br>[[Deutsche Antarktische Expedition 1938/39|Dritte Deutsche Antarktisexpedition]]||1912–1913<br>1938–1939||Schiffsführer „Deutsche Arktis-Expedition“ unter Herbert Schröder-Stranz<br>Expeditionsleiter [[Neuschwabenland]] <ref>[http://www.wfg-gk.de/geschichte8.html ''Deutsche Antarktis Expedition 1938/39.''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100505193732/http://www.wfg-gk.de/geschichte8.html |date=2010-05-05 }} In: ''DMZ.'' Nr. 42 - Dezember 2004.</ref>|| |- ||[[Kurt Herdemerten]]||[[Alfred Wegener#Nachkriegszeit und letzte Gr.C3.B6nlandfahrt|Dt-Grönland-Exp]]<br>[[Herdemerten-Grönland-Expedition|Herdemerten-Grönland-Exp]]||1930–193<br>1938||unter [[Alfred Lothar Wegener]]<br>Expeditionsleiter|| |- ||J. G. S. Sugden <br> P. G. Mott||Oxford University Greenland Expedition||1938|| || |- ||[[Willy Merkl]],<br>[[Hermann Buhl]],<br>[[Karl Herrligkoffer]]||[[Deutsch-Amerikanische Himalaya-Expedition 1932|Dt-amerik Himalaya-Expedition]]<br>[[Deutsche Nanga-Parbat-Expedition 1934|Dt Nanga-Parbat-Expedition]]||1932<br>1934|| || |- ||[[Heinrich Harrer]]||Dt [[Nanga Parbat]] Expedition<br>-<br>-||1939<br>1939–1951<br>1953–1991||Durchsteigung Rupalflanke<br>[[Tibet]]<br>Südamerika, Alaska, Afrika und Südost-Asien || |- ||[[Wilhelm Dege]]||-<br> [[Unternehmen Haudegen]]||1930er Jahre<br>1944–1945||Spitzbergen [[Nordostland]]<br> [[Wetterstationen der Wehrmacht in der Arktis]]|| |- ||[[Karl Helbig]]|| ||1930–1932<br>1936–1937<br>1953–1954<br>1957–1958||[[Sumatra]]<br>[[Borneo]]<br>[[Mittelamerika]]<br>[[Mexiko]]|| |- ||[[Wilfred Thesiger]]|| ||1941–1943<br>1946–1964||[[Äthiopien]] und Sahara [[Long Range Desert Group]]<br>[[Oman]], [[Saudi-Arabien]], [[Jemen]] [[Leeres Viertel|Leeren Viertel]], [[Irak]]|| |- ||[[Edmund Hillary]]<br>[[Tenzing Norgay]]|| ||29. Mai 1953|| # Hilkişîna [[Çiyayê Everest]]ê | |- ||[[Vivian Fuchs]]||[[Commonwealth Trans-Antarctic Expedition]]||1955−1958||mit Hillary|| |- |} === Expeditionsreisende === {| class="wikitable" |- class="hintergrundfarbe10" !Name!!Expedition!!Expeditionsjahr!!Expeditionsland!! |- ||[[Wally Herbert]]||Transarktisexpedition mit Hundeschlitten||6. April 1969||[[Arktis]] |- ||[[Werner Freund]]|| ||1966<br>1967<br>1968<br>1969<br>1970<br>1971<br>1972<br>1973<br>1974<br>1975<br>1976<br>1977 ||[[Algerien]]<br>[[Uganda]]<br>[[Ceylon]]<br>[[Kamerun]]<br>[[Äthiopien]]<br>[[Ecuador]]<br> indones. [[Neuguinea]]<br>[[Paraguay]]<br>[[Brezîl]]<br>[[Papua Gîneya Nû]]<br>Süd-[[Kolombiya]]<br>Başûrê [[Sûdan]] |- ||[[Rüdiger Nehberg]]|| ||1972<br>1980<br>1981<br>1987||[[Blauer Nil]]<br>Yanomami Brasilien<br>Deutschlanddurchquerung<br>Atlantiküberquerung Tretboot |- ||[[Reinhold Messner]]|| - <br> u.a. [[Siegi-Löw-Gedächtnisexpedition zum Nanga Parbat]]||1969<br>1970-1986<br>1989-1990||[[Anden]]-Expedition<br>14 [[Achttausender]] und [[Seven Summits]]<br>Antarktis-Durchquerung |- ||Klaus Denart<br>Peter Lechhart||Deutsche Grönlandexpedition 1970|| ||[[Nuuk]] - [[Tasiilaq]] Inlandeisdurchquerung <ref>{{Jêder |sernav=Expeditionsbericht Grönland Inlandeisdurchquerung 1970 |url=http://www.4-seasons.de/magazin/media/groenland1970_peter_lechhart.pdf |roja-gihiştinê=2011-07-04 |roja-arşîvê=2010-12-02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20101202034230/http://www.4-seasons.de/magazin/media/groenland1970_peter_lechhart.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> |- ||[[Arved Fuchs]]|| ||seit 1977<br>1979<br>1980<br>1983<br>1984<br>1989<br>1989–1990<br> 1993<br>1997–1998<br>2000<br>2002<br>1993 und 2003–2004||arktische Gebiete<br>Aufenthalt Westküste Grönland<br>gescheiterter Versuch Nordpol zu Fuß<br>Retro-Alfred-Wegener-Expedition von 1930<br>Umrundung [[Kap Hoorn]] mit Faltboot im südl Sommer<br>Internationale Expedition „Icewalk“ Nordpol<br>Antarktis-Durchquerung<br>Durchquerung Grönland mit Hundeschlitten<br>Expedition „Arctic Passages“ Westküste Grönland<br>historische Expedition Sir Ernest Henry Shackleton Antarktis mit Durchquerung Südgeorgien<br>[[Nordostpassage]]<br>[[Nordwestpassage]] |- ||[[Bruno Baumann]]|| ||1989<br>1994<br>1996<br>2004||[[Taklamakan]] zu Fuß<br>[[Alashan]], [[Tibet]], [[Tibesti]] Gebirge<br>Taklamakan Retro-Expedition Sven Hedin<br>Tibet Entdeckung des „versunkene Königreich Shangshung“ der [[Yarlung-Dynastie]] |- ||[[Ines Papert]]|| ||1997<br>1998||Aconcagua<br>Peruexpedition mit dem Nevado Pisco, Nevado [[Alpamayo]], Nevado [[Artesonraju]] und Torre del Paron |- ||[[Frederik zu Dänemark]]||[[Sirius]] Hundeschlitten-Expedition||11. Februar bis 31. Mai 2000||2.795 Kilometern Durchquerung von Nord-[[Grönland]] [[Nordost-Grönland-Nationalpark]] |- ||[[Liv Arnesen]] und [[Ann Bancroft]]|| ||2001||Antarktis auf Ski |- ||[[Gerlinde Kaltenbrunner]]||Hochgebirgsexpeditionen||seit 2003||u.a. [[Nanga Parbat]] |- ||[[Cecilie Skog]]<ref>[[:no:Cecilie_Skog|''Cecilie Skog'']] in norwegische Wikipedia</ref><ref>[http://en.wikipedia.org/wiki/Cecilie_Skog]</ref>|| || ||erste Frau Seven Summits, Nordpol, Südpol, Durchquerung der Antarktis <ref>Thomas Borchert: [http://www.spiegel.de/reise/aktuell/0,1518,673469,00.html ''Rekord in 70 Tagen: Norwegerin durchquert als Erste auf Skiern die Antarktis.''] In: ''Spiegel online.'' 22. Januar 2010.</ref> |- ||[[Oh Eun-sun]]|| || ||mehrere Achttausender |- ||[[Evelyne Binsack]]||Expedition Antarctica||2006/2007||28.000 km Schweiz-Südpol |- |} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Deranderî| ]] [[Kategorî:Dîroka cîhanê]] [[Kategorî:Erdnîgarî]] [[Kategorî:Lêkolîn]] [[Kategorî:Serdemên dîrokê]] [[Kategorî:Serpêhatî]] fu71w22ptstfckcu9d5ppbcebk7hqux 0 46645 2091589 1939228 2026-09-05T05:00:26Z SakuraBot 54179 [[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin 2091589 wikitext text/x-wiki '''Deqaq''', ûtî, tivaker, kewîker alava kinc, berg pê tê tivakirin, kewîkirin, ûtîkirin, deqaqkirin e. Ji bo deqaqkirina tekstîlê, germî û hilm tê bikaranîn ku di qeqaqên nûjen de herdu fonksiyon jî hene. [[Wêne:Domestic servant ironing.jpg|thumb|Kewîkereka karkera malê kincan dikewîne, ditivîne, ûtî dike, 1908]] [[Wêne:WallsteinCottb.jpg|thumb|„Kewîker“ li [[Cottbus]].]] [[Wêne:Bundesarchiv Bild 183-09356-0002, Bügelnde plaudernde Frau.jpg|thumb|Karkereka kewîker, [[DDR]] 1951]] Deqaq ku binê wê ji metala sorkirî ye, li ser tekstîlan tê gerandin, qumaş tê tivandin, kewandin, ûtîkirin. Deqaqkirin ne tenê ji bo estetîk û dirûvdanê ye, bi vê rêbazê herwiha qurçim û şopên li ser qumaşê jî tên rastkirin. Ango ne tenê ji bo başxuyandina kincan e. Deqaqên nûhen curbecur in, gelek fonksiyonên wan hene, bi taybetî yên di kargehan de tên bikaranîn. == Dîroka deqaqê == Di serdema 15. de derketiye holê. Ji qutiyeke metalî bû, hundirê wê ji koz û pîzota agir dihate dagirtin. Agir metal germ û sor dikir. Li hin deveran jî metaleke panî (pehn) di nava agir de dihate sorkirin û ew li ser qumaşan digerandin. Piştre yên bi gazê, bi elektrîkê tên bikaranîn jî derketin. Yekemîn deqaqa elektrîkî sala 1880'yê de hatiye bikaranîn. <gallery> Wêne:Flat-iron-stove_2.jpg|Sobaya dirwarek û deqaq Wêne:Bügeleisen_alt.jpg|Ji pîzota darê, devanga wê, qulên hewagirtinê Wêne:Buegeleisen - Ochsenzunge-2.JPG|Pelikên sorkirî, ev jî gelek hatiye bikaranîn Wêne:Buegeleisen - Ochsenzunge.JPG|Di forma zimanê de Wêne:Bügeleisen.jpg|Deqaqa elektrîkî ya kevn Wêne:Electric_iron_lie.jpg|Ên nûjen bi termostatê </gallery> == Çavkanî == * Marianne Strobel: ''Alte Bügelgeräte, eine Kulturgeschichte des Bügelns''. 2., überarbeitete und stark erweiterte Auflage. Strobel, München 1987, ISBN 3-9800848-1-7. (almanî) == Girêdanên derve == * [http://www.museocaprai.it/en/collezione_search.php?pagina=1&epoca=-1&tipo_id=3&tecnica_id=-1&prov_id=-1&Search_string=iron&mostra=0 Antike Bügeleisen - Virtual Museum of Textile Arts] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150129213116/http://www.museocaprai.it/en/collezione_search.php?pagina=1&epoca=-1&tipo_id=3&tecnica_id=-1&prov_id=-1&Search_string=iron&mostra=0 |date=2015-01-29 }} (îngilîzî) * [http://www.ejahn.de/buegeleisen/ Bügeleisen-Sammlung] von Eckhardt Jahn (almanî) * [http://www.buegeleisensammler.de/ Bügeleisen-Sammlung] von Jürgen Kaufmanns (almanî) * [http://www.worldwideironing.com/ Dîroka deqaqê] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110913072322/http://www.worldwideironing.com/ |date=2011-09-13 }} (îngilîzî) * {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Ironing|Deqaq}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Alav]] [[Kategorî:Amûrên malê]] [[Kategorî:Îcadên sedsala 19an]] [[Kategorî:Dahênên brîtanî]] i4tt0nlzo5lkf4dppddkx6u6380p6z9 0 47242 2091604 1694536 2026-09-05T05:12:12Z SakuraBot 54179 [[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin 2091604 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Bloodtax.jpg|thumb|250px|"Devşîrme" li palasa Topkapiyê.]] '''Devşîrme''', '''berhevkirî''', ji sazûmaniya [[Osmanî]]yan a bo berhevkirina zarokên tevkujî û komkujiyan û tirkkirin/îslamkirina wan re tê gotin. == Di zimanê kurdî de devşîrme == Di zimanê kurdî de bo wan bêjeyên erênî jî hene lê pirranî neyînîne. Lewra rola devşîrmeyan her neyînî bûye, tirkan ew li dijî gelan wekî kujer bikaranîne. Hin ji wan ''mêjokeyên sêwî'', ''kurên pînc'', ''bêbav'', ''mirovên bîjî'' ûêd in. Osmaniyan ev sazûmanî ji sedsala 14. heya 18. pirr bipêşxistine. == Çiye devşîrme == Osmaniyan bi taybetî li [[balkan]], [[qefqas]]ê êrîş dibir ser komên gelan, zilam dikujtin, mal û milkên wan talandikirin, jinên wan direvandin, zarokên wan berhevdikirin. Van zarokên ne misilman in, bi darê zorê dikirin misilman, zimanê wan didan jibîrkirin. Ev zarok bo kujerî û şer perwerde dikirin. Ji ber ku van zarokan hezkirina dê û bavê nedîtine, ji mercên dijmirovane û awarte de mezin bûne, pirr bêînsaf û bêrehm dibûn. Osmaniyan komên şervanên devşîrme gelek bikaraniye. Niha li balkan, [[kîpros]], qefqasê hêj jî behsa zordarî û kujeriya devşîrmeyan tê kirin. == Dewleta Romê (Tirkiye) jî didomîne == Bi hilweşîna osmanîyan ve, ev kevneşopî bi awayeke hinekê nerm û nûjen, derbasê komara nû ya romiyan (tirk) bûye. Bi taybetî li dijî [[ermenî]], [[yewnan]], [[suryanî]]yan bikaranîne. Li seranser [[Kurdistan]]ê dibistanên starbûnê vekirin û di wan de hêdî bi hêdî zarokên kurd asîmîlekirin. Pişavtin carnan gelek biserdiket û zarokên ji wir derbiketan dibin dijminê gelê xwe, bo dewletê çi kar ba dikirin. Bi awayeke nû, ev sazûmanî hêj jî didome. == Bêjeyeke îranî ye yan romî (tirkî)? == Hin dibêjin eslê vê bêjeyê [[îranî]] ye, di wateya ''"zarokên devbişîr, devşîrkirî"'' ye. Lê pirranî dibêjin ev bêje ji devşirmek a romî ([[tirkî]]) ye û tê wateya ''berhervkirin''ê: Bi [[osmanî]] دوشيرمه = devşirme, [[erebî]] ديوشرمك = devşirmek, bi [[grekî]] παιδομάζωμα (paidomázoma) = berhevkirina zarokan, [[bûlgarî]] кръвен данък (kraven danak), [[kroatî]] Данак у крви (krvnî dank) di wateya ''xwînzêde'', ''kesê xwîna gelekan pê re heye'' ye. == Hin ji devşîrmeyên navdar == * [[Pargalı İbrahim Paşa]] * [[Sokullu Mehmet Paşa]] * [[Yunus Paşa]] * [[Abdurrahman Abdipaşa]] * [[Sînanê Mîmar]] == Perwerdekirina wan == Zarokên dîl hatine girtin, berê li lênûsan dihatin tomarkirin. Pirranî zarokên di nava salên 8-18 de dihatine dîlgirtin, ên din dikujtine. Zarok teslîmê sîpahiyan dihatine kirin û karmendê sazûmaniya devşîrmeyê perwerdeya wan kontrol dikiribûne. Di bijartina wan de rindî, jîrekî bingeh dihatiye girtin. Osmaniyan keçzarok bo hareman û marîbûnê (zewacê), lawzarok jî bo kujerî, şer û pêdiviyên dewletê amade dikirin. Osmaniyan ji devşîrmeyan artêşên taybet jî avakirine. Bostanci Ocagi, Yeniçeri Ocagi ji devşîrmayan hatibûn avakirin. Di dawiya împeratoriya Osmanî de, devşîrmeyan gelek caran serî li dewletê re jî radikirin. Devşîrmeyên bi kujeriyên xwe navdar bûne pirranî [[albanî]], [[bosnayî]] bûne. {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Devşîrme| ]] [[Kategorî:Dîroka Împeratoriya Osmanî]] [[Kategorî:Dahênên tirkî]] hvhsgx2tzqy4qt3jwe450dzdz449iye 0 51186 2091585 2019471 2026-09-05T04:54:24Z SakuraBot 54179 [[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin 2091585 wikitext text/x-wiki '''Delîce''' ({{bi-tr|Delice}} ) yek ji mezintirîn gundên navçeya [[Macîran]] e. {{Bajar û gundên Macîranê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Wargehên kurdan li parêzgeha Sêwasê]] [[Kategorî:Gundên Macîranê]] fze16iophq3cfzl8wyc27n891cxem36 0 52305 2091572 2085305 2026-09-05T04:37:37Z SakuraBot 54179 [[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin 2091572 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Starr 010419-0038 Cinnamomum camphora.jpg|thumb|Dara kamfûrê (''Cinnamomum camphora'')]] '''Dara kamfûrê''', darkamfûr ''(li hin deveran kamfûrê re kafûr dibêjin)'' ''(Cinnamomum camphora),'' [[dar]]ek ji [[famîleya qaran]] (Lauraceae) e ku bi taybetî li rojhilat û başûrê rojhilata [[Asya]]yê cihwar e. Riwekeke temendirêj e, heya 2000 salan jî dijî. Bi qasî 20-30 m bilind dibe. Li welatên tropîk bo hilberîna rûnê kamfûrê çandiniya wê jî tê kirin. Li [[Kurdistan]]ê kêm be jî demekê daristanên darkamfûrê hebûne. Niha nemane. Sedemek ji viya pêşketina ajalvaniyê, kêmbûna çandiniyê ye. [[Kurd]]an sedsalên dawiyê li cihên bilind ajalên malên xwedîkirine. Tê zanîn li cihên ku ajalvanî bi rêbazên klasîk tê kirin, dar û riwekên zivistanan jî heşîn in, ziyanê dibînin, namînin. Bo bidestxistina kamfûrê darên 20-25 salî tên birrîn, rûnê jê dikişe tê berhevkirin. Vê rûnê di qerisînin û bikartînin. Di bijîşkiya gelêrî ya kurd de, li dijî ragirtinên hundir û derveyê laş, dihate bikaranîn. Singê xitimandî vedikir, birîn dikewand. Wekî melhem an buxr (dûkel) dihate bikaranîn. == Çavkanî == * Xi-wen Li, Jie Li & Henk van der Werff: ''Cinnamomum'' in der ''Flora of China'', Volume 7, 2008, S. 166: [http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=1&taxon_id=200008697 ''Cinnamomum camphora'' - Online.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111219224448/http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=1&taxon_id=200008697 |date=2011-12-19 }} (îngilîzî) * Henk var der Werff: ''Cinnamomum'' in der ''Flora of North America'', Volume 3, 1997: [http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=1&taxon_id=200008697 ''Cinnamomum camphora'' - Online.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111219224448/http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=1&taxon_id=200008697 |date=2011-12-19 }} (ne bi kurdî ye) {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Biharat]] [[Kategorî:Dar]] [[Kategorî:Famîleya qaran]] [[Kategorî:Cureyên bi kêmtirîn metirsî]] tewgjh9xw3m7kbqz9zmxg2n6omrfsh4 0 54216 2091575 1848995 2026-09-05T04:42:23Z SakuraBot 54179 [[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin 2091575 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=çiriya pêşîn 2024}} [[Wêne:Batista-closeup.jpg|thumb|Batista]] '''David Michael Bautista, Jr.''', '''Dave Batista''' yan jî bi tenê '''Batista''' di [[18'ê çileyê|18'ê çileya]] [[1969]]'an de li [[Arlington]], [[Virginia]] ([[DYA]]) hatiye dinê, [[Gemşa profesyonel|gemşevan]], [[Leşciwanî|leşciwan]] û [[aktor]]ekî [[DYA|amerîkî]] yê berê ye. Batista bi paşnavê xwe yê rastî li [[WWE]]'ê kar dikir. Batista nuha (2012) li [[Washington D.C.]] dijî. == Çavkanî == {{Çavkanî}} * Wikipedia bi zimanê spanyolî, 17.08.2012. {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Gemşo]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1969]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Aktorên amerîkî yên mêr ên sedsala 21ê]] [[Kategorî:Aktorên fîlman ên amerîkî yên mêr]] [[Kategorî:Aktorên televîzyonê yên amerîkî yên mêr]] [[Kategorî:Aktorên lîstikên vîdeoyî yên amerîkî yên mêr]] p6jnfzsvltu2no5hwenjqwhlrjhxg87 0 62947 2091483 2090905 2026-09-04T14:07:51Z Avestaboy 34898 2091483 wikitext text/x-wiki {{Sernavê îtalîk}} {{Ev gotar|li ser romana Tolkien e. Ji bo fîlman, ji kerema xwe re here [[The Hobbit (fîlm)]].}} {{Agahîdanka giştî }} '''Hobbit''' (sernavê resen ''The Hobbit, or There and Back Again ''';''''' bi wateya: ''Hobbit, an li vê derê li wê derê'') romaneke hemasî ya pir aşopî ya nivîskarê înglîz [[J. R. R. Tolkien]] e ya ku di 21ê îlona 1937an de derketiye. Tercimeya kurdî ya kitêbê ji aliyê [[Samî Hêzil]] ve di 2023an de ji [[Weşanxaneya Lîs|Weşanên Lîsê]] derketiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://candname.com/pirtuka-hobit-a-bi-kurmanci-derket/ |sernav=Pirtûka ‘Hobbit’ a bi Kurmancî Derket! |tarîx=2023-11-06 |malper=ÇandName |tarîxa-gihiştinê=2024-01-15 }}</ref> Di vê romana qala Hobbitike bi navê ''Bilbo Baggins'' û 13 kurtebal, serê kurtebalan ji ''Thorin ''Oakenshield''.'' == Çîrok == Gava ku wî qet hêvî nedikir gel Gandalf î 13 mirovên kûrt hatine mala wî, Lêbelê, jiyana wî tê guhertin. Di vê rêwîtiyê de, xelekek heye ku dê çarenûsa cîhana navîn biguheze. Wî rêwîtiyê da hûkûmdarê smaug yê bin çiyayê erebor da hête kûştin. Piştî şerê 5 artêşê bajarê bin çiyayê erebor hatiye avakirin û azad. mirovên kûrt li vî bajarî bicîh dibin û dijîn == Bide ber == * ''[[The Lord of the Rings (pirtûk)|The Lord of the Rings]]'' * [[Cîhana Navîn|''Cîhana Navîn'']] * [[Kurên Húrînê|''Kurên Húrînê'']] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Pirtûk-şitil}} [[Kategorî:Berhemên J. R. R. Tolkien]] [[Kategorî:Hobbit (pirtûk)]] [[Kategorî:Honak li ser efsûngeran]] [[Kategorî:Pirtûkên zarokan ên li ser ejdehayan]] [[Kategorî:Romanên li ser ejdehayan]] [[Kategorî:Romanên perwerdeyî yên britanî]] [[Kategorî:Romanên zarokan ên brîtanî]] pxib3zabq3v9b9ytjpbtvf44djsn2j6 0 71339 2091592 1716861 2026-09-05T05:01:32Z SakuraBot 54179 [[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin 2091592 wikitext text/x-wiki '''Derbeya leşkerî''', '''kodetaya serbazî''' an '''kodeta''' ({{bi-fr|''Coup d'État''}}) ev bûyer e ku li welatekî hêzên bi çek dest didin ser rêvebirinê. {{Kontrola otorîteyê}} {{Siyaset-şitil}} [[Kategorî:Siyaset]] [[Kategorî:Têgihên siyasetnasiyê]] 7ckm78g13xv9h0bxlyq8pfwswgvgtsv 0 73205 2091606 1840441 2026-09-05T05:13:29Z SakuraBot 54179 [[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin 2091606 wikitext text/x-wiki '''Dewleta yekpare''' dewletek e ku tê de desthilatdariya dewletê li ser tevahiya xaka neteweyî bi piranî navendî ji paytextê tê kirin. Weke formeke taybetî ya dewleta yekpare, carina behsa [[dewleta yekpareya nemerkezî]] tê kirin, ku organên xweser ên nenavendî yên wekî navçe an jî beş, lê bi navendî têne çavdêrîkirin. Dewletên yekbûyî li yekîneyên îdarî, dibe ku di nav [[dezgeh]]ên xweser ên serbixwe de jî werin dabeşkirin, lê ne wekî [[dewletên federal]] wekî dewletên cihê. Ji hewildana ji bo dewletek yekpar re [[yekîtîparêzî]] tê gotin, ji hewildana ji bo pergaleke federal re jî [[federalîzm]] tê gotin. == Lîsteya dewletên yekpare == [[Wêne:Map of unitary and federal states.svg|thumb|upright=1.5| {{Legend|#0000b0;|Dewletên yekpare}} {{Legend|#00e000;|Dewletên federal}}]] === Komarên yekpare === {{Div col |colwidth=17em}} * ''{{Flagcountry|Abhazya}}'' * {{Flagcountry|Albanya}} * {{Flagcountry|Cezayir}} * {{Flagcountry|Angola}} * {{Flagcountry|Ermenistan}} * {{Flagcountry|Azerbaycan}} * {{Flagcountry|Bengladeş}} * {{Flagcountry|Belarûs}} * {{Flagcountry|Bênîn}} * {{Flagcountry|Bolîvya}} * {{Flagcountry|Botswana}} * {{Flagcountry|Bulgaristan}} * {{Flagcountry|Burkîna Faso}} * {{Flagcountry|Bûrûndî}} * {{Flagcountry|Kamerûn}} * {{Flagcountry|Kap Verde}} * {{Flagcountry|Komara Afrîkaya Navend}} * {{Flagcountry|Çad}} * {{Flagcountry|Şîle}} * {{Flagcountry|Çîn}} * {{Flagcountry|Taywan}} * {{Flagcountry|Kolombiya}} * {{Flagcountry|Komara Kongoyê}} * {{Flagcountry|Kosta Rîka}} * {{Flagcountry|Xirvatistan}} * {{Flagcountry|Kûba}} * {{Flagcountry|Kîpros}} * {{Flagcountry|Çekya}} * {{Flagcountry|Cîbûtî}} * {{Flagcountry|Domînîka}} * {{Flagcountry|Komara Domînîk}} * {{Flagcountry|Kongoya Demokratîk}} * {{Flagcountry|Tîmora Rojhilat}} * {{Flagcountry|Efxanistan}} * {{Flagcountry|Ekuador}} * {{Flagcountry|Misir}} * {{Flagcountry|El Salvador}} * {{Flagcountry|Gîneya Ekwatorê}} * {{Flagcountry|Erîtrea}} * {{Flagcountry|Estonya}} * {{Flagcountry|Fîjî}} * {{Flagcountry|Fînlenda}} * {{Flagcountry|Fransa}} * {{Flagcountry|Gabon}} * {{Flagcountry|Gambiya}} * {{Flagcountry|Gurcistan}} * {{Flagcountry|Gana}} * {{Flagcountry|Yewnanistan}} * {{Flagcountry|Guatemala}} * {{Flagcountry|Gîne}} * {{Flagcountry|Gînê-Bissau}} * {{Flagcountry|Guyana}} * {{Flagcountry|Haîtî}} * {{Flagcountry|Hondûras}} * {{Flagcountry|Macaristan}} * {{Flagcountry|Îslenda}} * {{Flagcountry|Endonezya}} * {{Flagcountry|Îran}} * {{Flagcountry|Îrlenda}} * {{Flagcountry|Îsraîl}} * {{Flagcountry|Îtalya}} * {{Flagcountry|Peravê Diranfîl}} * {{Flagcountry|Kazaxistan}} * {{Flagcountry|Kenya}} * {{Flagcountry|Kîrîbatî}} * {{Flagcountry|Kosovo}} * {{Flagcountry|Kirgizistan}} * {{Flagcountry|Laos}} * {{Flagcountry|Letonya}} * {{Flagcountry|Libnan}} * {{Flagcountry|Lîberya}} * {{Flagcountry|Lîbya}} * {{Flagcountry|Lîtvanya}} * {{Flagcountry|Makedonya}} * {{Flagcountry|Madagaskar}} * {{Flagcountry|Malawî}} * {{Flagcountry|Maldîv}} * {{Flagcountry|Malî}} * {{Flagcountry|Malta}} * {{Flagcountry|Giravên Marşal}} * {{Flagcountry|Morîtanya}} * {{Flagcountry|Maurîtius}} * {{Flagcountry|Moldova}} * {{Flagcountry|Mongolya}} * {{Flagcountry|Montenegro}} * {{Flagcountry|Mozambîk}} * {{Flagcountry|Myanmar}} * ''{{Flagcountry|Nagorno-Qerebax}}'' * {{Flagcountry|Namîbya}} * {{Flagcountry|Naûrû}} * {{Flagcountry|Nîkaragua}} * {{Flagcountry|Nîjer}} * {{Flagcountry|Korêya Bakur}} * {{Flagcountry|Palaû}} * {{Flagcountry|Filistîn}} * {{Flagcountry|Panama}} * {{Flagcountry|Paraguay}} * {{Flagcountry|Perû}} * {{Flagcountry|Filîpîn}} * {{Flagcountry|Polonya}} * {{Flagcountry|Portûgal}} * {{Flagcountry|Romanya}} * {{Flagcountry|Rwanda}} * {{Flagcountry|Samoa}} * {{Flagcountry|San Marîno}} * {{Flagcountry|Sao Tome û Prînsîpe}} * {{Flagcountry|Senegal}} * {{Flagcountry|Serbistan}} * {{Flagcountry|Seyşel}} * {{Flagcountry|Sierra Leone}} * {{Flagcountry|Sîngapûr}} * {{Flagcountry|Slovakya}} * {{Flagcountry|Slovenya}} * ''{{Flagcountry|Somalya}}'' * {{Flagcountry|Afrîkaya Başûr}} * {{Flagcountry|Korêya Başûr}} * ''{{Flagcountry|Osetyaya Başûr}}'' * {{Flagcountry|Srî Lanka}} * {{Flagcountry|Suriname}} * {{Flagcountry|Sûrî}} * {{Flagcountry|Tacikistan}} * {{Flagcountry|Tanzanya}} * {{Flagcountry|Togo}} * ''{{Flagcountry|Transnîstriya}}'' * {{Flagcountry|Trînîdad û Tobago}} * {{Flagcountry|Tûnis}} * {{Flagcountry|Tirkiye}} * {{Flagcountry|Tirkmenistan}} * {{Flagcountry|Ûganda}} * {{Flagcountry|Ûkrayna}} * {{Flagcountry|Ûrûguay}} * {{Flagcountry|Ûzbekistan}} * {{Flagcountry|Vanûatû}} * {{Flagcountry|Vîyetnam}} * {{Flagcountry|Yemen}} * {{Flagcountry|Zambiya}} * {{Flagcountry|Zîmbabwe}} {{Div col end}} === Monarşiyên yekpare === {{Div col |colwidth=17em}} * {{Flagcountry|Andorra}} * {{Flagcountry|Antîgûa û Berbûda}} * {{Flagcountry|Behreyn}} * {{Flagcountry|Bahamas}} * {{Flagcountry|Barbados}} * {{Flagcountry|Belîze}} * {{Flagcountry|Bûtan}} * {{Flagcountry|Brûney}} * {{Flagcountry|Kambodiya}} * {{Flagcountry|Danîmarka}} * {{Flagcountry|Grenada}} * {{Flagcountry|Jamaîka}} * {{Flagcountry|Japon}} * {{Flagcountry|Urdun}} * {{Flagcountry|Kûwêt}} * {{Flagcountry|Lesotho}} * {{Flagcountry|Liechtenstein}} * {{Flagcountry|Lûksembûrg}} * {{Flagcountry|Monako}} * {{Flagcountry|Maroko}} * {{Flagcountry|Holenda}} * {{Flagcountry|Zelanda Nû}}<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.teara.govt.nz/en/nation-and-government/page-2 |sernav=Story: Nation and government – From colony to nation |weşanger=Manatū Taonga Ministry for Culture and Heritage |xebat=The Encyclopedia of New Zealand |tarîx=29 tebax 2013 |tarîxa-gihiştinê=19 nîsan 2014 }}</ref> * {{Flagcountry|Norwêc}} * {{Flagcountry|Oman}} * {{Flagcountry|Papûa Gîneya Nû}} * {{Flagcountry|Qeter}} * {{Flagcountry|Saint Lucia}} * {{Flagcountry|Saint Vincent û giravên Grenadin}} * {{Flagcountry|Erebistana Siyûdî}} * {{Flagcountry|Giravên Salomon}} * {{Flagcountry|Spanya}} * {{Flagcountry|Swêd}} * {{Flagcountry|Taylenda}} * {{Flagcountry|Tonga}} * {{Flagcountry|Tûvalû}} * {{Flagcountry|Keyaniya Yekbûyî}}<ref>{{Jêder-malper |url=http://www2.rgu.ac.uk/publicpolicy/introduction/uk.htm |sernav=Social policy in the UK |weşanger=Robert Gordon University - Aberdeen Business School |xebat=An introduction to Social Policy |tarîxa-gihiştinê=19 nîsan 2014 |tarîxa-arşîvê=4 tîrmeh 2014 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140704080747/http://www2.rgu.ac.uk/publicpolicy/introduction/uk.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> * {{Flagcountry|Vatîkan}} {{Div col end}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Erdnîgariya siyasî]] [[Kategorî:Şiklên birevêbirinê]] [[Kategorî:Konseptên siyasetê]] m1b51u34juekiabnp1keif03l41ubav 0 75152 2091482 2090891 2026-09-04T14:05:55Z Avestaboy 34898 2091482 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî | sernavê_îtalîk = erê | nivîskar = [[J.K. Rowling]] | pêşgotin = | şêwe = [[Roman (wêje)|Roman]] | welat = {{Ala|Keyaniya Yekbûyî}} | dîrok = 1997-2007 | weşanger = Bloomsbury | pêk_tê_ji = * ''[[Harry Potter and the Philosopher's Stone|The Philosopher's Stone]]'' (1997) * ''[[Harry Potter and the Chamber of Secrets|The Chamber of Secrets]]'' (1998) * ''[[Harry Potter and the Prisoner of Azkaban|The Prisoner of Azkaban]]'' (1999) * ''[[Harry Potter and the Goblet of Fire|The Goblet of Fire]]'' (2000) * ''[[Harry Potter and the Order of the Phoenix|The Order of the Phoenix]]'' (2003) * ''[[Harry Potter and the Half-Blood Prince|The Half-Blood Prince]]'' (2005) * ''[[Harry Potter and the Deathly Hallows|The Deathly Hallows]]'' (2007) }} '''''Harry Potter''''' rêzeromaneke fantazî ye ku ji hêla nivîskara [[brîtanî]] [[J.K. Rowling|J. K. Rowling]] ve hatiye nivîsandin. Roman jiyana ciwanê sêrbaz ê bi navê Harry Potter û hevalên wî Hermione Granger û Ron Weasley wekî kronîkî vedibêje ku hemû li ''Xwendingeha Cadûgerî û Sêrbaziyê ya Hogwarts''ê [[xwendekar]] in. Çîroka sereke bi tekoşîna ''Harry''yî re têkildar e ku wî li ber Lord Voldemortê sêrbazê tariyê radibe ku dixwaze nemiriyê bi dest bixe, desthilatdariya sêrbaziyê ku wekî ''Wezareta Sêrbaziyê'' tê binavkirin, hilweşîne û hemû sêrbaz û Mugglean (mirovên ne-sêrbaz) li bin hêza xwe stûxwar bike. Di {{Dîrok|26|hezîran|1997}} de ji weşandina romana yekem ''[[Harry Potter and the Philosopher's Stone]]'' vir ve, rêzeroman li seranserê cîhanê popûlerbûneke berbiçav pêk anî û pesnê [[rexnegir]] û serkeftineke bazirganî bi dest xist. Rêzepirtûk him bala xwendevanên mezin û him jî ya xwendevanên biçûk kişand ser xwe û êdî yek ji kevirên kevneşopî yên [[wêje]]ya mezinên ciwan tê hesibandin.<ref>{{Jêder-nûçe |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/2996578.stm |sernav=Potter's place in the literary canon |paşnav=Allsobrook |pêşnav=Dr. Marian |tarîx=18 hezîran 2003 |malper=BBC News |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080109162755/http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/2996578.stm |tarîxa-arşîvê=9 kanûna paşîn 2008 |rewşa-urlyê=zindî |tarîxa-gihiştinê=15 çiriya pêşîn 2007 }}</ref> Heta sibata 2018an, ji zêdetirî 500 mîlyon kopiya rêzeroman li çar aliyê cîhanê hatine firotin û ketiye nav ''lîsteya pirtûkên ku di dîrokê de herî pir hatine firotin'' û li heştê zimanan hatine wergerandin.<ref name="Harry Potter copies">{{Jêder-nûçe |url=https://www.pottermore.com/news/500-million-harry-potter-books-have-now-been-sold-worldwide |sernav=500 million Harry Potter books have now been sold worldwide |paşnav=The Pottermore News Team |tarîx=1 sibat 2018 |malper=[[Pottermore]] |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180314231631/https://www.pottermore.com/news/500-million-harry-potter-books-have-now-been-sold-worldwide |tarîxa-arşîvê=14 adar 2018 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> Çar pirtûkên dawî yên rêzeromanê li [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|DYAyê]] di nav bîst û çar demjimêran a çapkirina xwe de nêzî yanzdeh mîlyon kopî firotin ku bi vê taybetiyê bûye yekemîn a ''lîsteya pîrtûkên ku zûtirîn hatine firotin''. Pirtûk di destpêkê de bi [[zimanê îngilîzî]] ji hêla du [[weşanxane]]yên mezin ve hat weşandin, Bloomsbury li [[Keyaniya Yekbûyî]] û Scholastic Press li [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]]. Şanoya ''Harry Potter and the Cursed Child'', li ser bingeha çîrokek e ku ji hêla Rowling ve hatibû nivîsandin, li [[London]]ê di 30yê tîrmeha 2016an de li Palace Theaterê hat pêşandan, berhem ji hêla Little, Brown ve hatiye çapkirin. Fîlmên heft pirtûkên xwemalî di nav heşt beşan de bi heman navê ji hêla Warner Bros. Pictures ve hatin çêkirin, ku heta sibata 2018an bûye sêyem rêzefîlma ku herî zêde dahatê bi dest xistiye. Di sala 2016an de nirxa giştî ya ''takemafa Harry Potter wekî'' $25 mîlyar hatiye texmînkirin<ref name="Time25">{{Jêder-malper |url=http://time.com/money/4279432/billion-dollar-spell-harry-potter |sernav=Harry Potter's $25 Billion Magic Spell |paşnav=Meyer |pêşnav=Katie |tarîx=6 nîsan 2016 |malper=[[Time Magazine|Time]] |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160410113503/http://time.com/money/4279432/billion-dollar-spell-harry-potter |tarîxa-arşîvê=10 nîsan 2016 |tarîxa-gihiştinê=4 çiriya paşîn 2016 }}</ref> ku bi vê jî ''Harry Potter dibe'' yek ji takemafên medyayê yên herî bilindtirîn ên hemû deman. [[Wêne:Harry Potter wordmark (British).svg|thumb|Logoya ku beriya sala 2010an di weşanên Brîtanya, Awistiralya û Kanadayê de dihat bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.bloomsbury.com/media/bookseller_image_tandcs.pdf |sernav=Harry Potter Books (UK Editions) Terms and Conditions for Use of Images for Book Promotion |tarîx=10 tîrmeh 2007 |weşanger=Bloomsbury Publishing Plc |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20070710055833/http://www.bloomsbury.com/media/bookseller_image_tandcs.pdf |tarîxa-arşîvê=10 tîrmeh 2007 |tarîxa-gihiştinê=7 îlon 2012 }}</ref>]] Rêzeroman ji gelek [[cure]]yan pêk hatiye, di ''cîhana Harry Potter'' de fantazî, [[drama]], mezinbûn û çîroka xwendingehê ya brîtanî (ku tê de hêmanên sêrbazî, rakêşanî, serpêhatî, tirsnakî jî) hene, gelek mijaran hatine nexşandin û gelek referans û wateyên çandî jî dihewîne.<ref name="meanings">Sources that refer to the many genres, cultural meanings and references of the series include: </ref> Li gorî Rowling, temaya sereke mijara mirinê ye.<ref name="Geordie Greig">{{Jêder-nûçe |url=https://www.telegraph.co.uk/news/uknews/1507438/There-would-be-so-much-to-tell-her....html |sernav='There would be so much to tell her...' |paşnav=Greig |pêşnav=Geordie |tarîx=11 kanûna paşîn 2006 |malper=The Telegraph |cih=London |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20070311032026/http://www.telegraph.co.uk/news/main.jhtml?xml=%2Fnews%2F2006%2F01%2F10%2Fnrowl110.xml |tarîxa-arşîvê=11 adar 2007 |rewşa-urlyê=zindî |tarîxa-gihiştinê=4 nîsan 2007 }}</ref> Mijarên din ên girîng ên rêzeromanê pêşdarazî, gendelî û dînîtî ne.<ref name="QuickQuoteQuill">{{Jêder-nûçe |url=http://www.quick-quote-quill.org/articles/2003/0302-newsround-mzimba.htm |sernav=Interview with Steve Kloves and J.K. Rowling |paşnav=Mzimba |pêşnav=Lizo |tarîx=28 tîrmeh 2008 |weşanger=Quick Quotes Quill |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150509001737/http://quick-quote-quill.org/articles/2003/0302-newsround-mzimba.htmaccess |tarîxa-arşîvê=9 gulan 2015 }}</ref> Serkeftina pirtûk û fîlman destûr daye nivîskarê ku cîhana ''Harry Potter'' bi gelek xebatên din ên alîgir re berfireh bike û bi vê derfetê ve J. K. Rowling bi riya malpera [[Pottermore]]ê ji bo geşedana cîhanê çîrokên alîgir diweşîne û wan rojane dike ku di nav wan de ya herî navdar ''[[Fantastic Beasts and Where to Find Them]] e''. Di van demên dawî de, li seranserê cîhanê li çend ''Universal Parks & Resorts''ê bi navê ''Wizading World of Harry Potter'' parkên temadar hatine çêkirin ji bo gerr û geştên turîstîk. == Bûyer == [[Wêne:Harry Potter Platform Kings Cross.jpg|thumb|246x246px| Platforma 9¾ li stasyona trenê ya London King Crossê]] Lehengê navendî yê rêzeromanê Harry Potter e, lawikê yanzdeh salî li Surreyê li bajarokê honakî ya bi navê ''Little Whinging''ê bi xaltîk, ap û pisxaltiyê xwe -bi Dursleysan- re dijî û her çiqas ew mirovên ne-sêrbaz bin jî ku wekî Muggles têne zanîn, Harry sêrbaz e.<ref>{{Jêder-nûçe |url=http://edition.cnn.com/2000/books/reviews/07/14/review.potter.goblet/ |sernav=Review: Gladly drinking from Rowling's 'Goblet of Fire' |paşnav=Lemmerman |pêşnav=Kristin |tarîx=14 tîrmeh 2000 |weşanger=CNN |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20060629221627/http://edition.cnn.com/2000/books/reviews/07/14/review.potter.goblet/ |tarîxa-arşîvê=29 hezîran 2006 |rewşa-urlyê=mirî |tarîxa-gihiştinê=28 îlon 2008 }}</ref> Cîhana sêrbaziyê ya veşartî bi cîhana Muggle re paralel e. Hêza wî ya sêrbazî zikmakî ye û zarokên xwedî hêzên bi vî rengî têne vexwendin ku biçin xwendingehên sêrbazî yên taybetî yên ku behreyên pêdivî yên ser efsûnî fêr bibin da ku di cîhana sêrbaziyê de bi ser kevin.<ref name="muggle guide">{{Jêder-nûçe |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/entertainment/arts/820551.stm |sernav=A Muggle's guide to Harry Potter |tarîx=28 gulan 2004 |malper=BBC News |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20081227212213/http://news.bbc.co.uk/1/hi/entertainment/arts/820551.stm |tarîxa-arşîvê=27 kanûna pêşîn 2008 |rewşa-urlyê=zindî |tarîxa-gihiştinê=22 tebax 2008 }}</ref> Harry dibe xwendekar li ''Xwendingeha Cadûgerî û Sêrbaziyê ya Hogwartsê'', vê akademiya sêrbaziyê li [[Skotlenda|Skolendayê]] ye û piraniya bûyerên rêzeromanê li wir qewimiye. Her ku Harry di temenên xwe de pêşve diçe, ew fêr dibe ku pirsgirêkên têne ber wî, çawa çareser bike: sêrbazî, civakî û hestyarî, mîna pirsgirêkên xortaniyê yên normal, weke hevaltî, dilşikestî, têkiliyên romantîk, karûbarên xwendingehê û ezmûnan, xeyal, depresiyon, [[stres]] û hêj mezintir ceribandina tundîtî bi riya şerên cîhana sêrbaziyê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.southflorida.com/movies/sfe-potter-synopses,0,6711375.story |sernav=Plot summaries for the first five Potter books |paşnav=Hajela |pêşnav=Deepti |tarîx=14 tîrmeh 2005 |weşanger=SouthFlorida.com |urlya-arşîvê=http://www.ebookee.com/Harry-Potter-All-7-Novels-Deluxe-Editions_218867.html |tarîxa-arşîvê=15 gulan 2010 |tarîxa-gihiştinê=29 îlon 2008 }}</ref> Di her pirtûkê de ji 1991ê heta 1998an ve saleke temenê Harryî tê vegotin.<ref>{{Jêder-nûçe |url=http://www.khouse.org/articles/2001/374/ |sernav=Potter books: Wicked witchcraft? |paşnav=Foster |pêşnav=Julie |tarîx=October 2001 |weşanger=Koinonia House |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080820211718/http://www.khouse.org/articles/2001/374/ |tarîxa-arşîvê=20 tebax 2008 |rewşa-urlyê=zindî |tarîxa-gihiştinê=15 gulan 2010 }}</ref> Di pirtûkan de gelek ''flashback'' jî hene, ku bi gelemperî bi riya bikaranîna amûra ''Pensieve''yê tevlî honakê dibin ku Harry tê de bîranînên karekterên din dibîne. Jîngeha ku ji Rowling ve hatiye afirandin bi rastiyê ve girêdayî ye. Civakên sêrbaziyê yên brîtanî ya pirtûkên Harry Potter li bin bandora çanda brîtanî ya 1990an û gelêriya ewropî ye û [[nivîskar]] sûd ji mîtolojiya klasîk û sîmyayê girtiye û hêmanên cîhana xwe ya mîna şivikên sêrbazan, nebatên efsûnî, melkisên firrinde, peyv û gotinên cadûgerî/efsûnî, sentor û afirîdeyên din ên efsûnî û kevirê fîlozofê hwd. çêkirine. Digel cîhana mîtolojîk a ''Narnia''yê û [[Cîhana Navîn]] a ''[[The Lord of the Rings (pirtûk)|Lord of the Ringsê]]'' cîhana sêrbazî ya ''Harry Potter'' tevî cîhana rastîn e û di nav xwe de gelek hêmanên jiyana normal a rojane dihewîne û bûyerên diqewimin piranî li Skoktlendayê (Hogwartsê), West Country, Devon, London û Surreyê li başûrê rojhilata [[Înglistan]] pêk tên.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.telegraph.co.uk/arts/main.jhtml?xml=/arts/2007/07/15/svharry15.xml&page=3 |sernav=Harry Potter and the parallel universe |paşnav=Farndale |pêşnav=Nigel |tarîx=15 tîrmeh 2007 |malper=The Daily Telegraph |cih=London |tarîxa-gihiştinê=28 îlon 2008 |tarîxa-arşîvê=18 tebax 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200818091740/https://www.telegraph.co.uk/culture/?xml=%2Farts%2F2007%2F07%2F15%2Fsvharry15.xml&page=3 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Cîhana ku tenê ji sêrbazan re gihîştiye, ji komeke perçebûyî ya kolanên veşartî yên tirsnakî, barên kevnar, xanûmanên welatê tenêtî û kela û şatoyên veşartî yên ku ji xelkê Muggle re nedîtî ne, pêk tê.<ref name="muggle guide"/> === Salên destpêkê === === ''Harry Potter and the Philosopher's Stone'' === Pirtûka yekem a rêzeromanê, ''Harry Potter and the Philosopher's Stone'' (li Dewletên Yekbûyî wekî ''Harry Potter and the Sorcerer's Stone hatiye'' weşandin) dema hatiye weşandin, diyar dibe ku bûyereke girîng û balkêş di cîhana sêrbaziyê de qewimiye ku Muggles (mirovên ne-sêrbaz) jî nîşanên wê dibînin. Daxuyaniya tevahî ya vê bûyerê û paşeroja Harry Potterê di seranserê rêzeromanê de bi hêdî hêdî û bi piledarî tê diyarkirin. Piştî beşa danasînê, pirtûk bi beriya rojbûna yanzdehem a Harry Potterî vedibe û pê re serpêhatiya wî ya sêrbazî dest pê dike. [[Wêne:P Harry Potter 2.png|thumb|Şopa êrîşê.]] Herçiqas xaltî û apê wî hewil dide ku Harry behreyên xwe yên sêrbazî ferq neke,<ref name="hp-stories" /> hewildanên wan pûç dibe. Harry nîv-efsûnî ''Rubeus Hagrid'' nas dike ku ew pêwendiya wî ya yekem bi cîhana sêrbaziyê re ye. Hagrid xwe wekî ''Nobedarê Kilît û Erdên Hogwartsê'' û şahidê hin bûyerên dîroka wî dide nasîn.<ref name="hp-stories" /> Harry fêr dibe ku di pitikiyê de ew bûye şahidê kuştina dêûbavên xwe a ku ji hêla sêrbazê tariyê Lord Voldemort ve hatine kuştin û piştre jî hewil daye ku wî jî bikuje.<ref name="hp-stories">{{Jêder-nûçe |url=https://www.usatoday.com/life/books/news/2007-07-19-potter-books_N.htm |sernav=The Harry Potter stories so far: A quick CliffsNotes review |paşnav=Memmott |pêşnav=Carol |tarîx=19 tîrmeh 2007 |malper=USA Today |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20081218023806/http://www.usatoday.com/life/books/news/2007-07-19-potter-books_N.htm |tarîxa-arşîvê=18 kanûna pêşîn 2008 |rewşa-urlyê=zindî |tarîxa-gihiştinê=28 îlon 2008 }}</ref> Di cihê kuştinê de bûyereke ecêbmayî qewimiye: Harry ji vê êrîşî xelas bûye, tenê bi şopa birîneke birûskî ya li ser eniya xwe û Voldemort bi qelsbûneke şûnde winda bûye. Ji ber vê bûyerê ya bêxwestek û bêhewila wî pêk hatiye, Harry di cîhana sêrbaziyê de bûye efsaneyeke zindî. Lê belê, bi fermana sêrbazê pîrê navdar [[Albus Dumbledore]], ''Harry''ê sêwî li mala xizmên xwe yên cirnexweş ên Muggle, ''Dursley''an hat hewandin lê tevî parêziyê, tevgerên xirab jî pê kirin; wan gelek caran di dolabekê de bêxwarin ew heps kir û wî wekî xulamê xwe dîtin. Hagridî ew bi riya fermî vexwend ''Xwendingeha Cadûgerî û Sêrbaziyê ya Hogwartsê'' ku di vê xwendingeha navdar a Skotlendayê de ji zarokên deh saliyan heta ciwanên hevde saliyan re heft salan perwerdehiya sêrbaziyê dihat dayîn. Bi alîkariya Hagrid, Harry amadekariya xwe dike û dest bi xwendina xwe ya sala yekem a li Hogwartsê dike. Gava ku Harry dest bi venasîna cîhana sêrbaziyê dike, xwendevan li gelek deverên sereke yên ku li seranserê rêzeromanê de têne bikaranîn, nas dike. Harry bi piraniya lehengên sereke re hevdîtinê dike û bi du hevalên xwe yên herî nêzîk re li hev tê: ''Ron Weasley'', endamê malbateke kevn, mezin û şa, lê [[hejar]] e û ''Hermione Granger'' ciwaneke hêja, jêhatî û zaroka dêûbaveke ne-sêrbaz e.<ref name="hp-stories"/><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.jkrowling.com/textonly/en/news_view.cfm?id=80 |sernav=J K Rowling at the Edinburgh Book Festival |tarîx=15 tebax 2004 |weşanger=J.K. Rowling.com |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080823121201/http://www.jkrowling.com/textonly/en/news_view.cfm?id=80 <!--Added by H3llBot--> |tarîxa-arşîvê=23 tebax 2008 |tarîxa-gihiştinê=27 îlon 2008 }}</ref> Ji wan pê ve Harry rastî van kesan jî tê: mamosteyê îksîrê yê xwendingehê, ''Severus Snape'' ê ku her tim bi dilsarî nêzî ''Harryî'' dibe; ''Draco Malfoyê ''ku ji destpêkê ve dijminatiya Harryî'' dike û ''Quirinus Quirrellê ku dersa ''Parastina Li Dijî Hunerên Tariyê'' dide ku piştre hevalbendiya wî ya bi ''Lord Voldemort''î re eşkere dibe. Her wiha ew behreya xwe ya ajotina ''melkisên firrinde''yê vedibîne û piştî serkeftinên xwe li tîma ''Quidditch'' tê peywirdarkirin, ku ev werzîşek e di cîhana sêrbaziyê de. Pirtûka yekem bi rûbirûmana duyem a ''Harry''î bi ''Lord Voldemortî'' re dawî dibe, ku ew pir dixwaze ji bo laşekî nû, bibe xwediyê kevira fîlozofê, ji ber ku hêza [[kevir]] derfeta jiyaneke bêdawî û behreya zêrkirina hemû metalan dide xwediyê xwe.<ref name="hp-stories" /> === ''Harry Potter and the Chamber of Secrets'' === Rêzeroman bi ''Harry Potter and the Chamber of Secrets''ê didome, ku salvegera duyem a ''Harr''yî ya li Hogwartsê vedibêje. Ew û hevalên wî dikevin şopa sirrek 50 salî, ku têkiliya wê bi bûyerên xirab ên herî dawiya xwendingehê re girêdayî xuya nake. Xwişka biçûk a Ron, ''Ginny Weasley'', sala xwe ya yekem li Hogwartsê tomar dike û lênûskeke kevn li nav alavên xwendekarekî berê ''Tom Marvolo Riddle''î dibîne, piştre eşkere dibe ku ew ezîtiya xortaniyê ya ''Voldemort'' e. Bîra ''Tom Riddle'' di hundurê wê rojnivîskê de veşartî maye û dema ku Ginny dest bi pêbaweriyê dike, Voldemort derfetê dibîne ku bibe xwediyê wê. [[Wêne:Harry Potter.jpg|thumb|çep|Harry Potter]] Bi domahiya rojnivîskê re, Ginny li ser fermanên Voldemort tevdigere û bêhemdê xwe bo berdana cinawirekî, "Odeya Sirran" vedike, piştre tê fêmkirin, êrîşa ku li ser xwendekarên Hogwartsê tê birin, ji aliyê cinawirekî bi navê ''basilisk''ê tê kirin. Ew kesên ku rasterast li çavên wî dinihêrin dimirin û kesên ku bi dizîka lê dinihêrin jî dibin kevir. Pirtûk her wiha mamosteyê nû yê Parastina Li Dijî Hunerên Tariyê ''Gilderoy Lockhart''î dide nasîn; sêrbazekî pir şa û bixwebawer be jî piştre tê dîtin ku sixtekar e. Harry vedibîne ku pêşdaraziya nav Cîhana Sêrbaziyê di dîroka xwendingehê de jî heye, û fêr dibe ku hikûmdariya terorê ya Voldemortî bi gelemperî li ser sêrbaz û cadûyên ''bingeh-Muggle''an pêk aniye. Her wiha Harry fêrî behreyeke xwe ya din dibe ku dikare zimanê maran ''Parseltongue''ê biaxive û ev behreya kêmdîtî bi ''Hunerên Tariyê'' re girêdayî ye. Gava ku êrîşî Hermione kir û bû kevir, Harry û Ron asoxî parçeyên pazilê li hev anîn û ''Odeya Sirran'' vekir. Harryî rojnivîsk ji holê rakir û ''Ginny'' xelas kir, piştre fêr dibin ku wan parçeyekî ji giyana Voldemortî jî tune kir. Dawiya pirtûkê diyar dike ku ''Lucius Malfoy'' ê ku bavê Draco û dijberê bavê Ron û Ginny ye, ev rojnivîsk têxistiye nav alavên ''Ginny''ê. === ''Harry Potter and the Prisoner of Azkaban'' === Romana sêyem, ''Harry Potter and the Prisoner of Azkaban'', li ser sala sêyem a perwerdeya sêrbaziyê ya ''Harry''î disekine. Ev pirtûk bi ti awayî ''Lord Voldemort''î tevlî bûyeran nake ku di rêzeromanê de tenê ev pirtûk vê taybetiyê hildide. Di şûna wê de, Harry bi Sirius Black re mijûl dibe, ku ew hevalê herî baş ê bavê wî bû lê belê bi ya Cîhana Sêrbaziyê ew mêrkujek girseyî ya reviyayî ye û di kuştina dêûbavên ''Harry''î de alîkariyê kiriye, ji ber vê tawanbariyê ew avêtine <small>girtîgeha</small> ''Azkaban''ê. Gava ku Harry bi ''dementor''an dikoşiya (''afirîdeyên tarî yên ku giyanên mirovan dimêjin, giyanmêj'') ku bi dîtinê ve xwendingehê jî diparêzin, wî digihîje mamosteyê ''Parastina Li Dijî Hunerên Tarîyê'' Remus Lupin ê ku dawiyê derdikeve holê ku ew gurmirov e. Lupin hunerên parastinê li ''Harry''î dide fêrkirin ku behreya wî yê sêrbaziyê ji yên hevsalên xwe bilindtir e. Harry fêr dibe ku him Lupin û him jî Black hevalên baştirîn ên bavê wî bûn û hevalê wan ê çaremîn, ''Peter Pettigrew'', diyar dibe ku di canê mişka malî ya Ronî, ''Scabbers''ê de hatiye veşartin, ku wî ketibû bin fermana ''Voldemort''î.<ref name="hp-plot-azkaban">{{Jêder-nûçe |url=https://www.nytimes.com/1999/09/05/books/rowling-azkaban.html |sernav=Harry Potter and the Prisoner of Azkaban |paşnav=Maguire |pêşnav=Gregory |tarîx=5 îlon 1999 |malper=The New York Times |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100713062301/http://www.nytimes.com/1999/09/05/books/rowling-azkaban.html |tarîxa-arşîvê=13 tîrmeh 2010 |rewşa-urlyê=zindî |tarîxa-gihiştinê=28 îlon 2008 }}</ref> Bi vê pirtûkê re diyar dibe ku dê di hemû salên perwerdehiyê de mamosteyek nû ya dersa ''Parastina Li Dijî Hunerên Tarîyê'' were xwendingehê ku yek ji wan jî dê salek zêdetir nemîne. === Voldemort vedigire === === ''Harry Potter and the Goblet of Fire'' === [[Wêne:The_Elephant_House.jpg|alt="The Elephant House", a small, painted red café where Rowling wrote a few chapters of ''Harry Potter and the Philosopher's Stone''|thumb| [[The Elephant House (Edinburgh Café)|The Elephant House]] yek ji kafeyên li [[Edinburgh|Edinburghê ye]] ku Rowling beşa yekem a ''Harry Potter tê de nivîsandiye''.]] Di dema xwendingeha sala çarem a Harry de (di pirtûka çaremîn, ''Harry Potter and the Goblet of Fireê de''), Harry bêdilxwazî beşdarî ''Triwizard Tournament'' bû ku ev pêşbaziyek gelek xeternek û qasî wê peroşîner e, sê pêşbazên xwendingehan di sê peywiran de ji bo destxistina kupaya Triwizardê bi hev re pêşbaziyê dikir. Îsal, Harry divê li dijî cadûyekê û sêrbazekî şampiyon re pêbaziyê bike ên ku ji xwendingehên dûr ên aliyê din ên deryayê ''Beauxbatons'ê û ''Durmstrangê hatine, û ev dibe sedema ku hevalên Harry ji wî dûr bikevin.<ref name="hp-plot-goblet">{{Jêder-nûçe |url=https://www.nytimes.com/2000/07/23/books/rowling-goblet.html |sernav=Harry Potter and the Goblet of Fire |paşnav=King |pêşnav=Stephen |lînka-nivîskar=Stephen King |tarîx=23 tîrmeh 2000 |malper=The New York Times |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20090404020705/http://www.nytimes.com/2000/07/23/books/rowling-goblet.html |tarîxa-arşîvê=4 nîsan 2009 |rewşa-urlyê=zindî |tarîxa-gihiştinê=28 îlon 2008 }}</ref> Harry di domahiya tûrnûvayê de ji hêla mamosteyê xwe yê nû yê Parastina Li Dijî Hunerên Tariyê ve tê rêberîkirin ku ew Alastor "Mad-Eye" Moody ye ku yek ji alîgirên Voldemort e û navê wî yê rast Barty Crouch, Jr. e. Plana Voldemort ev e ku Crouch di tûrnûvayê de Harry bibe ji wî re. Her çend Harry karibe xwe jê xelas bike jî, ''Cedric Diggory'', şampiyonê din ê Hogwartsê bû, ji hêla Peter Pettigrew ve tê kuştin û Voldemort dîsa bi bedeneke fizîkî re têdikeve Cîhana Sêrbaziyê. === ''Harry Potter and Order of the Phoenix'' === Di pirtûka pêncem de, ''Harry Potter and Order of the Phoenix'', Harry divê bi darî Voldemortê nûvekirî keve. Ji bo bersivê bide nûvekirina Voldemortî, Dumbledore ''Order of the Phoenix''ê (''Celebiya Sîmirê'') ji nû ve çalak dike ku ev civakek veşartî ye û di mala malbata tarî ya Sirius Black de dixebite da ku peyrewên Voldemortî têk bibin û li hemberî armancên Voldemortî bi taybetî Harryî jê biparêze. Tevî ku daxûyaniya Harryî li ser çalakiyên vê dawiyê yên Voldemortî, ''Wezareta Efsûnê'' û gelek kesên din ên li cîhana sêrbaziyê red dikin û dibêjin Voldemort venegeriyaye. Li hemberî hewilên Dumbledore û ''Harry''yî yên ku hewil didin ku qala vegera Voldemortî, Cîhana Sêrbaziyê hişyar bikin, ''Wezareta Efsûnê'' ''Dolores Umbridge''ê wek Vekolînera Bilind a Hogwartsê û mamosteya Parastina Li Dijî Hunerên Tariyê dişînin xwendingehê. Ew xwendingeh vediguherîne rejîmek dîktatorî û destûrê nade xwendekaran ku li hemberî sêrbaziya tarî, dersên parastinê bistînin.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.nytimes.com/2003/07/13/books/review/rowling-phoenix.html |sernav='Harry Potter and the Order of the Phoenix' |paşnav=Leonard |pêşnav=John |tarîx=13 tîrmeh 2003 |malper=The New York Times |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120517174431/http://www.nytimes.com/2003/07/13/books/review/rowling-phoenix.html |tarîxa-arşîvê=17 gulan 2012 |rewşa-urlyê=zindî |tarîxa-gihiştinê=28 îlon 2008 }}</ref> Hermione û Ron "Artêşa Dumbledore"î ava dikin, komek veşartî ye û tê de Harry ji hevalên pola xwe re efsûnên ''Parastina Li Dijî Hunerên Tarî''yê rê dide ku wî li pevçûnên xwe yên berê ya li dijî sêrbazên tariyê ceribandibû. Bi saya van dersan bala ''Harry''yî dikeve ''Cho Chang''ê a ku navdar û dilkêş. Karûbarên xwendingêhê û xebatên komê Harryî têdixe tengasiyê û di xewnên xwe de her tim dibîne ku ew di eywanên wezaretê yên tarî de ye, bi vê rewşê ew bi bêxewiyê de diçe. Paşê kehanetek girîng di derheqê Harry û Lord Voldemortî de eşkere dibe<ref name="Ivory Tower 1">{{Jêder-kitêb |sernav=The Ivory Tower and Harry Potter: Perspectives on a Literary Phenomenon |url=https://archive.org/details/ivorytowerharryp0000lana |paşnav=A Whited |pêşnav=Lana |weşanger=University of Missouri Press |sal=2004 |isbn=978-0-8262-1549-9 |rûpel=[https://archive.org/details/ivorytowerharryp0000lana/page/371 371] }}</ref> û Harry vedibîne ku di navbera wî û Voldemortî de têkiliyeke êş heye, ku destûrê dide Harry da ku hin çalakiyên Voldemortî telepatîkî bibîne. Di lûtkeya romanê de, Harry ji aliyê ''Wezareta Efsûnê ve'' tê xapandin û ev dibe sebeba ku Sirius êşkence bibîne. Ew û hevalên wî bi peyrewên Voldemortî (bi navê ''Death Eaters'', ''mirinxuran'') ên li Wezareta Sêrbaziyê ne, rû bi rû dimînin. Her çiqas bi hatina endamên ''Order of the Phoenix'' jiyanên ciwanan xilas bibe jî, di pevçûnê de Sirius Black tê kuştin. === ''Harry Potter and the Half-Blood Prince'' === [[Wêne:The Making of Harry Potter 29-05-2012 (7415396442).jpg|thumb|çep]] Di pirtûka şeşan de, ''Harry Potter and the Half-Blood Prince'', Voldemort dest bi şerek bipergal dike. Harry û hevalên wî kêm zêde ji xeterên li Hogwartsê têne parastin. Lê ew bi tengasiyên xortaniyê mijûl dibin - Harry di dawiyê de bi Ginny re dest bi têkiliyê dike, Ron bi xwendekara Hogwartsê ''Lavender Brown'' re têkiliyek xurt ava dike û Hermione di nav xwe de hestên romantîkî pêşde dixe bo Ronî. Di destpêka romanê de, Harry pirtûkek bi dest dixe ku ji xwediyê kevn ve bi gelek şîrove, jêrenot û pêşniyazan re hatiye dagirtin: "''the Half-Blood Prince''"(''Mîrzayê Melez''). Ev pirtûk çavkaniya serkeftinek zanistî ya skolastîk e û bi saya wê di nav hosteyên îksîran de navdariyeke mezin a nivîskarê wê, ''Horace Slughorn''î pêk hatiye; lê ji ber bandorên mezin ên îksîran bûye çavkaniyek xeternak jî. Bi nêzîkbûna şerê ve Dumbledore bi Harry re dersên taybet dimeşîne, ku Harry bi saya amûra ''Pensieve''ê ji bîranînên cûda yê wî di wê kevirê de ew dîtin, di derheqê destpêka jiyana Voldemortî de agahiyan hev dide. Van agahiyan eşkere dikin ku, ji bo ku jiyana xwe biparêze, Voldemortî giyanê xwe parçe parçe kiriye û ji bo afirandineke nû wan têxistiye nav ''Horcrux''an - alavên efsûnî ên şeytanî yên ku li cihên ji hev cûda hatine veşartin, ku yek ji wan rojnivîsk bû a ku di pirtûka duyemîn de hatibû tunekirin.<ref name="harry-potter-prince">{{Jêder-nûçe |url=https://www.nytimes.com/2005/07/16/books/16choc.html |sernav=Harry Potter Works His Magic Again in a Far Darker Tale |paşnav=Kakutani |pêşnav=Michiko |tarîx=16 tîrmeh 2005 |malper=The New York Times |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20090416015406/http://www.nytimes.com/2005/07/16/books/16choc.html |tarîxa-arşîvê=16 nîsan 2009 |rewşa-urlyê=zindî |tarîxa-gihiştinê=28 îlon 2008 }}</ref> Draco, ku tevlî ''Death Eater''an bûbû, piştî vegera xwe ya ji berhevkirina ''Horcrux''an, hewl dide ku êrîşek bibe ser ''Dumbledore''î û pirtûk bi kuştina Dumbledoreî ji hêla Severus Snape ve diqede, yê ku bi ''Half-Blood Prince'' hatibû binavkirin. === Harry Potter and the Deathly Hallows === [[Wêne:Harry Potter Book and Wand.jpg|thumb]] ''Harry Potter and the Deathly Hallows'', romana dawîn a rêzeromanê ye, rasterast piştî bûyerên pirtûka şeşemîn dest pê dike. Lord Voldemort hêza xwe ya desthilardariyê temam dike û Wezareta Efsûnê dixe bandora xwe. Harry, Ron û Hermione xwendingehê berdidin ku karibin bi rehetî têkevin şopên Horcruxên mayî yên Voldemortî û wan hilweşînin. Him ji bo ewlehiya xwe û him jî yên malbat û hevalên xwe neçar dibin ku xwe bi xwe îzole bikin. Ron wekî bi nexweşiyeke ketiye tev dide û ji malbata xwe dûr dikeve, ji xwe Harry û ''Dursley''an ji hev cihê ne û Hermione jî bîranînên dê û bavê xwe ji hişê wan paqij dike û wan dişîne derveyî welêt. Gava ku li ''Horcrux''a sêyemîn digeriyan, ew hûrguliyên li ser kehaneteke kevn a ''Deathly Hallows''ê (''Qencinên Mirinê'') bi dest dixin, bi ya efsaneyê heke kesek sê alavên efsanewî li bin Nobedarê bike yek, dê ew ê bibe Serdarê/a Mirinê. ''Invisibility Cloak'' (''Kitana Nedîtbariyê'') a Harry yek ji wan alvan e û ew pê dihese ku Voldemort li yekî din digere: ''Elder Wand'', şivika herî hêzdar a dîrokê. Di dawiya pirtûkê de, Harry û hevalên wî hînî pêşeroja Dumbledoreî û her armancên rastî yên Snapeî dibin - ew ji kuştina dayika Harryî vir ve ji bo Dumbledoreî xebitiye. Di encamê de, Snape ji hêla Voldemortî ve tê kuştin. Pirtûk bi Şerê Hogwartsê diqede. Harry, Ron û Hermione, bi hevkariyên endamên ''Order of the Phoenix''ê û gelek [[mamoste]] û xwendekaran, Hogwartsê ji Voldemortî, Death Eater û afirîdeyên efsûnî yên cûrbecûr diparêzin. Di pêla yekem a şerê de çend lehengên mezin têne kuştin, mîna Remus Lupine û birayê mezin ê Ron Fred Weasley. Piştî ku fêr dibe, ew bixwe jî Horcrux e, Harry li ''Forbidden Forest''ê (''Daristana Qedexe'') xwe berdide destên Voldemortî lê di wê kêliyê de lenet (Avada Kedavra) li wî dike. Parêzgerên Hogwartsê ji ber texmîna mirina Harryî radestî dijminê nabin û şerê didomînin. Harry hişyar dibe û tê ber rûyê Voldemortî, ê ku hemû ''Horcrux''ên wî hatin hilweşandin. Di şerê dawîn de, leneta Voldemortî li efsûna Harryî (Expelliarmus) ket û Voldemort kuşt. Epîloga "Nineteen Years Later" (danîn li {{Dîrok|1|îlon|2017}})<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.independent.co.uk/arts-entertainment/books/news/harry-potter-19-years-later-jk-rowling-hogwarts-kings-cross-deathly-hallows-epilogue-a7923651.html |sernav=Kopîkirina arşîvê |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180102191419/https://www.independent.co.uk/arts-entertainment/books/news/harry-potter-19-years-later-jk-rowling-hogwarts-kings-cross-deathly-hallows-epilogue-a7923651.html |tarîxa-arşîvê=2 kanûna paşîn 2018 |rewşa-urlyê=zindî |tarîxa-gihiştinê=2017-12-28 }}</ref> li ser jiyanên lehengan e ku ji şerê xelas bûbûn û bandorên mirina Voldemortî ya li ser Cîhana Sêrbaziyê vedibêje. Di epîlogê de, Harry û Ginny zewicî ne û sê zarokên wan hene;` Ron û Hermione jî xwediyên du zarokan in.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.beyondhogwarts.com/harry-potter/articles/jk-rowling-goes-beyond-the-epilogue.html |sernav=Kopîkirina arşîvê |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110918203859/http://www.beyondhogwarts.com/harry-potter/articles/jk-rowling-goes-beyond-the-epilogue.html |tarîxa-arşîvê=18 îlon 2011 |rewşa-urlyê=zindî |tarîxa-gihiştinê=2011-09-09 }}</ref> == Malpera Pottermore == [[Wêne:J. K. Rowling 2010.jpg|alt=J.K. Rowling, a blond, blue-eyed woman, who is the author of the series|çep|thumb|271x271px| Romannivîs, [[J.K. Rowling|J. K. Rowling]] ]] Di 2011an de, Rowling ji bo ragihandina projeyek paşerojê bi navê Pottermore, malperek nû da destpêkirin.<ref>{{Jêder-nûçe |url=http://abcnews.go.com/Entertainment/wireStory?id=13858046 |sernav=J.K. Rowling Has Mysterious New Potter Website |tarîx=16 hezîran 2011 |weşanger=ABC News |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110618134045/http://abcnews.go.com/Entertainment/wireStory?id=13858046 |tarîxa-arşîvê=18 hezîran 2011 |rewşa-urlyê=zindî |tarîxa-gihiştinê=16 hezîran 2011 }}</ref> Pottermore di 14ê nîsana 2012an de ji raya giştî re vebû.<ref name="waiting">{{Jêder-malper |url=http://insider.pottermore.com/2012/03/waiting-for-pottermore.html |sernav=Waiting for Pottermore? |tarîx=8 adar 2012 |malper=Pottermore Insider |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120310102525/http://insider.pottermore.com/2012/03/waiting-for-pottermore.html |tarîxa-arşîvê=10 adar 2012 |rewşa-urlyê=mirî |tarîxa-gihiştinê=9 adar 2012 }}</ref> Pottermore destûrê dide bikarhêneran ku bên hilbijartin, ji hêla şivikê ve bêne komkirin û derfeta lîstikên biçûk ên cuda cuda dide ku bilîzin. Armanca sereke ya malperê ew bû ku ku çîrokên qasî 18.000 bêjeyan pêk hatine ji aliyê bikarhêneran ve bêne gihaştin ku berê nehatibûn weşandin.<ref>{{Jêder-nûçe |url=http://newsfeed.time.com/2011/06/23/pottermore-secrets-revealed-j-k-rowlings-new-site-is-e-book-meets-interactive-world |sernav='Pottermore' Secrets Revealed: J.K. Rowling's New Site is E-Book Meets Interactive World |paşnav=Gilder Cooke |pêşnav=Sonia van |tarîx=23 hezîran 2011 |malper=[[Time (magazine)|Time]] |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120829110641/http://newsfeed.time.com/2011/06/23/pottermore-secrets-revealed-j-k-rowlings-new-site-is-e-book-meets-interactive-world/ |tarîxa-arşîvê=29 tebax 2012 |rewşa-urlyê=zindî |tarîxa-gihiştinê=6 kanûna paşîn 2013 }}</ref> Di îlona 2015an de, malper bi tevahî hatiye sererastkirin û piraniya taybetmendiyên wî hatin guhartin. [[Malper]] ji nû ve hatiye çêkirin û êdî ew giraniya xwe dide agahiyên heyîn û di pirtûkan de tên peydakirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.pottermore.com/news/Welcome-to-the-new-Pottermore |sernav=Pottermore |malper=Pottermore |weşanger=Pottermore |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150926135910/https://www.pottermore.com/news/Welcome-to-the-new-Pottermore |tarîxa-arşîvê=26 îlon 2015 |rewşa-urlyê=zindî |tarîxa-gihiştinê=8 çiriya pêşîn 2015 }}</ref> == Werger == [[Wêne:RIAN archive 168852 The seventh book about Harry Potter goes on sale.jpg|thumb| Wergera rûsî ya ''The Deathly Hallows'' li [[Mosko]]yê, di 2007an de, xwendevan li benda firotina çapa yekem e]] Pirtûk li 80 zimanan hatiye wergerandin,<ref name="Harry Potter copies"/> Rowling di nav nivîskarên herî wergerandî yên di dîrokê de cih digire.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tomedes.com/translator-hub/most-translated-author.php |sernav=WHO IS THE WORLD'S MOST TRANSLATED AUTHOR? |tarîx=27 tîrmeh 2016 |weşanger=Tomedes |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180612143722/https://www.tomedes.com/translator-hub/most-translated-author.php |tarîxa-arşîvê=12 hezîran 2018 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> Pirtûk ji zimanên cihêreng ên wekî [[Zimanê korêyî|koreyî]], [[Zimanê ermenî|ermenî]], [[Zimanê ûkraynî|ûkraynî]], [[Zimanê erebî|erebî]], [[Zimanê urdû|urdu]], [[Zimanê hindî|hindî]], bengalî, [[Zimanê bulgarî|bulgarî]], afrîkî, [[Zimanê albanî|albanî]], [[Zimanê letonî|letonî]], [[Zimanê viyetnamî|viyetnamî]] û [[zimanê hawaiyî|hawaiyî]] hatiye wergerandin. Romana yekem ber bi [[Zimanê latînî|latînî]] û hetta [[Yewnaniya kevn|yewnaniya]] kevn ve hatiye wergerandin,<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.users.globalnet.co.uk/~loxias/harry_potter.htm |sernav=Harry Potter in Greek |paşnav=Wilson |pêşnav=Andrew |sal=2006 |weşanger=Andrew Wilson |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080621122227/http://www.users.globalnet.co.uk/~loxias/harry_potter.htm |tarîxa-arşîvê=21 hezîran 2008 |rewşa-urlyê=zindî |tarîxa-gihiştinê=28 tîrmeh 2008 }}</ref> û ji ber vê wergerandinê ew wekî xebata herî dirêj a nivîsandî ya yewnaniya kevn e, ji romanên [[Heliodorusê Emesayî|''Heliodorusê Emesa''yî]] yê vir ve ya ku di sedsala 3an PZ. hatibûn nivîsandin.<ref>{{Jêder-nûçe |url=http://playalicious.com/reference/news/greek_harry.html |sernav=Harry Potter? It's All Greek to Me |paşnav=Castle |pêşnav=Tim |tarîx=2 kanûna pêşîn 2004 |malper=Reuters |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080119214752/http://playalicious.com/reference/news/greek_harry.html |tarîxa-arşîvê=19 kanûna paşîn 2008 |tarîxa-gihiştinê=28 tîrmeh 2008 }}</ref> Romana duyem jî bo zimanê [[Zimanê latînî|Latînî]] hat wergerandin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.bloomsbury.com/uk/harry-potter-and-the-chamber-of-secrets-latin-9780747588771/ |sernav=Harry Potter and the Chamber of Secrets (Latin) |paşnav=LTD |pêşnav=Skyron |malper=Bloomsbury Publishing |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150905162802/http://www.bloomsbury.com/uk/harry-potter-and-the-chamber-of-secrets-latin-9780747588771/ |tarîxa-arşîvê=5 îlon 2015 |rewşa-urlyê=zindî |tarîxa-gihiştinê=13 tebax 2015 }}</ref> Hin wergêrên ku ji bo wergerandina pirtûkan xebitîne, berî wergerê jî nivîskar û rexnegirên zimanên xwe bûn ên ku di civata wêjeyî de xwedî hêz bûn, wekî Viktor Golyshev, ê ku wergera rûsî an jî Sevin Okyay, wergera tirkî kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.turkishdailynews.com.tr/article.php?enewsid=29054 |sernav=Not lost in translation: Harry Potter in Turkish |paşnav=Güler |pêşnav=Emrah |sal=2005 |malper=The Turkish Daily News |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20070930171135/http://www.turkishdailynews.com.tr/article.php?enewsid=29054 |tarîxa-arşîvê=30 îlon 2007 |tarîxa-gihiştinê=9 gulan 2007 }}</ref> Di Fransayê de yekem pirtûka ziman-biyanî ya ku têketiye lîsteya pirtûkên herî pir hatine firotin, romana pêncem a Harry Potter e.<ref>{{Jêder-nûçe |url=http://news.bbc.co.uk/cbbcnews/hi/world/newsid_3036000/3036350.stm |sernav=OOTP is best seller in France - in English! |tarîx=1 tîrmeh 2003 |malper=BBC News |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170613202533/http://news.bbc.co.uk/cbbcnews/hi/world/newsid_3036000/3036350.stm |tarîxa-arşîvê=13 hezîran 2017 |rewşa-urlyê=zindî |tarîxa-gihiştinê=28 tîrmeh 2008 }}</ref> Weşanên DYAyê bo înglîziya Amerîkayê hatin adaptekirin da ku wan ji xwendekarên ciwan ên amerîkî re bêtir famdar bibe.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.uta.fi/FAST/US1/REF/potter.html |sernav=Differences in the UK and US Versions of Four Harry Potter Books |tarîx=21 kanûna paşîn 2008 |weşanger=FAST US-1 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150319041313/http://www15.uta.fi/FAST/US1/REF/potter.html |tarîxa-arşîvê=19 adar 2015 |tarîxa-gihiştinê=17 tebax 2008 }}</ref> === Pirtûkên bideng === Hemû heft pirtûkên ''Harry Potter'' bi versiyonên xwe yên dengî yên nekurtkirî jî hatine weşandin. Stephen Fry çapa Keyaniya Yekbûyî û Jim Dale jî ya amerîkî xwendiye.<ref>{{Jêder-nûçe |url=http://www.theaustralian.com.au/news/opinion/its-time-for-the-compleat-omnipresent-me/story-e6frg71o-1226424799622 |sernav=It's time for the compleat, omnipresent me |paşnav=Valentine |pêşnav=James |tarîx=13 tîrmeh 2012 |malper=[[The Australian]] |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120809171726/http://www.theaustralian.com.au/news/opinion/its-time-for-the-compleat-omnipresent-me/story-e6frg71o-1226424799622 |tarîxa-arşîvê=9 tebax 2012 |rewşa-urlyê=zindî |tarîxa-gihiştinê=9 tebax 2012 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://broadwayworld.com/article/Creator-Bryan-Fuller-Hints-at-PUSHING-DAISIES-Broadway-Bound-Revival-20120716 |sernav=Creator Bryan Fuller Hints at PUSHING DAISIES Broadway-Bound 'Revival' |tarîx=16 tîrmeh 2012 |weşanger=broadwayworld.com |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120720004018/http://broadwayworld.com/article/Creator-Bryan-Fuller-Hints-at-PUSHING-DAISIES-Broadway-Bound-Revival-20120716 |tarîxa-arşîvê=20 tîrmeh 2012 |rewşa-urlyê=zindî |tarîxa-gihiştinê=9 tebax 2012 }}</ref> == Girêdanên derve == * [http://www.jkrowling.com/ Malpera kesane ya JK Rowling] * [http://harrypotter.warnerbros.com/ Fîlmên Harry Potter] - Malpera Fermî (Brosers Warner.) * [http://harrypotter.bloomsbury.com/ Harry Potter] li Bloomsbury.com (weşangerê navneteweyî) * [http://harrypotter.scholastic.com/ Harry Potter] li Scholastic.com (weşanxana Dewletên Yekbûyî) * [http://www.raincoast.com/harrypotter Harry Potter] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220815073719/https://www.raincoast.com/harrypotter/ |date=2022-08-15 }} li ser Raincoast.com (weşangerê Kanada) * [https://site.universalorlando.com/wwohp/ The Wizading World of Harry Potter li Resort Orlando, Florîda] == Çavkanî == {{Çavkanî|2}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Çanda Keyaniya Yekbûyî]] [[Kategorî:Harry Potter| ]] [[Kategorî:Honak li ser efsûngeran]] [[Kategorî:Pirtûkên inglîzî]] [[Kategorî:Pirtûkên zarokan ên li dibistanan derbas dibin]] [[Kategorî:Pirtûkên zarokan ên li ser efsûnê]] [[Kategorî:Romanên J. K. Rowling]] [[Kategorî:Romanên li ser ejdehayan]] [[Kategorî:Romanên perwerdeyî yên britanî]] [[Kategorî:Wêjeya zarokan a brîtanî ya sedsala 20an]] [[Kategorî:Wêjeya zarokan a brîtanî ya sedsala 21ê]] 8e5zv40p72uenkam43t5owe6rkvuwdl 2 76187 2091559 2061545 2026-09-04T22:44:59Z Ghybu 9854 Protected "[[Bikarhêner:Avestaboy]]": vandalîzm ([Biguhêre=Tenê bikarhênerên xwebixwe-piştrastkirî qebûl bike] (heta roja 22:44, 4 çiriya pêşîn 2026 (UTC)) [Nav biguhêre=Tenê bikarhênerên xwebixwe-piştrastkirî qebûl bike] (heta roja 22:44, 4 çiriya pêşîn 2026 (UTC))) 2061545 wikitext text/x-wiki {{babîl|kurd|Agirî|Berlîn dijî|Mêr|Dîrokhez|ku-3|tr-3|en-3|de-3|footer=}} {{Zêr|Avestaboy|karê te yê qenc li Wîkîpediya kurdî,<br>tu her hebî!|--[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 22:47, 14 tîrmeh 2019 (UTC)}} {{Stêrka kurdî|Avestaboy|xebata wî ya bêhempa ya bo zimanê kurdî|--[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 06:59, 25 nîsan 2020 (UTC)}} * '''Gotarên min''': [//xtools.wmflabs.org/pages/ku.wikipedia.org/Avestaboy] * '''Statîstîk''': [https://xtools.wmflabs.org/ec/ku.wikipedia.org/Avestaboy#general-stats] nqi617zfj27ietskpdsveiqz9zewzxg 0 76523 2091459 2091271 2026-09-04T13:41:37Z Avestaboy 34898 2091459 wikitext text/x-wiki {{Sernavê îtalîk}} {{Agahîdank pirtûk | nav = Girava gencîneyê | sernivîser = <!-- Berg û Rûpelsazî (edîtor) --> | ISBN = 978-6055683405 | pîvan = <!-- Pîvana pirtûkê --> | wêneçêker = <!-- Wêneyên bergê û pirtûkê kî cêkir? --> | rûpel = 260 | weşanxane = [[Weşanxaneya Lîs]] | dîroka_weşanê = <!-- Çapa yekemîn --> | ziman = [[Înglîzî]] | sererastkirin = | cih = | sernavê_xwemalî = Treasure Island | welat = | şêwe = | pêşgotin = | nivîskar = [[Robert Louis Stevenson]] | binwêne = | mezinahiyawêne = | wêne = Treasure-island01.png | wergêr = [[Bilal Çelik]] | pirtûk = }} '''''Girava Gencîneyê''''' (bi sernavê resen ê înglîzî: ''Treasure Island'') navdartirîn roman e ku ji aliye nivîskarê skotî [[Robert Louis Stevenson]] ve hatiye nivîsandin û di sala 1883yan de çap bûye. Romana serpêhatiyê derbarê gencîneyekî keleşan e ku hatiye bin ax kirin. Ew mijar di romanên serpêhatiyê de hezkirî ye. Romana Girava Gencîneyê bi taybet wek pirtûka ciwanan ema bi gelek fîlman jî popûler bû. Pirtûk ji aliyê Bilal Çelik ve hatiye wergerandin bi kurdî. == Naverok == [[Wêne:Treasure-island-map.jpg|thumb|Nexşeya Girava Gencîneyê li gorî Stevenson]] Îngilistana sedsala 18em mêvananeke bi navê Mêvanxana Amîral Benbow a li ser piyê perava başûrê Îngilistanê. Jim Hawkinsê xortik ê kurê xwediyên vê xana ku dihêle ev malbat encax bikaribe bidebire. Heyameke ku li cîhanê, li ser deryayên dûredest, keştî û qewteyên keleş, korsan û rêbirran didine çirvîtkan, rojekê riya kevnekorsanekî bi navê Billy Bones bi vê xanê dikeve. Billy Bones ne yekî xalî ye, bi hatina ku tê xanê, qedera Jim Hawkins û malbata wî û birrek kesan diguherîne. Bones, li gel ku dibe sedema mirina bavê Jim, bi xwe re bela û bobelateke mezin jî tîne. Ji ber ku Bones li pey gencîneya korsanekî xeternak ê bi navê Flint e, ku Flint bi xwe kevnehevalê Bones e, ji bo ku vê gencîneya ku ji aliyê giraniya xwe ve bê hevta ye bi dest bixe, li kar e her tiştî bike. Bones wexta hatî vê xanê, pê re nexşeyek heye, ku nav û nîşanên giravekê û ciyê ku ev gencîneya mijara behsê lê hatiye veşartin nîşan dide.Lê çembera bûyer û qewaman fireh dibe, li şûna ku gencîne bibe para vî korsanî, bûyer û qewam dikin ku Jimê xortik bibe serpêlewanê çîrokê û li pey vê gencîneyê dest bi serpêhatiyeke dûr û dirêj bike. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Girava Gencîneyê| ]] [[Kategorî:Pirtûkên zarokan ên 1880î]] [[Kategorî:Romanên dîrokî yên brîtanî]] [[Kategorî:Romanên li ser serhildêran]] Romanên perwerdeyî yên britanî [[Kategorî:Romanên Robert Louis Stevenson]] [[Kategorî:Romanên serpêhatiyê yên brîtanî]] [[Kategorî:Romanên viktoryayî]] [[Kategorî:Romanên zarokan ên brîtanî]] [[Kategorî:Wêjeya zarokan a skotlendî]] [[Kategorî:Wêjeya zarok û ciwanan]] e1vcuuy7zf9hs8keoi9o77mtkb4lib3 2091460 2091459 2026-09-04T13:42:06Z Avestaboy 34898 2091460 wikitext text/x-wiki {{Sernavê îtalîk}} {{Agahîdank pirtûk | nav = Girava gencîneyê | sernivîser = <!-- Berg û Rûpelsazî (edîtor) --> | ISBN = 978-6055683405 | pîvan = <!-- Pîvana pirtûkê --> | wêneçêker = <!-- Wêneyên bergê û pirtûkê kî cêkir? --> | rûpel = 260 | weşanxane = [[Weşanxaneya Lîs]] | dîroka_weşanê = <!-- Çapa yekemîn --> | ziman = [[Înglîzî]] | sererastkirin = | cih = | sernavê_xwemalî = Treasure Island | welat = | şêwe = | pêşgotin = | nivîskar = [[Robert Louis Stevenson]] | binwêne = | mezinahiyawêne = | wêne = Treasure-island01.png | wergêr = [[Bilal Çelik]] | pirtûk = }} '''''Girava Gencîneyê''''' (bi sernavê resen ê înglîzî: ''Treasure Island'') navdartirîn roman e ku ji aliye nivîskarê skotî [[Robert Louis Stevenson]] ve hatiye nivîsandin û di sala 1883yan de çap bûye. Romana serpêhatiyê derbarê gencîneyekî keleşan e ku hatiye bin ax kirin. Ew mijar di romanên serpêhatiyê de hezkirî ye. Romana Girava Gencîneyê bi taybet wek pirtûka ciwanan ema bi gelek fîlman jî popûler bû. Pirtûk ji aliyê Bilal Çelik ve hatiye wergerandin bi kurdî. == Naverok == [[Wêne:Treasure-island-map.jpg|thumb|Nexşeya Girava Gencîneyê li gorî Stevenson]] Îngilistana sedsala 18em mêvananeke bi navê Mêvanxana Amîral Benbow a li ser piyê perava başûrê Îngilistanê. Jim Hawkinsê xortik ê kurê xwediyên vê xana ku dihêle ev malbat encax bikaribe bidebire. Heyameke ku li cîhanê, li ser deryayên dûredest, keştî û qewteyên keleş, korsan û rêbirran didine çirvîtkan, rojekê riya kevnekorsanekî bi navê Billy Bones bi vê xanê dikeve. Billy Bones ne yekî xalî ye, bi hatina ku tê xanê, qedera Jim Hawkins û malbata wî û birrek kesan diguherîne. Bones, li gel ku dibe sedema mirina bavê Jim, bi xwe re bela û bobelateke mezin jî tîne. Ji ber ku Bones li pey gencîneya korsanekî xeternak ê bi navê Flint e, ku Flint bi xwe kevnehevalê Bones e, ji bo ku vê gencîneya ku ji aliyê giraniya xwe ve bê hevta ye bi dest bixe, li kar e her tiştî bike. Bones wexta hatî vê xanê, pê re nexşeyek heye, ku nav û nîşanên giravekê û ciyê ku ev gencîneya mijara behsê lê hatiye veşartin nîşan dide.Lê çembera bûyer û qewaman fireh dibe, li şûna ku gencîne bibe para vî korsanî, bûyer û qewam dikin ku Jimê xortik bibe serpêlewanê çîrokê û li pey vê gencîneyê dest bi serpêhatiyeke dûr û dirêj bike. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Girava Gencîneyê| ]] [[Kategorî:Pirtûkên zarokan ên 1880î]] [[Kategorî:Romanên dîrokî yên brîtanî]] [[Kategorî:Romanên li ser serhildêran]] [[Kategorî:Romanên Robert Louis Stevenson]] [[Kategorî:Romanên serpêhatiyê yên brîtanî]] [[Kategorî:Romanên viktoryayî]] [[Kategorî:Romanên zarokan ên brîtanî]] [[Kategorî:Wêjeya zarokan a skotlendî]] [[Kategorî:Wêjeya zarok û ciwanan]] 6jp1st8z7kqjw0bcj2791osh6v4alqb 2091461 2091460 2026-09-04T13:42:43Z Avestaboy 34898 2091461 wikitext text/x-wiki {{Sernavê îtalîk}} {{Agahîdank pirtûk | nav = Girava gencîneyê | sernivîser = <!-- Berg û Rûpelsazî (edîtor) --> | ISBN = 978-6055683405 | pîvan = <!-- Pîvana pirtûkê --> | wêneçêker = <!-- Wêneyên bergê û pirtûkê kî cêkir? --> | rûpel = 260 | weşanxane = [[Weşanxaneya Lîs]] | dîroka_weşanê = <!-- Çapa yekemîn --> | ziman = [[Înglîzî]] | sererastkirin = | cih = | sernavê_xwemalî = Treasure Island | welat = | şêwe = | pêşgotin = | nivîskar = [[Robert Louis Stevenson]] | binwêne = | mezinahiyawêne = | wêne = Treasure-island01.png | wergêr = [[Bilal Çelik]] | pirtûk = }} '''''Girava Gencîneyê''''' (bi sernavê resen ê înglîzî: ''Treasure Island'') navdartirîn roman e ku ji aliye nivîskarê skotî [[Robert Louis Stevenson]] ve hatiye nivîsandin û di sala 1883yan de çap bûye. Romana serpêhatiyê derbarê gencîneyekî keleşan e ku hatiye bin ax kirin. Ew mijar di romanên serpêhatiyê de hezkirî ye. Romana Girava Gencîneyê bi taybet wek pirtûka ciwanan ema bi gelek fîlman jî popûler bû. Pirtûk ji aliyê Bilal Çelik ve hatiye wergerandin bi kurdî. == Naverok == [[Wêne:Treasure-island-map.jpg|thumb|Nexşeya Girava Gencîneyê li gorî Stevenson]] Îngilistana sedsala 18em mêvananeke bi navê Mêvanxana Amîral Benbow a li ser piyê perava başûrê Îngilistanê. Jim Hawkinsê xortik ê kurê xwediyên vê xana ku dihêle ev malbat encax bikaribe bidebire. Heyameke ku li cîhanê, li ser deryayên dûredest, keştî û qewteyên keleş, korsan û rêbirran didine çirvîtkan, rojekê riya kevnekorsanekî bi navê Billy Bones bi vê xanê dikeve. Billy Bones ne yekî xalî ye, bi hatina ku tê xanê, qedera Jim Hawkins û malbata wî û birrek kesan diguherîne. Bones, li gel ku dibe sedema mirina bavê Jim, bi xwe re bela û bobelateke mezin jî tîne. Ji ber ku Bones li pey gencîneya korsanekî xeternak ê bi navê Flint e, ku Flint bi xwe kevnehevalê Bones e, ji bo ku vê gencîneya ku ji aliyê giraniya xwe ve bê hevta ye bi dest bixe, li kar e her tiştî bike. Bones wexta hatî vê xanê, pê re nexşeyek heye, ku nav û nîşanên giravekê û ciyê ku ev gencîneya mijara behsê lê hatiye veşartin nîşan dide.Lê çembera bûyer û qewaman fireh dibe, li şûna ku gencîne bibe para vî korsanî, bûyer û qewam dikin ku Jimê xortik bibe serpêlewanê çîrokê û li pey vê gencîneyê dest bi serpêhatiyeke dûr û dirêj bike. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Girava Gencîneyê| ]] [[Kategorî:Pirtûkên zarokan ên 1880î]] [[Kategorî:Romanên dîrokî yên brîtanî]] [[Kategorî:Romanên perwerdeyî yên britanî]] [[Kategorî:Romanên li ser serhildêran]] [[Kategorî:Romanên Robert Louis Stevenson]] [[Kategorî:Romanên serpêhatiyê yên brîtanî]] [[Kategorî:Romanên viktoryayî]] [[Kategorî:Romanên zarokan ên brîtanî]] [[Kategorî:Wêjeya zarokan a skotlendî]] [[Kategorî:Wêjeya zarok û ciwanan]] 167x5mqvzzkoyiiom241uwuzjwtw5zs 0 77232 2091571 1705706 2026-09-05T04:35:55Z SakuraBot 54179 [[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin 2091571 wikitext text/x-wiki {{bêçavkanî|tarîx=gulan 2024}}{{Agahîdank mirov/wîkîdane | çînaser = sînema }} '''Daniel Charles''' "'''Danny'''" '''Jacobs, Jr.''' (jdb. [[7ê tîrmehê]] [[1968]]an li [[Detroit]], [[Michigan]], [[DYA]]) [[aktor]]ekî amerîkî ye. {{Kontrola otorîteyê}} {{Aktor-şitil}} [[Kategorî:Aktorên amerîkî]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1968]] [[Kategorî:Karsazên amerîkî]] [[Kategorî:Mêrên amerîkî]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Aktorên amerîkî yên mêr ên sedsala 21ê]] [[Kategorî:Komedyenên amerîkî yên mêr]] [[Kategorî:Aktorên fîlman ên amerîkî yên mêr]] [[Kategorî:Aktorên televîzyonê yên amerîkî yên mêr]] [[Kategorî:Aktorên lîstikên vîdeoyî yên amerîkî yên mêr]] [[Kategorî:Aktorên dengî yên amerîkî yên mêr]] 825f3zci11r8x95b7twbudw17pyo3dc 0 77252 2091494 2052658 2026-09-04T14:18:51Z Avestaboy 34898 2091494 wikitext text/x-wiki {{Sernavê îtalîk}} {{Agahîdanka giştî | sernav = Serpêhatiyên Tom Sawyer | sernavê xwemalî = The Adventures of Tom Sawyer | wergêr = [[Ergin Öpengin]] | wêne = Adventure of Tom Sawyer-pg014.png | weşanxane = Hêlîn ([[Weşanên Avesta]]) | rûpel = 144 }} '''''Serpêhatiyên Tom Sawyer''''' (sernavê resen {{ziman-en|The Adventures of Tom Sawyer}}) [[roman]]eke [[nivîskar]]ê [[amerîkan]] [[Mark Twain]] e. Ew pirtûk ji wek klasîkên wêjeya ciwanan tê hesibandin. Helbet ew roman ji heta îro jî bala kesên salmezin jî dikişand.<ref>{{Jêder-malper |url=https://diyarname.com/news.php?Idx=2182 |sernav=Bi kurdî Serpêhatiyên Tom Sawyer bixwînin |paşnav= |pêşnav= |tarîx=2009-05-01 |malper=diyarname.com |urlya-arşîvê= |tarîxa-arşîvê= |rewşa-urlyê= |tarîxa-gihiştinê=2023-09-11 }}</ref> == Naverok == [[Wêne:Tom_Sawyer_-_18-156.jpg|thumb|Tom Sawyer û Becky Thatcher, Xêzkarî ji çapa 1876]] Serpêhatiyên Tom Sawyer çîrokeke belhizokî ye û li cihê aşopî yê St. Petersburg li Missouri ji keviyê [[Mîsîsîpî (cudakirin)|Mîsîsîpiyê]] di nîvê [[sedsala 19an]] de derbas dibe. Tomê sêwî digel meta xwe Polly re, digel biramakê xwe Sid, dotmama xwe Mary û xulamê reş Jim dijî. Sid hişmend e û her carê giliya Tom dike. Tom, ji hêla din ve, ew hez dike ku li dibistanê skip bike, şer bike û bi hevalê xwe yê herî baş Huckleberry Finn re dorpêç bike. Ev rûniştinê daîmî tune; diya wî mirî ye, bavê wî li barbarê de alkolîkek navdar e. Li jêr çend serpêhatîyên ku Tom û hevalên wî li St.Petersburgê bi çavên xwe dibînin. [[Wêne:Tom_Sawyer_-_12-108.jpg|thumb|Meta Polly, Xêzkariya çapa 1876]] Gava ku Tom piştî pevçûnê bi kirasê qelişandî tê malê, ew neçar e ku çeperê meta Polly wek ceza roja îniyê de boyax bike. Her cara ku kurikek tê ser cezayê darvekirinê û kêfê dike, Tom bi rûyê rast jê re dibêje ka çiqas zehmet e ku meriv rengê kilsî rast serda ke û ku ji herkesê dûr e ku meriv dikare vê peywira zor çareser bike. Kuran mereqdar bûne û jê dipirsin gelo ewana gerek ew ceribandinê nekin, û tenê piştî demeke dirêj bi dudilî û di dawiyê de li dijî destmêza bi madeyên guheztinê, Tom destûrê dide wan ku ji bo wî çeperê boyax bike. Demek şûn da Tom bi şev Huck re diçe goristanê ji ber ku efsûnekî xweşiyê biceribinin . Vê demê de sê mêr têne li cem goristanê: Joe'yê çermsor, durehekî ku gundî jê ditirsin, Muff Potter, berdoşekî bêhişek û bijîşkê ciwan ê gund Robinson. Joeyê çermsor û Muff Potter gorek vedikin û leşê dadînin li ser destgerê. Doktor dixwaze ku ew zilamê mirî bînin mala xwe, lê Joeyê çermsor ji bo wê zêde pere dixwaze. Cengekî diqewime û Joeyê çermsor doktorê ciwan bi kêrê Muff Potter ku ew jî bêhiş hatiye kutandin, kêr dike. Gava ku ew hişyar e, Joe bi wî dike ku ew bifikire ku ew kujerê doktorê ciwan e. Ji tirsa tolhildana Joeyê çermsor, Tom û Huck ji hevdu sond dixwin ku çu carî li ser tiştên ku wan dîtine eşkere nekin. Dotira rojê kuştinê tê vedîtin û Muff Potter paşê li girtîgehê de girtî ye. Tom û Huck biryar didin ku bi hevalek din, Joe Harper re bibin korsan. Hêwir giravek li jêr St. Petersburg di navîna Mississippi de ye. Li wir ew ji jiyana korsanî kêfê digirin dema ku her kesê li gund li çem wan digerin, û xizmên wan bawer dikin ku ew xeniqî bûn e. Tom yek şev şûnda xwe vedişêre li cem mala meta Polly û bi dizî guh dide li ser meta Polly, diya Joe Harper, Sid û Mary. Piştî bagerek Huck û Joe biryar didin ku dev ji korsaniyê berdin. Tom dikare ji wan re razî bike ku ew bimînin û ji wan re di derbarê serdana xwe ya dizîka de li ser axa sereke, jivana ku ew di derbarê karûbarê cenazeyê wan de hebû, û ramana wî di wê demê de vedigere. Ewna wisa li ser galeriya dêrê guh didin ser cenazeya xwe û di dawiyê de ewna xwe eşkere dikin. Tevî belhizokîyên wan, mirovên li ser cenazeyê di dêrê de ji zindîbûna wan kêfxweşin û Tom bi temenên din re ji bo serpêhatiyên wî tê dexisîn. Di darizandina Muff Potter de, Joeyê çermsor, Tom û Huck jî amade ne. Tom sonda xwe ku ti tiştî ne bibêje û Muff Potter ji dardakirinê difilitîn e. Joeyê çermsor dikare bireve, û Tom niha ditirse ku Joe wî wekî govanê tawanê bikuje. Di hilweşînê de, Tom û Huck biryar didin ku bibin gencîneger. Ew di heman demê de li xaniyek hilweşandî ya ku tê texmîn kirin ku li vir spêle he jî digerin. Dema ku herdu li tebeqa yekem e, Joeyê çermsor û hevkariyê wî tên malê ku pere veşêrin. Ew sinderûke kevnar tijî hûrdeyên zêr ku di taqekî dîwarê de hatine veşartin, vedişêrin, ku ew bi xwe re hildigirin da ku wan li ciheke din veşêrin. Çend roj şûnda, Huck li dû du tawankaran digere da ku cîhê veşartinê gencîneyê bibîne. Ew li ser axaftinê guhdarî dike û fêr dibe ku Joeyê çermsor dixwaze êrîş bike jinebiya dadger Douglas li xaniyê wê û wê kût bike. Huck dikare ji cîranê xwe alîkariyê bistîne, lê tawankaran direvin. Di heman demê de, hin zarok - tevî Tom û hevala wî Becky - diçin li şikefta McDouglas. Tom û Becky di pergala şikefta mezin de winda dibin. Tom bi Joeyê çermsor re hevdîtin dike, ku ew di tariyê de Tom nabîne. Di dawiyê de, Tom derçûnek din, ya ku berê nenas bû û dikare wisa Becky û bifilitîn e. Tom paşê fêr dibe ku bavê Becky, dadger Thatcher, piştî ku winda wiya bû ket hundirê şikeftê û bi deriyekî darî ya giran re girtî bû da ku pêşî li qezayên din bigire. Tom niha eşkere dike ku ew Joeyê çermsor di şikeftê de dîtiye. Tawankar di şikeftê de mirî tê dîtin, ew nikaribû derî veke, û ji ber birçê mirî bû. [[Wêne:Tom_Sawyer_-_33-261.jpg|thumb|Tom gencîneyê vedibîne , Xêzkariya çapa 1876ê]]Tom di heman demê de xezîneya zêrîn a ku Joe Indian di şikeftê de veşartibû didît. Tom û Huck bi rehetî parve dikin, û Huck li mala jinebî Douglas tê hildan. Lêbelê, piştî demekê ew ji mala hişk bitertîb e û biterbiye ye de direve, ku li wê derê jî nahêle ku qelûnek vexwe, li ser kolanê vedigere û biryar dide ku dîsa jiyanek azadiyê bijî. Tom diqewime ku Huck qane bike ku bi jinebî re dîsa biceribîne, ji ber ku Tom plan dike ku paşê komek talanker û şantajker peyda bike, û tenê endamên baş-xwedan "bi şêwaz" divê werin pejirandin. Huck vê yekê dibîne û vedigere jinebiya. == Adaptasyonên fîlmî == Çîrokên li ser Tom Sawyer û Huckleberry Finn bi gelemperî ji sala 1917 ve ji bo sînema û televîzyonê têne edîtandin. Fîlmên sînemayî bi gelemperî bi mijara gencînegerî û serpêhatiyên bi keleş Joeyê çermsor re bi sînor in. Yek ji adaptasyonên bêkêmasî di rêzefîlmê pêşêvarê ''[[Huckleberry Finn and His Friends (rêzefîlm)|Huckleberry Finn and His Friends]]'' ji sala 1979 de pêkhat. * ''[[Tom Sawyer (1917 fîlm)|Tom Sawyer]]'' (DYA 1917) bi [[Jack Pickford]] (Tom) û [[Robert Gordon (Schauspieler, 1895)|Robert Gordon]] (Huck) * ''[[Tom Sawyer (1930)|Tom Sawyer]]'' (DYA 1930) ya [[John Cromwell]], bi [[Jackie Coogan]] (Tom) û [[Junior Durkin]] (Huck) * [[The Adventures of Tom Sawyer ( fîlm 1938)|The Adventures of Tom Sawyer]] (DYA 1938), ya [[Norman Taurog]], bi [[Tommy Kelly]] (Tom), [[Jackie Moran]] (Huck) û [[May Robson]] (Meta Polly) * ''[[Les Aventures de Tom Sawyer]]'' (1968), çarîneya serpêhatiyê [[ZDF]]- bi [[Roland Demongeot]] (Tom), [[Marc di Napoli]] (Huck) û [[Lina Carstens]] (Meta Polly) * ''[[Tom Sawyer (1973 film)|Tom Sawyer]]'' (DYA 1973) bi [[Johnny Whitaker]] (Tom) û [[Jodie Foster]] (Becky) * ''[[Huckleberry Finn and His Friends ( rêzefîlm)|Huckleberry Finn and His Friends]]'' (1979, Rêzefîlm bi 26 beş) bi [[Brigitte Horney]] wek meta Polly * 1982, ''Приключения Тома Сойера и Гекльберри Финна bi tîpên latînî [[Priklyucheniya Toma Soyera i Geklberri Finna]]'' ) ya [[Stanislaw Sergejewitsch Goworuchin|Stanislaw Goworuchin]], bi [[Fjodor Wiktorowitsch Stukow|Fjodor Stukow]] (Tom), [[Wladislaw Borissowitsch Galkin|Wladislaw Galkin]] (Huck) û [[Marija Andrejewna Mironowa|Marija Mironowa]] (Becky) * ''[[Sawyer and Finn]]'' (1983), bi [[Peter Horton]] wek Tom, fîlm li ser Tomê salmezin e. * ''[[Back to Hannibal: The Return of Tom Sawyer and Huckleberry Finn]]'' (1990), ew fîlm Tom, Becky û Huck wek salmezinan nîşan dide . * ''[[Hakkuruberī Fin Monogatari]]'' (1994) ([[Anîme]]) * ''[[Tom und Huck]]'' (DYA 1995) li gorî fîlmnameya [[Stephen Sommers]], bi [[Jonathan Taylor Thomas]] (Tom), [[Brad Renfro]] (Huck) û [[Rachael Leigh Cook]] (Becky) * ''[[Tom Sawyer (2011)|Tom Sawyer]]'' (2011), fîlmeke alman ê [[Hermine Huntgeburth]] * ''[[Tom und Hacke]]'' (2012), fîlmeke alman û awistiryayî yê [[Rudolf Lechner (Verleger)|Rudolf Lechner]] * ''[[Tom Sawyer & Huckleberry Finn ( fîlm 2014)|Tom Sawyer & Huckleberry Finn]]'' (DYA 2014), bi [[Joel Courtney]] (Tom), [[Jake T. Austin]] (Huck) û [[Christine Kaufmann]] (Meta Polly) == Agahiyên din == Yek ji ferîbotên gerîdokê ku xeta TT di navbera Almanya û Swêdê de tê bikaranîn bi navê Tom Sawyer e.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.faktaomfartyg.se/robin_hood_1989.htm |sernav= |paşnav= |pêşnav= |tarîx= |malper=www.faktaomfartyg.se |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200926174712/http://www.faktaomfartyg.se/robin_hood_1989.htm |tarîxa-arşîvê=2020-09-26 |rewşa-urlyê=mirî |tarîxa-gihiştinê=2023-09-11 }}</ref> Yek ji stranên herî naskirî yên ji hêla koma rockê kanadayî [[Rush]] ve ji albûma [[Moving Pictures]] ve tête Tom Sawyer navandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://classicrock.net/rueckblende-rush-tom-sawyer/ |sernav=Rückblende: Rush – ›Tom Sawyer‹ |paşnav=Elliott |pêşnav=Paul |tarîx=2020-04-11 |malper=classicrock.net |ziman=de |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230926231553/https://classicrock.net/rueckblende-rush-tom-sawyer/ |tarîxa-arşîvê=2023-09-26 |rewşa-urlyê=mirî |tarîxa-gihiştinê=2023-09-11 }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Romanên klasîk]] [[Kategorî:Romanên li ser sêwiyan]] [[Kategorî:Romanên Mark Twain]] [[Kategorî:Romanên perwerdeyî yên amerîkî]] [[Kategorî:Romanên zarokan ên amerîkî]] [[Kategorî:Wêjeya zarok û ciwanan]] mj4oggfu5f1k995smpu39myzsqtggha 0 79213 2091591 1845464 2026-09-05T05:01:20Z SakuraBot 54179 [[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin 2091591 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank navçe | nav = Derbendîxan | navê_din = | navê_fermî = | wêne = Silemani governorate 2015.png | mezinahiya_wêne = 260px | sernavê_wêne = Parêzgeha Silêmaniyê | welat = [[Başûrê Kurdistanê]] | dewlet = [[Herêma Kurdistanê]], [[Îraq]] | parêzgeh = [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmanî]] | serbajar = | qeymeqam = | demonîm = Xelkê Derbendîxan | hejmara_nahiyeyan = <!--- BINEBEŞ ----------------> | hejmara_bajarokan = | hejmara_taxan = | hejmara_gundan = | hejmara_mezrayan = | nifûs = <!--- GELHE û ERDNÎGAR -------> | sala_nifûsê = | çavkaniyên_nifûsê = | nifûsa_bajarî = | nifûsa_gundewarî = | temamiya_qadê_km2 = | berbelaviya_nifûsê_km2 = | nifûsa_serbajarê = <!--- BAJARÊ NAVENDÎ ---------> | sala_nifûsa_serbajarê = | çavkaniyên_nifûsa_serbajarê = | şaredar = | qada_serbajarê_km2 = | bilindahî_m = | koda_postayê = | koda_telefonê = | nexşeya_reptiyeyê = | nexşeya_cihan2 = | koordînat = | wêneyê_nexşeyê = | sernavê_nexşeyê = }} '''Derbendîxan''', yek ji navçeyên [[Silêmanî (parêzgeh)|parêzgeha Silêmaniyê]] ([[Başûrê Kurdistanê]], [[Herêma Kurdistanê]]) ye. Derbendîxan ji nahiyeyên [[Navenda Derbendîxan (nahiye)|Navenda Derbendîxan]] û [[Bawexoşîn]] pêk dihê. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Navçeyên Silêmaniyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Derbendîxan| ]] [[Kategorî:Navçeyên Silêmaniyê]] [[Kategorî:Erdnîgariya Başûrê Kurdistanê]] lb309niuq072g90j27ueg377x1yvog9 0 79378 2091623 1850222 2026-09-05T08:20:57Z Erkin ilim 179557 Nûkirina lîsteya endamên kongreyê û zêdekirina pêkhateya Civata Hevkariya Turkmen Sahra. 2091623 wikitext text/x-wiki '''Kongreya Neteweyan ji bo Îrana Federal''' [[sîwan]]eke siyasî ye ku gelek rêxistinên li [[Îran]]ê hatine qedexekirin di bin vê sîwanê de cihê xwe digire. Ev kompartî ji rêxistinên nefaris pêk tê. Di nav de bi taybetî rêxistinên kurd, ereb, belûç, azerî û tirkmen hene. == Endam == Ji sala 2026-an ve, Kongreya Neteweyan ji bo Îrana Federal (CNFI) ji rêxistinên jêrîn pêk tê:<ref>{{cite web |url=https://www.akhbar-rooz.com/2026/07/07/58682/ |title=بیانیه «همبستگی برای جمهوری و دموکراسی در ایران» در محکومیت کشتار نیروهای سیاسی کردستان |website=Akhbar-e Rooz |date=7 July 2026}}</ref> * [[Cebheya Yekgirtiya ya Belûcistanê – Îran]] * [[Cebheya Gelê Belûcistanê]] * [[Civata Hevkariya Turkmen Sahra]] — ku ji [[Civata Çandî û Siyasî ya Gelê Tirkmen]], [[Partiya Yekitiya Turkmen Sahra]] û [[Civata Hevgirtina Turkmen Sahra]] pêk tê * [[Partiya Yekitiya Lor û Bextiyariyan]] * [[Partiya Alikariya Demokratîk ya Ahwazê]] * [[Partiya Demokrat a Kurdistana Îranê]] * [[Partiya Komala ya Kurdistana Îranê]] * [[Rêxistina Gelê Kurmanc]] * [[Partiya Gelê Belûcistanê]] * [[Civata Çandî û Siyasî ya Azerbaycanê]] * [[Partiya Demokrat a Azerbaycanê]] * [[Rêxistina Çandî û Siyasî ya Gelê Tirkmen]] == Têkoşînên etnopolîtîk == * [[Şoreşa Rojhilata Kurdistanê]] * [[Têkoşîna belûçan li Îranê]] == Çavkanî == * Kongreya Netewan ji bo Îrana Federal: http://www.iran-federal.net/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200406225903/https://iran-federal.net/ |date=2020-04-06 }} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-şitil}} [[Kategorî:Îran]] rkyjmijvm7n01k3kk6uiybyht7dwwet 2091624 2091623 2026-09-05T08:47:11Z Kurê Acemî 105128 2091624 wikitext text/x-wiki '''Kongreya Neteweyan ji bo Îrana Federal''' [[sîwan]]eke siyasî ye ku gelek rêxistinên li [[Îran]]ê hatine qedexekirin di bin vê sîwanê de cihê xwe digire. Ev kompartî ji rêxistinên nefaris pêk tê. Di nav de bi taybetî rêxistinên kurd, ereb, belûç, azerî û tirkmen hene. == Endam == Ji sala 2026-an ve, Kongreya Neteweyan ji bo Îrana Federal (CNFI) ji rêxistinên jêrîn pêk tê:<ref>{{cite web |url=https://www.akhbar-rooz.com/2026/07/07/58682/ |title=بیانیه «همبستگی برای جمهوری و دموکراسی در ایران» در محکومیت کشتار نیروهای سیاسی کردستان |website=Akhbar-e Rooz |date=7 July 2026}}</ref> * [[Cebheya Yekgirtiya ya Belûcistanê – Îran]] * [[Cebheya Gelê Belûcistanê]] * [[Civata Hevkariya Turkmen Sahra]] — ku ji [[Civata Çandî û Siyasî ya Gelê Tirkmen]], [[Partiya Yekitiya Turkmen Sahra]] û [[Civata Hevgirtina Turkmen Sahra]] pêk tê * [[Partiya Yekitiya Lor û Bextiyariyan]] * [[Partiya Alikariya Demokratîk ya Ahwazê]] * [[Partiya Demokrat a Kurdistana Îranê]] * [[Partiya Komala ya Kurdistana Îranê]] * [[Rêxistina Gelê Kurmanc]] * [[Partiya Gelê Belûcistanê]] * [[Civata Çandî û Siyasî ya Azerbaycanê]] * [[Partiya Demokrat a Azerbaycanê]] * [[Rêxistina Çandî û Siyasî ya Gelê Tirkmen]] == Têkoşînên etnopolîtîk == * [[Şoreşa Rojhilata Kurdistanê]] * [[Têkoşîna belûçan li Îranê]] == Girêdanên dervê == * Kongreya Netewan ji bo Îrana Federal: http://www.iran-federal.net/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200406225903/https://iran-federal.net/ |date=2020-04-06 }} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-şitil}} [[Kategorî:Îran]] pu3ng6uvi6rcmp6c5bqvu8m6q33q2db 2 83372 2091545 2069197 2026-09-04T20:28:49Z 2091545 wikitext text/x-wiki 2091546 2091545 2026-09-04T20:31:10Z Wikihez 39702 Reverted 1 edit by [[Special:Contributions/~2026-47887-20|~2026-47887-20]] ([[User talk:~2026-47887-20|talk]]) to last revision by Wikihez ([[:m:User:Xiplus/TwinkleGlobal|TwinkleGlobal]]) 2091546 wikitext text/x-wiki {{#tag:indicator|[[Wêne:Wikipedia Library owl.svg|25px|Seredana Kitêbxaneya Wîkîpediyayê bike|link=WP:Kitêbxaneya Wîkîpediyayê]]|name=WP:Kitêbxaneya Wîkîpediyayê}}<!-- -->{{DISPLAYTITLE:Bikarhêner:<span style="color:#b36400">Wikihez</span>}} {{Userboxtop|Wîkîproje}} {{Bikarhêner WP Gotarên bingehîn}} {{Bikarhêner Wîkîproje Kurdistan}} {{Bikarhêner Wîkîproje Edebiyat}} {{Bikarhêner WP Mîtolojî}} {{Bikarhêner Wîkîproje Sal}} {{Bikarhêner Wîkîproje Anatomî}} {{Bikarhêner WP Dîn}} {{Bikarhêner Wîkîproje Almanya}} {{Bikarhêner Wîkîproje DYA}} {{Bikarhêner Wîkîproje Fransa}} {{Bikarhêner Wîkîproje Îran}} {{Bikarhêner Wîkîproje Îtalya}} {{Userboxbottom}} {{Userboxtop|Skrîp/Bot}} {{User script developer}} {{Bikarhêner xwediyên botan|Balyozbot}} {{Bikarhêner Pywikibot}} {{Wîkîpediya:AutoWikiBrowser/Userbox}} {{Userboxbottom}} {{Userboxtop|Melumat}} {{User changed username|Balyozxane}} {{Bikarhêner kurd}} {{Bikarhêner Kurdish Wikimedians User Group}} {{Bikarhêner ku-3}} {{Bikarhêner Dîrokhez|tarîx=1}} {{Bikarhêner Mîtolojîhez}} {{Userboxbottom}} {{clear}} == Madeyên min == (''Yên gelek li ser şixulîm'') * [[Kurd]] * [[Girê Mirazan]] * [[Hunerên afirîner]] * [[Tecrube]] * [[Tarîx]] * [[Pêştarîx]] * [[Şahname]] == Binêre == {| style="float:left" * [https://w.wiki/Pwmq items missing ku descriptions with a sitelink to kuwiki] * [https://w.wiki/QDxr modules without a description] * [https://w.wiki/QD$o cats without desc] * [https://w.wiki/QE8$ wikipages wo desc] * [https://petscan.wmflabs.org/?psid=26641974 Lîsteya kesên mirî yên ku di kategoriya Mirovên zindî de ne] * [https://cxdebugger.toolforge.org/ Translation Debugger] * [https://ku.m.wikipedia.org/wiki/Special:ContentTranslation Tercimekirina Beşê] * {{ş|zayend}} {{ş|paşgir}} * [[:fr:MediaWiki:Gadget-OngletPurge.js]] * [[Bikarhêner:Wikihez/kat]] * [[Bikarhêner:Wikihez/templateScript.js]] * <code>insource:/\[\[[a-z]{2,3}:/</code> * [[Şablon:Sîstema sê serdemî]] * {{Rûpelên rasthatî di kategoriyê de|Dîrok|ns=0}} * [[Bikarhêner:Wikihez/test]] * [[Bikarhêner:Wikihez/Nobel wêje]] * [[:en:wikinews:MediaWiki:Gadget-dictionaryLookupHover.js]] * [[:en:User:Frietjes/infoboxgap.js]] * [[:en:User:Enterprisey/superjump]] [[:Kategorî:Rûpelên bi şaşî û kêmasî]] * sererast bike[[Şablon:MONTHNAME]] * [[Şablon:HTML lists]] * <code>([1-9][0-9]*)'</code> * lêgerîna parametreyekê: <code>hastemplate:"infobox person" insource:/residence *= *[A-Za-z\[]/</code> * [[Template:Parameters]] * [[:Kategorî:Wîkîpediya KatAutoTOC]] * Wergerîne: [[w:en:Wikipedia:Keyboard shortcuts]] * [[Bikarhêner:Wikihez/Şahname]] * [[Wîkîpediya:Şablon]] * [[Bikarhêner:Wikihez/sal]] * [[:en:Wikipedia:User scripts/List]] * [[:fr:Catégorie:Modèle infobox pictogramme]] |} 84s04bye6qpjczpduyqkzc18tx7jsnp 2091555 2091546 2026-09-04T22:36:19Z Ghybu 9854 Protected "[[Bikarhêner:Wikihez]]": vandalîzm ([Biguhêre=Tenê bikarhênerên xwebixwe-piştrastkirî qebûl bike] (heta roja 22:36, 4 çiriya pêşîn 2026 (UTC)) [Nav biguhêre=Tenê bikarhênerên xwebixwe-piştrastkirî qebûl bike] (heta roja 22:36, 4 çiriya pêşîn 2026 (UTC))) 2091546 wikitext text/x-wiki {{#tag:indicator|[[Wêne:Wikipedia Library owl.svg|25px|Seredana Kitêbxaneya Wîkîpediyayê bike|link=WP:Kitêbxaneya Wîkîpediyayê]]|name=WP:Kitêbxaneya Wîkîpediyayê}}<!-- -->{{DISPLAYTITLE:Bikarhêner:<span style="color:#b36400">Wikihez</span>}} {{Userboxtop|Wîkîproje}} {{Bikarhêner WP Gotarên bingehîn}} {{Bikarhêner Wîkîproje Kurdistan}} {{Bikarhêner Wîkîproje Edebiyat}} {{Bikarhêner WP Mîtolojî}} {{Bikarhêner Wîkîproje Sal}} {{Bikarhêner Wîkîproje Anatomî}} {{Bikarhêner WP Dîn}} {{Bikarhêner Wîkîproje Almanya}} {{Bikarhêner Wîkîproje DYA}} {{Bikarhêner Wîkîproje Fransa}} {{Bikarhêner Wîkîproje Îran}} {{Bikarhêner Wîkîproje Îtalya}} {{Userboxbottom}} {{Userboxtop|Skrîp/Bot}} {{User script developer}} {{Bikarhêner xwediyên botan|Balyozbot}} {{Bikarhêner Pywikibot}} {{Wîkîpediya:AutoWikiBrowser/Userbox}} {{Userboxbottom}} {{Userboxtop|Melumat}} {{User changed username|Balyozxane}} {{Bikarhêner kurd}} {{Bikarhêner Kurdish Wikimedians User Group}} {{Bikarhêner ku-3}} {{Bikarhêner Dîrokhez|tarîx=1}} {{Bikarhêner Mîtolojîhez}} {{Userboxbottom}} {{clear}} == Madeyên min == (''Yên gelek li ser şixulîm'') * [[Kurd]] * [[Girê Mirazan]] * [[Hunerên afirîner]] * [[Tecrube]] * [[Tarîx]] * [[Pêştarîx]] * [[Şahname]] == Binêre == {| style="float:left" * [https://w.wiki/Pwmq items missing ku descriptions with a sitelink to kuwiki] * [https://w.wiki/QDxr modules without a description] * [https://w.wiki/QD$o cats without desc] * [https://w.wiki/QE8$ wikipages wo desc] * [https://petscan.wmflabs.org/?psid=26641974 Lîsteya kesên mirî yên ku di kategoriya Mirovên zindî de ne] * [https://cxdebugger.toolforge.org/ Translation Debugger] * [https://ku.m.wikipedia.org/wiki/Special:ContentTranslation Tercimekirina Beşê] * {{ş|zayend}} {{ş|paşgir}} * [[:fr:MediaWiki:Gadget-OngletPurge.js]] * [[Bikarhêner:Wikihez/kat]] * [[Bikarhêner:Wikihez/templateScript.js]] * <code>insource:/\[\[[a-z]{2,3}:/</code> * [[Şablon:Sîstema sê serdemî]] * {{Rûpelên rasthatî di kategoriyê de|Dîrok|ns=0}} * [[Bikarhêner:Wikihez/test]] * [[Bikarhêner:Wikihez/Nobel wêje]] * [[:en:wikinews:MediaWiki:Gadget-dictionaryLookupHover.js]] * [[:en:User:Frietjes/infoboxgap.js]] * [[:en:User:Enterprisey/superjump]] [[:Kategorî:Rûpelên bi şaşî û kêmasî]] * sererast bike[[Şablon:MONTHNAME]] * [[Şablon:HTML lists]] * <code>([1-9][0-9]*)'</code> * lêgerîna parametreyekê: <code>hastemplate:"infobox person" insource:/residence *= *[A-Za-z\[]/</code> * [[Template:Parameters]] * [[:Kategorî:Wîkîpediya KatAutoTOC]] * Wergerîne: [[w:en:Wikipedia:Keyboard shortcuts]] * [[Bikarhêner:Wikihez/Şahname]] * [[Wîkîpediya:Şablon]] * [[Bikarhêner:Wikihez/sal]] * [[:en:Wikipedia:User scripts/List]] * [[:fr:Catégorie:Modèle infobox pictogramme]] |} 84s04bye6qpjczpduyqkzc18tx7jsnp 2 84181 2091543 1973087 2026-09-04T20:27:19Z 2091543 wikitext text/x-wiki 2091548 2091543 2026-09-04T20:31:39Z Wikihez 39702 Reverted 1 edit by [[Special:Contributions/~2026-47887-20|~2026-47887-20]] ([[User talk:~2026-47887-20|talk]]) to last revision by Penaber49 ([[:m:User:Xiplus/TwinkleGlobal|TwinkleGlobal]]) 2091548 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Cat by Matthieu Riegler.JPG|200px|thumb|Hi, I protect Kurdish Wikipedia from vandalism and advertising articles :)]] Hi! welcome to my profile! I do most of my work in Kurdish Wikipedia. However, I can make minor changes in other languages ​​when necessary. I believe that only when the 12 universal values ​​are preserved will everything in the world go well. Silav! tu bi xêr hatî profîl a min! Xebatên mîn ên herî zêde li ser Wîkîpediya kurdî ye lê hinek caran gorî pêdiviyan li ser Wîkîpediyayên din guhertinan pêk tînim. Ez bawer dikim ku dema 12 nirxên gerdûnî werin parastin dê êdî her tişt li cîhanê baştir bibin. The most recent articles I wrote/Gotarên min ên herî dawî li vir e. [https://xtools.wmflabs.org/pages/ku.wikipedia.org/Penaber49/all '''Statistîk'''] {{Heljimar}} {{Babîl||footer=|Kurd|Mêr|Kurdistan|Mûş|Kurdistanhez|Dîrokhez|Enerjiya Paqij|ku|tr-3|de-1|en-2}} {{Li gorî hejmara gotaran Wîkîpediya}} ahxhdh8csgsumd6ac51w1ii9q8oms7n 2091557 2091548 2026-09-04T22:40:35Z Ghybu 9854 Protected "[[Bikarhêner:Penaber49]]": vandalîzm ([Biguhêre=Tenê bikarhênerên xwebixwe-piştrastkirî qebûl bike] (heta roja 22:40, 4 çiriya pêşîn 2026 (UTC)) [Nav biguhêre=Tenê bikarhênerên xwebixwe-piştrastkirî qebûl bike] (heta roja 22:40, 4 çiriya pêşîn 2026 (UTC))) 2091548 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Cat by Matthieu Riegler.JPG|200px|thumb|Hi, I protect Kurdish Wikipedia from vandalism and advertising articles :)]] Hi! welcome to my profile! I do most of my work in Kurdish Wikipedia. However, I can make minor changes in other languages ​​when necessary. I believe that only when the 12 universal values ​​are preserved will everything in the world go well. Silav! tu bi xêr hatî profîl a min! Xebatên mîn ên herî zêde li ser Wîkîpediya kurdî ye lê hinek caran gorî pêdiviyan li ser Wîkîpediyayên din guhertinan pêk tînim. Ez bawer dikim ku dema 12 nirxên gerdûnî werin parastin dê êdî her tişt li cîhanê baştir bibin. The most recent articles I wrote/Gotarên min ên herî dawî li vir e. [https://xtools.wmflabs.org/pages/ku.wikipedia.org/Penaber49/all '''Statistîk'''] {{Heljimar}} {{Babîl||footer=|Kurd|Mêr|Kurdistan|Mûş|Kurdistanhez|Dîrokhez|Enerjiya Paqij|ku|tr-3|de-1|en-2}} {{Li gorî hejmara gotaran Wîkîpediya}} ahxhdh8csgsumd6ac51w1ii9q8oms7n 0 84888 2091599 2059695 2026-09-05T05:08:48Z SakuraBot 54179 [[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin 2091599 wikitext text/x-wiki '''Despotîzm,''' [[sîstema siyasî|sîstemeke siyasî]] ye di vê pergalê de kesekî anjî qeflekî bi zordarî li gor kêfxweşîya xwe rêveberiya dewletan anjî civakan birêve dibe. Di despotîzmê de dewlet bi zordarî ya rêveberiyê biryar hildide û bi vê yekê tê birêvebirin. [[Despot]] û rêvebirên wê tu caran pergalên qanûnî nasnakin û tevgerên wan li gor daxwaz û fikrên wan e. Taybetmendî yên kesên despot weha ye; nenasî ya qanûnan, nenasîya kevneşopiyên siyasî yên damezrandî, û nenasîya maf û azadiyên civakan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sciencedirect.com/topics/social-sciences/despotism |sernav=Despotism - an overview {{!}} ScienceDirect Topics |malper=www.sciencedirect.com |tarîxa-gihiştinê=2020-04-09 }}</ref> == Etîmolojî == Peyv, ji [[Despot]]+[[ism]] pêk te û peyve kî [[Zimanê fransî|fransî]] ye == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Dîktatorî]] [[Kategorî:Dîroka Asyayê]] [[Kategorî:Monarşî]] [[Kategorî:Olîgarşî]] [[Kategorî:Sîstemên siyasî]] [[Kategorî:Teoriya marksîst]] [[Kategorî:Konseptên siyasetê]] [[Kategorî:Têgihên siyasetnasiyê]] 5t9x2ze4odedpvut4k5by5q2g0ji96p 0 85345 2091582 1946080 2026-09-05T04:51:14Z SakuraBot 54179 [[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin 2091582 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî | sernavê_wêne = Def di wêneyekî pirtûkê de, [[Îsfehan]], [[Îran]] }} '''Def''' an '''erbane''', amûreke muzîkê yê lêxistinê ye û esasen li nav civakên kurd û farsan hat afirandin. Her du aliyên wê çêrmîn in û çembera wê jî darîn e û bi dendikan tê lêxistin<ref>[[Umîd Demîrhan]] (2007) Ferhenga Destî: kurdi bi kurdî. Sewad 1428, Bazîd.</ref>. Bi giştî, di muzîkên ayînî da weke yên sofiyan yan di muzîka gerdişî ya Îranê da peyda dibe. == Bibîne jî == * [[Dayereh]] * [[Bodhrán]] * [[Bendîr]] * [[Riq]] * [[Mazhar]] * [[Dahol]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Muzîk-şitil}} [[Kategorî:Amûrên muzîkê]] [[Kategorî:Muzîk]] [[Kategorî:Dahênên îranî]] 9mbh0fc0muus8c54d0ms4atwcv7nig0 0 85491 2091578 1669474 2026-09-05T04:45:31Z SakuraBot 54179 [[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin 2091578 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov | nav = David Michôd | wêne = David Michôd (cropped) 2.jpg | sernavê_wêne = Di sala 2012'an de Michôd | roja_jidayikbûnê = {{Roja bûyînê û temen|1972|11|30}} | cihê_jidayikbûnê = [[Sîdney]], Walesa Başûr a Nû | netewe = Awistralyayî | pîşe = Senaryonivîs,derhêner, lîstikvan,hilberîner }} '''David Michôd''', (ji dayikbûn :30ê çiriya paşîn Sala 1972'yan), senaryonivîs,derhêner, lîstikvan û hilberînerekî Awistralyayî ye. Fîlmên wî ku ji aliyê rexnegran ve herî ecibandî ev in û bi derhênandina drama ya tawanbarî [[Animal Kingdom]] (2010) û drama ya dîstopîk [[The Rover]] (2014) re tê nasîn. Herwiha [[Hesher]] ê(2010) jî pêkve nivîsî. {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Fîlmçêkerên awistralî]] 8dt2d0y9kvbmc6odvflos9s016e8a7c 0 88984 2091594 2068635 2026-09-05T05:01:52Z SakuraBot 54179 [[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin 2091594 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank bajar | reng_sernivîs_hindur = | reng_sernivîs_nivîs = | reng_beş_hindur = | reng_beş_nivîs = | sernavê_şablonê = | nav = | navê_din = | navê_fermî = | mertal = | al = | nexşeya_cihan = #Rojhilata Kurdistanê#Îran | nexşeya_cihan_bin = | nc_relief = erê | nc_firehî = | koordînat = | damezrandin = <!------- Kargêrî -------> | welat = [[Rojhilata Kurdistanê]] | dûgel = [[Îran]] | kargêrî_sernav = | kargêrî = | kargêrî2_sernav = | kargêrî2 = | kargêrî3_sernav = | kargêrî3 = | ... | kargêrî7_sernav = | kargêrî7 = | herêm = | parêzgeh = [[Luristan]] | şaristan = | bexş = | navçe = | nahiye = | gundistan = | serbajar = | parêzgar = | şaredar = <!------- Demografî -----> | navê_nîştecihan = | gelhe = 2.123 <ref>https://www.amar.org.ir/سرشماری-عمومی-نفوس-و-مسکن/نتایج-سرشماری/جمعیت-به-تفکیک-تقسیمات-کشوری-سال-1395</ref> | gelhe_sal = [[2016]] | gelhe_çavkanî = | berbelavî = | gelhe1_sernav = | gelhe1 = | gelhe1_sal = | gelhe2_sernav = | gelhe2 = | gelhe2_sal = | gelhe3_sernav = | gelhe3 = | gelhe3_sal = <!------- Erdnîgarî -----> | rûerd = | rûerd1_sernav = | rûerd1 = | rûerd2_sernav = | rûerd2 = | rûerd3_sernav = | rûerd3 = | bilindayî = | dem = <!------- Agahiyên din --> | koda_postayê = | koda_telefonê = | malper = <!------- Nexşe ---------> | nexşeSer = | nexşeSer_firehî = | nexşeSer_sernav = | nexşe = | nexşe_firehî = | nexşe_sernav = | nexşe2 = | nexşe2_firehî = | nexşe2_sernav = <!------- Wêne ----------> | wêneSer = | wêneSer_firehî = | wêneSer_sernav = | wêne = | wêne_firehî = | wêne_sernav = | wêne2 = | wêne2_firehî = | wêne2_sernav = }} '''Derbgonbed''', navê yek ji [[bajar]]ên li [[parêzgeh]]a [[Luristan (parêzgeh)|Luristanê]] ye, ser bi [[Rojhilatê Kurdistanê]] ve. Girêdayî dewleta [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{Şablon:Luristan}} {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Bajarên Luristanê (parêzgeh)]] [[Kategorî:Avabûnên 2004an li Îranê]] n60s5126peo27xho99ivluif65kyz0j 0 89008 2091596 1821460 2026-09-05T05:03:01Z SakuraBot 54179 [[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin 2091596 wikitext text/x-wiki '''Dergezîn ''' yek ji navçeyên [[Parêzgeha Hemedan]]ê ye li [[Rojhilatê Kurdistanê]] ya girêdayî dewleta [[Îran]]ê.Navenda vê navçeyê bajarê Dergezîn ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Navçeyên parêzgeha Hemedanê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Navçeyên Hemedanê]] [[Kategorî:Avabûnên 2019an li Îranê]] nbedcsv7n3o1hxzozt8v2xtecsahlf4 0 97195 2091577 1832288 2026-09-05T04:44:49Z SakuraBot 54179 [[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin 2091577 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank zanyar | nav = David Graeber | wêne = David Graeber 2015-03-07 (16741093492) (cropped).jpg | sernavê_wêne = Graeber di 2015 de | navê_jidayikbûnê = David Rolfe Graeber | roja_jidayikbûnê = {{Roja bûyînê |1961|02|12}} | cihê_jidayikbûnê = [[New York City]], [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] | roja_mirinê = {{Roja mirinê û temen|mf=yes|2020|9|02|1961|02|12}} | cihê_mirinê = [[Wênîs]], [[Îtalya]] | hevwelatî = | perwerde = {{Unbulleted list|State University of New York at Purchase|University of [[Zanîngeha Şîkagoyê]]}} | netewe = | xelat = {{Unbulleted list|Xelata Nan û Gularan]] | Civaka Mirovnasiya Çandî | Xelata Pirtûkê ya Bateson }} | xebatên_navdar = {{Unbulleted list|''Fragments of an Anarchist Anthropology'' (2004)|''Debt: The First 5000 Years'' (2011)}} | jêrenot = | qada_xebatê = {{Unbulleted list|[[Mirovnasî|Mirovnasjiya]] aborî|mirovnasiya civakî}} | sernavê_tezê = The Disastrous Ordeal of 1987: Memory and Violence in Rural Madagascar | şêwirmendên_doktorayê = [[Marshall Sahlins]] | xwendekarên_doktorayê = | bandorbar = {{Unbulleted list|[[Marcel Mauss]]|[[Edmund Leach]]|[[Marshall Sahlins]]|[[Peter Kropotkin]]|[[Pierre Clastres]]|[[Karl Polanyi]]}} | bandorker = Occupy Wall Street | modul = {{Deng| embed=yes |filename = David Graeber - voice - en.mp3 |title = David Graeber xwe danasîn |type = speech |description = recorded June 2018}} }} '''David Rolfe Graeber,''' (jdb.[[12ê sibatê|12ê sibata]] [[1961]] - [[2ê îlonê|2ê îlona]] 2020an) <ref name="Guardian">{{Jêder-nûçe |url=https://www.theguardian.com/books/2020/sep/03/david-graeber-anthropologist-and-author-of-bullshit-jobs-dies-aged-59 |sernav=David Graeber, anthropologist and author of Bullshit Jobs, dies aged 59 |paşnav=Cain, Sian |tarîx=3 îlon 2020 |malper=The Guardian |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200903155214/https://www.theguardian.com/books/2020/sep/03/david-graeber-anthropologist-and-author-of-bullshit-jobs-dies-aged-59 |tarîxa-arşîvê=3 îlon 2020 |tarîxa-gihiştinê=3 îlon 2020 }}</ref> [[Mirovnasî|antropolog]], [[Çalakvanî|çalakvanê]] [[Anarşîzm|anarşîst]] û [[nivîskar]]ekî [[amerîkan]] bû ku bi pirtûkên xwe ''Deyn: Yekem 5000 Sal'' (2011) tê zanîn. Ew li Dibistana Aborî ya Londonê profesorê antropolojiyê bû. <ref>{{Jêder-malper |url=http://www.lse.ac.uk/anthropology/people/departmentalstaff.aspx |sernav=London School of Economics Department of Anthropology Staff List |weşanger=[[London School of Economics]] |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171029225141/http://www.lse.ac.uk/anthropology/people/departmentalstaff.aspx |tarîxa-arşîvê=29 çiriya pêşîn 2017 |tarîxa-gihiştinê=30 îlon 2013 }}</ref> Wekî alîkar û piştra profesorê hevkarê [[Antropolojî|antropolojiyê]] li Zanîngeha Yale ji 1998 heta 2007, Graeber di teoriyên nirx û teoriya civakî de pispor bû. Biryara Yale ya ku wî ji nû ve nexebitîne dema ku ew ê wekî mafê wezîfedarbûnê bibûya bû sedema gengeşiyek akademîk. Ew çû, ji 2007 heta 2013, li Goldsmiths, [[Zanîngeha Londonê]], di antropolojiya civakî de xwendevan bû. Çalakiya wî di nav xwepêşandanên li dijî Civîna seyemîn a [[Dewletên Yekbûyî]] yên li [[Quebec City]] di 2001 de, û li dijî [[Forûma Aborî ya Cihanê|Foruma Aborî ya Cîhanî]] ya 2002 li New York City. Graeber di tevgera Occupy Wall Street de kesayetiyek pêşeng bû, û carinan jê re [[dirûşm]]a "Em 99% ne" hate avêtin. <ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.theguardian.com/books/2015/mar/21/books-interview-david-graeber-the-utopia-of-rules?paging=off |sernav=David Graeber: 'So many people spend their working lives doing jobs they think are unnecessary'? |paşnav=[[Stuart Jeffries]] |tarîx=21 adar 2015 |malper=[[The Guardian]] |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170405042610/https://www.theguardian.com/books/2015/mar/21/books-interview-david-graeber-the-utopia-of-rules?paging=off |tarîxa-arşîvê=5 nîsan 2017 |tarîxa-gihiştinê=11 kanûna pêşîn 2016 }}</ref> Wî kredî ji bo danasîna "99%" qebûl kir lê got ku yên din ew di diruşmê de berfireh kir. <ref name="Guardian">{{Jêder-nûçe |url=https://www.theguardian.com/books/2020/sep/03/david-graeber-anthropologist-and-author-of-bullshit-jobs-dies-aged-59 |sernav=David Graeber, anthropologist and author of Bullshit Jobs, dies aged 59 |paşnav=Cain, Sian |tarîx=3 îlon 2020 |malper=The Guardian |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200903155214/https://www.theguardian.com/books/2020/sep/03/david-graeber-anthropologist-and-author-of-bullshit-jobs-dies-aged-59 |tarîxa-arşîvê=3 îlon 2020 |tarîxa-gihiştinê=3 îlon 2020 }}</ref> == Jiyan û perwerdehiya zû == Dêûbavên Graeber, ku gava Graeber ji dayik bû di çil saliya wan de bûn, li New York-ê rewşenbîrên çîna karker bi xwe fêr bûn. Dayika Graeber, Ruth Rubinstein, karkirek cilûbergan bû. Bavê Graeber Kenneth, ku bi zanîngeha Komunîst a Ciwan re girêdayî bû, beşdarî şoreşa Spanî ya Barselona bû û di [[Şerê navxweyî yê Spanyayê]] şer kir. Dêûbavên wî her du jî cihû bûn. Graeber li Penn South, kooperatîfa xaniyê ku ji hêla yekîtiyê ve tê piştgirî kirin li Chelsea, Manhattan, <ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.nytimes.com/2020/09/04/books/david-graeber-dead.html |sernav=David Graeber, Caustic Critic of Inequality, Is Dead at 59 |paşnav=Roberts |pêşnav=Sam |tarîx=4 îlon 2020 |malper=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200907234627/https://www.nytimes.com/2020/09/04/books/david-graeber-dead.html |tarîxa-arşîvê=7 îlon 2020 |tarîxa-gihiştinê=5 îlon 2020 }}</ref> ku ji hêla kovara ''Karsaziya Karsaz'' ve wekî "bi siyaseta radîkal têr bû." Graeber di heft saliya xwe de, dema ku beşdarî meşên aşitiyê li Parka Navendî û Girava Agirî ya New York bû, ezmûna xwe ya yekem a çalakvaniya siyasî hebû. Ew ji 16 saliya xwe de anarşîst bû, li gorî hevpeyvînek ku wî di 2005-an kir. Graeber di 1978an de Akademiya Phillips Andover mezûn kir û di 1984-an de Biryara BA ya xwe ji Zanîngeha Dewletê ya New York-ê stend . Wî bawernameya master û doktoraya xwe li [[Zanîngeha Şîkagoyê]] stend, ku wî li wir bû hevaltiyek Fulbright ku 20 mehan lêkolîna qada etnografîk li Betafo, [[Madagaskar]], ji 1989-an de, bike. <ref name="Berrett">{{Jêder-nûçe |url=http://chronicle.com/article/Intellectual-Roots-of-Wall/129428/ |sernav=Intellectual Roots of Wall St. Protest Lie in Academe |paşnav=Berrett |pêşnav=Dan |tarîx=16 çiriya pêşîn 2011 |malper=The Chronicle of Higher Education |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140407092538/https://chronicle.com/article/Intellectual-Roots-of-Wall/129428/ |tarîxa-arşîvê=7 nîsan 2014 |tarîxa-gihiştinê=19 sibat 2013 }}</ref> Di encama wî de Ph.D. teza li ser efsûn, koletî û siyasetê ji hêla Marshall Sahlins ve hate çavdêrîkirin û bi sernavê ''The Disastrous Ordeal of 1987: Memory and Violence in Rural Madagascar''. <ref name="YaleBio">{{Jêder-malper |url=http://www.yale.edu/anthropology/people/dgraeber.html |sernav=David Graeber |paşnav=Graeber |pêşnav=David |sal=2004 |malper=Yale University Department of Anthropology |weşanger=Yale University |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20040222235548/http://www.yale.edu/anthropology/people/dgraeber.html |tarîxa-arşîvê=22 sibat 2004 }}</ref> == Karîyera akademîk == === Zanîngeha Yale (1998–2005) === Di 1998 de, du salan piştî ku doktoraya xwe qedand, Graeber bû alîkarê profesor li Zanîngeha Yale, wê hingê profesor doçent. Di Gulana 2005-an de, beşa antropolojiya Yale biryar da ku peymana Graeber nû neke, pêşî li berçavgirtina wezîfeya akademîk digire, ya ku ji bo 2008an hatibû plan kirin. Zêdetirî 4500 kesan daxwaznameyên ku piştgiriya wî dikin îmze kirin, û antropologên wekî [[Marshall Sahlins]], [[Laura Nader]], [[Michael Taussig]], û [[Maurice Bloch]] bang li Yale kirin ku biryara xwe paşde bide. Bloch, ku li Dibistana Aborî ya [[London]] û Collège de France profesorê antropolojiyê bû û nivîskarek Madagaskar bû, di nameyek ji zanîngehê re pesnê Graeber da. Rêvebiriya Yale digot ku ji kar avêtina Graeber li gorî siyaseta Yale ya dayîna xwedîkirina wezîfeyê ji çend fakulteyên junior re bû. Graeber pêşniyar kir ku dibe ku biryara Yale bi piştgiriya wî ya xwendekarekî wî yê ku ji bo derkirinê hate hedef girtin ji ber endamtiya wê ya GESO, yekîtiya xwendekarên mezûn a Yale, bandor bibû. Di Kanûn 2005 de, Graeber pejirand ku Yale bihêle piştî sabbatîkek yek-sale. Wê biharê wî du dersên dawîn fêr bûn: "Destpêka Antropolojiya Çandî" (ku zêdeyî 200 xwendekar tê de beşdar bûn) û semînerek, "Çalakiya Rastîn û Teoriya Civakî ya Radîkal". <ref>{{Jêder-nûçe |url=http://yaledailynews.com/blog/2005/12/09/graeber-agrees-to-leave-university/ |sernav=Graeber agrees to leave University |paşnav=Marsden |pêşnav=Jessica |tarîx=9 kanûna pêşîn 2005 |malper=Yale Daily News |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170830013757/http://yaledailynews.com/blog/2005/12/09/graeber-agrees-to-leave-university/ |tarîxa-arşîvê=30 tebax 2017 |tarîxa-gihiştinê=5 gulan 2015 }}</ref> Di 25ê gulana 2006an de, Graeber hate vexwendin ku Mekteba Malinowski li London School of Economics bide . Her sal, beşa antropolojiyê ya LSE-ê di qonaxek destpêkê ya karîyera wan de ji antropolojîstan dipirse ku waneyê Lektorê Malinowski bide, û tenê yên ku têne hesibandin ku tevkariyên girîng di teoriya antropolojîk de kirine vedixwîne. Navnîşana Graeber wekî "Ji Hêzê/Zanînê wêdetir: lêgerînek têkiliya hêzê, nezanî û ehmeqiyê" dihat gotin. Dûv re di gotarek de hate guherandin, "Zeviyên mirî yên xiyalê: Li ser şîdet, burokrasî û keda şîrovekirinê". Di heman salê de, ji Graeber hate xwestin ku axaftina sereke di 100emîn salvegera civînên Diamond Jubilee ya Komeleya Antropolojiyên Civakî de pêşkêş bike. Di Nîsana 2011an de, wî li Berkeley Lecture Distinguished ya beşa antropolojî pêşkêş kir, û di Gulana 2012an de li Cambridge duyemîn Lecture ya Marilyn Strathern pêşkêş kir (ya yekem ji hêla Strathern ve hate pêşkêş kirin). <ref>{{Jêder-malper |url=https://www.socanth.cam.ac.uk/about-us/the-strathern-lecture |sernav=The Strathern Lecture |malper=Department of Social Anthropology |weşanger=University of Cambridge |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200909120751/https://www.socanth.cam.ac.uk/about-us/the-strathern-lecture |tarîxa-arşîvê=9 îlon 2020 |tarîxa-gihiştinê=4 îlon 2020 }}</ref> === "Sirgûnkirina akademîk" û London (2005-2020) === Piştî ji kar dûrxistina wî ji Yale, Graeber nekaribû li zanîngehek Amerîkî wezîfeyek din peyda bike. <ref name="Shea2013">{{Jêder-nûçe |url=http://chronicle.com/article/A-Radical-Anthropologist-Finds/138499/ |sernav=A Radical Anthropologist Finds Himself in Academic 'Exile' |paşnav=Shea |pêşnav=Christopher |tarîx=15 nîsan 2013 |malper=Chronicle of Higher Education |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130417105924/http://chronicle.com/article/A-Radical-Anthropologist-Finds/138499/ |tarîxa-arşîvê=17 nîsan 2013 |tarîxa-gihiştinê=17 nîsan 2013 }}</ref> <ref name="Nader2019">{{Jêder-kovar |paşnav=Nader |pêşnav=Laura |tarîx=22 kanûna paşîn 2019 |sernav=Unravelling the Politics of Silencing |url=https://brill.com/view/journals/puan/1/1/article-p81_81.xml |kovar=Public Anthropologist |ziman=en |cild=1 |hejmar=1 |rr=81–95 |doi=10.1163/25891715-00101006 |issn=2589-1707 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200909120543/https://brill.com/view/journals/puan/1/1/article-p81_81.xml |tarîxa-arşîvê=9 îlon 2020 |tarîxa-gihiştinê=5 îlon 2020 }}</ref> Wî ji bîstî zêdetir serlêdan kir, lê digel qeyda xurt û nameyên pêşniyarê yên ji gelek antropolojîstên navdar, tu carî ew ji tûra yekem derbas nekir. <ref name="Graeber2019">{{Jêder-kovar |paşnav=Graeber |pêşnav=David |tarîx=22 kanûna paşîn 2019 |sernav=It Wasn't a Tenure Case – a Personal Testimony, with Reflections |url=https://brill.com/view/journals/puan/1/1/article-p96_96.xml |kovar=Public Anthropologist |ziman=en |cild=1 |hejmar=1 |rr=96–104 |doi=10.1163/25891715-00201009 |issn=2589-1707 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200909120543/https://brill.com/view/journals/puan/1/1/article-p81_81.xml |tarîxa-arşîvê=9 îlon 2020 |tarîxa-gihiştinê=5 îlon 2020 }}</ref> Di heman demê de, hejmarek zanîngehên biyanî bi pêşniyaran nêzîkî wî bûn. Di gotarekê de li ser "sirgûnkirina akademîk" ya wî ji Dewletên Yekbûyî, ''The Chronicle of Higher Education'' bi gelek profesorên antropolojiyê re hevpeyivîn ku hevbîr bûn ku çalakiya siyasî ya Graeber dikare di lêgerîna wî ya serneketî de rol hebe, û qadê wekî "bi rengek radîkal" binav bike ( bi gotinên Laura Nader ) lê ji tevgera rasterast a siyasî re tehemul nake. Fakterek din a ku ji hêla gotarê ve hate pêşniyar kirin ev bû ku Graeber navûdengek wekî kesane dijwar an "nekolejîk" bi dest xwe xistibû, nemaze di ronahiya îdiayên reftara xirab a ku Yale di dema gengeşiya li ser karvekêşana xwe de kiribû. Graeber bi xwe veqetandina xwe ya ji akademiya Amerîkî wekî encama rasterast a derxistina wî ji Yale şîrove kir, û ew wek " reşkirina kulmek li klûbek civakî" şirove kir, û digot ku tawana "nepenîtiyê" cûrbecûr taybetmendiyên kesane yên din, ji wî aktîvîzma siyasî ya ji binyata wî ya çîna karker, ku wî wekî pirsgirêkek-çêker di nav hiyerarşiya akademîk de nîşan kir. Laura Nader, li ser rewşa Graeber di nav nimûneyên din ên "bêdengkirina akademîk" de di antropolojiyê de, fikirî ku sedemên rastîn dikaribû navûdengê Graeber ê wekî ronakbîrekî gelemperî, û meyla wî ya "bi Ingilîzî binivîse" ji şûnda be. Ji 2008 heta 2013, Graeber li Zanîngeha London a Goldsmith's College dersdar û xwendevan bû. Di 2013 de, wî li Dibistana Aborî ya Londonê profesoriyek qebûl kir. <ref name="Shea2013">{{Jêder-nûçe |url=http://chronicle.com/article/A-Radical-Anthropologist-Finds/138499/ |sernav=A Radical Anthropologist Finds Himself in Academic 'Exile' |paşnav=Shea |pêşnav=Christopher |tarîx=15 nîsan 2013 |malper=Chronicle of Higher Education |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130417105924/http://chronicle.com/article/A-Radical-Anthropologist-Finds/138499/ |tarîxa-arşîvê=17 nîsan 2013 |tarîxa-gihiştinê=17 nîsan 2013 }}</ref> Graeber endamê damezrînerê Enstîtuya Hunerên Ezmûnî ya Yewnanîstanê bû. Wî di Festîvala Helbestê ya Navneteweyî ya MultiMedia ku ji hêla Enstîtuya Hunerên Ceribandî ve ji hêla Beşa Antropolojî ya Dibistana Aborî û Zanista Siyasî ya Londonê ve piştgirî tê de, bi navê "Avahiya civakî û aborî Çawa bandor li Cîhana Hunerê dike?" <ref>{{Jêder-malper |url=http://www.youtube.com/watch?v=WCF-8OQj0RE |sernav=How social and economic structure influences the Art World |paşnav=Graeber |pêşnav=David |tarîx=4 îlon 2019 |malper=Youtube |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200926034955/https://www.youtube.com/watch?v=WCF-8OQj0RE |tarîxa-arşîvê=26 îlon 2020 |tarîxa-gihiştinê=4 îlon 2020 }}</ref> == Şabaşka zankovanî == Graeber nivîskarê ''Fragmentên Antropolojiya Anarşîst'' û ''Ber Bi Teoriya Nirxê ya Antropolojîk ve ye: Dravê Derewîn ê Xewnên Me Yên Xwe'' . Wî li [[Madagaskar]] karekî berfireh ê antropolojî kiriye, teza xweya doktorayê nivîsandiye, ''deşkenceya Bobelatê ya 1987: Bîranîn û lenceîdet li Gundê Madagaskar'', li ser dabeşkirina civakî di navbera neviyên mîran û neviyên koleyên berê de.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=BpulSwAACAAJ |sernav=The Disastrous Ordeal of 1987: Memory and Violence in Rural Madagascar |paşnav=Graeber |pêşnav=David |weşanger=University of Chicago, Department of Anthropology |sal=1996 |cild=3 }}</ref> Pirtûkek li ser bingeha tezê wî, Lost People: Magic and the Legacy of Slaving in Madagascar, ji hêla Zanîngeha [[Indiana]] Press ve di Septemberlonê 2007 de hate weşandin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=4NlSUM8OqUAC |sernav=Lost People: Magic and the Legacy of Slavery in Madagascar |paşnav=Graeber |pêşnav=David |weşanger=Indiana University Press |sal=2007 |isbn=9780253219152 |tarîxa-gihiştinê=19 îlon 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200926034940/https://books.google.com/books?id=4NlSUM8OqUAC |tarîxa-arşîvê=26 îlon 2020 }}</ref> Pirtûkek ji ceribandinên berhevkirî, ''Phtîmalan: Essays Li ser Hiyerarşî, Serhildan û Daxwaziyê'' ji hêla AK Press ve di Çiriya Paşîn 2007 de hate weşandin,<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=NjRxSBP0JqYC |sernav=Possibilities: Essays on Hierarchy, Rebellion and Desire |paşnav=Graeber |pêşnav=David |weşanger=AK Press |sal=2007 |isbn=9781904859666 }}</ref> û ''Çalakiya Rastîn: Etnografiyek'' di Tebaxa 2009- ''an'' de ji heman çapamenî derket.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=PnTDEQkCoc4C |sernav=Direct Action: An Ethnography |paşnav=Graeber |pêşnav=David |weşanger=AK Press |sal=2009 |isbn=9781904859796 |tarîxa-gihiştinê=19 îlon 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200926034941/https://books.google.com/books?id=PnTDEQkCoc4C |tarîxa-arşîvê=26 îlon 2020 }}</ref> Wekî din, weşanxaneya navborî berhevoka nivîsarên Graeber - bi Stevphen Shukaitis û Erika Biddle re-edîtorî - çap kir ku navê wî Xiyala ''Damezrîner e: Lêpirsînên Milîtanî // Teorîzekirina Bicîhker'' (AK Press, Gulan 2007). <ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=Fcl8T_gmU4wC |sernav=Constituent Imagination: Militant Investigations/Collective Theorization |weşanger=AK Press |sal=2007 |isbn=9781904859352 |paşnavê-edîtor=Shukaitis |pêşnavê-edîtor=Stevphen |tarîxa-gihiştinê=19 îlon 2020 |paşnavê-edîtor2=Graeber |pêşnavê-edîtor2=David |paşnavê-edîtor3=Biddle |pêşnavê-edîtor3=Erika |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200926034952/https://books.google.com/books?id=Fcl8T_gmU4wC |tarîxa-arşîvê=26 îlon 2020 }}</ref> Di Kanûna 2017an de, Graeber û mamosteyê wî yê berê Marshall Sahlins berhevokek nivîsên bi navê ''Li ser Padîşahan'' derxist, û teoriyek, bi îlhamê AM Hocart, der barê kokên serweriya mirovan di rêûresma kozmolojîk de diyar kir. <ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=Ef03jgEACAAJ |sernav=On Kings |paşnav=Sahlins |pêşnav=Marshall |paşnav2=Graeber |pêşnav2=David |weşanger=Hau Books |sal=2017 |isbn=9780986132506 }}</ref> Graeber beşdarî nivîsarên li ser mîrekiyên Shilluk û Merina bû, û gotarek dawîn a ku wî digot "şerê damezrîner ê di navbera padîşah û mirovan de" lêkolîn kir. <ref>{{Jêder-malper |url=https://haubooks.org/wp-content/uploads/2017/11/Kings_frontmatter.pdf |sernav=Front matter of ''On Kings'' |weşanger=Hau Books |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200910073940/https://haubooks.org/wp-content/uploads/2017/11/Kings_frontmatter.pdf |tarîxa-arşîvê=10 îlon 2020 |tarîxa-gihiştinê=4 îlon 2020 }}</ref> Ew bi David Wengrow re li ser karek dîrokî ya li ser koka newekheviya civakî dixebitî . <ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.eurozine.com/change-course-human-history/ |sernav=How to change the course of human history |paşnav=Graeber |pêşnav=David |paşnav2=Wengrow |pêşnav2=David |tarîx=2 adar 2018 |malper=Eurozine |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200910074214/https://www.eurozine.com/change-course-human-history/ |tarîxa-arşîvê=10 îlon 2020 |tarîxa-gihiştinê=4 îlon 2020 }}</ref> Ji Çile 2013 heya Hezîran 2016, Graeber di kovara ''The Baffler'' ya li Cambridge, Massachusetts de ''sernûser'' bû. Ji 2011-an heya 2017-an ew ''sernûserê'' kovara vekirî ya ''HAU bû: Kovara Teoriya Etnografîk'', ji bo ku wî û Giovanni da Col bi hev re daxuyaniya teorîkî ya damezrîner û manîfestoya dibistana "teoriya etnografîk" nivîsandin. <ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Giovanni da Col |paşnav2=David Graeber |sal=2011 |sernav=The return of ethnographic theory |url=http://www.haujournal.org/index.php/hau/article/view/hau1.1.001/50 |kovar=HAU: The Journal of Ethnographic Theory |cild=1 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160924110350/http://www.haujournal.org/index.php/hau/article/view/hau1.1.001/50 |tarîxa-arşîvê=24 îlon 2016 |tarîxa-gihiştinê=23 îlon 2016 }}</ref> === ''Deyn: 5000 Salên Pêşîn'' === Yekem monografiya mezin a dîrokî ya Graeber ''Deyn: Yekem 5000 Sal'' (2011) bû. Karl Schmid, nivîs di kovara ''Anthropologica'' Antropolojiya Society ya Kanadayî, ''Debt'' wek "pirtûka nedîtî" derdikeve ku "dibe ku herî pir hatiye xwendin pirtûka anthropology giştî yên sedsala 21'emîn de li" û diyar kir ku "ew dê ji bo Graeber zehmet be yan kesekî din top vê pirtûkê ji bo balê dikişîne ji ber dema guncan". Şimîd ''Debt'' gorî ''Guns, Germs, û Steel'' ji Jared Diamond û ''The Art of Not Being Governed ji James C. Scott'' ji bo "di çarçoveya mezin û başiya" xwe. Lêbelê, Schmid bi dirêjiya pirtûkê ve, û rastiya ku Graeber gelek îdîa û mînakan radixe pêş, ku ew pêşve diçe bi tevahî pêş nakeve, dilşikestinên piçûk diyar kir. J. Bradford DeLong, dîroknasek aborî, di tevnvîsa xwe de D''eyn'' rexne kir, <ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bradford-delong.com/2013/01/the-very-last-david-graeber-post.html |sernav=The Very Last David Graeber Post... |malper=Brad DeLong's Grasping Reality |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200729032022/https://www.bradford-delong.com/2013/01/the-very-last-david-graeber-post.html |tarîxa-arşîvê=29 tîrmeh 2020 |tarîxa-gihiştinê=9 tebax 2019 }}</ref> <ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bradford-delong.com/2013/04/david-graeber-april-fools-day-post.html |sernav=David Graeber April Fools' Day Post: Cheaply Manufacturing Extended Trollage via Sub-Turing Evocations: Threat or Menace? Weblogging |malper=Brad DeLong's Grasping Reality |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200910080309/https://www.bradford-delong.com/2013/04/david-graeber-april-fools-day-post.html |tarîxa-arşîvê=10 îlon 2020 |tarîxa-gihiştinê=9 tebax 2019 }}</ref> xeletî di pirtûkê de îdîa kir. Graeber bersiv da ku van xeletiyan li ser argumana wî çênebû, û destnîşan kir ku "xeletiya herî mezin a rastîn DeLong karîbû di 544 rûpelên ''Deyn de bibîne'', digel ku çendîn sal dûr ket jî, (iirc) bû ku min hejmara peywirdarên Serokomariyê li ser Desteya Komîteya Sûka Vekirî ya Federal çewt e". <ref name=":0">{{Jêder-nûçe |url=https://davidgraeber.industries/sundries/brad-delong-reply |sernav=Brad DeLong reply – David Graeber Industries |malper=David Graeber Industries |ziman=en-US |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200910082206/https://davidgraeber.industries/sundries/brad-delong-reply |tarîxa-arşîvê=10 îlon 2020 |tarîxa-gihiştinê=15 îlon 2019 }}</ref> Wî rexneyên xwe yên din wekî cûdahiyek şîrovekirinê, kurtkirina nîqaşên xwe ji hêla DeLong ve, û xeletiyên di sererastkirina kopiyê pirtûkê de destnîşan kir. === Burokrasî, rêveberî, û "karên tûj" === Piraniya bûrsa Graeber-ê ya paşîn li ser mijara "karên qirêj" bû, ku ji hêla hêrsa îdarî ve û ya ku Graeber jê re " [[feodalîzm]]a rêvebir" bi nav dike, hate belav kirin. Yek ji wan xalan ku wî di pirtûka xwe ''ya Projeya Demokrasiyê ya'' sala 2013 ''-an de'' - li ser tevgera Dagirker- raber kir, zêdebûna tiştê ku ew wekî ''karên bêşerefî bi nav dike'', behsa awayên kar dike ku ewên ku xwedan kar jî difikirin ku ne hewce ne an ne hewce ne. Ew karên wusa dibîne ku bi gelemperî "di karkerên pispor, rêvebir, karmend, firotin û karûbarê de hatine bicih kirin". <ref>{{Jêder-nûçe |url=http://www.alternet.org/economy/dignity-and-work?paging=off |sernav=Has Anyone Noticed That Most New Jobs Suck? |paşnav=[[Yves Smith]] |tarîx=13 tebax 2013 |malper=[[Naked Capitalism]] |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140318021519/http://www.alternet.org/economy/dignity-and-work?paging=off |tarîxa-arşîvê=18 adar 2014 |tarîxa-gihiştinê=3 îlon 2013 }}</ref> Wekî ku wî di gotarek di ''STRIKE de jî diyar kir!'': "Bi taybetî li Ewropa û Amerîkaya Bakur komek mezin a mirovan, tevahiya jiyana xweya xebatê bi bicihanîna peywirên ku bi dizî bawer dikin ku ne hewce ne ku bêne kirin, derbas dikin". <ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.strike.coop/bullshit-jobs/ |sernav=On the Phenomenon of Bullshit Jobs |paşnav=Graeber |pêşnav=David |tarîx=17 tîrmeh 2013 |weşanger=STRIKE! Magazine |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20191211140746/http://www.strike.coop/bullshit-jobs |tarîxa-arşîvê=11 kanûna pêşîn 2019 |tarîxa-gihiştinê=11 kanûna pêşîn 2019 }}</ref> Ji ber populerbûna gotarê, paşê Graeber pirtûka <nowiki><i id="mwAR0">Karên Bullshit: Teoriyek</i></nowiki>, ku di 2018-an de ji hêla Simon <nowiki>&</nowiki>amp; Schuster ve hatî weşandin, nivîsand. Nathan Heller ji bo ''New Yorker-ê nivîsand'', pirtûka encama vê yekê diyar kir ku xwediyê "qenciya her du jîr û karîzmatîk" e. <ref>{{Jêder-malper |url=https://www.newyorker.com/books/under-review/the-bullshit-job-boom |sernav=The Bullshit-Job Boom |paşnav=Heller |pêşnav=Nathan |malper=The New Yorker |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200910090059/https://www.newyorker.com/books/under-review/the-bullshit-job-boom |tarîxa-arşîvê=10 îlon 2020 |tarîxa-gihiştinê=3 îlon 2020 }}</ref> Alana Semuels ku ji pirtûka ''The New York Times-ê re'' nirxand, diyar kir ku her çend dikare ji ber giştîkirinên di derheqê aboriyê de were rexne kirin jî "çavê antropolojîk a Graeber û gumanbariya di derheqê kapîtalîzmê de di pirskirina hin beşên aboriyê de kêrhatî ne ku rojava normal qebûl kiriye." <ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nytimes.com/2018/06/26/books/review/david-graeber-bullshit-jobs.html |sernav=Are More and More People Working Meaningless Jobs? |paşnav=Semuels |pêşnav=Alana |tarîx=26 hezîran 2018 |via=NYTimes.com |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200910090130/https://www.nytimes.com/2018/06/26/books/review/david-graeber-bullshit-jobs.html |tarîxa-arşîvê=10 îlon 2020 |tarîxa-gihiştinê=3 îlon 2020 }}</ref> ''Guardian'' nirxandinek têkel li ser ''Karûbarên Bullshit'' ên Graeber kir, wî tawanbar kir ku ew xwediyê "helwestek hinekî dilnizm" e û pejirandina "nîqaşên kedkar" ên pirtûkê, di heman demê de behsa aliyên teza pirtûkê dike "eşkere rast". <ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.theguardian.com/books/2018/may/27/bullshit-jobs-a-theory-david-graeber-review-laboured-rant |sernav=Bullshit Jobs: A Theory review – laboured rant about the world of work |paşnav=Anthony |pêşnav=Andrew |tarîx=27 gulan 2018 |malper=The Observer |ziman=en-GB |issn=0029-7712 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200910090306/https://www.theguardian.com/books/2018/may/27/bullshit-jobs-a-theory-david-graeber-review-laboured-rant |tarîxa-arşîvê=10 îlon 2020 |tarîxa-gihiştinê=10 tebax 2019 }}</ref> ''Karûbarên Bullshit'' çar heftan di top-20-a navnîşa bestsellerên ''[[Los Angeles Times|Los Angeles Times de derbas]] kir''. <ref>{{Jêder-malper |url=http://projects.latimes.com/bestsellers/titles/bullshit-jobs/ |sernav=Bestsellers |malper=latimes.com |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200910090411/http://projects.latimes.com/bestsellers/titles/bullshit-jobs/ |tarîxa-arşîvê=10 îlon 2020 |tarîxa-gihiştinê=3 îlon 2020 }}</ref> Pirtûk ji hêla her yek ji ''[[Financial Times]]'', ''New Statesman'', û City AM ve "Pirtûka Sala 2018" hate xelat kirin. <ref>{{Jêder-malper |url=https://www.penguin.co.uk/books/295/295446/bullshit-jobs/9780141983479.html |sernav=Bullshit Jobs |paşnav=Graeber |pêşnav=David |malper=www.penguin.co.uk |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200910090447/https://www.penguin.co.uk/books/295/295446/bullshit-jobs/9780141983479.html |tarîxa-arşîvê=10 îlon 2020 |tarîxa-gihiştinê=3 îlon 2020 }}</ref> == Çalakî == [[Wêne:NLN_David_Graeber.jpg|thumb| Graeber (çep) di 2007an de li Union Square, New York City di mitînga mafên koçberan de]] Ji bilî xebata xweya akademîk, Graeber rasterast û neyekser tevlî aktîvîzma siyasî bû. Ew endamê sendîkaya karkeran Karkerên Pîşesazî yên Cîhanê bû, di [[Forûma Aborî ya Cihanê|Foruma Aborî ya Cîhanî]] li New York City di 2002 de xwepêşandan kir, piştgirî da xwenîşandanên xwendekarên 2010 UK, û di tevgera Occupy Wall Street de rolek zû lîst. Ew hev-damezrênerê Hevgirtina Dij-Kapîtalîst bû . Graeber piştî ku çû serdana herêmê di sala 2014an de, bû pir alîgirê [[Konfederalîzma Demokratîk|konfederalîzma demokratîk]] [[Rojavaya Kurdistanê|a Rêveberiya Xweser a Bakur û Rojhilatê Sûriyê]], gelek caran paraleleyan di navbera wê û şoreşa Spanî ya ku bavê wî di 1930an de ji bo wî şer kirî xêz kir. <ref>{{Jêder-malper |url=http://www.theguardian.com/commentisfree/2014/oct/08/why-world-ignoring-revolutionary-kurds-syria-isis |sernav=Why is the world ignoring the revolutionary Kurds in Syria? &#124; David Graeber |tarîx=8 çiriya pêşîn 2014 |malper=the Guardian }}</ref> <ref>{{Jêder-malper |url=https://novaramedia.com/2020/09/05/an-everyday-anarchist-david-graeber-1961-2020/ |sernav=An Everyday Anarchist: David Graeber, 1961-2020 |malper=Novara Media }}</ref> <ref>{{Jêder-malper |url=http://www.theguardian.com/commentisfree/2020/sep/08/david-graeber-pushed-us-to-imagine-greater-human-possibilities |sernav=David Graeber pushed us to imagine greater human possibilities &#124; Rebecca Solnit |tarîx=8 îlon 2020 |malper=the Guardian }}</ref> Di 11-ê Çirî 2019-an de, Graeber di xwepêşandanek Serhildana Têkoşînê ya li Qada Trafalgar de <ref>{{Jêder-malper |url=https://www.timeout.com/london/theatre/writers-marathon-by-writers-rebel |sernav=Writers Marathon by Writers Rebel &#124; Theatre in London |malper=Time Out London |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20191012120735/https://www.timeout.com/london/theatre/writers-marathon-by-writers-rebel |tarîxa-arşîvê=12 çiriya pêşîn 2019 |tarîxa-gihiştinê=12 çiriya pêşîn 2019 }}</ref> li ser têkiliya di navbera "karên qirikê" û zirara hawîrdorê de peyivî, pêşniyar dike ku tevgera hawîrdor divê van karan bi hev re digel projeyên avahiyê an binesaziyê yên nepêwist û plankirî nas bike kevnbûn wekî pirsgirêkên girîng. <ref>{{Jêder-kitêb |url=https://www.google.com/books/edition/Bullshit_Jobs/co2RDwAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&bsq=The%20ruling%20class%20has%20figured%20out%20that%20a%20happy%20and%20productive%20population%20with%20free%20time%20on%20their%20hands%20is%20a%20mortal%20danger |sernav=Bullshit Jobs: A Theory |paşnav=Graeber |pêşnav=David |tarîx=7 gulan 2019 |weşanger=Simon and Schuster |isbn=9781501143335 |rûpel=18 }}</ref> <ref>{{Jêder-nûçe |url=https://kintopia.kintone.com/articles/005835.html |sernav=Don't Judge People For Slacking Off―They May Just Have a Bullshit Job |paşnav=Steullet |pêşnav=Alex |tarîx=22 tîrmeh 2020 |weşanger=Kintopia |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200926035010/https://kintopia.kintone.com/articles/005835.html |tarîxa-arşîvê=26 îlon 2020 |tarîxa-gihiştinê=4 îlon 2020 }}</ref> === Harekat Occupy === Di Çiriya Paşîn a 2011-an de, ''Rolling Stone'' pesnê Graeber da ku mijara xwe da tevgera Occupy Wall Street: "Em ji sedî 99 in". Graeber di ''Projeya Demokrasiyê de'' nivîsand ku dirûşma "afirînek kolektîf bû". <ref>{{Jêder-kitêb |url=https://archive.org/details/isbn_9780812993561 |sernav=The Democracy Project |paşnav=Graeber |pêşnav=David |tarîx=2013 |weşanger=[[Spiegel & Grau]] |isbn=978-0812993561 |rûpel=[https://archive.org/details/isbn_9780812993561/page/41 41] |jêgirtin=As a matter of historical record, since there is so much discussion of the origin of the slogan "We Are the 99 Percent," the answer is that—appropriately enough—it was a collective creation. |gihiştina-urlyê=registration }}</ref> ''Rolling Stone'' got ku wî di Tebaxê de bi tenê 60 beşdaran re yekem Civata Giştî ya Bajarê New York- ê çêkir. Wî şeş heftên din tev li tevgera geş bû, di nav de asankirina civatên giştî, beşdarî civînên koma xebatê, û rêxistin kirina perwerde û dersên hiqûqî û bijîjkî li ser berxwedana nehişmend . Çend roj piştî ku dorpêça Zuccotti Park dest pê kir, ew ji New York çû [[Austin, Teksas]] . Graeber destnîşan kir ku tevgera Occupy Wall Street nebûna naskirina rewabûna saziyên siyasî an sazûmana hiqûqî ya heyî, hembêzkirina wê ya biryargirtina lihevhatinê ya ne-hiyerarşîk û siyaseta pêşdibistanê ev kiriye projeyek bingehîn anarşîst. Wî bi Bihara Ereban re berawird kir, wî îdîa kir ku dagirkirina Wall Street û xwepêşandanên gelêrî yên hemdem ên din "temsîlkirina salvoyê ya di pêla danûstandinên hilweşandina .mparatoriya Amerîkî de" kir. Wî li ''El Cezîreyê nivîsî'', wî not kir ku ji destpêkê ve tevgera Dagirker li ser "dilsoziya bersivdayîna tenê fermanek exlaqî, ne qanûnî" bû û ji ber vê yekê bêyî destûrên hewce civîn li dar xist. Parastina vê biryara pêşîn a tevgera Dagirker, wî got, "wekî gel, pêdivî ye ku em ne hewceyê destûrê bin ji bo dagîrkirina cîhê giştî". <ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.aljazeera.com/indepth/opinion/2011/11/2011112872835904508.html |sernav=Occupy Wall Street's anarchist roots |tarîx=30 çiriya paşîn 2011 |malper=Al Jazeera |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200911181620/https://www.aljazeera.com/indepth/opinion/2011/11/2011112872835904508.html |tarîxa-arşîvê=11 îlon 2020 |tarîxa-gihiştinê=2 sibat 2019 }}</ref> Graeber di sala 2014-an de tweet kir ku ew ji 50 salan zêdetir ji mala malbata xwe hate derxistin ji ber tevlêbûna wî bi dagirkirina Wall Street re. Wî lêzêde kir ku kesên din ên bi Dagirker re têkildar bûn "tacîza îdarî" ya bi vî rengî peyda kirin. <ref>{{Jêder-malper |url=http://nielsenhayden.com/makinglight/archives/015820.html |sernav=It's not what you know. It's not who you know, either. It's who knows what about you. |paşnav=Sutherland |pêşnav=Ali |malper=Making Light |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200911181514/http://nielsenhayden.com/makinglight/archives/015820.html |tarîxa-arşîvê=11 îlon 2020 |tarîxa-gihiştinê=10 tîrmeh 2018 }}</ref> === Siyaseta Brîtanya === Di Çiriya Paşiyê ya 2019 de, digel kesayetiyên din ên gelemperî, Graeber nameyek piştgirî da serokê Partiya Karker Jeremy Corbyn, û jê re digot "di têkoşîna li dijî neteweperestiya rastgiriya tund, xenofobî û nijadperestiya li piraniya cîhana demokratîk de çiraya hêviyê" û pejirand wî di hilbijartina giştî ya 2019 a Brîtanya de. <ref name="nme">{{Jêder-nûçe |url=https://www.nme.com/news/music/new-letter-supporting-jeremy-corbyn-2568734 |sernav=Exclusive: New letter supporting Jeremy Corbyn signed by Roger Waters, Robert Del Naja and more |paşnav=Neale |pêşnav=Matthew |tarîx=16 çiriya paşîn 2019 |malper=[[NME]] |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20191126184628/https://www.nme.com/news/music/new-letter-supporting-jeremy-corbyn-2568734 |tarîxa-arşîvê=26 çiriya paşîn 2019 |tarîxa-gihiştinê=27 çiriya paşîn 2019 }}</ref> Di Kanûna 2019 de, digel 42 kesayetiyên çandî yên din, wî nameyek îmze kir ku Partiya Karker di bin serokatiya Corbyn de di hilbijartina giştî ya 2019 de pejirîne. Di nameyê de hat diyarkirin ku "Manîfestoya hilbijartinê ya Kedê di bin serokatiya Jeremy Corbyn de nexşeyek veguherîner pêşkêşî dike ku pêdiviyên mirovan û gerstêrkê ji qezenca taybet û berjewendiya çend kesan pêşîntir dike." <ref name="theguardian1">{{Jêder-nûçe |url=https://www.theguardian.com/politics/2019/dec/03/vote-for-hope-and-a-decent-future |sernav=Vote for hope and a decent future |paşnav=Gayle |pêşnav=Damien |tarîx=3 kanûna pêşîn 2019 |malper=[[The Guardian]] |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20191203234134/https://www.theguardian.com/politics/2019/dec/03/vote-for-hope-and-a-decent-future |tarîxa-arşîvê=3 kanûna pêşîn 2019 |tarîxa-gihiştinê=4 kanûna pêşîn 2019 }}</ref> <ref name="theguardian2">{{Jêder-nûçe |url=https://www.theguardian.com/politics/2019/dec/03/coogan-klein-lead-cultural-figures-backing-corbyn-labour |sernav=Coogan and Klein lead cultural figures backing Corbyn and Labour |paşnav=Gayle |pêşnav=Damien |tarîx=3 kanûna pêşîn 2019 |malper=[[The Guardian]] |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200911180550/https://www.theguardian.com/politics/2019/dec/03/coogan-klein-lead-cultural-figures-backing-corbyn-labour |tarîxa-arşîvê=11 îlon 2020 |tarîxa-gihiştinê=4 kanûna pêşîn 2019 }}</ref> Graeber, ku Cihû bû, di heman demê de parastina Corbyn ji tawanbarîyên antîsemîtîzmê kir, û got ku "Ya ku bi rastî Cihûyan tehdît dike, kesên ku bi rastî dixwazin me bikujin, Nazî ne", û ku tawanbarî "çekdanîn" a antisemitism jibo mebestên sîyasî. <ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.clevelandjewishnews.com/jta/david-graeber-anarchist-anthropologist-who-defended-corbyn-dies-at-59/article_79d4ff65-b53c-5d98-93e5-17810bcfb11a.html |sernav=David Graeber, anarchist anthropologist who defended Corbyn, dies at 59 |paşnav=Liphshiz |pêşnav=Cnaan |tarîx=7 îlon 2020 |malper=Cleveland Jewish News }}</ref> Graeber piştgirî da boykotê <ref>{{Cite tweet|date=2019-12-13|title=I will never write a word for the Guardian ever again - well, unless they have a complete change of management and editorial policy, which isn't going to happen.|access-date=2020-12-28}}</ref> rojnameya ''The Guardian'' ji hêla hevalên nivîskarên çepgir ve piştî ku kaxez bi berdewamî li dijî Corbyn bi salan berevajî weşand. <ref>{{Jêder-malper |url=https://www.lse.ac.uk/media-and-communications/research/research-projects/representations-of-jeremy-corbyn.aspx |sernav=Journalistic Representations of Jeremy Corbyn in the British Press |paşnav=Science |pêşnav=London School of Economics and Political |malper=London School of Economics and Political Science |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2020-12-28 }}</ref> Wî îddîa kir ku ''The Guardian'' tenê nivîskarên pêşverû diweşîne da ku bi xwendevanên xwe pêbaweriyê bistîne, lê siyaseta wêya edîtoriyê li dijî siyaseta sosyalîst e. <ref>{{Cite tweet|date=2019-07-25|title=future historians will see the post-2015 Guardian as a priceless resource. Day to day, it documents of how the UK's middle-aged professional managerial classes, having allied themselves entirely with finance capital, collectively lost their shit as young people embraced socialism|access-date=2020-12-28}}</ref> Ew rexnevanekî dengbêjî yê navendparêzên karkeran bû ku êrîşî Corbyn kir, û got ku dilnizmiya wan ji tevgerên sosyalîst re ji ber firotina wan a berê bû: "Ger ew çalakvan ne naîf bûn, ger ev mirov nedihat hilbijartin, tevahiya jiyana navendparêzan bûbû derewek. Wan bi rastî her tiştî rastî qebûl nekiribû. Ew bi rastî tenê firotan bûn. " == Bandor û pêşwazî == Kate Burrell, di kovara ''Civaknasîyê de nivîsand'' ku xebata Graeber "nêrînên anarşîst ên guherîna civakî pêşve dixe, ku ji hêla Çep ve pir ne mimkûn e, lêbelê her roj di nav tevgerên civakî de têne jiyîn" û ku xebata wî "ji bo rastiyên rojane yên jiyanê wekî çalakvanek, anarşîzmê bi eşkereyî pêş dixe, û cejnek bihêvî ya tenê ya ku dikare ji hêla komên nisbeten piçûk ên kesên pabend ve rastiya xwe bi zelalî bijîn pêk tîne. " <ref>Burrell, K. (2014). Book Review: David Graeber, 'The Democracy Project: A History. A Crisis. A Movement'. ''Sociology'', 48(5), 1066–167. {{Doi|10.1177/0038038514543129}}</ref> Hans Steinmüller, ku di ''Kovara Enstîtuya Antropolojiya'' Qraliyetê de nivîsiye, Graeber û hev-nivîskarê wî Marshall Sahlins wekî "du ramanwerên herî girîng ên antropolojîk ên serdema me" binav kir û ku tevkariyên wan di teoriya antropolojîk a padîşahiyê de "pîvanek" teoriya antropolojîk". <ref>Steinmüller, Hans (2019) Book review: on kings by David Graeber and Marshall Sahlins. ''Journal of the Royal Anthropological Institute'', 25 (2). pp. 413–14.</ref> == Jiyana kesane == Graeber di 2019 de bi Nika Dubrovsky re zewicî. <ref>{{Jêder-malper |url=https://twitter.com/davidgraeber/status/1121332583630016512/ |sernav=I've never been married before. Even though the proper ceremony is later in London & Berlin, I have never been more moved that someone who actually knows me would want to be with me forever. |paşnav=David Graeber |tarîx=25 nîsan 2020 |via=Twitter |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200903195209/https://twitter.com/davidgraeber/status/1121332583630016512 |tarîxa-arşîvê=3 îlon 2020 |tarîxa-gihiştinê=12 îlon 2020 }}</ref> Herdu li ser rêzeyek pirtûk, atolye, û axaftinên bi navê ''Antropolojî ji bo Zarokan'' hevkar bûn. <ref>{{Jêder-malper |url=https://a4kids.org/about/ |sernav=About Us – Anthropology For Kids |malper=a4kids.org }}</ref> == Mirin == Graeber di 2ê îlona 2020an de, li nexweşxaneyek Venedîkê di 59 saliya xwe de mir. <ref name="Guardian">{{Jêder-nûçe |url=https://www.theguardian.com/books/2020/sep/03/david-graeber-anthropologist-and-author-of-bullshit-jobs-dies-aged-59 |sernav=David Graeber, anthropologist and author of Bullshit Jobs, dies aged 59 |paşnav=Cain, Sian |tarîx=3 îlon 2020 |malper=The Guardian |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200903155214/https://www.theguardian.com/books/2020/sep/03/david-graeber-anthropologist-and-author-of-bullshit-jobs-dies-aged-59 |tarîxa-arşîvê=3 îlon 2020 |tarîxa-gihiştinê=3 îlon 2020 }}</ref> Ew heya rojên paşîn berî mirina xwe çalak bû, di 28ê tebaxê de vîdyoyek [[YouTube|şandibû YouTube]] -ê, ku wî diyar kir ku ew "hinekî di bin hewa" de hîs dikir, lê ku wî dest bi "baştirbûna xwe" kir. <ref>{{Jêder-malper |url=https://heavy.com/news/2020/09/david-graeber/ |sernav=David Graeber Dead: Man Behind 'We Are the 99%' Slogan Dies at 59 |paşnav=Farrel |pêşnav=Paul |tarîx=3 îlon 2020 |malper=Heavy |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200907101054/https://heavy.com/news/2020/09/david-graeber/ |tarîxa-arşîvê=7 îlon 2020 |tarîxa-gihiştinê=3 îlon 2020 }}</ref> Jina wî Nika Dubrovsky li ser [[Twitter|Twitter-ê]] ragihand ku Graeber bi wê û hevalên xwe re li [[Wênîs|Venedîkê]] betlaneyê dimeşîne, û sedema yekser xwîna navxweyî ye. <ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.washingtonpost.com/local/obituaries/david-graeber-scholar-anarchist-and-intellectual-leader-of-occupy-wall-street-dies-at-59/2020/09/05/df66b16e-eeb9-11ea-99a1-71343d03bc29_story.html |sernav=David Graeber, scholar, anarchist and intellectual leader of Occupy Wall Street, dies at 59 |paşnav=Matt Schudel |tarîx=5 îlon 2020 |malper=[[The Washington Post]] |format=obituary |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200908174029/https://www.washingtonpost.com/local/obituaries/david-graeber-scholar-anarchist-and-intellectual-leader-of-occupy-wall-street-dies-at-59/2020/09/05/df66b16e-eeb9-11ea-99a1-71343d03bc29_story.html |tarîxa-arşîvê=8 îlon 2020 |tarîxa-gihiştinê=17 îlon 2020 }}</ref> Di otopsiyê de hat dîtin ku xwîn ji ber pankreatasyona nekrotîk çêbûye. === Karnavala Bîranînê === Di 11ê Çiriya Pêşîn a 2020an de di çarçoveya 'Karnavala Bîrdariya Intergalactic' a ku ji bo pîrozkirina jiyan û xebatên Graeber hate organîzekirin de rêzeyek axaftin, komxebat, pêşandan, xwepêşandan, xwendin û axaftinên giştî pêk hat. <ref>{{Jêder-malper |url=https://davidgraeber.industries/memorial-carnival-eng |sernav=Memorial Carnival eng — David Graeber Industries |malper=David Graeber Industries }}</ref> == Weşanên hilbijartî == * {{Jêder-kitêb |sernav=[[Toward an Anthropological Theory of Value|Toward an Anthropological Theory of Value: The False Coin of Our Own Dreams]] |weşanger=[[Palgrave Macmillan|Palgrave]] |sal=2001 |isbn=978-0-312-24044-8 |cih=New York }} * {{Jêder-kitêb |sernav=[[Fragments of an Anarchist Anthropology]] |weşanger=Prickly Paradigm Press (distributed by [[University of Chicago Press]]) |sal=2004 |isbn=978-0-9728196-4-0 |cih=Chicago }} * {{Jêder-kitêb |sernav=[[Lost People: Magic and the Legacy of Slavery in Madagascar]] |weşanger=Indiana University Press |sal=2007 |isbn=978-0-253-34910-1 |cih=Bloomington }} * {{Jêder-kitêb |sernav=[[Direct Action: An Ethnography]] |weşanger=AK Press |sal=2009 |isbn=978-1-904859-79-6 |cih=Edinburgh; Oakland }} * {{Jêder-kitêb |sernav=[[Debt: The First 5000 Years]] |weşanger=Melville House |sal=2011 |isbn=978-1-933633-86-2 |cih=Brooklyn, NY }} * {{Jêder-kitêb |sernav=[[The Democracy Project: A History, a Crisis, a Movement]] |weşanger=[[Spiegel & Grau]] |sal=2013 |isbn=9780812993561 |cih=New York }} * {{Jêder-kitêb |sernav=[[The Utopia of Rules: On Technology, Stupidity, and the Secret Joys of Bureaucracy]] |tarîx=2015 |weşanger=Melville House |isbn=978-1-61219-375-5 }} * {{Jêder-kitêb |sernav=[[Bullshit Jobs|Bullshit Jobs: A Theory]] |tarîx=2018 |weşanger=Penguin |isbn=978-0241263884 }} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Anarşîzm]] [[Kategorî:Antropolojî]] [[Kategorî:Cihû]] [[Kategorî:Dîroknasên amerîkî]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1961]] [[Kategorî:Mirin 2020]] [[Kategorî:Nivîskar]] [[Kategorî:Zanyar]] [[Kategorî:Cihûyên amerîkî yên sedsala 20an]] [[Kategorî:Nivîskarên amerîkî yên nehonakî yên sedsala 20an]] [[Kategorî:Cihûyên amerîkî yên sedsala 21ê]] [[Kategorî:Nivîskarên amerîkî yên nehonakî yên sedsala 21ê]] oalkcebjgh0ib9zcyyfsl7glfq6s1zz 0 100294 2091595 2090203 2026-09-05T05:02:11Z SakuraBot 54179 [[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin 2091595 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank bajarok | Nav = | Navê din = | Navê fermî = | Wêne = | Wêne sernav = | Welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | Dûgel = [[Îran]] | Parêzgeh = [[Kurdistan (parêzgeh)|Kurdistan]] | Navçe = [[Merîwan]] | Nahiye = | Navê nîştecihan = | Şaredar = | Hejmara mezran = | Gelhe = | Gelhe sal = | Berbelavî = | Rûerd = | Bilindayî = }} '''Dere Pembedan''' gundekî rojhilata Kurdistanê ye ku girêdayî bajarê [[Merîwan]]ê ye. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Gundên Merîwanê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên bajarê Merîwanê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] [[Kategorî:Wargehên kurdan li parêzgeha Kurdistanê]] fuflrmhq6388z7vkt3roax99awn5rry 0 100301 2091583 2090185 2026-09-05T04:51:58Z SakuraBot 54179 [[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin 2091583 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank bajarok | Nav = | Navê din = | Navê fermî = | Wêne = | Wêne sernav = | Welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | Dûgel = [[Îran]] | Parêzgeh = [[Kurdistan (parêzgeh)|Kurdistan]] | Navçe = [[Merîwan]] | Nahiye = | Navê nîştecihan = | Şaredar = | Hejmara mezran = | Gelhe = | Gelhe sal = | Berbelavî = | Rûerd = | Bilindayî = }} '''Dehbonyad''' gundekî rojhilata Kurdistanê ye ku girêdayî bajarê [[Merîwan]]ê ye. {{Gundên Merîwanê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên bajarê Merîwanê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] [[Kategorî:Wargehên kurdan li parêzgeha Kurdistanê]] cy10q92klk9m79zjqcpi3gm7wc5zzdt 0 100350 2091579 1925230 2026-09-05T04:45:41Z SakuraBot 54179 [[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin 2091579 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov | nav = David Morrissey | wêne = David Morrissey May 2015.jpg | sernavê_wêne = Morrissey (2015) | roja_jidayikbûnê = {{Roja bûyînê û temen|1964|06|21|df=yes}} | cihê_jidayikbûnê = [[Liverpool]], Îngilîstan | pîşe = Aktor, fîlmçêker | salên_çalak = 1982–niha | hevjîn = {{Zewac|[[Esther Freud]]<br >|12 August 2006}} | zarok = 3 }} '''David Mark Joseph Morrissey''' (jdb. {{dîrok|21|hezîran|1964}}) lîstikvan û fîlimçêkarek îngilîzî ye. bi beşdariya xweye ya di rêza film a [[The Walking Dead]] de baştir hatiye naskirine.<ref>"[http://www.bfi.org.uk/lff/node/1211 BFI London Film Festival: David Morrissey] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110802140608/http://www.bfi.org.uk/lff/node/1211 |date=2011-08-02 }}." British Film Institute. 14 October 2010. Retrieved 5 June 2011 ( by WebCite on 5 June 2011).</ref><ref name="Husband">Husband, Stuart (24 February 2008). "[https://www.telegraph.co.uk/culture/film/starsandstories/3671426/David-Morrissey-The-incredible-disappearing-man.html The incredible disappearing man]". ''The Sunday Telegraph'' (Telegraph Media Group): p.&nbsp;32. Retrieved 4 November 2008.</ref><ref name="Galliano">Galliano, Joseph (3 October 2009). "[http://entertainment.timesonline.co.uk/tol/arts_and_entertainment/film/london_film_festival/article6852640.ece Cutting it]{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=îlon 2024 }}." ''The Times'' (Times Newspapers): pp.&nbsp;46–47 (''Saturday Review'' supplement). Retrieved 1 August 2011.</ref><ref name="WilliamsA">Williams, Andrew (29 March 2006). "[http://www.metro.co.uk/showbiz/interviews/11363-60-seconds-david-morrissey 60 Seconds: David Morrissey]". Metro.co.uk (Associated Newspapers). Retrieved 6 November 2008 ( by WebCite on 5 June 2011).</ref> == Xelat == {| class="wikitable sortable" !Sal !Xelat !Kategorî !Nav |- |1997 |Royal Television Society Programme Award |Best Male Actor |''Holding On'' |- |2001 |British Academy Television Craft Award |New Director (Fiction) |''Sweet Revenge'' |- |2003 |Royal Television Society Programme Award |Best Male Actor |''The Deal'' |- |2003 |British Academy Television Award |Best Actor |''State of Play'' |- |2010 |Broadcasting Press Guild Award |Best Actor |''Red Riding'' |- |2011 |Liverpool Daily Post Arts Awards |Best Actor |''[[Macbeth]]'' |- |2013 |Saturn Award |Best Supporting Actor |''[[The Walking Dead]]'' |- |2014 |Saturn Award |Best Guest Star |''[[The Walking Dead]]'' |} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Derhênerên fîlman ên îngilîz]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1964]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Senaryonivîsên îngilîz]] [[Kategorî:Fîlmçêkerên îngilîz]] 66y8l23ubfezuskwfg1vuofsv0ofry8 0 101065 2091597 1772273 2026-09-05T05:03:11Z SakuraBot 54179 [[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin 2091597 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane}} '''Deriyê sinorî yê Ibrahîm Xelîl''', yek ji [[derwaze]]yên sinorî yên herî mezin ên Kurdistanê ye. Ew dikeve nêzîkî bajarê [[Zaxo]]yê û di navbera [[Bakurê Kurdistanê]] ([[Tirkiye]]) û [[Herêma Kurdistanê]] ([[Îraq]]) de ye<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dengeamerika.com/a/kurd-turkey_ibrahim_xelil/3131763.html |sernav=Îbrahîm Xelîl Piştî 22 Rojên Girtinê Tê Vekirin |tarîx=2016-05-01 |malper=dengeamerika.com |tarîxa-gihiştinê=2021-04-05 }}</ref>. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Deriyên sinorî yên Kurdistanê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} {{Koord|37.1418|N|42.5667|E|display=title}} [[Kategorî:Deriyên sinorî yên Kurdistanê]] [[Kategorî:Parêzgeha Dihokê]] [[Kategorî:Erdnîgariya Başûrê Kurdistanê]] izamw9krzajnggwmf1vgjzprmkxvnu2 0 104218 2091576 1755542 2026-09-05T04:44:34Z SakuraBot 54179 [[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin 2091576 wikitext text/x-wiki {{Wergerîne|en}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 }} '''David William Donald Cameron''' ({{Jidayikbûn|9|10|1966|j=1}}) siyasetmedarekî [[Conservative Party]] ê brîtanî ye. Cameron di navbera {{Dîrok|11|5|2010}} û {{Dîrok|13|7|2016}} de serokwezîrê [[Keyaniya Yekbûyî]] bû. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * {{Commons-biçûk}} {{Serokwezîrên Brîtanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Siyasetmedar-şitil}} [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Serokwezîrên Keyaniya Yekbûyî]] [[Kategorî:Serokwezîrên Keyaniya Yekbûyî yên sedsala 21ê]] [[Kategorî:Endamên Encumena Taybet a Keyaniya Yekbûyî]] ayaocqg4di4hv7534645itmfyrstg7l 0 118931 2091607 1575954 2026-09-05T05:13:56Z SakuraBot 54179 [[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin 2091607 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav kurdî = Dewleta Şirvanşahê | nav = Şirvanşah | nav ziman = [[Azerî]] | nav2 = شروانشاه | nav2 ziman = [[Farsî]] | berê1_rûpel = Dûgela Ebasiyan | berê1 al = Abbasid banner.svg | sal destpêk = 861 | sal dawî = 1538 | paşê1_rûpel = Dûgela Sefewiyan | paşê1 al = Safavid Flag.svg | al = Shirvan gerb.png | nexşe = Caucasus 1090 AC de.png | binnexşe = nexşeya Qefqasyayê di sala 1090 | paytext = [[Bakû]] | ziman = [[Erebî]], [[Farsî]] | hikûmet = Xanedan | dîn = [[Islam]] | serokA1 = Yazid b. Mazyad al-Shaybani | serokA2 = Abu Bakr Mirza | serokA1 sal = 779-801 | serokA2 sal = 1522-1538 | berê1 = [[Xanedana Ebasiyan]] | paşê1 = [[Dewleta Sefewiyan]] }} '''Dewleta Şirvanşahê''' ({{bi-fa|شروانشاه}}) dewletekî li [[Azerbaycan]]ê îroyîn e ku di navbera salên 861 û 1538an de serweriyê kiriye. Navenda dewletê bi gelemperî li deverên bakurê Azerbaycanê û başûrê [[Daxistan]]ê bû.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://www.worldcat.org/oclc/31776666 |sernav=Russia and Azerbaijan : a borderland in transition |paşnav=Swietochowski |pêşnav=Tadeusz |tarîx=1995 |weşanger=Columbia University Press |isbn=0-231-07068-3 |cih=New York |rûpel=2 |ziman= |oclc=31776666 |jêgirtin=In the fifteenth century a native Azeri state of Shirvanshahs flourished north of the Araxes }}</ref> == Mijarên têkildar == * [[Xanedana Şedadiyan]] * [[Xanedana Rewadiyan]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Dîrok-şitil}} [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Xanedanên ereban]] j080e1cpdrl05eq9mvpbxui5b1tx82j 0 125173 2091602 2037713 2026-09-05T05:09:57Z SakuraBot 54179 [[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin 2091602 wikitext text/x-wiki {{Nivîsarên pîroz ên bi îbranî}} '''Destpêkirin''' yan jî '''Xwiliqandin'''<ref>Şirîn (1997). English-Kurmanji, Kurmancî-Inglîzî Word List (Behdînî dialect). "Nî Roj" language learning series. Longview, TX, DYA</ref> (bi [[Zimanê yewnanî|yewnanî]]: Γένεσις ''Génesis''; bi [[Zimanê îbranî|îbranî]]: בְּרֵאשִׁית, ''Bərēʾšīṯ'') pirtûka yekem a [[Încîl]]a [[Zimanê îbranî|îbranî]] û [[Peymana Kevin]] a [[Xiristiyanî|xiristiyanan]] e.<ref>{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.1007/978-3-642-75373-2_1 |sernav=Max Hamilton: A Life Devoted to Psychiatric Science |paşnav=Roth |pêşnav=M. |tarîx=1990 |weşanger=Springer Berlin Heidelberg |isbn=978-3-642-75375-6 |cih=Berlin, Heidelberg |rr=1–9 }}</ref> Navê wî yê [[Zimanê îbranî|îbranî]] wekî navê wî ya pêşî ''Bereshit'' e. Genesîs pirtûka afirandina [[Cîhan|dinyayê]] û dîroka destpêkirinê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://dx.doi.org/10.1037/t16162-000 |sernav=Sweeney Learning Test Apparatus |paşnav=Sweeney |pêşnav=M. J. J. |tarîx=2012-10-08 |malper=PsycTESTS Dataset |roja-gihiştinê=2022-04-03 }}</ref> Zanyarên nûjen tînin ziman ku ji sedsala 19an û pê ve, dibînin ku pirtûk bi sedan sal piştî ku [[Mûsa]] jiyaye, di sedsalên 6em û 5em berî zayînê de hatiye nivîsandin. Li ser bingeha şirovekirina zanistî ya delîlên arkeolojîk, genetîkî û zimanî, pir zanyar Genesis wekî mîtolojiya Cihû-Xiristiyanî dibînin. Ev li du beşan tê dabeş kirin, dîroka seretayî (beş 1-11) û dîroka bav û kalan (beş 12-50).<ref>{{Jêder-kitêb |url=http://worldcat.org/oclc/967271106 |sernav=Psalms 1-72 |paşnav=Dianne. |pêşnav=Bergant, |isbn=978-0-8146-4792-9 |oclc=967271106 }}</ref> Dîroka seretayî têgînên nivîskar di derbarê cewhera xwedawend û têkiliya mirovan bi afirînerê wê re destnîşan dike: [[Xweda|Xwedê]] dinyayek ku ji mirovan re baş û guncaw e diafirîne, lê dema ku mirov wê bi gunehan xera bike [[Xweda|Xwedê]] biryar dide ku afirandêriya wî hilweşîne, tenê [[Nûh]] û malbata wî ya rast diparêze ku têkiliya di navbera mirov û [[Xweda|Xwedê]] de ji nû ve saz bikin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=http://worldcat.org/oclc/180204920 |sernav=Genesis 1-11 : a handbook on the Hebrew text |paşnav=L. |pêşnav=Bandstra, Barry |tarîx=2008 |weşanger=Baylor University Press |isbn=978-1-932792-70-6 |oclc=180204920 }}</ref> Bi emrê [[Xweda|Xwedê]], ji dûndana [[Nûh]] [[Îbrahîm|Birahîm]] ji cihê jidayikbûna xwe (ji bajarê Ur a Sumerê) here welatê [[Welatê Kenan|Kenanê]], ku [[Xweda|Xwedê]] daye, ku ew li wir wekî xerîb dimîne, wekî kurê wî [[Îshaq]] û neviyê wî [[Yaqûb|Aqûb]]. Naviyên [[Yaqûb]] dibe "[[Îsraêl|Îsraîl]]" û bi zarê kurê wî [[Yûsif]], zarokên [[Îsraêl]] bi tevayî 70 kes bi malên xwe ve diçin [[Misir|Misrê]]. Destpêbûn ji bo amadekirina hatina [[Mûsa]] li [[Îsraêl]] û li [[Misir]]ê bi dawî dibe. == Etîmolojî == Navê pirtûkê ji mijara wê ya destpêkê tê: "destpêk", "esil". Ev têgîn di yewnaniya kevn de bi navdêrî, wekî ''genesis'' hatiye wergerandin. Ji ber vê yekê Septuaginta Yewnanî jê re sernavê "Pirtûka Destpêkê" dest nîşan kiriye: βιβλίον τῆς Γενέσεως, ''Biblion tès Geneseôs'' (genitive) yan jî bi hêsanî Genesis. == Kurte == Çîroka afirandina Genesis du çîrokên cuda pêk tîne; her du beşên pêşîn bi giştî bi van ve girêdayî ne. Di ya yekem de, [[Elohim]], peyva giştî ya [[Zimanê îbranî|îbranî]] ya ji bo [[Xweda|Xwedê]], ezman û erdê tevî mirovahiyê, di şeş rojan de diafirîne û di roja heftan de radiweste. Di ya duyemîn de, ku niha jê re "[[Yahwe Elohim]]", Xudan [[Xweda|Xwedê]] tê binav kirin, ew du kesan, [[Adem]] û [[Hewa (kes)|Hewa]], wekî mêr û jina pêşîn diafirîne, û wan di [[Baxçeyê Edenê]] de bi cih dike. Di beşa sisiyan de [[Xweda|Xwedê]] ferman dide ku ji fêkiyê dara zanîna qencî û xerabiyê nexwin. Adem û Hewa soza nayînin cih. [[Mar]]ekî axaftvan, ku wek mexlûqekî xapînok an hîlekar hatiye nîşandan, [[Hewa (kes)|Hewa]] dixapîne ku li dijî daxwaza [[Xweda|Xwedê]] fêkiyê bixwe û [[Adem]] jî bîne rê ku ew jî ji wî fêkiyê bixwe. Li ser vê yekê [[Xweda|Xwedê]] wan davêje derve û nifiran li herduyan dike. [[Adem]] jiber vî yekê ji aliyê Xwedê hat nifir kirin ku risqê xwe bi westiyayî û xebatê bi dest bixe û [[Hewa (kes)|Hewa]] jî bi êş zarokan welidîne. Ev yek ji aliyê xirîstiyanan ve wekî daketina mirovahiyê tê şîrovekirin. [[Hewa (kes)|Hewa]] du kurên bi navên [[Qayîn]] û [[Qabîl û Habîl|Habîl]] tîne dinyayê. [[Qayîn]] li baxçe dixebitî, Habîl jî bi goşt dixebite; ew her du dehî yên xwe pêşkêşî [[Xweda|Xwedê]] dikin. [[Xweda|Xwedê]] pêşkêşa [[Qabîl û Habîl|Habîl]] ji ya [[Qayîn]] zêdetir eciband. Piştî vî ecibandinê Qayîn, [[Qabîl û Habîl|Habîl]] dikuje. Paşê Xwedê nifiran li Qayîn dike û Hewa kurekî din bi navê Sêth tîne ku cihê [[Qabîl û Habîl|Habîl]] bigire. Piştî ku gelek nifşên [[Adem]] ji rêzên [[Qayîn]] û Sêth derbas zêde bûn, dinya ji ber gunehê mirovan û [[Nefîlîm]]an xera dibe û [[Xweda|Xwedê]] dixwaze mirovahiyê ji ber xerabiya wan ji holê rake. Lêbelê [[Nûh|Nuh]] tenê mirovê qenc e; Ji ber vî yekê Xwedê ji [[Nûh]] û malbata wî ya rast re dixwaz e ku keştiyeke çêbikin û mînakên heywanan bigirin û ji heywanan paqij heft cot û ji heywanên nepak cotek bigirin. Paşê Xwedê lehiyek mezin dişîne ku dinyaya mayî ji holê rake. Gava ku av paşde diçin, [[Xweda|Xwedê]] soz dide ku ew ê carek din dinyayê bi avê xera neke, rondikek wekî sembola soza xwe çêdike. [[Xweda|Xwedê]] dibîne ku mirovatî ji bo avakirina bajarekî birca mezin, [[Birca Babîlê]], hevkariyê dikin û mirovahiyê bi gelek zimanan dabeş dike û wan ji tevliheviyê ji hev vediqetîne. Ji şaxa malbeteke dirêj a ku ji Nûh zêde bûye heta Îbrahîm, Xwedê ferman dide [[Îbrahîm]] ku ji welatê xwe yê [[Mezopotamya]]yê here welatê [[Kenanê]]. Li wir, Xwedê soz dide Îbrahîm û soz dide ku neslê wî wê bi qasî stêran zêde bibe lê ku mirov wê çarsed sal li welatê xerîbiyê zilmê li wan bikin û piştî vî yekê "ji [[Çemê Misirê]] heta [[Firat|Çemê Firatê]]" ji wan re bibe welat. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Mîtên afirandinê]] [[Kategorî:Peymana Kevin]] [[Kategorî:Pirtûkên mîtolojiyê]] [[Kategorî:Pirtûkên Tewratê]] r7vdx6xnxt646imiqc126eopnlvjwkd 0 133434 2091628 1961121 2026-09-05T09:39:53Z Makenzis 35367 /* Champions */ 2091628 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî }} '''Lîga Stêrkên Iraqê'''<ref>https://www.rudaw.net/kurmanci/sports/13032025</ref> yan jî '''Xula Stêrên Îraqê'''<ref>[[Rojnameya Evro]], 23.10.2025, hj. 3855, r. 9.</ref> (bi kurdiya soranî: ''Xalî Estêrekanî 'Êraq'', bi inglîzî: ''Iraq Stars League'', bi erebî: الدوري العراقي الممتاز, ''Dawrī Nujūm Al-'Irāq''), asta herî bilind a sîstema lîga futbolê ya Iraqê ye. Ew ji hêla 20 tîman ve tê kirin, ew ji hêla [[Yekîtiya Futbolê ya Iraqê]] ([[IFA]]) ve tê rêvebirin û li ser pergala pêşkeftin û daketinê di gel Beşa Yekem a Iraqê kar dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://forum.kooora.com/?t=19104594 |sernav=منتديات كووورة |malper=forum.kooora.com |roja-gihiştinê=2022-10-14 }}</ref> Lîga ji hêla IFA ve di sala 1974an de wekî [[Lîga Yekem yên tîmên Iraqê]] bû û yekem lîga neteweyî ya tîmên Îraqê lê wê salê hate danan. Di yariya tîmên Iraqê de her 20 tîm ji wan di 38 maçan dilîzin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://gpa.eastview.com/crl/mena/?a=d&d=iraq19481016-01.1.8&e=-------en-25--1--img-txIN---------- |sernav=The Iraq Times 1948.10.16 — Middle Eastern and North African Newspapers |malper=gpa.eastview.com |roja-gihiştinê=2022-10-14 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.goalzz.com/?c=4070 |sernav=goalzz.com: Live sports scores, news and more |malper=www.goalzz.com |roja-gihiştinê=2022-10-14 }}</ref> == Tîm == === Demsala 2022-23 === Bîst tîmên di Lîga Stêrkên Iraqê ya 2022-2023 de hevrikiyê dikin, di nav wan de sê ji Lîga Yekem derketin: {| class="wikitable sortable" style="text-align:center" !2022–23<br /><br />Klup !2021–22<br /><br />Rewş !Dansala yekem<br /><br />Premier lîg !Dansala lîga Premierê<br /> !Dansala yekem a<br /><br /> Lîga Premierê !Premier<br /><br />League<br /><br />titles !Most<br /><br />recent Premier<br /><br />Navê lîgê |- | style="text-align:left" |Al-Diwaniya |{{Ntsh|17}}17th |1988–89 |15 |2017–18 |0 |– |- | style="text-align:left" |Al-Hudood |{{Ntsh|21}}1st ([[2021–22 Iraq Division One|Div. 1]]) |2008–09 |11 |2022–23 |0 |– |- | style="text-align:left" |Al-Kahrabaa |{{Ntsh|9}}9th |2004–05 |18 |2014–15 |0 |– |- | style="text-align:left" |Al-Karkh |{{Ntsh|14}}14th |1990–91 |27 |2018–19 |0 |– |- | style="text-align:left" |Al-Naft^b |{{Ntsh|4}}4th |1985–86 |38 |1985–86 |0 |– |- | style="text-align:left" |Al-Najaf^b |{{Ntsh|7}}7th |1987–88 |36 |1987–88 |0 |– |- | style="text-align:left" |Al-Qasim^b |{{Ntsh|15}}15th |2019–20 |4 |2019–20 |0 |– |- | style="text-align:left" |Al-Quwa Al-Jawiya^{a, b} |{{Ntsh|2}}2nd |1974–75 |49 |1974–75 |7 |2020–21 |- | style="text-align:left" |Al-Shorta^{a, b} |{{Ntsh|1}}1st |1974–75 |49 |1974–75 |5 |2021–22 |- | style="text-align:left" |Al-Sinaa^a |{{Ntsh|16}}16th |1974–75 |39 |2021–22 |0 |– |- | style="text-align:left" |Al-Talaba^b |{{Ntsh|3}}3rd |1978–79 |45 |1978–79 |5 |2001–02 |- | style="text-align:left" |Al-Zawraa^b |{{Ntsh|6}}6th |1975–76 |48 |1975–76 |14 |2017–18 |- | style="text-align:left" |[[Yaneya Dihokê ya werzişî|Duhok]] |{{Ntsh|23}}3rd ([[2021–22 Iraq Division One|Div. 1]]) |1988–89 |20 |2022–23 |1 |2009–10 |- | style="text-align:left" |[[Yaneya werzişî ya Hewlêrê|Erbil]] |{{Ntsh|11}}11th |1987–88 |31 |2018–19 |4 |2011–12 |- | style="text-align:left" |Karbalaa |{{Ntsh|22}}2nd ([[2021–22 Iraq Division One|Div. 1]]) |1992–93 |21 |2022–23 |0 |– |- | style="text-align:left" |Naft Al-Basra |{{Ntsh|13}}13th |2004–05 |18 |2012–13 |0 |– |- | style="text-align:left" |Naft Al-Wasat^b |{{Ntsh|5}}5th |2014–15 |9 |2014–15 |1 |2014–15 |- | style="text-align:left" |Naft Maysan |{{Ntsh|12}}12th |2009–10 |12 |2013–14 |0 |– |- | style="text-align:left" |Newroz^b |{{Ntsh|8}}8th |2021–22 |2 |2021–22 |0 |– |- | style="text-align:left" |[[Yaneya Zaxoyê ya Werzişî|Zakho]] |{{Ntsh|10}}10th |2002–03 |18 |2019–20 |0 |– |} ^a : Endamê damezrîner ê Lîga Bilind a Iraqê<nowiki></br></nowiki> ^b : Tu carî ji Lîga Bilind a Iraqê derneketiye == Champions == {| class="wikitable" !Klub ! Sernav ! Serketina demsalan |- | El-Zewra | style="text-align:center;" | 14 | 1975–76, 1976–77, 1978–79, 1990–91, 1993–94, 1994–95, 1995–96, 1998–99, 1999–2000, 1999–2000, 2000–2001, 2005–2006, 2010–2011, 2015–2016, 2017–2018 |- | Al-Shorta | style="text-align:center;" | 8 | 1979–80, 1997–98, 2012–13, 2018–19, 2021–22, 2022–23, 2023–24, 2024–25, 2025–26 |- | {{Nowrap|[[Al-Quwa Al-Jawiya]]}} | style="text-align:center;" | 8 | 1974–75, 1989–90, 1991–92, 1996–97, 2004–05, 2016–17, 2020–21 |- | Al-Talaba | style="text-align:center;" | 5 | 1980–81, 1981–82, 1985–86, 1992–93, 2001–02 |- | [[Yaneya werzişî ya Hewlêrê|Hewlêr]] | style="text-align:center;" | 4 | 2006–07, 2007–08, 2008–09, 2011–12 |- | El-Reşîd | style="text-align:center;" | 3 | 1986–87, 1987–88, 1988–89 |- | Al-Minaa | style="text-align:center;" | 1 | 1977–78 |- | Salahadin | style="text-align:center;" | 1 | 1982–83 |- | El-Ceyş | style="text-align:center;" | 1 | 1983–84 |- | [[Yaneya Dihokê ya werzişî|Duhok]] | style="text-align:center;" | 1 | 2009–10 |- | Neft El-Wesat | style="text-align:center;" | 1 | 2014–15 |- |} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * [https://ifa.iq/ Yekîtiya Futbolê ya Iraqê] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230708071407/https://ifa.iq/ |date=2023-07-08 }} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Avabûnên 1974an li Iraqê]] 2n8388vrdqwgswqcxeiooqlyxxcklzm 0 140721 2091485 2090337 2026-09-04T14:13:15Z Avestaboy 34898 2091485 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî }} '''Huckleberry Fînn çavhilkiriyên leheng''' romaneke henekbaz ya nivîskarê amerîkî Mark Twain e, ku di 4ê kanûna pêşîn a sala 1884an de li Londonê bi sernavê "''The Adventures of Huckleberry Finn''" û di sibata sala pêş de li New Yorkê bi sernavê " ''Adventures of Huckleberry Finn''" hat weşandin. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{pirtûk-şitil}} [[Kategorî:Pirtûkên li ser nîjadperestiyê]] [[Kategorî:Pirtûkên sensûrkirî]] [[Kategorî:Pirtûkên zarokan li ser nîjadperestiyê]] [[Kategorî:Pirtûkên zarokan li ser xulamtiya amerîkî]] [[Kategorî:Pirtûkên zarokan ên 1880î]] [[Kategorî:Romanên li ser nîjadperestiyê]] [[Kategorî:Romanên perwerdeyî yên amerîkî]] [[Kategorî:Romanên Mark Twain]] [[Kategorî:Romanên serpêhatî yên amerîkî]] [[Kategorî:Romanên zarokan ên amerîkî]] [[Kategorî:Wêjeya zarok û ciwanan]] pzcypl4n7yp51g3m5d8trsf1lln14g2 0 140822 2091573 2002667 2026-09-05T04:40:18Z SakuraBot 54179 [[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin 2091573 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî | wêne = Darts in a dartboard.jpg }} '''Dart''' cureyekî werzîş û pêşbazî ye ku tê de du an bêtir lîstikvan destên xwe yên tazî bi kar tînin da ku fuzeyên piçûk ên tûj ên ku wekî tîrêj têne zanîn bavêjin armancek dor ku wekî tabloya dartê tê zanîn. == Dîrok == Dîroknas texmîn dikin ku belkî cara yekem ev werzîşê ku di dema xwe de wek şêweyek şahiyê dihat hesibandin, di serdema navîn de li Îngilîstanê dest pê kir, ji ber ku di derheqê wê de delîl û belgeyên rast tune ne, û ew hema hema gihîştine nîşanan ku nîşan didin. hin ji van Werzişan ji xwendekarên dibistana navîn re hatin hîn kirin da ku ew bi xurtkirina masûlkeyên dest û pêşiyên xwe bibin xwediyê armancek rasttir, ku ev yek di şeran de jî ji bo avêtina kevan û rîmanan pir bikêr bû. Lê rastî ev e ku di heyamên şer ên sedsala 18an de, şûşeyên alkolê yên vala û ji dûr ve avêtina kibrîtan di van şûşeyan de, yek ji şahiyên herî balkêş û xweş ên van leşkeran bû, yên ku piştre bi vê ramanê ketin. wan dikaribû demeke xweştir û xweştir derbas bikin û ji vê lîstikê jî pere qezenc bikin ku piştî demekê şûşe vediguherin tabloyeke xizmekî û bi perçeyek darê xêzkirî ve dibin perçeyên piçûk û tûj. Tabloya darîn û darîn a bi navê "[[amajeh]]" ji çend zengilên rengîn ên ku di navberên diyarkirî de hatine boyaxkirin pêk tê û her avêtinek di hundurê yek ji wan xelekên rengîn de xala xwe heye. Ji sedsalên berê ve, her navgînek şahî û seyrangehê ne dûrî çavê dewlemend û asta bilind a civakê bû, avêtin û avêtina tîrên zû bala mîr û dewlemendên ewropî kişand ser xwe û di demeke kurt de belav bû. di nav wan de heta radeyekê.. Carinan bi şev û roj bi saetan ev lîstik dilîstin û bi hev re li ser avêtina tîran behîs dikirin. Di vê navberê de, [[Henry VIII]] yek ji wan padîşahan bû ku ji vê lîstikê pir kêfa wî hat û wî tewra ferman da yek ji xeracên navdar ên serdema xwe ku destek tijî amaje û rimên dar ên piçûk ên bi amblema padîşah çêbike da ku bide xanima xwe [[Anne Boleyn]] diyariyek bide. Wî her weha pêşbirk di nav mîrên kêfê de bi xelatên girîng organîze kir. == Galerî == <gallery> Denis and Leslie Compton 1947-09-19.jpg Public bar, Railway Inn, Spofforth, North Yorkshire (1st August 2015) 015.JPG Dartpilar 1.jpg </gallery> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Werziş]] [[Kategorî:Werzişên ferdî]] [[Kategorî:Dahênên îngilîzî]] nkqod12rq8w28rorpqt9nvlqzf2a84k 0 141261 2091601 1750254 2026-09-05T05:09:39Z SakuraBot 54179 [[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin 2091601 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank bajar | reng_sernivîs_hindur = | reng_sernivîs_nivîs = | reng_beş_hindur = | reng_beş_nivîs = | sernavê_şablonê = | nav = | navê_din = | navê_fermî = | mertal = | al = | nexşeya_cihan = #Rojhilata Kurdistanê#Îran | nexşeya_cihan_bin = | nc_relief = erê | nc_firehî = | koordînat = | damezrandin = <!------- Kargêrî -------> | welat = [[Rojhilata Kurdistanê]] | dûgel = [[Îran]] | kargêrî_sernav = | kargêrî = | kargêrî2_sernav = | kargêrî2 = | kargêrî3_sernav = | kargêrî3 = | ... | kargêrî7_sernav = | kargêrî7 = | herêm = | parêzgeh = [[Çarmihal û Bextiyarî (parêzgeh)|Çarmihal û Bextiyarî]] | şaristan = | bexş = | navçe = | nahiye = | gundistan = | serbajar = | parêzgar = | şaredar = <!------- Demografî -----> | navê_nîştecihan = | gelhe = 5.143 <ref>https://www.amar.org.ir/سرشماری-عمومی-نفوس-و-مسکن/نتایج-سرشماری/جمعیت-به-تفکیک-تقسیمات-کشوری-سال-1395</ref> | gelhe_sal = [[2016]] | gelhe_çavkanî = | berbelavî = | gelhe1_sernav = | gelhe1 = | gelhe1_sal = | gelhe2_sernav = | gelhe2 = | gelhe2_sal = | gelhe3_sernav = | gelhe3 = | gelhe3_sal = <!------- Erdnîgarî -----> | rûerd = | rûerd1_sernav = | rûerd1 = | rûerd2_sernav = | rûerd2 = | rûerd3_sernav = | rûerd3 = | bilindayî = | dem = <!------- Agahiyên din --> | koda_postayê = | koda_telefonê = | malper = <!------- Nexşe ---------> | nexşeSer = | nexşeSer_firehî = | nexşeSer_sernav = | nexşe = | nexşe_firehî = | nexşe_sernav = | nexşe2 = | nexşe2_firehî = | nexşe2_sernav = <!------- Wêne ----------> | wêneSer = | wêneSer_firehî = | wêneSer_sernav = | wêne = | wêne_firehî = | wêne_sernav = | wêne2 = | wêne2_firehî = | wêne2_sernav = }} '''Destna''', yek ji [[bajar]]ên bi ser [[parêzgeh]]a [[Çarmihal û Bextiyarî (parêzgeh)|Çarmihal û Bextiyarî]] ya [[Rojhilata Kurdistanê]] ye ku di nav sinorê [[Îran]]ê de maye. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Parêzgeha Çarmihal û Bextiyarî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Erdnîgarî-Îran-şitil}} [[Kategorî:Bajarên parêzgeha Çarmihal û Bextiyarî]] [[Kategorî:Avabûnên 2011an li Îranê]] sthfxly3c3feyyh8nukw1ce0pu1fs0a 0 141513 2091581 1750240 2026-09-05T04:46:24Z SakuraBot 54179 [[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin 2091581 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank bajar | nav = | navê_fermî = | nexşeya_cihan = Îran | koordînat = | welat = {{ala|Îran}} | welat_alî = | dûgel = | parêzgeh = [[Merkezî (parêzgeh)|Merkezî]] | serbajar = | rûerd = | gelhe = 5,562 <ref>https://www.amar.org.ir/سرشماری-عمومی-نفوس-و-مسکن/نتایج-سرشماری/جمعیت-به-تفکیک-تقسیمات-کشوری-سال-1395</ref> (2016) | bilindayî = | nexşe = | wêne = | wêne_sernav = | malper = }} '''Davûdabad ''' ({{bi-fa|داووداباد}}), yek ji bajarê parêzgeha [[Merkezî (parêzgeh)|Merkezî]] ye ku bi dewleta [[Îran]]ê ve girêdayî ye. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Parêzgeha Merkeziyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Erdnîgarî-Îran-şitil}} [[Kategorî:Bajarên parêzgeha Merkeziyê]] [[Kategorî:Avabûnên 2003an li Îranê]] 69vr02oko4ojd8irnvkemqwj3mcgh0w 0 151458 2091603 1750255 2026-09-05T05:11:26Z SakuraBot 54179 [[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin 2091603 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank bajar | nav = | navê_fermî = | nexşeya_cihan = Îran | koordînat = | welat = {{ala|Îran}} | welat_alî = | dûgel = | parêzgeh = [[Xorasana Rezewî (parêzgeh)|Xorasana Rezewî]] | serbajar = | rûerd = | gelhe = 2,744 <ref>https://www.amar.org.ir/سرشماری-عمومی-نفوس-و-مسکن/نتایج-سرشماری/جمعیت-به-تفکیک-تقسیمات-کشوری-سال-1395</ref> (2016) | bilindayî = | nexşe = | wêne = | wêne_sernav = | malper = }} '''Deverzan ''' ({{bi-fa|دورزان}}), yek ji bajarê parêzgeha [[Xorasana Rezewî (parêzgeh)|Xorasana Rezewî]] ye ku bi dewleta [[Îran]]ê ve girêdayî ye. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Parêzgeha Xorasana Rezewî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Erdnîgarî-Îran-şitil}} [[Kategorî:Bajarên parêzgeha Xorasana Rezewî]] [[Kategorî:Avabûnên 1996an li Îranê]] gv6nvhu8i0vv33xbqu630doyj73vip1 1 195628 2091501 1467512 2026-09-04T15:56:22Z ~2026-47807-63 179330 /* Eşîra Oramarî */ beşeke nû 2091501 wikitext text/x-wiki {{Serê gotûbêjê}} {{Kalika wîkîprojeyê|sinif=|1= {{Wîkîproje Kurdistan|muhîmî=}} }} == Eşîra Oramarî == Eşîra Oramarî Yanji ([[عەشیرا ئورەماری]])Yanji Eşîra Horamarî [[Eşîr|eşîreke]] kurd e. Konfederasyona Eşîreta [[Oramarî]] ji Eşîrên [[Mefî]] û [[Lemdînî]] û 19 qebîlan pêk tê. Eşîra Oramarî li herêma [[Oramar]], li derdorê devera [[Oramar]] û [[Gever|Geverê]] ya [[Colemêrg|Colemêrgê]] dijîn. Oramarî li sê pârçâyên Kurdistanê djin li Bakurê Kurdistanê li Başûrê Kurdistanê li Rojhelata Kurdistânê eşîrâ Oramarî piştî salên 1915 ta 2026 eşîra Oramarî ji 112 gund û gundikan pêkhatibû. li sala 2026an Nufûsa eşîra [[Oramarî]] li hemû dinyayê 500 hezar kesî dêbaz kirîyê , yanî nîv mîlyon kesî zêdetir in. [[Taybet:Beşdarî/~2026-47807-63|~2026-47807-63]] ([[Gotûbêja bikarhêner:~2026-47807-63|talk]]) 15:56, 4 îlon 2026 (UTC) k827amfw3zl4zjmqjzqh0n4f2uucs8v 2091502 2091501 2026-09-04T15:57:37Z ~2026-47807-63 179330 /* Eşîra Oramarî */ 2091502 wikitext text/x-wiki {{Serê gotûbêjê}} {{Kalika wîkîprojeyê|sinif=|1= {{Wîkîproje Kurdistan|muhîmî=}} }} == Eşîra Oramarî == Eşîra Oramarî Yanji ([[عەشیرا ئورەماری]])Yanji Eşîra Horamarî [[Eşîr|eşîreke]] kurd e. Konfederasyona Eşîreta [[Oramarî]] ji Eşîrên [[Mefî]] û [[Lemdînî]] û 19 qebîlan pêk tê. Eşîra Oramarî li herêma [[Oramar]], li derdorê devera [[Oramar]] û [[Gever|Geverê]] ya [[Colemêrg|Colemêrgê]] dijîn. Oramarî li sê pârçâyên Kurdistanê djin li Bakurê Kurdistanê li Başûrê Kurdistanê li Rojhelata Kurdistânê eşîrâ Oramarî piştî salên 1915 ta 2026 eşîra Oramarî ji 112 gund û gundikan pêkhatibû. li sala 2026an Nufûsa eşîra [[Oramarî]] li hemû dinyayê 500 hezar kesî dêbaz kirîyê , yanî nîv mîlyon kesî zêdetir in. ==Eşîra Oramarî Li Dinyaye== eşîra Oramarî li dûnyâyê dêspêkê li dewleten Turkîyê u îrâqê u îranê djîn ji bilî vân 3 dêwlêtân li dewleten wekî Almanîyâ u bêlçîkâ u Brîtânîyâ u Ermênîstan u Gûrcîstan u Pakîstan u Afxanîstanê ji djîn . [[Taybet:Beşdarî/~2026-47807-63|~2026-47807-63]] ([[Gotûbêja bikarhêner:~2026-47807-63|talk]]) 15:56, 4 îlon 2026 (UTC) 6i8rb7t5ntr4omztw6lpkpgg0iw27a7 2091505 2091502 2026-09-04T15:58:21Z Kurê Acemî 105128 Guhartoya [[Special:Diff/2091502|2091502]] yê [[Special:Contributions/~2026-47807-63|~2026-47807-63]] ([[User talk:~2026-47807-63|gotûbêj]]) şûnde kir 2091505 wikitext text/x-wiki {{Serê gotûbêjê}} {{Kalika wîkîprojeyê|sinif=|1= {{Wîkîproje Kurdistan|muhîmî=}} }} == Eşîra Oramarî == Eşîra Oramarî Yanji ([[عەشیرا ئورەماری]])Yanji Eşîra Horamarî [[Eşîr|eşîreke]] kurd e. Konfederasyona Eşîreta [[Oramarî]] ji Eşîrên [[Mefî]] û [[Lemdînî]] û 19 qebîlan pêk tê. Eşîra Oramarî li herêma [[Oramar]], li derdorê devera [[Oramar]] û [[Gever|Geverê]] ya [[Colemêrg|Colemêrgê]] dijîn. Oramarî li sê pârçâyên Kurdistanê djin li Bakurê Kurdistanê li Başûrê Kurdistanê li Rojhelata Kurdistânê eşîrâ Oramarî piştî salên 1915 ta 2026 eşîra Oramarî ji 112 gund û gundikan pêkhatibû. li sala 2026an Nufûsa eşîra [[Oramarî]] li hemû dinyayê 500 hezar kesî dêbaz kirîyê , yanî nîv mîlyon kesî zêdetir in. [[Taybet:Beşdarî/~2026-47807-63|~2026-47807-63]] ([[Gotûbêja bikarhêner:~2026-47807-63|talk]]) 15:56, 4 îlon 2026 (UTC) k827amfw3zl4zjmqjzqh0n4f2uucs8v 2091506 2091505 2026-09-04T15:58:31Z Kurê Acemî 105128 Guhartoya [[Special:Diff/2091501|2091501]] yê [[Special:Contributions/~2026-47807-63|~2026-47807-63]] ([[User talk:~2026-47807-63|gotûbêj]]) şûnde kir 2091506 wikitext text/x-wiki {{Serê gotûbêjê}} {{Kalika wîkîprojeyê|sinif=|1= {{Wîkîproje Kurdistan|muhîmî=}} }} 0nwyoca94rmnlgz5sgzo5zbkc6a9ckl 0 226290 2091574 1847960 2026-09-05T04:42:11Z SakuraBot 54179 [[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin 2091574 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=çiriya pêşîn 2024}} {{Agahîdank mirov | çînaser = sînema | nav = | navê_rastî = <!-- navê bi zimanê zikmakî --> | zimanê_navê_rastî = | wêne = | sernavê_wêne = | mezinahiya_wêne = | navê_din = | navê_jidayikbûnê = | roja_jidayikbûnê = {{Roja bûyînê û temen|1965|01|18}} | cihê_jidayikbûnê = [[Queens]], [[New York]], [[DYA]] | roja_mirinê = | cihê_mirinê = | sedema_mirinê = | cihê_goristanê = | koordînatên_cihê_goristanê = | perwerde = | esil = | hevwelatî = | pîşe = [[Lîstikvan]] | sedema_navdarbûnê = | televîzyon = <!-- bernameyên navdêr yên pêşkêş kiriye --> | salên_çalak = 1988 - roja me | xebatên_navdar = <!-- Dewsa |xebat= tê bikaranîn, ji bo fîlm/rêzefîlm hwd --> | sermiyana_net = | hevjîn = | partner = | zarok = | dê = | bav = | xelat = | malper = | şanenav = | mezinahiya_şanenavê = | modul = | modul2 = }} '''David''' "'''Dave'''" '''Attell''' (z. [[18ê kanûna paşîn]] [[1965]]'an li [[Queens]], [[New York]], [[DYA]]) [[aktor]]ekî amerîkan ye. == Fîlmnîgarî == === Fîlm === {| class="wikitable sortable" !Sal !Sernav !Rol !Nîşe |- |1990 |''Caesar's Salad'' |Policeman |Kurtefîlm |- |1999 |''[[Los Enchiladas!]]'' |Don | |- |2000 |''The Office Party'' |Don |Kurtefîlm |- |2001 |''[[Pootie Tang]]'' |Frank | |- |2005 |''Crazy for Love'' |Efram | |- |2006 |''[[Scary Movie 4]]'' |Knifeman | |- |2007 |''Twisted Fortune'' |Abbot | |- |2007 |''[[Heckler (film)|Heckler]]'' |Himself | |- |2008 |''[[The Great Buck Howard]]'' |Las Vegas Husband |Credited as David Attell |- |2008 |''[[Harold (film)|Harold]]'' |Barker | |- |2009 |''[[Funny People]]'' |Himself | |- |2010 |''[[Scooby-Doo! Abracadabra-Doo]]'' |The G.P.S. |Voice, direct-to-video |- |2015 |''[[Trainwreck (fîlm)|Trainwreck]]'' |Noam | |- | 2017 | ''[[Gilbert (film)|Gilbert]]'' | Himself | Belgefîlm |- |2018 |''[[I Feel Pretty (film)|I Feel Pretty]]'' |Really Tan Dude | |} === Stand-up releases === {| class="wikitable" !Sal !Sernav !Nîşe |- |1996 |''[[HBO Comedy Half-Hour]]'' |Special |- |1999 |''[[Comedy Central Presents]]'' |Special |- |2003 |''[[Skanks for the Memories...]]'' |Album |- |2005 |''Hey, Your Mouth's Not Pregnant!'' |DVD |- |2006 |''[[Dave Attell's Insomniac Tour]]'' |Special |- |2007 |''[[Dave Attell: Captain Miserable]]'' |Special |- |2014 |''[[Dave Attell: Road Work]]'' |Special |} === Televîzyon === {| class="wikitable sortable" !Sal !Sernav !Rol !Nîşe |- |1988-1991 |''[[Stand-Up Spotlight]]'' |Himself | |- |1995–1997 |''[[Dr. Katz, Professional Therapist]]'' |Dave |Voice, 2 beş |- |1996–1997 |''[[Everybody Loves Raymond]]'' |Dave |2 beş |- |2001–2004 |''[[Insomniac with Dave Attell]]'' |Himself |44 beş |- |2002 |''[[Crank Yankers]]'' |Frank Demore |Voice, episode: "[[David Alan Grier]] & Dave Attell" |- |2003 |''[[Ed (TV series)|Ed]]'' |Brad Campbell |Episode: "Business as Usual" |- |2005 |''[[Arrested Development]]'' |Himself |2 beş |- |2005 |''New Car Smell'' |Harry |Fîlma televîzyonê |- |2008 |''[[The Gong Show with Dave Attell]]'' |Himself |8 beş |- |2011 |''[[Dave's Old Porn]]'' |Himself |16 beş |- |2013 |''[[Inside Amy Schumer]]'' |Ghost |Beşa: "Terrible People" |- |2014 |''[[Louie (American TV series)|Louie]]'' |Dave |Beşa: "So Did the Fat Lady" |- |2014 |''[[Comedy Underground with Dave Attell]]'' |Himself |8 beş |- |2014 |''[[TripTank]]'' |Dave Attell |Voice, episode: "Roy & Ben's Day Off" |- |2014 |''Teachers Lounge'' |School Photographer | |- |2015–2016 |''[[The Jim Gaffigan Show]]'' |Himself |3 beş |- |2017 |''[[Bob's Burgers]]'' |Scalper |Voice, beşa: "The Laser-inth" |- |2017 |''[[Difficult People]]'' |New York City |Voice, beşa: "Sweet Tea" |- |2017–2019 |''[[Crashing (American TV series)|Crashing]]'' |Himself |3 beşa |- |2018 |''[[The Simpsons]]'' |Luke |Voice, episode: "Bart's Not Dead" |- |2018 |''[[Bumping Mics with Jeff Ross & Dave Attell]]'' |Himself |3 beş |} === Lîstika vîdeyoyî === {| class="wikitable sortable" !Sal !Sernav !Rol !Nîşe |- |2004 |''[[Outlaw Golf|Outlaw Golf 2]]'' |Commentator | |- |2009 |''[[Leisure Suit Larry: Box Office Bust]]'' |Merv Wallski | |} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Aktorên amerîkî]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1965]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Cihûyên amerîkî yên sedsala 20an]] [[Kategorî:Komedyenên amerîkî yên sedsala 20an]] [[Kategorî:Aktorên amerîkî yên mêr ên sedsala 20an]] [[Kategorî:Cihûyên amerîkî yên sedsala 21ê]] [[Kategorî:Komedyenên amerîkî yên sedsala 21ê]] [[Kategorî:Aktorên amerîkî yên mêr ên sedsala 21ê]] [[Kategorî:Komedyenên amerîkî yên mêr]] [[Kategorî:Aktorên fîlman ên amerîkî yên mêr]] [[Kategorî:Aktorên televîzyonê yên amerîkî yên mêr]] [[Kategorî:Aktorên dengî yên amerîkî yên mêr]] sfknvof3hx85ar8e316j88v606y2ag8 14 269844 2091490 1806975 2026-09-04T14:16:53Z Avestaboy 34898 /* */ 2091490 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Romanên amerîkî li gorî janran|serpêhatî]] fla4jr64ylj8r87zm385aajo9c2kk3k 0 274176 2091611 1831531 2026-09-05T05:18:55Z SakuraBot 54179 [[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin 2091611 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane2}} '''Diego Rodríguez de Silva y Velázquez''' (jdb. 6 [[hezîran]] [[1599]] li [[Sevilla]] - m. 6 [[tebax]] [[1660]] li [[Madrîd]], [[Spanya]]), bi gelemperî wekî '''Diego Velázquez''' tê binavkirin, [[wênesaz]]ekî ​​[[barok]] ê [[spanyol]] bû. Ew îro wek yek ji girîngtirîn wênesazên portreya dema xwe tê hesibandin. Wekî wênesazek ​​li dadgeha [[Keyanî|keyaniya]] spanyol [[Felîpe IV]], wî gelek endamên malbata padîşah û endamên dadgehê xêz kir. Velázquez gelek tabloyên hunerî-dîrokî yên girîng afirandin. Dibe ku tabloya herî navdar a ji destê wî [[Las Meninas]] a ji sala [[1656]]an e. Ji destpêka [[sedsala 19an]] ve, karê Velázquez ji bo gelek wênesazên wî mînakek bi bandor bû. Wî, di nav yên din de, bandor li ser [[Francisco de Goya]] û [[Édouard Manet]] jî kir. Wênesazên [[sedsala 20an]] ên wekî [[Pablo Picasso]], [[Francis Bacon]] û [[Salvador Dalí]] gelek tabloyên Velázquez ji nû ve şîrove kirin û rêzgirtina xwe ji wî re bi awayeke hunerî nîşan dan. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Barok]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1599]] [[Kategorî:Mirin 1660]] [[Kategorî:Portre]] [[Kategorî:Tablo]] [[Kategorî:Wênesaz]] [[Kategorî:Wênesazên katolîk]] 3g9n5sobg7187cotbqnptjsglz1i4dx 14 285471 2091481 1876812 2026-09-04T14:02:11Z Avestaboy 34898 /* */ 2091481 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Romanên brîtanî yên sedsala 19an]] [[Kategorî:Romanên sedsala 19an]] [[Kategorî:Roman li gorî janran|viktoryayî]] [[Kategorî:Wêjeya viktoryayî]] hiakq1m5yg39ab1jjixzd2psgeb8uiz 14 306804 2091478 2054627 2026-09-04T13:59:38Z Avestaboy 34898 /* */ 2091478 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Honaka zanistî li gorî medyayan]] [[Kategorî:Pirtûkên honaka zanistî]] [[Kategorî:Roman li gorî janran|honaka zanistî]] 7cmjlkp1wxcjuc9fbibubwsf4l0rcsm 2 309907 2091492 2083809 2026-09-04T14:18:17Z ~2026-47807-63 179330 2091492 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Türkei, Insel Ahtamar auf dem Vansee mit der armenischen Kirche zum Heiligen Kreuz.jpg|thumb|[[Gola Wanê]]…]] [[Wêne:1946 Kurdistan et groupements Kurdes isolés (detail of Kurdistan).jpg|thumb|[[Kurdistan|Sinorên welat]] çiqas xweş ne…]] Silav, tu bi xêr hatiye rûpela min! Ez bi taybetî bi afirandin, baştirkirin û parastina gotaran, û herwiha bi hevkariya bi civaka [[Wîkîpediyaya kurdî]] re eleqedar im. Armanca min ew e ku agahdariya pêbawer bi awayekî zelal û bêalî peyda bikim. Ez ji xebata li ser mijarên di warên [[çand]], [[dîrok]], [[teknolojî]] û bûyerên rojane de kêfxweş im. Ez çavkaniyên pêbawer, zimanê objektîf û hevkariya avaker girîng dibînim. Spas ji bo serdanê - ji xwendin û beşdarbûna li Wîkîpediya kêfê werdigirim! == Statîstîk == * [https://xtools.wmcloud.org/pages/ku.wikipedia.org/Kur%C3%AA%2520Acem%C3%AE '''Gotarên min li ser Wîkîpediyaya kurdî'''] fupg79fma715fiapwjvzh6iu0j15ym3 2091493 2091492 2026-09-04T14:18:38Z ~2026-47807-63 179330 2091493 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Türkei, Insel Ahtamar auf dem Vansee mit der armenischen Kirche zum Heiligen Kreuz.jpg|thumb|[[Gola Wanê]]…]] [[Wêne:1946 Kurdistan et groupements Kurdes isolés (detail of Kurdistan).jpg|thumb|[[Kurdistan|Sinorên welat]] çiqas xweş ne…]] Silav, tu bi xêr hatiye rûpela min! Ez bi taybetî bi afirandin, baştirkirin û parastina gotaran, û herwiha bi hevkariya bi civaka [[Wîkîpediyaya kurdî]] re eleqedar im. Armanca min ew e ku agahdariya pêbawer bi awayekî zelal û bêalî peyda bikim. Ez ji xebata li ser mijarên di warên [[çand]], [[dîrok]], [[teknolojî]] û bûyerên rojane de kêfxweş im. Ez çavkaniyên pêbawer, zimanê objektîf û hevkariya avaker girîng dibînim. Spas ji bo serdanê - ji xwendin û beşdarbûna li Wîkîpediya kêfê werdigirim! ilpkqjr74xf6gfw5wskgzro3uz68dbz 2091495 2091493 2026-09-04T14:18:55Z Kurê Acemî 105128 Guhartoya [[Special:Diff/2091493|2091493]] yê [[Special:Contributions/~2026-47807-63|~2026-47807-63]] ([[User talk:~2026-47807-63|gotûbêj]]) şûnde kir 2091495 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Türkei, Insel Ahtamar auf dem Vansee mit der armenischen Kirche zum Heiligen Kreuz.jpg|thumb|[[Gola Wanê]]…]] [[Wêne:1946 Kurdistan et groupements Kurdes isolés (detail of Kurdistan).jpg|thumb|[[Kurdistan|Sinorên welat]] çiqas xweş ne…]] Silav, tu bi xêr hatiye rûpela min! Ez bi taybetî bi afirandin, baştirkirin û parastina gotaran, û herwiha bi hevkariya bi civaka [[Wîkîpediyaya kurdî]] re eleqedar im. Armanca min ew e ku agahdariya pêbawer bi awayekî zelal û bêalî peyda bikim. Ez ji xebata li ser mijarên di warên [[çand]], [[dîrok]], [[teknolojî]] û bûyerên rojane de kêfxweş im. Ez çavkaniyên pêbawer, zimanê objektîf û hevkariya avaker girîng dibînim. Spas ji bo serdanê - ji xwendin û beşdarbûna li Wîkîpediya kêfê werdigirim! == Statîstîk == * [https://xtools.wmcloud.org/pages/ku.wikipedia.org/Kur%C3%AA%2520Acem%C3%AE '''Gotarên min li ser Wîkîpediyaya kurdî'''] fupg79fma715fiapwjvzh6iu0j15ym3 2091496 2091495 2026-09-04T14:19:05Z Kurê Acemî 105128 Guhartoya [[Special:Diff/2091492|2091492]] yê [[Special:Contributions/~2026-47807-63|~2026-47807-63]] ([[User talk:~2026-47807-63|gotûbêj]]) şûnde kir 2091496 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Türkei, Insel Ahtamar auf dem Vansee mit der armenischen Kirche zum Heiligen Kreuz.jpg|thumb|[[Gola Wanê]]…]] [[Wêne:1946 Kurdistan et groupements Kurdes isolés (detail of Kurdistan).jpg|thumb|[[Kurdistan|Sinorên welat]] çiqas xweş ne…]] Silav, tu bi xêr hatiye rûpela min! Ez bi taybetî bi afirandin, baştirkirin û parastina gotaran, û herwiha bi hevkariya bi civaka [[Wîkîpediyaya kurdî]] re eleqedar im. Armanca min ew e ku agahdariya pêbawer bi awayekî zelal û bêalî peyda bikim. Ez ji xebata li ser mijarên di warên [[çand]], [[dîrok]], [[teknolojî]] û bûyerên rojane de kêfxweş im. Ez çavkaniyên pêbawer, zimanê objektîf û hevkariya avaker girîng dibînim. Spas ji bo serdanê - ji xwendin û beşdarbûna li Wîkîpediya kêfê werdigirim! == Agahiyên din di derbarê min == {| style="background-color:transparent; margin-left:auto; margin-right:auto;" | valign="top" |{{Babîl||Wan|Mêr|Misilman|footer=|color=grey}} | valign="top" | |} {| style="background-color:transparent; margin-left:auto; margin-right:auto;" | valign="top" |{{Babîl|de|en-3|kmr-2|az-2|tr-2|diq-1|footer=|color=white}} |} == Statîstîk == * [https://xtools.wmcloud.org/pages/ku.wikipedia.org/Kur%C3%AA%2520Acem%C3%AE '''Gotarên min li ser Wîkîpediyaya kurdî'''] a5sxjx7n5yeezkw7864hnmm06gr64bk 2091507 2091496 2026-09-04T16:10:42Z ~2026-47807-63 179330 2091507 wikitext text/x-wiki 2091509 2091507 2026-09-04T16:58:47Z Kurê Acemî 105128 Guhartoya [[Special:Diff/2091507|2091507]] yê [[Special:Contributions/~2026-47807-63|~2026-47807-63]] ([[User talk:~2026-47807-63|gotûbêj]]) şûnde kir 2091509 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Türkei, Insel Ahtamar auf dem Vansee mit der armenischen Kirche zum Heiligen Kreuz.jpg|thumb|[[Gola Wanê]]…]] [[Wêne:1946 Kurdistan et groupements Kurdes isolés (detail of Kurdistan).jpg|thumb|[[Kurdistan|Sinorên welat]] çiqas xweş ne…]] Silav, tu bi xêr hatiye rûpela min! Ez bi taybetî bi afirandin, baştirkirin û parastina gotaran, û herwiha bi hevkariya bi civaka [[Wîkîpediyaya kurdî]] re eleqedar im. Armanca min ew e ku agahdariya pêbawer bi awayekî zelal û bêalî peyda bikim. Ez ji xebata li ser mijarên di warên [[çand]], [[dîrok]], [[teknolojî]] û bûyerên rojane de kêfxweş im. Ez çavkaniyên pêbawer, zimanê objektîf û hevkariya avaker girîng dibînim. Spas ji bo serdanê - ji xwendin û beşdarbûna li Wîkîpediya kêfê werdigirim! == Agahiyên din di derbarê min == {| style="background-color:transparent; margin-left:auto; margin-right:auto;" | valign="top" |{{Babîl||Wan|Mêr|Misilman|footer=|color=grey}} | valign="top" | |} {| style="background-color:transparent; margin-left:auto; margin-right:auto;" | valign="top" |{{Babîl|de|en-3|kmr-2|az-2|tr-2|diq-1|footer=|color=white}} |} == Statîstîk == * [https://xtools.wmcloud.org/pages/ku.wikipedia.org/Kur%C3%AA%2520Acem%C3%AE '''Gotarên min li ser Wîkîpediyaya kurdî'''] a5sxjx7n5yeezkw7864hnmm06gr64bk 2091558 2091509 2026-09-04T22:43:53Z Ghybu 9854 Protected "[[Bikarhêner:Kurê Acemî]]": vandalîzm ([Biguhêre=Tenê bikarhênerên xwebixwe-piştrastkirî qebûl bike] (heta roja 22:43, 4 çiriya pêşîn 2026 (UTC)) [Nav biguhêre=Tenê bikarhênerên xwebixwe-piştrastkirî qebûl bike] (heta roja 22:43, 4 çiriya pêşîn 2026 (UTC))) 2091509 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Türkei, Insel Ahtamar auf dem Vansee mit der armenischen Kirche zum Heiligen Kreuz.jpg|thumb|[[Gola Wanê]]…]] [[Wêne:1946 Kurdistan et groupements Kurdes isolés (detail of Kurdistan).jpg|thumb|[[Kurdistan|Sinorên welat]] çiqas xweş ne…]] Silav, tu bi xêr hatiye rûpela min! Ez bi taybetî bi afirandin, baştirkirin û parastina gotaran, û herwiha bi hevkariya bi civaka [[Wîkîpediyaya kurdî]] re eleqedar im. Armanca min ew e ku agahdariya pêbawer bi awayekî zelal û bêalî peyda bikim. Ez ji xebata li ser mijarên di warên [[çand]], [[dîrok]], [[teknolojî]] û bûyerên rojane de kêfxweş im. Ez çavkaniyên pêbawer, zimanê objektîf û hevkariya avaker girîng dibînim. Spas ji bo serdanê - ji xwendin û beşdarbûna li Wîkîpediya kêfê werdigirim! == Agahiyên din di derbarê min == {| style="background-color:transparent; margin-left:auto; margin-right:auto;" | valign="top" |{{Babîl||Wan|Mêr|Misilman|footer=|color=grey}} | valign="top" | |} {| style="background-color:transparent; margin-left:auto; margin-right:auto;" | valign="top" |{{Babîl|de|en-3|kmr-2|az-2|tr-2|diq-1|footer=|color=white}} |} == Statîstîk == * [https://xtools.wmcloud.org/pages/ku.wikipedia.org/Kur%C3%AA%2520Acem%C3%AE '''Gotarên min li ser Wîkîpediyaya kurdî'''] a5sxjx7n5yeezkw7864hnmm06gr64bk 3 309977 2091542 2084272 2026-09-04T20:25:21Z 2091542 wikitext text/x-wiki 2091549 2091542 2026-09-04T20:31:45Z Wikihez 39702 Reverted 1 edit by [[Special:Contributions/~2026-47887-20|~2026-47887-20]] ([[User talk:~2026-47887-20|talk]]) to last revision by Kurê Acemî ([[:m:User:Xiplus/TwinkleGlobal|TwinkleGlobal]]) 2091549 wikitext text/x-wiki {{Xêrhatin}} [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 15:01, 24 tebax 2025 (UTC) == Di derbarê formata Wîkîpediyaya kurdî de == Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ez kevxweş bûm ku ji bo Wîkîpediyaya kurdî jî dixebitî. Ez dixwazim di derbarê format û naverokên Wîkîpediyaya kurdî hinek agahî ji te re binivîsim. Em wek bikarhêner û dilxwazên Wîkîpediya kurdî hewl didin ku ensîklopediyeke rastîn û ji bandora çavkaniyên fermî ya dewletan dûr pêş bixin. Wek ku tu dizanî çavkaniyên fermî yên ku di bin bandorên dewletên Rojhilata Navîn de hatine nivîsandin mixabin rast nînin û hemî bi naverokên ku li gorî berjewendiyên wanin hatine guhartin. Mixabin agahiyên di derbarê kurdan de jî ji aliyê van dewletan ve yan hatine tunekirin yan jî hatine guhertin. Wîkîpediya tirkî û farisî bi awayeke berfireh di bin bandora van çavkaniyan de maye. Di vê rewşê de em dikarin çibikin? * Divê em bi taybetî bi awayekî baldar li ser dîroka gelên Rojhilata Navîn, dîroka kurdan û dîroka Kurdistanê bisekinin. Di derheqê naverokên dîrokî de çavkaniyên ku eleqeya wan bi saziyên van dewletan re tuneye bikar bînin (mixabin ji bo rastî ya naverokan ev yek pêwîst e) * Bi taybetî nav û erdnîgariya Kurdistanê ji ber ku ji aliyê van dewletan ve hatiye înkarkirin divê em çavkaniyên bê alî jî xwe re esas bigirin. * Di derbarê gelên ereb, tirk û azerî de divê em çavkaniyên ku ji saziyên van dûr in bikar bînin. * Wek mînak çavkaniyên fermî yên Tirkiyeyê û sazîyên Tirkiye gelek navên erdnîgarî yên Kurdistanê guhertine. Wek mînak li Mereşê Navçeya ''Kurdoğlu'' yan jî ''Kürtoğlu'' wekî ''Türkoğlu'' guhertine. Li heman herêmê mizgefta bi navê ''Kürtler Camii'' wekî ''Türkler Camii'' guhertine. Mînakek din jî di van rojên dawî de li Efrîn Rojavayê Kurdistanê navê Çiyayê Kurmênc wekê ''Türkmen Dağı'' di çavkaniyên xwe de bikar tînin. Mînakên bi vê rengê gelek hene. Divê em hay ji van rastiyan he bin û nehêlin rastî bi çavkaniyên nerastên dewletan winda bibin. Bi silav û rêz. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 15:23, 24 tebax 2025 (UTC) :Silav @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]]! Gelek spas ji bo hewildanên te! Şirove û xalên te bi piranî ji bo min têne fêmkirin. Ez her tim hewl didim ku xebata xwe bi awayekî bêalî bimeşînim û eleqeyek mezin nîşanî min tê ku dîroka kurdî, tirkî û farisî ji bo axaftvanên kurmancî gihîştî û agahdar bikim. Ez her tim di xebata xwe de ji bîr nakim ku sansurkirina têgehên wekî ''kurd'' û ''Kurdistanê'' nayê piştgirîkirin û her tim hewl didim ku li dijî civaka kurd ti propagandayê nekim. Ez bi xwe li Kurdistanê mezin bûm û tiştekî kurdî li ser min heye. Lêbelê ez girîng dibînim ku gotarên li ser vê mijarê berfireh bikim, bêyî ku ew rasterast li ser kurdan bin an jî li ser gelên din ên di dîrokê de ku bandorek mezin li ser gelê kurd kirine. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 08:45, 25 tebax 2025 (UTC) ::Spas ji bo bersiva te. Serkevtin. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 10:39, 25 tebax 2025 (UTC) == Bikarabîna şablona nifûsê == Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ji kerema van herdû şablonên "Nifûsa tarîxî/wd" û "Çepê paqij bike" bi hev re li gotaran zêde bike. Dema ku tenê şablona "Nifûsa tarîxî/wd" li gotarê hate zêde kirin, gotar li ser gohertoya komputorê xira dibe. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 12:43, 30 kanûna paşîn 2026 (UTC) :Baş e. Sipas ji bo wê agahiyê. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 16:56, 31 kanûna paşîn 2026 (UTC) == Guhertina navan û girênada nav zimanî == Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] dema ku te navê gotarekî guhert ew gotar ji lîsteya nav zimanî jî derdikeve. Divê li ser Wîkîpediya înglîzî heman gotarê vekî û li wir li beşa serarastkirina ku listeya zimanan tê sererast kirin, herî wîkîdatayê û li wir navê gotarê biguherînî. Rêya duyem jî ev e: ji bo ku bot bi awayeke otomatîk gotarê beşdaerê lîsteyê bike li herî jêra gotarê di nava van [[..]] naberokan de en:navêgotarê bi îngîlîzî binivîsî û li jêr zêde bikî. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 18:13, 4 sibat 2026 (UTC) :Temam. Sipas dikim. Ez hişyar nebûm ku giredana wîkî-datayê winda bûye. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 09:35, 5 sibat 2026 (UTC) == Ji bo Agahîdanka bajarên Başûrê Kurdistanê == Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ji ber ku kêmasiyên hinek parametreyan di Agahîdanka Wîkîdaneyê de hene ez dibêjim ku Agahîdanka bajarên herêma Kurdistana neyê guhertin êdî çêtir e. Wek mînak li başurê Kurdistanê rêveberiyeke xweser heye ev di nav Agahîdankê de tuneye.[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 12:25, 11 sibat 2026 (UTC) == Navê Dêrsimê == Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] Dêrsim navê herêmê ye lê ji aliyê gel ve ji bo navê bajêr tê bikaranîn. Derxistina navê Dêrsimê dibe sedema tevliheviyê. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 05:56, 4 adar 2026 (UTC) :Silav @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], Dêrsim gorî zanîbûna min navê parêzgeh yê berê û navê herêmê Dêrsim yê îro û hinek perçeyên derûdora xwe ye. Bajar, yanî navenda wê herêmê di dîrokê de ji aliyê kurmancan wekî Mamekî û ji aliyê zazayan wekî Mamekiye hatiye binavkirin. Gelo ma çavkaniyekî hebe ji bo navê Dêrsim ji bo navendê ê gelek baş be, bêr vê ez ne temanî memnûn im bi vê. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 06:25, 4 adar 2026 (UTC) ::@[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ::* https://www.researchgate.net/figure/Map-of-the-city-of-Tunceli-within-Turkey-and-the-larger-Dersim-in-red-region-before-the_fig1_319894061 ::* https://arastirmax.com/en/system/files/dergiler/79199/makaleler/12/34/arastirmax-tunceli-ili-adlarinin-koken-yapi-anlamlari.pdf ::[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 06:29, 4 adar 2026 (UTC) ::Rast e. Dêrsim navê herêmê ye. Lê îro her çiqas hinek bikaranîna lokal a navê Mamekî hebe jî ji aliyê gel ve bi gelemperî navenda bajêr wekê Dêrsimê binav dikin. Ji ber ku bajêr bi gelemperî wekê Dêrsim tê zanin dema ku em navê Dêrsimê ji gotarê derxin ew dibe sedema tevliheviyê. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 06:30, 4 adar 2026 (UTC) :::@[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], dibe ku gotina tê rast e. Bila bisekine. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 06:32, 4 adar 2026 (UTC) ::::Spas ji bo hewlên te yên hêja. Hêvî dikim ku tu di pêşerojê de di warê zimanê kurdî de bibî bikarhênereke gelek serkevtî. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 06:47, 4 adar 2026 (UTC) :::::Gelek sipas ji bo piştgiriya tê. Mala tê ava! [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 08:01, 4 adar 2026 (UTC) == Tû ji kû dêr î? == Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]], dikarim zanîbem ku tu ji kîçar bajarê Bakurê Kurdistanê î? [[Taybet:Beşdarî/&#126;2026-16023-59|&#126;2026-16023-59]] ([[Gotûbêja bikarhêner:&#126;2026-16023-59|talk]]) 04:47, 13 adar 2026 (UTC) :Silav! Ez ji herêma [[Wan (parêzgeh)|Wanê]] me. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 04:48, 13 adar 2026 (UTC) == Pêşniyarî == Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] gelek spas dikim ji bo hewl û xwesteka te yê ji bo pêşvebirina Wîkîpediya kurdî. Ger ku di warê peyvên bi kurdî zehmetiyê dikişînî, du aplîkasyonên bi navê WQFerhen û WîkîFerheng hene tu dikarî van her dû aplîkasyonan daxînê telefona xwe jê sûdê werbigrî. Ev her dû aplîkasyonan hem li ser Androîdê û hem jî li ser IOSê (iPhone) hene. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 17:37, 19 nîsan 2026 (UTC) :Silav @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]]. Gelek sipas ji bo pêşniyara tê. Evê gelek alîkariya min ba. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 19:41, 19 nîsan 2026 (UTC) == Pêşketina rêzimana kurdî (gramera kurdî) == Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] di demên dawî de rêzimana te qels bûye. Rewşa û astengiya zimanê kurdî li bakur ji xwe diyar e. Em hewl didin ku bibin alîkar ku hemî bikarhênerên Wîkîpediya kurdî di asta herî bilind de kurdî ya xwe pêş bixin. Ev jî bi xwendin û lêkolîn kirina li ser zimanê kurdî pêk tê. Malpera Rudawê Nûçe û naverokên xwe bi rêya Jîriya çêkirî (AI) dixwîne. Deme ku mirov nûçeyan vekir li jêra malperê nîşana guhdarî kirinê heye. Ez bawer dikim ku ev dikare ji te re bibe alîkar. Ji bo xwesteka xebatên te yê li ser Wîkîpediya kurdî gelek spas dikim. Hêvîdar im ku tu di warê zimanê kurdî de bibî bikarhênerekî serkevtî. [https://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/220420265 Lînka nûçeyekî Rudawê li vir e] [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 13:14, 22 nîsan 2026 (UTC) :Silav @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], gelek sipas. Min niha bi 2 ferhengan daxwaz ku pêşketin bim di grameriya kurdî de. Lê mixabin, her du ferhengan gelek nêrînên bi cuda ne. Lê ev lînk jî ku te şandiye alîkariya min dike. Ez kurdiya Wanê bi zikmakî diaxivim, mixabin, ev kurdî gelek ne mîna yê standard e. Ji ber ve ez ji bo hinek sebir jî pirs dikim di derbarê xebatên min, lê heman demê de dikarim bibêjim ku ez gelek peşketim bi kurdî re, û li gorî min kurdiya min ne di astake ye ku xirab e. Ezê di pêşerojê bêtir bala xwe li ser bidim. :Pirsek ji min ji bo tê heye: Çima di nûçe an medyayên kurdî de, bi mînak di ve lînke ku te şand jî, “zimanê '''K'''urdî, yanî peyva '''''K'''urdî'' tê gir nivîsandin, lê li vir em biçûk wekî “zimanê '''k'''urdî“ dinîvîsin? [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 08:17, 23 nîsan 2026 (UTC) ::Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] Medyaya kurdî li gorî standarda perwerdehiya zimanê tirkî dinivisîn. Wîkîpediya kurdî jî li gorî standardên zimanên ewropî hatiye nivîsandin. Li gorî vê standardê tenê navên taybet dikare bi tîpên gir were destpêkirin. Wek mînak Kurdistan naveke taybet e lê kurd peyv e. Kurdistan bi tîpên mezin destpêdike kurd, fransî, alman û hwd bi tîpên biçûk destpêdikin. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 09:59, 23 nîsan 2026 (UTC) == Di derbarê pêwendiyên bi kesên nû re == Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ji bo ku mirovên nu hatine li ser Wîkîpediyayê ku û ku niyeteke wan ê xirab tunebe ji bo ku Wîkîpediyayê sar nebin divê mirov li hemberê wan hesas tevbigere. Heta ku dikarî bi bibe alîkar û rê bide nişanê wan. Wîkîpadiya bi vê awayê edîtor û dilxwaz tov dike. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 13:39, 7 gulan 2026 (UTC) :Rast e. Dibe ku ez di pêşerojê bala xwe ser bidim. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 06:41, 8 gulan 2026 (UTC) == Mollusca == Silav kurê Acemî, Min nivîsa te ya bi sernavê "mollusca" dit. Pisporiya min li ser biyolojiyê ye. Min nivîsa te xwend, lê mixabîn jê fam nekir. Ez nizanim gelo di warê biyolojiyê an jî zanistê de pisporiya te heye an na, Gelo te vê nivîsê bi navbeynkariya google wergerê çêkir? Peyvên pir ecêb hene ko min nebihistiye û di çavkaniyên berdestên min de jî ev peyv xuya nabin. Gava em rûpelek nû çêdikin, divê hemû kurd bikaribin bi hêsanî nivîsa rûpelê bixwînin û jê sûd bigirin. Heke zimanê gotarê neyê famkirin tu qîmeta gotarê tune. Di nivîsa te di beşa “anatomiyê” de gelek şaşî û kêmasî hene, min peyv û hevokên nayên famkirin an jî yên şaş hatine bikaranîn bi rengê zer nîşan kir. https://drive.google.com/file/d/1q0j9RCBPukW-RIRhRCIp5UJtRCVZhQfj/view?usp=drive_link Ji kerema xwe bi kurdiyek sade û pak vê gotarê ji nûve binivîse. Tu dikarî ji ferhenga biyolojiyê jî sûd bigirî. Bimîne nav xêr û xweşiyê de. [[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|gotûbêj]]) 20:08, 14 tîrmeh 2026 (UTC) :Merheba @[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]], ne ez ne pisporê wan mijaran me, bibore. Dizanim ku min gelek kelîmeyan bi şaşî wergirtiye, ji ber ve yekê ez gelek zaman dikişînim ji bo temam kirina wê gotarê. Gelek sipas ji wê re ku hûn kelîmeyên çewtî jî nîşandan ji bo min. Lê gelek alîkar jî be ku hûn wê gotarê bixwe jî ji kelîmeyên şaşî serrast bikin. Armanca min ew bû ku lîsteya -> [[Wîkîpediya:Gotarên ku ji bo hemû Wîkîpediyayan pêwîst in]] temam bikim, lê ew gelek zehmet dikişîne. Min ne dixwazî bû jî 100 gotarên şitil çêkim. Alîkarî gelek baş dibû. Lê ezê ber xwe bidim û herwiha pirtir zehmet lê kim. Gelek sipas. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 05:13, 15 tîrmeh 2026 (UTC) == Vîdeoyên derbarê babetên kîmyayê == Silav@[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ji bo xebatên derbarê kîmyê, tu dikarî van vîdeoyên mamosteyê kîmyayê temaşe bikî û jê sûd bigirî. Bîmîne nav xêr û xweşiyê de. https://www.youtube.com/watch?v=YD4bYFFWORI&list=PL7H0L2CfBTeqruzezJHHyuqmIhn-oDHtV&index=19 https://www.youtube.com/watch?v=IukwwAnkXIU&list=PL7H0L2CfBTeqruzezJHHyuqmIhn-oDHtV&index=21 https://www.youtube.com/watch?v=X7GO4hugDWo&list=PL7H0L2CfBTeqruzezJHHyuqmIhn-oDHtV&index=24 [[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|gotûbêj]]) 18:46, 7 tebax 2026 (UTC) :Şev baş @[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]], sipas ji bo pêşniyara te. Di rojên tênî ew dikare be gelek alîkar ji min ra. Min bixwe bêrî mesaja tê eser/vîdyoyên di derbara meseleya kîmyayê bi kurdî gerî. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 18:55, 7 tebax 2026 (UTC) g94ss33oyz3imoy2ibazswdxmb2cf9x 0 310592 2091449 2081730 2026-09-04T12:10:56Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2091449 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=îlon 2025}} {{Multiple image | align = right | direction = vertical | header = | width = 280 | image1 = 2025 Nepalese Gen Z protesters infront of Bharatpur mahanagarpalika office.jpg | alt1 = | caption1 = Xwepêşandarên nepalî yên nifşê Z li ber ofîsa Bharatpur mahanagarpalika. | image2 = GenZ protest against government in chitwan(3), 8 september 2025.jpg | alt2 = | caption2 = Di 8ê îlonê de li Chitwanê xwepêşandanên nifşê Z li dijî hikûmetê. }} '''Xwepêşandanên nifşa Z li Nepalê''' xwepêşandaneke girseyî ye ku ji aliyê ciwanên [[nifşa Z]] li [[Nepal]]ê hatiye destpêkirin ku bûye sedema ketina hikûmeta Nepalê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.thetimes.com/world/asia/article/nepal-protests-news-gen-z-social-media-tvn65rg6b |sernav=Nepal protests: 20 dead in Gen Z riots over social media ban |malper=www.thetimes.com |tarîx=2025-09-08 |roja-gihiştinê=2025-09-10 |ziman=en |paşnav=Delhi |pêşnav=Arjuna Keshvani-Ham }}</ref> Xwepêşandan di îlona 2025an de hatiye destpêkirin ku li seranserê Nepalê bûye sedema protesto û xwepêşandanên berfireh ku bi gelemperî wekê xwepêşandanên nifşa Z hatiye binavkirin ku bi giranî ji aliyê [[xwendekar]] û welatiyên ciwan ên nifşa Z ve hatiye organîzekirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/news/articles/crkj0lzlr3ro |sernav=Why GenZ has taken over the streets in Nepal |malper=www.bbc.com |tarîx=2025-09-10 |roja-gihiştinê=2025-09-10 |ziman=en-GB }}</ref> Xwepêşandan piştî qedexekirina gelek platformên medyaya civakî yên populer, li seranserê welêt hatiye destpêkirin lê beriya van xwepêşandanan nerazîbûneke giran ên raya giştî li hemberê gendelîyên li welat, dewlemendiya rayedarên hikûmetê û malbatên wan hebûn û her wiha îdiayên birêvebirina xirab a fonên giştî ya li welat, hebûn. Tevger bi awayeke bilez berfireh dibe û mijarên berfirehtir ên wekê rêveberî, zelalî û berpirsiyariya siyasî di nav xwe de vegirtiye.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Gen Z protest in Kathmandu against corruption and ban on social media platforms |url=https://kathmandupost.com/visual-stories/2025/09/08/gen-z-protest-in-kathmandu-against-corruption-and-social-media-ban |roja-gihiştinê=2025-09-10 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://thehimalayantimes.com/kathmandu/gen-z-youths-stage-protest-at-maitighar-against-corruption-social-media-ban |sernav=Gen Z youths stage protest at Maitighar against corruption, social media ban |malper=The Himalayan Times |tarîx=2025-09-08 |roja-gihiştinê=2025-09-10 |ziman=en |paşnav=Online |pêşnav=T. H. T. }}</ref><ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://apnews.com/article/nepal-ban-social-media-platform-3b42bbbd07bc9b97acb4df09d42029d5 |sernav=Nepal blocks Facebook, X, YouTube and others for failing to register with the government |malper=AP News |tarîx=2025-09-04 |roja-gihiştinê=2025-09-10 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Ellis-Petersen |pêşnav=Hannah |paşnav2=correspondent |pêşnav2=Hannah Ellis-Petersen South Asia |tarîx=2025-09-08 |sernav=At least 19 killed in ‘gen Z’ protests against Nepal’s social media ban |url=https://www.theguardian.com/world/2025/sep/08/nepal-bans-26-social-media-sites-including-x-whatsapp-and-youtube |roja-gihiştinê=2025-09-10 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}</ref> Xwepêşandan bi awayeke lez û bez bi tundûtûjiya li dijî karmendên giştî û serdegirtina avahiyên hikûmet û siyasî li seranserê welêt berfireh bûye. Di 9ê Îlona 2025an de serokwezîr K. P. Sharma Olî û çend wezîrên hikûmetê îstifa kirine û Sushila Karki wekî serokwezîrê demkî yê Nepalê hate erkdar kirin. Piştî erkdarkirina hikûmeta demkî, di 13ê îlona 2025an xwepêşandan ên li seranserê welat radiweste.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.icirnigeria.org/nepal-calm-as-first-female-prime-minister-takes-charge-after-deadly-protests/ |sernav=Nepal calm as first female prime minister takes charge after deadly protests |malper=The ICIR- Latest News, Politics, Governance, Elections, Investigation, Factcheck, Covid-19 |tarîx=2025-09-13 |roja-gihiştinê=2025-09-15 |ziman=en-GB |paşnav=ABE |pêşnav=Bankole }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/hindi/articles/ckgqyq7q4geo |sernav=सुशीला कार्की ने नेपाल के अंतरिम प्रधानमंत्री के तौर पर शपथ ली, भारत से है पुराना नाता |malper=BBC News हिंदी |tarîx=2025-09-11 |roja-gihiştinê=2025-09-15 |ziman=hi }}</ref> == Paşperdeh == Di 4ê îlona sala 2025an de, ji ber ku di bin qaîdeyên nû yên [[Wezareta Ragihandin û Teknolojiya Agahdariyê ya Nepalê]] de nehatine bicîhanîn, hikûmeta Nepalê ferman daye ku 26 platformên medyaya civakî yên ku di nav de platformên wekê [[Facebook]], [[X (Twitter)|X]], [[YouTube]], [[LinkedIn]], [[Reddit]], [[Signal]] û [[Snapchat]] hene, werin girtin.<ref name=":0"/> Girîngiya qedexekirina platformên medyayê bi aborî û siyasî ya Nepalê ve girêdayî ye. Ji %33ê DGW (dahata giştî ya welat) ya Nepalê ji şandina pereyan tê ku bi sed hezaran kes bi destûrên derketina pereyan ku têne şandin qezenca xwe bidest dixistin. Li gel rêjeya bêkariya ciwanan a ku ji %20 ê nifûsa bêkariya welat pêk tîne, ev tê vê wateyê ku ev şandinên pereyan, malbatan li ser piyan dihêle û bi van şandina pereyan fatoreyên derhanînan têne dayîn lê di heman demê de nebûna veguherîna avahîsaziyê di aboriya navxweyî de ber bi modelek ku pêşî li kar digire nîşan dide ku ciwanan ber bi kar ên di qadên serhêl ve dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://peoplesdispatch.org/2025/09/09/nepals-gen-z-uprising-is-about-jobs-dignity-and-a-broken-development-model/ |sernav=Nepal’s Gen-Z uprising is about jobs, dignity – and a broken development model }}</ref> Rexnegir îdia dikin ku ev girtina platformên medyayên civakî ji ber trendeke medyaya civakî ya ku balê dikişîne ser nepotîzmê û balê dikişîne ser îmtiyazên neheq ên ku zarok û xizmên serokên siyasî yên bi bandor jê sûd werdigirin, hatiye destpêkirin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=A "Nepo Kid" Trend Amid Gen Z-Led Protests Against Nepal's Social Media Ban |url=https://www.ndtv.com/world-news/nepo-kid-trends-amid-gen-z-led-protests-against-nepals-social-media-ban-9240003 |roja-gihiştinê=2025-09-10 |xebat=NDTV |ziman=en }}</ref> Berî xwepêşandanan, dahata navincî ya nepaliyan a salane 1.400 dolarê amerîkî bû ku di heman demê de malbatên elîtên desthilatdar ên welêt dewlemendiya xwe li ser medyaya civakî nîşan didan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aljazeera.com/features/2025/9/9/we-want-mass-resignations-nepals-gen-z-anger-explodes-after-19-killed |sernav=‘They murdered young people’: Nepal’s Gen Z anger explodes after 19 killed |malper=Al Jazeera |roja-gihiştinê=2025-09-10 |ziman=en |paşnav=Kharel |pêşnav=Samik }}</ref> Nîşandina jiyana dewlemend a ciwanên ku zarokên rêveberên hikûmetê bûn li ser medyaya civakî bi trenda "[[Zarokên Nepo]]" dihatin perwerdekirin. Ev parvekirin hêrseke mezin a raya giştî derxistiye holê, nemaze hirseke mezin ji aliyê bikarhênerên medyaya civakî ku rêjeya zêde ji nifşê Z pêk dihat, derketiye holê.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Why Nepal Banned Social Media, And Why That's Not Only Trigger For Protests |url=https://www.ndtv.com/world-news/nepal-protests-why-nepal-banned-social-media-and-why-thats-not-only-trigger-for-protests-9236802 |roja-gihiştinê=2025-09-10 |xebat=NDTV |ziman=en }}</ref> Temenê navîn ê nifûsa Nepalê 25 salî ye ku ev tê vê wateyê ku beşek mezin ji nifûsê di nav rêjeya nifşa Z de ye ku ew koma temenî ye ku herî zêde ye ku medyaya civakî bikar tînin. Ji ber vê yekê, bi piranî gundewarî, erdnîgariya dijwar û koçberiya zêde ya derveyî welêt, Nepal xwedî yek ji wan welatan e ku herî zêde medyaya civakî bikar tîne. Ji ber vê yekê sansûr kirina medyaya civakî dibe yek ji wan sedeman ku nifşê ciwan li dijî hikûmetê ku bi gendelîyan hatine tawanbarkirin rabin ser piyan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/news/live/c741n80ndlxt |sernav=Nepal's parliament set on fire after PM resigns over anti-corruption protests |malper=BBC News |roja-gihiştinê=2025-09-10 |ziman=en-GB }}</ref> == Kronolojî == === 8ê îlonê === Li [[Kathmandu|Katmanduyê]], bi taybetî li Maitighar Mandala û li dora avahiya parlementoya federal, New Baneshwor, kombûnên mezin ên ku ji deh hezaran beşdaran pêk dihatin, çêdibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.indiatoday.in/world/story/gen-z-protests-nepal-kp-sharma-oli-corruption-social-media-restrictions-2783683-2025-09-08 |sernav=Nepal Gen Z protesters defy curfew day after government lifts social media ban |malper=India Today |tarîx=2025-09-08 |roja-gihiştinê=2025-09-11 |ziman=en |paşnav=Das |pêşnav=Pankaj }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://thehimalayantimes.com/kathmandu/death-toll-climbs-to-14-in-gen-z-protests-in-kathmandu |sernav=Death toll climbs to 14 in Gen Z protests in Kathmandu |malper=The Himalayan Times |tarîx=2025-09-08 |roja-gihiştinê=2025-09-11 |ziman=en |paşnav=Online |pêşnav=T. H. T. }}</ref> Ev xwepêşandan wekê mîtîngek aştiyane ji aliyê Hamî Nepal ve dihatin organîzekirin ku rêxistineke nehikûmiye ku malpera wî behsa projeyên alîkariyên erdhejê dikir.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.indiatoday.in/world/story/nepal-protests-discord-revolution-a-success-and-a-failure-2784606-2025-09-09 |sernav=How Discord became control room for Nepal’s Gen Z protests |malper=India Today |tarîx=2025-09-09 |roja-gihiştinê=2025-09-11 |ziman=en |paşnav=Sharma |pêşnav=Subham TiwariAakash }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.businesstoday.in/india/story/all-about-sudan-gurung-the-activist-behind-nepals-gen-z-protests-against-social-media-ban-493269-2025-09-09 |sernav=All about Sudan Gurung, the activist behind Nepal's Gen Z protests against social media ban - BusinessToday |malper=Business Today |tarîx=2025-09-09 |roja-gihiştinê=2025-09-11 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.haminepal.org/campaign/causes/1 |sernav=Hami Nepal {{!}} For the People, By the People |malper=www.haminepal.org |roja-gihiştinê=2025-09-11 }}{{Mirin girêdan|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Anîl Baniya yek ji organîzatorên xwepêşandanê ji Hami Nepalê bû îdia kiriye ku hikûmetê piştî ku yek ji organîzatorên xwepêşandanê, Megraj Giri dema ku kevir avêt kamerayên ewlehîyê hêzên hikûmetê bi tundî êrîşê xwepêşanderan kiriye. Baniya diyar kiriye ku kombûn ên ku wekê xwepêşandaneke aştiyane dest pê kiribû, ji aliyê "hêzên derve û kadroyên partiyên siyasî" ve hatiye piştgirî kirin lê dîsa jî divê hikûmet bi guleyên rastîn ên artêşê bersiva kevirên ku dihatin avêtin nedaya.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://www.aljazeera.com/features/2025/9/9/we-want-mass-resignations-nepals-gen-z-anger-explodes-after-19-killed |sernav=‘They murdered young people’: Nepal’s Gen Z anger explodes after 19 killed |malper=Al Jazeera |roja-gihiştinê=2025-09-11 |ziman=en |paşnav=Kharel |pêşnav=Samik }}</ref> Ti kesî bi awayeke fermî serokatiyeke xwepêşandanan kiriye. Kesên ku beşdarê xwepêşandan bûne bi dilxwazî beşdarî xwepêşandanê bûne ku li dijî gendeliyê û qedexeya li ser medyaya civakî derkevin.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/news/articles/c78nd2zy9jgo |sernav=Nepal: 19 dead in Gen Z protests at corruption and social media ban |malper=www.bbc.com |tarîx=2025-09-08 |roja-gihiştinê=2025-09-11 |ziman=en-GB }}</ref> Dema ku xwepêşanderan hewl dan ku bikevin Parlamentoya Federal a Nepalê, xwepêşandan gur dibe û hêzên ewlehiyê bi gaza rondikrêj, topên avê, guleyên plastîk û fîşekên rastîn bersiv dane xwepêşandanan. Ofîsa rêveberiya Katmanduyê li hinek deverên paytextê yên nêzîkî avahiyên hikûmetê qedexeya derketina derve radigihîne lê vê yekê nekarî xwepêşanderan asteng bike ku niha ji ber serdegirtina tund cesaret girtibûn.<ref name=":1"/> Êvara 8ê îlonê hikûmetê qedexeya li ser platformên medyaya civakî radike û wezîrê karên hundir Ramesh Lekhak dest ji erka berdide.<ref>{{Jêder-malper |url=https://indianexpress.com/article/world/nepal-protests-live-updates-clash-youth-genz-army-social-media-ban-10237198/ |sernav=Nepal Gen Z Protest Live Updates: Gen-Z proposes ex-chief justice Sushila Karki as interim PM |malper=The Indian Express |tarîx=2025-09-10 |roja-gihiştinê=2025-09-11 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.firstpost.com/world/nepal-home-minister-resigns-takes-moral-responsibility-after-violent-gen-z-protests-leave-20-dead-13931943.html |sernav=Nepal home minister resigns after Gen-Z protests over social media ban leave 19 dead |malper=Firstpost |tarîx=2025-09-08 |roja-gihiştinê=2025-09-11 |ziman=en-us }}</ref> Di heman rojê de li gelek bajarên mezin ên ku di nav de Kathmandu, Birgunj, Bhairahawa, Butwal, Pokhara, Itahari, û Damak hebûn, qedexeya derketina derve hatiye ragihandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.indiatoday.in/world/story/nepal-gen-z-protest-live-updates-curfew-in-kathmandu-oli-government-in-emergency-huddle-security-forces-use-tear-gas-2783755-2025-09-08 |sernav=Nepal Gen Z Protest highlights: Nepal Army takes control of Kathmandu airport |malper=India Today |tarîx=2025-09-08 |roja-gihiştinê=2025-09-11 |ziman=en |paşnav=Desk |pêşnav=India Today World }}</ref> Lêbelê êdî daxwaza xwepêşandaran êdî ne tenê rakirina qedexeya medyaya civakî bû. Ji ber hewldana tepeserkirina xwepêşandanan ku bi êrîşên tundî û xwînî pêk dihatin, xwepêşandaran daxwaza hilweşandina tevahî ya hikûmetê dikirin.<ref name=":1"/> Di encama pevçûnên ku di 8ê îlonê pêk hatine herî kêm 19 kes hatin kuştin û 347 kes jî birîndar bûne.<ref name=":2"/><ref>{{Jêder-malper |url=https://thehimalayantimes.com/kathmandu/updated-19-dead-over-300-injured-in-gen-z-protests-nationwide |sernav=Updated: 19 dead, over 300 injured in Gen Z protests nationwide |malper=The Himalayan Times |tarîx=2025-09-08 |roja-gihiştinê=2025-09-11 |ziman=en |paşnav=Online |pêşnav=T. H. T. }}</ref> === 9ê îlonê === Piştî ku serokwezîr K.P. Sharma Oli fermanek da wezîrên Partiya Komunîst a Nepalê (Marksîst-Lenînîstên Yekgirtî) ku îstifa nekin, bi xwe îstifa dike û direve baregeheke leşkerî ya li Shivapuri a Budhanilkanthayê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hindustantimes.com/world-news/nepal-pm-kp-oli-resigns-after-violent-anti-corruption-protests-report-101757407595025.html |sernav=Nepal PM KP Oli resigns after violent anti-corruption protests sparked by social media ban |malper=Hindustan Times |tarîx=2025-09-09 |roja-gihiştinê=2025-09-12 |ziman=en }}</ref> Agahiyên bi nakok hebûn ku têde hatibûn belavkirin ku serokkomar Ram Chandra Poudel jî îstifa kiriye lêbelê Artêşa Nepalê agahiyên di derbarê îstifakirina Poudel de derewand û di daxuyaniya xwe de diyar kiriye ku serokkomar li ser erka xwe ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://unn.ua/en/news/nepalese-presidents-resignation-new-statement-made-in-kathmandu |sernav=Nepalese President's Resignation: New Statement Made in Kathmandu |malper=Ukrainian National News (UNN) |tarîx=2025-09-09 |roja-gihiştinê=2025-09-12 |ziman=en |paşnav= }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.msn.com/en-in/money/topstories/nepal-protests-latest-ramchandra-paudel-hasnt-resigned-says-nepalese-army/ar-AA1Mca1T?ocid=BingNewsVerp |sernav=MSN |malper=www.msn.com |roja-gihiştinê=2025-09-12 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.theweek.in/news/world/2025/09/09/nepal-army-confirms-president-ram-chandra-poudel-has-not-resigned-warns-protesters-against-taking-unfair-advantage.html |sernav=Nepal Army confirms President Ram Chandra Poudel has not resigned, warns protesters against taking 'unfair advantage' |malper=The Week |roja-gihiştinê=2025-09-12 |ziman=en }}</ref> Li gel van daxuyaniyan di roja 9ê îlonê de xwepêşandanên ciwanan li seranserê welêt berdewam kirin. Xwepêşanderan gelek avahiyên hikûmetê şewitandin ku nav van avahiyan de beşek ji Singha Durbar ku navenda îdarî ya Nepalê bû,<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.onlinekhabar.com/2025/09/1760885/fire-breaks-out-at-singha-durbar-photos |sernav=सिंहदरबारमा दन्कियो आगो (तस्वीरहरू) |malper=Online Khabar |roja-gihiştinê=2025-09-12 |ziman=en-US }}</ref> avahiya Dadgeha Bilind a Nepalê ya li kêleka vê avahiyê,<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.onlinekhabar.com/2025/09/1760961/arson-at-supreme-court-important-documents-of-the-case-are-burning |sernav=सर्वोच्च अदालतमा आगजनी, दनदनी बलिरहेका छन् मुद्दाका महत्वपूर्ण कागजात |malper=Online Khabar |roja-gihiştinê=2025-09-12 |ziman=en-US }}</ref> avahiya serokomar li Sital Niwas,<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.setopati.com/politics/368886/ |sernav=राष्ट्रपति भवन पनि आगो लगाए प्रदर्शनकारीले |malper=Setopati |roja-gihiştinê=2025-09-12 |ziman=en-US |paşnav=Setopati |pêşnav=सेतोपाटी संवाददाता :: }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://thehimalayantimes.com/kathmandu/gen-z-protesters-set-fire-at-presidents-office |sernav=Gen Z protesters set fire at President's Office |malper=The Himalayan Times |tarîx=2025-09-09 |roja-gihiştinê=2025-09-12 |ziman=en |paşnav=Online |pêşnav=T. H. T. }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://english.makalukhabar.com/gen-z-protests-presidents-residence-set-ablaze/ |sernav=Gen Z protests: President’s residence set ablaze - English.MakaluKhabar.com |tarîx=2025-09-09 |roja-gihiştinê=2025-09-12 |ziman=en-US }}</ref> avahiya serokwezîr li Baluwatar û baregeha partiya komunîst hebûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ratopati.com/story/512304/arson-also-set-at-prime-ministers-residence-in-baluwatar-photos |sernav=प्रधानमन्त्री निवास बालुवाटारमा पनि आगजनी (तस्बिरहरु) |malper=www.ratopati.com |roja-gihiştinê=2025-09-12 |ziman=Nepali }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2025-09-09 |sernav=What's next for Nepal? KP Sharma Oli resigns after violent Gen Z protests, parliament torched; question mark over next government |url=https://timesofindia.indiatimes.com/world/south-asia/whats-next-for-nepal-kp-sharma-oli-resigns-after-violent-gen-z-protests-parliament-torched-question-marks-over-next-government/articleshow/123785135.cms |roja-gihiştinê=2025-09-12 |xebat=The Times of India |issn=0971-8257 }}</ref> Gelek raporan îdia kirine ku fermandarê artêşa nepalî Ashok Raj Sigdel şîretan li Oli kiriye ku îstifa bike ku artêş aştiyê vegerîne.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2025-09-12 |sernav=2025 Nepalese Gen Z protests |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=2025_Nepalese_Gen_Z_protests&oldid=1310893692 |kovar=Wikipedia |ziman=en }}</ref> Kiryarên tundûtûjî çend deverên girîng li Katmanduyê hedef digirin ku di nav wan de xanîyên serokwezîr û serokkomar û her wiha xanîyên çend wezîrên hikûmetê û endamên parlemanê hebûn ku ji aliyê xwepêşanderan ve hatine şewitandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2025/9/9/nepal-protests-live-nepali-congress-office-top-leaders-homes-set-on-fire |sernav=Nepal protesters set parliament building on fire after PM Oli resigns |malper=Al Jazeera |roja-gihiştinê=2025-09-12 |ziman=en |paşnav=Mohamed |pêşnav=Edna }}</ref> Di nav avahiyên ku di 9ê îlonê de hatine şewitandin, avahiya parlamentoya Nepalê jî hebû.<ref name=":3">{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/news/live/c741n80ndlxt |sernav=Nepal's parliament set on fire after PM resigns over anti-corruption protests |malper=BBC News |roja-gihiştinê=2025-09-12 |ziman=en-GB }}</ref> Baregehên partiya komunîst û Kongreya Nepalê hatine desteserkirin alên partiyan hatin rakirin û hatine şewitandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://theshillongtimes.com/2025/09/09/houses-of-nepal-pm-oli-other-top-leaders-torched-as-unrest-escalates/ |sernav=Houses of Nepal PM Oli, other top leaders torched as unrest escalates - The Shillong Times |tarîx=2025-09-09 |roja-gihiştinê=2025-09-12 |ziman=en-US }}</ref> Hêzên ewlehiyê, tevî Artêşa Nepalê, rê li ber veguhestina ewle ya siyasetmedaran ji deverên bandordar vekirin û wan ji bo Balafirgeha Navneteweyî ya Tribhuvan (TIA) veguheztin ku di heman demê de hewl dane ku bûyerên şewitandin û wêrankirinê yên ku her ku diçûn kontrol bikin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.coastaldigest.com/world-top-story/nepal-gen-z-protests-explode-residences-pm-and-president-set-fire |sernav=Nepal Gen Z Protests Explode: Residences of PM and President Set on Fire |malper=coastaldigest.com - The Trusted News Portal of India |roja-gihiştinê=2025-09-12 |ziman=en |roja-arşîvê=2025-09-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20250909084929/http://www.coastaldigest.com/world-top-story/nepal-gen-z-protests-explode-residences-pm-and-president-set-fire |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Wezîrê çandinîyê Ram Nath Adhikari û wezîrê tenduristiyê Pradip Paudel ligel 21 parlamenterên ji Partiya Rastriya Swatantra û hemî parlamenterên Partiya Rastriya Prajatantra îstîfayên xwe ragihandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://nepalitimes.com/news/kathmandu-burns-despite-pm-resignation |sernav=Kathmandu burns despite PM resignation |malper=nepalitimes.com |tarîx=2025-09-09 |roja-gihiştinê=2025-09-12 |paşnav=Times |pêşnav=Nepali }}</ref> Di roja 9ê îlonê de çend endaman partiya Oli ji partiya xwe îstîfa kirin.<ref name=":3"/> Xwepêşandaran ji bo ku revîna rayedarên hikûmetê asteng bikin çûn ber balafirgehê.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2025-09-12 |sernav=2025 Nepalese Gen Z protests |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=2025_Nepalese_Gen_Z_protests&oldid=1310897667 |kovar=Wikipedia |ziman=en }}</ref> Balafirgeh ji aliyê [[Artêşa Nepalê]] ve hate girtin û hate desteserkirin. Ji ber ku bi sedan rêwî di balafirê de asê dimînin, tevlîhevîyeke çêdibe û ev yek bûye sedem ku pargîdaniyên hewayî ferman bidin karmendan ku hemî kesan di balafirgehê de biparêzin. Seferên navneteweyî yên plankirî ber bi Pokhara ve hatin veguheztin an jî hatin betalkirin.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2025-09-12 |sernav=2025 Nepalese Gen Z protests |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=2025_Nepalese_Gen_Z_protests&oldid=1310897949 |kovar=Wikipedia |ziman=en }}</ref> Di destpêka êvarê de avahiya medyayê ya Kantipur ji aliyê xwepêşandaran ve hate şewitandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tribuneindia.com/news/world/nepals-kantipur-tv-headquarters-set-on-fire/ |sernav=Nepals Kantipur TV headquarters set on fire |malper=The Tribune |roja-gihiştinê=2025-09-12 |ziman=en }}</ref> Portala nûçeyan a serhêl ji ber zirara li ser servera wê hate rawestandin ku ev yek jî wan neçar kir ku wekî alternatîvek nûçeyên xwe li ser Facebookê biweşînin.<ref name=":4">{{Jêder-kovar |tarîx=2025-09-12 |sernav=2025 Nepalese Gen Z protests |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=2025_Nepalese_Gen_Z_protests&oldid=1310898165 |kovar=Wikipedia |ziman=en }}</ref> Avahiyên din ên ku ji aliyê xwepêşandaran ve hatin şewitandin Otêla Hilton a nû li Katmanduyê û avahiya wezareta tenduristiyê li Ramshahpathê hebûn ku ya avakirina paşîn ji aliyê Louis Kahn ve hatibû sêwirandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hindustantimes.com/world-news/hilton-hotel-charred-minister-chased-into-river-shocking-videos-show-extent-of-nepal-chaos-101757504127411.html |sernav=Hilton hotel charred, minister chased into river: Shocking videos show extent of Nepal chaos |malper=Hindustan Times |tarîx=2025-09-10 |roja-gihiştinê=2025-09-12 |ziman=en }}</ref> Karker û Komunîstên serbixwe yên li Nepalê Komîteya Kolana Karkerên Safalê ava kirin ku xwenîşandaran ji tundûtûjî û li hember kuştinên wekê 8ê îlonê biparêzin. Daxwazên wan girtina hikûmetê, bêçekkirina dewletê, desteserkirina milkê dijmin, çekdarkirina nifûsa Nepalî, hilweşandina parlamentoyê û hilbijartina meclîsên karkeran bûn. Êrîş li hemberî çend serokên siyasî û xanîyên wan hatin kirin. Serokwezîrê berê Sher Bahadur Deuba û jina wî wezîra derve Arzu Rana Deuba, dema ku mala wan hat şewitandin birîndar bûn. Ew û hevjîna ji aliyê xwepêşanderan ve radestî polîsan hatin kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.setopati.com/politics/368885/ |sernav=देउवा दम्पतीलाई कुटपिट र लछारपछार गरेर सुरक्षाकर्मीको जिम्मा लगाए प्रदर्शनकारीले |malper=Setopati |roja-gihiştinê=2025-09-12 |ziman=en-US |paşnav=Setopati |pêşnav=सेतोपाटी संवाददाता :: }}</ref> Xanî û wesayîta cîgirê serokwezîr Prakash Man Singh hatin şewitandin, paşê jî mala serokkomarê berê Bidya Devi Bhandari li Bhangal, Katmanduyê hatiye şewitandin.<ref name=":4"/><ref name=":4"/> Mala serokwezîrê berê Jhala Nath Khanal jî hat şewitandin û jina wî Rajyalaxmi Chitrakar birîndar bû.<ref name=":4"/> Her wiha mala Ramesh Lekhak a li Naikap a Kathmandu jî hat şewitandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://thehimalayantimes.com/kathmandu/protesters-set-fire-to-former-home-minister-ramesh-lekhaks-residence |sernav=Protesters set fire to former Home Minister Ramesh Lekhak's residence |malper=The Himalayan Times |tarîx=2025-09-09 |roja-gihiştinê=2025-09-12 |ziman=en |paşnav=Online |pêşnav=T. H. T. }}</ref> Li navçeya Rupandehiyê, malên siyasetmedarên herêmî Bal Krishna Khand, Bhoj Prasad Shrestha û çend şaredaran hatine şewitandin.<ref name=":4"/> Li navçeya Chitwanê jî xaniyê serokwezîrê berê Prachanda hate şewitandin û di heman rojê de jî mala keça wî Ganga Dahal jî li Lalitpurê hate şewitandin.<ref name=":4"/> Berê sibê kesek di mala xwe de mirî hate dîtin. Li Hetaudayê çend ofîsên hikûmetê hatiye şewitandin.<ref name=":4"/> Li parêzgeha Karnaliyê avahiya parlamentoyê û rezîdansa serokwezîr Yam Lal Kandel hatin şewitandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ratopati.com/story/512306/arson-and-vandalism-at-both-government-and-private-residences-of-karnali-chief-minister-kandel |sernav=कर्णालीका मुख्यमन्त्री कँडेलको सरकारी र निजी निवासमा आगजनी र तोडफोड |malper=www.ratopati.com |roja-gihiştinê=2025-09-12 |ziman=Nepali }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ratopati.com/story/512307/genji-sets-fire-to-karnali-provincial-assembly |sernav=जेनजीले लगाए कर्णाली प्रदेशसभा भवनमा आगो |malper=www.ratopati.com |roja-gihiştinê=2025-09-12 |ziman=Nepali }}</ref> Li Biratnagar, paytexta parêzgeha Koşî, ofîsa navçeyê, dadgeha navçeyê û piştre jî avahiya serokwezîr û wezîrên kabîneyê hatine şewitandin.<ref name=":5">{{Jêder-kovar |tarîx=2025-09-12 |sernav=2025 Nepalese Gen Z protests |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=2025_Nepalese_Gen_Z_protests&oldid=1310899765 |kovar=Wikipedia |ziman=en }}</ref> Girtîgeha navçeya Kailaliyê ji aliyê xwepêşanderan ve rastî êrîşê hatiye û girtî girtîgehê revîyane.<ref name=":5"/> Rabî Lamîçhane ji Zindana Nakhu ya Katmanduyê hate berdan, paşê zindan hate şewitandin û hemî girtî ji girtîgehê reviyan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.setopati.com/politics/368902/ |sernav=नख्खु जेलमा आगलागी, भागे कैदी |malper=Setopati |roja-gihiştinê=2025-09-12 |ziman=en-US |paşnav=Setopati |pêşnav=सेतोपाटी संवाददाता :: }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.setopati.com/politics/368877/ |sernav=रविलाई नख्खु जेलबाट निकाले प्रदर्शनकारीले |malper=Setopati |roja-gihiştinê=2025-09-12 |ziman=en-US |paşnav=Setopati |pêşnav=सेतोपाटी संवाददाता :: }}</ref> Girtîgeha Kaskiyê jî hate şewitandin, di encamê de 773 girtî reviyan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.setopati.com/politics/368908/ |sernav=कास्की कारागारबाट आन्दोलनकारीले निकाले ७७३ कैदीबन्दी |malper=Setopati |roja-gihiştinê=2025-09-12 |ziman=en-US |paşnav=Setopati |pêşnav=सेतोपाटी संवाददाता :: }}</ref> Li navçeya Banke pênc girtî piştî ku hêzên ewlehiyê di dema revîna girtîgeheke sererastkirina ciwanan de gule reşandin, hatin kuştin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/news/articles/cjd1ndmrej0o |sernav=Nepal: Army patrols Kathmandu as Gen Z claims protests were 'hijacked' |malper=www.bbc.com |tarîx=2025-09-10 |roja-gihiştinê=2025-09-12 |ziman=en-GB }}</ref> Li gel ofîsa Komîsyona Lêkolîna Zêdekarane ya Desthilatdarîyê, avahiya Daîreya Rêyan piştî şewitandina wê ji aliyê xwepêşanderan ve bi giranî zirar dîtiye.<ref name=":5"/><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.onlinekhabar.com/2025/09/1761024/arson-at-ciaas-central-office |sernav=अख्तियारको केन्द्रीय कार्यालयमा आगजनी |malper=Online Khabar |roja-gihiştinê=2025-09-12 |ziman=en-US }}</ref> Stasyona jêrîn a kabloya Chandragiri jî, digel Parka Dîjîtal a CG Electronics, Balambu û Qereqola Polîsan a Thankotê hatine şewitandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://thehimalayantimes.com/kathmandu/chandragiri-cable-car-station-torched-as-gen-z-protests-escalate |sernav=Chandragiri Cable Car Station Torched as Gen Z Protests Escalate |malper=The Himalayan Times |tarîx=2025-09-09 |roja-gihiştinê=2025-09-12 |ziman=en |paşnav=Online |pêşnav=T. H. T. }}</ref> Çend xwepêşander birîndar bûn. 33 kes li Nexweşxaneya Perwerdehiyê hatin dermankirin û 3 polîs li Koteshworê jiyana xwe jidest dane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.onlinekhabar.com/2025/09/1760917/33-injured-in-tuesdays-protest-admitted-to-tribhuvan-university-teaching-hospital |sernav=मंगलबारको प्रदर्शनका ३३ घाइते त्रिवि शिक्षण अस्पतालमा भर्ना |malper=Online Khabar |roja-gihiştinê=2025-09-12 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ratopati.com/story/512314/3-policemen-killed-in-koteshwor-attack-by-protesters |sernav=प्रदर्शनकारीको आक्रमणबाट कोटेश्वरमा ३ जना प्रहरीको मृत्यु |malper=www.ratopati.com |roja-gihiştinê=2025-09-12 |ziman=Nepali }}</ref> Qedexekirina derketina kolanan li gelek bajaran hatine ragihandin ku di nav de bajarên wekê Kathmandu, Birgunj, Bhairahawa, Butwal, Pokhara, Itahari, û Damak hebûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.indiatoday.in/world/story/nepal-gen-z-protest-live-updates-curfew-in-kathmandu-oli-government-in-emergency-huddle-security-forces-use-tear-gas-2783755-2025-09-08 |sernav=Nepal Gen Z Protest highlights: Nepal Army takes control of Kathmandu airport |malper=India Today |tarîx=2025-09-08 |roja-gihiştinê=2025-09-12 |ziman=en |paşnav=Desk |pêşnav=India Today World }}</ref> Her wiha, polîs û hêzên çekdar dest bi lêgerîna xwepêşanderan mal bi mal li nêzî cihê xwepêşandanan kirin û her wiha serdegirtina Nexweşxaneya Xizmetguzariya Sivîl kirin ku xwepêşanderên birîndar û yên dimirin piştî ku ji aliyê hêzên hikûmetê ve hatin gulebarankirin an jî bi awayekî din hatin lêdan, wan birin wir.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aljazeera.com/features/2025/9/9/we-want-mass-resignations-nepals-gen-z-anger-explodes-after-19-killed |sernav=‘They murdered young people’: Nepal’s Gen Z anger explodes after 19 killed |malper=Al Jazeera |roja-gihiştinê=2025-09-12 |ziman=en |paşnav=Kharel |pêşnav=Samik }}</ref> Ji ber bûyerên li welêt maça dostaniyê ya futbolê ya di navbera Nepal û Bangladeşê de hatiye betalkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.the-anfa.com/news-detail/2418 |sernav=ANFA {{!}} Nepal’s second friendly against Bangladesh called off |malper=www.the-anfa.com |roja-gihiştinê=2025-09-12 |ziman=en }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=tîrmeh 2026 }}</ref> Nemaze ji aliyê opozîsyona qraliyetê ya li dijî hikûmetên piştî şerê navxweyî yê Nepalî ve, gotûbêja li ser vegerandina monarşiyê ji nû ve derketin holê û padîşahê berê Gyanendra wekê "sembola berxwedanê ji bo kesên ku ji pergala siyasî ya heyî bêhêvî bûne" derket holê. Di destpêka salê de monarşîstan xwepêşandan lidarxistine û daxwaza vegerandinê kirine ku bi serdegirtineke dijwar bi dawî bûye ku bibû sedema mirina du kesan<ref name=":5"/>. Seat li dora 10:00ê şevê bi peymana NPT, Artêşa Nepalê diyar kiriye ku ew ê di nebûna serokwezîr de "berpirsiyariya" welêt bigire ser xwe ku "qanûn û rêzik" welat werin parastin.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2025-09-10 |sernav=Nepal Army takes charge of security following violent protests in the country |url=https://economictimes.indiatimes.com/news/international/world-news/nepal-army-to-take-charge-of-security-following-violent-protests-in-the-country/articleshow/123790684.cms?from=mdr |roja-gihiştinê=2025-09-12 |xebat=The Economic Times |issn=0013-0389 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2025-09-09 |sernav=Troops Deployed After Day of Violent Protests in Nepal |url=https://www.nytimes.com/2025/09/09/world/asia/nepal-violent-protests-army.html |roja-gihiştinê=2025-09-12 |ziman=en }}</ref> ji bo ku leşkeran piştî êvarê heta saetên serê sibê yên roja din li xalên ewlehiyan werin bicîh kirin, di daxuyaniya çapemeniyê de banga hevkariyê hatiye kirin. Piştre êvarê, serfermandarê artêşê Ashok Raj Sigdel ji bo hevdîtinan bang li komên serhildêr kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ratopati.com/story/512336/army-chief-calls-for-talks-with-protesting-groups |sernav=प्रधानसेनापतिद्वारा आन्दोलनरत समूहलाई वार्ताका लागि आह्वान |malper=www.ratopati.com |roja-gihiştinê=2025-09-12 |ziman=Nepali }}</ref> === 10ê îlonê === [[Wêne:2025 Nepalese Gen Z protesters set fire to Chitwan revenue office 03.jpg|thumb| Ofîsa dahatê ya şewitî li Chitwan, 9ê îlona 2025an]] Roja 10ê îlonê serê sibê, hêzên Artêşa Nepalê li deverên krîtîk li taxan dewriye digeriyan. General Sigdel careke din xwepêşanderan teşwîq kir ku aştiyane bimînin di demekê de ku hikûmet hewl dide ku şer rawestîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.timesnownews.com/world/asia/nepal-gen-z-protest-2025-live-updates-pm-kp-sharma-oli-resign-kathmandu-social-media-ban-violence-corruption-curfew-violence-flight-cancelled-liveblog-152738111 |sernav=Nepal GenZ Protest Live Updates: Nepal's 'Anti-Corruption Icon' Justice Sushila Karki Emerges Top Contender For Interim Chief |malper=Times Now |tarîx=2025-09-10 |roja-gihiştinê=2025-09-13 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://english.khabarhub.com/2025/09/495413/ |sernav=Nepal Army chief Ashok Raj Sigdel addresses nation amid protests |malper=Khabarhub |roja-gihiştinê=2025-09-13 |ziman=en }}</ref> Di navbera dora saet 10ê sibê ya 9ê îlonê û saet 10ê êvar a 10ê Îlonê de, artêşê ragihandiye ku 27 kes bi sûcên talankirin, şewitandin û "çalakiyên din ên wêranker û anarşîst" hatine binçavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://thehimalayantimes.com/nepal/nepali-army-reports-arrests-loot-recovery |sernav=Nepali Army reports arrests, loot recovery |malper=The Himalayan Times |tarîx=2025-09-10 |roja-gihiştinê=2025-09-13 |ziman=en |paşnav=Online |pêşnav=T. H. T. }}</ref> Li hinek deveran, çalakiyên xwepêşandaran di tevahiya şevê berdewam dike. Bi serdegirtina avahiyên hikûmetê û malên siyasetmedaran û vîdyoyek nîşan dide ku komek xwepêşandar çekan ji malan distînin ku di nav de çekeke GSG-522 û tifingek xencerî heye.<ref name=":6">{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/news/articles/cjd1ndmrej0o |sernav=Nepal: Army patrols Kathmandu as Gen Z claims protests were 'hijacked' |malper=www.bbc.com |tarîx=2025-09-10 |roja-gihiştinê=2025-09-13 |ziman=en-GB }}</ref> Leza nîvro pevçûnên kêm dibe. Komek xwepêşanderan dest bi paqijkirina kolana nêzîkî avahiya parlamentoyê kirin ku roja berê hatibû şewitandin. Di heman demê de gelek çekên artêşê ji aliyê xwepêşandaran ve hatin desteserkirin.<ref name=":7">{{Jêder-malper |url=https://www.ratopati.com/story/512447/2-killed-in-arson-attack-during-genji-protest-in-pokhara |sernav=पोखरामा जेनजी प्रदर्शनका क्रममा आगजनी हुँदा २ जनाको मृत्यु |malper=www.ratopati.com |roja-gihiştinê=2025-09-13 |ziman=Nepali }}</ref> Di vîdyoyekê de tê dîtin ku di van de wesayîtên zirxî, tifingên L1A1 SLR, bombeyên destan ên Webley & Scott "Schermuly" ên 37 mm, tifingên INSAS 1B1, tifingên Lee-Enfield û tifingên Ishapore 1A1 hebûn. Xwepêşandaran ji bo hilbijartina serokê demkî nîqaşan li ser platformên serhêl dane destpêkirin. Li dora saet 10:00ê şevê komê deng da û Sushila Karki hilbijart.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2025-09-10 |sernav=Update from Alex Travelli |url=https://www.nytimes.com/live/2025/09/10/world/nepal-protests/77209a26-a919-58b5-99d4-abf665cac32c?smid=url-share |roja-gihiştinê=2025-09-13 |ziman=en }}</ref> Balen Shah û Kul Man Ghising namzetên din bûn. Li gorî agahiyan, Balen telefona xwe hilnedaye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.setopati.com/social/369002/ |sernav=अन्तरिम सरकारको नेतृत्वमा जेन–जी युवाहरूले प्रस्ताव गरे सुशीला कार्कीको नाम |malper=Setopati |roja-gihiştinê=2025-09-13 |ziman=en-US |paşnav=Setopati |pêşnav=युनिक श्रेष्ठ :: }}</ref> Durga Prasai bi awayekî cuda bi serfermandarê artêşê re civiya ye lê ti encamek berbiçav bi dest nexistiye. Karki di hevpeyvînekê ku bi News18ê re kirîye amadebûna xwe ya qebûlkirina vê rolê piştrast kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.setopati.com/social/369003/ |sernav=धादिङ कारागारबाट कैदी भाग्न खोजेपछि सेनाले चलायो गोली, २ जनाको मृत्यु |malper=Setopati |roja-gihiştinê=2025-09-13 |ziman=en-US |paşnav=Setopati |pêşnav=सेतोपाटी संवाददाता :: }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://apnews.com/article/nepal-protest-social-media-ban-08a04672297946e85f3159a7238e3d44 |sernav=As Nepal's army tries to restore order, capital's residents ask what's next |malper=AP News |tarîx=2025-09-10 |roja-gihiştinê=2025-09-13 |ziman=en }}</ref> Li Pokharayê li Nayabazar û li Lakeside di hundirê xaniyekî şewitî de termên du kesan hatine dîtin.<ref name=":6"/><ref name="Online2025">{{Jêder-malper |url=https://thehimalayantimes.com/kathmandu/tia-closure-extended-until-6pm-today |sernav=TIA closure extended until further notice |malper=The Himalayan Times |tarîx=2025-09-10 |roja-gihiştinê=2025-09-13 |ziman=en |paşnav=Online |pêşnav=T. H. T. }}</ref> Polîsê Nepalê diyar kiriye ku ji 10ê îlonê ve, zêdetirî 13.500 girtî ji girtîgehan li seranserê welêt reviyane. Leşkeran 303 ji wan girtiyan girtin û radestî polîsan kirin. 73 tifing jî hatin vegerandin. Li navçeya Dhadingê du girtî dema ku hewl didan birevin ji aliyê leşkeran ve hatin kuştin û heft ji wan jî birîndar bûn. Di heman demê de leşkeran hewldaneke revîna ji girtîgeha sereke ya Katmanduyê jî asteng kirin.<ref name=":9">{{Jêder-nûçe |tarîx=2025-09-11 |sernav=Nepal’s Social Media Ban Backfires as Politics Moves to a Chat Room |url=https://www.nytimes.com/2025/09/11/world/asia/nepal-protest-genz-discord.html |roja-gihiştinê=2025-09-13 |ziman=en }}</ref> Girtina Balafirgeha Kathmanduyê heya derengiya sibehê hate dirêjkirin lê di dawiyê de operasyon ji nû ve dest pê kirin.<ref name=":7"/><ref name="Online2025"/> Rojnameya New York Times ragihand ku zêdetirî 100,000 welatiyan ji bo hilbijartina namzedekî ji bo serokê demkî, nermalava ragihandinê ya serhêl Discord bikar tînin. Servera ku wekê "Parlamentoya Nepalê" tê binavkirin, gihîştibû 145.000 endaman. Li gorî agahiyan xizmetkaran li ser Sushila Karki, seroka berê ya dadwera welêt biryar dabû û navê wê ji bo civînên bi artêşê re pêşniyar kiribû.<ref name=":9"/> === 11ê îlonê === Serê sibê civînek pêk hat ku serokkomar Poudel, general Sigdel û nûnerên nifşê Z tê de beşdar bûn. Civîn li baregeha artêşa Bhadrakali wekê beşek ji hewildanên ji bo hilbijartina serokê demkî hate lidarxistin. Li gorî çavkaniyan, koma nifşê Z hewl dide Sushila Karki wekê serokwezîra demkî bide naskirin. Navên din ên ku têne binçavkirin Balendra Shah, Kul Man Ghising û şaredarê Dharan, Harka Raj Rai bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://indianexpress.com/article/world/nepal-gen-z-protest-live-updates-curfew-army-pm-10241487/ |sernav=Nepal Protest Highlights: SC, banks in Kathmandu to reopen in phases after suffering heavy damage during Gen Z-led protests |malper=The Indian Express |tarîx=2025-09-12 |roja-gihiştinê=2025-09-13 |ziman=en }}</ref> Partiya Komunîst a Nepalê (Navenda Maoîst) piştgiriya xwe ji bo xwepêşandanan ragihand û serokê partiyê Pushpa Kemal Dahal ji xwepêşanderan xwest ku di çarçoveya demokratîk de bixebitin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://thehimalayantimes.com/nepal/maoist-centre-extends-support-to-gen-z-protests-demands-judicial-probe |sernav=Maoist Centre extends support to Gen Z Protests, demands judicial probe |malper=The Himalayan Times |tarîx=2025-09-11 |roja-gihiştinê=2025-09-13 |ziman=en |paşnav=Online |pêşnav=T. H. T. }}</ref> Di heman demê de li gorî Wezareta Tenduristiyê ya Nepalê hejmara miriyan gihîşt 34 kesan, her wiha zêdetirî 1300 kes jî di şer û pevçûnên li seranserê welat birîndar bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hindustantimes.com/world-news/nepal-protest-live-updates-gen-z-curfew-protestors-push-ex-chief-justice-sushila-karki-101757556556294.html |sernav=Nepal protest Sept 11 highlights: 34 dead so far, violent stir calms down but curfew extended |malper=Hindustan Times |tarîx=2025-09-11 |roja-gihiştinê=2025-09-13 |ziman=en }}</ref> == Bertek == === Bertekên navxweyî === ==== Siyasetmedarên nepalî ==== Wezîrê berê yê Dadê Gobinda Bandi diyar kiriye ku qedexeya medyaya civakî li dijî destûr û azadiyên bingehîn e ku di nav de mafên ku ji aliyê destûra bingehîn a Nepalê û Peymana Navneteweyî ya Mafên Sivîl û Siyasî (ICCPR) ve têne parastin, heye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.thetimes.com/world/asia/article/nepal-protests-news-gen-z-social-media-tvn65rg6b |sernav=Nepal protests: 20 dead in Gen Z riots over social media ban |malper=www.thetimes.com |tarîx=2025-09-08 |roja-gihiştinê=2025-09-14 |ziman=en |paşnav=Delhi |pêşnav=Arjuna Keshvani-Ham }}</ref> Partiya Rastriya Prajatantra (RPP), ku yek ji hevkarê hikûmetê bû, qedexeya medyaya civakî û bersiva polîsan a li hember xwepêşandanan şermezar kiriye û her wiha daxwaza hilweşandina hikûmeta heyî kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.onlinekhabar.com/2025/09/1759777/rpp-says-the-governments-usefulness-has-ended-it-should-be-dissolved-immediately |sernav=राप्रपाले भन्यो- सरकारको उपादेयता सकियो, तत्काल विघटन हुनुपर्छ |malper=Online Khabar |roja-gihiştinê=2025-09-14 |ziman=en-US }}</ref> Di parvekirineke li ser Facebookê de, şaredarê Katmanduyê Balendra Shah diyar kiriye ku ew nikare ji ber sinorê temenê ku ji aliyê organîzatoran ve hatiye danîn beşdarî xwepêşandanan bibe. Lêbelê diyar kiriye ku girîng e ku guh bidin dengê xwepêşandaran.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2025-09-14 |sernav=2025 Nepalese Gen Z protests |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=2025_Nepalese_Gen_Z_protests&oldid=1311317073 |kovar=Wikipedia |ziman=en }}</ref> Serok Ram Chandra Poudel û artêşa Nepalê banga aramî û diyaloga siyasî kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://apnews.com/article/nepal-protest-social-media-ban-89cf500969536cf2a35c3fb884cfa620 |sernav=Protests against Nepal's social-media ban grow more violent as demonstrators set buildings on fire |malper=AP News |tarîx=2025-09-09 |roja-gihiştinê=2025-09-14 |ziman=en }}</ref> Komîsyona Neteweyî ya Mafên Mirovan bang li rayedarên nepalî kiriye ku hêza zêde bikar neynin û "di birêvebirina xwepêşandanan de xweragir nîşan bidin".<ref>{{Jêder-malper |url=https://kathmandupost.com/national/2025/09/08/national-human-rights-commission-urges-restraint-as-14-dead-in-gen-z-protests |sernav=National Human Rights Commission urges restraint as 14 dead in Gen Z protests |malper=kathmandupost.com |roja-gihiştinê=2025-09-14 |ziman=en }}</ref> ==== Saziyên din ==== Koleja Endezyariyê ya Katmanduyê ku yek ji xwendekarên wan ên endezyariya sivîl, Sulov Raj Shrestha ji aliyê polîsan ve hat kuştin, li ser Facebookê daxuyaniyeke belavkiriye û di daxuyaniya xwe de ji bo xwendevanê xwe parvekirina "Em şînê digirin, em protesto dikin, em şermezar dikin.... Sulov....neteweya te, te bêhêvî kiriye...." parvekirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aljazeera.com/features/2025/9/9/we-want-mass-resignations-nepals-gen-z-anger-explodes-after-19-killed |sernav=‘They murdered young people’: Nepal’s Gen Z anger explodes after 19 killed |malper=Al Jazeera |roja-gihiştinê=2025-09-14 |ziman=en |paşnav=Kharel |pêşnav=Samik }}</ref> == Bangawaziyên navnetewî == === Hikûmetên biyanî === Li gorî raporan aloziyên li Nepalê bandor li çalakiyên li ser sinorê Hindistan û Nepalê jî kiriye. Çavkaniyên herêmî destnîşan kirine ku bazar bêdeng bûne û ev yek bûye sedema sekinandina aborî ya mezintir ên li herêmên cîran. Demek kurt piştî van fikaran, Navenda Operasyonên Awarte ya Dewleta Maharashtra (SEOC) di 9ê îlonê de hişyariyek rêwîtiyê weşandiye û ji welatiyên Hindistanê xwestiye ku heta agahdariyek din rêwîtîyan nekin. Di heman demê xetên alîkariyê yên awarte çêkirin û hem jî hevwelatiyên hindî û hem jî ji hevwelatîyên nepalî yên li Nepalê xwestine ku li cîhê xwe bimînin.<ref name=":8">{{Jêder-malper |url=https://www.timesnownews.com/world/asia/nepal-gen-z-protest-2025-live-updates-pm-kp-sharma-oli-resign-kathmandu-social-media-ban-violence-corruption-curfew-violence-flight-cancelled-liveblog-152738111 |sernav=Nepal GenZ Protest Live Updates: Nepal's 'Anti-Corruption Icon' Justice Sushila Karki Emerges Top Contender For Interim Chief |malper=Times Now |tarîx=2025-09-10 |roja-gihiştinê=2025-09-14 |ziman=en }}</ref> Di berê sibeha 10ê îlonê de pargîdaniyên wekê Air India, IndiGo, SpiceJet û çend şîrketên din ên xetên hewayî yên Hindistanê bi fermî hemî geştên xwe yên li Balefirgeha Navneteweyî ya Kathmanduyê betal kirin.<ref name=":8" /> Piştî ku di heman rojê de balafirgeh ji nû ve hate vekirin, IndiGo geştên xwe ji nû ve daye destpêkirin.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2025-09-10 |sernav=IndiGo resumes flight operations to and from Kathmandu after airport reopening |url=https://economictimes.indiatimes.com/industry/transportation/airlines-/-aviation/indigo-resumes-flight-operations-to-and-from-kathmandu-after-airport-reopening/articleshow/123812566.cms?from=mdr |roja-gihiştinê=2025-09-14 |xebat=The Economic Times |issn=0013-0389 }}</ref> Lêbelê, çavkaniyên ji hundirê TIAyê ragihandine ku balafirgeh hêj jî rawestiyaye û ji rayedaran li ser jinûve vekirina balafirgehê agahî kêm in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.news18.com/world/passengers-stranded-at-nepals-tribhuvan-international-airport-even-after-operations-resume-ws-l-9563359.html |sernav=Passengers Stranded At Nepal's Tribhuvan International Airport Even After Operations Resume |malper=News18 |roja-gihiştinê=2025-09-14 |ziman=en }}</ref> Wezareta Karên Derve ya Hindistanê diyar kiriye ku ew xwepêşandanan ji nêz ve dişopîne, xemgîniya xwe ji bo qurbaniyan anî ziman û sersaxî ji malbatên qurbaniyan re xwestiye. Her wiha ji bo birîndaran şifayên bilez xwestiye û ji welatiyên Hindistanê yên li Nepalê xwestiye ku fermanên qedexeya derketina derve û rênimayên ewlehiyê bişopînin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://indiahood.in/news/international/delhi-opens-up-on-the-situation-in-nepal-protest-sm-09-09/306655/ |sernav=Nepal Protest: নেপালের পরিস্থিতি নিয়ে বিজ্ঞপ্তি জারি ভারতের |tarîx=2025-09-09 |roja-gihiştinê=2025-09-14 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Bureau |pêşnav=The Hindu |tarîx=2025-09-09 |sernav=MP requests centre’s intervention to bring back Indians stuck in Nepal |url=https://www.thehindu.com/news/national/kerala/mp-requests-centres-intervention-to-bring-back-indians-stuck-in-nepal/article70029722.ece |roja-gihiştinê=2025-09-14 |xebat=The Hindu |ziman=en-IN |issn=0971-751X }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/news/articles/c8xrqld50dko |sernav=Nepal turmoil adds strain to India's neighbourhood diplomacy |malper=www.bbc.com |tarîx=2025-09-11 |roja-gihiştinê=2025-09-14 |ziman=en-GB }}</ref> Wezareta Karên Derve ya Bangladeşê diyar kiriye ku ew rewşa li Nepalê ji nêz ve dişopînin, di heman demê de sersaxî ji malbatên kuştiyan re xwest û ji birîndaran re jî derbasiyê dixwazin. Herwiha wezaretê diyar kir ku ew hêvî dikin ku "diyalogeke aştiyane û avaker" di navbera "hemî aliyên peywendîdar" ên li welêt de ji bo çareserkirina her cûre nakokiyan pêk were.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dhakapost.com/national/393697 |sernav=নেপালের পরিস্থিতি নিবিড়ভাবে পর্যবেক্ষণ করছে বাংলাদেশ |malper=dhakapost.com |tarîx=2025-09-09 |roja-gihiştinê=2025-09-14 |ziman=bn |paşnav=প্রতিবেদক |pêşnav=নিজস্ব }}</ref> === Saziyên navneteweyî === Berdevkê sekreterê giştî yê [[Neteweyên Yekbûyî]] [[António Guterres]], Stéphane Dujarric, gotiye ku sekreterê giştî "ji ber windakirina jiyana mirovan pir xemgîn e" û bang li rayedaran dike ku pabendî qanûna navneteweyî ya mafên mirovan bin û ji xwepêşandaran jî xwest ku rêzê li can û mal û milkê xwe bigirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.un.org/sg/en/content/sg/statement/2025-09-09/statement-attributable-the-spokesperson-for-the-secretary-general-%E2%80%93-nepal |sernav=Statement attributable to the Spokesperson for the Secretary-General – on Nepal {{!}} United Nations Secretary-General |malper=www.un.org |roja-gihiştinê=2025-09-14 }}</ref> === Rêxistinên mafên mirovan === [[Rêxistina Efûyê ya Navneteweyî|Rêxistina Efûya ya Navneteweyî]] di 8ê îlonê de bêdengiyan şermezar kiriye û daxwaza lêpirsîneke serbixwe û hesabpirsînê kiriye. Wê banga aramkirina aloziyê kir û di heman demê de ji rayedaran xwest ku di bikaranîna hêzê de "xwe ragirbikin". Rêxistinê piştgirî da mafên xwepêşandaran ku bi aştiyane xwepêşandan bikin û ji hikûmetê xwest ku guh bide "daxwazên rewa yên ciwanan ji bo bidawîkirina gendeliyê" ku azadiyên sivîl ji nû ve ava bike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.amnesty.org/en/latest/news/2025/09/nepal-accountability-for-deadly-crackdown-on-gen-z-protesters/ |sernav=Accountability for deadly crackdown on ‘Gen Z’ protests against social media ban in Nepal |malper=Amnesty International |tarîx=2025-09-08 |roja-gihiştinê=2025-09-14 |ziman=en }}</ref> [[Çavdêriya Mafên Mirovan (rêxistin)|Rêxistina Çavdêrîya Mafên Mirovan]] di derbarê xwepêşandanan de daxuyaniyek neda lê di raporeke nûçeyan ê di 9ê îlonê de hinek çalakî pêşniyar kiriye. Di daxuyaniya xwe de diyar kiriye ku hikûmeta nepalî "xwedî qutkirina azadiya serhêl" e ku ev yek bûye sedema nerazîbûna zêde yê di nav nifûsa ciwan de. Bi balkişandina ser rakirina qedexeyê û tundûtûjiya polîsên mîlîtarîst a berbelav, hate pêşniyar kirin ku "rayedarên nepalî divê bi lez û bez û bi awayeke bêalî lêkolîn li ser bikaranîna tundûtûjîya polîsan bikin û hemî kesên berpirsiyarê vê ye ne, bêyî ku pile çi be, bi awayekî guncaw ceza bikin an jî werin darizandin." Rêveberê rêxistinê ya Asyayê, Meenakshi Ganguly tekez kiriye ku gulebaranên polîsan "bêrêziya tirsnak a rêveberiyê ji bo jiyana welatiyên xwe dide nîşan" û diyar kiriye ku tevgera hikûmetê tepeserkirina rexneyan dide nîşan. Her wiha wî prensîbên bingehîn ên NY li ser bikaranîna hêz û çekan û şopandina Komîteya Mafên Mirovan a NY destnîşan kiriye ku bikaranîna cebilxaneya rastîn ên ji aliyê hikûmetê ve li dijî qanûnê bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hrw.org/news/2025/09/09/nepal-police-fire-on-gen-z-protest |sernav=Nepal: Police Fire on ‘Gen Z’ Protest {{!}} Human Rights Watch |tarîx=2025-09-09 |roja-gihiştinê=2025-09-14 |ziman=en }}</ref> Federasyona Navneteweyî ya Mafên Mirovan û Rêxistina Cîhanî ya Dijî Îşkenceyê daxuyaniyek hevbeş weşandine û serdegirtina xwepêşandanên aştiyane yên 9ê îlonê şermezar kirine. Daxwaz ji hikûmetê kiriye ku "di cih de hemî cureyên binpêkirin û hovîtiya rayedaran li dijî xwepêşanderan rawestîne," piştrast bike ku rakirina qedexeyê bi rêyên qanûnî mayînde ye û bi parastina "rêzgirtina ji bo mafên bingehîn ên gelê xwe, hem serhêl û hem jî neserhêl" statuya xwe ya wekî dewletpartî li hember Ofîsa Komîserê Bilind ê Mafên Mirovan a Neteweyên Yekbûyî (OHCHR) û Peymana Navneteweyî ya li ser Mafên Sivîl û Siyasî (ICCPR) biparêze.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.fidh.org/en/region/asia/nepal/nepal-call-for-accountability-over-protest-crackdown-urging-an-end-to |sernav=Nepal: Call for accountability over protest crackdown, urging an end to digital repression and police misuse of force |malper=International Federation for Human Rights |roja-gihiştinê=2025-09-14 |ziman=en }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Dîroka leşkerî ya Nepalê]] [[Kategorî:2025 li Nepalê]] ml09argeb6280z5hbcu6rnxvkrvc3gi 14 311058 2091491 2087020 2026-09-04T14:17:23Z Avestaboy 34898 /* */ 2091491 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Pirtûkên zarokan ên amerîkî]] [[Kategorî:Romanên amerîkî li gorî janran|zarok]] [[Kategorî:Romanên zarokan li gorî welatan|amerîkî]] oa6hdezx9mqxoabphg3c6ziytb9gzt2 14 311060 2091480 2053867 2026-09-04T14:01:02Z Avestaboy 34898 /* */ 2091480 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Roman li gorî janran|zarok]] j93cvmykj82d4wag6hsgegha2ylj41r 0 313746 2091566 2062591 2026-09-05T02:37:42Z Biyolojiyabikurdi 31567 /* Kartêkirin bo vebûn û girtina stomayan */ 2091566 wikitext text/x-wiki '''stoma''' (bi înglîzî: yekjimar.” ''stoma''”, pirjimar “ ''stomata''”) di nav epîdermîsa pel, qed û endamên din ên riwekan de, kunika piçûk a bi cotek xaneyên pasevan dorpêçî ye û kar dike ji bo hilmîn, alûgorkirina oksîjen û karbona dîoksîdê di navbera pel û hewayê de.<ref name="OpenStax, Biology"> Rye, C., Wise, R., Jurukovski, V., Desaix, J., Choi, J., & Avissar, Y. (2017).Biology. Houston, Texas : OpenStax College, Rice University,</ref> == Hin taybetmendiyên stomayan == [[Wêne:Tomato leaf stomate 1-color.jpg|thumb|410x410px|Ev wêne bi mîkroskoba elektronî, ji pelê firingiyê hatiye girtin û hatiye renginkirin. Di wêneyê de di nav xaneyên epîdermîsê de stomayek vekirî xuya dibe.]] Stoma di nav xaneyên [[Şaneya rûpoşî|epîdermîsê]] de cih digirin. Di riwekê de her stomayek bi du xaneyên pasevan ve dorpêçî ye. Şiklê xaneyên pasevan, di riwekên yeklep û dulepan de ji hev cuda ne. Di riwekên dulep de xaneyên pasevan bi şiklê sosîsê an jî bi şiklê tovên fasûlî ne. Xaneyên pasevan ji xaneyên epîdermîsê piçûktir in û [[kloroplast]] lixwe digirin.<ref name=" plant biology "/> [[Pel]]ê riwekan de epîdermîsa jêrîn û epîdermîsa jorîn a pelê dişibin hev, lê bi gelemperî epîdermîsa jêrîn hê pirtir stoma lixwe digire.<ref name="Concepts and Applications">Starr, C. (2007). Biology:concepts and applications (7th ed.). Boston, MA: Cengage Learning.</ref> Di hin riwekan de stoma li herdu rûyên pelê de jî hema bi heman hejmarê cih digirin. Wekî mînak, di pelên riweka garisê (lazût) de di nav epîdermîsa jêrîn û epîdermîsa jorîn de miqtara stomayan hema wekhev in.Di hin riwekên avî de, wekî mînak, di pelê nîluferê (sosina avê) de, pel li ser rûyê avê de geşe dibe, rûyê jerîn ê pelê di nav avê de ye, lê rûyê jorîn bi hewayê temas dike. Di pelên nîluferê de stoma tenê di nav epîdermîsa jorîn de cih digirin. Herwisa di hin riwekên avî de, li gel reg û qedê riwekê, pel jî di nav avê de geşe dibin. Di van riwekan de epîdermîsa herdu rûyên pelê jî stoma lixwe nagirin. Di pelên riwekan de bi gelemperî di rûberek 1cm² de bi qasî 1000 heta 1.2 mîlyon (mîlyon û dused hezar) stoma hene. Di riwekê de gurayiya stomayan taybetmendiyek bomaweyî ye, di her corek riwekê de cîh û hejmara stomayan taybet e ji bo wê corê. Lê jîngeh jî li ser gurayiya stomayan bandor dike. Hokarên jîngehî yên wekî av û karbona dîoksîda hawirdorê dibe ko bandor li ser gurayîya stomayên riwekê bikin.Wekî mînak, gurayiya stomayên riweka ko di jîngeha kêmavî de dijî, qasî stomayên riweka di jîngeha têravî de dijîn nîn e. Bi gelemperî di hawirdora kêmavî de an jî di hawirdora bi karbona dîoksîdî têr de stomayên riwekê kêmtir in. Stoma di pelên riwekên yekleb te bi teribî rêzbûyî ne, di dulepan de pirtûbelav in. Dibe ko hîzaya stoma û xaneyên epîdermîsê ne yek bin. Di jingehên hişk an jî sar de, bi gelemperî stoma xwe ji rûyê pelê ber bi kurahiya pelê dikişînin, di çalikên epîdermîsa pelê de cîh dibin. Bi vî awayî rê li ber windakirina avê tê girtin.<ref name="Concepts and Applications" /> == Erkên stomayan == Du erkên serekî yên stomayan heye; rêkxistina hilmînê û alûgorkirina oksîjen û karbona dîoksîde, Piraniya ava ji [[reg]]ê tê mijîn, bi navbeynkariya [[qed]]ê tê guhaztin bo pelan. Av bi şêweyî hilmê ji stomayên pelê tê deravêtin. Ev deravêtina avê wekî “hilmîn” (bi înglîzî: ''transpiration'') tê navkirin. Herçiqas tenê %1-2 yê rûyê pelê ji kunên stomayan pêk were jî, bi qasî %95ê ava ji riwekê tê windakirin, ji stomayan derbas dibin û ji riwekê derdikevin.<ref name="Campbell" /> Stomayên pirraniya riwekan bi roj, ango dema riwek fotosentez dike, vekirî ne. Riwek ji derve karbona dîoksîd (CO₂) digirin nav pelên xwe û di xaneyên mezofîlê de ji bo karlêkên [[fotosentez]]ê bi kar tînin. Bi şev fotosentez rû nade, pêdiviya riwekê bi karbona dîoksîd a derve tune û stoma girtî ne. Lê di hin riwekên çolê de stoma bi roj girtî ne, tenê bi şev tên vekirin, bi vî awayî rê li ber hilmînê tê girtin. Bi roj girtîmayina stomayan, ava nav riwekê diparêze, lê riwek nikare ji hewayê karbona dîoksîd bigre û ji bo karlêkên fotosentezê bikar bîne. Riwek bi şev gava stomayên wan vekiriye, karbona dîoksîdê digire nav xaneyên xwe û di [[vakuol]]ên xwe de bi şêweyî asîda endamî embar dike. Bi roj gava stoma girtîne û xane fotosentez dikin, asîda endamî tê hilweşandin bo karbona dîoksîdê û di fotosentezê de tê bikaranîn. Ji van riwekan re tê gotin riwekên CAM. Kaktus û ananas mînak in bo riwekên CAM<ref name=" plant biology "/> Di karlêkên fotosenteza riwekan de oksîjen wekî madeya bermayî peyda dibe. Riwek hinek ji oksîjenê bo xaneyên xwe bi kar tîne, oksîjena zêde jî ji stomayan tê avêtin. == Mekanîzmaya vebûn û girtina stomayê == [[Wêne:Opening and Closing of Stoma ku.svg|thumb|400x400px|Gava xaneyên pasevan av digirin û diwerimin, stoma vedibe, lê gava xaneyên pasevan avê winda dikin û qebareya wan kêm dibe, stoma tê girtin.]] Vebûn û girtina stomayan ji aliyê rêjeya ava nav xaneyên pasevan ve tê rêkxistin.<ref name="Modern Biology" />Gava xaneyên pasevan av digirin û diwerimin, stoma vedibe, lê gava xaneyên pasevan avê winda dikin û qebareya wan kêm dibe, stoma tê girtin. Ango guherîna pestoya turgorê ya xaneyên pasevan, vebûn û girtina stomayan rêk dixe.<ref name="Campbell" /> Hema di hemû riwekên tovdar de, di xaneyên pasevan de stûriya diwarê xaneyê di tevahiya xaneyê de ne yeksan e. Beşa rûyê xaneyê ko bi xaneyên epîdermîsê ve cîran e, pîçek tenik e. Beşa dîwarê xaneyê yê li derdora stomayê (kunik) stûrtir e. Ango li aliyê ko xaneyên pasevan rûbirû tên, dîwarê xaneyê stûr e, li aliyê din ên xaneyên pasevanan de dîwarê xaneyê teniktir e. Herwisa di xaneyên pesevan de rîşalokên selulozê wisa rêzbûne ko gava xane diwerime, ji ber ko beşa aliyê stomayê stûr e, aliyê cîranê epîdermîsê hê pirtir fireh dibe û xane ber bi aliyê derve diwerime, rûyê aliyê stomayê bi şeweyî kevan ditewe, loma tîreya stomayê zêde dibe. Gava xaneyên pasevan av winda dikin, vedimirin û sist dibin, tîreya stomayê kêm dibe û stoma tê girtin.<ref name="Campbell" />Xaneyên pasevan bi guhertina şiklê xwe, valahiya navbera cota xaneyên pasevan fireh dikin an jî teng dikin. Ango guherîna şikl û qebareya xaneyên pasevan, dibe sedema guherîna tîreya stomayê. Di piraniya riwekên tovdar de bi roj stoma vedibin, bi şev jî tên girtin. Gava ji ber osmozê an jî ji ber veguhaztina çalak, di navbera xaneyên pasevan û xaneyên epîdermîsê yên derdora wê de, di xestiya madeyên tîwawe de guherin çêbibe, pestoya turgorê jî meyla guherinê dike.<ref name="plant biology" /> Dema di xaneyên pasevan de fotosentez rû dide, xane enrjiya [[Adenozîna trîfosfat|ATP]]-yê xerc dikin û ji xaneyên cîran îyonên potasyumê digirin nav xaneyê. Di nav xaneyên pasevan de zêdebûna îyonên potasyumê, [[potensiyela avê]] kêm dike (gava xestiya madeya tîwawe zêde dibe, xestiya ava nav xaneyê kêm dibe), loma pestoya osmozê zêde dibe. Ji ber pestoya osmozê, xane meyl dike ko ji derdorê av bimijîne nav xaneyê. Her ko av derbasî nav xaneyê dibe, asta pestoya osmozê dadikeve, di nav xaneya pasevan de pestoya turgorê zêde dibe û xane diwerime.<ref name="plant biology" /> Gava fotosentez rû nade, îyonên potasyumê xaneyên pasevan diterikînin, loma dii xaneyên pasevan de îcar xestiya madeya tîwawe kêm dibe, potensiyela avê zêde dibe (di nav xaneyê de ji ber kêmbûna potasyumê, xestiya avê zêde dibe) av ji xaneyên pasevan ber bi xaneyên epîdermîsê bi osmozê tê guhaztin. Ji ber ko xaneyên pasevan av û îyon winda kirin, qebareya xaneyan kêm dibe, dîwarê xaneyên bi şêweyî kevan rast dibin, tên nezî hev û stoma tê girtin.<ref name=" plant biology "/> == Kartêkirin bo vebûn û girtina stomayan == Sê hokarên serekî bandor li ser vebûna stomayên girtî dikin; ronahî, kêmasiya CO₂ û çerxa rojane Xestiya karbona dîoksîd a nav pelê, bandor li ser vebûn û girtina stomaya dike. Heke bi şev an jî bi roj, di pelê de xestiya karbona dîoksîdê kêm be, stoma tên vekirin. Fotosentez di hebûna ronahiyê de, ango bi roj rû dide. Ji ber fontosentezê xestiya karbona dîoksîda nav pelê kêm dibe û stoma tên vekirin. Ango bandora rêjeya ronahiyê û bandora xestiya karbona dîoksîdê ya li ser vebûna stomayê, bi hev re girêdayî ne.<ref name="VILLEE"/> Saeta navî ya laşê zîndeweran çerxa rojane (bi înglîzî:''circadian rhythms'') ya zîndewerê rêk dixe. Çerxa asayî ya guherînên fîzîkî, hişî û reftarî yên ko di dirêjiya her 24 saetan de di laşê zîndewerê de rû didin, wekî çerxa rojane tê navkirin. Çarxa rojaneya riwekê jî rîtma rojane ya 24 saetên riwekê û hawirdora wê diyar dike. Di çerxa rojaneya riwekê de girtin û vekirina stomayan jî heye û ev kar di demek taybet a rojê de pêk tê. Di rewşa asayî de, riwek bi roj (dema ronahiyê ) stomayên xwe vedikin, bi şev (dema tariyê) stomayên xwe digirin. Wekî mînak, heke riwekek bi roj di cihekî tarî de were hiştin, riwek nikare ronahiyê werbigire, lê ji ber çerxa rojaneya riwekê, riwek dizane ko ev dem ne şev e lê roj e, û stomayên xwe di tariyê de vedike.<ref name="Campbell">Reece, Jane B. Campbell Biology : Jane B. Reece ... [et Al.]. 9th ed., Boston, Ma, Benjamin Cummings, 2011.</ref> Zextên hawirdorê yên wekî hişkayî (kêmavî), germahiya bi pileya bilind, tarî, ba û bager jî hin hokarên neyînî ne ko dibin sedema girtina stomayan.<ref name="Campbell" />Heke riwek ji ber kêmaviyê ji hawirdorê bi têra xwe av wernegire, di riwekê de stresa bo kêmaviyê peyda dibe. Ji ber stresa kêmavîyê, riwek stomayên xwe bi roj jî digire ko rê li ber hilmînê bigire.<ref name="VILLEE"> Solomon, E., Martin, C., Martin, D., & Berg, L. (2015).Biology. Stamford: Cengage Learning.</ref>Di dema stresa kêmaviyê de, di riwekê de hormona [[asîda absîsî]] (bi înglîzî: ''abscisic acid'') tê çekirin. Hormona asîda absîsî di serî de reg û pel, li gelek [[Şane (biyolojî)|şaneyên riwekê]] de tê berhmkirin û bi [[şaneya lûleyî]] tê guhaztin bo xaneyên pasevan. Di bin zexta kêmaviyê de rêjeya asîda absîsî ji rêjeya wê ya asayî 50 qat zêdetir dibe.<ref name="Biology">Brooker, R., Widmaier, E., Graham, L., & Stiling, P. (2017). Biology (4th ed.).</ref> Asîda absîsî bandor li [[parzûna xaneyê]]n pasevan dike û ji xaneyê îyonên potasyumê û hin îyonên din dide berdan. Bi vî awayî werimiya xaneyan kêm dibe û stoma tê girtin.‌<ref name="plant biology">TBidlack, J.E., Jansky, S. and Stern, K.R. (2018) Stern’s introductory plant biology. 14th edn. New York, NY: McGraw-Hill.</ref> Lêbelê bi roj girtina stomayan, rê li ber wergirtina karbona dîoksîda atmosferê digire, û leza karlêkên fotosentezê hêdî dibe an jî fotosentez bi temamî radiweste.<ref name="Modern Biology">Postlethwait, J. H., & Hopson, J. L. (2006). Modern Biology. NY, United states: Holt Rinehart & Winston.</ref> == Girêdanên derve == * [https://drive.google.com/file/d/1YnuTBjHKTr0mo5cEZ7dkhY-LBKlqo91T/view?usp=sharing Ferhenga Biyolojiyê] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Biyolojî]] [[Kategorî:Riwek]] s3oq022ptri2kgx47pyndwv5mxvfla6 0 316127 2091586 2002302 2026-09-05T04:55:11Z SakuraBot 54179 [[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin 2091586 wikitext text/x-wiki {{Bêkategorî|tarîx=nîsan 2026}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane2}} '''Demba Ba''' (jdb. 25'ê gulanê 1985 li Sèvres, Fransa), lîstikvanê berê yê futbolê yê senegalî ye. Ew di [[Süper Lig]] û [[Premier League]] de wekî êrîşberekî pir serkeftî û golker hat naskirin. == Kariyer == Demba Ba di binesaziya yaneyên fransî de dest bi futbolê kir. Piştî serkeftina li [[TSG 1899 Hoffenheim]] a Almanyayê, derbasî [[Premier League]] bû û li wir di tîmên wekî [[Newcastle United]] û [[Chelsea FC]] de lîst. === Tirkiye === Di sala 2014'an de derbasî tîma [[Beşiktaş]]ê bû. Di sezona xwe ya yekem de 27 gol avêtin û di dilê alîgirên Beşiktaşê de cih girt. Piştî kariyera li Çînê, vegeriya Tirkiyeyê û di tîma [[Göztepe SK|Göztepe]] û [[İstanbul Başakşehir FK|İstanbul Başakşehirê]] de lîst. Di sezona 2019-20'an de bi Başakşehirê re bû şampiyonê Süper Ligê. === Tîmên ku tê de lîstiye === * 2007–2011: [[TSG 1899 Hoffenheim]] * 2011: [[West Ham United]] * 2011–2013: [[Newcastle United]] * 2013–2014: [[Chelsea FC]] * 2014–2015: [[Beşiktaş]] * 2015–2018: [[Shanghai Shenhua]] * 2018: [[Göztepe SK|Göztepe]] * 2019–2021: [[İstanbul Başakşehir FK|İstanbul Başakşehir]] == Tîma Neteweyî == Demba Ba ji bo Tîma Neteweyî ya [[Senegal]]ê 22 caran lîstiye û 4 gol avêtine. Ew beşdarî Kupa Neteweyên Afrîkayê ya 2012'an bûye. == Serkeftinên Sereke == * '''Lîga Ewropayê ya UEFA (1):''' 2012-13 (Chelsea) * '''Süper Lig (1):''' 2019-20 (İstanbul Başakşehir) * '''Şampiyoniya Lîga Duyem a Almanyayê (1):''' 2007-08 (Hoffenheim) == Taybetmendiyên Kesane == Demba Ba bi baweriya xwe ya olî û piştgiriya xwe ya ji bo dozên mirovî tê naskirin. Li Tirkiyeyê alîgirên futbolê ji bo wî stranekî taybet ("Demba Ba") çêkiribûn ku di stadyuman de dihat gotin. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1985]] [[Kategorî:Lîstikvanên Bundesligayê]] [[Kategorî:Futbolvanên xerîb ên mêr li Înglistanê]] [[Kategorî:Fransiyên misilmanbûyî]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] miulx2tnlx4nng9law2r8z1wa6tc6fq 0 317522 2091600 2013391 2026-09-05T05:09:29Z SakuraBot 54179 [[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin 2091600 wikitext text/x-wiki {{Bêçavkanî|tarîx=gulan 2026}} '''Hêza cîbicîkar,''' ku “'''desthilata cîbicîkar'''” jî tê gotin (bi [[Zimanê inglîzî|înglîzî]]: ''Executive''), yek ji bingehên sereke yên dewleta modern e. Hêza birevebirinê ye. Di sîstemên demokratîk de, hêza cîbicîkar berpirsiyarê bicihanîna qanûnan, rêvebirina karûbarên giştî, rêvebirina siyaseta derve û parastina ewlehiya neteweyî ye. Lêbelê zanyarên siyasî û pisporên qanûnî demeke dirêj li ser pirsek girîng nîqaş kirine: hêza cîbicîkar divê çend desthilat hebe? [[Lêkolîn]]ên zanistî û qanûnî ku bi [[îngilîzî]], [[Portekîzî|portugalî]], [[Zimanê almanî|almanî]] û zimanên din hatine nivîsandin, destnîşan dikin ku cîbicîkar nikare bêyî teoriya dabeşkirina desthilatdariyê were fam kirin. Ji nivîsarên [[Montesquieu]] heta demokrasiyên destûrî yên îroyîn, zanyar dibêjin ku desthilata cîbicîkar divê bi kontrola qanûnî û [[dadwerî]] were hevseng kirin da ku rê li ber otorîterbûn û bikaranîna xirab a desthilatê were girtin. == Bingehên dîrokî yên hêza cîbicîkar == Têgihîştina modern a desthilata cîbicîkar di Serdema Ronahiyê de derket holê. Fîlozofên wekî [[John Locke]] û [[Montesquieu]] bawer dikirin ku desthilata dewletê divê li nav dezgehên cuda were parve kirin. Bi taybetî Montesquieu bandoreke mezin li ser sîstemên destûrî yên modern kir û pêşniyar kir ku desthilat di navbera yasayî, cîbicîkar û dadwerî de were dabeş kirin. [[Lêkolînek]]e qanûnî ya portekîzî ya bi navê ''O Poder Normativo do Executivo e Separação de Poderes'' teoriya Montesquieu vedikole û diyar dike ku armanca sereke ya cîbicîkar di destpêkê de bicihanîna qanûnan bû, ne serdestbûna li ser sîstema siyasî. [[Gotar]] herwiha diyar dike ku şert û mercên dîrokî, bi taybetî di demên şer, pîşesazbûn û mezinbûna dewletê de, desthilata cîbicîkar guhertiye. Lêkolîneke din a dîrokî ya bi navê ''How the Separation of Powers Doctrine Shaped the Executive'' nîşan dide ku nîqaşên di Konvansiyona Destûrî ya Amerîkayê de zêdetir li ser diyarkirina desthilatên cîbicîkar bûn. Pirsên wek veto ya serokkomar, tayînkirin, efûkirin û dubare hilbijartin, avahiya sîstemên cîbicîkar yên modern çêkirin. == Hêza cîbicîkar di sîstemên siyasî yên cuda de == Avahiya desthilata cîbicîkar ji sîstemek siyasî bo sîstemeke din diguhere. Di sîstemên serokatiyê de wekî [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Amerîka]], cîbicîkar bi awayekî sazûmanî ji yasayê cuda ye. Di sîstemên parlementer de wekî [[Keyaniya Yekbûyî|Brîtanya]], cîbicîkar ji parlamentoyê derdikeve. Gotarekê li ser qanûna berawirdî ya [[Stephen Gardbaum]] dibêje ku têkiliya navbera cîbicîkar û yasayê tenê bi destûran nayê diyarkirin, lê herwiha bi partiyên siyasî û sîstemên hilbijartinê jî girêdayî ye. Li gorî vê lêkolînê, heman avahiya destûrî dikare li gor şertên siyasî bi awayên cuda bixebite. === Sîstemên serokatiyê === Di van sîsteman de serokkomar bi gelemperî hem serokê dewletê ye hem jî serokê hikûmetê. Serxwebûna cîbicîkar hêztir e û yasayî nikare serok bi hêsanî ji kar rake ji bilî prosedurên taybet wekî impeachment. === Sîstemên parlementeriyê === Di demokrasiyên parlementer de cîbicîkar bi piştgiriya parlamentoyê dimeşe. Serokwezîr û kabîne tenê heya ku piştgiriya parlamentoyê hebe di kar de dimînin. === Sîstemên nîv-serokatiyê === Ev sîstem hem taybetmendiyên serokatiyê hem jî parlementeriyê dihewîne. Desthilata cîbicîkar di navbera serok û serokwezîr de tê parve kirin û ev yek gelek caran dibe sedema pevçûnên siyasî. == Kontrol û hevsengî == Teoriya demokratîk a modern dibêje ku tenê hilbijartin bes nake bo kontrolkirina desthilatê. Zanyar girîngiya “kontrol û hevsengiyê” destnîşan dikin; sîstemeke ku dezgeh yekûdu din kontrol dikin û sînor didin hev. Lêkolîneke mezin ku di ''The Quarterly Journal of Economics'' de hat weşandin diyar dike ku dabeşkirina desthilatê rê li ber gendeliyê û bikaranîna xirab a desthilatê digire, ji ber ku dezgehên cîbicîkar û yasayî hemkariyê dikin û di heman demê de hevrikî jî ne. [[Justin Fashanu|Justin Fox]] û [[Mattias Polborn]] jî dibêjin ku serxwebûna cîbicîkar dikare li gor şertên siyasî hem azadiya demokratîk bihêz bike hem jî lawaz bike. Li gor wan, hevsengiya navbera cîbicîkar û qanûnê tiştekî sabît nîne, belkî her dem diguhere. == Firehbûna desthilata cîbicîkar == Yek ji mijarên sereke yên zanista siyasî ya îroyîn firehbûna hêza cîbicîkar ye. Dewletên modern burokrasiya mezin, sîstemên îstixbaratê, hêzên leşkerî û rêvebirina aborî birêve dibin. Bi tevlihevbûna dewletan re, cîbicîkar di demên krîzê de zêdetir desthilat digire. Gotara ''Executive Absolutism: The Dynamics of Authority Acquisition in a System of Separated Powers'' rave dike ka desthilata cîbicîkar çawa bi gav bi gav desthilat zêde dike, bi taybetî di demên krîzê de. Dadgeh dikarin hereketên cîbicîkar qebûl bikin ger rêber wekî kesên pêwîst bo ewlehî û îstiqrarê bêne dîtin. Ev pirsgirêk bi taybetî di demên terorîzmê, pandemiyan û krîzên aborî de eşkere bû, dema ku hikûmetan desthilatên awarte fireh kirin. == Burokrasiya cîbicîkar û rêveberiya giştî == Sîstemên cîbicîkar yên modern bi awayekî girîng xwe dispêrin li burokrasiya. Zanyarên siyasî îro cudahiyê dikin di navbera “cîbicîkariya siyasî” û burokrasiya îdarî ya ku siyasetan bicihanîne. Lêkolînên siyaseta berawirdî ya Almanî “siyaseta cîbicîkar” tenê wekî rêberî nabîne, lê wekî avahî û rêbazên rêveberiyê jî dinêre. Nîqaşên îroyîn herwiha li ser vê yekê ne ku gelo dezgehên îdarî divê ji cîbicîkariya hilbijartî serxwebûna zêdetir hebe yan na. Hin zanyar dibêjin ku sazûmanên serbixwe gendeliyê kêm dikin û demokrasiyê diparêzin. == Hêza cîbicîkar û demokrasiya destûrî == Di demokrasiyên destûrî de, desthilata cîbicîkar divê di nav sînorên qanûnî de bixebite. Lêkolîneke qanûnî ya Nijeryayî diyar dike ku desthilata cîbicîkar tenê dema ku bi kontrola dadwerî, çavdêriya yasayî û serweriya qanûnê re têkildar be rewa ye. Lêkolîn dibêje ku sîstemên destûrî desthilatê parve dikin da ku: * rê li ber dîktatoriyê bigirin, * azadiyên sivîl biparêzin, * berpirsiyariya siyasî biparêzin, * îstiqrara sazûmanî misoger bikin. Bê van parastinan, desthilata cîbicîkar dikare bibe rejîmeke otorîter. == Teknolojî, jîriya artîfîsiyel û pêşeroja rêveberiya cîbicîkar == Lêkolînên zanistî yên nû vedikolin ka teknolojî çawa rêveberiya cîbicîkar diguherîne. Sîstemên [[Jîriya çêkirî|zekaya artîfîsiyel (AI)]] di biryardanên sektora giştî de zêdetir têne bikaranîn, wekî polîsî, belavkirina alîkariyan û rêveberiya îdarî. Lêkolîneke li ser têkiliyên mirov û [[Jîriya çêkirî|AI]] di rêveberiya giştî de hişyarî dide ku hikûmet dikarin zêde xwe bispêrin li algoritmayan, ku ev yek dikare alîgirî û cudakariyê bihêz bike. Lêkolîneke din pêşniyar dike ku AI dikare bo şopandina rêveberiya krîzan û siyaseta giştî were bikaranîn. Li gorî [[lêkolîner]]an, AI dikare di pêşerojê de bibe amûrek girîng bo plankirin û analîza siyasetan. Ev pêşketin pirsên destûrî yên nû derdixe holê: * Kî kontrola biryardana algoritmîk dike? * AI dikare berpirsiyariya demokratîk lawaz bike? * Divê sîstemên otomatîk bin kontrola destûrî de bin? Hêza cîbicîkar hîn jî yek ji dezgehên herî hêzdar û herî nîqaşbar di sîstemên siyasî yên modern de ye. Lêkolînên zanistî yên ji welat û tradîsyonên akademîk ên cuda nîşan didin ku desthilata yürûtinê ji bo rêveberiyê pêwîst e, lê dema ku bê kontrol bimîne dikare bibe metirsî. Teoriyên dîrokî yên dabeşkirina desthilatê hîn jî bandorê li ser demokrasiyên îroyîn dikin, lê şertên modern — wekî burokrasiya, desthilatên awarte, globalîzasyon û [[Jîriya çêkirî|jîrîya artîfîsiyel]] — her dem xwezaya desthilata cîbicîkar diguherînin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dadweriya destûra bingehîn]] [[Kategorî:Dadweriya giştî]] [[Kategorî:Têgihên siyasetnasiyê]] gjk3fxeqlulffzz0t304x3covjujbdc 0 320289 2091517 2087208 2026-09-04T17:58:33Z Avestaboy 34898 2091517 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Sêwî|tarîx=tebax 2026}} '''Pirtûka wêneyî'''<ref>{{Jêder-malper |url=https://candname.com/bandoriya-pirtuken-weneyi-li-ser-zarokan-cawa-ye/ |sernav=Bandoriya pirtûkên wêneyî li ser zarokan çawa ye ? |malper=[[Çandname]] |roja-gihiştinê=2026-06-07 }}</ref> an jî '''pirtûka biwêne''' çîrokekê di yek pirtûkê de bi alîkariya wêne û nivîsê vedibêje. Ew bi gelemperî ji bo zarokên biçûk hatiye amadekirin. Berevajî [[xêzeçîrok]]an, çîrok di serî de bi rêya nivîsê tê vegotin, lê xêzeçîrok bi giranî çîrokê bi rêza wêneyên li pey hev nîşan didin. Wêneyên di pirtûkên wêneyî de dikarin bi awayên cuda werin boyaxkirin an xêzkirin; wek mînak bi [[Boyaxê donî|boyaxên donî]], [[Boyaxê akrîlî|akrîlî]] an jî [[boyaxên avî]], herwiha bi [[Pênûsa rengîn|pênûsê]].Pirtûkên wêneyî gelek caran di fêrbûna zarokan de alîkariyê dikin. Ew pêşveçûna ziman han didin û alîkariya zarokan dikin ku cîhanê baştir fêm bikin. Di nav berhemên herî kevn ên bi formata pirtûkên wêneyî yên nûjen de, ''[[Struwwelpeter]]'' (1845) ya [[Heinrich Hoffmann]], ''Tintin-Lutin'' (1898) ya [[Benjamin Rabier]] û ''[[The Tale of Peter Rabbit]]'' (1902) ya [[Beatrix Potter]] têne hesibandin.Di nav pirtûkên wêneyî yên herî navdar de, ''Make Way for Ducklings'' ya [[Robert McCloskey]], ''The Cat in the Hat'' ya [[Dr. Seuss]] û ''[[Where the Wild Things Are]]'' ya [[Maurice Sendak]] têne hesibandin.[[Medalyaya Caldecott]] (ku di sala 1938an de hate damezrandin) her sal ji bo herî baş pirtûka wêneyî ya amerîkî tê dayîn.Ji salên 1960î ve, gelek xelatên wêjeya zarokan kategoriyek ji bo pirtûkên wêneyî di nav xwe de hene. == Komên armancê == Piraniya pirtûkên wêneyî ji bo zarokên biçûk in. Gelek ji van pirtûkan bi zimanekî hêsan hatine nivîsandin; zarok jê fêm dikin,lê nikarin bixwînin.​ Ji ber vê yekê, pirtûkên wêneyî di jiyana zarokan de bi du awayan tên bikaranîn:Pêşî ji zarokan re tên xwendin, paşê dema ku zarok fêrî xwendinê dibin, ew bixwe wan dixwînin. == Janr == Pirtûkên wêneyî taybet in ji ber ku nivîs û wêne bi hev re dixebitin. Pirtûkên wêneyî ji sala 1658an vir ve hene; di wê salê de pirtûka [[Orbis Sensualium Pictus]] hate çapandin, ku yekem pirtûka wêneyî bû ku bi taybetî ji bo zarokan hate sêwirandin. Ev janr heta îro jî navdar û hezkirî ye.Hin pirtûkên wêneyî ji hêla yek kesî ve têne nivîsandin û wênekirin, hinên din jî bi hevkariya nivîskar û wêneker têne afirandin.Ev hevkarî ji her du aliyan re heman mafê beşdarbûna biryaran dide û dihêle her kes afirîneriya xwe di pirtûkê de bixe navê.Wêneyên di pirtûkên zarokan de dikarin naverokê pêşve bibin an jî çîrokê zindî bikin. Edîtorên pirtûkên wêneyî gelek caran bi baldarî wênekerekî hildibijêrin ku şêwaza wî li gorî nivîsê be û pirtûkê ji aliyê hunerî ve baştir bike.Ji bo pirtûkek wêneyî ya serkeftî, pêwîst e ku nivîskar û wêneker hevdu rêz bigirin. == Perwerdeya pirtûkên wêneyî == ​Pirtûkên wêneyî, ji bo zarokên biçûk dikarin bibin navgînên giring ên fêrbûnê.​Ew di dibistanan û li malê de tên bikaranîn da ku ziman û afirîneriya zarokan pêş bixin.Lêkolîneke derûnnasiyê nîşan dide ku pirtûkên wêneyî yên bênivîs alîkariya zarokan dikin ku çêtir çîrokan vebêjin û bêtir pêwendî nîşanî pirtûkan bidin.Wekî din, pirtûkên wêneyî dikarin alîkariya zarokan bikin ku li ser pirsên girîng ên jiyanê bifikirin.Wek mînak, pirtûka wêneyî ya Mac Barnett û Carson Ellis a bi sernavê ''[[What is Love ? (pirtûka wêneyî)|What is Love ?]]'' ne tenê kêfa zarokan tîne, di heman demê de wan nêzî pirsên li ser evîn û empatiyê dike. Li Awistralyayê lêkolînekê nîşan da ku pirtûkên wêneyî yên postmodern alîkariya xwendekaran dike ku nivîsan çêtir fêm bikin.Pirtûkên wêneyî her wiha dikarin gencîneya peyvan a zarokên piçûk pêş bixin û karûbarên wan ên xwendin û xêzkirinê yên li malê han bidin.Sêwirandina hunerî ya pirtûkên wêneyî pêşveçûna afirîneriyê û pêwendiya bi pirtûkan re han dide.Pirtûkên wêneyî ne tenê dikarin di xwendin, nivîsandin û afirîneriyê de alîkariya zarokan bikin, lê her weha ramana mentiqî û matematîkî ya wan jî pêş dixin.Çîrokên girêdayî matematîkê dikarin alîkariya zarokan bikin ku têgihên matematîkî fêm bikin û li ser matematîkê biaxivin. == Dîrok == === Pirtûkên îlûstrekirî yên pêşîn === [[Wêne:orbispictus.JPG|thumb|rast|​Ji nû ve çapandina ''[[Orbis Pictus]] a îlûstrekirî ya 1658an'']] Pirtûkên îlûstrekirî ji demên destpêkê yên bergkeriyê ve hatine çêkirin.Destnivîsên nîgarkirî yên serdema navîn ji aliyê kesên dewlemend ve dihatin spartin û ji aliyê nivîskarên olî ve dihatin amadekirin.Yek ji kevneşopiyên girîng ên hunera serdema navîn ku bandor li pêşketina pirtûkên wêneyî kir, ''[[Încîla Xizanan]]'' bû. Di vê pirtûkê de bûyerên girîng ên ji Încîlê bi wêneyan dihatin nîşandan, da ku kesên ku nikaribûn bixwînin jî bikaribin wan fêm bikin.Ev nîgar bi gelemperî li ser pencereyên camên rengîn an jî wekî nîgarên di Încîla Xizanan de tên dîtin. ''[[Orbis Pictus]]'' a [[Jan Amos Komenský]] a ji sala 1658an, pirtûka herî pêşîn a bi wêneyan bû ku bi taybetî ji bo zarokan hate amadekirin.​Ew mîna [[Ensîklopedî|zanistnameyeke]] zarokan e û xêzkirinên darî wekî wêneyan di nav xwe de dihewîne. ''[[A Little Pretty Pocket-Book]]'' a [[John Newbery]] a ji sala 1744an, yekem pirtûka wêneyî ya bi îngilîzî bû ku ji bo şahiya zarokan hate amadekirin.Li Japonê, [[Kîbyoşî]] pirtûkên wêneyî yên sedsala 18an bûn û wekî pêşrewên [[manga]]yê tên hesibandin.Di nav pirtûkên nîgarkirî yên japonî yên sedsala 18an de, wekî mînak berhema [[Santo Kyoden]] a bi sernavê ''Şîcî no Yukîkai'' (1798) heye. ''[[Struwwelpeter]]'' a [[Heinrich Hoffmann (nivîskar)|Heinrich Hoffmann]] (1845) û ''[[Max und Moritz]]'' a [[Wilhelm Busch]] (1865) ji nimûneyên destpêkê yên pirtûkên wêneyî yên nûjen in. ​Berhevokên çîrokan yên destpêka sedsala 19an, wekî yên [[Birayên Grimm]] û [[Hans Christian Andersen]], kêm dihatin îlûstrekirin. Lê ji nîveka sedsalê pê ve, berhevokên çîrokan bi wêneyên îlûstratorên wekî [[Gustave Doré]], [[Fedor Flinzer]], [[George Cruikshank]], [[Vilhelm Pedersen]], [[Îvan Bîlîbîn]] û [[John Bauer]] hatin weşandin.Duwazdeh pirtûkên çîrokan yên [[Andrew Lang]] di navbera salên 1889 û 1910an de hatin weşandin. Ew ji aliyê îlûstratorên wekî [[Henry Justice Ford]] û [[Lancelot Speed]] ve hatin îlûstrekirin.Pirtûka [[Lewis Carroll]] a bi sernavê [[Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî ecêb]] bi wêneyên [[John Tenniel]] di sala 1866an de derket û bû yek ji pirtûkên kêfê yên yekem û pir serkeftî ji bo zarokan. [[Wêne:Alice par John Tenniel 30.png|thumb|çep|upright|Alice ji pirtûka [[Lewis Carroll]] a bi sernavê [[Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî ecêb|Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî]] [[Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî ecêb|ecêb]], îlûstrasyona John Tenniel, 1866]] ​Di nîveka duyem a sedsala 19an de, [[pirtûkên lîstokê]] derketin holê. Ew pirtûkên piçûk yên bi bergekî kaxezî bûn ku wêneyên wan ji nivîsê girîngtir bûn.​Di van pirtûkan de ji pirtûkên berê zêdetir wêne û kêmtir nivîs hebûn. Herwiha piraniya wêneyan rengîn bûn.Di nav van berhemên herî baş de pirtûkên wêneyan yên îlûstratorên îngilîz [[Randolph Caldecott]], [[Walter Crane]] û [[Kate Greenaway]] hene. Di gel çapkerê rengîn û ksîlograf Edmund Evans, wan pirtûkên bi kalîteya bilind afirandin.​Di dawiya sedsala 19an û destpêka sedsala 20an de, hin nîgarkêşên li DYA û Brîtanyayê bi nîgarkirina pirtûkên zarokan debara xwe dikirin. Di nav wan de [[Rose O’Neill]], [[Arthur Rackham]], [[Cicely Mary Barker]], [[Willy Pogany]], [[Edmund Dulac]], [[William Heath Robinson]], [[Howard Pyle]] û [[Charles Robinson]] hebûn. [[Wêne:Babes in the Wood - cover - illustrated by Randolph Caldecott - Project Gutenberg eText 19361.jpg|thumb|upright|rast|Bergê ''[[Babes in the Wood]]'' (1879), ku ji aliyê [[Randolph Caldecott]] ve hate îlûstrekirin]] Pirtûka [[Beatrix Potter]] a bi sernavê ''[[The Tale of Peter Rabbit]]'' di sala 1902an de derket û di cih de bû serkeftineke mezin.''The Tale of Peter Rabbit'' yekem çîroka Beatrix Potterê ji rêzeya ''The Tale of...,''bû. Piştî vê gelek çîrokên din hatin weşandin, di nav wan de ''[[The Tale of Squirrel Nutkin]]'', ''[[The Tale of Benjamin Bunny]]'', ''[[The Tale of Tom Kitten]]'' û ''[[The Tale of Jemima Puddle-Duck]]'' hebûn.Gelek ji van çîrokan beriya sala 1910an derketin.Nivîskara swêdî [[Elsa Beskow]] di navbera salên 1897 û 1952an de nêzîkî çil çîrokên zarokan û pirtûkên nîgarî nivîsand û nîgar kir.[[The Langs' Fairy Books|Duwazdeh pirtûkên çîrokan yên Lang]] ku di navbera salên 1889 û 1910an de hatin weşandin, ji aliyê [[Henry Justice Ford]], [[Lancelot Speed]] û kesên din ve hatin îllûstrekirin. Li DYA'yê, çîrokên îlûstrekirî yên ji bo zarokan di kovarên wekî ''[[Ladies Home Journal]]'', ''[[Good Housekeeping]]'', ''[[Cosmopolitan (kovar)|Cosmopolitan]]'' û ''[[Woman's Home Companion]]'' de derdiketin, ku ji bo dayik ji zarokên xwe re bixwînin dihatin amadekirin. Di destpêka sedsala 20an de, hin kovarên erzan ên zarokan derketin holê, ku îlûstrasyonên wan pir caran bêyî navê îlûstratoran bûn. Pirtûka [[Helen Bannerman]] a bi sernavê ''[[The Little Black Sambo]]'' di sala 1899an de hat çapandin û di dehsala yekem a sedsala 20an de gelek çap û guhertoyên wê yên cuda derketin.Ew beşek ji rêzepirtûka piçûk a bi sernavê [[The Dumpy Books for Children]] bû, ku di navbera salên 1897 û 1904an de ji hêla weşanxaneya brîtanî Grant Richards ve hat weşandin. === Ji destpêka heta nîvê sedsala 20an === == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Medyaya hunerên dîtbarî]] [[Kategorî:Pirtûkên wêneyî| ]] [[Kategorî:Pirtûk li gorî cureyan]] ski0s92ezx8fgyalgib4hratpnndg1p 2091518 2091517 2026-09-04T18:00:36Z Avestaboy 34898 /* Ji destpêka heta nîvê sedsala 20an */ 2091518 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Sêwî|tarîx=tebax 2026}} '''Pirtûka wêneyî'''<ref>{{Jêder-malper |url=https://candname.com/bandoriya-pirtuken-weneyi-li-ser-zarokan-cawa-ye/ |sernav=Bandoriya pirtûkên wêneyî li ser zarokan çawa ye ? |malper=[[Çandname]] |roja-gihiştinê=2026-06-07 }}</ref> an jî '''pirtûka biwêne''' çîrokekê di yek pirtûkê de bi alîkariya wêne û nivîsê vedibêje. Ew bi gelemperî ji bo zarokên biçûk hatiye amadekirin. Berevajî [[xêzeçîrok]]an, çîrok di serî de bi rêya nivîsê tê vegotin, lê xêzeçîrok bi giranî çîrokê bi rêza wêneyên li pey hev nîşan didin. Wêneyên di pirtûkên wêneyî de dikarin bi awayên cuda werin boyaxkirin an xêzkirin; wek mînak bi [[Boyaxê donî|boyaxên donî]], [[Boyaxê akrîlî|akrîlî]] an jî [[boyaxên avî]], herwiha bi [[Pênûsa rengîn|pênûsê]].Pirtûkên wêneyî gelek caran di fêrbûna zarokan de alîkariyê dikin. Ew pêşveçûna ziman han didin û alîkariya zarokan dikin ku cîhanê baştir fêm bikin. Di nav berhemên herî kevn ên bi formata pirtûkên wêneyî yên nûjen de, ''[[Struwwelpeter]]'' (1845) ya [[Heinrich Hoffmann]], ''Tintin-Lutin'' (1898) ya [[Benjamin Rabier]] û ''[[The Tale of Peter Rabbit]]'' (1902) ya [[Beatrix Potter]] têne hesibandin.Di nav pirtûkên wêneyî yên herî navdar de, ''Make Way for Ducklings'' ya [[Robert McCloskey]], ''The Cat in the Hat'' ya [[Dr. Seuss]] û ''[[Where the Wild Things Are]]'' ya [[Maurice Sendak]] têne hesibandin.[[Medalyaya Caldecott]] (ku di sala 1938an de hate damezrandin) her sal ji bo herî baş pirtûka wêneyî ya amerîkî tê dayîn.Ji salên 1960î ve, gelek xelatên wêjeya zarokan kategoriyek ji bo pirtûkên wêneyî di nav xwe de hene. == Komên armancê == Piraniya pirtûkên wêneyî ji bo zarokên biçûk in. Gelek ji van pirtûkan bi zimanekî hêsan hatine nivîsandin; zarok jê fêm dikin,lê nikarin bixwînin.​ Ji ber vê yekê, pirtûkên wêneyî di jiyana zarokan de bi du awayan tên bikaranîn:Pêşî ji zarokan re tên xwendin, paşê dema ku zarok fêrî xwendinê dibin, ew bixwe wan dixwînin. == Janr == Pirtûkên wêneyî taybet in ji ber ku nivîs û wêne bi hev re dixebitin. Pirtûkên wêneyî ji sala 1658an vir ve hene; di wê salê de pirtûka [[Orbis Sensualium Pictus]] hate çapandin, ku yekem pirtûka wêneyî bû ku bi taybetî ji bo zarokan hate sêwirandin. Ev janr heta îro jî navdar û hezkirî ye.Hin pirtûkên wêneyî ji hêla yek kesî ve têne nivîsandin û wênekirin, hinên din jî bi hevkariya nivîskar û wêneker têne afirandin.Ev hevkarî ji her du aliyan re heman mafê beşdarbûna biryaran dide û dihêle her kes afirîneriya xwe di pirtûkê de bixe navê.Wêneyên di pirtûkên zarokan de dikarin naverokê pêşve bibin an jî çîrokê zindî bikin. Edîtorên pirtûkên wêneyî gelek caran bi baldarî wênekerekî hildibijêrin ku şêwaza wî li gorî nivîsê be û pirtûkê ji aliyê hunerî ve baştir bike.Ji bo pirtûkek wêneyî ya serkeftî, pêwîst e ku nivîskar û wêneker hevdu rêz bigirin. == Perwerdeya pirtûkên wêneyî == ​Pirtûkên wêneyî, ji bo zarokên biçûk dikarin bibin navgînên giring ên fêrbûnê.​Ew di dibistanan û li malê de tên bikaranîn da ku ziman û afirîneriya zarokan pêş bixin.Lêkolîneke derûnnasiyê nîşan dide ku pirtûkên wêneyî yên bênivîs alîkariya zarokan dikin ku çêtir çîrokan vebêjin û bêtir pêwendî nîşanî pirtûkan bidin.Wekî din, pirtûkên wêneyî dikarin alîkariya zarokan bikin ku li ser pirsên girîng ên jiyanê bifikirin.Wek mînak, pirtûka wêneyî ya Mac Barnett û Carson Ellis a bi sernavê ''[[What is Love ? (pirtûka wêneyî)|What is Love ?]]'' ne tenê kêfa zarokan tîne, di heman demê de wan nêzî pirsên li ser evîn û empatiyê dike. Li Awistralyayê lêkolînekê nîşan da ku pirtûkên wêneyî yên postmodern alîkariya xwendekaran dike ku nivîsan çêtir fêm bikin.Pirtûkên wêneyî her wiha dikarin gencîneya peyvan a zarokên piçûk pêş bixin û karûbarên wan ên xwendin û xêzkirinê yên li malê han bidin.Sêwirandina hunerî ya pirtûkên wêneyî pêşveçûna afirîneriyê û pêwendiya bi pirtûkan re han dide.Pirtûkên wêneyî ne tenê dikarin di xwendin, nivîsandin û afirîneriyê de alîkariya zarokan bikin, lê her weha ramana mentiqî û matematîkî ya wan jî pêş dixin.Çîrokên girêdayî matematîkê dikarin alîkariya zarokan bikin ku têgihên matematîkî fêm bikin û li ser matematîkê biaxivin. == Dîrok == === Pirtûkên îlûstrekirî yên pêşîn === [[Wêne:orbispictus.JPG|thumb|rast|​Ji nû ve çapandina ''[[Orbis Pictus]] a îlûstrekirî ya 1658an'']] Pirtûkên îlûstrekirî ji demên destpêkê yên bergkeriyê ve hatine çêkirin.Destnivîsên nîgarkirî yên serdema navîn ji aliyê kesên dewlemend ve dihatin spartin û ji aliyê nivîskarên olî ve dihatin amadekirin.Yek ji kevneşopiyên girîng ên hunera serdema navîn ku bandor li pêşketina pirtûkên wêneyî kir, ''[[Încîla Xizanan]]'' bû. Di vê pirtûkê de bûyerên girîng ên ji Încîlê bi wêneyan dihatin nîşandan, da ku kesên ku nikaribûn bixwînin jî bikaribin wan fêm bikin.Ev nîgar bi gelemperî li ser pencereyên camên rengîn an jî wekî nîgarên di Încîla Xizanan de tên dîtin. ''[[Orbis Pictus]]'' a [[Jan Amos Komenský]] a ji sala 1658an, pirtûka herî pêşîn a bi wêneyan bû ku bi taybetî ji bo zarokan hate amadekirin.​Ew mîna [[Ensîklopedî|zanistnameyeke]] zarokan e û xêzkirinên darî wekî wêneyan di nav xwe de dihewîne. ''[[A Little Pretty Pocket-Book]]'' a [[John Newbery]] a ji sala 1744an, yekem pirtûka wêneyî ya bi îngilîzî bû ku ji bo şahiya zarokan hate amadekirin.Li Japonê, [[Kîbyoşî]] pirtûkên wêneyî yên sedsala 18an bûn û wekî pêşrewên [[manga]]yê tên hesibandin.Di nav pirtûkên nîgarkirî yên japonî yên sedsala 18an de, wekî mînak berhema [[Santo Kyoden]] a bi sernavê ''Şîcî no Yukîkai'' (1798) heye. ''[[Struwwelpeter]]'' a [[Heinrich Hoffmann (nivîskar)|Heinrich Hoffmann]] (1845) û ''[[Max und Moritz]]'' a [[Wilhelm Busch]] (1865) ji nimûneyên destpêkê yên pirtûkên wêneyî yên nûjen in. ​Berhevokên çîrokan yên destpêka sedsala 19an, wekî yên [[Birayên Grimm]] û [[Hans Christian Andersen]], kêm dihatin îlûstrekirin. Lê ji nîveka sedsalê pê ve, berhevokên çîrokan bi wêneyên îlûstratorên wekî [[Gustave Doré]], [[Fedor Flinzer]], [[George Cruikshank]], [[Vilhelm Pedersen]], [[Îvan Bîlîbîn]] û [[John Bauer]] hatin weşandin.Duwazdeh pirtûkên çîrokan yên [[Andrew Lang]] di navbera salên 1889 û 1910an de hatin weşandin. Ew ji aliyê îlûstratorên wekî [[Henry Justice Ford]] û [[Lancelot Speed]] ve hatin îlûstrekirin.Pirtûka [[Lewis Carroll]] a bi sernavê [[Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî ecêb]] bi wêneyên [[John Tenniel]] di sala 1866an de derket û bû yek ji pirtûkên kêfê yên yekem û pir serkeftî ji bo zarokan. [[Wêne:Alice par John Tenniel 30.png|thumb|çep|upright|Alice ji pirtûka [[Lewis Carroll]] a bi sernavê [[Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî ecêb|Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî]] [[Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî ecêb|ecêb]], îlûstrasyona John Tenniel, 1866]] ​Di nîveka duyem a sedsala 19an de, [[pirtûkên lîstokê]] derketin holê. Ew pirtûkên piçûk yên bi bergekî kaxezî bûn ku wêneyên wan ji nivîsê girîngtir bûn.​Di van pirtûkan de ji pirtûkên berê zêdetir wêne û kêmtir nivîs hebûn. Herwiha piraniya wêneyan rengîn bûn.Di nav van berhemên herî baş de pirtûkên wêneyan yên îlûstratorên îngilîz [[Randolph Caldecott]], [[Walter Crane]] û [[Kate Greenaway]] hene. Di gel çapkerê rengîn û ksîlograf Edmund Evans, wan pirtûkên bi kalîteya bilind afirandin.​Di dawiya sedsala 19an û destpêka sedsala 20an de, hin nîgarkêşên li DYA û Brîtanyayê bi nîgarkirina pirtûkên zarokan debara xwe dikirin. Di nav wan de [[Rose O’Neill]], [[Arthur Rackham]], [[Cicely Mary Barker]], [[Willy Pogany]], [[Edmund Dulac]], [[William Heath Robinson]], [[Howard Pyle]] û [[Charles Robinson]] hebûn. [[Wêne:Babes in the Wood - cover - illustrated by Randolph Caldecott - Project Gutenberg eText 19361.jpg|thumb|upright|rast|Bergê ''[[Babes in the Wood]]'' (1879), ku ji aliyê [[Randolph Caldecott]] ve hate îlûstrekirin]] Pirtûka [[Beatrix Potter]] a bi sernavê ''[[The Tale of Peter Rabbit]]'' di sala 1902an de derket û di cih de bû serkeftineke mezin.''The Tale of Peter Rabbit'' yekem çîroka Beatrix Potterê ji rêzeya ''The Tale of...,''bû. Piştî vê gelek çîrokên din hatin weşandin, di nav wan de ''[[The Tale of Squirrel Nutkin]]'', ''[[The Tale of Benjamin Bunny]]'', ''[[The Tale of Tom Kitten]]'' û ''[[The Tale of Jemima Puddle-Duck]]'' hebûn.Gelek ji van çîrokan beriya sala 1910an derketin.Nivîskara swêdî [[Elsa Beskow]] di navbera salên 1897 û 1952an de nêzîkî çil çîrokên zarokan û pirtûkên nîgarî nivîsand û nîgar kir.[[The Langs' Fairy Books|Duwazdeh pirtûkên çîrokan yên Lang]] ku di navbera salên 1889 û 1910an de hatin weşandin, ji aliyê [[Henry Justice Ford]], [[Lancelot Speed]] û kesên din ve hatin îllûstrekirin. Li DYA'yê, çîrokên îlûstrekirî yên ji bo zarokan di kovarên wekî ''[[Ladies Home Journal]]'', ''[[Good Housekeeping]]'', ''[[Cosmopolitan (kovar)|Cosmopolitan]]'' û ''[[Woman's Home Companion]]'' de derdiketin, ku ji bo dayik ji zarokên xwe re bixwînin dihatin amadekirin. Di destpêka sedsala 20an de, hin kovarên erzan ên zarokan derketin holê, ku îlûstrasyonên wan pir caran bêyî navê îlûstratoran bûn. Pirtûka [[Helen Bannerman]] a bi sernavê ''[[The Little Black Sambo]]'' di sala 1899an de hat çapandin û di dehsala yekem a sedsala 20an de gelek çap û guhertoyên wê yên cuda derketin.Ew beşek ji rêzepirtûka piçûk a bi sernavê [[The Dumpy Books for Children]] bû, ku di navbera salên 1897 û 1904an de ji hêla weşanxaneya brîtanî Grant Richards ve hat weşandin. === Ji destpêka heta nîvê sedsala 20an === Di sala 1913an de, weşanxaneya Cupples & Leon rêzeyeke ji 15 pirtûkên All About weşand ku şêwe û mezinahiya pirtûkên Beatrix Potter digirtin mînak; di nav wan de All About Peter Rabbit, All About the Three Bears, All About Mother Goose û All About Little Red Hen hebûn. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Medyaya hunerên dîtbarî]] [[Kategorî:Pirtûkên wêneyî| ]] [[Kategorî:Pirtûk li gorî cureyan]] 65q3h5708g75h319xuv4molvulb158k 2091519 2091518 2026-09-04T18:05:48Z Avestaboy 34898 /* Ji destpêka heta nîvê sedsala 20an */ 2091519 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Sêwî|tarîx=tebax 2026}} '''Pirtûka wêneyî'''<ref>{{Jêder-malper |url=https://candname.com/bandoriya-pirtuken-weneyi-li-ser-zarokan-cawa-ye/ |sernav=Bandoriya pirtûkên wêneyî li ser zarokan çawa ye ? |malper=[[Çandname]] |roja-gihiştinê=2026-06-07 }}</ref> an jî '''pirtûka biwêne''' çîrokekê di yek pirtûkê de bi alîkariya wêne û nivîsê vedibêje. Ew bi gelemperî ji bo zarokên biçûk hatiye amadekirin. Berevajî [[xêzeçîrok]]an, çîrok di serî de bi rêya nivîsê tê vegotin, lê xêzeçîrok bi giranî çîrokê bi rêza wêneyên li pey hev nîşan didin. Wêneyên di pirtûkên wêneyî de dikarin bi awayên cuda werin boyaxkirin an xêzkirin; wek mînak bi [[Boyaxê donî|boyaxên donî]], [[Boyaxê akrîlî|akrîlî]] an jî [[boyaxên avî]], herwiha bi [[Pênûsa rengîn|pênûsê]].Pirtûkên wêneyî gelek caran di fêrbûna zarokan de alîkariyê dikin. Ew pêşveçûna ziman han didin û alîkariya zarokan dikin ku cîhanê baştir fêm bikin. Di nav berhemên herî kevn ên bi formata pirtûkên wêneyî yên nûjen de, ''[[Struwwelpeter]]'' (1845) ya [[Heinrich Hoffmann]], ''Tintin-Lutin'' (1898) ya [[Benjamin Rabier]] û ''[[The Tale of Peter Rabbit]]'' (1902) ya [[Beatrix Potter]] têne hesibandin.Di nav pirtûkên wêneyî yên herî navdar de, ''Make Way for Ducklings'' ya [[Robert McCloskey]], ''The Cat in the Hat'' ya [[Dr. Seuss]] û ''[[Where the Wild Things Are]]'' ya [[Maurice Sendak]] têne hesibandin.[[Medalyaya Caldecott]] (ku di sala 1938an de hate damezrandin) her sal ji bo herî baş pirtûka wêneyî ya amerîkî tê dayîn.Ji salên 1960î ve, gelek xelatên wêjeya zarokan kategoriyek ji bo pirtûkên wêneyî di nav xwe de hene. == Komên armancê == Piraniya pirtûkên wêneyî ji bo zarokên biçûk in. Gelek ji van pirtûkan bi zimanekî hêsan hatine nivîsandin; zarok jê fêm dikin,lê nikarin bixwînin.​ Ji ber vê yekê, pirtûkên wêneyî di jiyana zarokan de bi du awayan tên bikaranîn:Pêşî ji zarokan re tên xwendin, paşê dema ku zarok fêrî xwendinê dibin, ew bixwe wan dixwînin. == Janr == Pirtûkên wêneyî taybet in ji ber ku nivîs û wêne bi hev re dixebitin. Pirtûkên wêneyî ji sala 1658an vir ve hene; di wê salê de pirtûka [[Orbis Sensualium Pictus]] hate çapandin, ku yekem pirtûka wêneyî bû ku bi taybetî ji bo zarokan hate sêwirandin. Ev janr heta îro jî navdar û hezkirî ye.Hin pirtûkên wêneyî ji hêla yek kesî ve têne nivîsandin û wênekirin, hinên din jî bi hevkariya nivîskar û wêneker têne afirandin.Ev hevkarî ji her du aliyan re heman mafê beşdarbûna biryaran dide û dihêle her kes afirîneriya xwe di pirtûkê de bixe navê.Wêneyên di pirtûkên zarokan de dikarin naverokê pêşve bibin an jî çîrokê zindî bikin. Edîtorên pirtûkên wêneyî gelek caran bi baldarî wênekerekî hildibijêrin ku şêwaza wî li gorî nivîsê be û pirtûkê ji aliyê hunerî ve baştir bike.Ji bo pirtûkek wêneyî ya serkeftî, pêwîst e ku nivîskar û wêneker hevdu rêz bigirin. == Perwerdeya pirtûkên wêneyî == ​Pirtûkên wêneyî, ji bo zarokên biçûk dikarin bibin navgînên giring ên fêrbûnê.​Ew di dibistanan û li malê de tên bikaranîn da ku ziman û afirîneriya zarokan pêş bixin.Lêkolîneke derûnnasiyê nîşan dide ku pirtûkên wêneyî yên bênivîs alîkariya zarokan dikin ku çêtir çîrokan vebêjin û bêtir pêwendî nîşanî pirtûkan bidin.Wekî din, pirtûkên wêneyî dikarin alîkariya zarokan bikin ku li ser pirsên girîng ên jiyanê bifikirin.Wek mînak, pirtûka wêneyî ya Mac Barnett û Carson Ellis a bi sernavê ''[[What is Love ? (pirtûka wêneyî)|What is Love ?]]'' ne tenê kêfa zarokan tîne, di heman demê de wan nêzî pirsên li ser evîn û empatiyê dike. Li Awistralyayê lêkolînekê nîşan da ku pirtûkên wêneyî yên postmodern alîkariya xwendekaran dike ku nivîsan çêtir fêm bikin.Pirtûkên wêneyî her wiha dikarin gencîneya peyvan a zarokên piçûk pêş bixin û karûbarên wan ên xwendin û xêzkirinê yên li malê han bidin.Sêwirandina hunerî ya pirtûkên wêneyî pêşveçûna afirîneriyê û pêwendiya bi pirtûkan re han dide.Pirtûkên wêneyî ne tenê dikarin di xwendin, nivîsandin û afirîneriyê de alîkariya zarokan bikin, lê her weha ramana mentiqî û matematîkî ya wan jî pêş dixin.Çîrokên girêdayî matematîkê dikarin alîkariya zarokan bikin ku têgihên matematîkî fêm bikin û li ser matematîkê biaxivin. == Dîrok == === Pirtûkên îlûstrekirî yên pêşîn === [[Wêne:orbispictus.JPG|thumb|rast|​Ji nû ve çapandina ''[[Orbis Pictus]] a îlûstrekirî ya 1658an'']] Pirtûkên îlûstrekirî ji demên destpêkê yên bergkeriyê ve hatine çêkirin.Destnivîsên nîgarkirî yên serdema navîn ji aliyê kesên dewlemend ve dihatin spartin û ji aliyê nivîskarên olî ve dihatin amadekirin.Yek ji kevneşopiyên girîng ên hunera serdema navîn ku bandor li pêşketina pirtûkên wêneyî kir, ''[[Încîla Xizanan]]'' bû. Di vê pirtûkê de bûyerên girîng ên ji Încîlê bi wêneyan dihatin nîşandan, da ku kesên ku nikaribûn bixwînin jî bikaribin wan fêm bikin.Ev nîgar bi gelemperî li ser pencereyên camên rengîn an jî wekî nîgarên di Încîla Xizanan de tên dîtin. ''[[Orbis Pictus]]'' a [[Jan Amos Komenský]] a ji sala 1658an, pirtûka herî pêşîn a bi wêneyan bû ku bi taybetî ji bo zarokan hate amadekirin.​Ew mîna [[Ensîklopedî|zanistnameyeke]] zarokan e û xêzkirinên darî wekî wêneyan di nav xwe de dihewîne. ''[[A Little Pretty Pocket-Book]]'' a [[John Newbery]] a ji sala 1744an, yekem pirtûka wêneyî ya bi îngilîzî bû ku ji bo şahiya zarokan hate amadekirin.Li Japonê, [[Kîbyoşî]] pirtûkên wêneyî yên sedsala 18an bûn û wekî pêşrewên [[manga]]yê tên hesibandin.Di nav pirtûkên nîgarkirî yên japonî yên sedsala 18an de, wekî mînak berhema [[Santo Kyoden]] a bi sernavê ''Şîcî no Yukîkai'' (1798) heye. ''[[Struwwelpeter]]'' a [[Heinrich Hoffmann (nivîskar)|Heinrich Hoffmann]] (1845) û ''[[Max und Moritz]]'' a [[Wilhelm Busch]] (1865) ji nimûneyên destpêkê yên pirtûkên wêneyî yên nûjen in. ​Berhevokên çîrokan yên destpêka sedsala 19an, wekî yên [[Birayên Grimm]] û [[Hans Christian Andersen]], kêm dihatin îlûstrekirin. Lê ji nîveka sedsalê pê ve, berhevokên çîrokan bi wêneyên îlûstratorên wekî [[Gustave Doré]], [[Fedor Flinzer]], [[George Cruikshank]], [[Vilhelm Pedersen]], [[Îvan Bîlîbîn]] û [[John Bauer]] hatin weşandin.Duwazdeh pirtûkên çîrokan yên [[Andrew Lang]] di navbera salên 1889 û 1910an de hatin weşandin. Ew ji aliyê îlûstratorên wekî [[Henry Justice Ford]] û [[Lancelot Speed]] ve hatin îlûstrekirin.Pirtûka [[Lewis Carroll]] a bi sernavê [[Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî ecêb]] bi wêneyên [[John Tenniel]] di sala 1866an de derket û bû yek ji pirtûkên kêfê yên yekem û pir serkeftî ji bo zarokan. [[Wêne:Alice par John Tenniel 30.png|thumb|çep|upright|Alice ji pirtûka [[Lewis Carroll]] a bi sernavê [[Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî ecêb|Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî]] [[Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî ecêb|ecêb]], îlûstrasyona John Tenniel, 1866]] ​Di nîveka duyem a sedsala 19an de, [[pirtûkên lîstokê]] derketin holê. Ew pirtûkên piçûk yên bi bergekî kaxezî bûn ku wêneyên wan ji nivîsê girîngtir bûn.​Di van pirtûkan de ji pirtûkên berê zêdetir wêne û kêmtir nivîs hebûn. Herwiha piraniya wêneyan rengîn bûn.Di nav van berhemên herî baş de pirtûkên wêneyan yên îlûstratorên îngilîz [[Randolph Caldecott]], [[Walter Crane]] û [[Kate Greenaway]] hene. Di gel çapkerê rengîn û ksîlograf Edmund Evans, wan pirtûkên bi kalîteya bilind afirandin.​Di dawiya sedsala 19an û destpêka sedsala 20an de, hin nîgarkêşên li DYA û Brîtanyayê bi nîgarkirina pirtûkên zarokan debara xwe dikirin. Di nav wan de [[Rose O’Neill]], [[Arthur Rackham]], [[Cicely Mary Barker]], [[Willy Pogany]], [[Edmund Dulac]], [[William Heath Robinson]], [[Howard Pyle]] û [[Charles Robinson]] hebûn. [[Wêne:Babes in the Wood - cover - illustrated by Randolph Caldecott - Project Gutenberg eText 19361.jpg|thumb|upright|rast|Bergê ''[[Babes in the Wood]]'' (1879), ku ji aliyê [[Randolph Caldecott]] ve hate îlûstrekirin]] Pirtûka [[Beatrix Potter]] a bi sernavê ''[[The Tale of Peter Rabbit]]'' di sala 1902an de derket û di cih de bû serkeftineke mezin.''The Tale of Peter Rabbit'' yekem çîroka Beatrix Potterê ji rêzeya ''The Tale of...,''bû. Piştî vê gelek çîrokên din hatin weşandin, di nav wan de ''[[The Tale of Squirrel Nutkin]]'', ''[[The Tale of Benjamin Bunny]]'', ''[[The Tale of Tom Kitten]]'' û ''[[The Tale of Jemima Puddle-Duck]]'' hebûn.Gelek ji van çîrokan beriya sala 1910an derketin.Nivîskara swêdî [[Elsa Beskow]] di navbera salên 1897 û 1952an de nêzîkî çil çîrokên zarokan û pirtûkên nîgarî nivîsand û nîgar kir.[[The Langs' Fairy Books|Duwazdeh pirtûkên çîrokan yên Lang]] ku di navbera salên 1889 û 1910an de hatin weşandin, ji aliyê [[Henry Justice Ford]], [[Lancelot Speed]] û kesên din ve hatin îllûstrekirin. Li DYA'yê, çîrokên îlûstrekirî yên ji bo zarokan di kovarên wekî ''[[Ladies Home Journal]]'', ''[[Good Housekeeping]]'', ''[[Cosmopolitan (kovar)|Cosmopolitan]]'' û ''[[Woman's Home Companion]]'' de derdiketin, ku ji bo dayik ji zarokên xwe re bixwînin dihatin amadekirin. Di destpêka sedsala 20an de, hin kovarên erzan ên zarokan derketin holê, ku îlûstrasyonên wan pir caran bêyî navê îlûstratoran bûn. Pirtûka [[Helen Bannerman]] a bi sernavê ''[[The Little Black Sambo]]'' di sala 1899an de hat çapandin û di dehsala yekem a sedsala 20an de gelek çap û guhertoyên wê yên cuda derketin.Ew beşek ji rêzepirtûka piçûk a bi sernavê [[The Dumpy Books for Children]] bû, ku di navbera salên 1897 û 1904an de ji hêla weşanxaneya brîtanî Grant Richards ve hat weşandin. === Ji destpêka heta nîvê sedsala 20an === Di sala 1913an de, weşanxaneya Cupples & Leon rêzeyeke ji 15 pirtûkên All About weşand ku di şêwe û mezinahiyê de mîna pirtûkên Beatrix Potter bûn. Di nav wan de All About Peter Rabbit, All About the Three Bears, All About Mother Goose û All About Little Red Hen hebûn. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Medyaya hunerên dîtbarî]] [[Kategorî:Pirtûkên wêneyî| ]] [[Kategorî:Pirtûk li gorî cureyan]] sc2w34sb9sk7420paekwf4a6jyx7505 2091520 2091519 2026-09-04T18:06:43Z Avestaboy 34898 /* Ji destpêka heta nîvê sedsala 20an */ 2091520 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Sêwî|tarîx=tebax 2026}} '''Pirtûka wêneyî'''<ref>{{Jêder-malper |url=https://candname.com/bandoriya-pirtuken-weneyi-li-ser-zarokan-cawa-ye/ |sernav=Bandoriya pirtûkên wêneyî li ser zarokan çawa ye ? |malper=[[Çandname]] |roja-gihiştinê=2026-06-07 }}</ref> an jî '''pirtûka biwêne''' çîrokekê di yek pirtûkê de bi alîkariya wêne û nivîsê vedibêje. Ew bi gelemperî ji bo zarokên biçûk hatiye amadekirin. Berevajî [[xêzeçîrok]]an, çîrok di serî de bi rêya nivîsê tê vegotin, lê xêzeçîrok bi giranî çîrokê bi rêza wêneyên li pey hev nîşan didin. Wêneyên di pirtûkên wêneyî de dikarin bi awayên cuda werin boyaxkirin an xêzkirin; wek mînak bi [[Boyaxê donî|boyaxên donî]], [[Boyaxê akrîlî|akrîlî]] an jî [[boyaxên avî]], herwiha bi [[Pênûsa rengîn|pênûsê]].Pirtûkên wêneyî gelek caran di fêrbûna zarokan de alîkariyê dikin. Ew pêşveçûna ziman han didin û alîkariya zarokan dikin ku cîhanê baştir fêm bikin. Di nav berhemên herî kevn ên bi formata pirtûkên wêneyî yên nûjen de, ''[[Struwwelpeter]]'' (1845) ya [[Heinrich Hoffmann]], ''Tintin-Lutin'' (1898) ya [[Benjamin Rabier]] û ''[[The Tale of Peter Rabbit]]'' (1902) ya [[Beatrix Potter]] têne hesibandin.Di nav pirtûkên wêneyî yên herî navdar de, ''Make Way for Ducklings'' ya [[Robert McCloskey]], ''The Cat in the Hat'' ya [[Dr. Seuss]] û ''[[Where the Wild Things Are]]'' ya [[Maurice Sendak]] têne hesibandin.[[Medalyaya Caldecott]] (ku di sala 1938an de hate damezrandin) her sal ji bo herî baş pirtûka wêneyî ya amerîkî tê dayîn.Ji salên 1960î ve, gelek xelatên wêjeya zarokan kategoriyek ji bo pirtûkên wêneyî di nav xwe de hene. == Komên armancê == Piraniya pirtûkên wêneyî ji bo zarokên biçûk in. Gelek ji van pirtûkan bi zimanekî hêsan hatine nivîsandin; zarok jê fêm dikin,lê nikarin bixwînin.​ Ji ber vê yekê, pirtûkên wêneyî di jiyana zarokan de bi du awayan tên bikaranîn:Pêşî ji zarokan re tên xwendin, paşê dema ku zarok fêrî xwendinê dibin, ew bixwe wan dixwînin. == Janr == Pirtûkên wêneyî taybet in ji ber ku nivîs û wêne bi hev re dixebitin. Pirtûkên wêneyî ji sala 1658an vir ve hene; di wê salê de pirtûka [[Orbis Sensualium Pictus]] hate çapandin, ku yekem pirtûka wêneyî bû ku bi taybetî ji bo zarokan hate sêwirandin. Ev janr heta îro jî navdar û hezkirî ye.Hin pirtûkên wêneyî ji hêla yek kesî ve têne nivîsandin û wênekirin, hinên din jî bi hevkariya nivîskar û wêneker têne afirandin.Ev hevkarî ji her du aliyan re heman mafê beşdarbûna biryaran dide û dihêle her kes afirîneriya xwe di pirtûkê de bixe navê.Wêneyên di pirtûkên zarokan de dikarin naverokê pêşve bibin an jî çîrokê zindî bikin. Edîtorên pirtûkên wêneyî gelek caran bi baldarî wênekerekî hildibijêrin ku şêwaza wî li gorî nivîsê be û pirtûkê ji aliyê hunerî ve baştir bike.Ji bo pirtûkek wêneyî ya serkeftî, pêwîst e ku nivîskar û wêneker hevdu rêz bigirin. == Perwerdeya pirtûkên wêneyî == ​Pirtûkên wêneyî, ji bo zarokên biçûk dikarin bibin navgînên giring ên fêrbûnê.​Ew di dibistanan û li malê de tên bikaranîn da ku ziman û afirîneriya zarokan pêş bixin.Lêkolîneke derûnnasiyê nîşan dide ku pirtûkên wêneyî yên bênivîs alîkariya zarokan dikin ku çêtir çîrokan vebêjin û bêtir pêwendî nîşanî pirtûkan bidin.Wekî din, pirtûkên wêneyî dikarin alîkariya zarokan bikin ku li ser pirsên girîng ên jiyanê bifikirin.Wek mînak, pirtûka wêneyî ya Mac Barnett û Carson Ellis a bi sernavê ''[[What is Love ? (pirtûka wêneyî)|What is Love ?]]'' ne tenê kêfa zarokan tîne, di heman demê de wan nêzî pirsên li ser evîn û empatiyê dike. Li Awistralyayê lêkolînekê nîşan da ku pirtûkên wêneyî yên postmodern alîkariya xwendekaran dike ku nivîsan çêtir fêm bikin.Pirtûkên wêneyî her wiha dikarin gencîneya peyvan a zarokên piçûk pêş bixin û karûbarên wan ên xwendin û xêzkirinê yên li malê han bidin.Sêwirandina hunerî ya pirtûkên wêneyî pêşveçûna afirîneriyê û pêwendiya bi pirtûkan re han dide.Pirtûkên wêneyî ne tenê dikarin di xwendin, nivîsandin û afirîneriyê de alîkariya zarokan bikin, lê her weha ramana mentiqî û matematîkî ya wan jî pêş dixin.Çîrokên girêdayî matematîkê dikarin alîkariya zarokan bikin ku têgihên matematîkî fêm bikin û li ser matematîkê biaxivin. == Dîrok == === Pirtûkên îlûstrekirî yên pêşîn === [[Wêne:orbispictus.JPG|thumb|rast|​Ji nû ve çapandina ''[[Orbis Pictus]] a îlûstrekirî ya 1658an'']] Pirtûkên îlûstrekirî ji demên destpêkê yên bergkeriyê ve hatine çêkirin.Destnivîsên nîgarkirî yên serdema navîn ji aliyê kesên dewlemend ve dihatin spartin û ji aliyê nivîskarên olî ve dihatin amadekirin.Yek ji kevneşopiyên girîng ên hunera serdema navîn ku bandor li pêşketina pirtûkên wêneyî kir, ''[[Încîla Xizanan]]'' bû. Di vê pirtûkê de bûyerên girîng ên ji Încîlê bi wêneyan dihatin nîşandan, da ku kesên ku nikaribûn bixwînin jî bikaribin wan fêm bikin.Ev nîgar bi gelemperî li ser pencereyên camên rengîn an jî wekî nîgarên di Încîla Xizanan de tên dîtin. ''[[Orbis Pictus]]'' a [[Jan Amos Komenský]] a ji sala 1658an, pirtûka herî pêşîn a bi wêneyan bû ku bi taybetî ji bo zarokan hate amadekirin.​Ew mîna [[Ensîklopedî|zanistnameyeke]] zarokan e û xêzkirinên darî wekî wêneyan di nav xwe de dihewîne. ''[[A Little Pretty Pocket-Book]]'' a [[John Newbery]] a ji sala 1744an, yekem pirtûka wêneyî ya bi îngilîzî bû ku ji bo şahiya zarokan hate amadekirin.Li Japonê, [[Kîbyoşî]] pirtûkên wêneyî yên sedsala 18an bûn û wekî pêşrewên [[manga]]yê tên hesibandin.Di nav pirtûkên nîgarkirî yên japonî yên sedsala 18an de, wekî mînak berhema [[Santo Kyoden]] a bi sernavê ''Şîcî no Yukîkai'' (1798) heye. ''[[Struwwelpeter]]'' a [[Heinrich Hoffmann (nivîskar)|Heinrich Hoffmann]] (1845) û ''[[Max und Moritz]]'' a [[Wilhelm Busch]] (1865) ji nimûneyên destpêkê yên pirtûkên wêneyî yên nûjen in. ​Berhevokên çîrokan yên destpêka sedsala 19an, wekî yên [[Birayên Grimm]] û [[Hans Christian Andersen]], kêm dihatin îlûstrekirin. Lê ji nîveka sedsalê pê ve, berhevokên çîrokan bi wêneyên îlûstratorên wekî [[Gustave Doré]], [[Fedor Flinzer]], [[George Cruikshank]], [[Vilhelm Pedersen]], [[Îvan Bîlîbîn]] û [[John Bauer]] hatin weşandin.Duwazdeh pirtûkên çîrokan yên [[Andrew Lang]] di navbera salên 1889 û 1910an de hatin weşandin. Ew ji aliyê îlûstratorên wekî [[Henry Justice Ford]] û [[Lancelot Speed]] ve hatin îlûstrekirin.Pirtûka [[Lewis Carroll]] a bi sernavê [[Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî ecêb]] bi wêneyên [[John Tenniel]] di sala 1866an de derket û bû yek ji pirtûkên kêfê yên yekem û pir serkeftî ji bo zarokan. [[Wêne:Alice par John Tenniel 30.png|thumb|çep|upright|Alice ji pirtûka [[Lewis Carroll]] a bi sernavê [[Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî ecêb|Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî]] [[Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî ecêb|ecêb]], îlûstrasyona John Tenniel, 1866]] ​Di nîveka duyem a sedsala 19an de, [[pirtûkên lîstokê]] derketin holê. Ew pirtûkên piçûk yên bi bergekî kaxezî bûn ku wêneyên wan ji nivîsê girîngtir bûn.​Di van pirtûkan de ji pirtûkên berê zêdetir wêne û kêmtir nivîs hebûn. Herwiha piraniya wêneyan rengîn bûn.Di nav van berhemên herî baş de pirtûkên wêneyan yên îlûstratorên îngilîz [[Randolph Caldecott]], [[Walter Crane]] û [[Kate Greenaway]] hene. Di gel çapkerê rengîn û ksîlograf Edmund Evans, wan pirtûkên bi kalîteya bilind afirandin.​Di dawiya sedsala 19an û destpêka sedsala 20an de, hin nîgarkêşên li DYA û Brîtanyayê bi nîgarkirina pirtûkên zarokan debara xwe dikirin. Di nav wan de [[Rose O’Neill]], [[Arthur Rackham]], [[Cicely Mary Barker]], [[Willy Pogany]], [[Edmund Dulac]], [[William Heath Robinson]], [[Howard Pyle]] û [[Charles Robinson]] hebûn. [[Wêne:Babes in the Wood - cover - illustrated by Randolph Caldecott - Project Gutenberg eText 19361.jpg|thumb|upright|rast|Bergê ''[[Babes in the Wood]]'' (1879), ku ji aliyê [[Randolph Caldecott]] ve hate îlûstrekirin]] Pirtûka [[Beatrix Potter]] a bi sernavê ''[[The Tale of Peter Rabbit]]'' di sala 1902an de derket û di cih de bû serkeftineke mezin.''The Tale of Peter Rabbit'' yekem çîroka Beatrix Potterê ji rêzeya ''The Tale of...,''bû. Piştî vê gelek çîrokên din hatin weşandin, di nav wan de ''[[The Tale of Squirrel Nutkin]]'', ''[[The Tale of Benjamin Bunny]]'', ''[[The Tale of Tom Kitten]]'' û ''[[The Tale of Jemima Puddle-Duck]]'' hebûn.Gelek ji van çîrokan beriya sala 1910an derketin.Nivîskara swêdî [[Elsa Beskow]] di navbera salên 1897 û 1952an de nêzîkî çil çîrokên zarokan û pirtûkên nîgarî nivîsand û nîgar kir.[[The Langs' Fairy Books|Duwazdeh pirtûkên çîrokan yên Lang]] ku di navbera salên 1889 û 1910an de hatin weşandin, ji aliyê [[Henry Justice Ford]], [[Lancelot Speed]] û kesên din ve hatin îllûstrekirin. Li DYA'yê, çîrokên îlûstrekirî yên ji bo zarokan di kovarên wekî ''[[Ladies Home Journal]]'', ''[[Good Housekeeping]]'', ''[[Cosmopolitan (kovar)|Cosmopolitan]]'' û ''[[Woman's Home Companion]]'' de derdiketin, ku ji bo dayik ji zarokên xwe re bixwînin dihatin amadekirin. Di destpêka sedsala 20an de, hin kovarên erzan ên zarokan derketin holê, ku îlûstrasyonên wan pir caran bêyî navê îlûstratoran bûn. Pirtûka [[Helen Bannerman]] a bi sernavê ''[[The Little Black Sambo]]'' di sala 1899an de hat çapandin û di dehsala yekem a sedsala 20an de gelek çap û guhertoyên wê yên cuda derketin.Ew beşek ji rêzepirtûka piçûk a bi sernavê [[The Dumpy Books for Children]] bû, ku di navbera salên 1897 û 1904an de ji hêla weşanxaneya brîtanî Grant Richards ve hat weşandin. === Ji destpêka heta nîvê sedsala 20an === Di sala 1913an de, weşanxaneya Cupples & Leon rêzeyeke ji 15 pirtûkên ''All About'' books weşand ku di şêwe û mezinahiyê de mîna pirtûkên Beatrix Potter bûn. Di nav wan de All About Peter Rabbit, All About the Three Bears, All About Mother Goose û All About Little Red Hen hebûn. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Medyaya hunerên dîtbarî]] [[Kategorî:Pirtûkên wêneyî| ]] [[Kategorî:Pirtûk li gorî cureyan]] pkpnysvqsw1wjzdaibqa87k4of07xdj 2091521 2091520 2026-09-04T18:09:33Z Avestaboy 34898 /* Ji destpêka heta nîvê sedsala 20an */ 2091521 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Sêwî|tarîx=tebax 2026}} '''Pirtûka wêneyî'''<ref>{{Jêder-malper |url=https://candname.com/bandoriya-pirtuken-weneyi-li-ser-zarokan-cawa-ye/ |sernav=Bandoriya pirtûkên wêneyî li ser zarokan çawa ye ? |malper=[[Çandname]] |roja-gihiştinê=2026-06-07 }}</ref> an jî '''pirtûka biwêne''' çîrokekê di yek pirtûkê de bi alîkariya wêne û nivîsê vedibêje. Ew bi gelemperî ji bo zarokên biçûk hatiye amadekirin. Berevajî [[xêzeçîrok]]an, çîrok di serî de bi rêya nivîsê tê vegotin, lê xêzeçîrok bi giranî çîrokê bi rêza wêneyên li pey hev nîşan didin. Wêneyên di pirtûkên wêneyî de dikarin bi awayên cuda werin boyaxkirin an xêzkirin; wek mînak bi [[Boyaxê donî|boyaxên donî]], [[Boyaxê akrîlî|akrîlî]] an jî [[boyaxên avî]], herwiha bi [[Pênûsa rengîn|pênûsê]].Pirtûkên wêneyî gelek caran di fêrbûna zarokan de alîkariyê dikin. Ew pêşveçûna ziman han didin û alîkariya zarokan dikin ku cîhanê baştir fêm bikin. Di nav berhemên herî kevn ên bi formata pirtûkên wêneyî yên nûjen de, ''[[Struwwelpeter]]'' (1845) ya [[Heinrich Hoffmann]], ''Tintin-Lutin'' (1898) ya [[Benjamin Rabier]] û ''[[The Tale of Peter Rabbit]]'' (1902) ya [[Beatrix Potter]] têne hesibandin.Di nav pirtûkên wêneyî yên herî navdar de, ''Make Way for Ducklings'' ya [[Robert McCloskey]], ''The Cat in the Hat'' ya [[Dr. Seuss]] û ''[[Where the Wild Things Are]]'' ya [[Maurice Sendak]] têne hesibandin.[[Medalyaya Caldecott]] (ku di sala 1938an de hate damezrandin) her sal ji bo herî baş pirtûka wêneyî ya amerîkî tê dayîn.Ji salên 1960î ve, gelek xelatên wêjeya zarokan kategoriyek ji bo pirtûkên wêneyî di nav xwe de hene. == Komên armancê == Piraniya pirtûkên wêneyî ji bo zarokên biçûk in. Gelek ji van pirtûkan bi zimanekî hêsan hatine nivîsandin; zarok jê fêm dikin,lê nikarin bixwînin.​ Ji ber vê yekê, pirtûkên wêneyî di jiyana zarokan de bi du awayan tên bikaranîn:Pêşî ji zarokan re tên xwendin, paşê dema ku zarok fêrî xwendinê dibin, ew bixwe wan dixwînin. == Janr == Pirtûkên wêneyî taybet in ji ber ku nivîs û wêne bi hev re dixebitin. Pirtûkên wêneyî ji sala 1658an vir ve hene; di wê salê de pirtûka [[Orbis Sensualium Pictus]] hate çapandin, ku yekem pirtûka wêneyî bû ku bi taybetî ji bo zarokan hate sêwirandin. Ev janr heta îro jî navdar û hezkirî ye.Hin pirtûkên wêneyî ji hêla yek kesî ve têne nivîsandin û wênekirin, hinên din jî bi hevkariya nivîskar û wêneker têne afirandin.Ev hevkarî ji her du aliyan re heman mafê beşdarbûna biryaran dide û dihêle her kes afirîneriya xwe di pirtûkê de bixe navê.Wêneyên di pirtûkên zarokan de dikarin naverokê pêşve bibin an jî çîrokê zindî bikin. Edîtorên pirtûkên wêneyî gelek caran bi baldarî wênekerekî hildibijêrin ku şêwaza wî li gorî nivîsê be û pirtûkê ji aliyê hunerî ve baştir bike.Ji bo pirtûkek wêneyî ya serkeftî, pêwîst e ku nivîskar û wêneker hevdu rêz bigirin. == Perwerdeya pirtûkên wêneyî == ​Pirtûkên wêneyî, ji bo zarokên biçûk dikarin bibin navgînên giring ên fêrbûnê.​Ew di dibistanan û li malê de tên bikaranîn da ku ziman û afirîneriya zarokan pêş bixin.Lêkolîneke derûnnasiyê nîşan dide ku pirtûkên wêneyî yên bênivîs alîkariya zarokan dikin ku çêtir çîrokan vebêjin û bêtir pêwendî nîşanî pirtûkan bidin.Wekî din, pirtûkên wêneyî dikarin alîkariya zarokan bikin ku li ser pirsên girîng ên jiyanê bifikirin.Wek mînak, pirtûka wêneyî ya Mac Barnett û Carson Ellis a bi sernavê ''[[What is Love ? (pirtûka wêneyî)|What is Love ?]]'' ne tenê kêfa zarokan tîne, di heman demê de wan nêzî pirsên li ser evîn û empatiyê dike. Li Awistralyayê lêkolînekê nîşan da ku pirtûkên wêneyî yên postmodern alîkariya xwendekaran dike ku nivîsan çêtir fêm bikin.Pirtûkên wêneyî her wiha dikarin gencîneya peyvan a zarokên piçûk pêş bixin û karûbarên wan ên xwendin û xêzkirinê yên li malê han bidin.Sêwirandina hunerî ya pirtûkên wêneyî pêşveçûna afirîneriyê û pêwendiya bi pirtûkan re han dide.Pirtûkên wêneyî ne tenê dikarin di xwendin, nivîsandin û afirîneriyê de alîkariya zarokan bikin, lê her weha ramana mentiqî û matematîkî ya wan jî pêş dixin.Çîrokên girêdayî matematîkê dikarin alîkariya zarokan bikin ku têgihên matematîkî fêm bikin û li ser matematîkê biaxivin. == Dîrok == === Pirtûkên îlûstrekirî yên pêşîn === [[Wêne:orbispictus.JPG|thumb|rast|​Ji nû ve çapandina ''[[Orbis Pictus]] a îlûstrekirî ya 1658an'']] Pirtûkên îlûstrekirî ji demên destpêkê yên bergkeriyê ve hatine çêkirin.Destnivîsên nîgarkirî yên serdema navîn ji aliyê kesên dewlemend ve dihatin spartin û ji aliyê nivîskarên olî ve dihatin amadekirin.Yek ji kevneşopiyên girîng ên hunera serdema navîn ku bandor li pêşketina pirtûkên wêneyî kir, ''[[Încîla Xizanan]]'' bû. Di vê pirtûkê de bûyerên girîng ên ji Încîlê bi wêneyan dihatin nîşandan, da ku kesên ku nikaribûn bixwînin jî bikaribin wan fêm bikin.Ev nîgar bi gelemperî li ser pencereyên camên rengîn an jî wekî nîgarên di Încîla Xizanan de tên dîtin. ''[[Orbis Pictus]]'' a [[Jan Amos Komenský]] a ji sala 1658an, pirtûka herî pêşîn a bi wêneyan bû ku bi taybetî ji bo zarokan hate amadekirin.​Ew mîna [[Ensîklopedî|zanistnameyeke]] zarokan e û xêzkirinên darî wekî wêneyan di nav xwe de dihewîne. ''[[A Little Pretty Pocket-Book]]'' a [[John Newbery]] a ji sala 1744an, yekem pirtûka wêneyî ya bi îngilîzî bû ku ji bo şahiya zarokan hate amadekirin.Li Japonê, [[Kîbyoşî]] pirtûkên wêneyî yên sedsala 18an bûn û wekî pêşrewên [[manga]]yê tên hesibandin.Di nav pirtûkên nîgarkirî yên japonî yên sedsala 18an de, wekî mînak berhema [[Santo Kyoden]] a bi sernavê ''Şîcî no Yukîkai'' (1798) heye. ''[[Struwwelpeter]]'' a [[Heinrich Hoffmann (nivîskar)|Heinrich Hoffmann]] (1845) û ''[[Max und Moritz]]'' a [[Wilhelm Busch]] (1865) ji nimûneyên destpêkê yên pirtûkên wêneyî yên nûjen in. ​Berhevokên çîrokan yên destpêka sedsala 19an, wekî yên [[Birayên Grimm]] û [[Hans Christian Andersen]], kêm dihatin îlûstrekirin. Lê ji nîveka sedsalê pê ve, berhevokên çîrokan bi wêneyên îlûstratorên wekî [[Gustave Doré]], [[Fedor Flinzer]], [[George Cruikshank]], [[Vilhelm Pedersen]], [[Îvan Bîlîbîn]] û [[John Bauer]] hatin weşandin.Duwazdeh pirtûkên çîrokan yên [[Andrew Lang]] di navbera salên 1889 û 1910an de hatin weşandin. Ew ji aliyê îlûstratorên wekî [[Henry Justice Ford]] û [[Lancelot Speed]] ve hatin îlûstrekirin.Pirtûka [[Lewis Carroll]] a bi sernavê [[Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî ecêb]] bi wêneyên [[John Tenniel]] di sala 1866an de derket û bû yek ji pirtûkên kêfê yên yekem û pir serkeftî ji bo zarokan. [[Wêne:Alice par John Tenniel 30.png|thumb|çep|upright|Alice ji pirtûka [[Lewis Carroll]] a bi sernavê [[Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî ecêb|Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî]] [[Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî ecêb|ecêb]], îlûstrasyona John Tenniel, 1866]] ​Di nîveka duyem a sedsala 19an de, [[pirtûkên lîstokê]] derketin holê. Ew pirtûkên piçûk yên bi bergekî kaxezî bûn ku wêneyên wan ji nivîsê girîngtir bûn.​Di van pirtûkan de ji pirtûkên berê zêdetir wêne û kêmtir nivîs hebûn. Herwiha piraniya wêneyan rengîn bûn.Di nav van berhemên herî baş de pirtûkên wêneyan yên îlûstratorên îngilîz [[Randolph Caldecott]], [[Walter Crane]] û [[Kate Greenaway]] hene. Di gel çapkerê rengîn û ksîlograf Edmund Evans, wan pirtûkên bi kalîteya bilind afirandin.​Di dawiya sedsala 19an û destpêka sedsala 20an de, hin nîgarkêşên li DYA û Brîtanyayê bi nîgarkirina pirtûkên zarokan debara xwe dikirin. Di nav wan de [[Rose O’Neill]], [[Arthur Rackham]], [[Cicely Mary Barker]], [[Willy Pogany]], [[Edmund Dulac]], [[William Heath Robinson]], [[Howard Pyle]] û [[Charles Robinson]] hebûn. [[Wêne:Babes in the Wood - cover - illustrated by Randolph Caldecott - Project Gutenberg eText 19361.jpg|thumb|upright|rast|Bergê ''[[Babes in the Wood]]'' (1879), ku ji aliyê [[Randolph Caldecott]] ve hate îlûstrekirin]] Pirtûka [[Beatrix Potter]] a bi sernavê ''[[The Tale of Peter Rabbit]]'' di sala 1902an de derket û di cih de bû serkeftineke mezin.''The Tale of Peter Rabbit'' yekem çîroka Beatrix Potterê ji rêzeya ''The Tale of...,''bû. Piştî vê gelek çîrokên din hatin weşandin, di nav wan de ''[[The Tale of Squirrel Nutkin]]'', ''[[The Tale of Benjamin Bunny]]'', ''[[The Tale of Tom Kitten]]'' û ''[[The Tale of Jemima Puddle-Duck]]'' hebûn.Gelek ji van çîrokan beriya sala 1910an derketin.Nivîskara swêdî [[Elsa Beskow]] di navbera salên 1897 û 1952an de nêzîkî çil çîrokên zarokan û pirtûkên nîgarî nivîsand û nîgar kir.[[The Langs' Fairy Books|Duwazdeh pirtûkên çîrokan yên Lang]] ku di navbera salên 1889 û 1910an de hatin weşandin, ji aliyê [[Henry Justice Ford]], [[Lancelot Speed]] û kesên din ve hatin îllûstrekirin. Li DYA'yê, çîrokên îlûstrekirî yên ji bo zarokan di kovarên wekî ''[[Ladies Home Journal]]'', ''[[Good Housekeeping]]'', ''[[Cosmopolitan (kovar)|Cosmopolitan]]'' û ''[[Woman's Home Companion]]'' de derdiketin, ku ji bo dayik ji zarokên xwe re bixwînin dihatin amadekirin. Di destpêka sedsala 20an de, hin kovarên erzan ên zarokan derketin holê, ku îlûstrasyonên wan pir caran bêyî navê îlûstratoran bûn. Pirtûka [[Helen Bannerman]] a bi sernavê ''[[The Little Black Sambo]]'' di sala 1899an de hat çapandin û di dehsala yekem a sedsala 20an de gelek çap û guhertoyên wê yên cuda derketin.Ew beşek ji rêzepirtûka piçûk a bi sernavê [[The Dumpy Books for Children]] bû, ku di navbera salên 1897 û 1904an de ji hêla weşanxaneya brîtanî Grant Richards ve hat weşandin. === Ji destpêka heta nîvê sedsala 20an === Di sala 1913an de, weşanxaneya Cupples & Leon rêzeyeke ji 15 pirtûkên ''All About'' books weşand ku di şêwe û mezinahiyê de mîna pirtûkên [[Beatrix Potter]] bûn. Di nav wan de ''All About Peter Rabbit'', ''All About the Three Bears'', ''All About Mother Goose'', and ''All About Little Red Hen'' hebûn. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Medyaya hunerên dîtbarî]] [[Kategorî:Pirtûkên wêneyî| ]] [[Kategorî:Pirtûk li gorî cureyan]] k56lac5gkqmfp9oa3t7pn5oig52ic6q 2091522 2091521 2026-09-04T18:10:30Z Avestaboy 34898 /* Ji destpêka heta nîvê sedsala 20an */ 2091522 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Sêwî|tarîx=tebax 2026}} '''Pirtûka wêneyî'''<ref>{{Jêder-malper |url=https://candname.com/bandoriya-pirtuken-weneyi-li-ser-zarokan-cawa-ye/ |sernav=Bandoriya pirtûkên wêneyî li ser zarokan çawa ye ? |malper=[[Çandname]] |roja-gihiştinê=2026-06-07 }}</ref> an jî '''pirtûka biwêne''' çîrokekê di yek pirtûkê de bi alîkariya wêne û nivîsê vedibêje. Ew bi gelemperî ji bo zarokên biçûk hatiye amadekirin. Berevajî [[xêzeçîrok]]an, çîrok di serî de bi rêya nivîsê tê vegotin, lê xêzeçîrok bi giranî çîrokê bi rêza wêneyên li pey hev nîşan didin. Wêneyên di pirtûkên wêneyî de dikarin bi awayên cuda werin boyaxkirin an xêzkirin; wek mînak bi [[Boyaxê donî|boyaxên donî]], [[Boyaxê akrîlî|akrîlî]] an jî [[boyaxên avî]], herwiha bi [[Pênûsa rengîn|pênûsê]].Pirtûkên wêneyî gelek caran di fêrbûna zarokan de alîkariyê dikin. Ew pêşveçûna ziman han didin û alîkariya zarokan dikin ku cîhanê baştir fêm bikin. Di nav berhemên herî kevn ên bi formata pirtûkên wêneyî yên nûjen de, ''[[Struwwelpeter]]'' (1845) ya [[Heinrich Hoffmann]], ''Tintin-Lutin'' (1898) ya [[Benjamin Rabier]] û ''[[The Tale of Peter Rabbit]]'' (1902) ya [[Beatrix Potter]] têne hesibandin.Di nav pirtûkên wêneyî yên herî navdar de, ''Make Way for Ducklings'' ya [[Robert McCloskey]], ''The Cat in the Hat'' ya [[Dr. Seuss]] û ''[[Where the Wild Things Are]]'' ya [[Maurice Sendak]] têne hesibandin.[[Medalyaya Caldecott]] (ku di sala 1938an de hate damezrandin) her sal ji bo herî baş pirtûka wêneyî ya amerîkî tê dayîn.Ji salên 1960î ve, gelek xelatên wêjeya zarokan kategoriyek ji bo pirtûkên wêneyî di nav xwe de hene. == Komên armancê == Piraniya pirtûkên wêneyî ji bo zarokên biçûk in. Gelek ji van pirtûkan bi zimanekî hêsan hatine nivîsandin; zarok jê fêm dikin,lê nikarin bixwînin.​ Ji ber vê yekê, pirtûkên wêneyî di jiyana zarokan de bi du awayan tên bikaranîn:Pêşî ji zarokan re tên xwendin, paşê dema ku zarok fêrî xwendinê dibin, ew bixwe wan dixwînin. == Janr == Pirtûkên wêneyî taybet in ji ber ku nivîs û wêne bi hev re dixebitin. Pirtûkên wêneyî ji sala 1658an vir ve hene; di wê salê de pirtûka [[Orbis Sensualium Pictus]] hate çapandin, ku yekem pirtûka wêneyî bû ku bi taybetî ji bo zarokan hate sêwirandin. Ev janr heta îro jî navdar û hezkirî ye.Hin pirtûkên wêneyî ji hêla yek kesî ve têne nivîsandin û wênekirin, hinên din jî bi hevkariya nivîskar û wêneker têne afirandin.Ev hevkarî ji her du aliyan re heman mafê beşdarbûna biryaran dide û dihêle her kes afirîneriya xwe di pirtûkê de bixe navê.Wêneyên di pirtûkên zarokan de dikarin naverokê pêşve bibin an jî çîrokê zindî bikin. Edîtorên pirtûkên wêneyî gelek caran bi baldarî wênekerekî hildibijêrin ku şêwaza wî li gorî nivîsê be û pirtûkê ji aliyê hunerî ve baştir bike.Ji bo pirtûkek wêneyî ya serkeftî, pêwîst e ku nivîskar û wêneker hevdu rêz bigirin. == Perwerdeya pirtûkên wêneyî == ​Pirtûkên wêneyî, ji bo zarokên biçûk dikarin bibin navgînên giring ên fêrbûnê.​Ew di dibistanan û li malê de tên bikaranîn da ku ziman û afirîneriya zarokan pêş bixin.Lêkolîneke derûnnasiyê nîşan dide ku pirtûkên wêneyî yên bênivîs alîkariya zarokan dikin ku çêtir çîrokan vebêjin û bêtir pêwendî nîşanî pirtûkan bidin.Wekî din, pirtûkên wêneyî dikarin alîkariya zarokan bikin ku li ser pirsên girîng ên jiyanê bifikirin.Wek mînak, pirtûka wêneyî ya Mac Barnett û Carson Ellis a bi sernavê ''[[What is Love ? (pirtûka wêneyî)|What is Love ?]]'' ne tenê kêfa zarokan tîne, di heman demê de wan nêzî pirsên li ser evîn û empatiyê dike. Li Awistralyayê lêkolînekê nîşan da ku pirtûkên wêneyî yên postmodern alîkariya xwendekaran dike ku nivîsan çêtir fêm bikin.Pirtûkên wêneyî her wiha dikarin gencîneya peyvan a zarokên piçûk pêş bixin û karûbarên wan ên xwendin û xêzkirinê yên li malê han bidin.Sêwirandina hunerî ya pirtûkên wêneyî pêşveçûna afirîneriyê û pêwendiya bi pirtûkan re han dide.Pirtûkên wêneyî ne tenê dikarin di xwendin, nivîsandin û afirîneriyê de alîkariya zarokan bikin, lê her weha ramana mentiqî û matematîkî ya wan jî pêş dixin.Çîrokên girêdayî matematîkê dikarin alîkariya zarokan bikin ku têgihên matematîkî fêm bikin û li ser matematîkê biaxivin. == Dîrok == === Pirtûkên îlûstrekirî yên pêşîn === [[Wêne:orbispictus.JPG|thumb|rast|​Ji nû ve çapandina ''[[Orbis Pictus]] a îlûstrekirî ya 1658an'']] Pirtûkên îlûstrekirî ji demên destpêkê yên bergkeriyê ve hatine çêkirin.Destnivîsên nîgarkirî yên serdema navîn ji aliyê kesên dewlemend ve dihatin spartin û ji aliyê nivîskarên olî ve dihatin amadekirin.Yek ji kevneşopiyên girîng ên hunera serdema navîn ku bandor li pêşketina pirtûkên wêneyî kir, ''[[Încîla Xizanan]]'' bû. Di vê pirtûkê de bûyerên girîng ên ji Încîlê bi wêneyan dihatin nîşandan, da ku kesên ku nikaribûn bixwînin jî bikaribin wan fêm bikin.Ev nîgar bi gelemperî li ser pencereyên camên rengîn an jî wekî nîgarên di Încîla Xizanan de tên dîtin. ''[[Orbis Pictus]]'' a [[Jan Amos Komenský]] a ji sala 1658an, pirtûka herî pêşîn a bi wêneyan bû ku bi taybetî ji bo zarokan hate amadekirin.​Ew mîna [[Ensîklopedî|zanistnameyeke]] zarokan e û xêzkirinên darî wekî wêneyan di nav xwe de dihewîne. ''[[A Little Pretty Pocket-Book]]'' a [[John Newbery]] a ji sala 1744an, yekem pirtûka wêneyî ya bi îngilîzî bû ku ji bo şahiya zarokan hate amadekirin.Li Japonê, [[Kîbyoşî]] pirtûkên wêneyî yên sedsala 18an bûn û wekî pêşrewên [[manga]]yê tên hesibandin.Di nav pirtûkên nîgarkirî yên japonî yên sedsala 18an de, wekî mînak berhema [[Santo Kyoden]] a bi sernavê ''Şîcî no Yukîkai'' (1798) heye. ''[[Struwwelpeter]]'' a [[Heinrich Hoffmann (nivîskar)|Heinrich Hoffmann]] (1845) û ''[[Max und Moritz]]'' a [[Wilhelm Busch]] (1865) ji nimûneyên destpêkê yên pirtûkên wêneyî yên nûjen in. ​Berhevokên çîrokan yên destpêka sedsala 19an, wekî yên [[Birayên Grimm]] û [[Hans Christian Andersen]], kêm dihatin îlûstrekirin. Lê ji nîveka sedsalê pê ve, berhevokên çîrokan bi wêneyên îlûstratorên wekî [[Gustave Doré]], [[Fedor Flinzer]], [[George Cruikshank]], [[Vilhelm Pedersen]], [[Îvan Bîlîbîn]] û [[John Bauer]] hatin weşandin.Duwazdeh pirtûkên çîrokan yên [[Andrew Lang]] di navbera salên 1889 û 1910an de hatin weşandin. Ew ji aliyê îlûstratorên wekî [[Henry Justice Ford]] û [[Lancelot Speed]] ve hatin îlûstrekirin.Pirtûka [[Lewis Carroll]] a bi sernavê [[Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî ecêb]] bi wêneyên [[John Tenniel]] di sala 1866an de derket û bû yek ji pirtûkên kêfê yên yekem û pir serkeftî ji bo zarokan. [[Wêne:Alice par John Tenniel 30.png|thumb|çep|upright|Alice ji pirtûka [[Lewis Carroll]] a bi sernavê [[Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî ecêb|Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî]] [[Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî ecêb|ecêb]], îlûstrasyona John Tenniel, 1866]] ​Di nîveka duyem a sedsala 19an de, [[pirtûkên lîstokê]] derketin holê. Ew pirtûkên piçûk yên bi bergekî kaxezî bûn ku wêneyên wan ji nivîsê girîngtir bûn.​Di van pirtûkan de ji pirtûkên berê zêdetir wêne û kêmtir nivîs hebûn. Herwiha piraniya wêneyan rengîn bûn.Di nav van berhemên herî baş de pirtûkên wêneyan yên îlûstratorên îngilîz [[Randolph Caldecott]], [[Walter Crane]] û [[Kate Greenaway]] hene. Di gel çapkerê rengîn û ksîlograf Edmund Evans, wan pirtûkên bi kalîteya bilind afirandin.​Di dawiya sedsala 19an û destpêka sedsala 20an de, hin nîgarkêşên li DYA û Brîtanyayê bi nîgarkirina pirtûkên zarokan debara xwe dikirin. Di nav wan de [[Rose O’Neill]], [[Arthur Rackham]], [[Cicely Mary Barker]], [[Willy Pogany]], [[Edmund Dulac]], [[William Heath Robinson]], [[Howard Pyle]] û [[Charles Robinson]] hebûn. [[Wêne:Babes in the Wood - cover - illustrated by Randolph Caldecott - Project Gutenberg eText 19361.jpg|thumb|upright|rast|Bergê ''[[Babes in the Wood]]'' (1879), ku ji aliyê [[Randolph Caldecott]] ve hate îlûstrekirin]] Pirtûka [[Beatrix Potter]] a bi sernavê ''[[The Tale of Peter Rabbit]]'' di sala 1902an de derket û di cih de bû serkeftineke mezin.''The Tale of Peter Rabbit'' yekem çîroka Beatrix Potterê ji rêzeya ''The Tale of...,''bû. Piştî vê gelek çîrokên din hatin weşandin, di nav wan de ''[[The Tale of Squirrel Nutkin]]'', ''[[The Tale of Benjamin Bunny]]'', ''[[The Tale of Tom Kitten]]'' û ''[[The Tale of Jemima Puddle-Duck]]'' hebûn.Gelek ji van çîrokan beriya sala 1910an derketin.Nivîskara swêdî [[Elsa Beskow]] di navbera salên 1897 û 1952an de nêzîkî çil çîrokên zarokan û pirtûkên nîgarî nivîsand û nîgar kir.[[The Langs' Fairy Books|Duwazdeh pirtûkên çîrokan yên Lang]] ku di navbera salên 1889 û 1910an de hatin weşandin, ji aliyê [[Henry Justice Ford]], [[Lancelot Speed]] û kesên din ve hatin îllûstrekirin. Li DYA'yê, çîrokên îlûstrekirî yên ji bo zarokan di kovarên wekî ''[[Ladies Home Journal]]'', ''[[Good Housekeeping]]'', ''[[Cosmopolitan (kovar)|Cosmopolitan]]'' û ''[[Woman's Home Companion]]'' de derdiketin, ku ji bo dayik ji zarokên xwe re bixwînin dihatin amadekirin. Di destpêka sedsala 20an de, hin kovarên erzan ên zarokan derketin holê, ku îlûstrasyonên wan pir caran bêyî navê îlûstratoran bûn. Pirtûka [[Helen Bannerman]] a bi sernavê ''[[The Little Black Sambo]]'' di sala 1899an de hat çapandin û di dehsala yekem a sedsala 20an de gelek çap û guhertoyên wê yên cuda derketin.Ew beşek ji rêzepirtûka piçûk a bi sernavê [[The Dumpy Books for Children]] bû, ku di navbera salên 1897 û 1904an de ji hêla weşanxaneya brîtanî Grant Richards ve hat weşandin. === Ji destpêka heta nîvê sedsala 20an === Di sala 1913an de, weşanxaneya Cupples & Leon rêzeyeke ji 15 pirtûkên ''All About'' books weşand ku di şêwe û mezinahiyê de mîna pirtûkên [[Beatrix Potter]] bûn. Di nav wan de ''All About Peter Rabbit'', ''All About the Three Bears'', ''All About Mother Goose'', and ''All About [[The Little Red Hen|Little Red Hen]]'' hebûn. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Medyaya hunerên dîtbarî]] [[Kategorî:Pirtûkên wêneyî| ]] [[Kategorî:Pirtûk li gorî cureyan]] cxrztq41l3r0tvc4rrvtj6izkf830xx 2091523 2091522 2026-09-04T18:11:31Z Avestaboy 34898 /* */ 2091523 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=tebax 2026}} '''Pirtûka wêneyî'''<ref>{{Jêder-malper |url=https://candname.com/bandoriya-pirtuken-weneyi-li-ser-zarokan-cawa-ye/ |sernav=Bandoriya pirtûkên wêneyî li ser zarokan çawa ye ? |malper=[[Çandname]] |roja-gihiştinê=2026-06-07 }}</ref> an jî '''pirtûka biwêne''' çîrokekê di yek pirtûkê de bi alîkariya wêne û nivîsê vedibêje. Ew bi gelemperî ji bo zarokên biçûk hatiye amadekirin. Berevajî [[xêzeçîrok]]an, çîrok di serî de bi rêya nivîsê tê vegotin, lê xêzeçîrok bi giranî çîrokê bi rêza wêneyên li pey hev nîşan didin. Wêneyên di pirtûkên wêneyî de dikarin bi awayên cuda werin boyaxkirin an xêzkirin; wek mînak bi [[Boyaxê donî|boyaxên donî]], [[Boyaxê akrîlî|akrîlî]] an jî [[boyaxên avî]], herwiha bi [[Pênûsa rengîn|pênûsê]].Pirtûkên wêneyî gelek caran di fêrbûna zarokan de alîkariyê dikin. Ew pêşveçûna ziman han didin û alîkariya zarokan dikin ku cîhanê baştir fêm bikin. Di nav berhemên herî kevn ên bi formata pirtûkên wêneyî yên nûjen de, ''[[Struwwelpeter]]'' (1845) ya [[Heinrich Hoffmann]], ''Tintin-Lutin'' (1898) ya [[Benjamin Rabier]] û ''[[The Tale of Peter Rabbit]]'' (1902) ya [[Beatrix Potter]] têne hesibandin.Di nav pirtûkên wêneyî yên herî navdar de, ''Make Way for Ducklings'' ya [[Robert McCloskey]], ''The Cat in the Hat'' ya [[Dr. Seuss]] û ''[[Where the Wild Things Are]]'' ya [[Maurice Sendak]] têne hesibandin.[[Medalyaya Caldecott]] (ku di sala 1938an de hate damezrandin) her sal ji bo herî baş pirtûka wêneyî ya amerîkî tê dayîn.Ji salên 1960î ve, gelek xelatên wêjeya zarokan kategoriyek ji bo pirtûkên wêneyî di nav xwe de hene. == Komên armancê == Piraniya pirtûkên wêneyî ji bo zarokên biçûk in. Gelek ji van pirtûkan bi zimanekî hêsan hatine nivîsandin; zarok jê fêm dikin,lê nikarin bixwînin.​ Ji ber vê yekê, pirtûkên wêneyî di jiyana zarokan de bi du awayan tên bikaranîn:Pêşî ji zarokan re tên xwendin, paşê dema ku zarok fêrî xwendinê dibin, ew bixwe wan dixwînin. == Janr == Pirtûkên wêneyî taybet in ji ber ku nivîs û wêne bi hev re dixebitin. Pirtûkên wêneyî ji sala 1658an vir ve hene; di wê salê de pirtûka [[Orbis Sensualium Pictus]] hate çapandin, ku yekem pirtûka wêneyî bû ku bi taybetî ji bo zarokan hate sêwirandin. Ev janr heta îro jî navdar û hezkirî ye.Hin pirtûkên wêneyî ji hêla yek kesî ve têne nivîsandin û wênekirin, hinên din jî bi hevkariya nivîskar û wêneker têne afirandin.Ev hevkarî ji her du aliyan re heman mafê beşdarbûna biryaran dide û dihêle her kes afirîneriya xwe di pirtûkê de bixe navê.Wêneyên di pirtûkên zarokan de dikarin naverokê pêşve bibin an jî çîrokê zindî bikin. Edîtorên pirtûkên wêneyî gelek caran bi baldarî wênekerekî hildibijêrin ku şêwaza wî li gorî nivîsê be û pirtûkê ji aliyê hunerî ve baştir bike.Ji bo pirtûkek wêneyî ya serkeftî, pêwîst e ku nivîskar û wêneker hevdu rêz bigirin. == Perwerdeya pirtûkên wêneyî == ​Pirtûkên wêneyî, ji bo zarokên biçûk dikarin bibin navgînên giring ên fêrbûnê.​Ew di dibistanan û li malê de tên bikaranîn da ku ziman û afirîneriya zarokan pêş bixin.Lêkolîneke derûnnasiyê nîşan dide ku pirtûkên wêneyî yên bênivîs alîkariya zarokan dikin ku çêtir çîrokan vebêjin û bêtir pêwendî nîşanî pirtûkan bidin.Wekî din, pirtûkên wêneyî dikarin alîkariya zarokan bikin ku li ser pirsên girîng ên jiyanê bifikirin.Wek mînak, pirtûka wêneyî ya Mac Barnett û Carson Ellis a bi sernavê ''[[What is Love ? (pirtûka wêneyî)|What is Love ?]]'' ne tenê kêfa zarokan tîne, di heman demê de wan nêzî pirsên li ser evîn û empatiyê dike. Li Awistralyayê lêkolînekê nîşan da ku pirtûkên wêneyî yên postmodern alîkariya xwendekaran dike ku nivîsan çêtir fêm bikin.Pirtûkên wêneyî her wiha dikarin gencîneya peyvan a zarokên piçûk pêş bixin û karûbarên wan ên xwendin û xêzkirinê yên li malê han bidin.Sêwirandina hunerî ya pirtûkên wêneyî pêşveçûna afirîneriyê û pêwendiya bi pirtûkan re han dide.Pirtûkên wêneyî ne tenê dikarin di xwendin, nivîsandin û afirîneriyê de alîkariya zarokan bikin, lê her weha ramana mentiqî û matematîkî ya wan jî pêş dixin.Çîrokên girêdayî matematîkê dikarin alîkariya zarokan bikin ku têgihên matematîkî fêm bikin û li ser matematîkê biaxivin. == Dîrok == === Pirtûkên îlûstrekirî yên pêşîn === [[Wêne:orbispictus.JPG|thumb|rast|​Ji nû ve çapandina ''[[Orbis Pictus]] a îlûstrekirî ya 1658an'']] Pirtûkên îlûstrekirî ji demên destpêkê yên bergkeriyê ve hatine çêkirin.Destnivîsên nîgarkirî yên serdema navîn ji aliyê kesên dewlemend ve dihatin spartin û ji aliyê nivîskarên olî ve dihatin amadekirin.Yek ji kevneşopiyên girîng ên hunera serdema navîn ku bandor li pêşketina pirtûkên wêneyî kir, ''[[Încîla Xizanan]]'' bû. Di vê pirtûkê de bûyerên girîng ên ji Încîlê bi wêneyan dihatin nîşandan, da ku kesên ku nikaribûn bixwînin jî bikaribin wan fêm bikin.Ev nîgar bi gelemperî li ser pencereyên camên rengîn an jî wekî nîgarên di Încîla Xizanan de tên dîtin. ''[[Orbis Pictus]]'' a [[Jan Amos Komenský]] a ji sala 1658an, pirtûka herî pêşîn a bi wêneyan bû ku bi taybetî ji bo zarokan hate amadekirin.​Ew mîna [[Ensîklopedî|zanistnameyeke]] zarokan e û xêzkirinên darî wekî wêneyan di nav xwe de dihewîne. ''[[A Little Pretty Pocket-Book]]'' a [[John Newbery]] a ji sala 1744an, yekem pirtûka wêneyî ya bi îngilîzî bû ku ji bo şahiya zarokan hate amadekirin.Li Japonê, [[Kîbyoşî]] pirtûkên wêneyî yên sedsala 18an bûn û wekî pêşrewên [[manga]]yê tên hesibandin.Di nav pirtûkên nîgarkirî yên japonî yên sedsala 18an de, wekî mînak berhema [[Santo Kyoden]] a bi sernavê ''Şîcî no Yukîkai'' (1798) heye. ''[[Struwwelpeter]]'' a [[Heinrich Hoffmann (nivîskar)|Heinrich Hoffmann]] (1845) û ''[[Max und Moritz]]'' a [[Wilhelm Busch]] (1865) ji nimûneyên destpêkê yên pirtûkên wêneyî yên nûjen in. ​Berhevokên çîrokan yên destpêka sedsala 19an, wekî yên [[Birayên Grimm]] û [[Hans Christian Andersen]], kêm dihatin îlûstrekirin. Lê ji nîveka sedsalê pê ve, berhevokên çîrokan bi wêneyên îlûstratorên wekî [[Gustave Doré]], [[Fedor Flinzer]], [[George Cruikshank]], [[Vilhelm Pedersen]], [[Îvan Bîlîbîn]] û [[John Bauer]] hatin weşandin.Duwazdeh pirtûkên çîrokan yên [[Andrew Lang]] di navbera salên 1889 û 1910an de hatin weşandin. Ew ji aliyê îlûstratorên wekî [[Henry Justice Ford]] û [[Lancelot Speed]] ve hatin îlûstrekirin.Pirtûka [[Lewis Carroll]] a bi sernavê [[Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî ecêb]] bi wêneyên [[John Tenniel]] di sala 1866an de derket û bû yek ji pirtûkên kêfê yên yekem û pir serkeftî ji bo zarokan. [[Wêne:Alice par John Tenniel 30.png|thumb|çep|upright|Alice ji pirtûka [[Lewis Carroll]] a bi sernavê [[Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî ecêb|Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî]] [[Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî ecêb|ecêb]], îlûstrasyona John Tenniel, 1866]] ​Di nîveka duyem a sedsala 19an de, [[pirtûkên lîstokê]] derketin holê. Ew pirtûkên piçûk yên bi bergekî kaxezî bûn ku wêneyên wan ji nivîsê girîngtir bûn.​Di van pirtûkan de ji pirtûkên berê zêdetir wêne û kêmtir nivîs hebûn. Herwiha piraniya wêneyan rengîn bûn.Di nav van berhemên herî baş de pirtûkên wêneyan yên îlûstratorên îngilîz [[Randolph Caldecott]], [[Walter Crane]] û [[Kate Greenaway]] hene. Di gel çapkerê rengîn û ksîlograf Edmund Evans, wan pirtûkên bi kalîteya bilind afirandin.​Di dawiya sedsala 19an û destpêka sedsala 20an de, hin nîgarkêşên li DYA û Brîtanyayê bi nîgarkirina pirtûkên zarokan debara xwe dikirin. Di nav wan de [[Rose O’Neill]], [[Arthur Rackham]], [[Cicely Mary Barker]], [[Willy Pogany]], [[Edmund Dulac]], [[William Heath Robinson]], [[Howard Pyle]] û [[Charles Robinson]] hebûn. [[Wêne:Babes in the Wood - cover - illustrated by Randolph Caldecott - Project Gutenberg eText 19361.jpg|thumb|upright|rast|Bergê ''[[Babes in the Wood]]'' (1879), ku ji aliyê [[Randolph Caldecott]] ve hate îlûstrekirin]] Pirtûka [[Beatrix Potter]] a bi sernavê ''[[The Tale of Peter Rabbit]]'' di sala 1902an de derket û di cih de bû serkeftineke mezin.''The Tale of Peter Rabbit'' yekem çîroka Beatrix Potterê ji rêzeya ''The Tale of...,''bû. Piştî vê gelek çîrokên din hatin weşandin, di nav wan de ''[[The Tale of Squirrel Nutkin]]'', ''[[The Tale of Benjamin Bunny]]'', ''[[The Tale of Tom Kitten]]'' û ''[[The Tale of Jemima Puddle-Duck]]'' hebûn.Gelek ji van çîrokan beriya sala 1910an derketin.Nivîskara swêdî [[Elsa Beskow]] di navbera salên 1897 û 1952an de nêzîkî çil çîrokên zarokan û pirtûkên nîgarî nivîsand û nîgar kir.[[The Langs' Fairy Books|Duwazdeh pirtûkên çîrokan yên Lang]] ku di navbera salên 1889 û 1910an de hatin weşandin, ji aliyê [[Henry Justice Ford]], [[Lancelot Speed]] û kesên din ve hatin îllûstrekirin. Li DYA'yê, çîrokên îlûstrekirî yên ji bo zarokan di kovarên wekî ''[[Ladies Home Journal]]'', ''[[Good Housekeeping]]'', ''[[Cosmopolitan (kovar)|Cosmopolitan]]'' û ''[[Woman's Home Companion]]'' de derdiketin, ku ji bo dayik ji zarokên xwe re bixwînin dihatin amadekirin. Di destpêka sedsala 20an de, hin kovarên erzan ên zarokan derketin holê, ku îlûstrasyonên wan pir caran bêyî navê îlûstratoran bûn. Pirtûka [[Helen Bannerman]] a bi sernavê ''[[The Little Black Sambo]]'' di sala 1899an de hat çapandin û di dehsala yekem a sedsala 20an de gelek çap û guhertoyên wê yên cuda derketin.Ew beşek ji rêzepirtûka piçûk a bi sernavê [[The Dumpy Books for Children]] bû, ku di navbera salên 1897 û 1904an de ji hêla weşanxaneya brîtanî Grant Richards ve hat weşandin. === Ji destpêka heta nîvê sedsala 20an === Di sala 1913an de, weşanxaneya Cupples & Leon rêzeyeke ji 15 pirtûkên ''All About'' books weşand ku di şêwe û mezinahiyê de mîna pirtûkên [[Beatrix Potter]] bûn. Di nav wan de ''All About Peter Rabbit'', ''All About the Three Bears'', ''All About Mother Goose'', and ''All About [[The Little Red Hen|Little Red Hen]]'' hebûn. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Medyaya hunerên dîtbarî]] [[Kategorî:Pirtûkên wêneyî| ]] [[Kategorî:Pirtûk li gorî cureyan]] ksets71xbxowju35tocdifvytvde57e 2091524 2091523 2026-09-04T18:11:37Z Avestaboy 34898 /* */ 2091524 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Sêwî|tarîx=tebax 2026}} '''Pirtûka wêneyî'''<ref>{{Jêder-malper |url=https://candname.com/bandoriya-pirtuken-weneyi-li-ser-zarokan-cawa-ye/ |sernav=Bandoriya pirtûkên wêneyî li ser zarokan çawa ye ? |malper=[[Çandname]] |roja-gihiştinê=2026-06-07 }}</ref> an jî '''pirtûka biwêne''' çîrokekê di yek pirtûkê de bi alîkariya wêne û nivîsê vedibêje. Ew bi gelemperî ji bo zarokên biçûk hatiye amadekirin. Berevajî [[xêzeçîrok]]an, çîrok di serî de bi rêya nivîsê tê vegotin, lê xêzeçîrok bi giranî çîrokê bi rêza wêneyên li pey hev nîşan didin. Wêneyên di pirtûkên wêneyî de dikarin bi awayên cuda werin boyaxkirin an xêzkirin; wek mînak bi [[Boyaxê donî|boyaxên donî]], [[Boyaxê akrîlî|akrîlî]] an jî [[boyaxên avî]], herwiha bi [[Pênûsa rengîn|pênûsê]].Pirtûkên wêneyî gelek caran di fêrbûna zarokan de alîkariyê dikin. Ew pêşveçûna ziman han didin û alîkariya zarokan dikin ku cîhanê baştir fêm bikin. Di nav berhemên herî kevn ên bi formata pirtûkên wêneyî yên nûjen de, ''[[Struwwelpeter]]'' (1845) ya [[Heinrich Hoffmann]], ''Tintin-Lutin'' (1898) ya [[Benjamin Rabier]] û ''[[The Tale of Peter Rabbit]]'' (1902) ya [[Beatrix Potter]] têne hesibandin.Di nav pirtûkên wêneyî yên herî navdar de, ''Make Way for Ducklings'' ya [[Robert McCloskey]], ''The Cat in the Hat'' ya [[Dr. Seuss]] û ''[[Where the Wild Things Are]]'' ya [[Maurice Sendak]] têne hesibandin.[[Medalyaya Caldecott]] (ku di sala 1938an de hate damezrandin) her sal ji bo herî baş pirtûka wêneyî ya amerîkî tê dayîn.Ji salên 1960î ve, gelek xelatên wêjeya zarokan kategoriyek ji bo pirtûkên wêneyî di nav xwe de hene. == Komên armancê == Piraniya pirtûkên wêneyî ji bo zarokên biçûk in. Gelek ji van pirtûkan bi zimanekî hêsan hatine nivîsandin; zarok jê fêm dikin,lê nikarin bixwînin.​ Ji ber vê yekê, pirtûkên wêneyî di jiyana zarokan de bi du awayan tên bikaranîn:Pêşî ji zarokan re tên xwendin, paşê dema ku zarok fêrî xwendinê dibin, ew bixwe wan dixwînin. == Janr == Pirtûkên wêneyî taybet in ji ber ku nivîs û wêne bi hev re dixebitin. Pirtûkên wêneyî ji sala 1658an vir ve hene; di wê salê de pirtûka [[Orbis Sensualium Pictus]] hate çapandin, ku yekem pirtûka wêneyî bû ku bi taybetî ji bo zarokan hate sêwirandin. Ev janr heta îro jî navdar û hezkirî ye.Hin pirtûkên wêneyî ji hêla yek kesî ve têne nivîsandin û wênekirin, hinên din jî bi hevkariya nivîskar û wêneker têne afirandin.Ev hevkarî ji her du aliyan re heman mafê beşdarbûna biryaran dide û dihêle her kes afirîneriya xwe di pirtûkê de bixe navê.Wêneyên di pirtûkên zarokan de dikarin naverokê pêşve bibin an jî çîrokê zindî bikin. Edîtorên pirtûkên wêneyî gelek caran bi baldarî wênekerekî hildibijêrin ku şêwaza wî li gorî nivîsê be û pirtûkê ji aliyê hunerî ve baştir bike.Ji bo pirtûkek wêneyî ya serkeftî, pêwîst e ku nivîskar û wêneker hevdu rêz bigirin. == Perwerdeya pirtûkên wêneyî == ​Pirtûkên wêneyî, ji bo zarokên biçûk dikarin bibin navgînên giring ên fêrbûnê.​Ew di dibistanan û li malê de tên bikaranîn da ku ziman û afirîneriya zarokan pêş bixin.Lêkolîneke derûnnasiyê nîşan dide ku pirtûkên wêneyî yên bênivîs alîkariya zarokan dikin ku çêtir çîrokan vebêjin û bêtir pêwendî nîşanî pirtûkan bidin.Wekî din, pirtûkên wêneyî dikarin alîkariya zarokan bikin ku li ser pirsên girîng ên jiyanê bifikirin.Wek mînak, pirtûka wêneyî ya Mac Barnett û Carson Ellis a bi sernavê ''[[What is Love ? (pirtûka wêneyî)|What is Love ?]]'' ne tenê kêfa zarokan tîne, di heman demê de wan nêzî pirsên li ser evîn û empatiyê dike. Li Awistralyayê lêkolînekê nîşan da ku pirtûkên wêneyî yên postmodern alîkariya xwendekaran dike ku nivîsan çêtir fêm bikin.Pirtûkên wêneyî her wiha dikarin gencîneya peyvan a zarokên piçûk pêş bixin û karûbarên wan ên xwendin û xêzkirinê yên li malê han bidin.Sêwirandina hunerî ya pirtûkên wêneyî pêşveçûna afirîneriyê û pêwendiya bi pirtûkan re han dide.Pirtûkên wêneyî ne tenê dikarin di xwendin, nivîsandin û afirîneriyê de alîkariya zarokan bikin, lê her weha ramana mentiqî û matematîkî ya wan jî pêş dixin.Çîrokên girêdayî matematîkê dikarin alîkariya zarokan bikin ku têgihên matematîkî fêm bikin û li ser matematîkê biaxivin. == Dîrok == === Pirtûkên îlûstrekirî yên pêşîn === [[Wêne:orbispictus.JPG|thumb|rast|​Ji nû ve çapandina ''[[Orbis Pictus]] a îlûstrekirî ya 1658an'']] Pirtûkên îlûstrekirî ji demên destpêkê yên bergkeriyê ve hatine çêkirin.Destnivîsên nîgarkirî yên serdema navîn ji aliyê kesên dewlemend ve dihatin spartin û ji aliyê nivîskarên olî ve dihatin amadekirin.Yek ji kevneşopiyên girîng ên hunera serdema navîn ku bandor li pêşketina pirtûkên wêneyî kir, ''[[Încîla Xizanan]]'' bû. Di vê pirtûkê de bûyerên girîng ên ji Încîlê bi wêneyan dihatin nîşandan, da ku kesên ku nikaribûn bixwînin jî bikaribin wan fêm bikin.Ev nîgar bi gelemperî li ser pencereyên camên rengîn an jî wekî nîgarên di Încîla Xizanan de tên dîtin. ''[[Orbis Pictus]]'' a [[Jan Amos Komenský]] a ji sala 1658an, pirtûka herî pêşîn a bi wêneyan bû ku bi taybetî ji bo zarokan hate amadekirin.​Ew mîna [[Ensîklopedî|zanistnameyeke]] zarokan e û xêzkirinên darî wekî wêneyan di nav xwe de dihewîne. ''[[A Little Pretty Pocket-Book]]'' a [[John Newbery]] a ji sala 1744an, yekem pirtûka wêneyî ya bi îngilîzî bû ku ji bo şahiya zarokan hate amadekirin.Li Japonê, [[Kîbyoşî]] pirtûkên wêneyî yên sedsala 18an bûn û wekî pêşrewên [[manga]]yê tên hesibandin.Di nav pirtûkên nîgarkirî yên japonî yên sedsala 18an de, wekî mînak berhema [[Santo Kyoden]] a bi sernavê ''Şîcî no Yukîkai'' (1798) heye. ''[[Struwwelpeter]]'' a [[Heinrich Hoffmann (nivîskar)|Heinrich Hoffmann]] (1845) û ''[[Max und Moritz]]'' a [[Wilhelm Busch]] (1865) ji nimûneyên destpêkê yên pirtûkên wêneyî yên nûjen in. ​Berhevokên çîrokan yên destpêka sedsala 19an, wekî yên [[Birayên Grimm]] û [[Hans Christian Andersen]], kêm dihatin îlûstrekirin. Lê ji nîveka sedsalê pê ve, berhevokên çîrokan bi wêneyên îlûstratorên wekî [[Gustave Doré]], [[Fedor Flinzer]], [[George Cruikshank]], [[Vilhelm Pedersen]], [[Îvan Bîlîbîn]] û [[John Bauer]] hatin weşandin.Duwazdeh pirtûkên çîrokan yên [[Andrew Lang]] di navbera salên 1889 û 1910an de hatin weşandin. Ew ji aliyê îlûstratorên wekî [[Henry Justice Ford]] û [[Lancelot Speed]] ve hatin îlûstrekirin.Pirtûka [[Lewis Carroll]] a bi sernavê [[Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî ecêb]] bi wêneyên [[John Tenniel]] di sala 1866an de derket û bû yek ji pirtûkên kêfê yên yekem û pir serkeftî ji bo zarokan. [[Wêne:Alice par John Tenniel 30.png|thumb|çep|upright|Alice ji pirtûka [[Lewis Carroll]] a bi sernavê [[Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî ecêb|Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî]] [[Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî ecêb|ecêb]], îlûstrasyona John Tenniel, 1866]] ​Di nîveka duyem a sedsala 19an de, [[pirtûkên lîstokê]] derketin holê. Ew pirtûkên piçûk yên bi bergekî kaxezî bûn ku wêneyên wan ji nivîsê girîngtir bûn.​Di van pirtûkan de ji pirtûkên berê zêdetir wêne û kêmtir nivîs hebûn. Herwiha piraniya wêneyan rengîn bûn.Di nav van berhemên herî baş de pirtûkên wêneyan yên îlûstratorên îngilîz [[Randolph Caldecott]], [[Walter Crane]] û [[Kate Greenaway]] hene. Di gel çapkerê rengîn û ksîlograf Edmund Evans, wan pirtûkên bi kalîteya bilind afirandin.​Di dawiya sedsala 19an û destpêka sedsala 20an de, hin nîgarkêşên li DYA û Brîtanyayê bi nîgarkirina pirtûkên zarokan debara xwe dikirin. Di nav wan de [[Rose O’Neill]], [[Arthur Rackham]], [[Cicely Mary Barker]], [[Willy Pogany]], [[Edmund Dulac]], [[William Heath Robinson]], [[Howard Pyle]] û [[Charles Robinson]] hebûn. [[Wêne:Babes in the Wood - cover - illustrated by Randolph Caldecott - Project Gutenberg eText 19361.jpg|thumb|upright|rast|Bergê ''[[Babes in the Wood]]'' (1879), ku ji aliyê [[Randolph Caldecott]] ve hate îlûstrekirin]] Pirtûka [[Beatrix Potter]] a bi sernavê ''[[The Tale of Peter Rabbit]]'' di sala 1902an de derket û di cih de bû serkeftineke mezin.''The Tale of Peter Rabbit'' yekem çîroka Beatrix Potterê ji rêzeya ''The Tale of...,''bû. Piştî vê gelek çîrokên din hatin weşandin, di nav wan de ''[[The Tale of Squirrel Nutkin]]'', ''[[The Tale of Benjamin Bunny]]'', ''[[The Tale of Tom Kitten]]'' û ''[[The Tale of Jemima Puddle-Duck]]'' hebûn.Gelek ji van çîrokan beriya sala 1910an derketin.Nivîskara swêdî [[Elsa Beskow]] di navbera salên 1897 û 1952an de nêzîkî çil çîrokên zarokan û pirtûkên nîgarî nivîsand û nîgar kir.[[The Langs' Fairy Books|Duwazdeh pirtûkên çîrokan yên Lang]] ku di navbera salên 1889 û 1910an de hatin weşandin, ji aliyê [[Henry Justice Ford]], [[Lancelot Speed]] û kesên din ve hatin îllûstrekirin. Li DYA'yê, çîrokên îlûstrekirî yên ji bo zarokan di kovarên wekî ''[[Ladies Home Journal]]'', ''[[Good Housekeeping]]'', ''[[Cosmopolitan (kovar)|Cosmopolitan]]'' û ''[[Woman's Home Companion]]'' de derdiketin, ku ji bo dayik ji zarokên xwe re bixwînin dihatin amadekirin. Di destpêka sedsala 20an de, hin kovarên erzan ên zarokan derketin holê, ku îlûstrasyonên wan pir caran bêyî navê îlûstratoran bûn. Pirtûka [[Helen Bannerman]] a bi sernavê ''[[The Little Black Sambo]]'' di sala 1899an de hat çapandin û di dehsala yekem a sedsala 20an de gelek çap û guhertoyên wê yên cuda derketin.Ew beşek ji rêzepirtûka piçûk a bi sernavê [[The Dumpy Books for Children]] bû, ku di navbera salên 1897 û 1904an de ji hêla weşanxaneya brîtanî Grant Richards ve hat weşandin. === Ji destpêka heta nîvê sedsala 20an === Di sala 1913an de, weşanxaneya Cupples & Leon rêzeyeke ji 15 pirtûkên ''All About'' books weşand ku di şêwe û mezinahiyê de mîna pirtûkên [[Beatrix Potter]] bûn. Di nav wan de ''All About Peter Rabbit'', ''All About the Three Bears'', ''All About Mother Goose'', and ''All About [[The Little Red Hen|Little Red Hen]]'' hebûn. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Medyaya hunerên dîtbarî]] [[Kategorî:Pirtûkên wêneyî| ]] [[Kategorî:Pirtûk li gorî cureyan]] cxrztq41l3r0tvc4rrvtj6izkf830xx 2091525 2091524 2026-09-04T18:18:18Z Avestaboy 34898 /* Ji destpêka heta nîvê sedsala 20an */ 2091525 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Sêwî|tarîx=tebax 2026}} '''Pirtûka wêneyî'''<ref>{{Jêder-malper |url=https://candname.com/bandoriya-pirtuken-weneyi-li-ser-zarokan-cawa-ye/ |sernav=Bandoriya pirtûkên wêneyî li ser zarokan çawa ye ? |malper=[[Çandname]] |roja-gihiştinê=2026-06-07 }}</ref> an jî '''pirtûka biwêne''' çîrokekê di yek pirtûkê de bi alîkariya wêne û nivîsê vedibêje. Ew bi gelemperî ji bo zarokên biçûk hatiye amadekirin. Berevajî [[xêzeçîrok]]an, çîrok di serî de bi rêya nivîsê tê vegotin, lê xêzeçîrok bi giranî çîrokê bi rêza wêneyên li pey hev nîşan didin. Wêneyên di pirtûkên wêneyî de dikarin bi awayên cuda werin boyaxkirin an xêzkirin; wek mînak bi [[Boyaxê donî|boyaxên donî]], [[Boyaxê akrîlî|akrîlî]] an jî [[boyaxên avî]], herwiha bi [[Pênûsa rengîn|pênûsê]].Pirtûkên wêneyî gelek caran di fêrbûna zarokan de alîkariyê dikin. Ew pêşveçûna ziman han didin û alîkariya zarokan dikin ku cîhanê baştir fêm bikin. Di nav berhemên herî kevn ên bi formata pirtûkên wêneyî yên nûjen de, ''[[Struwwelpeter]]'' (1845) ya [[Heinrich Hoffmann]], ''Tintin-Lutin'' (1898) ya [[Benjamin Rabier]] û ''[[The Tale of Peter Rabbit]]'' (1902) ya [[Beatrix Potter]] têne hesibandin.Di nav pirtûkên wêneyî yên herî navdar de, ''Make Way for Ducklings'' ya [[Robert McCloskey]], ''The Cat in the Hat'' ya [[Dr. Seuss]] û ''[[Where the Wild Things Are]]'' ya [[Maurice Sendak]] têne hesibandin.[[Medalyaya Caldecott]] (ku di sala 1938an de hate damezrandin) her sal ji bo herî baş pirtûka wêneyî ya amerîkî tê dayîn.Ji salên 1960î ve, gelek xelatên wêjeya zarokan kategoriyek ji bo pirtûkên wêneyî di nav xwe de hene. == Komên armancê == Piraniya pirtûkên wêneyî ji bo zarokên biçûk in. Gelek ji van pirtûkan bi zimanekî hêsan hatine nivîsandin; zarok jê fêm dikin,lê nikarin bixwînin.​ Ji ber vê yekê, pirtûkên wêneyî di jiyana zarokan de bi du awayan tên bikaranîn:Pêşî ji zarokan re tên xwendin, paşê dema ku zarok fêrî xwendinê dibin, ew bixwe wan dixwînin. == Janr == Pirtûkên wêneyî taybet in ji ber ku nivîs û wêne bi hev re dixebitin. Pirtûkên wêneyî ji sala 1658an vir ve hene; di wê salê de pirtûka [[Orbis Sensualium Pictus]] hate çapandin, ku yekem pirtûka wêneyî bû ku bi taybetî ji bo zarokan hate sêwirandin. Ev janr heta îro jî navdar û hezkirî ye.Hin pirtûkên wêneyî ji hêla yek kesî ve têne nivîsandin û wênekirin, hinên din jî bi hevkariya nivîskar û wêneker têne afirandin.Ev hevkarî ji her du aliyan re heman mafê beşdarbûna biryaran dide û dihêle her kes afirîneriya xwe di pirtûkê de bixe navê.Wêneyên di pirtûkên zarokan de dikarin naverokê pêşve bibin an jî çîrokê zindî bikin. Edîtorên pirtûkên wêneyî gelek caran bi baldarî wênekerekî hildibijêrin ku şêwaza wî li gorî nivîsê be û pirtûkê ji aliyê hunerî ve baştir bike.Ji bo pirtûkek wêneyî ya serkeftî, pêwîst e ku nivîskar û wêneker hevdu rêz bigirin. == Perwerdeya pirtûkên wêneyî == ​Pirtûkên wêneyî, ji bo zarokên biçûk dikarin bibin navgînên giring ên fêrbûnê.​Ew di dibistanan û li malê de tên bikaranîn da ku ziman û afirîneriya zarokan pêş bixin.Lêkolîneke derûnnasiyê nîşan dide ku pirtûkên wêneyî yên bênivîs alîkariya zarokan dikin ku çêtir çîrokan vebêjin û bêtir pêwendî nîşanî pirtûkan bidin.Wekî din, pirtûkên wêneyî dikarin alîkariya zarokan bikin ku li ser pirsên girîng ên jiyanê bifikirin.Wek mînak, pirtûka wêneyî ya Mac Barnett û Carson Ellis a bi sernavê ''[[What is Love ? (pirtûka wêneyî)|What is Love ?]]'' ne tenê kêfa zarokan tîne, di heman demê de wan nêzî pirsên li ser evîn û empatiyê dike. Li Awistralyayê lêkolînekê nîşan da ku pirtûkên wêneyî yên postmodern alîkariya xwendekaran dike ku nivîsan çêtir fêm bikin.Pirtûkên wêneyî her wiha dikarin gencîneya peyvan a zarokên piçûk pêş bixin û karûbarên wan ên xwendin û xêzkirinê yên li malê han bidin.Sêwirandina hunerî ya pirtûkên wêneyî pêşveçûna afirîneriyê û pêwendiya bi pirtûkan re han dide.Pirtûkên wêneyî ne tenê dikarin di xwendin, nivîsandin û afirîneriyê de alîkariya zarokan bikin, lê her weha ramana mentiqî û matematîkî ya wan jî pêş dixin.Çîrokên girêdayî matematîkê dikarin alîkariya zarokan bikin ku têgihên matematîkî fêm bikin û li ser matematîkê biaxivin. == Dîrok == === Pirtûkên îlûstrekirî yên pêşîn === [[Wêne:orbispictus.JPG|thumb|rast|​Ji nû ve çapandina ''[[Orbis Pictus]] a îlûstrekirî ya 1658an'']] Pirtûkên îlûstrekirî ji demên destpêkê yên bergkeriyê ve hatine çêkirin.Destnivîsên nîgarkirî yên serdema navîn ji aliyê kesên dewlemend ve dihatin spartin û ji aliyê nivîskarên olî ve dihatin amadekirin.Yek ji kevneşopiyên girîng ên hunera serdema navîn ku bandor li pêşketina pirtûkên wêneyî kir, ''[[Încîla Xizanan]]'' bû. Di vê pirtûkê de bûyerên girîng ên ji Încîlê bi wêneyan dihatin nîşandan, da ku kesên ku nikaribûn bixwînin jî bikaribin wan fêm bikin.Ev nîgar bi gelemperî li ser pencereyên camên rengîn an jî wekî nîgarên di Încîla Xizanan de tên dîtin. ''[[Orbis Pictus]]'' a [[Jan Amos Komenský]] a ji sala 1658an, pirtûka herî pêşîn a bi wêneyan bû ku bi taybetî ji bo zarokan hate amadekirin.​Ew mîna [[Ensîklopedî|zanistnameyeke]] zarokan e û xêzkirinên darî wekî wêneyan di nav xwe de dihewîne. ''[[A Little Pretty Pocket-Book]]'' a [[John Newbery]] a ji sala 1744an, yekem pirtûka wêneyî ya bi îngilîzî bû ku ji bo şahiya zarokan hate amadekirin.Li Japonê, [[Kîbyoşî]] pirtûkên wêneyî yên sedsala 18an bûn û wekî pêşrewên [[manga]]yê tên hesibandin.Di nav pirtûkên nîgarkirî yên japonî yên sedsala 18an de, wekî mînak berhema [[Santo Kyoden]] a bi sernavê ''Şîcî no Yukîkai'' (1798) heye. ''[[Struwwelpeter]]'' a [[Heinrich Hoffmann (nivîskar)|Heinrich Hoffmann]] (1845) û ''[[Max und Moritz]]'' a [[Wilhelm Busch]] (1865) ji nimûneyên destpêkê yên pirtûkên wêneyî yên nûjen in. ​Berhevokên çîrokan yên destpêka sedsala 19an, wekî yên [[Birayên Grimm]] û [[Hans Christian Andersen]], kêm dihatin îlûstrekirin. Lê ji nîveka sedsalê pê ve, berhevokên çîrokan bi wêneyên îlûstratorên wekî [[Gustave Doré]], [[Fedor Flinzer]], [[George Cruikshank]], [[Vilhelm Pedersen]], [[Îvan Bîlîbîn]] û [[John Bauer]] hatin weşandin.Duwazdeh pirtûkên çîrokan yên [[Andrew Lang]] di navbera salên 1889 û 1910an de hatin weşandin. Ew ji aliyê îlûstratorên wekî [[Henry Justice Ford]] û [[Lancelot Speed]] ve hatin îlûstrekirin.Pirtûka [[Lewis Carroll]] a bi sernavê [[Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî ecêb]] bi wêneyên [[John Tenniel]] di sala 1866an de derket û bû yek ji pirtûkên kêfê yên yekem û pir serkeftî ji bo zarokan. [[Wêne:Alice par John Tenniel 30.png|thumb|çep|upright|Alice ji pirtûka [[Lewis Carroll]] a bi sernavê [[Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî ecêb|Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî]] [[Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî ecêb|ecêb]], îlûstrasyona John Tenniel, 1866]] ​Di nîveka duyem a sedsala 19an de, [[pirtûkên lîstokê]] derketin holê. Ew pirtûkên piçûk yên bi bergekî kaxezî bûn ku wêneyên wan ji nivîsê girîngtir bûn.​Di van pirtûkan de ji pirtûkên berê zêdetir wêne û kêmtir nivîs hebûn. Herwiha piraniya wêneyan rengîn bûn.Di nav van berhemên herî baş de pirtûkên wêneyan yên îlûstratorên îngilîz [[Randolph Caldecott]], [[Walter Crane]] û [[Kate Greenaway]] hene. Di gel çapkerê rengîn û ksîlograf Edmund Evans, wan pirtûkên bi kalîteya bilind afirandin.​Di dawiya sedsala 19an û destpêka sedsala 20an de, hin nîgarkêşên li DYA û Brîtanyayê bi nîgarkirina pirtûkên zarokan debara xwe dikirin. Di nav wan de [[Rose O’Neill]], [[Arthur Rackham]], [[Cicely Mary Barker]], [[Willy Pogany]], [[Edmund Dulac]], [[William Heath Robinson]], [[Howard Pyle]] û [[Charles Robinson]] hebûn. [[Wêne:Babes in the Wood - cover - illustrated by Randolph Caldecott - Project Gutenberg eText 19361.jpg|thumb|upright|rast|Bergê ''[[Babes in the Wood]]'' (1879), ku ji aliyê [[Randolph Caldecott]] ve hate îlûstrekirin]] Pirtûka [[Beatrix Potter]] a bi sernavê ''[[The Tale of Peter Rabbit]]'' di sala 1902an de derket û di cih de bû serkeftineke mezin.''The Tale of Peter Rabbit'' yekem çîroka Beatrix Potterê ji rêzeya ''The Tale of...,''bû. Piştî vê gelek çîrokên din hatin weşandin, di nav wan de ''[[The Tale of Squirrel Nutkin]]'', ''[[The Tale of Benjamin Bunny]]'', ''[[The Tale of Tom Kitten]]'' û ''[[The Tale of Jemima Puddle-Duck]]'' hebûn.Gelek ji van çîrokan beriya sala 1910an derketin.Nivîskara swêdî [[Elsa Beskow]] di navbera salên 1897 û 1952an de nêzîkî çil çîrokên zarokan û pirtûkên nîgarî nivîsand û nîgar kir.[[The Langs' Fairy Books|Duwazdeh pirtûkên çîrokan yên Lang]] ku di navbera salên 1889 û 1910an de hatin weşandin, ji aliyê [[Henry Justice Ford]], [[Lancelot Speed]] û kesên din ve hatin îllûstrekirin. Li DYA'yê, çîrokên îlûstrekirî yên ji bo zarokan di kovarên wekî ''[[Ladies Home Journal]]'', ''[[Good Housekeeping]]'', ''[[Cosmopolitan (kovar)|Cosmopolitan]]'' û ''[[Woman's Home Companion]]'' de derdiketin, ku ji bo dayik ji zarokên xwe re bixwînin dihatin amadekirin. Di destpêka sedsala 20an de, hin kovarên erzan ên zarokan derketin holê, ku îlûstrasyonên wan pir caran bêyî navê îlûstratoran bûn. Pirtûka [[Helen Bannerman]] a bi sernavê ''[[The Little Black Sambo]]'' di sala 1899an de hat çapandin û di dehsala yekem a sedsala 20an de gelek çap û guhertoyên wê yên cuda derketin.Ew beşek ji rêzepirtûka piçûk a bi sernavê [[The Dumpy Books for Children]] bû, ku di navbera salên 1897 û 1904an de ji hêla weşanxaneya brîtanî Grant Richards ve hat weşandin. === Ji destpêka heta nîvê sedsala 20an === Di sala 1913an de, weşanxaneya Cupples & Leon rêzeyeke ji 15 pirtûkên ''All About'' books weşand ku di şêwe û mezinahiyê de mîna pirtûkên [[Beatrix Potter]] bûn. Di nav wan de ''All About Peter Rabbit'', ''All About the Three Bears'', ''All About Mother Goose'', and ''All About [[The Little Red Hen|Little Red Hen]]'' hebûn.Pirtûka paşîn, tevî hin pirtûkên din, ji aliyê Johnny Gruelle ve hatibû îllûstrekirin. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Medyaya hunerên dîtbarî]] [[Kategorî:Pirtûkên wêneyî| ]] [[Kategorî:Pirtûk li gorî cureyan]] ccsba1vl82zewcnz7gnu8rs7iqshpk2 2091526 2091525 2026-09-04T18:18:30Z Avestaboy 34898 2091526 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Sêwî|tarîx=tebax 2026}} '''Pirtûka wêneyî'''<ref>{{Jêder-malper |url=https://candname.com/bandoriya-pirtuken-weneyi-li-ser-zarokan-cawa-ye/ |sernav=Bandoriya pirtûkên wêneyî li ser zarokan çawa ye ? |malper=[[Çandname]] |roja-gihiştinê=2026-06-07 }}</ref> an jî '''pirtûka biwêne''' çîrokekê di yek pirtûkê de bi alîkariya wêne û nivîsê vedibêje. Ew bi gelemperî ji bo zarokên biçûk hatiye amadekirin. Berevajî [[xêzeçîrok]]an, çîrok di serî de bi rêya nivîsê tê vegotin, lê xêzeçîrok bi giranî çîrokê bi rêza wêneyên li pey hev nîşan didin. Wêneyên di pirtûkên wêneyî de dikarin bi awayên cuda werin boyaxkirin an xêzkirin; wek mînak bi [[Boyaxê donî|boyaxên donî]], [[Boyaxê akrîlî|akrîlî]] an jî [[boyaxên avî]], herwiha bi [[Pênûsa rengîn|pênûsê]].Pirtûkên wêneyî gelek caran di fêrbûna zarokan de alîkariyê dikin. Ew pêşveçûna ziman han didin û alîkariya zarokan dikin ku cîhanê baştir fêm bikin. Di nav berhemên herî kevn ên bi formata pirtûkên wêneyî yên nûjen de, ''[[Struwwelpeter]]'' (1845) ya [[Heinrich Hoffmann]], ''Tintin-Lutin'' (1898) ya [[Benjamin Rabier]] û ''[[The Tale of Peter Rabbit]]'' (1902) ya [[Beatrix Potter]] têne hesibandin.Di nav pirtûkên wêneyî yên herî navdar de, ''Make Way for Ducklings'' ya [[Robert McCloskey]], ''The Cat in the Hat'' ya [[Dr. Seuss]] û ''[[Where the Wild Things Are]]'' ya [[Maurice Sendak]] têne hesibandin.[[Medalyaya Caldecott]] (ku di sala 1938an de hate damezrandin) her sal ji bo herî baş pirtûka wêneyî ya amerîkî tê dayîn.Ji salên 1960î ve, gelek xelatên wêjeya zarokan kategoriyek ji bo pirtûkên wêneyî di nav xwe de hene. == Komên armancê == Piraniya pirtûkên wêneyî ji bo zarokên biçûk in. Gelek ji van pirtûkan bi zimanekî hêsan hatine nivîsandin; zarok jê fêm dikin,lê nikarin bixwînin.​ Ji ber vê yekê, pirtûkên wêneyî di jiyana zarokan de bi du awayan tên bikaranîn:Pêşî ji zarokan re tên xwendin, paşê dema ku zarok fêrî xwendinê dibin, ew bixwe wan dixwînin. == Janr == Pirtûkên wêneyî taybet in ji ber ku nivîs û wêne bi hev re dixebitin. Pirtûkên wêneyî ji sala 1658an vir ve hene; di wê salê de pirtûka [[Orbis Sensualium Pictus]] hate çapandin, ku yekem pirtûka wêneyî bû ku bi taybetî ji bo zarokan hate sêwirandin. Ev janr heta îro jî navdar û hezkirî ye.Hin pirtûkên wêneyî ji hêla yek kesî ve têne nivîsandin û wênekirin, hinên din jî bi hevkariya nivîskar û wêneker têne afirandin.Ev hevkarî ji her du aliyan re heman mafê beşdarbûna biryaran dide û dihêle her kes afirîneriya xwe di pirtûkê de bixe navê.Wêneyên di pirtûkên zarokan de dikarin naverokê pêşve bibin an jî çîrokê zindî bikin. Edîtorên pirtûkên wêneyî gelek caran bi baldarî wênekerekî hildibijêrin ku şêwaza wî li gorî nivîsê be û pirtûkê ji aliyê hunerî ve baştir bike.Ji bo pirtûkek wêneyî ya serkeftî, pêwîst e ku nivîskar û wêneker hevdu rêz bigirin. == Perwerdeya pirtûkên wêneyî == ​Pirtûkên wêneyî, ji bo zarokên biçûk dikarin bibin navgînên giring ên fêrbûnê.​Ew di dibistanan û li malê de tên bikaranîn da ku ziman û afirîneriya zarokan pêş bixin.Lêkolîneke derûnnasiyê nîşan dide ku pirtûkên wêneyî yên bênivîs alîkariya zarokan dikin ku çêtir çîrokan vebêjin û bêtir pêwendî nîşanî pirtûkan bidin.Wekî din, pirtûkên wêneyî dikarin alîkariya zarokan bikin ku li ser pirsên girîng ên jiyanê bifikirin.Wek mînak, pirtûka wêneyî ya Mac Barnett û Carson Ellis a bi sernavê ''[[What is Love ? (pirtûka wêneyî)|What is Love ?]]'' ne tenê kêfa zarokan tîne, di heman demê de wan nêzî pirsên li ser evîn û empatiyê dike. Li Awistralyayê lêkolînekê nîşan da ku pirtûkên wêneyî yên postmodern alîkariya xwendekaran dike ku nivîsan çêtir fêm bikin.Pirtûkên wêneyî her wiha dikarin gencîneya peyvan a zarokên piçûk pêş bixin û karûbarên wan ên xwendin û xêzkirinê yên li malê han bidin.Sêwirandina hunerî ya pirtûkên wêneyî pêşveçûna afirîneriyê û pêwendiya bi pirtûkan re han dide.Pirtûkên wêneyî ne tenê dikarin di xwendin, nivîsandin û afirîneriyê de alîkariya zarokan bikin, lê her weha ramana mentiqî û matematîkî ya wan jî pêş dixin.Çîrokên girêdayî matematîkê dikarin alîkariya zarokan bikin ku têgihên matematîkî fêm bikin û li ser matematîkê biaxivin. == Dîrok == === Pirtûkên îlûstrekirî yên pêşîn === [[Wêne:orbispictus.JPG|thumb|rast|​Ji nû ve çapandina ''[[Orbis Pictus]] a îlûstrekirî ya 1658an'']] Pirtûkên îlûstrekirî ji demên destpêkê yên bergkeriyê ve hatine çêkirin.Destnivîsên nîgarkirî yên serdema navîn ji aliyê kesên dewlemend ve dihatin spartin û ji aliyê nivîskarên olî ve dihatin amadekirin.Yek ji kevneşopiyên girîng ên hunera serdema navîn ku bandor li pêşketina pirtûkên wêneyî kir, ''[[Încîla Xizanan]]'' bû. Di vê pirtûkê de bûyerên girîng ên ji Încîlê bi wêneyan dihatin nîşandan, da ku kesên ku nikaribûn bixwînin jî bikaribin wan fêm bikin.Ev nîgar bi gelemperî li ser pencereyên camên rengîn an jî wekî nîgarên di Încîla Xizanan de tên dîtin. ''[[Orbis Pictus]]'' a [[Jan Amos Komenský]] a ji sala 1658an, pirtûka herî pêşîn a bi wêneyan bû ku bi taybetî ji bo zarokan hate amadekirin.​Ew mîna [[Ensîklopedî|zanistnameyeke]] zarokan e û xêzkirinên darî wekî wêneyan di nav xwe de dihewîne. ''[[A Little Pretty Pocket-Book]]'' a [[John Newbery]] a ji sala 1744an, yekem pirtûka wêneyî ya bi îngilîzî bû ku ji bo şahiya zarokan hate amadekirin.Li Japonê, [[Kîbyoşî]] pirtûkên wêneyî yên sedsala 18an bûn û wekî pêşrewên [[manga]]yê tên hesibandin.Di nav pirtûkên nîgarkirî yên japonî yên sedsala 18an de, wekî mînak berhema [[Santo Kyoden]] a bi sernavê ''Şîcî no Yukîkai'' (1798) heye. ''[[Struwwelpeter]]'' a [[Heinrich Hoffmann (nivîskar)|Heinrich Hoffmann]] (1845) û ''[[Max und Moritz]]'' a [[Wilhelm Busch]] (1865) ji nimûneyên destpêkê yên pirtûkên wêneyî yên nûjen in. ​Berhevokên çîrokan yên destpêka sedsala 19an, wekî yên [[Birayên Grimm]] û [[Hans Christian Andersen]], kêm dihatin îlûstrekirin. Lê ji nîveka sedsalê pê ve, berhevokên çîrokan bi wêneyên îlûstratorên wekî [[Gustave Doré]], [[Fedor Flinzer]], [[George Cruikshank]], [[Vilhelm Pedersen]], [[Îvan Bîlîbîn]] û [[John Bauer]] hatin weşandin.Duwazdeh pirtûkên çîrokan yên [[Andrew Lang]] di navbera salên 1889 û 1910an de hatin weşandin. Ew ji aliyê îlûstratorên wekî [[Henry Justice Ford]] û [[Lancelot Speed]] ve hatin îlûstrekirin.Pirtûka [[Lewis Carroll]] a bi sernavê [[Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî ecêb]] bi wêneyên [[John Tenniel]] di sala 1866an de derket û bû yek ji pirtûkên kêfê yên yekem û pir serkeftî ji bo zarokan. [[Wêne:Alice par John Tenniel 30.png|thumb|çep|upright|Alice ji pirtûka [[Lewis Carroll]] a bi sernavê [[Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî ecêb|Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî]] [[Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî ecêb|ecêb]], îlûstrasyona John Tenniel, 1866]] ​Di nîveka duyem a sedsala 19an de, [[pirtûkên lîstokê]] derketin holê. Ew pirtûkên piçûk yên bi bergekî kaxezî bûn ku wêneyên wan ji nivîsê girîngtir bûn.​Di van pirtûkan de ji pirtûkên berê zêdetir wêne û kêmtir nivîs hebûn. Herwiha piraniya wêneyan rengîn bûn.Di nav van berhemên herî baş de pirtûkên wêneyan yên îlûstratorên îngilîz [[Randolph Caldecott]], [[Walter Crane]] û [[Kate Greenaway]] hene. Di gel çapkerê rengîn û ksîlograf Edmund Evans, wan pirtûkên bi kalîteya bilind afirandin.​Di dawiya sedsala 19an û destpêka sedsala 20an de, hin nîgarkêşên li DYA û Brîtanyayê bi nîgarkirina pirtûkên zarokan debara xwe dikirin. Di nav wan de [[Rose O’Neill]], [[Arthur Rackham]], [[Cicely Mary Barker]], [[Willy Pogany]], [[Edmund Dulac]], [[William Heath Robinson]], [[Howard Pyle]] û [[Charles Robinson]] hebûn. [[Wêne:Babes in the Wood - cover - illustrated by Randolph Caldecott - Project Gutenberg eText 19361.jpg|thumb|upright|rast|Bergê ''[[Babes in the Wood]]'' (1879), ku ji aliyê [[Randolph Caldecott]] ve hate îlûstrekirin]] Pirtûka [[Beatrix Potter]] a bi sernavê ''[[The Tale of Peter Rabbit]]'' di sala 1902an de derket û di cih de bû serkeftineke mezin.''The Tale of Peter Rabbit'' yekem çîroka Beatrix Potterê ji rêzeya ''The Tale of...,''bû. Piştî vê gelek çîrokên din hatin weşandin, di nav wan de ''[[The Tale of Squirrel Nutkin]]'', ''[[The Tale of Benjamin Bunny]]'', ''[[The Tale of Tom Kitten]]'' û ''[[The Tale of Jemima Puddle-Duck]]'' hebûn.Gelek ji van çîrokan beriya sala 1910an derketin.Nivîskara swêdî [[Elsa Beskow]] di navbera salên 1897 û 1952an de nêzîkî çil çîrokên zarokan û pirtûkên nîgarî nivîsand û nîgar kir.[[The Langs' Fairy Books|Duwazdeh pirtûkên çîrokan yên Lang]] ku di navbera salên 1889 û 1910an de hatin weşandin, ji aliyê [[Henry Justice Ford]], [[Lancelot Speed]] û kesên din ve hatin îllûstrekirin. Li DYA'yê, çîrokên îlûstrekirî yên ji bo zarokan di kovarên wekî ''[[Ladies Home Journal]]'', ''[[Good Housekeeping]]'', ''[[Cosmopolitan (kovar)|Cosmopolitan]]'' û ''[[Woman's Home Companion]]'' de derdiketin, ku ji bo dayik ji zarokên xwe re bixwînin dihatin amadekirin. Di destpêka sedsala 20an de, hin kovarên erzan ên zarokan derketin holê, ku îlûstrasyonên wan pir caran bêyî navê îlûstratoran bûn. Pirtûka [[Helen Bannerman]] a bi sernavê ''[[The Little Black Sambo]]'' di sala 1899an de hat çapandin û di dehsala yekem a sedsala 20an de gelek çap û guhertoyên wê yên cuda derketin.Ew beşek ji rêzepirtûka piçûk a bi sernavê [[The Dumpy Books for Children]] bû, ku di navbera salên 1897 û 1904an de ji hêla weşanxaneya brîtanî Grant Richards ve hat weşandin. === Ji destpêka heta nîvê sedsala 20an === Di sala 1913an de, weşanxaneya Cupples & Leon rêzeyeke ji 15 pirtûkên ''All About'' books weşand ku di şêwe û mezinahiyê de mîna pirtûkên [[Beatrix Potter]] bûn. Di nav wan de ''All About Peter Rabbit'', ''All About the Three Bears'', ''All About Mother Goose'', and ''All About [[The Little Red Hen|Little Red Hen]]'' hebûn.Pirtûka paşîn, tevî hin pirtûkên din, ji aliyê Johnny Gruelle ve hatibû îlûstrekirin. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Medyaya hunerên dîtbarî]] [[Kategorî:Pirtûkên wêneyî| ]] [[Kategorî:Pirtûk li gorî cureyan]] 44avp4ksm53bxri2dbdii9bhzq7lbag 2091527 2091526 2026-09-04T18:20:04Z Avestaboy 34898 /* Ji destpêka heta nîvê sedsala 20an */ 2091527 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Sêwî|tarîx=tebax 2026}} '''Pirtûka wêneyî'''<ref>{{Jêder-malper |url=https://candname.com/bandoriya-pirtuken-weneyi-li-ser-zarokan-cawa-ye/ |sernav=Bandoriya pirtûkên wêneyî li ser zarokan çawa ye ? |malper=[[Çandname]] |roja-gihiştinê=2026-06-07 }}</ref> an jî '''pirtûka biwêne''' çîrokekê di yek pirtûkê de bi alîkariya wêne û nivîsê vedibêje. Ew bi gelemperî ji bo zarokên biçûk hatiye amadekirin. Berevajî [[xêzeçîrok]]an, çîrok di serî de bi rêya nivîsê tê vegotin, lê xêzeçîrok bi giranî çîrokê bi rêza wêneyên li pey hev nîşan didin. Wêneyên di pirtûkên wêneyî de dikarin bi awayên cuda werin boyaxkirin an xêzkirin; wek mînak bi [[Boyaxê donî|boyaxên donî]], [[Boyaxê akrîlî|akrîlî]] an jî [[boyaxên avî]], herwiha bi [[Pênûsa rengîn|pênûsê]].Pirtûkên wêneyî gelek caran di fêrbûna zarokan de alîkariyê dikin. Ew pêşveçûna ziman han didin û alîkariya zarokan dikin ku cîhanê baştir fêm bikin. Di nav berhemên herî kevn ên bi formata pirtûkên wêneyî yên nûjen de, ''[[Struwwelpeter]]'' (1845) ya [[Heinrich Hoffmann]], ''Tintin-Lutin'' (1898) ya [[Benjamin Rabier]] û ''[[The Tale of Peter Rabbit]]'' (1902) ya [[Beatrix Potter]] têne hesibandin.Di nav pirtûkên wêneyî yên herî navdar de, ''Make Way for Ducklings'' ya [[Robert McCloskey]], ''The Cat in the Hat'' ya [[Dr. Seuss]] û ''[[Where the Wild Things Are]]'' ya [[Maurice Sendak]] têne hesibandin.[[Medalyaya Caldecott]] (ku di sala 1938an de hate damezrandin) her sal ji bo herî baş pirtûka wêneyî ya amerîkî tê dayîn.Ji salên 1960î ve, gelek xelatên wêjeya zarokan kategoriyek ji bo pirtûkên wêneyî di nav xwe de hene. == Komên armancê == Piraniya pirtûkên wêneyî ji bo zarokên biçûk in. Gelek ji van pirtûkan bi zimanekî hêsan hatine nivîsandin; zarok jê fêm dikin,lê nikarin bixwînin.​ Ji ber vê yekê, pirtûkên wêneyî di jiyana zarokan de bi du awayan tên bikaranîn:Pêşî ji zarokan re tên xwendin, paşê dema ku zarok fêrî xwendinê dibin, ew bixwe wan dixwînin. == Janr == Pirtûkên wêneyî taybet in ji ber ku nivîs û wêne bi hev re dixebitin. Pirtûkên wêneyî ji sala 1658an vir ve hene; di wê salê de pirtûka [[Orbis Sensualium Pictus]] hate çapandin, ku yekem pirtûka wêneyî bû ku bi taybetî ji bo zarokan hate sêwirandin. Ev janr heta îro jî navdar û hezkirî ye.Hin pirtûkên wêneyî ji hêla yek kesî ve têne nivîsandin û wênekirin, hinên din jî bi hevkariya nivîskar û wêneker têne afirandin.Ev hevkarî ji her du aliyan re heman mafê beşdarbûna biryaran dide û dihêle her kes afirîneriya xwe di pirtûkê de bixe navê.Wêneyên di pirtûkên zarokan de dikarin naverokê pêşve bibin an jî çîrokê zindî bikin. Edîtorên pirtûkên wêneyî gelek caran bi baldarî wênekerekî hildibijêrin ku şêwaza wî li gorî nivîsê be û pirtûkê ji aliyê hunerî ve baştir bike.Ji bo pirtûkek wêneyî ya serkeftî, pêwîst e ku nivîskar û wêneker hevdu rêz bigirin. == Perwerdeya pirtûkên wêneyî == ​Pirtûkên wêneyî, ji bo zarokên biçûk dikarin bibin navgînên giring ên fêrbûnê.​Ew di dibistanan û li malê de tên bikaranîn da ku ziman û afirîneriya zarokan pêş bixin.Lêkolîneke derûnnasiyê nîşan dide ku pirtûkên wêneyî yên bênivîs alîkariya zarokan dikin ku çêtir çîrokan vebêjin û bêtir pêwendî nîşanî pirtûkan bidin.Wekî din, pirtûkên wêneyî dikarin alîkariya zarokan bikin ku li ser pirsên girîng ên jiyanê bifikirin.Wek mînak, pirtûka wêneyî ya Mac Barnett û Carson Ellis a bi sernavê ''[[What is Love ? (pirtûka wêneyî)|What is Love ?]]'' ne tenê kêfa zarokan tîne, di heman demê de wan nêzî pirsên li ser evîn û empatiyê dike. Li Awistralyayê lêkolînekê nîşan da ku pirtûkên wêneyî yên postmodern alîkariya xwendekaran dike ku nivîsan çêtir fêm bikin.Pirtûkên wêneyî her wiha dikarin gencîneya peyvan a zarokên piçûk pêş bixin û karûbarên wan ên xwendin û xêzkirinê yên li malê han bidin.Sêwirandina hunerî ya pirtûkên wêneyî pêşveçûna afirîneriyê û pêwendiya bi pirtûkan re han dide.Pirtûkên wêneyî ne tenê dikarin di xwendin, nivîsandin û afirîneriyê de alîkariya zarokan bikin, lê her weha ramana mentiqî û matematîkî ya wan jî pêş dixin.Çîrokên girêdayî matematîkê dikarin alîkariya zarokan bikin ku têgihên matematîkî fêm bikin û li ser matematîkê biaxivin. == Dîrok == === Pirtûkên îlûstrekirî yên pêşîn === [[Wêne:orbispictus.JPG|thumb|rast|​Ji nû ve çapandina ''[[Orbis Pictus]] a îlûstrekirî ya 1658an'']] Pirtûkên îlûstrekirî ji demên destpêkê yên bergkeriyê ve hatine çêkirin.Destnivîsên nîgarkirî yên serdema navîn ji aliyê kesên dewlemend ve dihatin spartin û ji aliyê nivîskarên olî ve dihatin amadekirin.Yek ji kevneşopiyên girîng ên hunera serdema navîn ku bandor li pêşketina pirtûkên wêneyî kir, ''[[Încîla Xizanan]]'' bû. Di vê pirtûkê de bûyerên girîng ên ji Încîlê bi wêneyan dihatin nîşandan, da ku kesên ku nikaribûn bixwînin jî bikaribin wan fêm bikin.Ev nîgar bi gelemperî li ser pencereyên camên rengîn an jî wekî nîgarên di Încîla Xizanan de tên dîtin. ''[[Orbis Pictus]]'' a [[Jan Amos Komenský]] a ji sala 1658an, pirtûka herî pêşîn a bi wêneyan bû ku bi taybetî ji bo zarokan hate amadekirin.​Ew mîna [[Ensîklopedî|zanistnameyeke]] zarokan e û xêzkirinên darî wekî wêneyan di nav xwe de dihewîne. ''[[A Little Pretty Pocket-Book]]'' a [[John Newbery]] a ji sala 1744an, yekem pirtûka wêneyî ya bi îngilîzî bû ku ji bo şahiya zarokan hate amadekirin.Li Japonê, [[Kîbyoşî]] pirtûkên wêneyî yên sedsala 18an bûn û wekî pêşrewên [[manga]]yê tên hesibandin.Di nav pirtûkên nîgarkirî yên japonî yên sedsala 18an de, wekî mînak berhema [[Santo Kyoden]] a bi sernavê ''Şîcî no Yukîkai'' (1798) heye. ''[[Struwwelpeter]]'' a [[Heinrich Hoffmann (nivîskar)|Heinrich Hoffmann]] (1845) û ''[[Max und Moritz]]'' a [[Wilhelm Busch]] (1865) ji nimûneyên destpêkê yên pirtûkên wêneyî yên nûjen in. ​Berhevokên çîrokan yên destpêka sedsala 19an, wekî yên [[Birayên Grimm]] û [[Hans Christian Andersen]], kêm dihatin îlûstrekirin. Lê ji nîveka sedsalê pê ve, berhevokên çîrokan bi wêneyên îlûstratorên wekî [[Gustave Doré]], [[Fedor Flinzer]], [[George Cruikshank]], [[Vilhelm Pedersen]], [[Îvan Bîlîbîn]] û [[John Bauer]] hatin weşandin.Duwazdeh pirtûkên çîrokan yên [[Andrew Lang]] di navbera salên 1889 û 1910an de hatin weşandin. Ew ji aliyê îlûstratorên wekî [[Henry Justice Ford]] û [[Lancelot Speed]] ve hatin îlûstrekirin.Pirtûka [[Lewis Carroll]] a bi sernavê [[Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî ecêb]] bi wêneyên [[John Tenniel]] di sala 1866an de derket û bû yek ji pirtûkên kêfê yên yekem û pir serkeftî ji bo zarokan. [[Wêne:Alice par John Tenniel 30.png|thumb|çep|upright|Alice ji pirtûka [[Lewis Carroll]] a bi sernavê [[Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî ecêb|Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî]] [[Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî ecêb|ecêb]], îlûstrasyona John Tenniel, 1866]] ​Di nîveka duyem a sedsala 19an de, [[pirtûkên lîstokê]] derketin holê. Ew pirtûkên piçûk yên bi bergekî kaxezî bûn ku wêneyên wan ji nivîsê girîngtir bûn.​Di van pirtûkan de ji pirtûkên berê zêdetir wêne û kêmtir nivîs hebûn. Herwiha piraniya wêneyan rengîn bûn.Di nav van berhemên herî baş de pirtûkên wêneyan yên îlûstratorên îngilîz [[Randolph Caldecott]], [[Walter Crane]] û [[Kate Greenaway]] hene. Di gel çapkerê rengîn û ksîlograf Edmund Evans, wan pirtûkên bi kalîteya bilind afirandin.​Di dawiya sedsala 19an û destpêka sedsala 20an de, hin nîgarkêşên li DYA û Brîtanyayê bi nîgarkirina pirtûkên zarokan debara xwe dikirin. Di nav wan de [[Rose O’Neill]], [[Arthur Rackham]], [[Cicely Mary Barker]], [[Willy Pogany]], [[Edmund Dulac]], [[William Heath Robinson]], [[Howard Pyle]] û [[Charles Robinson]] hebûn. [[Wêne:Babes in the Wood - cover - illustrated by Randolph Caldecott - Project Gutenberg eText 19361.jpg|thumb|upright|rast|Bergê ''[[Babes in the Wood]]'' (1879), ku ji aliyê [[Randolph Caldecott]] ve hate îlûstrekirin]] Pirtûka [[Beatrix Potter]] a bi sernavê ''[[The Tale of Peter Rabbit]]'' di sala 1902an de derket û di cih de bû serkeftineke mezin.''The Tale of Peter Rabbit'' yekem çîroka Beatrix Potterê ji rêzeya ''The Tale of...,''bû. Piştî vê gelek çîrokên din hatin weşandin, di nav wan de ''[[The Tale of Squirrel Nutkin]]'', ''[[The Tale of Benjamin Bunny]]'', ''[[The Tale of Tom Kitten]]'' û ''[[The Tale of Jemima Puddle-Duck]]'' hebûn.Gelek ji van çîrokan beriya sala 1910an derketin.Nivîskara swêdî [[Elsa Beskow]] di navbera salên 1897 û 1952an de nêzîkî çil çîrokên zarokan û pirtûkên nîgarî nivîsand û nîgar kir.[[The Langs' Fairy Books|Duwazdeh pirtûkên çîrokan yên Lang]] ku di navbera salên 1889 û 1910an de hatin weşandin, ji aliyê [[Henry Justice Ford]], [[Lancelot Speed]] û kesên din ve hatin îllûstrekirin. Li DYA'yê, çîrokên îlûstrekirî yên ji bo zarokan di kovarên wekî ''[[Ladies Home Journal]]'', ''[[Good Housekeeping]]'', ''[[Cosmopolitan (kovar)|Cosmopolitan]]'' û ''[[Woman's Home Companion]]'' de derdiketin, ku ji bo dayik ji zarokên xwe re bixwînin dihatin amadekirin. Di destpêka sedsala 20an de, hin kovarên erzan ên zarokan derketin holê, ku îlûstrasyonên wan pir caran bêyî navê îlûstratoran bûn. Pirtûka [[Helen Bannerman]] a bi sernavê ''[[The Little Black Sambo]]'' di sala 1899an de hat çapandin û di dehsala yekem a sedsala 20an de gelek çap û guhertoyên wê yên cuda derketin.Ew beşek ji rêzepirtûka piçûk a bi sernavê [[The Dumpy Books for Children]] bû, ku di navbera salên 1897 û 1904an de ji hêla weşanxaneya brîtanî Grant Richards ve hat weşandin. === Ji destpêka heta nîvê sedsala 20an === Di sala 1913an de, weşanxaneya Cupples & Leon rêzeyeke ji 15 pirtûkên ''All About'' books weşand ku di şêwe û mezinahiyê de mîna pirtûkên [[Beatrix Potter]] bûn. Di nav wan de ''All About Peter Rabbit'', ''All About the Three Bears'', ''All About Mother Goose'', and ''All About [[The Little Red Hen|Little Red Hen]]'' hebûn.Pirtûka paşîn, tevî hin pirtûkên din, ji aliyê [[Johnny Gruelle]] ve hatibû îlûstrekirin. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Medyaya hunerên dîtbarî]] [[Kategorî:Pirtûkên wêneyî| ]] [[Kategorî:Pirtûk li gorî cureyan]] nsne94w05rd4imfupdz8gd865f7ee1s 2091528 2091527 2026-09-04T18:28:37Z Avestaboy 34898 /* Ji destpêka heta nîvê sedsala 20an */ 2091528 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Sêwî|tarîx=tebax 2026}} '''Pirtûka wêneyî'''<ref>{{Jêder-malper |url=https://candname.com/bandoriya-pirtuken-weneyi-li-ser-zarokan-cawa-ye/ |sernav=Bandoriya pirtûkên wêneyî li ser zarokan çawa ye ? |malper=[[Çandname]] |roja-gihiştinê=2026-06-07 }}</ref> an jî '''pirtûka biwêne''' çîrokekê di yek pirtûkê de bi alîkariya wêne û nivîsê vedibêje. Ew bi gelemperî ji bo zarokên biçûk hatiye amadekirin. Berevajî [[xêzeçîrok]]an, çîrok di serî de bi rêya nivîsê tê vegotin, lê xêzeçîrok bi giranî çîrokê bi rêza wêneyên li pey hev nîşan didin. Wêneyên di pirtûkên wêneyî de dikarin bi awayên cuda werin boyaxkirin an xêzkirin; wek mînak bi [[Boyaxê donî|boyaxên donî]], [[Boyaxê akrîlî|akrîlî]] an jî [[boyaxên avî]], herwiha bi [[Pênûsa rengîn|pênûsê]].Pirtûkên wêneyî gelek caran di fêrbûna zarokan de alîkariyê dikin. Ew pêşveçûna ziman han didin û alîkariya zarokan dikin ku cîhanê baştir fêm bikin. Di nav berhemên herî kevn ên bi formata pirtûkên wêneyî yên nûjen de, ''[[Struwwelpeter]]'' (1845) ya [[Heinrich Hoffmann]], ''Tintin-Lutin'' (1898) ya [[Benjamin Rabier]] û ''[[The Tale of Peter Rabbit]]'' (1902) ya [[Beatrix Potter]] têne hesibandin.Di nav pirtûkên wêneyî yên herî navdar de, ''Make Way for Ducklings'' ya [[Robert McCloskey]], ''The Cat in the Hat'' ya [[Dr. Seuss]] û ''[[Where the Wild Things Are]]'' ya [[Maurice Sendak]] têne hesibandin.[[Medalyaya Caldecott]] (ku di sala 1938an de hate damezrandin) her sal ji bo herî baş pirtûka wêneyî ya amerîkî tê dayîn.Ji salên 1960î ve, gelek xelatên wêjeya zarokan kategoriyek ji bo pirtûkên wêneyî di nav xwe de hene. == Komên armancê == Piraniya pirtûkên wêneyî ji bo zarokên biçûk in. Gelek ji van pirtûkan bi zimanekî hêsan hatine nivîsandin; zarok jê fêm dikin,lê nikarin bixwînin.​ Ji ber vê yekê, pirtûkên wêneyî di jiyana zarokan de bi du awayan tên bikaranîn:Pêşî ji zarokan re tên xwendin, paşê dema ku zarok fêrî xwendinê dibin, ew bixwe wan dixwînin. == Janr == Pirtûkên wêneyî taybet in ji ber ku nivîs û wêne bi hev re dixebitin. Pirtûkên wêneyî ji sala 1658an vir ve hene; di wê salê de pirtûka [[Orbis Sensualium Pictus]] hate çapandin, ku yekem pirtûka wêneyî bû ku bi taybetî ji bo zarokan hate sêwirandin. Ev janr heta îro jî navdar û hezkirî ye.Hin pirtûkên wêneyî ji hêla yek kesî ve têne nivîsandin û wênekirin, hinên din jî bi hevkariya nivîskar û wêneker têne afirandin.Ev hevkarî ji her du aliyan re heman mafê beşdarbûna biryaran dide û dihêle her kes afirîneriya xwe di pirtûkê de bixe navê.Wêneyên di pirtûkên zarokan de dikarin naverokê pêşve bibin an jî çîrokê zindî bikin. Edîtorên pirtûkên wêneyî gelek caran bi baldarî wênekerekî hildibijêrin ku şêwaza wî li gorî nivîsê be û pirtûkê ji aliyê hunerî ve baştir bike.Ji bo pirtûkek wêneyî ya serkeftî, pêwîst e ku nivîskar û wêneker hevdu rêz bigirin. == Perwerdeya pirtûkên wêneyî == ​Pirtûkên wêneyî, ji bo zarokên biçûk dikarin bibin navgînên giring ên fêrbûnê.​Ew di dibistanan û li malê de tên bikaranîn da ku ziman û afirîneriya zarokan pêş bixin.Lêkolîneke derûnnasiyê nîşan dide ku pirtûkên wêneyî yên bênivîs alîkariya zarokan dikin ku çêtir çîrokan vebêjin û bêtir pêwendî nîşanî pirtûkan bidin.Wekî din, pirtûkên wêneyî dikarin alîkariya zarokan bikin ku li ser pirsên girîng ên jiyanê bifikirin.Wek mînak, pirtûka wêneyî ya Mac Barnett û Carson Ellis a bi sernavê ''[[What is Love ? (pirtûka wêneyî)|What is Love ?]]'' ne tenê kêfa zarokan tîne, di heman demê de wan nêzî pirsên li ser evîn û empatiyê dike. Li Awistralyayê lêkolînekê nîşan da ku pirtûkên wêneyî yên postmodern alîkariya xwendekaran dike ku nivîsan çêtir fêm bikin.Pirtûkên wêneyî her wiha dikarin gencîneya peyvan a zarokên piçûk pêş bixin û karûbarên wan ên xwendin û xêzkirinê yên li malê han bidin.Sêwirandina hunerî ya pirtûkên wêneyî pêşveçûna afirîneriyê û pêwendiya bi pirtûkan re han dide.Pirtûkên wêneyî ne tenê dikarin di xwendin, nivîsandin û afirîneriyê de alîkariya zarokan bikin, lê her weha ramana mentiqî û matematîkî ya wan jî pêş dixin.Çîrokên girêdayî matematîkê dikarin alîkariya zarokan bikin ku têgihên matematîkî fêm bikin û li ser matematîkê biaxivin. == Dîrok == === Pirtûkên îlûstrekirî yên pêşîn === [[Wêne:orbispictus.JPG|thumb|rast|​Ji nû ve çapandina ''[[Orbis Pictus]] a îlûstrekirî ya 1658an'']] Pirtûkên îlûstrekirî ji demên destpêkê yên bergkeriyê ve hatine çêkirin.Destnivîsên nîgarkirî yên serdema navîn ji aliyê kesên dewlemend ve dihatin spartin û ji aliyê nivîskarên olî ve dihatin amadekirin.Yek ji kevneşopiyên girîng ên hunera serdema navîn ku bandor li pêşketina pirtûkên wêneyî kir, ''[[Încîla Xizanan]]'' bû. Di vê pirtûkê de bûyerên girîng ên ji Încîlê bi wêneyan dihatin nîşandan, da ku kesên ku nikaribûn bixwînin jî bikaribin wan fêm bikin.Ev nîgar bi gelemperî li ser pencereyên camên rengîn an jî wekî nîgarên di Încîla Xizanan de tên dîtin. ''[[Orbis Pictus]]'' a [[Jan Amos Komenský]] a ji sala 1658an, pirtûka herî pêşîn a bi wêneyan bû ku bi taybetî ji bo zarokan hate amadekirin.​Ew mîna [[Ensîklopedî|zanistnameyeke]] zarokan e û xêzkirinên darî wekî wêneyan di nav xwe de dihewîne. ''[[A Little Pretty Pocket-Book]]'' a [[John Newbery]] a ji sala 1744an, yekem pirtûka wêneyî ya bi îngilîzî bû ku ji bo şahiya zarokan hate amadekirin.Li Japonê, [[Kîbyoşî]] pirtûkên wêneyî yên sedsala 18an bûn û wekî pêşrewên [[manga]]yê tên hesibandin.Di nav pirtûkên nîgarkirî yên japonî yên sedsala 18an de, wekî mînak berhema [[Santo Kyoden]] a bi sernavê ''Şîcî no Yukîkai'' (1798) heye. ''[[Struwwelpeter]]'' a [[Heinrich Hoffmann (nivîskar)|Heinrich Hoffmann]] (1845) û ''[[Max und Moritz]]'' a [[Wilhelm Busch]] (1865) ji nimûneyên destpêkê yên pirtûkên wêneyî yên nûjen in. ​Berhevokên çîrokan yên destpêka sedsala 19an, wekî yên [[Birayên Grimm]] û [[Hans Christian Andersen]], kêm dihatin îlûstrekirin. Lê ji nîveka sedsalê pê ve, berhevokên çîrokan bi wêneyên îlûstratorên wekî [[Gustave Doré]], [[Fedor Flinzer]], [[George Cruikshank]], [[Vilhelm Pedersen]], [[Îvan Bîlîbîn]] û [[John Bauer]] hatin weşandin.Duwazdeh pirtûkên çîrokan yên [[Andrew Lang]] di navbera salên 1889 û 1910an de hatin weşandin. Ew ji aliyê îlûstratorên wekî [[Henry Justice Ford]] û [[Lancelot Speed]] ve hatin îlûstrekirin.Pirtûka [[Lewis Carroll]] a bi sernavê [[Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî ecêb]] bi wêneyên [[John Tenniel]] di sala 1866an de derket û bû yek ji pirtûkên kêfê yên yekem û pir serkeftî ji bo zarokan. [[Wêne:Alice par John Tenniel 30.png|thumb|çep|upright|Alice ji pirtûka [[Lewis Carroll]] a bi sernavê [[Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî ecêb|Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî]] [[Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî ecêb|ecêb]], îlûstrasyona John Tenniel, 1866]] ​Di nîveka duyem a sedsala 19an de, [[pirtûkên lîstokê]] derketin holê. Ew pirtûkên piçûk yên bi bergekî kaxezî bûn ku wêneyên wan ji nivîsê girîngtir bûn.​Di van pirtûkan de ji pirtûkên berê zêdetir wêne û kêmtir nivîs hebûn. Herwiha piraniya wêneyan rengîn bûn.Di nav van berhemên herî baş de pirtûkên wêneyan yên îlûstratorên îngilîz [[Randolph Caldecott]], [[Walter Crane]] û [[Kate Greenaway]] hene. Di gel çapkerê rengîn û ksîlograf Edmund Evans, wan pirtûkên bi kalîteya bilind afirandin.​Di dawiya sedsala 19an û destpêka sedsala 20an de, hin nîgarkêşên li DYA û Brîtanyayê bi nîgarkirina pirtûkên zarokan debara xwe dikirin. Di nav wan de [[Rose O’Neill]], [[Arthur Rackham]], [[Cicely Mary Barker]], [[Willy Pogany]], [[Edmund Dulac]], [[William Heath Robinson]], [[Howard Pyle]] û [[Charles Robinson]] hebûn. [[Wêne:Babes in the Wood - cover - illustrated by Randolph Caldecott - Project Gutenberg eText 19361.jpg|thumb|upright|rast|Bergê ''[[Babes in the Wood]]'' (1879), ku ji aliyê [[Randolph Caldecott]] ve hate îlûstrekirin]] Pirtûka [[Beatrix Potter]] a bi sernavê ''[[The Tale of Peter Rabbit]]'' di sala 1902an de derket û di cih de bû serkeftineke mezin.''The Tale of Peter Rabbit'' yekem çîroka Beatrix Potterê ji rêzeya ''The Tale of...,''bû. Piştî vê gelek çîrokên din hatin weşandin, di nav wan de ''[[The Tale of Squirrel Nutkin]]'', ''[[The Tale of Benjamin Bunny]]'', ''[[The Tale of Tom Kitten]]'' û ''[[The Tale of Jemima Puddle-Duck]]'' hebûn.Gelek ji van çîrokan beriya sala 1910an derketin.Nivîskara swêdî [[Elsa Beskow]] di navbera salên 1897 û 1952an de nêzîkî çil çîrokên zarokan û pirtûkên nîgarî nivîsand û nîgar kir.[[The Langs' Fairy Books|Duwazdeh pirtûkên çîrokan yên Lang]] ku di navbera salên 1889 û 1910an de hatin weşandin, ji aliyê [[Henry Justice Ford]], [[Lancelot Speed]] û kesên din ve hatin îllûstrekirin. Li DYA'yê, çîrokên îlûstrekirî yên ji bo zarokan di kovarên wekî ''[[Ladies Home Journal]]'', ''[[Good Housekeeping]]'', ''[[Cosmopolitan (kovar)|Cosmopolitan]]'' û ''[[Woman's Home Companion]]'' de derdiketin, ku ji bo dayik ji zarokên xwe re bixwînin dihatin amadekirin. Di destpêka sedsala 20an de, hin kovarên erzan ên zarokan derketin holê, ku îlûstrasyonên wan pir caran bêyî navê îlûstratoran bûn. Pirtûka [[Helen Bannerman]] a bi sernavê ''[[The Little Black Sambo]]'' di sala 1899an de hat çapandin û di dehsala yekem a sedsala 20an de gelek çap û guhertoyên wê yên cuda derketin.Ew beşek ji rêzepirtûka piçûk a bi sernavê [[The Dumpy Books for Children]] bû, ku di navbera salên 1897 û 1904an de ji hêla weşanxaneya brîtanî Grant Richards ve hat weşandin. === Ji destpêka heta nîvê sedsala 20an === Di sala 1913an de, weşanxaneya Cupples & Leon rêzeyeke ji 15 pirtûkên ''All About'' books weşand ku di şêwe û mezinahiyê de mîna pirtûkên [[Beatrix Potter]] bûn. Di nav wan de ''All About Peter Rabbit'', ''All About the Three Bears'', ''All About Mother Goose'', and ''All About [[The Little Red Hen|Little Red Hen]]'' hebûn.Pirtûka paşîn, tevî hin pirtûkên din, ji aliyê [[Johnny Gruelle]] ve hatibû îlûstrekirin.Pirtûka [[Wanda Gág]] a bi sernavê Millions of Cats di sala 1928an de hat weşandin û bû yekem pirtûka wêneyî ku xelata duyemîn a [[Medalyaya Newbery]] wergirt. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Medyaya hunerên dîtbarî]] [[Kategorî:Pirtûkên wêneyî| ]] [[Kategorî:Pirtûk li gorî cureyan]] es7la7wm9jio2gkeehzftmrd07znsxj 2091530 2091528 2026-09-04T18:36:54Z Avestaboy 34898 /* Ji destpêka heta nîvê sedsala 20an */ 2091530 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Sêwî|tarîx=tebax 2026}} '''Pirtûka wêneyî'''<ref>{{Jêder-malper |url=https://candname.com/bandoriya-pirtuken-weneyi-li-ser-zarokan-cawa-ye/ |sernav=Bandoriya pirtûkên wêneyî li ser zarokan çawa ye ? |malper=[[Çandname]] |roja-gihiştinê=2026-06-07 }}</ref> an jî '''pirtûka biwêne''' çîrokekê di yek pirtûkê de bi alîkariya wêne û nivîsê vedibêje. Ew bi gelemperî ji bo zarokên biçûk hatiye amadekirin. Berevajî [[xêzeçîrok]]an, çîrok di serî de bi rêya nivîsê tê vegotin, lê xêzeçîrok bi giranî çîrokê bi rêza wêneyên li pey hev nîşan didin. Wêneyên di pirtûkên wêneyî de dikarin bi awayên cuda werin boyaxkirin an xêzkirin; wek mînak bi [[Boyaxê donî|boyaxên donî]], [[Boyaxê akrîlî|akrîlî]] an jî [[boyaxên avî]], herwiha bi [[Pênûsa rengîn|pênûsê]].Pirtûkên wêneyî gelek caran di fêrbûna zarokan de alîkariyê dikin. Ew pêşveçûna ziman han didin û alîkariya zarokan dikin ku cîhanê baştir fêm bikin. Di nav berhemên herî kevn ên bi formata pirtûkên wêneyî yên nûjen de, ''[[Struwwelpeter]]'' (1845) ya [[Heinrich Hoffmann]], ''Tintin-Lutin'' (1898) ya [[Benjamin Rabier]] û ''[[The Tale of Peter Rabbit]]'' (1902) ya [[Beatrix Potter]] têne hesibandin.Di nav pirtûkên wêneyî yên herî navdar de, ''Make Way for Ducklings'' ya [[Robert McCloskey]], ''The Cat in the Hat'' ya [[Dr. Seuss]] û ''[[Where the Wild Things Are]]'' ya [[Maurice Sendak]] têne hesibandin.[[Medalyaya Caldecott]] (ku di sala 1938an de hate damezrandin) her sal ji bo herî baş pirtûka wêneyî ya amerîkî tê dayîn.Ji salên 1960î ve, gelek xelatên wêjeya zarokan kategoriyek ji bo pirtûkên wêneyî di nav xwe de hene. == Komên armancê == Piraniya pirtûkên wêneyî ji bo zarokên biçûk in. Gelek ji van pirtûkan bi zimanekî hêsan hatine nivîsandin; zarok jê fêm dikin,lê nikarin bixwînin.​ Ji ber vê yekê, pirtûkên wêneyî di jiyana zarokan de bi du awayan tên bikaranîn:Pêşî ji zarokan re tên xwendin, paşê dema ku zarok fêrî xwendinê dibin, ew bixwe wan dixwînin. == Janr == Pirtûkên wêneyî taybet in ji ber ku nivîs û wêne bi hev re dixebitin. Pirtûkên wêneyî ji sala 1658an vir ve hene; di wê salê de pirtûka [[Orbis Sensualium Pictus]] hate çapandin, ku yekem pirtûka wêneyî bû ku bi taybetî ji bo zarokan hate sêwirandin. Ev janr heta îro jî navdar û hezkirî ye.Hin pirtûkên wêneyî ji hêla yek kesî ve têne nivîsandin û wênekirin, hinên din jî bi hevkariya nivîskar û wêneker têne afirandin.Ev hevkarî ji her du aliyan re heman mafê beşdarbûna biryaran dide û dihêle her kes afirîneriya xwe di pirtûkê de bixe navê.Wêneyên di pirtûkên zarokan de dikarin naverokê pêşve bibin an jî çîrokê zindî bikin. Edîtorên pirtûkên wêneyî gelek caran bi baldarî wênekerekî hildibijêrin ku şêwaza wî li gorî nivîsê be û pirtûkê ji aliyê hunerî ve baştir bike.Ji bo pirtûkek wêneyî ya serkeftî, pêwîst e ku nivîskar û wêneker hevdu rêz bigirin. == Perwerdeya pirtûkên wêneyî == ​Pirtûkên wêneyî, ji bo zarokên biçûk dikarin bibin navgînên giring ên fêrbûnê.​Ew di dibistanan û li malê de tên bikaranîn da ku ziman û afirîneriya zarokan pêş bixin.Lêkolîneke derûnnasiyê nîşan dide ku pirtûkên wêneyî yên bênivîs alîkariya zarokan dikin ku çêtir çîrokan vebêjin û bêtir pêwendî nîşanî pirtûkan bidin.Wekî din, pirtûkên wêneyî dikarin alîkariya zarokan bikin ku li ser pirsên girîng ên jiyanê bifikirin.Wek mînak, pirtûka wêneyî ya Mac Barnett û Carson Ellis a bi sernavê ''[[What is Love ? (pirtûka wêneyî)|What is Love ?]]'' ne tenê kêfa zarokan tîne, di heman demê de wan nêzî pirsên li ser evîn û empatiyê dike. Li Awistralyayê lêkolînekê nîşan da ku pirtûkên wêneyî yên postmodern alîkariya xwendekaran dike ku nivîsan çêtir fêm bikin.Pirtûkên wêneyî her wiha dikarin gencîneya peyvan a zarokên piçûk pêş bixin û karûbarên wan ên xwendin û xêzkirinê yên li malê han bidin.Sêwirandina hunerî ya pirtûkên wêneyî pêşveçûna afirîneriyê û pêwendiya bi pirtûkan re han dide.Pirtûkên wêneyî ne tenê dikarin di xwendin, nivîsandin û afirîneriyê de alîkariya zarokan bikin, lê her weha ramana mentiqî û matematîkî ya wan jî pêş dixin.Çîrokên girêdayî matematîkê dikarin alîkariya zarokan bikin ku têgihên matematîkî fêm bikin û li ser matematîkê biaxivin. == Dîrok == === Pirtûkên îlûstrekirî yên pêşîn === [[Wêne:orbispictus.JPG|thumb|rast|​Ji nû ve çapandina ''[[Orbis Pictus]] a îlûstrekirî ya 1658an'']] Pirtûkên îlûstrekirî ji demên destpêkê yên bergkeriyê ve hatine çêkirin.Destnivîsên nîgarkirî yên serdema navîn ji aliyê kesên dewlemend ve dihatin spartin û ji aliyê nivîskarên olî ve dihatin amadekirin.Yek ji kevneşopiyên girîng ên hunera serdema navîn ku bandor li pêşketina pirtûkên wêneyî kir, ''[[Încîla Xizanan]]'' bû. Di vê pirtûkê de bûyerên girîng ên ji Încîlê bi wêneyan dihatin nîşandan, da ku kesên ku nikaribûn bixwînin jî bikaribin wan fêm bikin.Ev nîgar bi gelemperî li ser pencereyên camên rengîn an jî wekî nîgarên di Încîla Xizanan de tên dîtin. ''[[Orbis Pictus]]'' a [[Jan Amos Komenský]] a ji sala 1658an, pirtûka herî pêşîn a bi wêneyan bû ku bi taybetî ji bo zarokan hate amadekirin.​Ew mîna [[Ensîklopedî|zanistnameyeke]] zarokan e û xêzkirinên darî wekî wêneyan di nav xwe de dihewîne. ''[[A Little Pretty Pocket-Book]]'' a [[John Newbery]] a ji sala 1744an, yekem pirtûka wêneyî ya bi îngilîzî bû ku ji bo şahiya zarokan hate amadekirin.Li Japonê, [[Kîbyoşî]] pirtûkên wêneyî yên sedsala 18an bûn û wekî pêşrewên [[manga]]yê tên hesibandin.Di nav pirtûkên nîgarkirî yên japonî yên sedsala 18an de, wekî mînak berhema [[Santo Kyoden]] a bi sernavê ''Şîcî no Yukîkai'' (1798) heye. ''[[Struwwelpeter]]'' a [[Heinrich Hoffmann (nivîskar)|Heinrich Hoffmann]] (1845) û ''[[Max und Moritz]]'' a [[Wilhelm Busch]] (1865) ji nimûneyên destpêkê yên pirtûkên wêneyî yên nûjen in. ​Berhevokên çîrokan yên destpêka sedsala 19an, wekî yên [[Birayên Grimm]] û [[Hans Christian Andersen]], kêm dihatin îlûstrekirin. Lê ji nîveka sedsalê pê ve, berhevokên çîrokan bi wêneyên îlûstratorên wekî [[Gustave Doré]], [[Fedor Flinzer]], [[George Cruikshank]], [[Vilhelm Pedersen]], [[Îvan Bîlîbîn]] û [[John Bauer]] hatin weşandin.Duwazdeh pirtûkên çîrokan yên [[Andrew Lang]] di navbera salên 1889 û 1910an de hatin weşandin. Ew ji aliyê îlûstratorên wekî [[Henry Justice Ford]] û [[Lancelot Speed]] ve hatin îlûstrekirin.Pirtûka [[Lewis Carroll]] a bi sernavê [[Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî ecêb]] bi wêneyên [[John Tenniel]] di sala 1866an de derket û bû yek ji pirtûkên kêfê yên yekem û pir serkeftî ji bo zarokan. [[Wêne:Alice par John Tenniel 30.png|thumb|çep|upright|Alice ji pirtûka [[Lewis Carroll]] a bi sernavê [[Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî ecêb|Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî]] [[Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî ecêb|ecêb]], îlûstrasyona John Tenniel, 1866]] ​Di nîveka duyem a sedsala 19an de, [[pirtûkên lîstokê]] derketin holê. Ew pirtûkên piçûk yên bi bergekî kaxezî bûn ku wêneyên wan ji nivîsê girîngtir bûn.​Di van pirtûkan de ji pirtûkên berê zêdetir wêne û kêmtir nivîs hebûn. Herwiha piraniya wêneyan rengîn bûn.Di nav van berhemên herî baş de pirtûkên wêneyan yên îlûstratorên îngilîz [[Randolph Caldecott]], [[Walter Crane]] û [[Kate Greenaway]] hene. Di gel çapkerê rengîn û ksîlograf Edmund Evans, wan pirtûkên bi kalîteya bilind afirandin.​Di dawiya sedsala 19an û destpêka sedsala 20an de, hin nîgarkêşên li DYA û Brîtanyayê bi nîgarkirina pirtûkên zarokan debara xwe dikirin. Di nav wan de [[Rose O’Neill]], [[Arthur Rackham]], [[Cicely Mary Barker]], [[Willy Pogany]], [[Edmund Dulac]], [[William Heath Robinson]], [[Howard Pyle]] û [[Charles Robinson]] hebûn. [[Wêne:Babes in the Wood - cover - illustrated by Randolph Caldecott - Project Gutenberg eText 19361.jpg|thumb|upright|rast|Bergê ''[[Babes in the Wood]]'' (1879), ku ji aliyê [[Randolph Caldecott]] ve hate îlûstrekirin]] Pirtûka [[Beatrix Potter]] a bi sernavê ''[[The Tale of Peter Rabbit]]'' di sala 1902an de derket û di cih de bû serkeftineke mezin.''The Tale of Peter Rabbit'' yekem çîroka Beatrix Potterê ji rêzeya ''The Tale of...,''bû. Piştî vê gelek çîrokên din hatin weşandin, di nav wan de ''[[The Tale of Squirrel Nutkin]]'', ''[[The Tale of Benjamin Bunny]]'', ''[[The Tale of Tom Kitten]]'' û ''[[The Tale of Jemima Puddle-Duck]]'' hebûn.Gelek ji van çîrokan beriya sala 1910an derketin.Nivîskara swêdî [[Elsa Beskow]] di navbera salên 1897 û 1952an de nêzîkî çil çîrokên zarokan û pirtûkên nîgarî nivîsand û nîgar kir.[[The Langs' Fairy Books|Duwazdeh pirtûkên çîrokan yên Lang]] ku di navbera salên 1889 û 1910an de hatin weşandin, ji aliyê [[Henry Justice Ford]], [[Lancelot Speed]] û kesên din ve hatin îllûstrekirin. Li DYA'yê, çîrokên îlûstrekirî yên ji bo zarokan di kovarên wekî ''[[Ladies Home Journal]]'', ''[[Good Housekeeping]]'', ''[[Cosmopolitan (kovar)|Cosmopolitan]]'' û ''[[Woman's Home Companion]]'' de derdiketin, ku ji bo dayik ji zarokên xwe re bixwînin dihatin amadekirin. Di destpêka sedsala 20an de, hin kovarên erzan ên zarokan derketin holê, ku îlûstrasyonên wan pir caran bêyî navê îlûstratoran bûn. Pirtûka [[Helen Bannerman]] a bi sernavê ''[[The Little Black Sambo]]'' di sala 1899an de hat çapandin û di dehsala yekem a sedsala 20an de gelek çap û guhertoyên wê yên cuda derketin.Ew beşek ji rêzepirtûka piçûk a bi sernavê [[The Dumpy Books for Children]] bû, ku di navbera salên 1897 û 1904an de ji hêla weşanxaneya brîtanî Grant Richards ve hat weşandin. === Ji destpêka heta nîvê sedsala 20an === Di sala 1913an de, weşanxaneya Cupples & Leon rêzeyeke ji 15 pirtûkên ''All About'' books weşand ku di şêwe û mezinahiyê de mîna pirtûkên [[Beatrix Potter]] bûn. Di nav wan de ''All About Peter Rabbit'', ''All About the Three Bears'', ''All About Mother Goose'', and ''All About [[The Little Red Hen|Little Red Hen]]'' hebûn.Pirtûka paşîn, tevî hin pirtûkên din, ji aliyê [[Johnny Gruelle]] ve hatibû îlûstrekirin.Pirtûka [[Wanda Gág]] a bi sernavê Millions of Cats di sala 1928an de hat weşandin û bû yekem pirtûka wêneyî ku xelata duyemîn a [[Medalyaya Newbery]] wergirt.Wanda Gág pişt re di sala 1929an de The Funny Thing, di sala 1931an de Snippy and Snappy û di sala 1933an de jî The ABC Bunny weşand; ji bo vê pirtûka dawîn wê cara duyemîn rêza duyem a Medalyaya Newbery wergirt. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Medyaya hunerên dîtbarî]] [[Kategorî:Pirtûkên wêneyî| ]] [[Kategorî:Pirtûk li gorî cureyan]] rrpgczsibcrbgaasy6j7czk10pjrw83 2091532 2091530 2026-09-04T18:39:19Z Avestaboy 34898 /* Ji destpêka heta nîvê sedsala 20an */ 2091532 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Sêwî|tarîx=tebax 2026}} '''Pirtûka wêneyî'''<ref>{{Jêder-malper |url=https://candname.com/bandoriya-pirtuken-weneyi-li-ser-zarokan-cawa-ye/ |sernav=Bandoriya pirtûkên wêneyî li ser zarokan çawa ye ? |malper=[[Çandname]] |roja-gihiştinê=2026-06-07 }}</ref> an jî '''pirtûka biwêne''' çîrokekê di yek pirtûkê de bi alîkariya wêne û nivîsê vedibêje. Ew bi gelemperî ji bo zarokên biçûk hatiye amadekirin. Berevajî [[xêzeçîrok]]an, çîrok di serî de bi rêya nivîsê tê vegotin, lê xêzeçîrok bi giranî çîrokê bi rêza wêneyên li pey hev nîşan didin. Wêneyên di pirtûkên wêneyî de dikarin bi awayên cuda werin boyaxkirin an xêzkirin; wek mînak bi [[Boyaxê donî|boyaxên donî]], [[Boyaxê akrîlî|akrîlî]] an jî [[boyaxên avî]], herwiha bi [[Pênûsa rengîn|pênûsê]].Pirtûkên wêneyî gelek caran di fêrbûna zarokan de alîkariyê dikin. Ew pêşveçûna ziman han didin û alîkariya zarokan dikin ku cîhanê baştir fêm bikin. Di nav berhemên herî kevn ên bi formata pirtûkên wêneyî yên nûjen de, ''[[Struwwelpeter]]'' (1845) ya [[Heinrich Hoffmann]], ''Tintin-Lutin'' (1898) ya [[Benjamin Rabier]] û ''[[The Tale of Peter Rabbit]]'' (1902) ya [[Beatrix Potter]] têne hesibandin.Di nav pirtûkên wêneyî yên herî navdar de, ''Make Way for Ducklings'' ya [[Robert McCloskey]], ''The Cat in the Hat'' ya [[Dr. Seuss]] û ''[[Where the Wild Things Are]]'' ya [[Maurice Sendak]] têne hesibandin.[[Medalyaya Caldecott]] (ku di sala 1938an de hate damezrandin) her sal ji bo herî baş pirtûka wêneyî ya amerîkî tê dayîn.Ji salên 1960î ve, gelek xelatên wêjeya zarokan kategoriyek ji bo pirtûkên wêneyî di nav xwe de hene. == Komên armancê == Piraniya pirtûkên wêneyî ji bo zarokên biçûk in. Gelek ji van pirtûkan bi zimanekî hêsan hatine nivîsandin; zarok jê fêm dikin,lê nikarin bixwînin.​ Ji ber vê yekê, pirtûkên wêneyî di jiyana zarokan de bi du awayan tên bikaranîn:Pêşî ji zarokan re tên xwendin, paşê dema ku zarok fêrî xwendinê dibin, ew bixwe wan dixwînin. == Janr == Pirtûkên wêneyî taybet in ji ber ku nivîs û wêne bi hev re dixebitin. Pirtûkên wêneyî ji sala 1658an vir ve hene; di wê salê de pirtûka [[Orbis Sensualium Pictus]] hate çapandin, ku yekem pirtûka wêneyî bû ku bi taybetî ji bo zarokan hate sêwirandin. Ev janr heta îro jî navdar û hezkirî ye.Hin pirtûkên wêneyî ji hêla yek kesî ve têne nivîsandin û wênekirin, hinên din jî bi hevkariya nivîskar û wêneker têne afirandin.Ev hevkarî ji her du aliyan re heman mafê beşdarbûna biryaran dide û dihêle her kes afirîneriya xwe di pirtûkê de bixe navê.Wêneyên di pirtûkên zarokan de dikarin naverokê pêşve bibin an jî çîrokê zindî bikin. Edîtorên pirtûkên wêneyî gelek caran bi baldarî wênekerekî hildibijêrin ku şêwaza wî li gorî nivîsê be û pirtûkê ji aliyê hunerî ve baştir bike.Ji bo pirtûkek wêneyî ya serkeftî, pêwîst e ku nivîskar û wêneker hevdu rêz bigirin. == Perwerdeya pirtûkên wêneyî == ​Pirtûkên wêneyî, ji bo zarokên biçûk dikarin bibin navgînên giring ên fêrbûnê.​Ew di dibistanan û li malê de tên bikaranîn da ku ziman û afirîneriya zarokan pêş bixin.Lêkolîneke derûnnasiyê nîşan dide ku pirtûkên wêneyî yên bênivîs alîkariya zarokan dikin ku çêtir çîrokan vebêjin û bêtir pêwendî nîşanî pirtûkan bidin.Wekî din, pirtûkên wêneyî dikarin alîkariya zarokan bikin ku li ser pirsên girîng ên jiyanê bifikirin.Wek mînak, pirtûka wêneyî ya Mac Barnett û Carson Ellis a bi sernavê ''[[What is Love ? (pirtûka wêneyî)|What is Love ?]]'' ne tenê kêfa zarokan tîne, di heman demê de wan nêzî pirsên li ser evîn û empatiyê dike. Li Awistralyayê lêkolînekê nîşan da ku pirtûkên wêneyî yên postmodern alîkariya xwendekaran dike ku nivîsan çêtir fêm bikin.Pirtûkên wêneyî her wiha dikarin gencîneya peyvan a zarokên piçûk pêş bixin û karûbarên wan ên xwendin û xêzkirinê yên li malê han bidin.Sêwirandina hunerî ya pirtûkên wêneyî pêşveçûna afirîneriyê û pêwendiya bi pirtûkan re han dide.Pirtûkên wêneyî ne tenê dikarin di xwendin, nivîsandin û afirîneriyê de alîkariya zarokan bikin, lê her weha ramana mentiqî û matematîkî ya wan jî pêş dixin.Çîrokên girêdayî matematîkê dikarin alîkariya zarokan bikin ku têgihên matematîkî fêm bikin û li ser matematîkê biaxivin. == Dîrok == === Pirtûkên îlûstrekirî yên pêşîn === [[Wêne:orbispictus.JPG|thumb|rast|​Ji nû ve çapandina ''[[Orbis Pictus]] a îlûstrekirî ya 1658an'']] Pirtûkên îlûstrekirî ji demên destpêkê yên bergkeriyê ve hatine çêkirin.Destnivîsên nîgarkirî yên serdema navîn ji aliyê kesên dewlemend ve dihatin spartin û ji aliyê nivîskarên olî ve dihatin amadekirin.Yek ji kevneşopiyên girîng ên hunera serdema navîn ku bandor li pêşketina pirtûkên wêneyî kir, ''[[Încîla Xizanan]]'' bû. Di vê pirtûkê de bûyerên girîng ên ji Încîlê bi wêneyan dihatin nîşandan, da ku kesên ku nikaribûn bixwînin jî bikaribin wan fêm bikin.Ev nîgar bi gelemperî li ser pencereyên camên rengîn an jî wekî nîgarên di Încîla Xizanan de tên dîtin. ''[[Orbis Pictus]]'' a [[Jan Amos Komenský]] a ji sala 1658an, pirtûka herî pêşîn a bi wêneyan bû ku bi taybetî ji bo zarokan hate amadekirin.​Ew mîna [[Ensîklopedî|zanistnameyeke]] zarokan e û xêzkirinên darî wekî wêneyan di nav xwe de dihewîne. ''[[A Little Pretty Pocket-Book]]'' a [[John Newbery]] a ji sala 1744an, yekem pirtûka wêneyî ya bi îngilîzî bû ku ji bo şahiya zarokan hate amadekirin.Li Japonê, [[Kîbyoşî]] pirtûkên wêneyî yên sedsala 18an bûn û wekî pêşrewên [[manga]]yê tên hesibandin.Di nav pirtûkên nîgarkirî yên japonî yên sedsala 18an de, wekî mînak berhema [[Santo Kyoden]] a bi sernavê ''Şîcî no Yukîkai'' (1798) heye. ''[[Struwwelpeter]]'' a [[Heinrich Hoffmann (nivîskar)|Heinrich Hoffmann]] (1845) û ''[[Max und Moritz]]'' a [[Wilhelm Busch]] (1865) ji nimûneyên destpêkê yên pirtûkên wêneyî yên nûjen in. ​Berhevokên çîrokan yên destpêka sedsala 19an, wekî yên [[Birayên Grimm]] û [[Hans Christian Andersen]], kêm dihatin îlûstrekirin. Lê ji nîveka sedsalê pê ve, berhevokên çîrokan bi wêneyên îlûstratorên wekî [[Gustave Doré]], [[Fedor Flinzer]], [[George Cruikshank]], [[Vilhelm Pedersen]], [[Îvan Bîlîbîn]] û [[John Bauer]] hatin weşandin.Duwazdeh pirtûkên çîrokan yên [[Andrew Lang]] di navbera salên 1889 û 1910an de hatin weşandin. Ew ji aliyê îlûstratorên wekî [[Henry Justice Ford]] û [[Lancelot Speed]] ve hatin îlûstrekirin.Pirtûka [[Lewis Carroll]] a bi sernavê [[Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî ecêb]] bi wêneyên [[John Tenniel]] di sala 1866an de derket û bû yek ji pirtûkên kêfê yên yekem û pir serkeftî ji bo zarokan. [[Wêne:Alice par John Tenniel 30.png|thumb|çep|upright|Alice ji pirtûka [[Lewis Carroll]] a bi sernavê [[Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî ecêb|Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî]] [[Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî ecêb|ecêb]], îlûstrasyona John Tenniel, 1866]] ​Di nîveka duyem a sedsala 19an de, [[pirtûkên lîstokê]] derketin holê. Ew pirtûkên piçûk yên bi bergekî kaxezî bûn ku wêneyên wan ji nivîsê girîngtir bûn.​Di van pirtûkan de ji pirtûkên berê zêdetir wêne û kêmtir nivîs hebûn. Herwiha piraniya wêneyan rengîn bûn.Di nav van berhemên herî baş de pirtûkên wêneyan yên îlûstratorên îngilîz [[Randolph Caldecott]], [[Walter Crane]] û [[Kate Greenaway]] hene. Di gel çapkerê rengîn û ksîlograf Edmund Evans, wan pirtûkên bi kalîteya bilind afirandin.​Di dawiya sedsala 19an û destpêka sedsala 20an de, hin nîgarkêşên li DYA û Brîtanyayê bi nîgarkirina pirtûkên zarokan debara xwe dikirin. Di nav wan de [[Rose O’Neill]], [[Arthur Rackham]], [[Cicely Mary Barker]], [[Willy Pogany]], [[Edmund Dulac]], [[William Heath Robinson]], [[Howard Pyle]] û [[Charles Robinson]] hebûn. [[Wêne:Babes in the Wood - cover - illustrated by Randolph Caldecott - Project Gutenberg eText 19361.jpg|thumb|upright|rast|Bergê ''[[Babes in the Wood]]'' (1879), ku ji aliyê [[Randolph Caldecott]] ve hate îlûstrekirin]] Pirtûka [[Beatrix Potter]] a bi sernavê ''[[The Tale of Peter Rabbit]]'' di sala 1902an de derket û di cih de bû serkeftineke mezin.''The Tale of Peter Rabbit'' yekem çîroka Beatrix Potterê ji rêzeya ''The Tale of...,''bû. Piştî vê gelek çîrokên din hatin weşandin, di nav wan de ''[[The Tale of Squirrel Nutkin]]'', ''[[The Tale of Benjamin Bunny]]'', ''[[The Tale of Tom Kitten]]'' û ''[[The Tale of Jemima Puddle-Duck]]'' hebûn.Gelek ji van çîrokan beriya sala 1910an derketin.Nivîskara swêdî [[Elsa Beskow]] di navbera salên 1897 û 1952an de nêzîkî çil çîrokên zarokan û pirtûkên nîgarî nivîsand û nîgar kir.[[The Langs' Fairy Books|Duwazdeh pirtûkên çîrokan yên Lang]] ku di navbera salên 1889 û 1910an de hatin weşandin, ji aliyê [[Henry Justice Ford]], [[Lancelot Speed]] û kesên din ve hatin îllûstrekirin. Li DYA'yê, çîrokên îlûstrekirî yên ji bo zarokan di kovarên wekî ''[[Ladies Home Journal]]'', ''[[Good Housekeeping]]'', ''[[Cosmopolitan (kovar)|Cosmopolitan]]'' û ''[[Woman's Home Companion]]'' de derdiketin, ku ji bo dayik ji zarokên xwe re bixwînin dihatin amadekirin. Di destpêka sedsala 20an de, hin kovarên erzan ên zarokan derketin holê, ku îlûstrasyonên wan pir caran bêyî navê îlûstratoran bûn. Pirtûka [[Helen Bannerman]] a bi sernavê ''[[The Little Black Sambo]]'' di sala 1899an de hat çapandin û di dehsala yekem a sedsala 20an de gelek çap û guhertoyên wê yên cuda derketin.Ew beşek ji rêzepirtûka piçûk a bi sernavê [[The Dumpy Books for Children]] bû, ku di navbera salên 1897 û 1904an de ji hêla weşanxaneya brîtanî Grant Richards ve hat weşandin. === Ji destpêka heta nîvê sedsala 20an === Di sala 1913an de, weşanxaneya Cupples & Leon rêzeyeke ji 15 pirtûkên ''All About'' books weşand ku di şêwe û mezinahiyê de mîna pirtûkên [[Beatrix Potter]] bûn. Di nav wan de ''All About Peter Rabbit'', ''All About the Three Bears'', ''All About Mother Goose'', and ''All About [[The Little Red Hen|Little Red Hen]]'' hebûn.Pirtûka paşîn, tevî hin pirtûkên din, ji aliyê [[Johnny Gruelle]] ve hatibû îlûstrekirin.Pirtûka [[Wanda Gág]] a bi sernavê Millions of Cats di sala 1928an de hat weşandin û bû yekem pirtûka wêneyî ku xelata duyemîn a [[Medalyaya Newbery]] wergirt.Wanda Gág pişt re di sala 1929an de ''The Funny Thing'', di sala 1931an de ''Snippy and Snappy'' û di sala 1933an de jî ''The ABC Bunny'' weşand; ji bo vê pirtûka dawîn wê cara duyemîn rêza duyem a Medalyaya Newbery wergirt. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Medyaya hunerên dîtbarî]] [[Kategorî:Pirtûkên wêneyî| ]] [[Kategorî:Pirtûk li gorî cureyan]] r8fm0tymintexziq282iip427dpahm3 14 320304 2091475 2049175 2026-09-04T13:57:41Z Avestaboy 34898 /* */ 2091475 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Roman li gorî janran|dîrokî]] [[Kategorî:Wêjeya dîrokî]] kl3xksvgqq5qfa2bzxam81dqmp0ah0d 14 321281 2091473 2053441 2026-09-04T13:56:37Z Avestaboy 34898 /* */ 2091473 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} {{Gotara bingehîn}} [[Kategorî:Roman li gorî janran|nameyî]] d3rrp7zf3a1vi7m8q8tt3sgwbckhopx 14 321399 2091479 2053857 2026-09-04T14:00:33Z Avestaboy 34898 /* */ 2091479 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Roman li gorî janran|Serpêhatî]] 9y9iak68mlvrpbd9gedhql55wqc0ee5 14 321445 2091477 2054155 2026-09-04T13:59:07Z Avestaboy 34898 /* */ 2091477 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Pirtûkên heyînxwaz|Roman]] [[Kategorî:Romanên felsefî]] [[Kategorî:Roman li gorî janran|heyînxwaz]] [[Kategorî:Tevgera heyînxwazî di wêjeyê]] 6bl5op4iwclyrslroou52zw745eqigd 14 321454 2091476 2054319 2026-09-04T13:58:36Z Avestaboy 34898 /* */ 2091476 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Honaka felsefî]] [[Kategorî:Pirtûkên felsefeyê]] [[Kategorî:Roman li gorî janran|felsefî]] 110sldw3gew2csoi7yzpkf6l0ed3urt 14 321554 2091474 2054643 2026-09-04T13:57:04Z Avestaboy 34898 /* */ 2091474 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Roman li gorî janran|civakî]] 3yyj10utewm2u7hdhle9je1x1ebxx2i 0 329115 2091614 2083119 2026-09-05T07:02:55Z Biyolojiyabikurdi 31567 2091614 wikitext text/x-wiki '''Oksîn''' (bi înglîzî: ''auxin'') navê gelemperî yê komek [[hormonên riwekan]] e ko di [[Şaneya merîstemî|merîstema lûtkeyî,]] [[pel]]ên ciwan û [[Fêkî (pêkhateya riwekê)|fêkiyan]] de tên berhemkirin, kar dikin bo rêkxistina geşebûn û peresîna riwekê û bersîvdana [[berevçûna ronahiyê]] û [[berevçûna erdê]]. Hormonên riwekan komek madeyên kîmyayî yên endamî ne ko wek sînyalên kîmyayî di nav riwekê de tên veguhaztin û dema ji hêla xaneyên armanc ve têne wergirtin, dibin sedema çêbûna bertekan di riwekê de<ref name=" Biology">Brooker, R., Widmaier, E., Graham, L., & Stiling, P. (2017). Biology (4th ed.).</ref> Hormon bandor li ser geşebûn û peresîna riwekan dikin, loma, hormonên riwekan wekî molekulên '''rêkxerê geşebûnê''' jî tên navkirn. Geşebûn û peresîna riwekan ji aliyê neh hormonên sereke ve tê rêkxistin.‌<ref name="Plant physiology and development">Taiz, L. et al. (2015) Plant physiology and development. 6Th ed.Sunderland, Massachusetts, U.S.A ISBN 9780197614235</ref> Oksîn, [[sîtokînîn]], [[gîberellîn]], [[etîlen]], [[asîda absîsî]], brassinosteroîd (''brassinosteroid''), jasmonat ''(jasmonate''), asîda salîsîlî û strîgolakton (''strigolactone'') == Puxte == [[Wêne:Indol-3-ylacetic acid.svg|thumb|Di koma oksînê de hormona herî girîng asîda asetî ya îndol e .]] Oksîn navê gelemperî yê komek hormonên riwekê ye. Ango oksîn çendan cor hormon lixwe digire. Di koma oksînê de hormona herî girîng asîda asetî ya îndol e (bi înglîzî: ''indoleacetic acid (IAA)''). Asîda asetî ya îndol(AAÎ) ji [[asîda amînî]] ya trîptofan an jî ji hilweşîna [[karbohîdrat]]ên bi navê glîkosîd çêdibin.<ref>Barrington, Ernest J.W.. "hormone". Encyclopedia Britannica, 8 Jul. 2026, [https://www.britannica.com/science/hormone.] Accessed 31 July 2026.</ref> Awêteyên ko çalakiya wan a biyolojîkî mîna ya AAÎ ye, anko dikarin di koleoptîl û qedê de dirêjbûna xaneyan han bikin, di [[Pirbûna vejetayî|qelem]] û pelên qetandî de çêbûna [[reg]]ên palpiştî han bikin, bi hevkariya sîtokînan di çandiniya [[Şane (biyolojî)|şaneyên riwekê]] de [[Dabeşbûna xaneyê|dabeşbûna xaneyan]] han bikin û karên din ên ya bi AAÎ ve tekîldarin, bi cih bînin, di nav koma oksînê de tên polenkirin.<ref name="Plant Physiology">Taiz, L. and Zeiger, E. (2014) Plant Physiology. 6th edn. Sinauer Associates.</ref> Peyva oksîn ji peyva “auxein” a yewnanî ya ko tê wateya “'''geşe bûn'''” hatiye çêkirin.<ref name="leland"> Johnson, L. G. (1987). Biology. Dubuque, Iowa: Wm. C. Brown.</ref> Oksîn hormonên sereke ne û berpirsiyar in ji bo dirêjbûna xaneyan di berevçûna ronahiyê û berevçûna erdê de.  Herwisa hormonên oksînê guherîna [[Şaneya merîstemî|merîstemê]] bo [[şaneya lûleyî]] kontrol dikin, peresîn û rêzbûna pelan han dikin. Kulîlkdan, çêbûn û gihîştina fêkiyan û astengkirina pelweşînê bersîvdanên din ên riwekan in ko bi awayekî rasterast an jî nerasterat di bin kontrola oksînê de rû didin.<ref name="OpenStax, Biology" /> Gelek corên oksînan bi awayekî destkarî (sentetîk) tên çêkirin û wekî herbisîd (giyakuj) tên bikaranîn.<ref name="OpenStax, Biology" /> Bikaranîna bazirganî ya oksînê di baxçeyê riwekan de û ji bo hilberîna beran, berfireh e. Oksîn di qelemçandinê de, ji bo şînbûna regên teniştî di qelemên riwekan de wekî hormona regderxistinê tê bikranîn.<ref name="OpenStax, Biology"> Rye, C., Wise, R., Jurukovski, V., Desaix, J., Choi, J., & Avissar, Y. (2017).Biology. Houston, Texas : OpenStax College, Rice University,</ref> == Guhaztina Oksînê di riwekê de == Di hemû beşên riwekê de oksîn heye lê xestiya oksînê di hin beşan da zêdetir e. Di [[parzûna xaneyê]]n riwekan de proteînên guhêzer hene û tevgera oksînê ya li derveyî xaneyan kontrol dikin. Ev proteîn berpirsin ji bo tevgera tekarasteyî ya oksînê.<ref name="VILLEE"> Solomon, E., Martin, C., Martin, D., & Berg, L. (2015).Biology. Stamford: Cengage Learning.</ref> Merîstema lûtkeyî ya ajê, pelên ciwan û fêkî , navendên herî çalak in bo berhemkirina oksînê ne.<ref name="Botany An Introduction To Plant Biology">SMauseph. (1998). Botany An Introduction To Plant Biology. Jones & Bartlett Pub </ref>Lê piraniya oksînê di lûtkeya ajê de tê berhemkirin û ji xaneyêk ber bi xaneya din, ber bi jêrê [[qed]]ê ve tê guhaztin. Oksîn ji jorê riwekê ber bi jêrê riwekê ve bi yekarasteyî tê guhaztin. Ji vê guhaztina oksînê re tê gotin '''guhaztina cemserî''' (bi înglîzî: ''polar transport''). Oksîn di riwekê de di saetek de bi qasî yek santîmetre cih diguhere.<ref name="Campbell"/>Ji bo veguhaztina oksînê di xaneyên riwekê de enerjiya [[Adenozîna trîfosfat|ATP]] tê bikaranîn.‌<ref name=" plant biology ">TBidlack, J.E., Jansky, S. and Stern, K.R. (2018) Stern’s introductory plant biology. 14th edn. New York, NY: McGraw-Hill.</ref> Guhaztina tekarasteyî ya oksînê, di hin beşên riwekê de xestiya oksînê zêde dike, cudahiya xestiya oksînê jî di wê beşa riwekê de hin bersîvdanên taybet han dike.<ref name="VILLEE"/> == Rêbaza çalakiya oksînê == Oksîn di riwekê de [[Derbirîna gen|derbirîna]] hezaran genên ko wekî “genên bersîvdana oksînê” (bi înglîzî: ''auxin-response genes'') tên zanîn, han dike. Gava di hawirê de xestiya oksînê kêm e, proteînên bi navê “proteînên pestanbarê oksînê/IAA “ (bi înglîzî: ''Aux/IAA repressor proteins'') di [[Xaneya riwekan|xaneyên riwekê]] de rê li ber derbirîna van genan digirin. Proteînên pestanbar bi girêdana proteînên çalakker li promotorên genê, rê li ber [[derbirîna gen]]an digirin. Gava xestiya oksînê bi têra xwe zêde ye, molekulên oksînê proteînên pestanbarê oksînê li ser kompleksek proteînê ya bi navê TIR1 dizeliqînin, ev rewş dibe sedema hilweşîna pestanbaran. Gava proteînên çalakker ji proteînên pestanbar rizgar dibin, derbirîna genên bersîvdana oksînê han dikin.<ref name="Biology" /> Li gor xestiya wê an jî hewkarîgeriya wê ya bi hormonên din ve, bandora oksînê ya li ser riwekê guherbar e, dibe ko geşebûn û peresîna riwekê han bike an jî rê li ber geşebûna riwekê bigire.<ref name="plant biology" /> == Bandora oksînê di riwekê de == [[Wêne:Cell Elongation in Plants ku.png|thumb|399x399px|Bi dirêjbûna xaneyê, ew beşa riwekê geşe dibe.]] === Dirêjbûna xaneyan === Gava di xaneyê de xestiya oksînê zêde dibe, pompeyên protonê yên li ser parzûna xaneyê hê pirtir dixebitin, loma asîdîbûna dîwarê xaneyê zêde dibe û proteînên bi navê ekspansîn çalak dibin. Ekspansîn bendên çaperest ên di navbera rîşalokên selulozê diqetînin.Bi serbestmayîna rîşlokan, dîwarê xaneyê çemînbar dibe, xane gava ji derve av werdigire, pestoya turgorê di nav xaneyê de bilind dibe, loma xane piçek dirêj dibe.<ref name="Biology"/> === Zalbûna lûtkeyî === Di hin riwekan de ji ber zalbûna lûtkeyî (bi înglîzî: ''apical dominance'') gopikên teniştî di qonaxa mitbûnê de dimînin, ji teniştê qedê riwekê de çiqilên (şax) nû şîn nabin û riwek ji merîstema lûtkeyî ber bi jor ve dirêj dibe. Di van riwekan de heta ko gopika lûtkeyî hebe, gopikên teniştî bi awayekî sinordar şîn dibin. Zalbûna lûtkeyî ji ber hebûna oksînê ya di gopika lûtkeyî de ye. Oksîna di gopika lûtkeyî de hatiye berhemkirin, rê li ber geşebûna gopikên teniştî yên nêzîkê xwe digire, loma çiqilên nû çênabin. Heke beşa merîstema lûtkeyî were birrîn, berhemanîna oksînê jî li wê beşê radiweste û çiqilên nû ji gopikên teniştî geşe dibin. Ne tenê hormona oksîn, lê hormonên wekî etîlen û sîtokînîn jî di zalbûna lûtkeyî de cih digirin.<ref name="VILLEE"/> == Oksînên sirûştî == Çar oksînên sereke bi awayekî sirûştî di riwekan de tên çêkirin.<ref name=" plant biology "/> 1) Asîda asetî ya îndol (AAÎ): Di nav oksînan de hormona herî çalak û bi bandor e. Li gor hormonên din, pêkhateya kîmyayî ya AAÎ-yê sade ye, loma di laboratuvaran de jî bi hêsanî tê çêkirin û wekî giyakuj di baxçe û zeviyan de tê bikaranîn.<ref name="Plant Physiology" /> 2) Asîda asetî ya fenîl (bi înglîzî: ''phenylacetic acid (PAA)''), bi gelemperî di riwekê de ji AAÎ-yê zêdetir tê dîtin lê ne bi qasî hormona AAÎ çalak e. 3) Asîda asetî ya 4-kloroîndol (bi înglîzî:''4-chloroindoleacetic acid (4-chloroIAA)'' ) dema zîldana [[tov]]ê, di tovên hin riwekan de tê dîtin. (wekî mînak, tovê fasuliyê) 4) Asîda buterî ya îndol (bi înglîzî: ''indolebutyric acid (IBA)'') di pelên garisê û hin riwekên dulep de çêdibe. Di baxçewaniyê de ji bo [[pirbûna vejetayî]] tê bikaranîn, di qeleman de çêbûna regên palpiştî han dike. == Oksînên destkarî == Oksînên destkarî, madeyên kîmyayî yên kopyayên oksînan in ko ji aliyê mirovan ve hatine çêkirin. Wekî mînak, asîda asetî ya 2,4-dîklorofenoksî (bi înglîzî: ''2,4-dichlorophenoxyacetic acid (2,4-D'')) û asîda asetî ya 2-metîl-4 klorofenoksî (bi înglîzî: ''2-methyl-4-chlorophenoxyacetic acid (MCPA )''). Li gel hormonên destkarî hin hormonên sirûştî jî di laboratuvaran de tên berhemkirin. == Bikaranîna oksînan di pîşesaziyê de == Di warê pîşesaziyê de gelek corên oksînên sîrûştî û yên destkarî tên bikaranîn. Wekî mînak, firingiyên di serayê (gulxane) de tên çandin, bi oksînên destkarî, geşebûna fêkiyên xwe wekî firingiyên baxçeyan derve bi asayî didomînin. Li baxçe û zeviyan de bikaranîna oksînê, dema çêbûn û geşebûna fêkiyan rêk dixe, hemû fêkî bi hev re diperisin, bi vî awayî hemû fêkî bi carek ve tên berhevkerin.  Hin riwekên bêtov, mînak, xiyarê bêtov, bi oksînê dikarin ji [[kulîlk]]a nehatiye [[perîn]] (polen û hêkoke yek nebûne) fêkiyê bêtov çêbikin.<ref name="OpenStax, Biology" /> Oksîna sirûştî ya asîda butrî ya îndol, di pirbûna vejetayî ya riwekan a bi qelemçandinê de, ji bo çêbûna regên palpiştî tê bikaranîn. Pel an jî çiqil (qelem) ji riwekê tên birrîn û li cihê jêkirî oksîn tê lêxistin, paşê qelem tên çandin nav axê, demek şûnve ji nêzîkê cihê jêkirî de regên palpiştî şîn dibin.<ref name="Campbell">Reece, Jane B. Campbell Biology : Jane B. Reece ... [et Al.]. 9th ed., Boston, Ma, Benjamin Cummings, 2011.</ref> Hinek ji oksînên destkarî jî wekî giyakuj (herbisîd) tên bikaranîn. Wekî mînak, asîda asetî ya 2,4-dîklorofenoksî ji bo jinavbirina giyayên dulep tê bikaranîn. Riwekên yeklep ên wekî garis (lazût) dikarin vê oksîna destkarî bi lez bêçalak bikin, lê riwekên dulep nikarin û ji ber xestiya bilind a hormonê dimirin.<ref name="Campbell" /> == Girêdanên derve == * [https://drive.google.com/file/d/1YnuTBjHKTr0mo5cEZ7dkhY-LBKlqo91T/view?usp=sharing Ferhenga Biyolojiyê] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Biyolojî]] [[Kategorî:Hormon]] [[Kategorî:Hormonên riwekan]] [[Kategorî:Riwek]] 2l5u96jigmioyom77cwmoetipyw1ygv 14 329614 2091453 2089208 2026-09-04T13:10:20Z Avestaboy 34898 /* */ 2091453 wikitext text/x-wiki {{Gotara bingehîn|Grand Theft Auto}} [[Kategorî:Lîstikên vîdeyoyê yên şerecûnî]] 7slp53nuzuknxlmz7qiesdpodxa45bi 0 329664 2091538 2091247 2026-09-04T18:52:49Z Kurê Acemî 105128 /* Misira kevnare */ 2091538 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{multiple image|perrow=1 / 1|total_width=350|image1=Polynomial2.svg|alt1=Polynomial equation: 2x^2 + 4x - 6 = 0|link1=Polynomial equation|caption1=[[Cebîriya seretayî]] lêkolînê li ser wan nirxan dike ku wan hevkêşeyên bi rêya operasyonên arîmetîkî hatine avakirin, çareser dikin.|image2=Ring of integers2.svg|alt2=Signature of the ring of integers|link2=Ring of integers|caption2=[[Cebîriya abstrakt]] [[Pêkhateya cebîrî|pêkhateyên cebîrî]] lêkolîn dike, wekî ringê tamhejmaran ku ji koma [[Tamhejmar|tamhejmaran]] pêk tê.}} '''Cebîr''' (ji [[Zimanê erebî|erebî]]: الجبر, ''al-ǧabr'' “hevkirina perçeyên xirab“) binebeşê [[Matematîk|matematîkê]] ye ku bi sîstemên abstrakt re ku wekî [[Pêhateya cebîrî|pêkhateyên cebîrî]] têne naskirin û bi pêvajokirina îfadeyên di nav wan sîsteman de mijûl dibe. Ew giştîkirina [[Arîtmetîk|arîtmetîkê]] ye ku [[Guherbar (matematîk)|guherbar]] û [[operasyonên cebîrî]], ji bilî operasyonên asayî yên arîtmetîkê yên wekî [[komkirin]] û [[Zêdekirin|zêdekirinê]], dide zanin. Di axaftina rojane de, cebîr bi gelemperî wekî hesabkirina bi elementên nenas ji [[Wekhevî|wekheviyan]] de (mesela <math>x + 1 = 2</math>) têye pênasekirin; ew elementên nenas bi rêya herfan têne nîşandan. Matematîknasê yewnanî yê ji Îskenderiyeyê, [[Dîofantos]] ku divê di navbera salên 100ê {{Bz}} û 350ê {{Pz}} de jiya kir, di kevneşopiya Rojava de wekî damezrînerê cebîrê tê hesibandin. Esera wî ya bi navê ''[[Arîtmetîka]]'' ku ji sêzdeh kitêban pêk tê, esera herî kevn e ku heta roja me (bi awayekî qismî) maye û tê de metoda cebîrî (ango hesabkirina bi herfan) tê bikaranîn. Di [[serdema kevnare]] de, metodên cebîrî cara ewil ji bo çareserkirina pirsgirêkên taybet ên di warên wekî [[Geometrî|geometriyê]] de hatin lêkolînkirin. Ew rewş di sedsala 9an de bi [[Xwarezmî|Mihemed kurê Mûsayê Xwarezmî]] re guherî; wî cebîr wekî dîsîplîneke matematîkî ya serbixwe û ji geometriyê ferq, bi awayekî sîstematîk saz kiriye. Matematîknasên destpêkê heta sedeyên 16 û 17an de, wexta ku sîstemeke sembolîk a hûrgilî û hişk hate pêşxistin, hevkêşe û çareseriyên wan bi karanîna kelîme û kurtenivîsan rave dikirin. Di nîvê sedeya 19an de, çarçoveya cebîriyê ji [[teoriya hevkêşeyan]] wêdetir berfireh bû û cureyên cihêreng ên operasyon û pêkhateyên cebîrî li xwe girtiye. Cebîr bi gelek şaxên matematîkê re, wekî geometrî, [[topolojî]], [[Bîrdoza jimare|teoriya hejmaran]], [[kalkulus]] û herwiha bi warên din ên lêkolînê yên wekî [[mentiq]] û [[Zanist|zanistên ezmûnî]] re têkildar e. == Tarîx û etîmolojî == [[Wêne:2064 aryabhata-crp.jpg|thumb|150px|[[Aryabhata|Aryabhata I]] (476 – nêzîkî 550), matematîknasekî hindî ku hejmara [[Sifir (hejmar)|sifir]] bikar aniye û li Hindistanê ji ber hesabên wî yên astronomîkî tê rêzgirtin. Peykerekî modern li Navenda Zanîngeha Astronomî û Astrofizîkê li [[Pune]].]] === Tarîxa kelîmeyê === Kelîmeya ''cebîr'' ji sernavê kitêba matematîkê ya bi navê [[Pirtûka puxteyê li ser hesaba cebîr û beramberiyê|''al-Kitāb al-muḫtaṣar fī ḥisāb al-ǧabr wa-ʾl-muqābala'']] ku derdora sala 825an {{Pz}} hatiye nivîsîn, tê; ew kitêb ji aliyê matematîknas û zanyarê faris [[Xwarezmî]] ve hatiye nivîsandin, yê ku di sedsala 9an de li [[Bexda|Bexdayê]] çalak bû. Di sala 1145an de, yekê wergera [[Zimanê latînî|latînî]] bi navê ''Liber algebrae et almucabola'', ji aliyê Robertê Chesterî ve hate hazirkirik; wê eserê tesîreke kûr li ser pêşveçûna matematîkê di wexta [[Ronesans|Ronesansê]] de kir. Mesela [[Gerolamo Cardano]] di esera wî ya bi navê ''[[Ars magna]]'' de, bi awayekî eşkere behsa Xwarezmî dike wekî dahênerê wê "hunerê" ku di wê kitêbê de hatiye şirovekirin. Xwarezmî di kitêba wî de kelîmeya ''al-ǧabr'' (ku di erebî de tê maneya "temamkirin" an "wegerandina rewşa berê") ji bo danasîna metodeke guhertina hevkêşeyan bikaranî; bi taybetî jî ji bo veguherandina hevkêşeyên pile-duyê bo yek ji şeş şêweyên standard ku piştre bi rêya ramanên geometrîk dihatin çareserkirin. Kelîmeya modern a “cebîr” paşê di zimanê kurdî de ket. Xwarezmî pêdivî bi şeş cureyên hevkêşeyên pile-duyê (kwadratîk) dîtibû, ji ber ku wî hejmarên neyînî bi kar nedianî; ew yek berevajiyê helwesta matematîknasê hindî [[Brahmagupta]] bû di esera wî ya bi navê ''[[Brāhmasphuṭasiddhānta]]'' de ku di sala 628an de hatibû nivîsandin. Wekê gelek kitêbên din, eserên Brahmagupta û Diofantûs jî ji hêla zanyarên îslamî ve bo zimanê erebî hatibûn wergerandin. === Wextê babîlan === Ji sala 2000ê {{Bz}} ve, [[Babîl (dewlet)|babîliyan]] karîbûn sîstemên hevkêşeyên bi şêweyê çareser bikin; <math>\begin{align} x + y &= p\\ xy &= q\,, \end{align}</math> ji bo çareserkirina hevkêşeyên ku bi hevkêşeyeke pile-duyê a bi şêweyê <math>x^2 + q = px</math> re hevmane ne. Dibe ku çareseriyên van hevkêşeyan [[Hejmarên na aqlî|hejmarên îrasyonal]] bin. Lêbelê, bala babîliyan li ser çareseriyên tam nebû; li şûna wê, wan çareseriyên nêzîkî rastiyê hesab dikirin, bi gelemperî bi metoda navberdanîna xêzî. Herwiha, babîliyan hêj bi hejmarên neyînî re mijûl nedibûn. Yek ji herî navdarên lewheyên heriyê yên babîliyan "[[Plimpton 322]]" e ku di navbera salên 1900 û 1600ê de (berî zayînê) hatiye çêkirin. Ew lîsteya [[Sêyêniys pîtagorî|sêyêniyên pîtagorî]] dihewîne û nîşan dide ku babîliyan, tam 1000 sal berî [[Pîtagoras]], ji giringiya wan hejmaran agahdar bûn. === Misira kevnare === Cebîraya babîlonî ji cebîra misirî ya heman serdemê pêşketir bûne. Wexta ku babîloniyan bi hevkêşeyên pile-duyê (kwadratîk) re mijûl dibûn, misiriyan bi giranî li ser hevkêşeyên xêzî (linear) lêkolîn dikirin. [[Papîrûsa Rhind]] ku yek ji çavkaniyên herî giring e ji bo zanina me ya îro di derbarê matematîka misira kevnare ye, derdora sala 1650ê {{Bz}} ji aliyê Ahmes ve ji esereke kevntir hatiye wergerandin. Di vê papîrûsê de, hevkêşeyên xêzî yên bi şêweyê <math>x + ax = b</math> û <math>x + ax + bx = c</math> ku tê de <math>a</math>, <math>b</math> û <math>c</math> hemanên naskirî ne û <math>x</math> hemana nenas e, bi metodên geometrîk tên çareserkirin. [[Kategorî:Matematîk]] [[Kategorî:Konseptên matematîkê]] h82fxrdzrwl5zigit6888gnzb25ybcn 2091539 2091538 2026-09-04T18:53:22Z Kurê Acemî 105128 /* Misira kevnare */ 2091539 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{multiple image|perrow=1 / 1|total_width=350|image1=Polynomial2.svg|alt1=Polynomial equation: 2x^2 + 4x - 6 = 0|link1=Polynomial equation|caption1=[[Cebîriya seretayî]] lêkolînê li ser wan nirxan dike ku wan hevkêşeyên bi rêya operasyonên arîmetîkî hatine avakirin, çareser dikin.|image2=Ring of integers2.svg|alt2=Signature of the ring of integers|link2=Ring of integers|caption2=[[Cebîriya abstrakt]] [[Pêkhateya cebîrî|pêkhateyên cebîrî]] lêkolîn dike, wekî ringê tamhejmaran ku ji koma [[Tamhejmar|tamhejmaran]] pêk tê.}} '''Cebîr''' (ji [[Zimanê erebî|erebî]]: الجبر, ''al-ǧabr'' “hevkirina perçeyên xirab“) binebeşê [[Matematîk|matematîkê]] ye ku bi sîstemên abstrakt re ku wekî [[Pêhateya cebîrî|pêkhateyên cebîrî]] têne naskirin û bi pêvajokirina îfadeyên di nav wan sîsteman de mijûl dibe. Ew giştîkirina [[Arîtmetîk|arîtmetîkê]] ye ku [[Guherbar (matematîk)|guherbar]] û [[operasyonên cebîrî]], ji bilî operasyonên asayî yên arîtmetîkê yên wekî [[komkirin]] û [[Zêdekirin|zêdekirinê]], dide zanin. Di axaftina rojane de, cebîr bi gelemperî wekî hesabkirina bi elementên nenas ji [[Wekhevî|wekheviyan]] de (mesela <math>x + 1 = 2</math>) têye pênasekirin; ew elementên nenas bi rêya herfan têne nîşandan. Matematîknasê yewnanî yê ji Îskenderiyeyê, [[Dîofantos]] ku divê di navbera salên 100ê {{Bz}} û 350ê {{Pz}} de jiya kir, di kevneşopiya Rojava de wekî damezrînerê cebîrê tê hesibandin. Esera wî ya bi navê ''[[Arîtmetîka]]'' ku ji sêzdeh kitêban pêk tê, esera herî kevn e ku heta roja me (bi awayekî qismî) maye û tê de metoda cebîrî (ango hesabkirina bi herfan) tê bikaranîn. Di [[serdema kevnare]] de, metodên cebîrî cara ewil ji bo çareserkirina pirsgirêkên taybet ên di warên wekî [[Geometrî|geometriyê]] de hatin lêkolînkirin. Ew rewş di sedsala 9an de bi [[Xwarezmî|Mihemed kurê Mûsayê Xwarezmî]] re guherî; wî cebîr wekî dîsîplîneke matematîkî ya serbixwe û ji geometriyê ferq, bi awayekî sîstematîk saz kiriye. Matematîknasên destpêkê heta sedeyên 16 û 17an de, wexta ku sîstemeke sembolîk a hûrgilî û hişk hate pêşxistin, hevkêşe û çareseriyên wan bi karanîna kelîme û kurtenivîsan rave dikirin. Di nîvê sedeya 19an de, çarçoveya cebîriyê ji [[teoriya hevkêşeyan]] wêdetir berfireh bû û cureyên cihêreng ên operasyon û pêkhateyên cebîrî li xwe girtiye. Cebîr bi gelek şaxên matematîkê re, wekî geometrî, [[topolojî]], [[Bîrdoza jimare|teoriya hejmaran]], [[kalkulus]] û herwiha bi warên din ên lêkolînê yên wekî [[mentiq]] û [[Zanist|zanistên ezmûnî]] re têkildar e. == Tarîx û etîmolojî == [[Wêne:2064 aryabhata-crp.jpg|thumb|150px|[[Aryabhata|Aryabhata I]] (476 – nêzîkî 550), matematîknasekî hindî ku hejmara [[Sifir (hejmar)|sifir]] bikar aniye û li Hindistanê ji ber hesabên wî yên astronomîkî tê rêzgirtin. Peykerekî modern li Navenda Zanîngeha Astronomî û Astrofizîkê li [[Pune]].]] === Tarîxa kelîmeyê === Kelîmeya ''cebîr'' ji sernavê kitêba matematîkê ya bi navê [[Pirtûka puxteyê li ser hesaba cebîr û beramberiyê|''al-Kitāb al-muḫtaṣar fī ḥisāb al-ǧabr wa-ʾl-muqābala'']] ku derdora sala 825an {{Pz}} hatiye nivîsîn, tê; ew kitêb ji aliyê matematîknas û zanyarê faris [[Xwarezmî]] ve hatiye nivîsandin, yê ku di sedsala 9an de li [[Bexda|Bexdayê]] çalak bû. Di sala 1145an de, yekê wergera [[Zimanê latînî|latînî]] bi navê ''Liber algebrae et almucabola'', ji aliyê Robertê Chesterî ve hate hazirkirik; wê eserê tesîreke kûr li ser pêşveçûna matematîkê di wexta [[Ronesans|Ronesansê]] de kir. Mesela [[Gerolamo Cardano]] di esera wî ya bi navê ''[[Ars magna]]'' de, bi awayekî eşkere behsa Xwarezmî dike wekî dahênerê wê "hunerê" ku di wê kitêbê de hatiye şirovekirin. Xwarezmî di kitêba wî de kelîmeya ''al-ǧabr'' (ku di erebî de tê maneya "temamkirin" an "wegerandina rewşa berê") ji bo danasîna metodeke guhertina hevkêşeyan bikaranî; bi taybetî jî ji bo veguherandina hevkêşeyên pile-duyê bo yek ji şeş şêweyên standard ku piştre bi rêya ramanên geometrîk dihatin çareserkirin. Kelîmeya modern a “cebîr” paşê di zimanê kurdî de ket. Xwarezmî pêdivî bi şeş cureyên hevkêşeyên pile-duyê (kwadratîk) dîtibû, ji ber ku wî hejmarên neyînî bi kar nedianî; ew yek berevajiyê helwesta matematîknasê hindî [[Brahmagupta]] bû di esera wî ya bi navê ''[[Brāhmasphuṭasiddhānta]]'' de ku di sala 628an de hatibû nivîsandin. Wekê gelek kitêbên din, eserên Brahmagupta û Diofantûs jî ji hêla zanyarên îslamî ve bo zimanê erebî hatibûn wergerandin. === Wextê babîlan === Ji sala 2000ê {{Bz}} ve, [[Babîl (dewlet)|babîliyan]] karîbûn sîstemên hevkêşeyên bi şêweyê çareser bikin; <math>\begin{align} x + y &= p\\ xy &= q\,, \end{align}</math> ji bo çareserkirina hevkêşeyên ku bi hevkêşeyeke pile-duyê a bi şêweyê <math>x^2 + q = px</math> re hevmane ne. Dibe ku çareseriyên van hevkêşeyan [[Hejmarên na aqlî|hejmarên îrasyonal]] bin. Lêbelê, bala babîliyan li ser çareseriyên tam nebû; li şûna wê, wan çareseriyên nêzîkî rastiyê hesab dikirin, bi gelemperî bi metoda navberdanîna xêzî. Herwiha, babîliyan hêj bi hejmarên neyînî re mijûl nedibûn. Yek ji herî navdarên lewheyên heriyê yên babîliyan "[[Plimpton 322]]" e ku di navbera salên 1900 û 1600ê de (berî zayînê) hatiye çêkirin. Ew lîsteya [[Sêyêniys pîtagorî|sêyêniyên pîtagorî]] dihewîne û nîşan dide ku babîliyan, tam 1000 sal berî [[Pîtagoras]], ji giringiya wan hejmaran agahdar bûn. === Misira kevnare === Cebîraya babîlonî ji cebîra misirî ya heman serdemê pêşketir bûne. Wexta ku babîloniyan bi hevkêşeyên pile-duyê (kwadratîk) re mijûl dibûn, misiriyan bi giranî li ser hevkêşeyên xêzî (linear) lêkolîn dikirin. [[Papîrûsa Rhind]] ku yek ji çavkaniyên herî giring e ji bo zanina me ya îro di derbarê matematîka misira kevnare ye, derdora sala 1650ê {{Bz}} ji aliyê Ahmes ve ji esereke kevntir hatiye wergerandin. Di vê papîrûsê de, hevkêşeyên xêzî yên bi şêweyê <math>x + ax = b</math> û <math>x + ax + bx = c</math> ku tê de <math>a</math>, <math>b</math> û <math>c</math> hemanên naskirî ne û <math>x</math> hemana nenas e, bi metodên geometrîk tên çareserkirin. === Wextê yewnaniyan === [[Kategorî:Matematîk]] [[Kategorî:Konseptên matematîkê]] jarropuapsxec0o709rq5lcx2ewo0al 0 329710 2091451 2091134 2026-09-04T12:37:39Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2091451 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Sûnîk''' (ermenî: Սյունիք, bilêvkirina ermenî: [sjuˈnikʰ]) parêzgeha ku dikeve başûrê [[Ermenistan|Ermenistanê]] ye. Ew ji bakur ve bi parêzgeha [[Vayots Dzor (parêzgeh)|Vayots Dzorê]], ji rojava ve bi eksklava [[Komara Xweser a Naxçivanê|Komara Xweser a Naxçîvanê]] ya [[Azerbaycan|Azerbaycanê]], ji rojhilat ve bi Azerbaycanê û ji başûr ve bi [[Îran|Îranê]] re sînor dike. Paytext û bajarê herî mezin ê parêzgehê bajarokê [[Kapan|Kapanê]] ye. Li gorî Komîteya Statîstîkê ya Ermenîstanê, li gorî encamên serjimêriya sala 2022an, nifûsa parêzgehê 114 488 kes bû. Ev hejmar di serjimêriya sala 2011an de 141 771 kes û di serjimêriya sala 2001an de 152 684 kes bû.<ref>{{Cite web |url=https://www.armstat.am/en/?nid=82&id=2623 |sernav=Sûnîk}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Parêzgehên Ermenistanê]] [[en:Syunik Province]] itrt38nmovv62ldm5k0f75ghfyxq59d 2091452 2091451 2026-09-04T12:38:00Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2091452 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Sûnîk''' ([[Zimanê ermenî|ermenî]]: Սյունիք, bilêvkirina ermenî: [sjuˈnikʰ]) parêzgeha ku dikeve başûrê [[Ermenistan|Ermenistanê]] ye. Ew ji bakur ve bi parêzgeha [[Vayots Dzor (parêzgeh)|Vayots Dzorê]], ji rojava ve bi eksklava [[Komara Xweser a Naxçivanê|Komara Xweser a Naxçîvanê]] ya [[Azerbaycan|Azerbaycanê]], ji rojhilat ve bi Azerbaycanê û ji başûr ve bi [[Îran|Îranê]] re sînor dike. Paytext û bajarê herî mezin ê parêzgehê bajarokê [[Kapan|Kapanê]] ye. Li gorî Komîteya Statîstîkê ya Ermenîstanê, li gorî encamên serjimêriya sala 2022an, nifûsa parêzgehê 114 488 kes bû. Ev hejmar di serjimêriya sala 2011an de 141 771 kes û di serjimêriya sala 2001an de 152 684 kes bû.<ref>{{Cite web |url=https://www.armstat.am/en/?nid=82&id=2623 |sernav=Sûnîk}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Parêzgehên Ermenistanê]] [[en:Syunik Province]] g7g1u5te0piiao4bi2yq9q8nqsw9907 14 329728 2091454 2026-09-04T13:10:43Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2091454 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2091455 2091454 2026-09-04T13:13:26Z Avestaboy 34898 /* */ 2091455 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Lîstikên şerecûnî]] g209pyip5hqnl9v1fl0f07ipue362mk 2091456 2091455 2026-09-04T13:14:37Z Avestaboy 34898 /* */ 2091456 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Lîstikên şerecûnî|lîstikên vîdeyoyê]] sum2h26seg2we25n1gv7lwheabzs5f4 14 329729 2091457 2026-09-04T13:14:55Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2091457 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2091458 2091457 2026-09-04T13:16:17Z Avestaboy 34898 /* */ 2091458 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Lîstik li gorî mijaran]] k7vwltogo5xenw7w5uk9lxklq1ralrr 14 329730 2091462 2026-09-04T13:43:25Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2091462 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2091463 2091462 2026-09-04T13:45:06Z Avestaboy 34898 /* */ 2091463 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Romanên brîtanî li gorî janran]] 45mjdc8sic0avb9w9feb0pzv2ppbiz9 2091464 2091463 2026-09-04T13:45:50Z Avestaboy 34898 /* */ 2091464 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Romanên brîtanî li gorî janran|Romanên perwerdeyî]] jrbwteus9b7jhp5do26q1n75k6afkch 2091465 2091464 2026-09-04T13:46:05Z Avestaboy 34898 /* */ 2091465 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Romanên brîtanî li gorî janran|perwerdeyî]] gex77ewamc7g5wohrzzep805vwzcdwp 2091466 2091465 2026-09-04T13:47:25Z Avestaboy 34898 /* */ 2091466 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Romanên brîtanî li gorî janran|perwerdeyî]] [[Kategorî:Romanên perwerdeyî]] jw4ti1wdiu0ccoo2qetdvydy3sna64r 2091468 2091466 2026-09-04T13:52:07Z Avestaboy 34898 /* */ 2091468 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Romanên brîtanî li gorî janran|perwerdeyî]] [[Kategorî:Romanên perwerdeyî|brîtanî]] qact25gfk3awwrnzo64bdcneimspwi3 14 329731 2091467 2026-09-04T13:51:37Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2091467 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2091469 2091467 2026-09-04T13:53:53Z Avestaboy 34898 /* */ 2091469 wikitext text/x-wiki {{Cat main|Romana perwerdeyî}} q1rcb4k47tfp4fe9ayfxc3l2qcaq15l 2091470 2091469 2026-09-04T13:54:39Z Avestaboy 34898 /* */ 2091470 wikitext text/x-wiki {{Gotara bingehîn|Romana perwerdeyî}} j0bkt7alr7lc7psbwvs5yx17xccyo87 2091471 2091470 2026-09-04T13:55:14Z Avestaboy 34898 /* */ 2091471 wikitext text/x-wiki {{Gotara bingehîn|Romana perwerdeyî}} [[Kategorî:Roman li gorî janran]] 2vxofsijlzlgfcurkbdejdmko8r9qdk 2091472 2091471 2026-09-04T13:56:10Z Avestaboy 34898 /* */ 2091472 wikitext text/x-wiki {{Gotara bingehîn|Romana perwerdeyî}} [[Kategorî:Roman li gorî janran|perwerdeyî]] ildduy9pilzfi0n0jevckbtbyle67ro 14 329732 2091486 2026-09-04T14:13:24Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2091486 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2091487 2091486 2026-09-04T14:14:55Z Avestaboy 34898 /* */ 2091487 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Romanên amerîkî li gorî janran]] tplhr875n9by2yuu7if41i6c1l8nrsc 2091488 2091487 2026-09-04T14:15:52Z Avestaboy 34898 /* */ 2091488 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Romanên amerîkî li gorî janran]] [[Kategorî:Romanên perwerdeyî|amerîkî]] 8vp8hpj0mjf4ndmml7i2mlqa1qq3b17 2091489 2091488 2026-09-04T14:16:24Z Avestaboy 34898 /* */ 2091489 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Romanên amerîkî li gorî janran|perwerdeyî]] [[Kategorî:Romanên perwerdeyî|amerîkî]] 185y2ic9r5d2d5sch3aul73hemejepb 3 329733 2091508 2026-09-04T16:13:14Z Penaber49 39672 /* Formata Wîkîpediya kurdî */ beşeke nû 2091508 wikitext text/x-wiki == Formata Wîkîpediya kurdî == Silav @[[Bikarhêner:~2026-47807-63|~2026-47807-63]] formata Wîkîpediya kurdî (kurmancî) bi tevahî bi tîpên latînî ya kurdî ye. Ji ber vê yekê ji kerema xwe bi tevahî bi tîpên latînî binivîse. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 16:13, 4 îlon 2026 (UTC) gdl8pkfl69axczh1gfgrlk6z0iyboem 2091638 2091508 2026-09-05T10:04:36Z Kurê Acemî 105128 /* Astengkirin */ beşeke nû 2091638 wikitext text/x-wiki == Formata Wîkîpediya kurdî == Silav @[[Bikarhêner:~2026-47807-63|~2026-47807-63]] formata Wîkîpediya kurdî (kurmancî) bi tevahî bi tîpên latînî ya kurdî ye. Ji ber vê yekê ji kerema xwe bi tevahî bi tîpên latînî binivîse. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 16:13, 4 îlon 2026 (UTC) == Astengkirin == Merheba @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] û @[[Bikarhêner:Mohajeer|Mohajeer]]. Bi kerema xwe wî bikarhênerî asteng bikin. Bi rojan ez pê re mijûl dibim û gelek caran hatiye hişyarkirin ku li ser wîkîpediyaya kurdî bi tîpên erebî nayê nivîsîn. Wan hişyaran guh nade û carek jî vandalîzma profîla min dikî û pê de hîn berdewam dikî. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 10:04, 5 îlon 2026 (UTC) bxwjyfiooxqeur25pwzw91mqhljymkt 2091639 2091638 2026-09-05T10:06:12Z Kurê Acemî 105128 /* Astengkirin */ Bersiv 2091639 wikitext text/x-wiki == Formata Wîkîpediya kurdî == Silav @[[Bikarhêner:~2026-47807-63|~2026-47807-63]] formata Wîkîpediya kurdî (kurmancî) bi tevahî bi tîpên latînî ya kurdî ye. Ji ber vê yekê ji kerema xwe bi tevahî bi tîpên latînî binivîse. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 16:13, 4 îlon 2026 (UTC) == Astengkirin == Merheba @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] û @[[Bikarhêner:Mohajeer|Mohajeer]]. Bi kerema xwe wî bikarhênerî asteng bikin. Bi rojan ez pê re mijûl dibim û gelek caran hatiye hişyarkirin ku li ser wîkîpediyaya kurdî bi tîpên erebî nayê nivîsîn. Wan hişyaran guh nade û carek jî vandalîzma profîla min dikî û pê de hîn berdewam dikî. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 10:04, 5 îlon 2026 (UTC) :Ku hûn misaîd in bixwe lê binêrin. Ji bo min her kes giring e li vir, lê xebata çewt ne derbasdar e. Mixabin, ew kes jî guh nade. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 10:06, 5 îlon 2026 (UTC) nbehdu486reunihhoj4t3hprsd94q2i 0 329734 2091565 2026-09-05T02:31:31Z Biyolojiyabikurdi 31567 Rûpelek nû hat çêkirin. 2091565 wikitext text/x-wiki '''Asîda absîsî''' (bi înglîzî: ''abscisic acid'') hormonek riwekan a rêgirê geşebûnê ye, qonaxa mitbûnê han dike û bi bersîvdayînên xwe yên bo stresa hawirdora neguncaw, riwekê diparêze.‌<ref name="Plant Physiology,Development and Metabolism">Bhatla, S.C. and A. Lal, M. (2019) Plant Physiology, development and metabolism Satish C Bhatla, Manju A. Lal. Singapore: Springer</ref><ref name="Encyclopedia_Of_Biology">Rittner, Don, and Timothy Lee McCabe. Encyclopedia Of Biology. Facts On File, 2004. </ref> = Puxte = Asîda absîsî (kurtenavê wê ABA ye) hormonek rêgir e û alîkariya riwekan dike ko xwe li gor stresa hawirdorê biguncînîn. ABA di riwekê de hevsengiya avê dabîn dike, rê li ber şînbûna embriyoya tovê digire, mitbûna [[tov]] û gopikan han dike.<ref name="Plant Physiology,Development and Metabolism"/> Asîda absîsî di riwekê de ji ber şertên stresdar ên hawirdorê, yên wekî hişkahî (kêmavî), sermahî û kinbûna maweya ronahiya rojê, wekî bertek tê berhemkirin. Çalakiya asîda absîsî gelek bandorên hankirina geşebûnê yên [[Gîberellîn|gîberellînan]] û [[Oksîn|oksînan]] berevajî dike.<ref name="OpenStax, Biology"> Rye, C., Wise, R., Jurukovski, V., Desaix, J., Choi, J., & Avissar, Y. (2017).Biology. Houston, Texas : OpenStax College, Rice University,</ref> Asîda absîsî di riwekên lûleyî, hezaz û hin karokan de tê çêkirin.‌<ref name="Plant physiology and development">Taiz, L. et al. (2015) Plant physiology and development. 6Th ed.Sunderland, Massachusetts, U.S.A ISBN 9780197614235</ref> ABA cara ewil wekî madeyek ko dibe sedema qetîn an jî weşîna tovdankên (gûzik) pembûyê hat keşîfkirin. Lê xebatên vê dawiyê destnîşan dikin ko rola ABA-yê di kiryara weşînê de pir piçûk e.<ref name="OpenStax, Biology" /> Ji ber stresên hawirdorê çalakiya asîda absîsî zêde dibe. Ji ber guherînên di peresîna riwekê de an jî ji ber guherînên hawirdorê, asta xestiya ABA-yê pir zû diguhere. Wekî mînak, dema gihîştina tovê de, ber bi dawiya embriyogenezê de di tovê de asta asîda absîsî herî bilind e. Ji ber kêmaviyê, di riwekê de stresa avê peyda dibe û xestiya asîda absîsî dikare 50 qat zêde bibe. Asîda absîsî stomayên riwekê digire ko ava nav riwekê bi hilmînê neçe derve.‌<ref name="Plant Physiology">Taiz, L. and Zeiger, E. (2014) Plant Physiology. 6th edn. Sinauer Associates.</ref> = Dîrok = Her çiqas di salên 1940an de bandora oksîn û gîberellînan a li ser hankirina geşebûna riwekan ve hatibû famkirin jî, riweknas lêkolîn dikirin ji bo madeyên ko ji aliyê riwekan ve tê berhemkirin, lê rê li ber geşebûna riwekê dikin.<ref name=" plant biology ">TBidlack, J.E., Jansky, S. and Stern, K.R. (2018) Stern’s introductory plant biology. 14th edn. New York, NY: McGraw-Hill.</ref> Di salên 1940an de, riwekzanê swêdî Torsten Hemberg dema li zanîngeha Stokholmê li ser geşebûna seriyên kartolan dixebitî, da nîşankirin ko di navbera qonaxa mitbûnê (qonaxa bêdengiyê) û çêbûna madeyek asîdî ya rêgirê geşebûna seriyên kartole, heye.<ref>Dörffling, Karl (2015-12-01). "The Discovery of Abscisic Acid: A Retrospect". Journal of Plant Growth Regulation. 34 (4): 795–808.</ref> Ango li gor xebata wî, madeyek asîdî rê li ber geşebûnê digirt.<ref name="plant biology" /> Di sala 1963yê de riwekzanê inglîzî Philip Wareing ji gopikên riweka ''Acer pseudoplatanus,'' madeya rêgirê geşebûnê bi dest xist û navê '''dormîn''' lê kir.<ref name="NLM">Mo W, Zheng X, Shi Q, Zhao X, Chen X, Yang Z, Zuo Z. Unveiling the crucial roles of abscisic acid in plant physiology: implications for enhancing stress tolerance and productivity. Front Plant Sci. 2024 Nov 21;15:1437184. doi: 10.3389/fpls.2024.1437184. PMID: 39640997; PMCID: PMC11617201.</ref> Di riwekzaniyê de ji riwekê bi awayekî asayî qutbûn an jî qetîna [[pel]] û [[Fêkî (pêkhateya riwekê)|fêkiyên]] gihîştî bi înglîzî bi peyva “''abscission''” tê îfadekirin.<ref> S.W.D. and King, R.C. (2002) A dictionary of genetics. 7th. ed. New York, NY, USD: Oxford University Press. </ref> Wekî mînak, payîzê weşîna pelan wekî “''leaf abscission''” tê navkirin. Asîda absîsî jî navê xwe ji vê peyvê girtiyê. Di sala 1963yê de sê komên lêkolîner ên ji hev cuda li Dewletên Yekbûyî, Brîtanyaya Mezin û Zelendaya Nû dixbitîn, du madeyên rêgirê geşebûnê keşif kirin.<ref name="plant biology" /> Lêkolîner li ser madeya ko dibû sedema weşîna fêkiyên riweka pembûyê lêkolîn dikirin. Zanyar du madeyên ko dibûn sedema weşîna fêkiyan, ji riwekê cihê kirin û navê '''absîsîn I''' û '''absîsîn II''' lê kirin. Paşê hat dîtin ko dormîn û absîsîn II heman made ne. Ji lêkolîneran wetrê ev made di riwekê de weşîna pelan û qetîna fêkiyan han dikir, loma di sala 1967ê de navê asîda absîsî lê kirin.<ref name="plant biology" />Lê paşê bi hin xebatên zanistî hat nîşankirin ko bi eslê xwe weşîna pelan ji ber bandora hormona [[Etîlen|etîlenê]] ye û ne ji ber asîda absîsî.<ref name="Biology" /> Îro hê jî li dewsa asîda absîsî, hin caran navên absîsîn II an jî dormin tê bikaranîn. [[Wêne:Abscisic acid (1).png|thumb|261x261px|Asîda absîsî awêteyek endamî ya 15 karbonî ye.]] = Pêkhate = Asîda absîsî awêteyek endamî ya 15 karbonî ye, formula wê ya kîmyayî '''<big>C₁₅H₂₀O₄</big> e.''' Asîda absîsî di [[Plastîd|plastîdan]] de ji pîgmentên karotenoîdan tê çêkirin.<ref name=" plant biology "/>Hema hemû [[Xaneya riwekan|xaneyên]] ko plastîd lixwe digirin de asîda absîsî tê berhemkirin û bi [[şaneya darik]] û [[şaneya niyan]] tê guhaztin bo hemû beşên riwekê.<ref name="Plant Physiology"/>Asîda absîsî asîdek lawaz a bi pH-ya 4.7 e. = Erkên asîda absîsî = Di riwekên lûleyî,[[hezaz]] û hin [[Karok|karokan]] de asîda absîsî tê çêkirin.<ref name="Plant Physiology"/>Di riwekan de hema bigire hemû xaneyên [[kloroplast]] an jî amîloplast lixwe digirin, asîda absîsî berhem dikin.<ref name="Plant Physiology"/>Berevajî hormonên handerê geşêbûnê yên wekî [[oksîn]], [[sîtokînîn]], [[gîberellîn]] û [[Brasînosteroîd|brasînosteroîdan]], asîda absîsî geşebûnê hêdî dike.<ref name="Campbell">Reece, Jane B. Campbell Biology : Jane B. Reece ... [et Al.]. 9th ed., Boston, Ma, Benjamin Cummings, 2011.</ref> Asîda absîsî rê li ber çalakiya [[Asîda rîbonukleyî|ARN]]-yê û çêkirina [[Proteîn|proteînan]] digire bi vî awayê riwekê di qonaxa mitbûnê de dihêle.<ref name="leland"> Johnson, L. G. (1987). Biology. Dubuque, Iowa: Wm. C. Brown.</ref> ABA di gelek qonaxên geşebûn û peresîna riwekê de cih digire. Wekî mînak, gihîştina tovê, qonaxa mitbûnê, zîldana tovê, geşebûna şitilê û tevgerên [[Stoma|stomayan]] bi bandora asîda absîsî rû didin. Herwisa asîda absîsî ji bo bersîvdana riwekê ya bo stresên hawirorê jî kar dike. Wekî mînak, hişkayî (kêmavî), sermahî, şoriya axê, stresa ozmozî, birîndarbûna riwekê û nexweşî dibin sedema çalakbûna asîda absîsî.<ref name="NLM" /> === Kontrola qonaxa mitbûnê û zîldana tovê === Bersîvdana riwekê ya ji bo asîda absîsî, bi xestiya wê ya nav [[Şane (biyolojî)|şaneyê]] û hestiyariya şaneyê bo asîda abîsîsî ve girêdayî ye.<ref name="Plant Physiology"/> Di hin şaneyên riwekê de berhemkirin û xestiya asîda absîsî, di dema peresînê an jî di dema bersîvdayînê ya bo guherînên şertên hawirdorê de, bi awayekî berbiçav zêde dibe.<ref name="Plant Physiology"/> Wekî mînak, di tovên ber geşe û peresînê de ne, asta xestiya asîda absîsî dibe ko 100 qat zêde bibe û paşê bi gihîştina tovê, xestiya hormonê dabikeve asta herî nizim. Dema şert û mercên hawirdorê ji bo geşebûnê ne guncaw in, asîda absîsî metabolîzmaya riwekê hêdî dike an jî radiwestîne.<ref name=" Biology">Brooker, R., Widmaier, E., Graham, L., & Stiling, P. (2017). Biology (4th ed.).</ref> ABA di tovê de bi astengkirina zîldanê û hankirina çêkirina proteînên embarî, mitbûna tovê han dike.<ref name="OpenStax, Biology" />Mitbûna tovê egera zîldana tovê di bin şert û mercên guncaw de zêde dike. Heke li hawirdorê de ji bo jiyina tovê bi têra xwe ronahî, germahî,û şê(nem) hebe, mitbûna tovê diqede.<ref name="Campbell" /> Riwekên ko adapteyê avhewaya hênik bûne, berê zîldana tovê, hewceyê sermaya demek dirêj in. Di demsala zivistanê de hin caran dinya ji bo demek, piçek hênik dibe lê paşê dîsa sermaya zivistanê vedigere û heta biharê didome. Ev xweguncandin, riwekan diparêze ko di dirêjiya zivistanê de şîn nebin. Bergê tovê gelek riwekan asîda absîsî kom dikin.Tov bi bandora asta bilind a asîda absîsî dikevin qonaxa mitbûnê loma heta germahî û nema (şilî) hawira wan ji bo geşebûna şitilê guncaw nebe, hormon rê nade zîldana tovan.<ref name="Biology" /> Zivistanê hormona asîda absîsî hêdî bi hêdî hildiweşe, biharê gava şert û merc guncaw dibe, xestiya asîda absîsî kêm dibe tov ji mitbûnê derdikevin û zîl didin.Lê asîda absîsî ne yekane hormon e ko pêvajoya qonaxa mitbûnê kontrol dike. Wekî mînak, heke xestiya gîberellînê were zêdekirin, tov ji qonaxa mitbûnê derdikeve. Di tovan de ji zivistanê heta destpêka biharê asta asîda absîsî her ko diçe kêm dibe û asta gîberellînê zêde dibe. Sîtokînîn jî kar dikin bo dawîbûna qonaxa mitbûnê.Ev rewş dide nişankirin ko bersîvdana riwekê ne ji ber bandora her hormonek ferdî, lê dibe ko ji ber guherîna rêjeyêye hormonan be.<ref name="VILLEE"> Solomon, E., Martin, C., Martin, D., & Berg, L. (2015).Biology. Stamford: Cengage Learning.</ref> Bi gelemperî rêjeya asîda absîsî ya li gor rêjeya gîberellînan diyar dike ka tov di qonaxa mitbûnê de bimîne an zîl bide.<ref name="Biology with Physiology">Simon, E. J., Dickey, J.L., Reece, J. B., & Burton, R. A. (2018).Campbell Essential Biology with Physiology (6th ed.). Newyork, United States: Pearson.</ref>Heke li tovên ko bo zîldanê amadene, asîda absîsî were zêdekirin, zîldana tovan radiwestîne û tovan dîsa dixe qonaxa mitbûnê.<ref name="Campbell" /> Bandorek din a ABA hankirina peresîna gopikên zivistanê ye; ew navbeynkariya veguherîna [[Şaneya merîstemî|merîstema lûtkeyî]] bo gopikên mitbûnê dike.<ref name="OpenStax, Biology" />ABA li derdora gopikên riwekên pirsalî de çêbûna perikên hişk û parêzvan han dike. Gava hawir ji bo jiyanê guncaw dibe, gopik ji qonaxa mitbûnê derdikevin, geşe û peresîna xwe didomînin..<ref name="Biology" /> === Bersîvdayîna kêmaviyê === Di demên hişkahî de riwek nikarin bi têra xwe av dabîn bikin. Di pelên riwekên bi hişkahî ve rûbirû mayî de asta asîda absîsî gelek zêde dibe. Asta bilind a asîda absîsî dibe sedema girtina [[Stoma|stomayan]] û rê li ber hilmînê tê girtin. Av di riwekê de dimîne û riwek dikare li dij kêmaviyê ji bo demek dirêjtir ber xwe bide.<ref name="VILLEE" /> Asîda absîsî di şaneya darik û niyanê de tê guhaztin, lê bi gelemperî di şileya nav şaneya niyanê de xestiya wê hê zêdetir e.<ref name="Plant Physiology" />Dema kêmavî (hişkahî) de di xaneyên [[Reg|regê]] hê pirtir asîda absîsî tê berhemkirin û bi navbeynkariya şaneya darik tê guhaztin bo pelan. Berhemkirina asîda absîsî beşek ji bersîva stresê ya riwekê ye ko dibe sedema girtina stomayan, bi vî awayî ji riwekê derketina avê kêm dibe.<ref name="Concepts and Applications">Starr, C. (2007). Biology:concepts and applications (7th ed.). Boston, MA: Cengage Learning.</ref>Di bin stresa kêmaviyê de, di pelan de, di nav 4 heta 5 saetan de xestiya asîda absîsî dikare 50 qat zêde bibe. Bi avdana riwekê, xestiya hormonê dîsa di nav 4-5 saetan de dadikeve asta asayî. Piştî avdanê kêmbûna xestiya hormonê ji ber hilweşîna hormonê, guhaztina hormonê bo beşên din û kêmkirina berhemkirina hormonê rû dide.<ref name="Plant Physiology" /> == Girêdanên derve == * [https://drive.google.com/file/d/1YnuTBjHKTr0mo5cEZ7dkhY-LBKlqo91T/view?usp=sharing Ferhenga Biyolojiyê] == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Biyolojî]] [[Kategorî:Hormon]] [[Kategorî:Hormonên riwekan]] [[Kategorî:Riwek]] n9mwda5iv9fe8tat5kiqh103pa5blp3 2091567 2091565 2026-09-05T02:40:28Z Biyolojiyabikurdi 31567 /* Puxte */ 2091567 wikitext text/x-wiki '''Asîda absîsî''' (bi înglîzî: ''abscisic acid'') hormonek riwekan a rêgirê geşebûnê ye, qonaxa mitbûnê han dike û bi bersîvdayînên xwe yên bo stresa hawirdora neguncaw, riwekê diparêze.‌<ref name="Plant Physiology,Development and Metabolism">Bhatla, S.C. and A. Lal, M. (2019) Plant Physiology, development and metabolism Satish C Bhatla, Manju A. Lal. Singapore: Springer</ref><ref name="Encyclopedia_Of_Biology">Rittner, Don, and Timothy Lee McCabe. Encyclopedia Of Biology. Facts On File, 2004. </ref> = Puxte = Asîda absîsî (kurtenavê wê ABA ye) hormonek rêgir e û alîkariya riwekan dike ko xwe li gor stresa hawirdorê biguncînîn. ABA di riwekê de hevsengiya avê dabîn dike, rê li ber şînbûna embriyoya tovê digire, mitbûna [[tov]] û gopikan han dike.<ref name="Plant Physiology,Development and Metabolism"/> Asîda absîsî di riwekê de ji ber şertên stresdar ên hawirdorê, yên wekî hişkahî (kêmavî), sermahî û kinbûna maweya ronahiya rojê, wekî bertek tê berhemkirin. Çalakiya asîda absîsî gelek bandorên hankirina geşebûnê yên [[Gîberellîn|gîberellînan]] û [[Oksîn|oksînan]] berevajî dike.<ref name="OpenStax, Biology"> Rye, C., Wise, R., Jurukovski, V., Desaix, J., Choi, J., & Avissar, Y. (2017).Biology. Houston, Texas : OpenStax College, Rice University,</ref> Asîda absîsî di riwekên lûleyî, hezaz û hin karokan de tê çêkirin.‌<ref name="Plant physiology and development">Taiz, L. et al. (2015) Plant physiology and development. 6Th ed.Sunderland, Massachusetts, U.S.A ISBN 9780197614235</ref> ABA cara ewil wekî madeyek ko dibe sedema qetîn an jî weşîna tovdankên (gûzik) [[Pembû|pembûyê]] hat keşîfkirin. Lê xebatên vê dawiyê destnîşan dikin ko rola ABA-yê di kiryara weşînê de pir piçûk e.<ref name="OpenStax, Biology" /> Ji ber stresên hawirdorê çalakiya asîda absîsî zêde dibe. Ji ber guherînên di peresîna riwekê de an jî ji ber guherînên hawirdorê, asta xestiya ABA-yê pir zû diguhere. Wekî mînak, dema gihîştina tovê de, ber bi dawiya embriyogenezê de di tovê de asta asîda absîsî herî bilind e. Ji ber kêmaviyê, di riwekê de stresa avê peyda dibe û xestiya asîda absîsî dikare 50 qat zêde bibe. Asîda absîsî stomayên riwekê digire ko ava nav riwekê bi hilmînê neçe derve.‌<ref name="Plant Physiology">Taiz, L. and Zeiger, E. (2014) Plant Physiology. 6th edn. Sinauer Associates.</ref> = Dîrok = Her çiqas di salên 1940an de bandora oksîn û gîberellînan a li ser hankirina geşebûna riwekan ve hatibû famkirin jî, riweknas lêkolîn dikirin ji bo madeyên ko ji aliyê riwekan ve tê berhemkirin, lê rê li ber geşebûna riwekê dikin.<ref name=" plant biology ">TBidlack, J.E., Jansky, S. and Stern, K.R. (2018) Stern’s introductory plant biology. 14th edn. New York, NY: McGraw-Hill.</ref> Di salên 1940an de, riwekzanê swêdî Torsten Hemberg dema li zanîngeha Stokholmê li ser geşebûna seriyên kartolan dixebitî, da nîşankirin ko di navbera qonaxa mitbûnê (qonaxa bêdengiyê) û çêbûna madeyek asîdî ya rêgirê geşebûna seriyên kartole, heye.<ref>Dörffling, Karl (2015-12-01). "The Discovery of Abscisic Acid: A Retrospect". Journal of Plant Growth Regulation. 34 (4): 795–808.</ref> Ango li gor xebata wî, madeyek asîdî rê li ber geşebûnê digirt.<ref name="plant biology" /> Di sala 1963yê de riwekzanê inglîzî Philip Wareing ji gopikên riweka ''Acer pseudoplatanus,'' madeya rêgirê geşebûnê bi dest xist û navê '''dormîn''' lê kir.<ref name="NLM">Mo W, Zheng X, Shi Q, Zhao X, Chen X, Yang Z, Zuo Z. Unveiling the crucial roles of abscisic acid in plant physiology: implications for enhancing stress tolerance and productivity. Front Plant Sci. 2024 Nov 21;15:1437184. doi: 10.3389/fpls.2024.1437184. PMID: 39640997; PMCID: PMC11617201.</ref> Di riwekzaniyê de ji riwekê bi awayekî asayî qutbûn an jî qetîna [[pel]] û [[Fêkî (pêkhateya riwekê)|fêkiyên]] gihîştî bi înglîzî bi peyva “''abscission''” tê îfadekirin.<ref> S.W.D. and King, R.C. (2002) A dictionary of genetics. 7th. ed. New York, NY, USD: Oxford University Press. </ref> Wekî mînak, payîzê weşîna pelan wekî “''leaf abscission''” tê navkirin. Asîda absîsî jî navê xwe ji vê peyvê girtiyê. Di sala 1963yê de sê komên lêkolîner ên ji hev cuda li Dewletên Yekbûyî, Brîtanyaya Mezin û Zelendaya Nû dixbitîn, du madeyên rêgirê geşebûnê keşif kirin.<ref name="plant biology" /> Lêkolîner li ser madeya ko dibû sedema weşîna fêkiyên riweka pembûyê lêkolîn dikirin. Zanyar du madeyên ko dibûn sedema weşîna fêkiyan, ji riwekê cihê kirin û navê '''absîsîn I''' û '''absîsîn II''' lê kirin. Paşê hat dîtin ko dormîn û absîsîn II heman made ne. Ji lêkolîneran wetrê ev made di riwekê de weşîna pelan û qetîna fêkiyan han dikir, loma di sala 1967ê de navê asîda absîsî lê kirin.<ref name="plant biology" />Lê paşê bi hin xebatên zanistî hat nîşankirin ko bi eslê xwe weşîna pelan ji ber bandora hormona [[Etîlen|etîlenê]] ye û ne ji ber asîda absîsî.<ref name="Biology" /> Îro hê jî li dewsa asîda absîsî, hin caran navên absîsîn II an jî dormin tê bikaranîn. [[Wêne:Abscisic acid (1).png|thumb|261x261px|Asîda absîsî awêteyek endamî ya 15 karbonî ye.]] = Pêkhate = Asîda absîsî awêteyek endamî ya 15 karbonî ye, formula wê ya kîmyayî '''<big>C₁₅H₂₀O₄</big> e.''' Asîda absîsî di [[Plastîd|plastîdan]] de ji pîgmentên karotenoîdan tê çêkirin.<ref name=" plant biology "/>Hema hemû [[Xaneya riwekan|xaneyên]] ko plastîd lixwe digirin de asîda absîsî tê berhemkirin û bi [[şaneya darik]] û [[şaneya niyan]] tê guhaztin bo hemû beşên riwekê.<ref name="Plant Physiology"/>Asîda absîsî asîdek lawaz a bi pH-ya 4.7 e. = Erkên asîda absîsî = Di riwekên lûleyî,[[hezaz]] û hin [[Karok|karokan]] de asîda absîsî tê çêkirin.<ref name="Plant Physiology"/>Di riwekan de hema bigire hemû xaneyên [[kloroplast]] an jî amîloplast lixwe digirin, asîda absîsî berhem dikin.<ref name="Plant Physiology"/>Berevajî hormonên handerê geşêbûnê yên wekî [[oksîn]], [[sîtokînîn]], [[gîberellîn]] û [[Brasînosteroîd|brasînosteroîdan]], asîda absîsî geşebûnê hêdî dike.<ref name="Campbell">Reece, Jane B. Campbell Biology : Jane B. Reece ... [et Al.]. 9th ed., Boston, Ma, Benjamin Cummings, 2011.</ref> Asîda absîsî rê li ber çalakiya [[Asîda rîbonukleyî|ARN]]-yê û çêkirina [[Proteîn|proteînan]] digire bi vî awayê riwekê di qonaxa mitbûnê de dihêle.<ref name="leland"> Johnson, L. G. (1987). Biology. Dubuque, Iowa: Wm. C. Brown.</ref> ABA di gelek qonaxên geşebûn û peresîna riwekê de cih digire. Wekî mînak, gihîştina tovê, qonaxa mitbûnê, zîldana tovê, geşebûna şitilê û tevgerên [[Stoma|stomayan]] bi bandora asîda absîsî rû didin. Herwisa asîda absîsî ji bo bersîvdana riwekê ya bo stresên hawirorê jî kar dike. Wekî mînak, hişkayî (kêmavî), sermahî, şoriya axê, stresa ozmozî, birîndarbûna riwekê û nexweşî dibin sedema çalakbûna asîda absîsî.<ref name="NLM" /> === Kontrola qonaxa mitbûnê û zîldana tovê === Bersîvdana riwekê ya ji bo asîda absîsî, bi xestiya wê ya nav [[Şane (biyolojî)|şaneyê]] û hestiyariya şaneyê bo asîda abîsîsî ve girêdayî ye.<ref name="Plant Physiology"/> Di hin şaneyên riwekê de berhemkirin û xestiya asîda absîsî, di dema peresînê an jî di dema bersîvdayînê ya bo guherînên şertên hawirdorê de, bi awayekî berbiçav zêde dibe.<ref name="Plant Physiology"/> Wekî mînak, di tovên ber geşe û peresînê de ne, asta xestiya asîda absîsî dibe ko 100 qat zêde bibe û paşê bi gihîştina tovê, xestiya hormonê dabikeve asta herî nizim. Dema şert û mercên hawirdorê ji bo geşebûnê ne guncaw in, asîda absîsî metabolîzmaya riwekê hêdî dike an jî radiwestîne.<ref name=" Biology">Brooker, R., Widmaier, E., Graham, L., & Stiling, P. (2017). Biology (4th ed.).</ref> ABA di tovê de bi astengkirina zîldanê û hankirina çêkirina proteînên embarî, mitbûna tovê han dike.<ref name="OpenStax, Biology" />Mitbûna tovê egera zîldana tovê di bin şert û mercên guncaw de zêde dike. Heke li hawirdorê de ji bo jiyina tovê bi têra xwe ronahî, germahî,û şê(nem) hebe, mitbûna tovê diqede.<ref name="Campbell" /> Riwekên ko adapteyê avhewaya hênik bûne, berê zîldana tovê, hewceyê sermaya demek dirêj in. Di demsala zivistanê de hin caran dinya ji bo demek, piçek hênik dibe lê paşê dîsa sermaya zivistanê vedigere û heta biharê didome. Ev xweguncandin, riwekan diparêze ko di dirêjiya zivistanê de şîn nebin. Bergê tovê gelek riwekan asîda absîsî kom dikin.Tov bi bandora asta bilind a asîda absîsî dikevin qonaxa mitbûnê loma heta germahî û nema (şilî) hawira wan ji bo geşebûna şitilê guncaw nebe, hormon rê nade zîldana tovan.<ref name="Biology" /> Zivistanê hormona asîda absîsî hêdî bi hêdî hildiweşe, biharê gava şert û merc guncaw dibe, xestiya asîda absîsî kêm dibe tov ji mitbûnê derdikevin û zîl didin.Lê asîda absîsî ne yekane hormon e ko pêvajoya qonaxa mitbûnê kontrol dike. Wekî mînak, heke xestiya gîberellînê were zêdekirin, tov ji qonaxa mitbûnê derdikeve. Di tovan de ji zivistanê heta destpêka biharê asta asîda absîsî her ko diçe kêm dibe û asta gîberellînê zêde dibe. Sîtokînîn jî kar dikin bo dawîbûna qonaxa mitbûnê.Ev rewş dide nişankirin ko bersîvdana riwekê ne ji ber bandora her hormonek ferdî, lê dibe ko ji ber guherîna rêjeyêye hormonan be.<ref name="VILLEE"> Solomon, E., Martin, C., Martin, D., & Berg, L. (2015).Biology. Stamford: Cengage Learning.</ref> Bi gelemperî rêjeya asîda absîsî ya li gor rêjeya gîberellînan diyar dike ka tov di qonaxa mitbûnê de bimîne an zîl bide.<ref name="Biology with Physiology">Simon, E. J., Dickey, J.L., Reece, J. B., & Burton, R. A. (2018).Campbell Essential Biology with Physiology (6th ed.). Newyork, United States: Pearson.</ref>Heke li tovên ko bo zîldanê amadene, asîda absîsî were zêdekirin, zîldana tovan radiwestîne û tovan dîsa dixe qonaxa mitbûnê.<ref name="Campbell" /> Bandorek din a ABA hankirina peresîna gopikên zivistanê ye; ew navbeynkariya veguherîna [[Şaneya merîstemî|merîstema lûtkeyî]] bo gopikên mitbûnê dike.<ref name="OpenStax, Biology" />ABA li derdora gopikên riwekên pirsalî de çêbûna perikên hişk û parêzvan han dike. Gava hawir ji bo jiyanê guncaw dibe, gopik ji qonaxa mitbûnê derdikevin, geşe û peresîna xwe didomînin..<ref name="Biology" /> === Bersîvdayîna kêmaviyê === Di demên hişkahî de riwek nikarin bi têra xwe av dabîn bikin. Di pelên riwekên bi hişkahî ve rûbirû mayî de asta asîda absîsî gelek zêde dibe. Asta bilind a asîda absîsî dibe sedema girtina [[Stoma|stomayan]] û rê li ber hilmînê tê girtin. Av di riwekê de dimîne û riwek dikare li dij kêmaviyê ji bo demek dirêjtir ber xwe bide.<ref name="VILLEE" /> Asîda absîsî di şaneya darik û niyanê de tê guhaztin, lê bi gelemperî di şileya nav şaneya niyanê de xestiya wê hê zêdetir e.<ref name="Plant Physiology" />Dema kêmavî (hişkahî) de di xaneyên [[Reg|regê]] hê pirtir asîda absîsî tê berhemkirin û bi navbeynkariya şaneya darik tê guhaztin bo pelan. Berhemkirina asîda absîsî beşek ji bersîva stresê ya riwekê ye ko dibe sedema girtina stomayan, bi vî awayî ji riwekê derketina avê kêm dibe.<ref name="Concepts and Applications">Starr, C. (2007). Biology:concepts and applications (7th ed.). Boston, MA: Cengage Learning.</ref>Di bin stresa kêmaviyê de, di pelan de, di nav 4 heta 5 saetan de xestiya asîda absîsî dikare 50 qat zêde bibe. Bi avdana riwekê, xestiya hormonê dîsa di nav 4-5 saetan de dadikeve asta asayî. Piştî avdanê kêmbûna xestiya hormonê ji ber hilweşîna hormonê, guhaztina hormonê bo beşên din û kêmkirina berhemkirina hormonê rû dide.<ref name="Plant Physiology" /> == Girêdanên derve == * [https://drive.google.com/file/d/1YnuTBjHKTr0mo5cEZ7dkhY-LBKlqo91T/view?usp=sharing Ferhenga Biyolojiyê] == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Biyolojî]] [[Kategorî:Hormon]] [[Kategorî:Hormonên riwekan]] [[Kategorî:Riwek]] 4mp9zhbc7coo2momjwf0uud67rgxepu 2091568 2091567 2026-09-05T02:43:29Z Biyolojiyabikurdi 31567 /* Dîrok */ 2091568 wikitext text/x-wiki '''Asîda absîsî''' (bi înglîzî: ''abscisic acid'') hormonek riwekan a rêgirê geşebûnê ye, qonaxa mitbûnê han dike û bi bersîvdayînên xwe yên bo stresa hawirdora neguncaw, riwekê diparêze.‌<ref name="Plant Physiology,Development and Metabolism">Bhatla, S.C. and A. Lal, M. (2019) Plant Physiology, development and metabolism Satish C Bhatla, Manju A. Lal. Singapore: Springer</ref><ref name="Encyclopedia_Of_Biology">Rittner, Don, and Timothy Lee McCabe. Encyclopedia Of Biology. Facts On File, 2004. </ref> = Puxte = Asîda absîsî (kurtenavê wê ABA ye) hormonek rêgir e û alîkariya riwekan dike ko xwe li gor stresa hawirdorê biguncînîn. ABA di riwekê de hevsengiya avê dabîn dike, rê li ber şînbûna embriyoya tovê digire, mitbûna [[tov]] û gopikan han dike.<ref name="Plant Physiology,Development and Metabolism"/> Asîda absîsî di riwekê de ji ber şertên stresdar ên hawirdorê, yên wekî hişkahî (kêmavî), sermahî û kinbûna maweya ronahiya rojê, wekî bertek tê berhemkirin. Çalakiya asîda absîsî gelek bandorên hankirina geşebûnê yên [[Gîberellîn|gîberellînan]] û [[Oksîn|oksînan]] berevajî dike.<ref name="OpenStax, Biology"> Rye, C., Wise, R., Jurukovski, V., Desaix, J., Choi, J., & Avissar, Y. (2017).Biology. Houston, Texas : OpenStax College, Rice University,</ref> Asîda absîsî di riwekên lûleyî, hezaz û hin karokan de tê çêkirin.‌<ref name="Plant physiology and development">Taiz, L. et al. (2015) Plant physiology and development. 6Th ed.Sunderland, Massachusetts, U.S.A ISBN 9780197614235</ref> ABA cara ewil wekî madeyek ko dibe sedema qetîn an jî weşîna tovdankên (gûzik) [[Pembû|pembûyê]] hat keşîfkirin. Lê xebatên vê dawiyê destnîşan dikin ko rola ABA-yê di kiryara weşînê de pir piçûk e.<ref name="OpenStax, Biology" /> Ji ber stresên hawirdorê çalakiya asîda absîsî zêde dibe. Ji ber guherînên di peresîna riwekê de an jî ji ber guherînên hawirdorê, asta xestiya ABA-yê pir zû diguhere. Wekî mînak, dema gihîştina tovê de, ber bi dawiya embriyogenezê de di tovê de asta asîda absîsî herî bilind e. Ji ber kêmaviyê, di riwekê de stresa avê peyda dibe û xestiya asîda absîsî dikare 50 qat zêde bibe. Asîda absîsî stomayên riwekê digire ko ava nav riwekê bi hilmînê neçe derve.‌<ref name="Plant Physiology">Taiz, L. and Zeiger, E. (2014) Plant Physiology. 6th edn. Sinauer Associates.</ref> = Dîrok = Her çiqas di salên 1940an de bandora oksîn û gîberellînan a li ser hankirina geşebûna riwekan ve hatibû famkirin jî, riweknas lêkolîn dikirin ji bo madeyên ko ji aliyê riwekan ve tê berhemkirin, lê rê li ber geşebûna riwekê dikin.<ref name=" plant biology ">TBidlack, J.E., Jansky, S. and Stern, K.R. (2018) Stern’s introductory plant biology. 14th edn. New York, NY: McGraw-Hill.</ref> Di salên 1940an de, riwekzanê swêdî Torsten Hemberg dema li zanîngeha Stokholmê li ser geşebûna seriyên kartolan dixebitî. Hemberg bi xebatên xwe da nîşankirin ko di navbera qonaxa mitbûnê (qonaxa bêdengiyê) û çêbûna madeyek asîdî ya rêgirê geşebûna seriyên kartole, heye.<ref>Dörffling, Karl (2015-12-01). "The Discovery of Abscisic Acid: A Retrospect". Journal of Plant Growth Regulation. 34 (4): 795–808.</ref> Ango li gor xebata wî, madeyek asîdî rê li ber geşebûnê digirt.<ref name="plant biology" /> Di sala 1963yê de riwekzanê inglîzî Philip Wareing ji gopikên riweka ''Acer pseudoplatanus,'' madeya rêgirê geşebûnê bi dest xist û navê '''dormîn''' lê kir.<ref name="NLM">Mo W, Zheng X, Shi Q, Zhao X, Chen X, Yang Z, Zuo Z. Unveiling the crucial roles of abscisic acid in plant physiology: implications for enhancing stress tolerance and productivity. Front Plant Sci. 2024 Nov 21;15:1437184. doi: 10.3389/fpls.2024.1437184. PMID: 39640997; PMCID: PMC11617201.</ref> Di riwekzaniyê de ji riwekê bi awayekî asayî qutbûn an jî qetîna [[pel]] û [[Fêkî (pêkhateya riwekê)|fêkiyên]] gihîştî bi înglîzî bi peyva “''abscission''” tê îfadekirin.<ref> S.W.D. and King, R.C. (2002) A dictionary of genetics. 7th. ed. New York, NY, USD: Oxford University Press. </ref> Wekî mînak, payîzê weşîna pelan wekî “''leaf abscission''” tê navkirin. Asîda absîsî jî navê xwe ji vê peyvê girtiyê. Di sala 1963yê de sê komên lêkolîner ên ji hev cuda li Dewletên Yekbûyî, Brîtanyaya Mezin û Zelendaya Nû dixbitîn, du madeyên rêgirê geşebûnê keşif kirin.<ref name="plant biology" /> Lêkolîner li ser madeya ko dibû sedema weşîna fêkiyên riweka pembûyê lêkolîn dikirin. Zanyar du madeyên ko dibûn sedema weşîna fêkiyan, ji riwekê cihê kirin û navê '''absîsîn I''' û '''absîsîn II''' lê kirin. Paşê hat dîtin ko dormîn û absîsîn II heman made ne. Ji lêkolîneran wetrê ev made di riwekê de weşîna pelan û qetîna fêkiyan han dikir, loma di sala 1967ê de navê asîda absîsî lê kirin.<ref name="plant biology" />Lê paşê bi hin xebatên zanistî hat nîşankirin ko bi eslê xwe weşîna pelan ji ber bandora hormona [[Etîlen|etîlenê]] ye û ne ji ber asîda absîsî.<ref name="Biology" /> Îro hê jî li dewsa asîda absîsî, hin caran navên absîsîn II an jî dormin tê bikaranîn. [[Wêne:Abscisic acid (1).png|thumb|261x261px|Asîda absîsî awêteyek endamî ya 15 karbonî ye.]] = Pêkhate = Asîda absîsî awêteyek endamî ya 15 karbonî ye, formula wê ya kîmyayî '''<big>C₁₅H₂₀O₄</big> e.''' Asîda absîsî di [[Plastîd|plastîdan]] de ji pîgmentên karotenoîdan tê çêkirin.<ref name=" plant biology "/>Hema hemû [[Xaneya riwekan|xaneyên]] ko plastîd lixwe digirin de asîda absîsî tê berhemkirin û bi [[şaneya darik]] û [[şaneya niyan]] tê guhaztin bo hemû beşên riwekê.<ref name="Plant Physiology"/>Asîda absîsî asîdek lawaz a bi pH-ya 4.7 e. = Erkên asîda absîsî = Di riwekên lûleyî,[[hezaz]] û hin [[Karok|karokan]] de asîda absîsî tê çêkirin.<ref name="Plant Physiology"/>Di riwekan de hema bigire hemû xaneyên [[kloroplast]] an jî amîloplast lixwe digirin, asîda absîsî berhem dikin.<ref name="Plant Physiology"/>Berevajî hormonên handerê geşêbûnê yên wekî [[oksîn]], [[sîtokînîn]], [[gîberellîn]] û [[Brasînosteroîd|brasînosteroîdan]], asîda absîsî geşebûnê hêdî dike.<ref name="Campbell">Reece, Jane B. Campbell Biology : Jane B. Reece ... [et Al.]. 9th ed., Boston, Ma, Benjamin Cummings, 2011.</ref> Asîda absîsî rê li ber çalakiya [[Asîda rîbonukleyî|ARN]]-yê û çêkirina [[Proteîn|proteînan]] digire bi vî awayê riwekê di qonaxa mitbûnê de dihêle.<ref name="leland"> Johnson, L. G. (1987). Biology. Dubuque, Iowa: Wm. C. Brown.</ref> ABA di gelek qonaxên geşebûn û peresîna riwekê de cih digire. Wekî mînak, gihîştina tovê, qonaxa mitbûnê, zîldana tovê, geşebûna şitilê û tevgerên [[Stoma|stomayan]] bi bandora asîda absîsî rû didin. Herwisa asîda absîsî ji bo bersîvdana riwekê ya bo stresên hawirorê jî kar dike. Wekî mînak, hişkayî (kêmavî), sermahî, şoriya axê, stresa ozmozî, birîndarbûna riwekê û nexweşî dibin sedema çalakbûna asîda absîsî.<ref name="NLM" /> === Kontrola qonaxa mitbûnê û zîldana tovê === Bersîvdana riwekê ya ji bo asîda absîsî, bi xestiya wê ya nav [[Şane (biyolojî)|şaneyê]] û hestiyariya şaneyê bo asîda abîsîsî ve girêdayî ye.<ref name="Plant Physiology"/> Di hin şaneyên riwekê de berhemkirin û xestiya asîda absîsî, di dema peresînê an jî di dema bersîvdayînê ya bo guherînên şertên hawirdorê de, bi awayekî berbiçav zêde dibe.<ref name="Plant Physiology"/> Wekî mînak, di tovên ber geşe û peresînê de ne, asta xestiya asîda absîsî dibe ko 100 qat zêde bibe û paşê bi gihîştina tovê, xestiya hormonê dabikeve asta herî nizim. Dema şert û mercên hawirdorê ji bo geşebûnê ne guncaw in, asîda absîsî metabolîzmaya riwekê hêdî dike an jî radiwestîne.<ref name=" Biology">Brooker, R., Widmaier, E., Graham, L., & Stiling, P. (2017). Biology (4th ed.).</ref> ABA di tovê de bi astengkirina zîldanê û hankirina çêkirina proteînên embarî, mitbûna tovê han dike.<ref name="OpenStax, Biology" />Mitbûna tovê egera zîldana tovê di bin şert û mercên guncaw de zêde dike. Heke li hawirdorê de ji bo jiyina tovê bi têra xwe ronahî, germahî,û şê(nem) hebe, mitbûna tovê diqede.<ref name="Campbell" /> Riwekên ko adapteyê avhewaya hênik bûne, berê zîldana tovê, hewceyê sermaya demek dirêj in. Di demsala zivistanê de hin caran dinya ji bo demek, piçek hênik dibe lê paşê dîsa sermaya zivistanê vedigere û heta biharê didome. Ev xweguncandin, riwekan diparêze ko di dirêjiya zivistanê de şîn nebin. Bergê tovê gelek riwekan asîda absîsî kom dikin.Tov bi bandora asta bilind a asîda absîsî dikevin qonaxa mitbûnê loma heta germahî û nema (şilî) hawira wan ji bo geşebûna şitilê guncaw nebe, hormon rê nade zîldana tovan.<ref name="Biology" /> Zivistanê hormona asîda absîsî hêdî bi hêdî hildiweşe, biharê gava şert û merc guncaw dibe, xestiya asîda absîsî kêm dibe tov ji mitbûnê derdikevin û zîl didin.Lê asîda absîsî ne yekane hormon e ko pêvajoya qonaxa mitbûnê kontrol dike. Wekî mînak, heke xestiya gîberellînê were zêdekirin, tov ji qonaxa mitbûnê derdikeve. Di tovan de ji zivistanê heta destpêka biharê asta asîda absîsî her ko diçe kêm dibe û asta gîberellînê zêde dibe. Sîtokînîn jî kar dikin bo dawîbûna qonaxa mitbûnê.Ev rewş dide nişankirin ko bersîvdana riwekê ne ji ber bandora her hormonek ferdî, lê dibe ko ji ber guherîna rêjeyêye hormonan be.<ref name="VILLEE"> Solomon, E., Martin, C., Martin, D., & Berg, L. (2015).Biology. Stamford: Cengage Learning.</ref> Bi gelemperî rêjeya asîda absîsî ya li gor rêjeya gîberellînan diyar dike ka tov di qonaxa mitbûnê de bimîne an zîl bide.<ref name="Biology with Physiology">Simon, E. J., Dickey, J.L., Reece, J. B., & Burton, R. A. (2018).Campbell Essential Biology with Physiology (6th ed.). Newyork, United States: Pearson.</ref>Heke li tovên ko bo zîldanê amadene, asîda absîsî were zêdekirin, zîldana tovan radiwestîne û tovan dîsa dixe qonaxa mitbûnê.<ref name="Campbell" /> Bandorek din a ABA hankirina peresîna gopikên zivistanê ye; ew navbeynkariya veguherîna [[Şaneya merîstemî|merîstema lûtkeyî]] bo gopikên mitbûnê dike.<ref name="OpenStax, Biology" />ABA li derdora gopikên riwekên pirsalî de çêbûna perikên hişk û parêzvan han dike. Gava hawir ji bo jiyanê guncaw dibe, gopik ji qonaxa mitbûnê derdikevin, geşe û peresîna xwe didomînin..<ref name="Biology" /> === Bersîvdayîna kêmaviyê === Di demên hişkahî de riwek nikarin bi têra xwe av dabîn bikin. Di pelên riwekên bi hişkahî ve rûbirû mayî de asta asîda absîsî gelek zêde dibe. Asta bilind a asîda absîsî dibe sedema girtina [[Stoma|stomayan]] û rê li ber hilmînê tê girtin. Av di riwekê de dimîne û riwek dikare li dij kêmaviyê ji bo demek dirêjtir ber xwe bide.<ref name="VILLEE" /> Asîda absîsî di şaneya darik û niyanê de tê guhaztin, lê bi gelemperî di şileya nav şaneya niyanê de xestiya wê hê zêdetir e.<ref name="Plant Physiology" />Dema kêmavî (hişkahî) de di xaneyên [[Reg|regê]] hê pirtir asîda absîsî tê berhemkirin û bi navbeynkariya şaneya darik tê guhaztin bo pelan. Berhemkirina asîda absîsî beşek ji bersîva stresê ya riwekê ye ko dibe sedema girtina stomayan, bi vî awayî ji riwekê derketina avê kêm dibe.<ref name="Concepts and Applications">Starr, C. (2007). Biology:concepts and applications (7th ed.). Boston, MA: Cengage Learning.</ref>Di bin stresa kêmaviyê de, di pelan de, di nav 4 heta 5 saetan de xestiya asîda absîsî dikare 50 qat zêde bibe. Bi avdana riwekê, xestiya hormonê dîsa di nav 4-5 saetan de dadikeve asta asayî. Piştî avdanê kêmbûna xestiya hormonê ji ber hilweşîna hormonê, guhaztina hormonê bo beşên din û kêmkirina berhemkirina hormonê rû dide.<ref name="Plant Physiology" /> == Girêdanên derve == * [https://drive.google.com/file/d/1YnuTBjHKTr0mo5cEZ7dkhY-LBKlqo91T/view?usp=sharing Ferhenga Biyolojiyê] == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Biyolojî]] [[Kategorî:Hormon]] [[Kategorî:Hormonên riwekan]] [[Kategorî:Riwek]] rrnbi9ucf7h1e1uqujosx0rusylitpj 2091612 2091568 2026-09-05T06:20:35Z Biyolojiyabikurdi 31567 /* Bersîvdayîna kêmaviyê */ 2091612 wikitext text/x-wiki '''Asîda absîsî''' (bi înglîzî: ''abscisic acid'') hormonek riwekan a rêgirê geşebûnê ye, qonaxa mitbûnê han dike û bi bersîvdayînên xwe yên bo stresa hawirdora neguncaw, riwekê diparêze.‌<ref name="Plant Physiology,Development and Metabolism">Bhatla, S.C. and A. Lal, M. (2019) Plant Physiology, development and metabolism Satish C Bhatla, Manju A. Lal. Singapore: Springer</ref><ref name="Encyclopedia_Of_Biology">Rittner, Don, and Timothy Lee McCabe. Encyclopedia Of Biology. Facts On File, 2004. </ref> = Puxte = Asîda absîsî (kurtenavê wê ABA ye) hormonek rêgir e û alîkariya riwekan dike ko xwe li gor stresa hawirdorê biguncînîn. ABA di riwekê de hevsengiya avê dabîn dike, rê li ber şînbûna embriyoya tovê digire, mitbûna [[tov]] û gopikan han dike.<ref name="Plant Physiology,Development and Metabolism"/> Asîda absîsî di riwekê de ji ber şertên stresdar ên hawirdorê, yên wekî hişkahî (kêmavî), sermahî û kinbûna maweya ronahiya rojê, wekî bertek tê berhemkirin. Çalakiya asîda absîsî gelek bandorên hankirina geşebûnê yên [[Gîberellîn|gîberellînan]] û [[Oksîn|oksînan]] berevajî dike.<ref name="OpenStax, Biology"> Rye, C., Wise, R., Jurukovski, V., Desaix, J., Choi, J., & Avissar, Y. (2017).Biology. Houston, Texas : OpenStax College, Rice University,</ref> Asîda absîsî di riwekên lûleyî, hezaz û hin karokan de tê çêkirin.‌<ref name="Plant physiology and development">Taiz, L. et al. (2015) Plant physiology and development. 6Th ed.Sunderland, Massachusetts, U.S.A ISBN 9780197614235</ref> ABA cara ewil wekî madeyek ko dibe sedema qetîn an jî weşîna tovdankên (gûzik) [[Pembû|pembûyê]] hat keşîfkirin. Lê xebatên vê dawiyê destnîşan dikin ko rola ABA-yê di kiryara weşînê de pir piçûk e.<ref name="OpenStax, Biology" /> Ji ber stresên hawirdorê çalakiya asîda absîsî zêde dibe. Ji ber guherînên di peresîna riwekê de an jî ji ber guherînên hawirdorê, asta xestiya ABA-yê pir zû diguhere. Wekî mînak, dema gihîştina tovê de, ber bi dawiya embriyogenezê de di tovê de asta asîda absîsî herî bilind e. Ji ber kêmaviyê, di riwekê de stresa avê peyda dibe û xestiya asîda absîsî dikare 50 qat zêde bibe. Asîda absîsî stomayên riwekê digire ko ava nav riwekê bi hilmînê neçe derve.‌<ref name="Plant Physiology">Taiz, L. and Zeiger, E. (2014) Plant Physiology. 6th edn. Sinauer Associates.</ref> = Dîrok = Her çiqas di salên 1940an de bandora oksîn û gîberellînan a li ser hankirina geşebûna riwekan ve hatibû famkirin jî, riweknas lêkolîn dikirin ji bo madeyên ko ji aliyê riwekan ve tê berhemkirin, lê rê li ber geşebûna riwekê dikin.<ref name=" plant biology ">TBidlack, J.E., Jansky, S. and Stern, K.R. (2018) Stern’s introductory plant biology. 14th edn. New York, NY: McGraw-Hill.</ref> Di salên 1940an de, riwekzanê swêdî Torsten Hemberg dema li zanîngeha Stokholmê li ser geşebûna seriyên kartolan dixebitî. Hemberg bi xebatên xwe da nîşankirin ko di navbera qonaxa mitbûnê (qonaxa bêdengiyê) û çêbûna madeyek asîdî ya rêgirê geşebûna seriyên kartole, heye.<ref>Dörffling, Karl (2015-12-01). "The Discovery of Abscisic Acid: A Retrospect". Journal of Plant Growth Regulation. 34 (4): 795–808.</ref> Ango li gor xebata wî, madeyek asîdî rê li ber geşebûnê digirt.<ref name="plant biology" /> Di sala 1963yê de riwekzanê inglîzî Philip Wareing ji gopikên riweka ''Acer pseudoplatanus,'' madeya rêgirê geşebûnê bi dest xist û navê '''dormîn''' lê kir.<ref name="NLM">Mo W, Zheng X, Shi Q, Zhao X, Chen X, Yang Z, Zuo Z. Unveiling the crucial roles of abscisic acid in plant physiology: implications for enhancing stress tolerance and productivity. Front Plant Sci. 2024 Nov 21;15:1437184. doi: 10.3389/fpls.2024.1437184. PMID: 39640997; PMCID: PMC11617201.</ref> Di riwekzaniyê de ji riwekê bi awayekî asayî qutbûn an jî qetîna [[pel]] û [[Fêkî (pêkhateya riwekê)|fêkiyên]] gihîştî bi înglîzî bi peyva “''abscission''” tê îfadekirin.<ref> S.W.D. and King, R.C. (2002) A dictionary of genetics. 7th. ed. New York, NY, USD: Oxford University Press. </ref> Wekî mînak, payîzê weşîna pelan wekî “''leaf abscission''” tê navkirin. Asîda absîsî jî navê xwe ji vê peyvê girtiyê. Di sala 1963yê de sê komên lêkolîner ên ji hev cuda li Dewletên Yekbûyî, Brîtanyaya Mezin û Zelendaya Nû dixbitîn, du madeyên rêgirê geşebûnê keşif kirin.<ref name="plant biology" /> Lêkolîner li ser madeya ko dibû sedema weşîna fêkiyên riweka pembûyê lêkolîn dikirin. Zanyar du madeyên ko dibûn sedema weşîna fêkiyan, ji riwekê cihê kirin û navê '''absîsîn I''' û '''absîsîn II''' lê kirin. Paşê hat dîtin ko dormîn û absîsîn II heman made ne. Ji lêkolîneran wetrê ev made di riwekê de weşîna pelan û qetîna fêkiyan han dikir, loma di sala 1967ê de navê asîda absîsî lê kirin.<ref name="plant biology" />Lê paşê bi hin xebatên zanistî hat nîşankirin ko bi eslê xwe weşîna pelan ji ber bandora hormona [[Etîlen|etîlenê]] ye û ne ji ber asîda absîsî.<ref name="Biology" /> Îro hê jî li dewsa asîda absîsî, hin caran navên absîsîn II an jî dormin tê bikaranîn. [[Wêne:Abscisic acid (1).png|thumb|261x261px|Asîda absîsî awêteyek endamî ya 15 karbonî ye.]] = Pêkhate = Asîda absîsî awêteyek endamî ya 15 karbonî ye, formula wê ya kîmyayî '''<big>C₁₅H₂₀O₄</big> e.''' Asîda absîsî di [[Plastîd|plastîdan]] de ji pîgmentên karotenoîdan tê çêkirin.<ref name=" plant biology "/>Hema hemû [[Xaneya riwekan|xaneyên]] ko plastîd lixwe digirin de asîda absîsî tê berhemkirin û bi [[şaneya darik]] û [[şaneya niyan]] tê guhaztin bo hemû beşên riwekê.<ref name="Plant Physiology"/>Asîda absîsî asîdek lawaz a bi pH-ya 4.7 e. = Erkên asîda absîsî = Di riwekên lûleyî,[[hezaz]] û hin [[Karok|karokan]] de asîda absîsî tê çêkirin.<ref name="Plant Physiology"/>Di riwekan de hema bigire hemû xaneyên [[kloroplast]] an jî amîloplast lixwe digirin, asîda absîsî berhem dikin.<ref name="Plant Physiology"/>Berevajî hormonên handerê geşêbûnê yên wekî [[oksîn]], [[sîtokînîn]], [[gîberellîn]] û [[Brasînosteroîd|brasînosteroîdan]], asîda absîsî geşebûnê hêdî dike.<ref name="Campbell">Reece, Jane B. Campbell Biology : Jane B. Reece ... [et Al.]. 9th ed., Boston, Ma, Benjamin Cummings, 2011.</ref> Asîda absîsî rê li ber çalakiya [[Asîda rîbonukleyî|ARN]]-yê û çêkirina [[Proteîn|proteînan]] digire bi vî awayê riwekê di qonaxa mitbûnê de dihêle.<ref name="leland"> Johnson, L. G. (1987). Biology. Dubuque, Iowa: Wm. C. Brown.</ref> ABA di gelek qonaxên geşebûn û peresîna riwekê de cih digire. Wekî mînak, gihîştina tovê, qonaxa mitbûnê, zîldana tovê, geşebûna şitilê û tevgerên [[Stoma|stomayan]] bi bandora asîda absîsî rû didin. Herwisa asîda absîsî ji bo bersîvdana riwekê ya bo stresên hawirorê jî kar dike. Wekî mînak, hişkayî (kêmavî), sermahî, şoriya axê, stresa ozmozî, birîndarbûna riwekê û nexweşî dibin sedema çalakbûna asîda absîsî.<ref name="NLM" /> === Kontrola qonaxa mitbûnê û zîldana tovê === Bersîvdana riwekê ya ji bo asîda absîsî, bi xestiya wê ya nav [[Şane (biyolojî)|şaneyê]] û hestiyariya şaneyê bo asîda abîsîsî ve girêdayî ye.<ref name="Plant Physiology"/> Di hin şaneyên riwekê de berhemkirin û xestiya asîda absîsî, di dema peresînê an jî di dema bersîvdayînê ya bo guherînên şertên hawirdorê de, bi awayekî berbiçav zêde dibe.<ref name="Plant Physiology"/> Wekî mînak, di tovên ber geşe û peresînê de ne, asta xestiya asîda absîsî dibe ko 100 qat zêde bibe û paşê bi gihîştina tovê, xestiya hormonê dabikeve asta herî nizim. Dema şert û mercên hawirdorê ji bo geşebûnê ne guncaw in, asîda absîsî metabolîzmaya riwekê hêdî dike an jî radiwestîne.<ref name=" Biology">Brooker, R., Widmaier, E., Graham, L., & Stiling, P. (2017). Biology (4th ed.).</ref> ABA di tovê de bi astengkirina zîldanê û hankirina çêkirina proteînên embarî, mitbûna tovê han dike.<ref name="OpenStax, Biology" />Mitbûna tovê egera zîldana tovê di bin şert û mercên guncaw de zêde dike. Heke li hawirdorê de ji bo jiyina tovê bi têra xwe ronahî, germahî,û şê(nem) hebe, mitbûna tovê diqede.<ref name="Campbell" /> Riwekên ko adapteyê avhewaya hênik bûne, berê zîldana tovê, hewceyê sermaya demek dirêj in. Di demsala zivistanê de hin caran dinya ji bo demek, piçek hênik dibe lê paşê dîsa sermaya zivistanê vedigere û heta biharê didome. Ev xweguncandin, riwekan diparêze ko di dirêjiya zivistanê de şîn nebin. Bergê tovê gelek riwekan asîda absîsî kom dikin.Tov bi bandora asta bilind a asîda absîsî dikevin qonaxa mitbûnê loma heta germahî û nema (şilî) hawira wan ji bo geşebûna şitilê guncaw nebe, hormon rê nade zîldana tovan.<ref name="Biology" /> Zivistanê hormona asîda absîsî hêdî bi hêdî hildiweşe, biharê gava şert û merc guncaw dibe, xestiya asîda absîsî kêm dibe tov ji mitbûnê derdikevin û zîl didin.Lê asîda absîsî ne yekane hormon e ko pêvajoya qonaxa mitbûnê kontrol dike. Wekî mînak, heke xestiya gîberellînê were zêdekirin, tov ji qonaxa mitbûnê derdikeve. Di tovan de ji zivistanê heta destpêka biharê asta asîda absîsî her ko diçe kêm dibe û asta gîberellînê zêde dibe. Sîtokînîn jî kar dikin bo dawîbûna qonaxa mitbûnê.Ev rewş dide nişankirin ko bersîvdana riwekê ne ji ber bandora her hormonek ferdî, lê dibe ko ji ber guherîna rêjeyêye hormonan be.<ref name="VILLEE"> Solomon, E., Martin, C., Martin, D., & Berg, L. (2015).Biology. Stamford: Cengage Learning.</ref> Bi gelemperî rêjeya asîda absîsî ya li gor rêjeya gîberellînan diyar dike ka tov di qonaxa mitbûnê de bimîne an zîl bide.<ref name="Biology with Physiology">Simon, E. J., Dickey, J.L., Reece, J. B., & Burton, R. A. (2018).Campbell Essential Biology with Physiology (6th ed.). Newyork, United States: Pearson.</ref>Heke li tovên ko bo zîldanê amadene, asîda absîsî were zêdekirin, zîldana tovan radiwestîne û tovan dîsa dixe qonaxa mitbûnê.<ref name="Campbell" /> Bandorek din a ABA hankirina peresîna gopikên zivistanê ye; ew navbeynkariya veguherîna [[Şaneya merîstemî|merîstema lûtkeyî]] bo gopikên mitbûnê dike.<ref name="OpenStax, Biology" />ABA li derdora gopikên riwekên pirsalî de çêbûna perikên hişk û parêzvan han dike. Gava hawir ji bo jiyanê guncaw dibe, gopik ji qonaxa mitbûnê derdikevin, geşe û peresîna xwe didomînin..<ref name="Biology" /> === Bersîvdayîna kêmaviyê === Di demên hişkahî de riwek nikarin bi têra xwe av dabîn bikin. Di pelên riwekên bi hişkahî ve rûbirû mayî de asta asîda absîsî gelek zêde dibe. Asta bilind a asîda absîsî dibe sedema girtina [[Stoma|stomayan]] û rê li ber hilmînê tê girtin. Av di riwekê de dimîne û riwek dikare li dij kêmaviyê ji bo demek dirêjtir ber xwe bide.<ref name="VILLEE" /> Asîda absîsî di şaneya darik û niyanê de tê guhaztin, lê bi gelemperî di şileya nav şaneya niyanê de xestiya wê hê zêdetir e.<ref name="Plant Physiology" />Dema kêmavî (hişkahî) de di xaneyên [[Reg|regê]] hê pirtir asîda absîsî tê berhemkirin û bi navbeynkariya şaneya darik tê guhaztin bo pelan. Berhemkirina asîda absîsî beşek ji bersîva stresê ya riwekê ye ko dibe sedema girtina stomayan, bi vî awayî ji riwekê derketina avê kêm dibe.<ref name="Concepts and Applications">Starr, C. (2007). Biology:concepts and applications (7th ed.). Boston, MA: Cengage Learning.</ref>Di bin stresa kêmaviyê de, di pelan de, di nav 4 heta 5 saetan de xestiya asîda absîsî dikare 50 qat zêde bibe. Bi avdana riwekê, xestiya hormonê dîsa di nav 4-5 saetan de dadikeve asta asayî. Piştî avdanê, ji ber hilweşîna hormonê, guhaztina hormonê bo beşên din û kêmkirina berhemkirina hormonê, xestîya hormonê dadikeve asta asayî.<ref name="Plant Physiology" /> == Girêdanên derve == * [https://drive.google.com/file/d/1YnuTBjHKTr0mo5cEZ7dkhY-LBKlqo91T/view?usp=sharing Ferhenga Biyolojiyê] == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Biyolojî]] [[Kategorî:Hormon]] [[Kategorî:Hormonên riwekan]] [[Kategorî:Riwek]] kta755e9vu8t9x8igt09vty1zyrzqir 2091622 2091612 2026-09-05T07:44:08Z Kurê Acemî 105128 2091622 wikitext text/x-wiki '''Asîda absîsî''' (bi înglîzî: ''abscisic acid'') hormonek riwekan a rêgirê geşebûnê ye, qonaxa mitbûnê han dike û bi bersîvdayînên xwe yên bo stresa hawirdora neguncaw, riwekê diparêze.‌<ref name="Plant Physiology,Development and Metabolism">Bhatla, S.C. and A. Lal, M. (2019) Plant Physiology, development and metabolism Satish C Bhatla, Manju A. Lal. Singapore: Springer</ref><ref name="Encyclopedia_Of_Biology">Rittner, Don, and Timothy Lee McCabe. Encyclopedia Of Biology. Facts On File, 2004. </ref> == Puxte == Asîda absîsî (kurtenavê wê ABA ye) hormonek rêgir e û alîkariya riwekan dike ko xwe li gor stresa hawirdorê biguncînîn. ABA di riwekê de hevsengiya avê dabîn dike, rê li ber şînbûna embriyoya tovê digire, mitbûna [[tov]] û gopikan han dike.<ref name="Plant Physiology,Development and Metabolism"/> Asîda absîsî di riwekê de ji ber şertên stresdar ên hawirdorê, yên wekî hişkahî (kêmavî), sermahî û kinbûna maweya ronahiya rojê, wekî bertek tê berhemkirin. Çalakiya asîda absîsî gelek bandorên hankirina geşebûnê yên [[Gîberellîn|gîberellînan]] û [[Oksîn|oksînan]] berevajî dike.<ref name="OpenStax, Biology"> Rye, C., Wise, R., Jurukovski, V., Desaix, J., Choi, J., & Avissar, Y. (2017).Biology. Houston, Texas : OpenStax College, Rice University,</ref> Asîda absîsî di riwekên lûleyî, hezaz û hin karokan de tê çêkirin.‌<ref name="Plant physiology and development">Taiz, L. et al. (2015) Plant physiology and development. 6Th ed.Sunderland, Massachusetts, U.S.A ISBN 9780197614235</ref> ABA cara ewil wekî madeyek ko dibe sedema qetîn an jî weşîna tovdankên (gûzik) [[Pembû|pembûyê]] hat keşîfkirin. Lê xebatên vê dawiyê destnîşan dikin ko rola ABA-yê di kiryara weşînê de pir piçûk e.<ref name="OpenStax, Biology" /> Ji ber stresên hawirdorê çalakiya asîda absîsî zêde dibe. Ji ber guherînên di peresîna riwekê de an jî ji ber guherînên hawirdorê, asta xestiya ABA-yê pir zû diguhere. Wekî mînak, dema gihîştina tovê de, ber bi dawiya embriyogenezê de di tovê de asta asîda absîsî herî bilind e. Ji ber kêmaviyê, di riwekê de stresa avê peyda dibe û xestiya asîda absîsî dikare 50 qat zêde bibe. Asîda absîsî stomayên riwekê digire ko ava nav riwekê bi hilmînê neçe derve.‌<ref name="Plant Physiology">Taiz, L. and Zeiger, E. (2014) Plant Physiology. 6th edn. Sinauer Associates.</ref> == Dîrok == Her çiqas di salên 1940an de bandora oksîn û gîberellînan a li ser hankirina geşebûna riwekan ve hatibû famkirin jî, riweknas lêkolîn dikirin ji bo madeyên ko ji aliyê riwekan ve tê berhemkirin, lê rê li ber geşebûna riwekê dikin.<ref name=" plant biology ">TBidlack, J.E., Jansky, S. and Stern, K.R. (2018) Stern’s introductory plant biology. 14th edn. New York, NY: McGraw-Hill.</ref> Di salên 1940an de, riwekzanê swêdî Torsten Hemberg dema li zanîngeha Stokholmê li ser geşebûna seriyên kartolan dixebitî. Hemberg bi xebatên xwe da nîşankirin ko di navbera qonaxa mitbûnê (qonaxa bêdengiyê) û çêbûna madeyek asîdî ya rêgirê geşebûna seriyên kartole, heye.<ref>Dörffling, Karl (2015-12-01). "The Discovery of Abscisic Acid: A Retrospect". Journal of Plant Growth Regulation. 34 (4): 795–808.</ref> Ango li gor xebata wî, madeyek asîdî rê li ber geşebûnê digirt.<ref name="plant biology" /> Di sala 1963yê de riwekzanê inglîzî Philip Wareing ji gopikên riweka ''Acer pseudoplatanus,'' madeya rêgirê geşebûnê bi dest xist û navê '''dormîn''' lê kir.<ref name="NLM">Mo W, Zheng X, Shi Q, Zhao X, Chen X, Yang Z, Zuo Z. Unveiling the crucial roles of abscisic acid in plant physiology: implications for enhancing stress tolerance and productivity. Front Plant Sci. 2024 Nov 21;15:1437184. doi: 10.3389/fpls.2024.1437184. PMID: 39640997; PMCID: PMC11617201.</ref> Di riwekzaniyê de ji riwekê bi awayekî asayî qutbûn an jî qetîna [[pel]] û [[Fêkî (pêkhateya riwekê)|fêkiyên]] gihîştî bi înglîzî bi peyva “''abscission''” tê îfadekirin.<ref> S.W.D. and King, R.C. (2002) A dictionary of genetics. 7th. ed. New York, NY, USD: Oxford University Press. </ref> Wekî mînak, payîzê weşîna pelan wekî “''leaf abscission''” tê navkirin. Asîda absîsî jî navê xwe ji vê peyvê girtiyê. Di sala 1963yê de sê komên lêkolîner ên ji hev cuda li Dewletên Yekbûyî, Brîtanyaya Mezin û Zelendaya Nû dixbitîn, du madeyên rêgirê geşebûnê keşif kirin.<ref name="plant biology" /> Lêkolîner li ser madeya ko dibû sedema weşîna fêkiyên riweka pembûyê lêkolîn dikirin. Zanyar du madeyên ko dibûn sedema weşîna fêkiyan, ji riwekê cihê kirin û navê '''absîsîn I''' û '''absîsîn II''' lê kirin. Paşê hat dîtin ko dormîn û absîsîn II heman made ne. Ji lêkolîneran wetrê ev made di riwekê de weşîna pelan û qetîna fêkiyan han dikir, loma di sala 1967ê de navê asîda absîsî lê kirin.<ref name="plant biology" />Lê paşê bi hin xebatên zanistî hat nîşankirin ko bi eslê xwe weşîna pelan ji ber bandora hormona [[Etîlen|etîlenê]] ye û ne ji ber asîda absîsî.<ref name="Biology" /> Îro hê jî li dewsa asîda absîsî, hin caran navên absîsîn II an jî dormin tê bikaranîn. [[Wêne:Abscisic acid (1).png|thumb|261x261px|Asîda absîsî awêteyek endamî ya 15 karbonî ye.]] == Pêkhate == Asîda absîsî awêteyek endamî ya 15 karbonî ye, formula wê ya kîmyayî '''<big>C₁₅H₂₀O₄</big> e.''' Asîda absîsî di [[Plastîd|plastîdan]] de ji pîgmentên karotenoîdan tê çêkirin.<ref name=" plant biology "/>Hema hemû [[Xaneya riwekan|xaneyên]] ko plastîd lixwe digirin de asîda absîsî tê berhemkirin û bi [[şaneya darik]] û [[şaneya niyan]] tê guhaztin bo hemû beşên riwekê.<ref name="Plant Physiology"/>Asîda absîsî asîdek lawaz a bi pH-ya 4.7 e. == Erkên asîda absîsî == Di riwekên lûleyî,[[hezaz]] û hin [[Karok|karokan]] de asîda absîsî tê çêkirin.<ref name="Plant Physiology"/>Di riwekan de hema bigire hemû xaneyên [[kloroplast]] an jî amîloplast lixwe digirin, asîda absîsî berhem dikin.<ref name="Plant Physiology"/>Berevajî hormonên handerê geşêbûnê yên wekî [[oksîn]], [[sîtokînîn]], [[gîberellîn]] û [[Brasînosteroîd|brasînosteroîdan]], asîda absîsî geşebûnê hêdî dike.<ref name="Campbell">Reece, Jane B. Campbell Biology : Jane B. Reece ... [et Al.]. 9th ed., Boston, Ma, Benjamin Cummings, 2011.</ref> Asîda absîsî rê li ber çalakiya [[Asîda rîbonukleyî|ARN]]-yê û çêkirina [[Proteîn|proteînan]] digire bi vî awayê riwekê di qonaxa mitbûnê de dihêle.<ref name="leland"> Johnson, L. G. (1987). Biology. Dubuque, Iowa: Wm. C. Brown.</ref> ABA di gelek qonaxên geşebûn û peresîna riwekê de cih digire. Wekî mînak, gihîştina tovê, qonaxa mitbûnê, zîldana tovê, geşebûna şitilê û tevgerên [[Stoma|stomayan]] bi bandora asîda absîsî rû didin. Herwisa asîda absîsî ji bo bersîvdana riwekê ya bo stresên hawirorê jî kar dike. Wekî mînak, hişkayî (kêmavî), sermahî, şoriya axê, stresa ozmozî, birîndarbûna riwekê û nexweşî dibin sedema çalakbûna asîda absîsî.<ref name="NLM" /> === Kontrola qonaxa mitbûnê û zîldana tovê === Bersîvdana riwekê ya ji bo asîda absîsî, bi xestiya wê ya nav [[Şane (biyolojî)|şaneyê]] û hestiyariya şaneyê bo asîda abîsîsî ve girêdayî ye.<ref name="Plant Physiology"/> Di hin şaneyên riwekê de berhemkirin û xestiya asîda absîsî, di dema peresînê an jî di dema bersîvdayînê ya bo guherînên şertên hawirdorê de, bi awayekî berbiçav zêde dibe.<ref name="Plant Physiology"/> Wekî mînak, di tovên ber geşe û peresînê de ne, asta xestiya asîda absîsî dibe ko 100 qat zêde bibe û paşê bi gihîştina tovê, xestiya hormonê dabikeve asta herî nizim. Dema şert û mercên hawirdorê ji bo geşebûnê ne guncaw in, asîda absîsî metabolîzmaya riwekê hêdî dike an jî radiwestîne.<ref name=" Biology">Brooker, R., Widmaier, E., Graham, L., & Stiling, P. (2017). Biology (4th ed.).</ref> ABA di tovê de bi astengkirina zîldanê û hankirina çêkirina proteînên embarî, mitbûna tovê han dike.<ref name="OpenStax, Biology" />Mitbûna tovê egera zîldana tovê di bin şert û mercên guncaw de zêde dike. Heke li hawirdorê de ji bo jiyina tovê bi têra xwe ronahî, germahî,û şê(nem) hebe, mitbûna tovê diqede.<ref name="Campbell" /> Riwekên ko adapteyê avhewaya hênik bûne, berê zîldana tovê, hewceyê sermaya demek dirêj in. Di demsala zivistanê de hin caran dinya ji bo demek, piçek hênik dibe lê paşê dîsa sermaya zivistanê vedigere û heta biharê didome. Ev xweguncandin, riwekan diparêze ko di dirêjiya zivistanê de şîn nebin. Bergê tovê gelek riwekan asîda absîsî kom dikin.Tov bi bandora asta bilind a asîda absîsî dikevin qonaxa mitbûnê loma heta germahî û nema (şilî) hawira wan ji bo geşebûna şitilê guncaw nebe, hormon rê nade zîldana tovan.<ref name="Biology" /> Zivistanê hormona asîda absîsî hêdî bi hêdî hildiweşe, biharê gava şert û merc guncaw dibe, xestiya asîda absîsî kêm dibe tov ji mitbûnê derdikevin û zîl didin.Lê asîda absîsî ne yekane hormon e ko pêvajoya qonaxa mitbûnê kontrol dike. Wekî mînak, heke xestiya gîberellînê were zêdekirin, tov ji qonaxa mitbûnê derdikeve. Di tovan de ji zivistanê heta destpêka biharê asta asîda absîsî her ko diçe kêm dibe û asta gîberellînê zêde dibe. Sîtokînîn jî kar dikin bo dawîbûna qonaxa mitbûnê.Ev rewş dide nişankirin ko bersîvdana riwekê ne ji ber bandora her hormonek ferdî, lê dibe ko ji ber guherîna rêjeyêye hormonan be.<ref name="VILLEE"> Solomon, E., Martin, C., Martin, D., & Berg, L. (2015).Biology. Stamford: Cengage Learning.</ref> Bi gelemperî rêjeya asîda absîsî ya li gor rêjeya gîberellînan diyar dike ka tov di qonaxa mitbûnê de bimîne an zîl bide.<ref name="Biology with Physiology">Simon, E. J., Dickey, J.L., Reece, J. B., & Burton, R. A. (2018).Campbell Essential Biology with Physiology (6th ed.). Newyork, United States: Pearson.</ref>Heke li tovên ko bo zîldanê amadene, asîda absîsî were zêdekirin, zîldana tovan radiwestîne û tovan dîsa dixe qonaxa mitbûnê.<ref name="Campbell" /> Bandorek din a ABA hankirina peresîna gopikên zivistanê ye; ew navbeynkariya veguherîna [[Şaneya merîstemî|merîstema lûtkeyî]] bo gopikên mitbûnê dike.<ref name="OpenStax, Biology" />ABA li derdora gopikên riwekên pirsalî de çêbûna perikên hişk û parêzvan han dike. Gava hawir ji bo jiyanê guncaw dibe, gopik ji qonaxa mitbûnê derdikevin, geşe û peresîna xwe didomînin..<ref name="Biology" /> === Bersîvdayîna kêmaviyê === Di demên hişkahî de riwek nikarin bi têra xwe av dabîn bikin. Di pelên riwekên bi hişkahî ve rûbirû mayî de asta asîda absîsî gelek zêde dibe. Asta bilind a asîda absîsî dibe sedema girtina [[Stoma|stomayan]] û rê li ber hilmînê tê girtin. Av di riwekê de dimîne û riwek dikare li dij kêmaviyê ji bo demek dirêjtir ber xwe bide.<ref name="VILLEE" /> Asîda absîsî di şaneya darik û niyanê de tê guhaztin, lê bi gelemperî di şileya nav şaneya niyanê de xestiya wê hê zêdetir e.<ref name="Plant Physiology" />Dema kêmavî (hişkahî) de di xaneyên [[Reg|regê]] hê pirtir asîda absîsî tê berhemkirin û bi navbeynkariya şaneya darik tê guhaztin bo pelan. Berhemkirina asîda absîsî beşek ji bersîva stresê ya riwekê ye ko dibe sedema girtina stomayan, bi vî awayî ji riwekê derketina avê kêm dibe.<ref name="Concepts and Applications">Starr, C. (2007). Biology:concepts and applications (7th ed.). Boston, MA: Cengage Learning.</ref>Di bin stresa kêmaviyê de, di pelan de, di nav 4 heta 5 saetan de xestiya asîda absîsî dikare 50 qat zêde bibe. Bi avdana riwekê, xestiya hormonê dîsa di nav 4-5 saetan de dadikeve asta asayî. Piştî avdanê, ji ber hilweşîna hormonê, guhaztina hormonê bo beşên din û kêmkirina berhemkirina hormonê, xestîya hormonê dadikeve asta asayî.<ref name="Plant Physiology" /> == Girêdanên derve == * [https://drive.google.com/file/d/1YnuTBjHKTr0mo5cEZ7dkhY-LBKlqo91T/view?usp=sharing Ferhenga Biyolojiyê] == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Biyolojî]] [[Kategorî:Hormon]] [[Kategorî:Hormonên riwekan]] [[Kategorî:Riwek]] gd03fttboacc7tc3t7pew7dpk72ii3p 2091625 2091622 2026-09-05T08:48:54Z Kurê Acemî 105128 [[w:WP:HotCat|HC]]: Jêbirina [[Kategorî:Biyolojî]] 2091625 wikitext text/x-wiki '''Asîda absîsî''' (bi înglîzî: ''abscisic acid'') hormonek riwekan a rêgirê geşebûnê ye, qonaxa mitbûnê han dike û bi bersîvdayînên xwe yên bo stresa hawirdora neguncaw, riwekê diparêze.‌<ref name="Plant Physiology,Development and Metabolism">Bhatla, S.C. and A. Lal, M. (2019) Plant Physiology, development and metabolism Satish C Bhatla, Manju A. Lal. Singapore: Springer</ref><ref name="Encyclopedia_Of_Biology">Rittner, Don, and Timothy Lee McCabe. Encyclopedia Of Biology. Facts On File, 2004. </ref> == Puxte == Asîda absîsî (kurtenavê wê ABA ye) hormonek rêgir e û alîkariya riwekan dike ko xwe li gor stresa hawirdorê biguncînîn. ABA di riwekê de hevsengiya avê dabîn dike, rê li ber şînbûna embriyoya tovê digire, mitbûna [[tov]] û gopikan han dike.<ref name="Plant Physiology,Development and Metabolism"/> Asîda absîsî di riwekê de ji ber şertên stresdar ên hawirdorê, yên wekî hişkahî (kêmavî), sermahî û kinbûna maweya ronahiya rojê, wekî bertek tê berhemkirin. Çalakiya asîda absîsî gelek bandorên hankirina geşebûnê yên [[Gîberellîn|gîberellînan]] û [[Oksîn|oksînan]] berevajî dike.<ref name="OpenStax, Biology"> Rye, C., Wise, R., Jurukovski, V., Desaix, J., Choi, J., & Avissar, Y. (2017).Biology. Houston, Texas : OpenStax College, Rice University,</ref> Asîda absîsî di riwekên lûleyî, hezaz û hin karokan de tê çêkirin.‌<ref name="Plant physiology and development">Taiz, L. et al. (2015) Plant physiology and development. 6Th ed.Sunderland, Massachusetts, U.S.A ISBN 9780197614235</ref> ABA cara ewil wekî madeyek ko dibe sedema qetîn an jî weşîna tovdankên (gûzik) [[Pembû|pembûyê]] hat keşîfkirin. Lê xebatên vê dawiyê destnîşan dikin ko rola ABA-yê di kiryara weşînê de pir piçûk e.<ref name="OpenStax, Biology" /> Ji ber stresên hawirdorê çalakiya asîda absîsî zêde dibe. Ji ber guherînên di peresîna riwekê de an jî ji ber guherînên hawirdorê, asta xestiya ABA-yê pir zû diguhere. Wekî mînak, dema gihîştina tovê de, ber bi dawiya embriyogenezê de di tovê de asta asîda absîsî herî bilind e. Ji ber kêmaviyê, di riwekê de stresa avê peyda dibe û xestiya asîda absîsî dikare 50 qat zêde bibe. Asîda absîsî stomayên riwekê digire ko ava nav riwekê bi hilmînê neçe derve.‌<ref name="Plant Physiology">Taiz, L. and Zeiger, E. (2014) Plant Physiology. 6th edn. Sinauer Associates.</ref> == Dîrok == Her çiqas di salên 1940an de bandora oksîn û gîberellînan a li ser hankirina geşebûna riwekan ve hatibû famkirin jî, riweknas lêkolîn dikirin ji bo madeyên ko ji aliyê riwekan ve tê berhemkirin, lê rê li ber geşebûna riwekê dikin.<ref name=" plant biology ">TBidlack, J.E., Jansky, S. and Stern, K.R. (2018) Stern’s introductory plant biology. 14th edn. New York, NY: McGraw-Hill.</ref> Di salên 1940an de, riwekzanê swêdî Torsten Hemberg dema li zanîngeha Stokholmê li ser geşebûna seriyên kartolan dixebitî. Hemberg bi xebatên xwe da nîşankirin ko di navbera qonaxa mitbûnê (qonaxa bêdengiyê) û çêbûna madeyek asîdî ya rêgirê geşebûna seriyên kartole, heye.<ref>Dörffling, Karl (2015-12-01). "The Discovery of Abscisic Acid: A Retrospect". Journal of Plant Growth Regulation. 34 (4): 795–808.</ref> Ango li gor xebata wî, madeyek asîdî rê li ber geşebûnê digirt.<ref name="plant biology" /> Di sala 1963yê de riwekzanê inglîzî Philip Wareing ji gopikên riweka ''Acer pseudoplatanus,'' madeya rêgirê geşebûnê bi dest xist û navê '''dormîn''' lê kir.<ref name="NLM">Mo W, Zheng X, Shi Q, Zhao X, Chen X, Yang Z, Zuo Z. Unveiling the crucial roles of abscisic acid in plant physiology: implications for enhancing stress tolerance and productivity. Front Plant Sci. 2024 Nov 21;15:1437184. doi: 10.3389/fpls.2024.1437184. PMID: 39640997; PMCID: PMC11617201.</ref> Di riwekzaniyê de ji riwekê bi awayekî asayî qutbûn an jî qetîna [[pel]] û [[Fêkî (pêkhateya riwekê)|fêkiyên]] gihîştî bi înglîzî bi peyva “''abscission''” tê îfadekirin.<ref> S.W.D. and King, R.C. (2002) A dictionary of genetics. 7th. ed. New York, NY, USD: Oxford University Press. </ref> Wekî mînak, payîzê weşîna pelan wekî “''leaf abscission''” tê navkirin. Asîda absîsî jî navê xwe ji vê peyvê girtiyê. Di sala 1963yê de sê komên lêkolîner ên ji hev cuda li Dewletên Yekbûyî, Brîtanyaya Mezin û Zelendaya Nû dixbitîn, du madeyên rêgirê geşebûnê keşif kirin.<ref name="plant biology" /> Lêkolîner li ser madeya ko dibû sedema weşîna fêkiyên riweka pembûyê lêkolîn dikirin. Zanyar du madeyên ko dibûn sedema weşîna fêkiyan, ji riwekê cihê kirin û navê '''absîsîn I''' û '''absîsîn II''' lê kirin. Paşê hat dîtin ko dormîn û absîsîn II heman made ne. Ji lêkolîneran wetrê ev made di riwekê de weşîna pelan û qetîna fêkiyan han dikir, loma di sala 1967ê de navê asîda absîsî lê kirin.<ref name="plant biology" />Lê paşê bi hin xebatên zanistî hat nîşankirin ko bi eslê xwe weşîna pelan ji ber bandora hormona [[Etîlen|etîlenê]] ye û ne ji ber asîda absîsî.<ref name="Biology" /> Îro hê jî li dewsa asîda absîsî, hin caran navên absîsîn II an jî dormin tê bikaranîn. [[Wêne:Abscisic acid (1).png|thumb|261x261px|Asîda absîsî awêteyek endamî ya 15 karbonî ye.]] == Pêkhate == Asîda absîsî awêteyek endamî ya 15 karbonî ye, formula wê ya kîmyayî '''<big>C₁₅H₂₀O₄</big> e.''' Asîda absîsî di [[Plastîd|plastîdan]] de ji pîgmentên karotenoîdan tê çêkirin.<ref name=" plant biology "/>Hema hemû [[Xaneya riwekan|xaneyên]] ko plastîd lixwe digirin de asîda absîsî tê berhemkirin û bi [[şaneya darik]] û [[şaneya niyan]] tê guhaztin bo hemû beşên riwekê.<ref name="Plant Physiology"/>Asîda absîsî asîdek lawaz a bi pH-ya 4.7 e. == Erkên asîda absîsî == Di riwekên lûleyî,[[hezaz]] û hin [[Karok|karokan]] de asîda absîsî tê çêkirin.<ref name="Plant Physiology"/>Di riwekan de hema bigire hemû xaneyên [[kloroplast]] an jî amîloplast lixwe digirin, asîda absîsî berhem dikin.<ref name="Plant Physiology"/>Berevajî hormonên handerê geşêbûnê yên wekî [[oksîn]], [[sîtokînîn]], [[gîberellîn]] û [[Brasînosteroîd|brasînosteroîdan]], asîda absîsî geşebûnê hêdî dike.<ref name="Campbell">Reece, Jane B. Campbell Biology : Jane B. Reece ... [et Al.]. 9th ed., Boston, Ma, Benjamin Cummings, 2011.</ref> Asîda absîsî rê li ber çalakiya [[Asîda rîbonukleyî|ARN]]-yê û çêkirina [[Proteîn|proteînan]] digire bi vî awayê riwekê di qonaxa mitbûnê de dihêle.<ref name="leland"> Johnson, L. G. (1987). Biology. Dubuque, Iowa: Wm. C. Brown.</ref> ABA di gelek qonaxên geşebûn û peresîna riwekê de cih digire. Wekî mînak, gihîştina tovê, qonaxa mitbûnê, zîldana tovê, geşebûna şitilê û tevgerên [[Stoma|stomayan]] bi bandora asîda absîsî rû didin. Herwisa asîda absîsî ji bo bersîvdana riwekê ya bo stresên hawirorê jî kar dike. Wekî mînak, hişkayî (kêmavî), sermahî, şoriya axê, stresa ozmozî, birîndarbûna riwekê û nexweşî dibin sedema çalakbûna asîda absîsî.<ref name="NLM" /> === Kontrola qonaxa mitbûnê û zîldana tovê === Bersîvdana riwekê ya ji bo asîda absîsî, bi xestiya wê ya nav [[Şane (biyolojî)|şaneyê]] û hestiyariya şaneyê bo asîda abîsîsî ve girêdayî ye.<ref name="Plant Physiology"/> Di hin şaneyên riwekê de berhemkirin û xestiya asîda absîsî, di dema peresînê an jî di dema bersîvdayînê ya bo guherînên şertên hawirdorê de, bi awayekî berbiçav zêde dibe.<ref name="Plant Physiology"/> Wekî mînak, di tovên ber geşe û peresînê de ne, asta xestiya asîda absîsî dibe ko 100 qat zêde bibe û paşê bi gihîştina tovê, xestiya hormonê dabikeve asta herî nizim. Dema şert û mercên hawirdorê ji bo geşebûnê ne guncaw in, asîda absîsî metabolîzmaya riwekê hêdî dike an jî radiwestîne.<ref name=" Biology">Brooker, R., Widmaier, E., Graham, L., & Stiling, P. (2017). Biology (4th ed.).</ref> ABA di tovê de bi astengkirina zîldanê û hankirina çêkirina proteînên embarî, mitbûna tovê han dike.<ref name="OpenStax, Biology" />Mitbûna tovê egera zîldana tovê di bin şert û mercên guncaw de zêde dike. Heke li hawirdorê de ji bo jiyina tovê bi têra xwe ronahî, germahî,û şê(nem) hebe, mitbûna tovê diqede.<ref name="Campbell" /> Riwekên ko adapteyê avhewaya hênik bûne, berê zîldana tovê, hewceyê sermaya demek dirêj in. Di demsala zivistanê de hin caran dinya ji bo demek, piçek hênik dibe lê paşê dîsa sermaya zivistanê vedigere û heta biharê didome. Ev xweguncandin, riwekan diparêze ko di dirêjiya zivistanê de şîn nebin. Bergê tovê gelek riwekan asîda absîsî kom dikin.Tov bi bandora asta bilind a asîda absîsî dikevin qonaxa mitbûnê loma heta germahî û nema (şilî) hawira wan ji bo geşebûna şitilê guncaw nebe, hormon rê nade zîldana tovan.<ref name="Biology" /> Zivistanê hormona asîda absîsî hêdî bi hêdî hildiweşe, biharê gava şert û merc guncaw dibe, xestiya asîda absîsî kêm dibe tov ji mitbûnê derdikevin û zîl didin.Lê asîda absîsî ne yekane hormon e ko pêvajoya qonaxa mitbûnê kontrol dike. Wekî mînak, heke xestiya gîberellînê were zêdekirin, tov ji qonaxa mitbûnê derdikeve. Di tovan de ji zivistanê heta destpêka biharê asta asîda absîsî her ko diçe kêm dibe û asta gîberellînê zêde dibe. Sîtokînîn jî kar dikin bo dawîbûna qonaxa mitbûnê.Ev rewş dide nişankirin ko bersîvdana riwekê ne ji ber bandora her hormonek ferdî, lê dibe ko ji ber guherîna rêjeyêye hormonan be.<ref name="VILLEE"> Solomon, E., Martin, C., Martin, D., & Berg, L. (2015).Biology. Stamford: Cengage Learning.</ref> Bi gelemperî rêjeya asîda absîsî ya li gor rêjeya gîberellînan diyar dike ka tov di qonaxa mitbûnê de bimîne an zîl bide.<ref name="Biology with Physiology">Simon, E. J., Dickey, J.L., Reece, J. B., & Burton, R. A. (2018).Campbell Essential Biology with Physiology (6th ed.). Newyork, United States: Pearson.</ref>Heke li tovên ko bo zîldanê amadene, asîda absîsî were zêdekirin, zîldana tovan radiwestîne û tovan dîsa dixe qonaxa mitbûnê.<ref name="Campbell" /> Bandorek din a ABA hankirina peresîna gopikên zivistanê ye; ew navbeynkariya veguherîna [[Şaneya merîstemî|merîstema lûtkeyî]] bo gopikên mitbûnê dike.<ref name="OpenStax, Biology" />ABA li derdora gopikên riwekên pirsalî de çêbûna perikên hişk û parêzvan han dike. Gava hawir ji bo jiyanê guncaw dibe, gopik ji qonaxa mitbûnê derdikevin, geşe û peresîna xwe didomînin..<ref name="Biology" /> === Bersîvdayîna kêmaviyê === Di demên hişkahî de riwek nikarin bi têra xwe av dabîn bikin. Di pelên riwekên bi hişkahî ve rûbirû mayî de asta asîda absîsî gelek zêde dibe. Asta bilind a asîda absîsî dibe sedema girtina [[Stoma|stomayan]] û rê li ber hilmînê tê girtin. Av di riwekê de dimîne û riwek dikare li dij kêmaviyê ji bo demek dirêjtir ber xwe bide.<ref name="VILLEE" /> Asîda absîsî di şaneya darik û niyanê de tê guhaztin, lê bi gelemperî di şileya nav şaneya niyanê de xestiya wê hê zêdetir e.<ref name="Plant Physiology" />Dema kêmavî (hişkahî) de di xaneyên [[Reg|regê]] hê pirtir asîda absîsî tê berhemkirin û bi navbeynkariya şaneya darik tê guhaztin bo pelan. Berhemkirina asîda absîsî beşek ji bersîva stresê ya riwekê ye ko dibe sedema girtina stomayan, bi vî awayî ji riwekê derketina avê kêm dibe.<ref name="Concepts and Applications">Starr, C. (2007). Biology:concepts and applications (7th ed.). Boston, MA: Cengage Learning.</ref>Di bin stresa kêmaviyê de, di pelan de, di nav 4 heta 5 saetan de xestiya asîda absîsî dikare 50 qat zêde bibe. Bi avdana riwekê, xestiya hormonê dîsa di nav 4-5 saetan de dadikeve asta asayî. Piştî avdanê, ji ber hilweşîna hormonê, guhaztina hormonê bo beşên din û kêmkirina berhemkirina hormonê, xestîya hormonê dadikeve asta asayî.<ref name="Plant Physiology" /> == Girêdanên derve == * [https://drive.google.com/file/d/1YnuTBjHKTr0mo5cEZ7dkhY-LBKlqo91T/view?usp=sharing Ferhenga Biyolojiyê] == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Hormon]] [[Kategorî:Hormonên riwekan]] [[Kategorî:Riwek]] l01dru39kql435hxkgth2q1ib1xa2eo 2091626 2091625 2026-09-05T08:49:07Z Kurê Acemî 105128 [[w:WP:HotCat|HC]]: Zêdekirina [[Kategorî:Biyolojî]] 2091626 wikitext text/x-wiki '''Asîda absîsî''' (bi înglîzî: ''abscisic acid'') hormonek riwekan a rêgirê geşebûnê ye, qonaxa mitbûnê han dike û bi bersîvdayînên xwe yên bo stresa hawirdora neguncaw, riwekê diparêze.‌<ref name="Plant Physiology,Development and Metabolism">Bhatla, S.C. and A. Lal, M. (2019) Plant Physiology, development and metabolism Satish C Bhatla, Manju A. Lal. Singapore: Springer</ref><ref name="Encyclopedia_Of_Biology">Rittner, Don, and Timothy Lee McCabe. Encyclopedia Of Biology. Facts On File, 2004. </ref> == Puxte == Asîda absîsî (kurtenavê wê ABA ye) hormonek rêgir e û alîkariya riwekan dike ko xwe li gor stresa hawirdorê biguncînîn. ABA di riwekê de hevsengiya avê dabîn dike, rê li ber şînbûna embriyoya tovê digire, mitbûna [[tov]] û gopikan han dike.<ref name="Plant Physiology,Development and Metabolism"/> Asîda absîsî di riwekê de ji ber şertên stresdar ên hawirdorê, yên wekî hişkahî (kêmavî), sermahî û kinbûna maweya ronahiya rojê, wekî bertek tê berhemkirin. Çalakiya asîda absîsî gelek bandorên hankirina geşebûnê yên [[Gîberellîn|gîberellînan]] û [[Oksîn|oksînan]] berevajî dike.<ref name="OpenStax, Biology"> Rye, C., Wise, R., Jurukovski, V., Desaix, J., Choi, J., & Avissar, Y. (2017).Biology. Houston, Texas : OpenStax College, Rice University,</ref> Asîda absîsî di riwekên lûleyî, hezaz û hin karokan de tê çêkirin.‌<ref name="Plant physiology and development">Taiz, L. et al. (2015) Plant physiology and development. 6Th ed.Sunderland, Massachusetts, U.S.A ISBN 9780197614235</ref> ABA cara ewil wekî madeyek ko dibe sedema qetîn an jî weşîna tovdankên (gûzik) [[Pembû|pembûyê]] hat keşîfkirin. Lê xebatên vê dawiyê destnîşan dikin ko rola ABA-yê di kiryara weşînê de pir piçûk e.<ref name="OpenStax, Biology" /> Ji ber stresên hawirdorê çalakiya asîda absîsî zêde dibe. Ji ber guherînên di peresîna riwekê de an jî ji ber guherînên hawirdorê, asta xestiya ABA-yê pir zû diguhere. Wekî mînak, dema gihîştina tovê de, ber bi dawiya embriyogenezê de di tovê de asta asîda absîsî herî bilind e. Ji ber kêmaviyê, di riwekê de stresa avê peyda dibe û xestiya asîda absîsî dikare 50 qat zêde bibe. Asîda absîsî stomayên riwekê digire ko ava nav riwekê bi hilmînê neçe derve.‌<ref name="Plant Physiology">Taiz, L. and Zeiger, E. (2014) Plant Physiology. 6th edn. Sinauer Associates.</ref> == Dîrok == Her çiqas di salên 1940an de bandora oksîn û gîberellînan a li ser hankirina geşebûna riwekan ve hatibû famkirin jî, riweknas lêkolîn dikirin ji bo madeyên ko ji aliyê riwekan ve tê berhemkirin, lê rê li ber geşebûna riwekê dikin.<ref name=" plant biology ">TBidlack, J.E., Jansky, S. and Stern, K.R. (2018) Stern’s introductory plant biology. 14th edn. New York, NY: McGraw-Hill.</ref> Di salên 1940an de, riwekzanê swêdî Torsten Hemberg dema li zanîngeha Stokholmê li ser geşebûna seriyên kartolan dixebitî. Hemberg bi xebatên xwe da nîşankirin ko di navbera qonaxa mitbûnê (qonaxa bêdengiyê) û çêbûna madeyek asîdî ya rêgirê geşebûna seriyên kartole, heye.<ref>Dörffling, Karl (2015-12-01). "The Discovery of Abscisic Acid: A Retrospect". Journal of Plant Growth Regulation. 34 (4): 795–808.</ref> Ango li gor xebata wî, madeyek asîdî rê li ber geşebûnê digirt.<ref name="plant biology" /> Di sala 1963yê de riwekzanê inglîzî Philip Wareing ji gopikên riweka ''Acer pseudoplatanus,'' madeya rêgirê geşebûnê bi dest xist û navê '''dormîn''' lê kir.<ref name="NLM">Mo W, Zheng X, Shi Q, Zhao X, Chen X, Yang Z, Zuo Z. Unveiling the crucial roles of abscisic acid in plant physiology: implications for enhancing stress tolerance and productivity. Front Plant Sci. 2024 Nov 21;15:1437184. doi: 10.3389/fpls.2024.1437184. PMID: 39640997; PMCID: PMC11617201.</ref> Di riwekzaniyê de ji riwekê bi awayekî asayî qutbûn an jî qetîna [[pel]] û [[Fêkî (pêkhateya riwekê)|fêkiyên]] gihîştî bi înglîzî bi peyva “''abscission''” tê îfadekirin.<ref> S.W.D. and King, R.C. (2002) A dictionary of genetics. 7th. ed. New York, NY, USD: Oxford University Press. </ref> Wekî mînak, payîzê weşîna pelan wekî “''leaf abscission''” tê navkirin. Asîda absîsî jî navê xwe ji vê peyvê girtiyê. Di sala 1963yê de sê komên lêkolîner ên ji hev cuda li Dewletên Yekbûyî, Brîtanyaya Mezin û Zelendaya Nû dixbitîn, du madeyên rêgirê geşebûnê keşif kirin.<ref name="plant biology" /> Lêkolîner li ser madeya ko dibû sedema weşîna fêkiyên riweka pembûyê lêkolîn dikirin. Zanyar du madeyên ko dibûn sedema weşîna fêkiyan, ji riwekê cihê kirin û navê '''absîsîn I''' û '''absîsîn II''' lê kirin. Paşê hat dîtin ko dormîn û absîsîn II heman made ne. Ji lêkolîneran wetrê ev made di riwekê de weşîna pelan û qetîna fêkiyan han dikir, loma di sala 1967ê de navê asîda absîsî lê kirin.<ref name="plant biology" />Lê paşê bi hin xebatên zanistî hat nîşankirin ko bi eslê xwe weşîna pelan ji ber bandora hormona [[Etîlen|etîlenê]] ye û ne ji ber asîda absîsî.<ref name="Biology" /> Îro hê jî li dewsa asîda absîsî, hin caran navên absîsîn II an jî dormin tê bikaranîn. [[Wêne:Abscisic acid (1).png|thumb|261x261px|Asîda absîsî awêteyek endamî ya 15 karbonî ye.]] == Pêkhate == Asîda absîsî awêteyek endamî ya 15 karbonî ye, formula wê ya kîmyayî '''<big>C₁₅H₂₀O₄</big> e.''' Asîda absîsî di [[Plastîd|plastîdan]] de ji pîgmentên karotenoîdan tê çêkirin.<ref name=" plant biology "/>Hema hemû [[Xaneya riwekan|xaneyên]] ko plastîd lixwe digirin de asîda absîsî tê berhemkirin û bi [[şaneya darik]] û [[şaneya niyan]] tê guhaztin bo hemû beşên riwekê.<ref name="Plant Physiology"/>Asîda absîsî asîdek lawaz a bi pH-ya 4.7 e. == Erkên asîda absîsî == Di riwekên lûleyî,[[hezaz]] û hin [[Karok|karokan]] de asîda absîsî tê çêkirin.<ref name="Plant Physiology"/>Di riwekan de hema bigire hemû xaneyên [[kloroplast]] an jî amîloplast lixwe digirin, asîda absîsî berhem dikin.<ref name="Plant Physiology"/>Berevajî hormonên handerê geşêbûnê yên wekî [[oksîn]], [[sîtokînîn]], [[gîberellîn]] û [[Brasînosteroîd|brasînosteroîdan]], asîda absîsî geşebûnê hêdî dike.<ref name="Campbell">Reece, Jane B. Campbell Biology : Jane B. Reece ... [et Al.]. 9th ed., Boston, Ma, Benjamin Cummings, 2011.</ref> Asîda absîsî rê li ber çalakiya [[Asîda rîbonukleyî|ARN]]-yê û çêkirina [[Proteîn|proteînan]] digire bi vî awayê riwekê di qonaxa mitbûnê de dihêle.<ref name="leland"> Johnson, L. G. (1987). Biology. Dubuque, Iowa: Wm. C. Brown.</ref> ABA di gelek qonaxên geşebûn û peresîna riwekê de cih digire. Wekî mînak, gihîştina tovê, qonaxa mitbûnê, zîldana tovê, geşebûna şitilê û tevgerên [[Stoma|stomayan]] bi bandora asîda absîsî rû didin. Herwisa asîda absîsî ji bo bersîvdana riwekê ya bo stresên hawirorê jî kar dike. Wekî mînak, hişkayî (kêmavî), sermahî, şoriya axê, stresa ozmozî, birîndarbûna riwekê û nexweşî dibin sedema çalakbûna asîda absîsî.<ref name="NLM" /> === Kontrola qonaxa mitbûnê û zîldana tovê === Bersîvdana riwekê ya ji bo asîda absîsî, bi xestiya wê ya nav [[Şane (biyolojî)|şaneyê]] û hestiyariya şaneyê bo asîda abîsîsî ve girêdayî ye.<ref name="Plant Physiology"/> Di hin şaneyên riwekê de berhemkirin û xestiya asîda absîsî, di dema peresînê an jî di dema bersîvdayînê ya bo guherînên şertên hawirdorê de, bi awayekî berbiçav zêde dibe.<ref name="Plant Physiology"/> Wekî mînak, di tovên ber geşe û peresînê de ne, asta xestiya asîda absîsî dibe ko 100 qat zêde bibe û paşê bi gihîştina tovê, xestiya hormonê dabikeve asta herî nizim. Dema şert û mercên hawirdorê ji bo geşebûnê ne guncaw in, asîda absîsî metabolîzmaya riwekê hêdî dike an jî radiwestîne.<ref name=" Biology">Brooker, R., Widmaier, E., Graham, L., & Stiling, P. (2017). Biology (4th ed.).</ref> ABA di tovê de bi astengkirina zîldanê û hankirina çêkirina proteînên embarî, mitbûna tovê han dike.<ref name="OpenStax, Biology" />Mitbûna tovê egera zîldana tovê di bin şert û mercên guncaw de zêde dike. Heke li hawirdorê de ji bo jiyina tovê bi têra xwe ronahî, germahî,û şê(nem) hebe, mitbûna tovê diqede.<ref name="Campbell" /> Riwekên ko adapteyê avhewaya hênik bûne, berê zîldana tovê, hewceyê sermaya demek dirêj in. Di demsala zivistanê de hin caran dinya ji bo demek, piçek hênik dibe lê paşê dîsa sermaya zivistanê vedigere û heta biharê didome. Ev xweguncandin, riwekan diparêze ko di dirêjiya zivistanê de şîn nebin. Bergê tovê gelek riwekan asîda absîsî kom dikin.Tov bi bandora asta bilind a asîda absîsî dikevin qonaxa mitbûnê loma heta germahî û nema (şilî) hawira wan ji bo geşebûna şitilê guncaw nebe, hormon rê nade zîldana tovan.<ref name="Biology" /> Zivistanê hormona asîda absîsî hêdî bi hêdî hildiweşe, biharê gava şert û merc guncaw dibe, xestiya asîda absîsî kêm dibe tov ji mitbûnê derdikevin û zîl didin.Lê asîda absîsî ne yekane hormon e ko pêvajoya qonaxa mitbûnê kontrol dike. Wekî mînak, heke xestiya gîberellînê were zêdekirin, tov ji qonaxa mitbûnê derdikeve. Di tovan de ji zivistanê heta destpêka biharê asta asîda absîsî her ko diçe kêm dibe û asta gîberellînê zêde dibe. Sîtokînîn jî kar dikin bo dawîbûna qonaxa mitbûnê.Ev rewş dide nişankirin ko bersîvdana riwekê ne ji ber bandora her hormonek ferdî, lê dibe ko ji ber guherîna rêjeyêye hormonan be.<ref name="VILLEE"> Solomon, E., Martin, C., Martin, D., & Berg, L. (2015).Biology. Stamford: Cengage Learning.</ref> Bi gelemperî rêjeya asîda absîsî ya li gor rêjeya gîberellînan diyar dike ka tov di qonaxa mitbûnê de bimîne an zîl bide.<ref name="Biology with Physiology">Simon, E. J., Dickey, J.L., Reece, J. B., & Burton, R. A. (2018).Campbell Essential Biology with Physiology (6th ed.). Newyork, United States: Pearson.</ref>Heke li tovên ko bo zîldanê amadene, asîda absîsî were zêdekirin, zîldana tovan radiwestîne û tovan dîsa dixe qonaxa mitbûnê.<ref name="Campbell" /> Bandorek din a ABA hankirina peresîna gopikên zivistanê ye; ew navbeynkariya veguherîna [[Şaneya merîstemî|merîstema lûtkeyî]] bo gopikên mitbûnê dike.<ref name="OpenStax, Biology" />ABA li derdora gopikên riwekên pirsalî de çêbûna perikên hişk û parêzvan han dike. Gava hawir ji bo jiyanê guncaw dibe, gopik ji qonaxa mitbûnê derdikevin, geşe û peresîna xwe didomînin..<ref name="Biology" /> === Bersîvdayîna kêmaviyê === Di demên hişkahî de riwek nikarin bi têra xwe av dabîn bikin. Di pelên riwekên bi hişkahî ve rûbirû mayî de asta asîda absîsî gelek zêde dibe. Asta bilind a asîda absîsî dibe sedema girtina [[Stoma|stomayan]] û rê li ber hilmînê tê girtin. Av di riwekê de dimîne û riwek dikare li dij kêmaviyê ji bo demek dirêjtir ber xwe bide.<ref name="VILLEE" /> Asîda absîsî di şaneya darik û niyanê de tê guhaztin, lê bi gelemperî di şileya nav şaneya niyanê de xestiya wê hê zêdetir e.<ref name="Plant Physiology" />Dema kêmavî (hişkahî) de di xaneyên [[Reg|regê]] hê pirtir asîda absîsî tê berhemkirin û bi navbeynkariya şaneya darik tê guhaztin bo pelan. Berhemkirina asîda absîsî beşek ji bersîva stresê ya riwekê ye ko dibe sedema girtina stomayan, bi vî awayî ji riwekê derketina avê kêm dibe.<ref name="Concepts and Applications">Starr, C. (2007). Biology:concepts and applications (7th ed.). Boston, MA: Cengage Learning.</ref>Di bin stresa kêmaviyê de, di pelan de, di nav 4 heta 5 saetan de xestiya asîda absîsî dikare 50 qat zêde bibe. Bi avdana riwekê, xestiya hormonê dîsa di nav 4-5 saetan de dadikeve asta asayî. Piştî avdanê, ji ber hilweşîna hormonê, guhaztina hormonê bo beşên din û kêmkirina berhemkirina hormonê, xestîya hormonê dadikeve asta asayî.<ref name="Plant Physiology" /> == Girêdanên derve == * [https://drive.google.com/file/d/1YnuTBjHKTr0mo5cEZ7dkhY-LBKlqo91T/view?usp=sharing Ferhenga Biyolojiyê] == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Hormon]] [[Kategorî:Hormonên riwekan]] [[Kategorî:Riwek]] [[Kategorî:Biyolojî]] 9waaocjzukokyut45kh7grszmv4b43o 0 329735 2091615 2026-09-05T07:07:33Z ~2026-47807-63 179330 Rûpel bi "Konfederasyona Oramarî, konfederasyoneke mezin a eşîrên Kurd e. Ev konfederasyon di nava xwe de ji du eşîrên mezin ên bi navê [[Lemdînî]] û [[Mefî]] û ji 19 qebileyên ku bi van her du eşîran ve girêdayî ne, pêk tê. Konfederasyona Oramarî li sê dewletên cûda, ango li [[Tirkiye]], [[Iraq]] û [[Îranê]] dijî. Ji xeynî van her sê dewletan, nifûseke mezin a Oramarîyan li parzemîna Asyayê li welatên [[Efxanistan]], [[Pakistan]], Azerb..." hat çêkirin 2091615 wikitext text/x-wiki Konfederasyona Oramarî, konfederasyoneke mezin a eşîrên Kurd e. Ev konfederasyon di nava xwe de ji du eşîrên mezin ên bi navê [[Lemdînî]] û [[Mefî]] û ji 19 qebileyên ku bi van her du eşîran ve girêdayî ne, pêk tê. Konfederasyona Oramarî li sê dewletên cûda, ango li [[Tirkiye]], [[Iraq]] û [[Îranê]] dijî. Ji xeynî van her sê dewletan, nifûseke mezin a Oramarîyan li parzemîna Asyayê li welatên [[Efxanistan]], [[Pakistan]], [[Azerbaycan]], [[Gurcistan]] û [[Ermenistanê]] jî heye. Her wiha li derveyî parzemîna Asyayê jî niştecih in. Piştî Serhildana Oramarê ya ku di sala 1930î de bi hevbeşiya bi Eşîra Barzanî re li dijî dewleta [[Tirkiyê]] hatibû lidarxistin, bi hezaran Oramarî koçî Ewropayê kirin. Di dema îroyîn de li welatên Ewropayê, bi taybetî li [[Brîtanya]], [[Almanya]], [[Swîsre]], [[Swêd]] û [[Holenda]]yê dijîn. Hejmara nifûsa wan a li seranserê cîhanê ji 500 hezarî (nîv milyonî) zêdetir e. ==Dabeşkirina Konfederasyona Oramarî== 1. [[Eşîra Lemdînî]] Eşîra Lemdînî ji 10 qebîlan pêk tê, ew jî ev in: • [[Mala Mîre]] • [[Mala Mijdînî]] • [[Mala Mengelanî]] • [[Mala Baranî]] • [[Mala Melayî]] • [[Mala Mam Axayî]] • [[Mala Erebî]] • [[Mala Melakî]] • [[Mala Mîrzayî]] • [[Mala Mesîhayî]] 2.[[Eşîra Mefî]] ji 9 qebîlan pêk tê, ew jî ev in: • [[Mala Şaqûlî]] • [[Mala Meyterî]] • [[Mala Kemalî]] • [[Mala Qerexanî]] • [[Mala Mîrxanî]] • [[Mala Mefî]] • [[Mala Şexî]] • [[Mala Xanê]] • [[Mala Hesenî]] m7l1jxuosciufhsuzvo7wy7c0sdtzzp 2091619 2091615 2026-09-05T07:23:42Z ~2026-47807-63 179330 /* Dabeşkirina Konfederasyona Oramarî */ 2091619 wikitext text/x-wiki Konfederasyona Oramarî, konfederasyoneke mezin a eşîrên Kurd e. Ev konfederasyon di nava xwe de ji du eşîrên mezin ên bi navê [[Lemdînî]] û [[Mefî]] û ji 19 qebileyên ku bi van her du eşîran ve girêdayî ne, pêk tê. Konfederasyona Oramarî li sê dewletên cûda, ango li [[Tirkiye]], [[Iraq]] û [[Îranê]] dijî. Ji xeynî van her sê dewletan, nifûseke mezin a Oramarîyan li parzemîna Asyayê li welatên [[Efxanistan]], [[Pakistan]], [[Azerbaycan]], [[Gurcistan]] û [[Ermenistanê]] jî heye. Her wiha li derveyî parzemîna Asyayê jî niştecih in. Piştî Serhildana Oramarê ya ku di sala 1930î de bi hevbeşiya bi Eşîra Barzanî re li dijî dewleta [[Tirkiyê]] hatibû lidarxistin, bi hezaran Oramarî koçî Ewropayê kirin. Di dema îroyîn de li welatên Ewropayê, bi taybetî li [[Brîtanya]], [[Almanya]], [[Swîsre]], [[Swêd]] û [[Holenda]]yê dijîn. Hejmara nifûsa wan a li seranserê cîhanê ji 500 hezarî (nîv milyonî) zêdetir e. ==Dabeşkirina Konfederasyona Oramarî== 1. [[Eşîra Lemdînî]] Eşîra Lemdînî ji 10 qebîlan pêk tê, ew jî ev in: • [[Mala Mîre]] • [[Mala Mijdînî]] • [[Mala Mengelanî]] • [[Mala Baranî]] • [[Mala Melayî]] • [[Mala Mam Axayî]] • [[Mala Erebî]] • [[Mala Melakî]] • [[Mala Mîrzayî]] • [[Mala Mesîhayî]] 2.[[Eşîra Mefî]] ji 9 qebîlan pêk tê, ew jî ev in: • [[Mala Şaqûlî]] • [[Mala Meyterî]] • [[Mala Kemalî]] • [[Mala Qerexanî]] • [[Mala Mîrxanî]] • [[Mala Mefî]] • [[Mala Şexî]] • [[Mala Xanê]] • [[Mala Hesenî]] ==Hindek Keseyatê Navdar== [[Sito Axa Oramarî]] [[Şükrü Axa Oramarî]] [[Muhsin Axa Oramarî]] [[Savaş Buldan]] [[Pervin Buldan]] [[İsmet Buldan]] [[Nejdet Buldan]] nhcvq2x9cq8v58uczds6z2inv382fs9 0 329736 2091620 2026-09-05T07:28:21Z ~2026-47807-63 179330 Rûpel bi "[[Eşîra Lemdînî]] eke ji eşîrên konfederasyona eşîra Oramarî; eşîra Lemdînî ji 6 qûbîlan pek tê. Li navenda sed sala 19'an, sala 1872'an Sitar Axayê Oramarî yê naskirî bi Sîto Axayê Oramarî dibe Axayê eşîra Lemdînî. Li dema buye Axa, herdû eşirên Lemdînî û Mefî bi bin êk nav kom kirin, anku eşira Oramarî. Herwisa bu mudirê nahiya Çelê li parêzgeha Colemêrgê (Hekarî) yê û axayê Doski Juri ya ji bu. Desehilata wi pişt..." hat çêkirin 2091620 wikitext text/x-wiki [[Eşîra Lemdînî]] eke ji eşîrên konfederasyona eşîra Oramarî; eşîra Lemdînî ji 6 qûbîlan pek tê. Li navenda sed sala 19'an, sala 1872'an Sitar Axayê Oramarî yê naskirî bi Sîto Axayê Oramarî dibe Axayê eşîra Lemdînî. Li dema buye Axa, herdû eşirên Lemdînî û Mefî bi bin êk nav kom kirin, anku eşira Oramarî. Herwisa bu mudirê nahiya Çelê li parêzgeha Colemêrgê (Hekarî) yê û axayê Doski Juri ya ji bu. Desehilata wi piştî sala 1915'ê roj bu roj berifreh bu, weki mirekî lê hat. Vi desehilat hebu bê ku pêseyara keseki bilet, wi di dşiya axayeki raket û eki di danit. Bo nimune, desehilat ji destê Tahir Axa Doski ina der û da Ferhan Axa yê kurê Bazid Axa. Xelki bi navê Sultan-Situ Axa Oramarî gazi dikre. Situ Axa beşariya gelek şera buye li dji dujminêt Kurd. Bo nimune, li sala 1915'ê şeri dji herdû eshirên Ashuri: eshira Jilu û eshira Baz diket û di vi şeri da serxevtineka mezin bi dest xuve tînit; û herdû deverên Jilu û Baz ku ji 31 gunda pêkhat bu, dixe bin desehilata xwe. Li heman salê, disa dji Ashuri u Kaldaniya li deverên Tiyari, Tuxuma u Berwar şeri diket u disa serxevtineka mezin bi dest xuve tînit. Di vi şeri da 50 hezar Ashuri u Chaldani di kujit; hendek di bêjin li sala 1915'ê 150 hezar bu 250 hezar Ashuri bi destê Situ Axayi di ên kuştin. Li sala 1917'ê, Ashuri bi harikariya Rusiya 818 eskerên Rusi-Kazax kom kirin u beref Oramare hatin. Situ Axa yê şareza u paqil bu; dema eskere Rusi hati, wi bi pêşwaziyeka germ li wan kir u daxaz ji 18 fermandên Kazax yên Rusi kir ku li koçka xwe bi minin u sibehi zivirin. Her 18 fermandên Rusi razi bun. Li dema şeve di xewe ra, her 18 fermandanda di kujit u beri spidê êrîş dikete ser, 800 eskerên Rusi u hemûya di kujit. Li sala 1920-1921'ê pilan dêyna ki, 8000 eskerên Rus-Kazax beref bajirê Rewandzê bi çin u wêran ken. Situ Axa bi vi pilane di hesiyêt u bi 350 eskerên xwe di çin li ser dola Rewandzê xujieh dibin. Situ Axayi di zani eskerên Rusi dê dinafila dole ra çin, ji ber çeken giran weki top u çend çekên din. Li dema eskere Rusi di gehine niveka dola Rewandzê, Situ Agha digel 350 eskerên xwe li serê dola Rewandzê êrîş dikete ser eskere Rusi u her 8000 eskéri Rusi di kujit. Hendek di bêjin li dema şeri da gulên tifenga weki barana bi ser eskere Rusi da di hatne xarî. ==Dabeşkirina Eşîra Lemdînî== [[Eşîra Lemdînî]] ji 10 qebîlan pêk tê, ew jî ev in: • [[Mala Mîrê]] • [[Mala Mijdînî]] • [[Mala Mengelanî]] • [[Mala Baranî]] • [[Mala Melayî]] • [[Mala Mam Axayî]] • [[Mala Erebî]] • [[Mala Melakî]] • [[Mala Mîrzayî]] • [[Mala Mesîhayî]] 074c4ahd182at9izdhnxq8ivqei5nzg 2091621 2091620 2026-09-05T07:31:11Z Àncilu 133551 Fix link 2091621 wikitext text/x-wiki '''Eşîra Lemdînî''' eke ji eşîrên konfederasyona eşîra Oramarî; eşîra Lemdînî ji 6 qûbîlan pek tê. Li navenda sed sala 19'an, sala 1872'an Sitar Axayê Oramarî yê naskirî bi Sîto Axayê Oramarî dibe Axayê eşîra Lemdînî. Li dema buye Axa, herdû eşirên Lemdînî û Mefî bi bin êk nav kom kirin, anku eşira Oramarî. Herwisa bu mudirê nahiya Çelê li parêzgeha Colemêrgê (Hekarî) yê û axayê Doski Juri ya ji bu. Desehilata wi piştî sala 1915'ê roj bu roj berifreh bu, weki mirekî lê hat. Vi desehilat hebu bê ku pêseyara keseki bilet, wi di dşiya axayeki raket û eki di danit. Bo nimune, desehilat ji destê Tahir Axa Doski ina der û da Ferhan Axa yê kurê Bazid Axa. Xelki bi navê Sultan-Situ Axa Oramarî gazi dikre. Situ Axa beşariya gelek şera buye li dji dujminêt Kurd. Bo nimune, li sala 1915'ê şeri dji herdû eshirên Ashuri: eshira Jilu û eshira Baz diket û di vi şeri da serxevtineka mezin bi dest xuve tînit; û herdû deverên Jilu û Baz ku ji 31 gunda pêkhat bu, dixe bin desehilata xwe. Li heman salê, disa dji Ashuri u Kaldaniya li deverên Tiyari, Tuxuma u Berwar şeri diket u disa serxevtineka mezin bi dest xuve tînit. Di vi şeri da 50 hezar Ashuri u Chaldani di kujit; hendek di bêjin li sala 1915'ê 150 hezar bu 250 hezar Ashuri bi destê Situ Axayi di ên kuştin. Li sala 1917'ê, Ashuri bi harikariya Rusiya 818 eskerên Rusi-Kazax kom kirin u beref Oramare hatin. Situ Axa yê şareza u paqil bu; dema eskere Rusi hati, wi bi pêşwaziyeka germ li wan kir u daxaz ji 18 fermandên Kazax yên Rusi kir ku li koçka xwe bi minin u sibehi zivirin. Her 18 fermandên Rusi razi bun. Li dema şeve di xewe ra, her 18 fermandanda di kujit u beri spidê êrîş dikete ser, 800 eskerên Rusi u hemûya di kujit. Li sala 1920-1921'ê pilan dêyna ki, 8000 eskerên Rus-Kazax beref bajirê Rewandzê bi çin u wêran ken. Situ Axa bi vi pilane di hesiyêt u bi 350 eskerên xwe di çin li ser dola Rewandzê xujieh dibin. Situ Axayi di zani eskerên Rusi dê dinafila dole ra çin, ji ber çeken giran weki top u çend çekên din. Li dema eskere Rusi di gehine niveka dola Rewandzê, Situ Agha digel 350 eskerên xwe li serê dola Rewandzê êrîş dikete ser eskere Rusi u her 8000 eskéri Rusi di kujit. Hendek di bêjin li dema şeri da gulên tifenga weki barana bi ser eskere Rusi da di hatne xarî. ==Dabeşkirina Eşîra Lemdînî== '''Eşîra Lemdînî''' ji 10 qebîlan pêk tê, ew jî ev in: * [[Mala Mîrê]] * [[Mala Mijdînî]] * [[Mala Mengelanî]] * [[Mala Baranî]] * [[Mala Melayî]] * [[Mala Mam Axayî]] * [[Mala Erebî]] * [[Mala Melakî]] * [[Mala Mîrzayî]] * [[Mala Mesîhayî]] ibcx4mvthsyp7vduf6nypk9xy26wgx5