Rastnivîsa kurdî

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="ku">
  <siteinfo>
    <sitename>Wîkîpediya</sitename>
    <dbname>kuwiki</dbname>
    <base>https://ku.wikipedia.org/wiki/Destp%C3%AAk</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.18</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Medya</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Taybet</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Gotûbêj</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Bikarhêner</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Gotûbêja bikarhêner</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Wîkîpediya</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Gotûbêja Wîkîpediyayê</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Wêne</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Gotûbêja wêneyî</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">Gotûbêja MediaWiki</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Şablon</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Gotûbêja şablonê</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Alîkarî</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Gotûbêja alîkariyê</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Kategorî</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Gotûbêja kategoriyê</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">Portal</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">Gotûbêja portalê</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Modul</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Gotûbêja modulê</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Rastnivîsa kurdî</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4479</id>
    <revision>
      <id>2092929</id>
      <parentid>2092799</parentid>
      <timestamp>2026-09-06T17:51:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Şivanê Dêrikî</username>
        <id>179677</id>
      </contributor>
      <comment>Ji ber ku rastinîsa her zaraveyekî cuda ye divê ev sernav werin nivîsandin.</comment>
      <origin>2092929</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="970" sha1="pn8db5pwpakitl5xk2uri693y1r8oug" xml:space="preserve">Berî her tiştî divê meriv Rasnivîsa Kurdî bike sê beş.

Rastnivîsa Kurmancî:

Rastnivîsa Soranî

Rastnivîsa Kirmanckî/Zazakî

Niha kî bi kîjan zaravayî zanibe bila di wî zaravayî de guherandinan bike.{{Paqij bike|tarîx=îlon 2024}}
[[Wêne:Rastnivis.gif|thumb|Kontrola rastnivîsê bi MySpell'ê]]

== Binêre ==
* [[Kontrola rastnivîsa kurdî]]
* [[MySpell]]

== Girêdanên derve ==
* [http://www.linux-ku.com/myspell Malpera MySpell a kurdî] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050208221139/http://www.linux-ku.com/myspell/ |date=2005-02-08 }}
* E-pirtûka Arif Zêrevan: [http://www.nefel.com/epirtuk/arif_zerevan_bingehen_rastnivisandine_02.pdf Bingehên rastnivîsandina kurdiyê] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050408034202/http://www.nefel.com/epirtuk/arif_zerevan_bingehen_rastnivisandine_02.pdf |date=2005-04-08 }} (pdf)

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}

[[Kategorî:Rêziman]]
[[Kategorî:Zimanê kurdî]]</text>
      <sha1>pn8db5pwpakitl5xk2uri693y1r8oug</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2092936</id>
      <parentid>2092929</parentid>
      <timestamp>2026-09-06T19:05:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-48422-15</username>
        <id>179853</id>
      </contributor>
      <origin>2092936</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="974" sha1="0l1o9esl5ikze7enft3jxxrl71tbpan" xml:space="preserve">Berî her tiştî divê meriv Rasnivîsa Kurdî bike sê beş.

[[Rastnivîsa Kurmancî]]:

Rastnivîsa Soranî

Rastnivîsa Kirmanckî/Zazakî

Niha kî bi kîjan zaravayî zanibe bila di wî zaravayî de guherandinan bike.{{Paqij bike|tarîx=îlon 2024}}
[[Wêne:Rastnivis.gif|thumb|Kontrola rastnivîsê bi MySpell'ê]]

== Binêre ==
* [[Kontrola rastnivîsa kurdî]]
* [[MySpell]]

== Girêdanên derve ==
* [http://www.linux-ku.com/myspell Malpera MySpell a kurdî] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050208221139/http://www.linux-ku.com/myspell/ |date=2005-02-08 }}
* E-pirtûka Arif Zêrevan: [http://www.nefel.com/epirtuk/arif_zerevan_bingehen_rastnivisandine_02.pdf Bingehên rastnivîsandina kurdiyê] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050408034202/http://www.nefel.com/epirtuk/arif_zerevan_bingehen_rastnivisandine_02.pdf |date=2005-04-08 }} (pdf)

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}

[[Kategorî:Rêziman]]
[[Kategorî:Zimanê kurdî]]</text>
      <sha1>0l1o9esl5ikze7enft3jxxrl71tbpan</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Du</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4712</id>
    <revision>
      <id>2092967</id>
      <parentid>2092811</parentid>
      <timestamp>2026-09-06T23:13:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Wikihez</username>
        <id>39702</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/js/loader/tagger.js|T:]] +{{[[Şablon:AI nivîsiye|AI nivîsiye]]}}</comment>
      <origin>2092967</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3108" sha1="os0c7r4s29j502jvh8drlyrbxi6ln1l" xml:space="preserve">{{Bi AIyê nivîsî|tarîx=îlon 2026}}
[[Hejmar]]a 2 (dudu), piştî [[yek]]ê û berî si[[sê|sêyan]] e. Ew jî di nav koma [[hejmarên xwezayî]] de ye.

== Nav ==
Bikaranîn û cureyên peyva ''du/dudu'' di Kurmancî de pir in: du, dudu (li hin herêman -Amed, Farqîn û gelek herêmên din- wekî &quot;dido&quot; jî tê gotin)
* Gava 2 rengdêr be &quot;du&quot;, gava navdêr be &quot;dudu&quot; tê gotin û nivîsandin.
* Du çêlek. Bîst û du zebeş.
* Yek, dudu, sisê, çar, ... (di jimartinê de).
* Dudu hatin sisê çûn (Du meriv hatin sê meriv çûn). Li vir &quot;dudu&quot; ketiye şûna &quot;du meriv&quot; û bûye &quot;navdêr&quot; (cînavka hejmarî, numerical pronoun) û &quot;sisê&quot; jî ketiye şûna &quot;sê meriv&quot; û bûye &quot;navdêr&quot; (cînavka hejmarî, numerical pronoun).
* Jinên wî dudu ne, çavên wî birçî ne.
* Duduyên xwe datîne ser sisêyên min.
* Roja duduyê mehê.

== Taybetmendiyên matematîkî ==
Di [[Matematîk|matematîkê]] de hejmara 2 xwedî cihekî taybet û giring e:

* Ew piçûktirîn [[Hejmarên seretayî|hejmara seretayî]] (prime number) ye û di nav hemû hejmarên seretayî de tekane hejmara cot e. Hemû hejmarên seretayî yên din hejmarên tek in.
* Hejmara yekem a cot e di nav [[hejmarên xwezayî]] de.
* Hejmarek tenê gava bi 2yan bê dabeşkirin dibe hejmara cot; eger bi 2yan dabeş nebe, ew dibe hejmara tek.
* Di geometriyê de ji bo xêzkirina xêzeke rast herî kêm du xal hewce ne. Her wiha qada du-alî (2D) ji du rehendan (dirêjahî û firehî) pêk tê.
* Hêzên duduyan (&lt;math&gt;2^n&lt;/math&gt;: 1, 2, 4, 8, 16, 32, 64, 128, 256, 512, 1024...) di hejmartin û qadên endazyariyê de roleke bingehîn dilîzin.

== Înformatîk ==
Di [[zanista komputerê]] û teknolojiyê de hejmara 2 bingeha pergala dîjîtal e:

* '''[[Pergala cotkî]] (Binary):''' Hemû komputer û amûrên elektronîk agahî û daneyan li ser bingeha hejmara 2yê (pergala cotkî) tomar dikin û dipêsinin. Di vê pergalê de tenê du reqem tên bikaranîn: '''0''' û '''1'''.
* Yekeya herî piçûk a daneyê di komputerê de wekî [[bît]] (bit) tê binavkirin ku tenê du rewşan (0 an 1; ango vekirî/girtî) dihewîne.
* Koma 8 bîtan [[Bayt|baytekê]] (byte) pêk tîne ku dikare &lt;math&gt;2^8 = 256&lt;/math&gt; rewşên cuda nîşan bide.
* Pîvanên bîrgeha komputerê (RAM) û dîskên embarkirinê li gorî hêzên hejmara 2yê tên avakirin (wek 2, 4, 8, 16, 32, 64, 128, 256, 512 GB).

== Etîmolojî ==
Peyva '''du''' di zimanê kurdî de ji koka zimanên [[Zimanên hind û ewropî|hînd û ewropî]] ya proto-hînd-ewropî (''*dwóh₁'') tê. Ji ber vê yekê di piraniya zimanên vê malbatê de hevtayên wê hene:

* Di zimanên îranî de: Kurdî (''du'', ''dudu'', ''dido''), zazakî (''di''), farisî (''do''), peştûyî (''dwa''), avestayî (''dva'').
* Di zimanên din ên heman malbatê de: Sanskrîtî (''dvau / dva''), yewnanî (''dúo''), latînî (''duo''), fransî (''deux''), spanî (''dos''), rûsî (''dva''), îngilîzî (''two''), almanî (''zwei'').
== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Hejmar}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}

[[Kategorî:Hejmar]]
[[Kategorî:Hejmarên tam]]</text>
      <sha1>os0c7r4s29j502jvh8drlyrbxi6ln1l</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Rastnivîsa kurmancî</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7384</id>
    <redirect title="Rastnivîsa kurdî" />
    <revision>
      <id>2092933</id>
      <parentid>23816</parentid>
      <timestamp>2026-09-06T18:57:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Şivanê Dêrikî</username>
        <id>179677</id>
      </contributor>
      <origin>2092933</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6213" sha1="ao4lqkkjgkvs7jcfazip797bfvhkbst" xml:space="preserve">#redirect [[rastnivîsa kurdî]]

= Rastnivîsa Kurmancî =
'''Rastnivîsa Kurmancî''' (an jî ''ortografîya Kurmancî''), pergala rêzikan e ku ji bo rast, zelal û biyekrengî nivîsandina zaravayê Kurmancî tê bikaranîn. Bingeha rastnivîsa Kurmancî a nûjen bi piranî li ser alfabeya Hawarê (alfabeya Celadet Alî Bedirxan) ku di sala 1932'yan de di kovara ''Hawar''ê de hat belavkirin, hatiye avakirin. Rastnivîs ne tenê tîpên alfabeyê, lê di heman demê de xalbendî, bilêvkirin, hevgirtina peyvan û nîşankirina peyvên hevedudanî nîşan dide.

=== Binbeşên Sereke ên Rastnivîsa Kurmancî ===

* Rastnivîsa lêkeran: Lêkerên Xwerû, Lêkerên Pêkhatî, Lêkerên Hevedudanî, Lêkerên Biwêjî
* Ergatîfî: Lêkerên Kurmancî ên gerguhêz di dema borî û raweyên daxwazî ên dema borî de di bin bandora bireserê de dimînin û li gorî bireserê tên kesandin/kişandin lê di dema niha, dema bê, raweya fermanî û raweya daxwazî a dema niha de di bin bandora kirdeyê de dimînin û li gorî kirdeyê tên kesandin/kişandin.   Li herêmeke ne gelekî biçûk (Ji Farqînê û der û dora wê dest pê dike digihêje Tetwanê) ergatîfîya dema borî tune ye. Lê di nivîsandin peyivîna standard de nivîskar û zimanhezên li vê herêmê li gorî ergatîfîya dema borî nivîsên xwe dinivîsînin û xebatên xwe dimeşînin.  Lêkera me a mînak ''hilbijartin'' (gerguhêz) e. Ji ber ku navê dem û raweyan di her çavkanîyekê de cuda ne, li vir nav li deman nehatiye kirin.

''Awayê ku herêma ku li jor bahsa wê tê kirin'': Wekî di tabloyê jî tê dîtin, di dema borî de hem kirde hem jî bireser hatiye tewandin.&lt;ref&gt;Min bi xwe nivîsandiye.&lt;/ref&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot;
|'''Borî-1'''
|-
|tiştekî min hilbijart
|-
|tiştekî te hilbijart
|-
|tiştekî wî/wê hilbijart
|-
|tiştekî me hilbijart
|-
|tiştekî we hilbijart
|-
|tiştekî wan hilbijart
|}
''Awayê ku ji alîyê her kesî ve hatiye pejirandin ev e''
{| class=&quot;wikitable&quot;
|''hilbijartin''
|Gerguhêz (G)
|Reha dema borî:  hilbijart
|Reha nihaû bê: hilbijêr
|-
|'''Fermanî'''
|'''Daxwazî'''
|'''Dema Bê'''
|'''Niha'''
|-
|tiştekî hilbijêre
|ez tiştekî hilbijêrim
|ez  ê tiştekî hilbijêrim
|ez tiştekî hildibijêrim
|-
|tiştekî hilbijêrin
|tu tiştekî hilbijêrî
|tu  yê tiştekî hilbijêrî
|tu tiştekî hildibijêrî
|-
|tiştekî hilmebijêre
|ew tiştekî hilbijêre
|ew  ê tiştekî hilbijêre
|ew tiştekî hildibijêre
|-
|tiştekî hilmebijêrin
|em tiştekî hilbijêrin
|em  ê tiştekî hilbijêrin
|em tiştekî hildibijêrin
|-
|
|hûn tiştekî hilbijêrin
|hûn  ê tiştekî hilbijêrin
|hûn tiştekî hildibijêrin
|-
|
|ew tiştekî hilbijêrin
|ew  ê tiştekî hilbijêrin
|ew tiştekî hildibijêrin
|-
|
|ez tiştekî hilnebijêrim
|ez  ê tiştekî hilnebijêrim
|ez tiştekî hilnabijêrim
|-
|
|tu tiştekî hilnebijêrî
|tu  yê tiştekî hilnebijêrî
|tu tiştekî hilnabijêrî
|-
|
|ew tiştekî hilnebijêre
|ew  ê tiştekî hilnebijêre
|ew tiştekî hilnabijêre
|-
|
|em tiştekî hilnebijêrin
|em  ê tiştekî hilnebijêrin
|em tiştekî hilnabijêrin
|-
|
|hûn tiştekî hilnebijêrin
|hûn  ê tiştekî hilnebijêrin
|hûn tiştekî hilnabijêrin
|-
|
|ew tiştekî hilnebijêrin
|ew  ê tiştekî hilnebijêrin
|ew tiştekî hilnabijêrin
|-
|'''Borî-1'''
|'''Borî-2'''
|'''Borî-3'''
|'''Borî-4'''
|-
|tiştekî ez hilbijartim
|tiştekî ez hilbijartime
|tiştekî ez hilbijartibûm
|tiştekî ez hildibijartim
|-
|tiştekî tu hilbijartî
|tiştekî tu hilbijartiyî
|tiştekî tu hilbijartibûyî
|tiştekî tu hildibijartî
|-
|tiştekî ew hilbijart
|tiştekî ew hilbijartiye
|tiştekî ew hilbijartibû
|tiştekî ew hildibijart
|-
|tiştekî em hilbijartin
|tiştekî em hilbijartine
|tiştekî em hilbijartibûn
|tiştekî em hildibijartin
|-
|tiştekî hûn hilbijartin
|tiştekî hûn hilbijartine
|tiştekî hûn hilbijartibûn
|tiştekî hûn hildibijartin
|-
|tiştekî ew hilbijartin
|tiştekî ew hilbijartine
|tiştekî ew hilbijartibûn
|tiştekî ew hildibijartin
|-
|tiştekî ez hilnebijartim
|tiştekî ez hilnebijartime
|tiştekî ez hilnebijartibûm
|tiştekî ez hilnedibijartim
|-
|tiştekî tu hilnebijartî
|tiştekî tu hilnebijartiyî
|tiştekî tu hilnebijartibûyî
|tiştekî tu hilnedibijartî
|-
|tiştekî ew hilnebijart
|tiştekî ew hilnebijartiye
|tiştekî ew hilnebijartibû
|tiştekî ew hilnedibijart
|-
|tiştekî em hilnebijartin
|tiştekî em hilnebijartine
|tiştekî em hilnebijartibûn
|tiştekî em hilnedibijartin
|-
|tiştekî hûn hilnebijartin
|tiştekî hûn hilnebijartine
|tiştekî hûn hilnebijartibûn
|tiştekî hûn hilnedibijartin
|-
|tiştekî ew hilnebijartin
|tiştekî ew hilnebijartine
|tiştekî ew hilnebijartibûn
|tiştekî ew hilnedibijartin
|-
|'''Daxw. B-1'''
|'''Daxw.  B-2'''
|'''Daxw.  B-3'''
|
|-
|tiştekî dê ez hilbijartama
|tiştekî  dê ez  hilbijartibûma
|tiştekî  dê ez  hilbijartibama
|
|-
|tiştekî dê tu hilbijartayî
|tiştekî  dê tu  hilbijartibûyayî
|tiştekî  dê tu  hilbijartibayî
|
|-
|tiştekî dê ew hilbijarta
|tiştekî  dê ew  hilbijartibûya
|tiştekî  dê ew  hilbijartiba
|
|-
|tiştekî dê em hilbijartana
|tiştekî  dê em  hilbijartibûna
|tiştekî  dê em  hilbijartibana
|
|-
|tiştekî dê hûn hilbijartana
|tiştekî  dê hûn hilbijartibûna
|tiştekî  dê hûn hilbijartibana
|
|-
|tiştekî dê ew hilbijartana
|tiştekî  dê ew  hilbijartibûna
|tiştekî  dê ew  hilbijartibana
|
|-
|tiştekî dê ez hilnebijartama
|tiştekî  dê ez  hilnebijartibûma
|tiştekî  dê ez  hilnebijartibama
|
|-
|tiştekî dê tu hilnebijartayî
|tiştekî  dê tu  hilnebijartibûyayî
|tiştekî  dê tu  hilnebijartibayî
|
|-
|tiştekî dê ew hilnebijarta
|tiştekî  dê ew  hilnebijartibûya
|tiştekî  dê ew  hilnebijartiba
|
|-
|tiştekî dê em hilnebijartana
|tiştekî  dê em  hilnebijartibûna
|tiştekî  dê em  hilnebijartibana
|
|-
|tiştekî dê hûn hilnebijartana
|tiştekî  dê hûn hilnebijartibûna
|tiştekî  dê hûn hilnebijartibana
|
|-
|tiştekî dê ew hilnebijartana
|tiştekî  dê ew  hilnebijartibûna
|tiştekî  dê ew  hilnebijartibana
|
|}</text>
      <sha1>ao4lqkkjgkvs7jcfazip797bfvhkbst</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Hezewan</title>
    <ns>0</ns>
    <id>8174</id>
    <revision>
      <id>2093012</id>
      <parentid>1772431</parentid>
      <timestamp>2026-09-07T10:36:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dyzca23</username>
        <id>138119</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2093012</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1605" sha1="0u08w4m15i4ylr3xvst6o518dmk8r6c" xml:space="preserve">{{Bêçavkanî|tarîx=gulan 2024}}
{{Paqij bike|tarîx=gulan 2024}}{{Agahîdank welat2/wîkîdane}}

'''Hezewan''' (Adiabene), keyaniyake [[Suryanî|ashuri]] bû a kevnar li bakûrê [[Mezopotamya]] bi pêtextiya [[Hewlêr]]ê bû. Li sedeya 1em paş zayinê ji Xiristîyanîyê vegeryane.&lt;ref&gt;[[cihûtî|cuhûtiyê]] [http://www.eretzyisroel.org/~jkatz/kurds.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090207020340/http://eretzyisroel.org/~jkatz/kurds.html |date=2009-02-07 }}&lt;/ref&gt;

== Hakimên Adiabene ==
# Izates I Nêzîk. 15 zayini
# Bazeus Monobazus I 20?-30?
# Heleni nêzîk. 30-58
# Izates II bar Monobazus Nêzika. 34-58
# Vologases (a Parthian rebel oposing Izates II) c. 50
# Monobazus II bar Izates 58-70'yan
# Meharaspes ? -116
# Emperatoria Romiyan 116-117
# Narsai c. 170-200
# ne naskirî 200. 310
# Aphraates . 310
# emperatoriya Sasaniyan 226-649

== Qeşeyên Adiabenê ==
* Pkidha (104-114)
* Semsoun (120-123)
* Isaac (135-148)
* Abraham (148-163)
* Noh (163-179)
* Habel (183-190)
* Abedhmiha (190-225)
* Hiran (225-258)
* Saloupha (258-273)
* Ahadabuhi (273-291)
* Sri'a (291-317)
* Iohannon (317-346)
* Abraham (346-347)
* Maran-zkha (347-376)
* Soubhaliso (376-407)
* Daniel (407-431)
* Rhima (431-450)
* Abbousta (450-499)
* Joseph (499-511)
* Huana (511-?)
== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
{{Kontrola otorîteyê}}
{{Dîrok-şitil}}

[[Kategorî:Dewletên dîrokî]]
[[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di sedsala 4an de hilweşiyan]]
[[Kategorî:Dîrok]]
[[Kategorî:Eşkaniyan]]
[[Kategorî:Hezewan| ]]
[[Kategorî:Hilweşînên 116an]]
[[Kategorî:Keyaniyên berê]]</text>
      <sha1>0u08w4m15i4ylr3xvst6o518dmk8r6c</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Katowice</title>
    <ns>0</ns>
    <id>9098</id>
    <revision>
      <id>2092995</id>
      <parentid>1971389</parentid>
      <timestamp>2026-09-07T03:30:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>45060</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>2092995</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2832" sha1="ijpia0cpw4fudtax3z5mn36moaku2xx" xml:space="preserve">{{Agahîdanka giştî
}}
[[Wêne:Katowice - Spodek by night.jpg|thumb|rast|250px|Katowice.]]
'''Katowice''' [katɔˈvʲitsɛ] (bi [[sîlezî]]: ''Katowicy'', bi almanî: ''Kattowitz'', [[zimanê yîdîş]]: קאַטעוויץ, ''Kattevitz'') bajar û navenda [[voyvodatî|voyvodatiya]] [[Sîlezya]]yê ye li başûrê [[Polonya]]yê. Li wir dora 320.000 kes dijîn.

== Pîşesazî ==
Li Katowiceyê pir rijî (komir) heye.

== Aborî ==
Katowice navenda aborî ya sereke li herêmê ye. Bajar bi salan e bi awayekî dînamîk pêş dikeve, bûye navendeke akademîk, çandî û aborî. Binesaziya berfireh, gihîştina hêsan a cîhê nivîsgehê û karmendên jêhatî tê vê wateyê ku gelek pargîdaniyên navneteweyî Katowice wekî cîhek ji bo navend û şaxên xwe hilbijêrin. Pîşesaziya IT, navendên lêkolîn û pêşkeftinê, karûbarên karsaziyê û çavkaniyên derveyî li bajêr pêşve diçin.

Zêdetirî 52.000 pargîdaniyên li Katowiceyê qeydkirî hene, tevî xwediyên yekane. Hejmara şîrketan nêzî 14 hezar sazî ye. Kardêrên herî mezin ev in:
* Polska Grupa Górnicza - nêzîkî 40,000 kes kar dike. Ew mezintirîn pargîdaniya madenê li Ewropayê ye.
* Tauron Polska Energia S.A. - Şirket elektrîkê dide mişteriyên dawî, nêzîkî 26.000 kes kar dike.
* IBM - Pargîdanek ITyê ku di warê şêwirmendî û nermalavê de karûbaran pêşkêşî dike.
* ING Bank Śląski - bankek bazirganî ya ku nivîsgeha xwe ya qeydkirî li Katowice ye. Ji kesên xwedî ezmûn û hem jî xwendekar û mezûn re vekirî ye.
* Unilever - hilberînerê hilberên paqijkirinê û hilberên xwarinê. Li seranserê welêt zêdetirî 4.000 kes kar dike.
* Capgemini - qada sereke ya çalakiya pargîdaniyê şêwirmendî û karûbarên teknolojîk e. Ew karûbarên xwe li zêdetirî 55 welatên cîhanê pêşkêşî dike, ku bi tevahî 325,000 karmendan kar dikin. Li sûka Katowice nêzî 2 hezar û 300 kes dixebitin&lt;ref&gt;[https://www.gowork.pl/poradnik/17/pracodawcy/najwieksi-pracodawcy-w-katowicach/ Bazara kar li Katovîts - GoWork.pl Serwis Pracy]&lt;/ref&gt;.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
* {{pl}} [http://www.um.katowice.pl/ Adresî Katowice li Înternet da] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070623134134/http://www.um.katowice.pl/ |date=2007-06-23 }}
* {{en}} [http://www.silesiadocument.com/slides/Skiba.php Sûretên Katowiceyê ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051216021434/http://www.silesiadocument.com/slides/Skiba.php |date=2005-12-16 }}
* {{de}} [http://plan.naszemiasto.pl/plan_katowice.html Nexşê Katowiceyê ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060427213020/http://plan.naszemiasto.pl/plan_katowice.html |date=2006-04-27 }}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}

[[Kategorî:Bajarên Polonyayê]]
[[Kategorî:Polonya]]</text>
      <sha1>ijpia0cpw4fudtax3z5mn36moaku2xx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Antarktîka</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11017</id>
    <revision>
      <id>2092926</id>
      <parentid>2092832</parentid>
      <timestamp>2026-09-06T15:48:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2092926</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="74625" sha1="0oyqdz1qhlc8n3ia15laauakwv421j2" xml:space="preserve">{{Xebat}}
{{Agahîdanka giştî}}
'''Antarktîka'''&lt;ref&gt;{{Îzolî, 2007|r=1138|jêgirtin=Antarktîka}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ferhenga Erdnîgarîyê (Coğrafya)|Ferhenga Erdnîgarîyê]]|paşnav=Önen|pêşnav=Abdurrahman |weşanger=Stembol: Doz|sal=2008|rûpel=36}}&lt;/ref&gt; yan jî '''Antarktîk'''{{Çavk}} ({{Bi-la|Antarctica}}) yek ji [[parzemîn]]ên cîhanê ye ku parzemîna herî başûr ê dinyayê û parzemîna herî kêm nifûs a cîhanê ye. Parzemîn bi tevahî li başûrê çembera Antarktîkayê ye û ji aliyê [[Okyanûsa Başûr]] (ku wekê Okyanûsa Antarktîkayê jî tê zanîn) ve hatiye dorpêçkirin ku [[Cemsera Başûr]] a erdnîgarî vedihewîne. Di heman demê de Antarktîka pêncem parzemîna herî mezin ê cîhanê ye ku bi qasê ji %40 ji [[Ewropa|Ewropayê]] mezintir e û rûbera parzemînê  bi qasê 14.200.000 km² rûerd (an rûqeşa) vegirtiye. Piraniya Antarktîkayê bi qata qeşayê ya Antarktîkayê ve hatiye nixumandin ku qalindahiya navînî ya qeşayê bi qasê 1,9 km ye.

Antarktîka bi navînî parzemîna herî sar, herî hişke û parzemîna herî bi ba û bahoz ê cîhanê ye û parzemîn ji asta deryayê xwedî bilindahiyeke navînî ye. Antarktîka bi piranî ji çoleke cemserî pêk hatiye ku barîna salane li peravê zêdetirî 200 mm ye û berf û barana li hundirê parzemînê gelek kêm e. Qeşayên parzemîn di warê ava şîrîn de gelek dewlemend e ku nêzîkê ji %70ê rezervên ava şirîn ên cîhanê li Antarktîkayê cemedgirtî ye. Hatiye payîn ger ku qeşaya Antarktîkayê bihele, dê asta deryayê ya [[Cîhan|cîhanê]] bi qasê 60 mêtreyan bilind bibe. Her wiha Antarktîka xwediyê rekora germahiya herî nizm a pîvandî yê li ser rûyê [[Dinya (gerstêrk)|Erdê]] ye ku nizmahiya germahiya bi qasê −89.2 °C hatiye pîvandin. Germahiya herêmên peravê di havînê de dikare bi qasê 10 °C bilind bibe. Cureyên xwemaliyên ajalan kêzik, nematod, pengûen, fok û tardigrad in. Li cihên ku nebat lê hene, bi piranî bi awayê liken an kevzê ye.

Refên qeşayê yên Antarktîkayê dibe ku cara yekem di sala 1820an de, di dema sefereke rûsî de ku ji aliyê Fabian Gottlieb von Bellingshausen û Mikhail Lazarev ve hatibû birêvebirin, hatine dîtin. Di dehsalên piştê seferên wan, di seferên fransî, amerîkî û brîtanî de li parzemînê lêkolînên zêdetir hatine kirin. Yekem derketina piştrastkirî ya Antarktîkayê ji aliyê tîmeke norwêcî ve di sala 1895an de pêk hatiye. Di destpêka sedsala 20an de, çend seferên navxwe yên parzemînê çêbûne. Lêkolînerên brîtanî Douglas Mawson, Edgeworth David û Alistair Mackay yekem kes bûn ku di sala 1909an de gihîştine [[Cemsera Başûr]] a manyetîkî û cemsera başûr a erdnîgarî jî yekem car di sala 1911an de lêkolînerê norwêcî Roald Amundsen gihiştiye cemserê.

Ji aliyê îdarî ve Antarktîka ji aliyê nêzîkê 30 welatan ve tê birêvebirin ku hemî jî endamên sîstema peymana Antarktîkayê ya sala 1959an in. Li gorî şertên peymanê, çalakiyên leşkerî, kolandinên kanên madenê, teqînên nukleerî û avêtina bermayiyên nukleerî li Antarktîkayê qedexe ne. Geştiyarî, masîgirtin û lêkolîn çalakiyên sereke yên mirovan li Antarktîkayê û li derdora Antarktîkayê hene. Di mehên havînê de nêzîkê 5.000 kes li stasyonên lêkolînê dimînin û ev hejmar di mehên zivistanê de dadikeve 1.000 kesan. Her çiqas parzemîn dûr be jî, çalakiyên mirovan bi rêya qirêjî, guherîna avhewayê û bi rêya tenikbûna [[tebeqeya ozonê]] bandoreke neyînî li ser Antarktîkayê dihêle. Helîna qata qeşayê ya [[Antarktîkaya Rojava]] ya ku potansiyeleke nearam e, di pêşbîniyên bilindbûna [[asta deryayê]] yên di asta sedsalê de bûye sedema nezelaliyeke herî mezin û heman helîn bandorê li ser serûbinkirina gera [[Okyanûsa Başûr]] jî dike ku di dawiyê de dikare bibe sedema bandorên girîng li ser avhewaya [[Nîvkada Başûr]] û hilberîna Okyanûsa Başûr.

== Etîmolojî ==
[[Wêne:1657 map Polus Antarcticus.jpg|thumb|Nexşeya cemserî ya herî başûrê Dinyayê]]
Navê ku ji parzemînê hatiye dayîn ji peyva antarktîka hatiye ku ji peyva fransî ya navîn ''antartique'' an ''antarctique'' ('li hemberî Arktîkê') û piştre ji peyva latînî ''antarcticus'' ('li hemberî bakur') hatiye. Navê Antarktîkus ji peyvên yewnanî ἀντι- ('dij-') û ἀρκτικός (arktikos, 'ya hirçê [Ursa Major], bakur') hatiye.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite book |sernav=Lettinck 2021, p. 158.}}&lt;/ref&gt; Fîlozofê yewnanî Arîstoteles li dora 350 {{bz}} de di ''Meteorolojiyê'' de li ser &quot;herêma Antarktîkê&quot; nivîsandiye. Li gorî raporê, erdnîgarnasê yewnanî Marinusê ji Tîrusê ev nav di nexşeya xwe ya cîhanê ya sedsala duyem a {{pz}} de ku niha winda bûye, bi kar aniye. Nivîskarên romayî Gaius Julius Hyginus û Apuleius ji bo cemsera başûr navê yewnanî yê latînîkirî polus antarcticus bi kar anîne ku ji wir peyva fransî ya kevin ''pole antartike'' (nûjen ''pôle antarctique'')&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Hyginus 1992, p. 176.}}&lt;/ref&gt; ku di sala 1270an de hatiye piştrastkirin û ji wir jî peyva îngilîziya navîn pol antartik ku cara yekem di lêkolîneke ji aliyê nivîskarê îngilîzî Geoffrey Chaucer ve hatiye nivîsandin, hatiye wergirtin.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Ramanên ewropî yên di derbarê hebûna Terra Australis ku parzemîneke berfirehê li başûrê dûr ê cîhanê ye ku ji bo hevsengî kirina axên bakurê [[Ewropa]], [[Asya]] û [[Afrîkaya Bakur]] pêk tîne, wekê têgeheke rewşenbîrî, ji kevnariya klasîk ve hebû. Ji ber vê yekê ''Terra Australis'' navê ku ji bo hemî girseyên bejayî yên hîpotetîk ên ku tê pêşniyar kirin ku li cihê ku niha tê zanîn Antarktîka heye, hatibû bikaranîn.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Mericq 1987, pp. 90–91: 'They published maps and charts based on the hypothesis that Tierra del Fuego was the beginning of that Terra Australis. The first person ever to have rights over these lands was Pedro Sancho de la Hoz, who received them through a special decree signed by Emperor Charles V on 24 January 1539.'}}&lt;/ref&gt; Îdiaya hebûna axek wisa heta keşfkirina Awistralyayê ku ji aliyê ewropiyan ve hatiye keşfkirin, berdewam kiriye.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Scott, Hiatt &amp; McIlroy 2012, pp. 2–3.}}&lt;/ref&gt;

Di destpêka sedsala 19an de keşifger Matthew Flinders guman li hebûna parzemîneke cuda yê li başûrê Awistralyayê (ku di wê demê wekê New Holland hatiye binavkirin) kiriye û ji ber vê yekê pêşniyar kiriye ku li cihê wê navê &quot;Terra Australis&quot; ji bo [[Awistralya|Awistralyayê]] were bikar anîn.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Cawley 2015, p. 130.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=McCrone &amp; McPherson 2009, p. 75.}}&lt;/ref&gt; Di sala 1824an de rayedarên kolonyal ên li Sîdneyê bi fermî navê parzemîna New Hollandê wekê Awistralya guhertine û peyva &quot;Terra Australis&quot; wekê referansek ji bo navê Antarktîkayê hiştine. Di dehsalên piştre de, erdnîgaran hevokên wekê &quot;parzemîna Antarktîkayê&quot; bi kar anîne. Wan li cihê vê navê li naveke helbestî geriyane û navên wekê ''Ultima'' û ''Antipodea'' pêşniyar kirine.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Cameron-Ash 2018, p. 20.}}&lt;/ref&gt; Ji bo binavkirina parzemînê navê Antarktîka di salên 1890î de hatiye pejirandin û bikaranîna yekem ê vê navê ji aliyê kartografê skotlendî John George Bartholomew pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://digital.nls.uk/bartholomew/highlights/antarctica.html#:~:text=Edinburgh%20geographer%20and%20mapmaker%20John,since%20the%20first%20century%20AD. |sernav=Highlights from the Bartholomew Archive: The naming of Antarctica}}&lt;/ref&gt;

== Erdnîgarî ==
[[Wêne:Antarctica.svg|thumb|300px|Nexşeyek ku Antarktîkaya Rojhilat li rastê Çiyayên Transantarktîk û Antarktîkaya Rojava li çepê ye, nişan dide.]]
Antarktîka ku bi awayekî asîmetrîk li dora cemsera başûr û bi piranî li başûrê çembera Antarktîkayê (ku yek ji pênc çemberên sereke yên firehiyê ye ku nexşeyên cîhanê nîşan didin) cih digire ku ji aliyê [[Okyanûsa Başûr]] ve hatiye dorpêçkirin. Di heman de çem ên avan li Antarktîkayê hene ku çemê herî dirêj ê parzemînê çemê Onyxê ye. Her wiha Antarktîka bi qasê 14,2 milyon km² rûber vedigire ku hema hema du car ji rûbera [[Awistralya|Awistralyayê]] mezintir e ku bi vê rûberê bûye pêncem parzemîna herî mezin ê cîhanê. Xeta perava Antarktîkayê bi qasê 18.000 km dirêj e ku ji sala 1983an vir ve çar celebên peravê li parzemînê hene ku perav ji %44ê peravê ji qeşayên avjenî, ji %38 ji dîwarên qeşayê pêk tê ku li ser keviran dimînin, ji %13 ji deverên qeşayî an jî qiraxa cemedên bilind pêk tê û ji %5ê ji parvên mayî jî ji kevirên vekirî pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |sernav=Antarctica - The World Factbook |malper=www.cia.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en |archive-date=2022-05-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220509192134/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: glaciological and geophysical folio |paşnav=Drewry |pêşnav=D. J. |weşanger=University of Cambridge, Scott Polar Research Institute |tarîx=1983 |isbn=978-0-901021-04-5 |cih=Cambridge}}&lt;/ref&gt;

Golên ku di binê qeşaya parzemînî de dimînin, bi piranî li geliyên hişk ên McMurdo an jî li gelek oazên cûda çêbûne.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}&lt;/ref&gt; [[Gola Vostokê]] ku di bin stasyona Vostok a [[Rûsya|Rûsyayê]] de hatiye dîtin, mezintirîn gola binqeşayê ya cîhanê û yek ji mezintirîn golên cîhanê ye. Berê hatiye bawer kirin ku gol bi milyonan salan hatiye girtin lê di roja îro de zanyaran texmîn kirine ku ava golê her 13.000 sal carekê bi helandin û cemidandina hêdî ya qeşayê hatiye guhertin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=David |tarîx=2019-06-27 |sernav=Antarctica |url=https://academic.oup.com/book/62792 |kovar=OUP Academic |ziman=en |doi=10.1093/wentk/9780190641320.001.0001}}&lt;/ref&gt; Di mehên havînan de qeşa li qiraxên golan dikare bihele û xendekên şil bi awayekê demkî çêdibin. Di heman demê de li Antarktîkayê hem golên ava şor û hem jî golên ava şirîn hene.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

[[Wêne:Mount Vinson from NW at Vinson Plateau by Christian Stangl (flickr).jpg|thumb|Dîmenek ji çiyayê Vînsonê ku li bakurê rojavayê Antarktîkayê ye û bilindeya herî bilind ê Antarktîkayê ye]]
Antarktîka ji aliyê Çiyayên Transantarktîk ve hatiye dabeşkirin ku ji erdê Vîktoryayê heta [[Deryaya Rossê]] dirêj dibin ku ev her alî di nav xwe de Antarktîkaya Rojava û Antarktîkaya Rojhilat vedigirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: Earth's Own Ice World |url=https://archive.org/details/antarcticaearths0000carr |paşnav=Carroll |pêşnav=Michael |weşanger=Springer |tarîx=2018-05-16 |isbn=978-3-319-74623-4 |paşnav2=Lopes |pêşnav2=Rosaly}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Ji |pêşnav=Fei |paşnav2=Gao |pêşnav2=Jinyao |paşnav3=Li |pêşnav3=Fei |paşnav4=Shen |pêşnav4=Zhongyan |paşnav5=Zhang |pêşnav5=Qiao |paşnav6=Li |pêşnav6=Yongdong |tarîx=2017-10-16 |sernav=Variations of the effective elastic thickness over the Ross Sea and Transantarctic Mountains and implications for their structure and tectonics |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0040195117302937 |kovar=Tectonophysics |cild=717 |rr=127–138 |doi=10.1016/j.tecto.2017.07.011 |issn=0040-1951}}&lt;/ref&gt; Piraniya Antarktîkayê bi tebeqeyên qeşayê ya Antarktîkayê ve hatiye nixumandin ku bi navînî 1,9 km qalindahiya qeşayan hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fretwell |pêşnav=P. |paşnav2=Pritchard |pêşnav2=H. D. |paşnav3=Vaughan |pêşnav3=D. G. |paşnav4=Bamber |pêşnav4=J. L. |paşnav5=Barrand |pêşnav5=N. E. |paşnav6=Bell |pêşnav6=R. |paşnav7=Bianchi |pêşnav7=C. |paşnav8=Bingham |pêşnav8=R. G. |paşnav9=Blankenship |pêşnav9=D. D. |paşnav10=Casassa |pêşnav10=G. |paşnav11=Catania |pêşnav11=G. |paşnav12=Callens |pêşnav12=D. |paşnav13=Conway |pêşnav13=H. |paşnav14=Cook |pêşnav14=A. J. |paşnav15=Corr |pêşnav15=H. F. J. |tarîx=2013-02-28 |sernav=Bedmap2: improved ice bed, surface and thickness datasets for Antarctica |url=https://tc.copernicus.org/articles/7/375/2013/ |kovar=The Cryosphere |ziman=English |weşanger=Copernicus GmbH |cild=7 |hejmar=1 |rr=375–393 |doi=10.5194/tc-7-375-2013 |issn=1994-0416}}&lt;/ref&gt; Tebeqeya qeşayê ji xeynî ji xeynî çend oazanên li geliyên hişk ên McMurdo tevahiya parzemînê nixumandine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://antarcticsun.usap.gov/science/4184/ |sernav=The Antarctic Sun: News about Antarctica - The Lost Dry Valleys of the Polar Plateau |malper=antarcticsun.usap.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en |archive-date=2022-01-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220115223943/https://antarcticsun.usap.gov/science/4184/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Çend çemên qeşayî yên Antarktîkayê ku ber bi refên qeşayî yên Antarktîkayê ve diherikin, pêvajoyeke ku wekê dînamîkên tebeqeyên qeşayê hatine pênasekirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.gfdl.noaa.gov/ice-sheet-dynamics/ |sernav=Ice Sheet Dynamics – Geophysical Fluid Dynamics Laboratory |malper=www.gfdl.noaa.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31}}&lt;/ref&gt;

Antarktîkaya Rojhilat ji Coats Land, Queen Maud Land, Enderby Land, Mac. Robertson Land, Wilkes Land û Victoria Land pêk hatiye. Ji xeynî beşek piçûk, hemî deverên parzemînê di nav nîvkada rojhilat de ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctic Climate Evolution |paşnav=Florindo |pêşnav=Fabio |weşanger=Elsevier |tarîx=2008-10-10 |isbn=978-0-08-093161-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yUu-x70CZEcC |paşnav2=Siegert |pêşnav2=Martin}}&lt;/ref&gt; Li ser û dora Antarktîkayê gelek girav hene ku piraniya wan giravên volkanîk in û li gorî pîvanên jeolojîk pir ciwan in.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://figshare.utas.edu.au/articles/journal_contribution/Origin_and_evolution_of_the_sub-Antarctic_islands_the_foundation/24483391 |sernav=Quilty, Patrick Gerard |malper=figshare.utas.edu.au |roja-gihiştinê=2026-08-31 |doi=10.26749/rstpp.141.1.35}}&lt;/ref&gt; Îstîsnayên herî berbiçav giravên [[deşta Kerguelenê]] ne ku girava herî kevin li dora 40 milyon sal berê niha çêbûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Olierook |pêşnav=Hugo K. H. |paşnav2=Jourdan |pêşnav2=Fred |paşnav3=Merle |pêşnav3=Renaud E. |paşnav4=Timms |pêşnav4=Nicholas E. |paşnav5=Kusznir |pêşnav5=Nick |paşnav6=Muhling |pêşnav6=Janet R. |tarîx=2016-04-15 |sernav=Bunbury Basalt: Gondwana breakup products or earliest vestiges of the Kerguelen mantle plume? |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0012821X1630019X |kovar=Earth and Planetary Science Letters |cild=440 |rr=20–32 |doi=10.1016/j.epsl.2016.02.008 |issn=0012-821X}}&lt;/ref&gt;

Girê Vinson a li çiyayên Ellsworthê bi bilindahiya 4.892 mêtreyê bilindeya herî bilind ê Antarktîkayê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Hall Ball Kiwi Mountaineers From Mount Cook To Everest |paşnav=Monteath |pêşnav=Colin |weşanger=Cloudcap |tarîx=1997 |isbn=978-0-938567-42-4 |url=https://www.worldcat.org/title/38585390 |oclc=38585390}}&lt;/ref&gt; Çiyayê Erebusa li Girava Rossê volkana herî başûrî ya cîhanê ye û her roj nêzîkê 10 caran diteqe. Xweliya ji teqînên volkanîk 300 kîlometre dûrî kratera volkanîk hatiye dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/48987684 |sernav=Antarctica : an encyclopedia from Abbott ice shelf to zooplankton {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Delîlên hejmareke mezin ji volkanan di bin qeşayê de hene ku ger asta çalakiyê bilind bibe, dibe ku ji bo tebeqeya qeşayê xetereyek çêbike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: Earth's Own Ice World |url=https://archive.org/details/antarcticaearths0000carr |paşnav=Carroll |pêşnav=Michael |weşanger=Springer |tarîx=2018-05-16 |isbn=978-3-319-74623-4 |paşnav2=Lopes |pêşnav2=Rosaly}}&lt;/ref&gt; Qubeya qeşayê ya bi navê Dome Argus li Antarktîkaya Rojhilat e ku bi qasê bilindahiya 4.091 metreyan bilind ew û qada qeşayê ya herî bilind ê Antarktîkayê ye. Ev gir yek ji cihên herî sar û hişk ên cîhanê ye ku germahî ya li vir heya −90 °C ê dadikeve û barîna salane jî bi qasê 1-3 sm ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica And The Arctic Circle, A Geographic Encyclopedia Of The Earth's Polar Regions |tarîx=2014-04-01 |url=http://archive.org/details/antarctica-and-the-arctic-circle-2-volumes-a-geographic-encyclopedia-of-the-earths-polar-regions}}&lt;/ref&gt;

== Dîroka jeolojîk ==
Ji dawiya serdema meoproterozoîkê heta serdema kretasyeyê, Antarktîka beşek ji superparzemîna [[Gondwana|Gondwanayê]] bû û parzemîn bi pêvajoya tevgerên Antarktîkaya îro ji ber ku Gondwana hêdî hêdî ji hev perçe bûye, li dora 183 milyon sal berê îro ava bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctic News Clips |weşanger=National Science Foundation |tarîx=1995 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=HcTrAAAAMAAJ&amp;pg=PA109}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}&lt;/ref&gt; Di demek dirêj a serdema fanerozoyîkê de Antarktîka xwedî avhewayek tropîkal ê nerm bû û ew bi daristanên berfireh nixumandî bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Klages |pêşnav=Johann P. |paşnav2=Salzmann |pêşnav2=Ulrich |paşnav3=Bickert |pêşnav3=Torsten |paşnav4=Hillenbrand |pêşnav4=Claus-Dieter |paşnav5=Gohl |pêşnav5=Karsten |paşnav6=Kuhn |pêşnav6=Gerhard |paşnav7=Bohaty |pêşnav7=Steven M. |paşnav8=Titschack |pêşnav8=Jürgen |paşnav9=Müller |pêşnav9=Juliane |paşnav10=Frederichs |pêşnav10=Thomas |paşnav11=Bauersachs |pêşnav11=Thorsten |paşnav12=Ehrmann |pêşnav12=Werner |paşnav13=van de Flierdt |pêşnav13=Tina |paşnav14=Pereira |pêşnav14=Patric Simões |paşnav15=Larter |pêşnav15=Robert D. |tarîx=2020 |sernav=Temperate rainforests near the South Pole during peak Cretaceous warmth |url=https://www.nature.com/articles/s41586-020-2148-5 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=580 |hejmar=7801 |rr=81–86 |doi=10.1038/s41586-020-2148-5 |issn=1476-4687}}&lt;/ref&gt;
=== Serdema paleozoyîkê (539–252 milyon sal berê) ===
[[Wêne:Glossopteris sp. (fossil leaf) (Permian; Antarctica) 1 (49063572172) (cropped).jpg|thumb|300px|Ji serdema permeya  Antarktîkayê pelgeke ''Glossopteris sp.'' yê]]
Germbûna berdewam bûye sedem ku piraniya Gondwanayê ziwa bibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Vegetation of Antarctica Through Geological Time |paşnav=Cantrill |pêşnav=David J. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012-11-22 |isbn=978-0-521-85598-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=sOGH4xaioRUC |paşnav2=Poole |pêşnav2=Imogen}}&lt;/ref&gt; Di serdema triyasiyê de Antarktîka ji aliyê cûreyeke giyayên bi tov (pteridosperms) ve serdest bû ku ji cinsê Dicroidiumê bûn ku wekê daran mezin dibûn. Florayên din ên triasiyê ginkgophytes, sîkadofites, darên konîfer û sphenopsid bûn. Tetrapod (ajaleke çar ling) cara yekem di serdema triyasiya destpêkê de li Antarktîkayê hatine dîtin û fosîlên herî kevn ên naskirî di formasyona fremouw a çiyayên Transantarktîkê de hatine dîtin. Sînapsîd (ku wekê &quot;xijendeyên mîna memikdaran&quot; jî têne zanîn) cureyên wekê Lystrosaurus di nav de hebû û di serdema triyasiya destpêkê de zêde bûn.

Nîvgirava Antarktîkayê di serdema jurasiyê de (206 heta 146 milyon sal berê) dest bi avakirina xwe kiriye. Afrîka di serdema jurasiyê li de dora 160 milyon sal berê ji Antarktîkayê dabeş bûye û piştre jî di serdema kretasiya destpêkê de nîvgirava Hindistanê (nêzîkî 125 milyon sal berê) ji heman parzemînan dabeş bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Rolland |pêşnav=Yann |paşnav2=Bernet |pêşnav2=Matthias |paşnav3=van der Beek |pêşnav3=Peter |paşnav4=Gautheron |pêşnav4=Cécile |paşnav5=Duclaux |pêşnav5=Guillaume |paşnav6=Bascou |pêşnav6=Jérôme |paşnav7=Balvay |pêşnav7=Mélanie |paşnav8=Héraudet |pêşnav8=Laura |paşnav9=Sue |pêşnav9=Christian |paşnav10=Ménot |pêşnav10=René-Pierre |tarîx=2019-01-15 |sernav=Late Paleozoic Ice Age glaciers shaped East Antarctica landscape |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0012821X18306460 |kovar=Earth and Planetary Science Letters |cild=506 |rr=123–133 |doi=10.1016/j.epsl.2018.10.044 |issn=0012-821X}}&lt;/ref&gt; Piştê kêmbûna qeşayê di nîvê duyem ê serdema permiyana destpêkê de, erd ji aliyê glossopterids (komeke nebatan a tovkirî ya nemabûyî ya bê xizmên zindî) ve serdest bû ku nebata herî berbiçav Glossopteris bû ku dareke wekê ku di axên tijî av de şîn dibe, hatiye şîrove kirin ku depoyên komirê yên berfireh çêkirine. Nebatên din ên ku di dema Permiyeyê de li Antarktîkayê hatine dîtin ''Cordaitales'', ''sphenopsids'', ''ferns'' û ''lycophytes'' in.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Vegetation of Antarctica Through Geological Time |paşnav=Cantrill |pêşnav=David J. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012-11-22 |isbn=978-0-521-85598-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=sOGH4xaioRUC |paşnav2=Poole |pêşnav2=Imogen}}&lt;/ref&gt; Di dawiya serdema permiyeyê de avhewa li ser piraniya [[Gondwana|Gondwanayê]] hişktir û germtir bûye û ekosîstemên daristanên ''glossopteridan'' wekê beşek ji bûyera tunebûna permî-triyasî hilweşiyane.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Past Antarctica: Paleoclimatology and Climate Change |paşnav=Franganillo |pêşnav=Marc Oliva i |weşanger=Elsevier Science &amp; Technology |tarîx=2020 |isbn=978-0-12-817925-3 |paşnav2=Fernandez |pêşnav2=Jesus Ruiz}}&lt;/ref&gt; Di serdema paleozoyîkê de ti delîl tinene ku nîşan bide ka tetrapod li Antarktîkê jiyane an na.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web |url=https://pubs.usgs.gov/of/2007/1047/ea/of2007-1047ea047.pdf |sernav=Collinson, James; William R., Hammer (2007). Migration of Triassic tetrapods to Antarctica (PDF). 10th International Symposium on Antarctic Earth Sciences.}}&lt;/ref&gt;

=== Serdema mezozoîkê (252–66 milyon sal berê) ===
{{Multiple image
| width  = 150
| image1 = Opening of western Indian Ocean 150 Ma.png
| image2 = Opening of South Atlantic 126 Ma.png
| image3 = Opening of South Atlantic 83 Ma.png
| footer = Perçebûna suoerparzemîna Gondwanayê; li dora 150 milyon sal berê (wêneya 1em), li dora 126 milyon sal berê (wêneya 2em) û li dora 83 milyon sal berê (wêneya 3em)
|}}
Germbûna berdewam piraniya Gondwanayê zuwa kiriye. Di serdema triyasiyê de, Antarktîka ji aliyê fernên tovkirî (pteridosperms) ve serdest bû ku beşek cinsê dicroidium bûn ku wekê daran mezin dibûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Icehouse to hothouse: floral turnover, the Permian–Triassic crisis and Triassic vegetation |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012 |rr=105–160 |isbn=978-0-521-85598-3 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Cantrill |pêşnavê-edîtor=David J. |url=https://www.cambridge.org/core/books/vegetation-of-antarctica-through-geological-time/icehouse-to-hothouse-floral-turnover-the-permiantriassic-crisis-and-triassic-vegetation/2A62935F027160A42A76FDD1199FA5C3 |paşnavê-edîtor2=Poole |pêşnavê-edîtor2=Imogen |doi=10.1017/CBO9781139024990.004}}&lt;/ref&gt; Florayên din ên serdema triyasiyê ginkgophytes, sîkadofît, konîfer û sphenopsîdan bûn. Tetrapod cara yekem di serdema triyasiya destpêkê de li Antarktîkayê hatine dîtin û fosîlên herî kevn ên naskirî di formasyona fremouw a [[Rêzeçiyayên Transantarktîk|çiyayên Transantarktîkê]] de hatin dîtin.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; Sînapsîd (ku wekî &quot;xijendeyên mîna memikan&quot; jî têne zanîn) cureyên wek ''Lystrosaurus'' vedihewîne û di serdema triyasiya destpêkê de gelek zêdetir bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Early Evolutionary History of the Synapsida |paşnav=Kammerer |pêşnav=Christian F. |weşanger=Springer London, Limited |tarîx=2013 |isbn=978-94-007-6841-3 |paşnav2=Angielczyk |pêşnav2=Kenneth D. |paşnav3=Fröbisch |pêşnav3=Jörg}}&lt;/ref&gt;

Nîvgirava Antarktîkayê di serdema jurasiyê de (206 heta 146 milyon sal berê) dest bi avakirina xwe kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Birkenmajer |pêşnav=K. |tarîx=1994 |sernav=Evolution of the Pacific margin of the northern Antarctic Peninsula: an overview |url=https://link.springer.com/10.1007/BF00210547 |kovar=Geologische Rundschau |ziman=en |cild=83 |hejmar=2 |rr=309–321 |doi=10.1007/BF00210547 |issn=0016-7835}}&lt;/ref&gt; Afrîka di serdema jurayê de li dora 160 milyon sal berê ji Antarktîkayê dabeş bûye û piştre di derdema kretasye ya destpêkê de (dora 125 milyon sal berê) [[nîvgirava Hindistanê]] ji hev dabeş bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Gaina |pêşnav=Carmen |paşnav2=Müller |pêşnav2=R. Dietmar |paşnav3=Brown |pêşnav3=Belinda |paşnav4=Ishihara |pêşnav4=Takemi |paşnav5=Ivanov |pêşnav5=Sergey |tarîx=2007-07-01 |sernav=Breakup and early seafloor spreading between India and Antarctica |url=https://doi.org/10.1111/j.1365-246X.2007.03450.x |kovar=Geophysical Journal International |cild=170 |hejmar=1 |rr=151–169 |doi=10.1111/j.1365-246X.2007.03450.x |issn=0956-540X}}&lt;/ref&gt; Darên ginkgo, konîfer, Bennettitale, nebatên poçikê hespan, fern û sikad di wê demê de pir bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Vegetation of Antarctica Through Geological Time |paşnav=Cantrill |pêşnav=David J. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012-11-22 |isbn=978-0-521-85598-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=sOGH4xaioRUC |paşnav2=Poole |pêşnav2=Imogen}}&lt;/ref&gt; Nêzîkê 80 milyon sal berê nebatên kulîlkdar bûne komên nebatan ên herî cihêreng ên li ser parzemînê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Barreda |pêşnav=Viviana D. |paşnav2=Palazzesi |pêşnav2=Luis |paşnav3=Olivero |pêşnav3=Eduardo B. |tarîx=2019 |sernav=When flowering plants ruled Antarctica: evidence from Cretaceous pollen grains |url=https://nph.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/nph.15823 |kovar=New Phytologist |ziman=en |cild=223 |hejmar=2 |rr=1023–1030 |doi=10.1111/nph.15823 |issn=0028-646X}}&lt;/ref&gt; Her çiqas darên behîvê yên başûr (Nothofagus) ber bi dawiya kretasyeyê ve berbiçav bin jî li Antarktîkaya Rojava daristanên pelderzî di seranserê serdema kretasyeyê de (146–66 milyon sal berê) de serdest bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Crame |pêşnav=J. A. |tarîx=1989 |sernav=Origins and evolution of the Antarctic biota: an introduction |url=https://www.lyellcollection.org/doi/10.1144/GSL.SP.1989.047.01.01 |kovar=Geological Society, London, Special Publications |ziman=en |cild=47 |hejmar=1 |rr=1–8 |doi=10.1144/GSL.SP.1989.047.01.01 |issn=0305-8719}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the Antarctic |paşnav=Riffenburgh |pêşnav=Beau |weşanger=Routledge |tarîx=2006-10-25 |isbn=978-1-135-87866-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_mUPEAAAQBAJ}}&lt;/ref&gt; Her çiqas tenê çend cinsên dînezorên Antarktîkayê (Cryolophosaurus û Glacialisaurus, ji Formasyona Hanson a serdema jurasiya destpêka çiyayên Transantarktîkê&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.app.pan.pl/archive/published/app52/app52-657.pdf |sernav=Anatomy of a basal sauropodomorph dinosaur from the Early Jurassic Hanson Formation of Antarctica}}&lt;/ref&gt; û Antarctopelta, Trinisaura, Morrosaurus û Imperobator ji kretasya dereng a nîvgirava Antarktîkayê) hatine vegotin, Ammonît li deryayên li derdora Antarktîkayê pir belav bûn û dînezor jî hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Coria |pêşnav=Rodolfo A. |paşnav2=Moly |pêşnav2=Juan J. |paşnav3=Reguero |pêşnav3=Marcelo |paşnav4=Santillana |pêşnav4=Sergio |paşnav5=Marenssi |pêşnav5=Sergio |tarîx=2013-04-01 |sernav=A new ornithopod (Dinosauria; Ornithischia) from Antarctica |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0195667112001784 |kovar=Cretaceous Research |cild=41 |rr=186–193 |doi=10.1016/j.cretres.2012.12.004 |issn=0195-6671}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Rozadilla |pêşnav=Sebastián |paşnav2=Agnolin |pêşnav2=Federico L. |paşnav3=Novas |pêşnav3=Fernando E. |paşnav4=Aranciaga Rolando |pêşnav4=Alexis M. |paşnav5=Motta |pêşnav5=Matías J. |paşnav6=Lirio |pêşnav6=Juan M. |paşnav7=Isasi |pêşnav7=Marcelo P. |tarîx=2016-01-01 |sernav=A new ornithopod (Dinosauria, Ornithischia) from the Upper Cretaceous of Antarctica and its palaeobiogeographical implications |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0195667115300677 |kovar=Cretaceous Research |cild=57 |rr=311–324 |doi=10.1016/j.cretres.2015.09.009 |issn=0195-6671}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Ely |pêşnav=Ricardo C. |paşnav2=Case |pêşnav2=Judd A. |tarîx=2019-09-01 |sernav=Phylogeny of a new gigantic paravian (Theropoda; Coelurosauria; Maniraptora) from the Upper Cretaceous of James Ross Island, Antarctica |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0195667118300120 |kovar=Cretaceous Research |cild=101 |rr=1–16 |doi=10.1016/j.cretres.2019.04.003 |issn=0195-6671}}&lt;/ref&gt;

=== Serdema senozoyîkê (66–10 milyon sal berê) ===
[[Wêne:Eocene-Paleocene-circumpolar.svg|thumb|Pêkhatina herika çerxa derdorî ya Antarktîkayê ji perçebûna dawî ya pira bejahî ya Antarktîkayê]]
Di destpêka serdema paleojenê de girêdana pira bejahî ya pira Antarktîkayê, Antartîkayê bi Amerîkaya Başûr û her wiha bi başûrê rojhilatê Awistralyayê ve berdewam kiriye. Fauna ji formasyona La Mesetaya li nîvgirava Antarktîkayê ku dîroka wê vedigere serdema eosenê, pir dişibihe faunayên wekhev ên Amerîkaya Başûr ku ajalên wekê ajalên bi kîsik (marsupials), xenarthran, lîtoptern û ungulatesê bi sim û her wiha gondwanatheres û dibe ku meridiolestidans hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=History of Terrestrial Mammals in South America: How South American Mammalian Fauna Changed from the Mesozoic to Recent Times |paşnav=Defler |pêşnav=Thomas |weşanger=Springer |tarîx=2018-12-19 |isbn=978-3-319-98449-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-HWADwAAQBAJ}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Gelfo |pêşnav=Javier N. |paşnav2=Goin |pêşnav2=Francisco |paşnav3=Bauzá |pêşnav3=Nicolá |paşnav4=Reguero |pêşnav4=Marcelo |tarîx=2019-09-01 |sernav=The fossil record of Antarctic land mammals: commented review and hypotheses for future research |url=https://www.researchgate.net/publication/337086325_The_fossil_record_of_Antarctic_land_mammals_commented_review_and_hypotheses_for_future_research |kovar=researchgate.net |rr=274–292 |doi=10.13679/j.advps.2019.0021}}&lt;/ref&gt; Hatiye texmînkirin ku ajalên bi kîsik di destpêka eosenê de ji Amerîkaya Başûr bi rêya Antarktîkayê belavê Awistralyayê bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Eldridge |pêşnav=Mark D B |paşnav2=Beck |pêşnav2=Robin M D |paşnav3=Croft |pêşnav3=Darin A |paşnav4=Travouillon |pêşnav4=Kenny J |paşnav5=Fox |pêşnav5=Barry J |tarîx=2019-05-23 |sernav=An emerging consensus in the evolution, phylogeny, and systematics of marsupials and their fossil relatives (Metatheria) |url=https://doi.org/10.1093/jmammal/gyz018 |kovar=Journal of Mammalogy |cild=100 |hejmar=3 |rr=802–837 |doi=10.1093/jmammal/gyz018 |issn=0022-2372}}&lt;/ref&gt;

Nêzîkê 53 milyon sal berê Awistralya û Gîneya Nû ji Antarktîkayê veqetiyane û deriyê Tazmanyayê vebûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Ball |pêşnav=Philip |paşnav2=Eagles |pêşnav2=Graeme |paşnav3=Ebinger |pêşnav3=Cynthia |paşnav4=McClay |pêşnav4=Ken |paşnav5=Totterdell |pêşnav5=Jennifer |tarîx=2013 |sernav=The spatial and temporal evolution of strain during the separation of Australia and Antarctica |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/ggge.20160 |kovar=Geochemistry, Geophysics, Geosystems |ziman=en |cild=14 |hejmar=8 |rr=2771–2799 |doi=10.1002/ggge.20160 |issn=1525-2027}}&lt;/ref&gt; Modelên erdnîgariya Antarktîkayê nîşan didin ku ev herikîn û her wiha çerxa paşvegerê ya xwedî kirinê ji ber kêmbûna asta CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;yê çêbûye û bûye sedema afirandina qeşayên piçûk û qeşayên mayînde yên cemserî.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=England |pêşnav=Matthew H. |paşnav2=Hutchinson |pêşnav2=David K. |paşnav3=Santoso |pêşnav3=Agus |paşnav4=Sijp |pêşnav4=Willem P. |tarîx=2017-08-01 |sernav=Ice–Atmosphere Feedbacks Dominate the Response of the Climate System to Drake Passage Closure |url=https://journals.ametsoc.org/view/journals/clim/30/15/jcli-d-15-0554.1.xml |kovar=Journal of Climate |cild=30 |hejmar=15 |rr=5775–5790 |doi=10.1175/JCLI-D-15-0554.1 |issn=0894-8755}}&lt;/ref&gt; Her ku asta CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;yê zêdetir kêm bûye, qeşayê dest bi berfirehbûneke bilez kiriye û cihê daristanên ku heta wê demê Antarktîkayê vedişartin girtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=DeConto |pêşnav=Robert M. |paşnav2=Pollard |pêşnav2=David |tarîx=2003 |sernav=Rapid Cenozoic glaciation of Antarctica induced by declining atmospheric CO2 |url=https://www.nature.com/articles/nature01290 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=421 |hejmar=6920 |rr=245–249 |doi=10.1038/nature01290 |issn=1476-4687}}&lt;/ref&gt; Ekosîstemên tundrayê li Antarktîkayê heta 14 û 10 milyon sal berê niha hebûna xwe berdewam kirine û piştre sarbûna zêdetir bûye sedema tunekirina van tundrayan.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Ashworth |pêşnav=Allan C. |paşnav2=Erwin |pêşnav2=Terry L. |tarîx=2016 |sernav=Antarctotrechus balli sp. n. (Carabidae, Trechini): the first ground beetle from Antarctica |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5126512/ |kovar=ZooKeys |hejmar=635 |rr=109–122 |doi=10.3897/zookeys.635.10535 |issn=1313-2989 |pmc=5126512 |pmid=27917060}}&lt;/ref&gt;

=== Serdema hemdem ===
Her çiqas jeolojiya Antarktîkayê bi piranî ji aliyê qeşaya parzemînî ve hatibe veşartin jî, parzemîn dikare bi teknîkên wekê ji hestkirina ji dûr ve, radara ku di bin erdê de derbas dibe û wêneyên satelîtê werin lêkolîn kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Pour |pêşnav=Amin Beiranvand |paşnav2=Park |pêşnav2=Yongcheol |paşnav3=Park |pêşnav3=Tae-Yoon S. |paşnav4=Hong |pêşnav4=Jong Kuk |paşnav5=Hashim |pêşnav5=Mazlan |paşnav6=Woo |pêşnav6=Jusun |paşnav7=Ayoobi |pêşnav7=Iman |tarîx=2018-06-01 |sernav=Regional geology mapping using satellite-based remote sensing approach in Northern Victoria Land, Antarctica |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S187396521730107X |kovar=Polar Science |cild=16 |rr=23–46 |doi=10.1016/j.polar.2018.02.004 |issn=1873-9652}}&lt;/ref&gt; Ji aliyê jeolojîk ve, Antarktîkaya Rojava pir dişibihe Andên Amerîkaya Başûr.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Antarctica and the southern oceans |paşnav=Stonehouse |pêşnav=B. |weşanger=J. Wiley |tarîx=2002 |isbn=978-0-471-98665-2 |cih=Chichester, West Sussex, England, Hoboken, NJ |kesên-din=Bernard Stonehouse |url=https://www.worldcat.org/title/50285217 |oclc=50285217}}&lt;/ref&gt; Nîvgirava Antarktîkayê bi bilindbûna jeolojîk û veguherîna sedîmentên binê deryayê ku veguheriye kevirên metamorfîk, çêbûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Tectonic setting and evolution of the James Ross Basin, northern Antarctic Peninsula |paşnav=Elliot |pêşnav=David H. |weşanger=Geological Society of America |tarîx=1988-01-01 |rr=0 |isbn=978-0-8137-1169-0 |paşnavê-edîtor=Feldmann |pêşnavê-edîtor=Rodney M. |url=https://doi.org/10.1130/MEM169-p541 |paşnavê-edîtor2=Woodburne |pêşnavê-edîtor2=Michael O. |doi=10.1130/MEM169-p541}}&lt;/ref&gt;

Antarktîkaya Rojava bi yekbûna çend plakayên parzemînî çêbûye ku di encamê de hejmarek rêzeçiyayên li herêmê çêbûne ku rêzeçiyayên herî berbiçav çiyayên Ellsworthê bûn. Hebûna sîstema rift a Antarktîkaya Rojava bûye sedema volkanîzma li ser sinorê di navbera Antarktîkaya Rojava û Rojhilat de û her wiha bûye sedema çêbûna çiyayên Transantarktîkê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}&lt;/ref&gt;

Antarktîka Rojhilat ji aliyê jeolojîk ve devereke pirreng e. Avabûna Antarktîka Rojhilat di serdema arkeyî (4.000 –2.500 milyon sal berê) de dest pê kiriye û di serdema kambriyê de rawestiyaye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctic Marine Geology |paşnav=Anderson |pêşnav=J. B. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-521-13168-1}}&lt;/ref&gt; Herêm li ser kratoneke kevirî hatiye avakirin ku bingeha  mertala prekambriyê ava kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}&lt;/ref&gt; Li ser bingehê komir û kevirên qûmê, kevirên kilsinî û şêl hene ku di serdemên devonî û jurasiyê de hatine danîn ku çiyayên Transantarktîkê çêbikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Chapter 2 The Geology and Geomorphology of Antarctica |weşanger=Elsevier |tarîx=1987-01-01 |rr=7–42 |cild=16 |paşnavê-edîtor=Campbell |pêşnavê-edîtor=I. B. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0166248108701508 |series=Developments in Soil Science |paşnavê-edîtor2=Claridge |pêşnavê-edîtor2=G. G. C. |doi=10.1016/S0166-2481(08)70150-8}}&lt;/ref&gt; Li deverên peravê çiyayên wekê rêzeçiyayê Shackletonê û Vîktorya Land û hinek şikestekên tektonîk çêbûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Paxman |pêşnav=Guy J. G. |paşnav2=Jamieson |pêşnav2=Stewart S. R. |paşnav3=Ferraccioli |pêşnav3=Fausto |paşnav4=Bentley |pêşnav4=Michael J. |paşnav5=Forsberg |pêşnav5=Rene |paşnav6=Ross |pêşnav6=Neil |paşnav7=Watts |pêşnav7=Anthony B. |paşnav8=Corr |pêşnav8=Hugh F. J. |paşnav9=Jordan |pêşnav9=Tom A. |tarîx=2017 |sernav=Uplift and tilting of the Shackleton Range in East Antarctica driven by glacial erosion and normal faulting |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/2016JB013841 |kovar=Journal of Geophysical Research: Solid Earth |ziman=en |cild=122 |hejmar=3 |rr=2390–2408 |doi=10.1002/2016JB013841 |issn=2169-9356}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Salvini |pêşnav=Francesco |paşnav2=Brancolini |pêşnav2=Giuliano |paşnav3=Busetti |pêşnav3=Martina |paşnav4=Storti |pêşnav4=Fabrizio |paşnav5=Mazzarini |pêşnav5=Francesco |paşnav6=Coren |pêşnav6=Franco |tarîx=1997 |sernav=Cenozoic geodynamics of the Ross Sea region, Antarctica: Crustal extension, intraplate strike-slip faulting, and tectonic inheritance |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1029/97JB01643 |kovar=Journal of Geophysical Research: Solid Earth |ziman=en |cild=102 |hejmar=B11 |rr=24669–24696 |doi=10.1029/97JB01643 |issn=2156-2202}}&lt;/ref&gt;

Komir cara yekem li Antarktîkayê li nêzîkê çiyayên Beardmoreyê ji aliyê Frank Wild ve di sefera Nimrod de di sala 1907an de hatiye tomar kirin û tê zanîn ku komirê pileya nizm li gelek deverên çiyayên Transantarktîkê heye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}&lt;/ref&gt; Çiyayên prens Charles depoyên hesinê vedihewînin û li Deryaya Rossê jî qadên neftê û gaza xwezayî hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Times |pêşnav=Walter Sullivan Special to The New York |tarîx=1976-12-19 |sernav=Soviet Team Finds a ‘Mountain of Iron’ in Antarctica |url=https://www.nytimes.com/1976/12/19/archives/soviet-team-finds-a-mountain-of-iron-in-antarctica.html |roja-gihiştinê=2026-09-02 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt;
== Avhewa ==
[[Wêne:Fryxellsee Opt.jpg|thumb|Dîmenek ji qeşaya şîn ku gola Fryxell a li qirax ên çiyayên Transantarktîkê nixumandiye]]
Antarktîka parzemîna herî sar, parzemîna herî bi bahoz û parzemîna herî hişk ê Dinyayê ye.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |sernav=Antarctica |roja-gihiştinê=2026-09-01 |archive-date=2022-05-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220509192134/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Li nêzîkê peravên parzemînê, germahî di havînê de dikare ji 10 °C ê derbas bibe û di mehên zivistanê de heya -40 °C dadikeve. Li ser deverên bilind ên navendî, germahî di mehên havînê de dikare heya -30 °C dakeve û di mehên zivistanê de jî germahiya heman deverê heya -80 °C ê dadikeve.

Germahiya hewayê ya xwezayî ya herî nizm a ku li ser Erdê hatiye tomarkirin di 21ê tîrmeha sala 1983an de li stasyona Vostok a Rûsyayê li Antarktîkayê bi qasê -89.2 °C hatiye tomarkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Turner |pêşnav=John |paşnav2=Anderson |pêşnav2=Phil |paşnav3=Lachlan-Cope |pêşnav3=Tom |paşnav4=Colwell |pêşnav4=Steve |paşnav5=Phillips |pêşnav5=Tony |paşnav6=Kirchgaessner |pêşnav6=Amélie |paşnav7=Marshall |pêşnav7=Gareth J. |paşnav8=King |pêşnav8=John C. |paşnav9=Bracegirdle |pêşnav9=Tom |paşnav10=Vaughan |pêşnav10=David G. |paşnav11=Lagun |pêşnav11=Victor |paşnav12=Orr |pêşnav12=Andrew |tarîx=2009 |sernav=Record low surface air temperature at Vostok station, Antarctica |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1029/2009JD012104 |kovar=Journal of Geophysical Research: Atmospheres |ziman=en |cild=114 |hejmar=D24 |doi=10.1029/2009JD012104 |issn=2156-2202}}&lt;/ref&gt; Di sala 2010an de bi rêya satelîta germahiyeke hewayê germahiya parzemînê bi qasê −94.7 °C hatiye tomar kirin lêbelê dibe ku ji ev rêje ji sermaya li ser rûyê erdê bi bandor bûye ku li bilindahiya 2 mêtre li jorê rûyê erdê nehatiye tomar kirin ku ji bo tomarên fermî yên germahiya hewayê tê xwestin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.usatoday.com/story/weather/2013/12/10/antarctica-cold-record/3950019/ |sernav=Antarctica records unofficial coldest temperature ever |malper=USA TODAY |roja-gihiştinê=2026-09-02 |ziman=en-US |paşnav=Rice |pêşnav=Doyle}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.antarctica.gov.au/about-antarctica/weather-and-climate/weather/ |sernav=Antarctic weather – Australian Antarctic Program |malper=www.antarctica.gov.au |tarîx=2019-02-18 |roja-gihiştinê=2026-09-02 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Ji ber ku piraniya Antarktîkayê ji asta deryayê ji 3.000 mêtre bilindtir e, Antarktîka ji herêma Arktîkê sartir e. Germahiya Okyanûsa Arktîkê bi rêya qeşaya deryayê ya Arktîkê ber bi parzemînê ve hatiye veguhastin û bi awayê hewaya li herêma Arktîkê nerm dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Climatology |paşnav=Rohli |weşanger=Jones &amp; Bartlett Learning |tarîx=2017-06-05 |isbn=978-1-284-11998-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=umokDwAAQBAJ |paşnav2=Vega |pêşnav2=Anthony J.}}&lt;/ref&gt;

Antarktîka çoleke cemserî ye ku barîna parzemînê kêm e. Parzemîn salane bi navînî nêzîkê 150 mm av werdigire ku bi piranî bi awayê şilopeyê ye. Deverên navxweyî hişktir e û di tevahiya salê herî zêde bi qasê 50 mm baran werdigire lê herêmên peravê bi gelemperî ji 200 mm zêdetir baran werdigirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Climatology |paşnav=Rohli |weşanger=Jones &amp; Bartlett Learning |tarîx=2017-06-05 |isbn=978-1-284-11998-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=umokDwAAQBAJ |paşnav2=Vega |pêşnav2=Anthony J.}}&lt;/ref&gt; Li çend deverên qeşaya şîn, ba û sublîmasyon ji berfa ku dibare zêdetir berfê radike. Li geliyên hişk, heman bandor li ser bingehek kevirî çêdibe ku dibe sedema jîngeheke bêber û hişk.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fountain |pêşnav=Andrew G. |paşnav2=Nylen |pêşnav2=Thomas H. |paşnav3=Monaghan |pêşnav3=Andrew |paşnav4=Basagic |pêşnav4=Hassan J. |paşnav5=Bromwich |pêşnav5=David |tarîx=2010 |sernav=Snow in the McMurdo Dry Valleys, Antarctica |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/joc.1933 |kovar=International Journal of Climatology |ziman=en |cild=30 |hejmar=5 |rr=633–642 |doi=10.1002/joc.1933 |issn=1097-0088}}&lt;/ref&gt;
=== Cudahiyên herêmî ===
Antarktîkaya Rojhilat ji ber bilindahiya xwe ya bilind ve ji Antarktîkaya Rojava sartir e. Eniyên hewayê bi zêde derbasê deverên navendî yên parzemînê nabin ku ev jî dibe sedem ku navenda parzemînê sar û hişk bimînin û dibe sedema ku bayên deverê bi leza nerm bimînin. Barîna berfa li beşa perava Antarktîkayê barîneke pir gelemperî ye ku li wir di nav 48 demjimêran de berf dikare bi qasê 1.22 mêtreyê bibare. Li qiraxa parzemînê, bayên katabatîk ên bihêz ên ji platoya cemserî pir caran bi hêza bahozê çêdibin. Di mehên havînê de ji ber ku her roj 24 demjimêrên tîrêjên rojê li wir tên wergirtin, li Cemsera Başûr ji ekvatorê zêdetir tîrêjên rojê digihîjin rûyê erdê.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;
=== Guherîna avhewayê ===
[[Wêne:20201210 Antarctica ice mass variation - NASA GRACE-en.svg|thumb|Guherîna navînî ya girseya qeşaya Antarktîkê ku ji sala 2002an vir ve salane bi qasî 100 milyar ton e]]
Tevê devera xwe yê îzolekirî, Antarktîka di dehsalên dawî de ji ber belavbûna gazên serayê, germ bûye û hinek ji beşên qeşayên xwe winda kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Singh |pêşnav=Hansi A. |paşnav2=Polvani |pêşnav2=Lorenzo M. |tarîx=2020-10-08 |sernav=Low Antarctic continental climate sensitivity due to high ice sheet orography |url=https://www.nature.com/articles/s41612-020-00143-w |kovar=npj Climate and Atmospheric Science |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=3 |hejmar=1 |rr=39 |doi=10.1038/s41612-020-00143-w |issn=2397-3722}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Casado |pêşnav=Mathieu |paşnav2=Hébert |pêşnav2=Raphaël |paşnav3=Faranda |pêşnav3=Davide |paşnav4=Landais |pêşnav4=Amaelle |tarîx=2023 |sernav=The quandary of detecting the signature of climate change in Antarctica |url=https://www.nature.com/articles/s41558-023-01791-5 |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=13 |hejmar=10 |rr=1082–1088 |doi=10.1038/s41558-023-01791-5 |issn=1758-6798}}&lt;/ref&gt; Antarktîkaya Rojava ji sala 1950an heta sala 2000an di heyamên dehsalan de ji 0,1 °C zêdetir germ bûye û nîvgirava Antarktîkayê ya ku li ber çavan e ji nîvê sedsala 20an vir ve bi qasê 3 °C germ bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://discoveringantarctica.org.uk/climate-change/impacts-of-climate-change/ |sernav=Impacts of climate change |malper=Discovering Antarctica |roja-gihiştinê=2026-09-02 |ziman=en-GB}}&lt;/ref&gt; Antarktîkaya Rojhilat ku li gorî Antarktîkaya Rojava sar e û avhewaya deverê sekan (stabîl) heta salên 2000î germahî nîşan nedaye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Clem |pêşnav=Kyle R. |paşnav2=Fogt |pêşnav2=Ryan L. |paşnav3=Turner |pêşnav3=John |paşnav4=Lintner |pêşnav4=Benjamin R. |paşnav5=Marshall |pêşnav5=Gareth J. |paşnav6=Miller |pêşnav6=James R. |paşnav7=Renwick |pêşnav7=James A. |tarîx=2020 |sernav=Record warming at the South Pole during the past three decades |url=https://www.nature.com/articles/s41558-020-0815-z |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=10 |hejmar=8 |rr=762–770 |doi=10.1038/s41558-020-0815-z |issn=1758-6798}}&lt;/ref&gt; Li dora Antarktîkayê, Okyanûsa Başûr ji her okyanûseke din zêdetir germahiya okyanûsê kişandiye û li kûrahiyên bi qasê 2.000 mêtreyan germbûneke berbiçav çêbûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Bourgeois |pêşnav=Timothée |paşnav2=Goris |pêşnav2=Nadine |paşnav3=Schwinger |pêşnav3=Jörg |paşnav4=Tjiputra |pêşnav4=Jerry F. |tarîx=2022-01-17 |sernav=Stratification constrains future heat and carbon uptake in the Southern Ocean between 30°S and 55°S |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8764023/ |kovar=Nature Communications |cild=13 |hejmar=1 |rr=340 |doi=10.1038/s41467-022-27979-5 |issn=2041-1723 |pmc=8764023 |pmid=35039511}}&lt;/ref&gt; Li dora Antarktîka Rojava, okyanûs ji sala 1955an vir ve bi qasê 1 °C germ bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://discoveringantarctica.org.uk/climate-change/impacts-of-climate-change/ |sernav=Impacts of climate change |malper=Discovering Antarctica |roja-gihiştinê=2026-09-02 |ziman=en-GB}}&lt;/ref&gt;

Germbûna [[Okyanûsa Başûr]] a li dora Antarktîkayê bûye sedema qelsbûn an jî hilweşîna refikên qeşayên ku li derveyî qeşayan digeriyan û hevsengiya wan pêk dianiyan. Her çiqas perê qeşayên Antarktîkaya Rojhilat ku berdewam dike ku li hundirê welêt qeşayê zêde bike jî gelek cemedên peravê giraniya xwe winda dikin û paşve dikişin ku ev jî dibe sedema windabûna giştî ya qeşayên li seranserê Antarktîkayê.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Cite web |url=https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/downloads/report/IPCC_AR6_WGI_Chapter09.pdf |sernav=Chapter 9: Ocean, Cryosphere and Sea Level Change}}&lt;/ref&gt; Hatiye payîn ku heta sala 2100an ku windabûna qeşaya li Antarktîkayê bi qasê 11 santî metreyan bilindbûna asta deryayê ya gerdûnî zêde bike.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt; Bi germbûna zêdetir re îhtimala bêîstîqrariyê pir zêdetir dibe û dikare bilindbûna asta deryayê ya gerdûnî ya sedsala 21ê du caran zêdetir bike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Bamber |pêşnav=Jonathan L. |paşnav2=Oppenheimer |pêşnav2=Michael |paşnav3=Kopp |pêşnav3=Robert E. |paşnav4=Aspinall |pêşnav4=Willy P. |paşnav5=Cooke |pêşnav5=Roger M. |tarîx=2019-06-04 |sernav=Ice sheet contributions to future sea-level rise from structured expert judgment |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6561295/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=116 |hejmar=23 |rr=11195–11200 |doi=10.1073/pnas.1817205116 |issn=1091-6490 |pmc=6561295 |pmid=31110015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Horton |pêşnav=Benjamin P. |paşnav2=Khan |pêşnav2=Nicole S. |paşnav3=Cahill |pêşnav3=Niamh |paşnav4=Lee |pêşnav4=Janice S. H. |paşnav5=Shaw |pêşnav5=Timothy A. |paşnav6=Garner |pêşnav6=Andra J. |paşnav7=Kemp |pêşnav7=Andrew C. |paşnav8=Engelhart |pêşnav8=Simon E. |paşnav9=Rahmstorf |pêşnav9=Stefan |tarîx=2020-05-08 |sernav=Estimating global mean sea-level rise and its uncertainties by 2100 and 2300 from an expert survey |url=https://www.nature.com/articles/s41612-020-0121-5 |kovar=npj Climate and Atmospheric Science |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=3 |hejmar=1 |rr=18 |doi=10.1038/s41612-020-0121-5 |issn=2397-3722}}&lt;/ref&gt;

Ava heliyayî ya nû ya ji qeşayê ava binê Antarktîkayê ya şor firk dike û şaneya jêrîn a gera serûbinkirina Okyanûsa Başûr (SOOC) qels dike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Silvano |pêşnav=Alessandro |paşnav2=Rintoul |pêşnav2=Stephen Rich |paşnav3=Peña-Molino |pêşnav3=Beatriz |paşnav4=Hobbs |pêşnav4=William Richard |paşnav5=van Wijk |pêşnav5=Esmee |paşnav6=Aoki |pêşnav6=Shigeru |paşnav7=Tamura |pêşnav7=Takeshi |paşnav8=Williams |pêşnav8=Guy Darvall |tarîx=2018 |sernav=Freshening by glacial meltwater enhances melting of ice shelves and reduces formation of Antarctic Bottom Water |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5906079/ |kovar=Science Advances |cild=4 |hejmar=4 |rr=eaap9467 |doi=10.1126/sciadv.aap9467 |issn=2375-2548 |pmc=5906079 |pmid=29675467}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Pan |pêşnav=Xianliang L. |paşnav2=Li |pêşnav2=Bofeng F. |paşnav3=Watanabe |pêşnav3=Yutaka W. |tarîx=2022-01-10 |sernav=Intense ocean freshening from melting glacier around the Antarctica during early twenty-first century |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8748732/ |kovar=Scientific Reports |cild=12 |hejmar=1 |rr=383 |doi=10.1038/s41598-021-04231-6 |issn=2045-2322 |pmc=8748732 |pmid=35013425}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/downloads/report/IPCC_AR6_WGI_Chapter09.pdf |sernav=Chapter 9: Ocean, Cryosphere and Sea Level Change}}&lt;/ref&gt; Her çiqas bandorên tevahî tê payîn ku di nav çend sedsalan de çêbibin jî, li gorî hinek lêkolînan, hilweşîna tevahî ya SOOCê dikare di navbera 1.7 °C û 3 °C germbûna gerdûnî de çêbike. Ev barîna kêm ê li nîvkada başûr û barîna zêde yê li nîvkada bakur, dibe sedema kêmbûna masîgirî ya li Okyanûsa Başûr û hilweşîna potansiyel a hinek ekosîstemên deryayî vedigire.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2023-03-29 |sernav='Dramatic' changes to Southern Ocean by 2050 likened to The Day After Tomorrow plot |url=https://www.abc.net.au/news/2023-03-30/dramatic-south-ocean-circulation-changes-study/102154690 |roja-gihiştinê=2026-09-03 |xebat=ABC News |ziman=en-AU}}&lt;/ref&gt; Her çiqas gelek cureyên Antarktîkayê nehatibin keşifkirin jî, zêdebûna flora Antarktîkayê ya belgekirî heye û ji u bo parastina jîngeheke guncavê faunayên mezin ên wekê pengûenan zehmetî hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Roland |pêşnav=Thomas P. |paşnav2=Bartlett |pêşnav2=Oliver T. |paşnav3=Charman |pêşnav3=Dan J. |paşnav4=Anderson |pêşnav4=Karen |paşnav5=Hodgson |pêşnav5=Dominic A. |paşnav6=Amesbury |pêşnav6=Matthew J. |paşnav7=Maclean |pêşnav7=Ilya |paşnav8=Fretwell |pêşnav8=Peter T. |paşnav9=Fleming |pêşnav9=Andrew |tarîx=2024 |sernav=Sustained greening of the Antarctic Peninsula observed from satellites |url=https://www.nature.com/articles/s41561-024-01564-5 |kovar=Nature Geoscience |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=17 |hejmar=11 |rr=1121–1126 |doi=10.1038/s41561-024-01564-5 |issn=1752-0908}}&lt;/ref&gt; Helandina erdên cemed girtî dibe ku ji bo erdên bê cemed bibe sedema gazên serayê û qirêjiya cemedgirtî ya berê ku bi helandinê re derdikeve holê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Potapowicz |pêşnav=Joanna |paşnav2=Szumińska |pêşnav2=Danuta |paşnav3=Szopińska |pêşnav3=Małgorzata |paşnav4=Polkowska |pêşnav4=Żaneta |tarîx=2019-02-15 |sernav=The influence of global climate change on the environmental fate of anthropogenic pollution released from the permafrost: Part I. Case study of Antarctica |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S004896971833612X |kovar=Science of The Total Environment |cild=651 |rr=1534–1548 |doi=10.1016/j.scitotenv.2018.09.168 |issn=0048-9697}}&lt;/ref&gt; Germbûna Antarktîkayê û guhertinên têkildar di gera Okyanûsa Başûr de dikarin bandorê li şêwazên avhewayê yên li hinek deverên Afrîkayê jî bikin ku dikare bandor li barîna herêmî û guherîna germahiyê bike.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Meredith, M. P.; et al. (2025). Antarctica and the Earth System. Routledge. pp. 1–18.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Trisos, C. H.; et al. (2022). Climate Change 2022: Impacts, Adaptation and Vulnerability. Cambridge University Press. pp. 1285–1455.}}&lt;/ref&gt;

Ger germahî ji asta sala 2020an 2 °C kêmtir nebe, ihtimal heye ku qata qeşayê ya Antarktîkaya Rojava bi tevahî bihele.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Lau |pêşnav=Sally C. Y. |paşnav2=Wilson |pêşnav2=Nerida G. |paşnav3=Golledge |pêşnav3=Nicholas R. |paşnav4=Naish |pêşnav4=Tim R. |paşnav5=Watts |pêşnav5=Phillip C. |paşnav6=Silva |pêşnav6=Catarina N. S. |paşnav7=Cooke |pêşnav7=Ira R. |paşnav8=Allcock |pêşnav8=A. Louise |paşnav9=Mark |pêşnav9=Felix C. |paşnav10=Linse |pêşnav10=Katrin |paşnav11=Strugnell |pêşnav11=Jan M. |tarîx=2023-12-22 |sernav=Genomic evidence for West Antarctic Ice Sheet collapse during the Last Interglacial |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.ade0664 |kovar=Science |weşanger=American Association for the Advancement of Science |cild=382 |hejmar=6677 |rr=1384–1389 |doi=10.1126/science.ade0664}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Naughten |pêşnav=Kaitlin A. |paşnav2=Holland |pêşnav2=Paul R. |paşnav3=De Rydt |pêşnav3=Jan |tarîx=2023 |sernav=Unavoidable future increase in West Antarctic ice-shelf melting over the twenty-first century |url=https://www.nature.com/articles/s41558-023-01818-x |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=13 |hejmar=11 |rr=1222–1228 |doi=10.1038/s41558-023-01818-x |issn=1758-6798}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Garbe |pêşnav=Julius |paşnav2=Albrecht |pêşnav2=Torsten |paşnav3=Levermann |pêşnav3=Anders |paşnav4=Donges |pêşnav4=Jonathan F. |paşnav5=Winkelmann |pêşnav5=Ricarda |tarîx=2020 |sernav=The hysteresis of the Antarctic Ice Sheet |url=https://www.nature.com/articles/s41586-020-2727-5 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=585 |hejmar=7826 |rr=538–544 |doi=10.1038/s41586-020-2727-5 |issn=1476-4687}}&lt;/ref&gt; Hatiye payîn ku windabûna vê qata qeşayê heye bi tevahî ji holê rabe ev pêvajo bi qasê 500 û 13.000 sal berxwe bide.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-09-03 |ziman=en |doi=10.1126/science.abn7950}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://climatetippingpoints.info/2022/09/09/climate-tipping-points-reassessment-explainer/ |sernav=Exceeding 1.5°C global warming could trigger multiple climate tipping points – paper explainer |malper=climatetippingpoints.info |tarîx=2022-09-09 |roja-gihiştinê=2026-09-03 |ziman=en |paşnav=dvdmckay}}&lt;/ref&gt; Ger qeşaya bilind hilweşe dibe ku asta deryayê bi qasê 3,3 mêtre bilind bibe û bi helandina qeşayên li ser çiyayan qeşayên bilind jî dibe ku asta deryayê bi qasê 4,3 metreyan bilind bike.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.the-cryosphere.net/7/375/2013/tc-7-375-2013.pdf |sernav=Bedmap2: improved ice bed, surface and thickness datasets for Antarctica}}&lt;/ref&gt; Qata qeşaya Antarktîkaya Rojhilat ku li gorî deverên qeşayî yên din gelek aram e tenê dikare bi qasê 0,5 mête heta 0,9 mêtreyê asta deryayê bilind bike ku ev jî beşek piçûk ê ji bilind bûna 53,3 mêtreyan e ku di tevahiya helandina qata qeşayê de pêk tê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Crotti |pêşnav=Ilaria |paşnav2=Quiquet |pêşnav2=Aurélien |paşnav3=Landais |pêşnav3=Amaelle |paşnav4=Stenni |pêşnav4=Barbara |paşnav5=Wilson |pêşnav5=David J. |paşnav6=Severi |pêşnav6=Mirko |paşnav7=Mulvaney |pêşnav7=Robert |paşnav8=Wilhelms |pêşnav8=Frank |paşnav9=Barbante |pêşnav9=Carlo |paşnav10=Frezzotti |pêşnav10=Massimo |tarîx=2022-09-10 |sernav=Wilkes subglacial basin ice sheet response to Southern Ocean warming during late Pleistocene interglacials |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9464198/ |kovar=Nature Communications |cild=13 |hejmar=1 |rr=5328 |doi=10.1038/s41467-022-32847-3 |issn=2041-1723 |pmc=9464198 |pmid=36088458}}&lt;/ref&gt; Ji ber ku germahiya gerdûnî li dora 3°C  zêde bûye, deverên xeternak ên wekê Hewza Wilkes û Hewza Aurora dibe ku di nav 2.000 salan de bimînin di bin avê de&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-09-03 |ziman=en |doi=10.1126/science.abn7950}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://climatetippingpoints.info/2022/09/09/climate-tipping-points-reassessment-explainer/ |sernav=Exceeding 1.5°C global warming could trigger multiple climate tipping points – paper explainer |malper=climatetippingpoints.info |tarîx=2022-09-09 |roja-gihiştinê=2026-09-03 |ziman=en |paşnav=dvdmckay}}&lt;/ref&gt; û dibe ku li van deveran bilindbûna asta deryayê bigihîje 6,4 metreyan.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Pan |pêşnav=Linda |paşnav2=Powell |pêşnav2=Evelyn M. |paşnav3=Latychev |pêşnav3=Konstantin |paşnav4=Mitrovica |pêşnav4=Jerry X. |paşnav5=Creveling |pêşnav5=Jessica R. |paşnav6=Gomez |pêşnav6=Natalya |paşnav7=Hoggard |pêşnav7=Mark J. |paşnav8=Clark |pêşnav8=Peter U. |tarîx=2021 |sernav=Rapid postglacial rebound amplifies global sea level rise following West Antarctic Ice Sheet collapse |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8087405/ |kovar=Science Advances |cild=7 |hejmar=18 |rr=eabf7787 |doi=10.1126/sciadv.abf7787 |issn=2375-2548 |pmc=8087405 |pmid=33931453}}&lt;/ref&gt; 

=== Tenikbûna tebeqeya ozonê ===
[[Wêne:NASA and NOAA Announce Ozone Hole is a Double Record Breaker.png|thumb|Wêneya qula herî mezin a di tebeqeya ozonê de ku di meha îlona sala 2006an de hatiye tomarkirin]]
Zanyaran ji salên 1970an vir ve li ser qata ozona di atmosfera li jor ê Antarktîkayê lêkolîn dikin. Di sala 1985an de zanyarên brîtanî li ser daneyên ku wan li stasyona lêkolîn a Halley ya li ser çemê cemeda Brunt berhev kiribûn dixebitin, wan qadeke mezin a bi rêjeya ozonê ya nizm li ser Antarktîkayê keşiv kirine. 'Qula tebeqeya ozonê' hema hema tevahiya parzemînê vedigire û di meha îlona sala 2006an de gihîştiye asta xwe ya herî mezin ku bûyera herî dirêj a mayînde ye, di sala 2020an de pêk hatiye. Ev tenikbûna tebeqeya ozonê ji ber belavbûna klorofluorokarbon û halonên di atmosferê de çêdibe ku ev made tebeqeya ozonê bi gazên din perçe dikin. Şert û mercên pir sar ên Antarktîkayê bûne sedem ku ewrên stratosferîk ên cemserî çêbibin. Ewr wekê katalîzator ji bo reaksiyonên kîmyewî tevdigerin ku di dawiyê de dibin sedema hilweşîna ozonê. Protokola Montreal a sala 1987an belavbûna madeyên ku ozonê kêm dikin sinordar kiriye. Tê pêşbînîkirin ku qula ozon an li jor ê Antarktîkayê hêdî hêdî winda bibe ku heta salên 2060î.tê payîn ku asta ozonê vegere nirxên ku herî dawî ya ku di salên 1980î de hatine tomarkirin.

Di heman demê de tenikbûna ozonê dikare di stratosferê de bibe sedema sarbûna bi qasê 6 °C ê. Sarbûn girseya cemserî xurt dike û bi vî awayî rê li ber derketina hewaya sar a nêzîkê Cemsera Başûr digire ku ev jî di encamê de girseya parzemînî ya tebeqeya qeşaya Antarktîkaya Rojhilat sar dike. Herêmên li derdora Antarktîkayê, bi taybetî nîvgirava Antarktîkayê rastî germahiyên bilindtir tên ku ev yek jî helîna qeşayê bileztir dike. Ev model destnîşan dikin ku tenikbûna ozonê û bandora vorteksa cemserî ya zêde dibe ku dibe sedema zêdebûna dirêjahiya qeşaya deryayê jî pêvajoyeke ji destpêka çavdêriya di dawiya salên 1970î ve heta sala 2014an berdewam kiriye. Ev model destnîşan dikin ku kêmbûna ozonê û bandora vorteksa cemserî ya ku zêde dibe, dibe ku ji ber sedema zêdebûna dirêjahiya qeşaya deryayê jî be ku ji dema destpêkirina çavdêriyên di dawiya salên 1970î heta sala 2014an berdewam kiriye. Ji wî demê ve rûbera qeşaya deryaya Antarktîkayê bi awayekê bilez kêm bûye.
== Biyocûre ==
Tê dîtin piraniya cureyên li Antarktîkayê cisnê cureyên ku bi milyonan salan berê li wir jiyane ne ne. Ji ber vê yekê hatiye payîn ku ev cûre ji gelek çerxên qeşayê sax mane ku cure di demên avhewaya pir sar de li deverên germtir ên îzolekirî yên wekê deverên bi germahiya jeotermal an jî deverên ku di seranserê avhewaya sar de bê qeşa mane, sax mane.
=== Fauna ===
[[Wêne:Kaiserpinguine mit Jungen.jpg|thumb|Dîmenek ji pengûenên împerator û cûcik ên wan]]
Kermêşa bêfirîn ''Belgica antarctica'', ajala herî mezin e ku bi tevahî ajaleke bejayî ya li Antarktîkayê ye ku digihîje mezinahiya 6 mm.

Krîla Antarktîkayê ku di komên mezin de kom dibe, cureya bingehîn a ekosîstema [[Okyanûsa Başûr]] e û [[Organîzm|organîzmayeke]] xwarina girîng ê ajalên wekê balîna, fok, fokên pilingî, fokên bi mû, masiyên qeşayê û gelek cureyên çûkên wekê pengûen û albatrosê ye. Hinek cureyên ajalên deryayî hene û rasterast an nerasterast bi fîtoplanktonê ve girêdayî ne. [[Jiyana deryayî]] ya Antarktîkayê pengûen, balînayên şîn, orka, masiyên mezin û fokên bi mû vedihewîne. Foka Antarktîkayê di sedsalên 18 û 19an de ji ber çermê wan ji aliyê nêçîrvanên fokên ku ji Dewletên Yekbûyî û Keyaniya Yekbûyî hatine bi awayekê zêde hatine girtin. [[Foka leopar|Fokên pilingî]] di ekosîstema Antarktîkayê de nêçîrvanên herî baş in û ji bo lêgerîna xwarinê li seranserê Okyanûsa Başûr digerin.

Nêzîkê 40 cureyên çûkan hene ku li Antarktîkayê an jî nêzî Antarktîkayê dîjîn ku di nav wan de cureyên petrelan, penguenan, kormoran û kevok hene. Çend cureyên çûkan ên din serdana okyanûsa li dora Antarktîkê dikin ku di nav wan de hinek ji wan ku bi gelemperî li Arktîkê dijîn hene. Pengûena împerator tekane pengûen e ku di zivistanê de li Antarktîkayê cucikê xwe dertînin; ew û pengûena Adelie ji hemî pengûen ên din dûrtir li başûr cûcik ên xwe dertînin.

[[Wêne:Sterna vittata - Antarctica I.jpg|thumb|Dîmena teyrekî Antarktîkayê (Sterna vittata) li ser keştîyeke binavbûyî li Girava Enterprise sekiniye]]
Di sala 2010an de hêjmara populasyona jiyana deryayî ya ku ji aliyê nêzîkê 500 lêkolîneran ve di dema sala cemserî vavneteweyî de hatiye kirin, hate weşandin. Hatiye diyarkirin ku di lêkolînê de zêdetirî 235 organîzmayên deryayî li her du herêmên cemserî yên cuda dijîn û bi vê awayê di navbera devereke bi qasê 12.000 kîlometre ye, dijîn. Ajalan mezin ên wekê hinek balîna û çûk salane vê rêwîtiyê dikin. Formên jiyanê ya biçûktir ên wekê xiyar û şemalokên azad ên avjen, di herdu okyanûsên cemser de jî têne dîtin. Faktorên ku dikarin di belavbûna wan de bibin alîkar, cûdahiyên germahiyê di navbera okyanûsa kûr ê li cemseran û ekvatorê de ne ku ji 5 °C ê zêdetir nebin û pergalên sereke yên herikînê an kemerên veguhastinên deryayî yên ku dikarin hêk û larvayan veguhezînin in.

Di meha çileya sala 2025an de dabeş bûna çiyayê mezin ên cemedê A-84 (ku bi mezinahiya xwe dişibihe bajarê Şîkagoyê) ji Shela Cemeda George VI derfetek kêm peyda kiriye ku bikaranîna keştiyên binavî yên robotîk, qata deryaya di bin refikên cemed ên li ser avê de were keşifkirin. Lêkolîneran di kûrahiyên heta 1300 metreyan de ekosîstemên bi awayekê neçaverêkirî mercanên mezin, singer ên kevnar, masiyên cemedê, pîrî yên mezin ên deryayî û heta heştpê hatine dîtin, kifş kirine. Dibe ku ev ekosîstem cureyên nû yên ku bi sedsalan veşartî mane û ji aliyê herikînên okyanûs ên ku xurekê hildigirin ve hatine xwedîkirin, vedihewînin.

=== Flora ===
Di seranserê dîroka xwe de Antarktîka gelek jiyana cûreyên nebatan dîtiye. Di serdema kretasye de li parzemîn  ekosîstemek fern-conifer ê serdest hebû ku di dawiya heman serdemê de veguheriye daristaneke barana nerm. Di dema neojena sartir de (17–2,5 milyon sal berê) ekosîstemeke tundrayê cihê daristanên baranê girtiye. Avhewaya Antarktîkaya îro rê nadeye ku nebatên li parzemînê zêde belav bibin. Hewaya sar ê zêde, bêwespiya axê û kêmbûna şilebûna hewayê û tîrêjên rojê mezinbûna nebatan asteng dike ku bûye sedema cûrbecûrbûna cureyan a kêm bibin û belavbûna wan kêm bibin. Floraya parzemînê bi piranî ji brîofîtan pêk dihatin ku di nav de 25 cureyên nebatên kezeba sor û 100 cureyên nebatên kevzê hebûn. Sê cureyên riwekên kulîlkdar hene ku hemî li Nîvgirava Antarktîkayê têne dîtin. Di nav van riwekan de Deschampsia antarctica (giyayê porî yê Antarktîkayê), Colobanthus quitensis ( înciyê yê Antarktîkayê) û Poa annua cureyeke ji derveyî parzemînê hatiye (giyayê şîn ê salane) hene.
=== Organîzmayên din ===
Ji 700 cureyên algeyê ku li Antarktîkayê hene, nêzîkê nîvê wan fîtoplanktonên deryayî ne. Algeyê berfê yên pirreng bi taybetî di havînê de li herêmên peravê pir in. Ji ber ku av cemed digire hemî xwê ya avê (ava şor) ji avê diavêje derve û ji ber ku ev ava şor di nav depoyên ava şor de kom dibe, mîkroorganîzmayên razayî jî vedihewîne. Her wiha heta cemeda deryayê jî dikare komên ekolojîk ên bêhempa vehewîne. Dema ku qeşa dest bi helandinê dike, depoyên ava şor fireh dibin û dikarin bi hev re kanalên ava şor çêbikin û kevza di hindurê depoyan de dikarin ji nû ve şiyar bibin û heta cemidîna din ji nû ve geş bibin.

Di heman demê de di ava deryayê de bakterî heta 800 mêtre di bin qeşayê de hatine dîtin. Hatiye texmînkirin ku di nav ava di bin erdê Gola Vostokê de komeke bakteriyên xwemalî heye. Hatiye texmînkirin ku hebûna jiyanê li wir argumana ihtimala jiyanê li ser heyva Jupiterê Europa zêde dike û dibe ku di bin qalikê xwe yê qeşayê de av hebe. Di avên pir alkalîn ên Gola Unterseeyê de komek ji bakteriyên ekstremofîl hatiye dîtin. Belavbûna zîndewerên pir berxwedêr ên ku li deverên wiha yê nemêvanperwer dijîn dikare argumana ji bo jiyana ji derveyî erdê di jîngehên sar û dewlemend bi metanê de hê jî zêdetir bike.

=== Parastina jîngehê ===
Yekem peymana navneteweyî ji bo parastina biyolojîk a cihêrengiya Antarktîkayê di sala 1964an de hatiye pejirandin. Masîgirtina zêde ya populasyona krîl (ajalek e ku di ekosîstema Antarktîkayê de roleke mezin dilîze) bûye sedem ku rayedar rêziknameyên li ser masîgiriyê derxînin. Peymana parastina çavkaniyên zindî yên deryayî yên Antarktîkayê, peymaneke navneteweyî ye ku di sala 1980an de ket meriyetê ku masîgiriyê bi rêk û pêk dike û bi yekê xaye dike ku têkiliyên ekolojîk biparêze. Tevê van rêziknameyan jî, masîgirtina neqanûnî, bi taybetî ya masiyê diranan ê Patagonian ê pir biqîmet ku li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê wekê levreşa Şîlî tê firotin wekê pirsgirêke dimîne.

Bi awayekê analojîk bi peymana masîgiriya sala 1980an ku peymaneke berdewamî ye, welatên bi pêşengiya Zelanda Nû û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê peymaneke li ser madenê danûstandin kirine. Ev peymana li ser rêkxistina çalakiyên çavkaniyên madenî yên Antarktîkayê di sala 1988an de hatiye pejirandin. Piştî kampanyayeke bi hêz ku ji aliyê rêxistinên jîngehê ve, pêşî Awistralyayê û piştre jî li Fransayê hatiye lidarxistin, biryar hatiye dayîn ku peymanê pesend nekin. Li cihê vê peymanê welatan bi protokola parastina jîngeha Antarktîkayê, peymana Antarktîkayê (protokola Madrîdê) pejirandine ku ev peymana ji bo parastina jîngeha Antarktîkayê di sala 1998an de ketiye meriyetê. Protokola Madrîdê hemî kolandinên kanên madenê qedexe kiriye û parzemînê wekê &quot;rezerveke xwezayî ya ji bo aştî û zanistê hatiye veqetandiye&quot; destnîşan kiriye.

Koma aktîvîstên jîngehê Greenpeace ji sala 1987an heta sala 1992an li Girava Rossê bingehek ava kiriye ku wekê beşek ji hewldana xwe ya ku parzemînê wekê wekê parkeke cîhanî radigihîne, diyar kiriye. Penageha balîneyên Okyanûsa Başûr di sala 1994an de ji aliyê komîsyona balîneyên navneteweyî ve hatiye damezrandin. Ev penageh ji devereke bi qasê 50 milyon km² (19 milyon mîlên çargoşe) pêk hatiye ku tevahiya parzemîna Antarktîkayê dorpêç dike. Her çiqas Japon ji bo armancên lêkolînê derbasê vê qadê bibe jî û nêçîra balîneyên bazirganî li herêmê qedexe be jî, nêçîra balîneyên bazirganî ji aliyê Japonê ve berdewam kiriye.

Tevê van parastinan, biyolojiya li Antarktîkayê hê jî ji ber çalakiyên mirovan di bin metirsiyê de ye. Herêmên bi taybetî parastî kêmtir ji %2ê herêmê digirin û ji bo heywanên ku populer in ji heywanên ku kêm têne dîtin parastineke baştir hatiye peydakirin. Di heman demê de herêmên parastî yên bejayî ji herêmên parastî yên deryayî zêdetir in. Ekosîstem ji ber gefên herêmî û gerdûnî bi bandor bûne ku bi taybetî di nav gefan de qirêjî, dagirkirina cureyên ne-xwemalî û bandorên cûrbecûr ên guherîna avhewayê hene.

== Dîroka keşif kirinê ==
Keştiyên keştîvan James Cook, HMS Resolution û Adventure, di 17ê çileya sala 1773an de, di kanûna sala 1773an de û dîsa di çileya sala 1774an de derbasê nav çembera Antarktîkayê bûye. Cook berî ku di çileya sala 1773an de li ber belavbûna qeşayan vekişe, bi qasê 120 km nêzîkê perava Antarktîkayê bûye. Di sala 1775an de, wî hebûna parzemîneke cemserî wekê &quot;îhtîmaleke&quot; dîtiye û di quncikeke din a rojnameya xwe de wiha nivîsandiye: &quot;[Ez] bi tundî bawer dikim û ji ihtîmaleke mezin e ku me beşek ji vê parzemînê dîtibe&quot;.
=== Sedsala 19an ===
Dibe ku di destpêka sedsala 19an de masîgirên fokê di nav masîgirên pêşîn de bûn ku nêzîkê bejahiya Antarktîkê bûne. Kevntirîn bermayiyên mirovan ku li herêma Antarktîkayê hatine dîtin, serê qoqê jineke ciwan bû ku li perava Yamana ya li Giravên Shetland Başûr hatibû dîtin û dibe ku ev jin di sala 1985an de hatiye dîtin.

Di demek dirêj de hatiye bawerkirin ku yekem kesê ku Antarktîka an jî qada qeşaya Antarktîkayê dîtiye, deryavanê brîtanî Edward Bransfield bû ku kaptanekî hêzên deryayî yên qraliyetê bû ku di 30ê çileya sala 1820an de serê nîvgirava Antarktîkayê keşif kiriye. Lêbelê kaptanekî hêza deryayî ya Împeratoriya Rûsyayê, Fabian Gottlieb von Bellingshausen, di 27ê çileyê de girseyeke mezin ên qeşaya Antarktîkê ku li ser avê disekinî dîtiye.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Commons|Antarctica|Antarktîka}}

{{Parzemîn}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}

[[Kategorî:Antarktîka| ]]
[[Kategorî:Cîhan]]
[[Kategorî:Parzemîn]]</text>
      <sha1>0oyqdz1qhlc8n3ia15laauakwv421j2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2092927</id>
      <parentid>2092926</parentid>
      <timestamp>2026-09-06T15:49:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2092927</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="74817" sha1="amf0fmrc0rfy67wgid3293g79so0sei" xml:space="preserve">{{Xebat}}
{{Agahîdanka giştî}}
'''Antarktîka'''&lt;ref&gt;{{Îzolî, 2007|r=1138|jêgirtin=Antarktîka}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ferhenga Erdnîgarîyê (Coğrafya)|Ferhenga Erdnîgarîyê]]|paşnav=Önen|pêşnav=Abdurrahman |weşanger=Stembol: Doz|sal=2008|rûpel=36}}&lt;/ref&gt; yan jî '''Antarktîk'''{{Çavk}} ({{Bi-la|Antarctica}}) yek ji [[parzemîn]]ên cîhanê ye ku parzemîna herî başûr ê dinyayê û parzemîna herî kêm nifûs a cîhanê ye. Parzemîn bi tevahî li başûrê çembera Antarktîkayê ye û ji aliyê [[Okyanûsa Başûr]] (ku wekê Okyanûsa Antarktîkayê jî tê zanîn) ve hatiye dorpêçkirin ku [[Cemsera Başûr]] a erdnîgarî vedihewîne. Di heman demê de Antarktîka pêncem parzemîna herî mezin ê cîhanê ye ku bi qasê ji %40 ji [[Ewropa|Ewropayê]] mezintir e û rûbera parzemînê  bi qasê 14.200.000 km² rûerd (an rûqeşa) vegirtiye. Piraniya Antarktîkayê bi qata qeşayê ya Antarktîkayê ve hatiye nixumandin ku qalindahiya navînî ya qeşayê bi qasê 1,9 km ye.

Antarktîka bi navînî parzemîna herî sar, herî hişke û parzemîna herî bi ba û bahoz ê cîhanê ye û parzemîn ji asta deryayê xwedî bilindahiyeke navînî ye. Antarktîka bi piranî ji çoleke cemserî pêk hatiye ku barîna salane li peravê zêdetirî 200 mm ye û berf û barana li hundirê parzemînê gelek kêm e. Qeşayên parzemîn di warê ava şîrîn de gelek dewlemend e ku nêzîkê ji %70ê rezervên ava şirîn ên cîhanê li Antarktîkayê cemedgirtî ye. Hatiye payîn ger ku qeşaya Antarktîkayê bihele, dê asta deryayê ya [[Cîhan|cîhanê]] bi qasê 60 mêtreyan bilind bibe. Her wiha Antarktîka xwediyê rekora germahiya herî nizm a pîvandî yê li ser rûyê [[Dinya (gerstêrk)|Erdê]] ye ku nizmahiya germahiya bi qasê −89.2 °C hatiye pîvandin. Germahiya herêmên peravê di havînê de dikare bi qasê 10 °C bilind bibe. Cureyên xwemaliyên ajalan kêzik, nematod, pengûen, fok û tardigrad in. Li cihên ku nebat lê hene, bi piranî bi awayê liken an kevzê ye.

Refên qeşayê yên Antarktîkayê dibe ku cara yekem di sala 1820an de, di dema sefereke rûsî de ku ji aliyê Fabian Gottlieb von Bellingshausen û Mikhail Lazarev ve hatibû birêvebirin, hatine dîtin. Di dehsalên piştê seferên wan, di seferên fransî, amerîkî û brîtanî de li parzemînê lêkolînên zêdetir hatine kirin. Yekem derketina piştrastkirî ya Antarktîkayê ji aliyê tîmeke norwêcî ve di sala 1895an de pêk hatiye. Di destpêka sedsala 20an de, çend seferên navxwe yên parzemînê çêbûne. Lêkolînerên brîtanî Douglas Mawson, Edgeworth David û Alistair Mackay yekem kes bûn ku di sala 1909an de gihîştine [[Cemsera Başûr]] a manyetîkî û cemsera başûr a erdnîgarî jî yekem car di sala 1911an de lêkolînerê norwêcî Roald Amundsen gihiştiye cemserê.

Ji aliyê îdarî ve Antarktîka ji aliyê nêzîkê 30 welatan ve tê birêvebirin ku hemî jî endamên sîstema peymana Antarktîkayê ya sala 1959an in. Li gorî şertên peymanê, çalakiyên leşkerî, kolandinên kanên madenê, teqînên nukleerî û avêtina bermayiyên nukleerî li Antarktîkayê qedexe ne. Geştiyarî, masîgirtin û lêkolîn çalakiyên sereke yên mirovan li Antarktîkayê û li derdora Antarktîkayê hene. Di mehên havînê de nêzîkê 5.000 kes li stasyonên lêkolînê dimînin û ev hejmar di mehên zivistanê de dadikeve 1.000 kesan. Her çiqas parzemîn dûr be jî, çalakiyên mirovan bi rêya qirêjî, guherîna avhewayê û bi rêya tenikbûna [[tebeqeya ozonê]] bandoreke neyînî li ser Antarktîkayê dihêle. Helîna qata qeşayê ya [[Antarktîkaya Rojava]] ya ku potansiyeleke nearam e, di pêşbîniyên bilindbûna [[asta deryayê]] yên di asta sedsalê de bûye sedema nezelaliyeke herî mezin û heman helîn bandorê li ser serûbinkirina gera [[Okyanûsa Başûr]] jî dike ku di dawiyê de dikare bibe sedema bandorên girîng li ser avhewaya [[Nîvkada Başûr]] û hilberîna Okyanûsa Başûr.

== Etîmolojî ==
[[Wêne:1657 map Polus Antarcticus.jpg|thumb|Nexşeya cemserî ya herî başûrê Dinyayê]]
Navê ku ji parzemînê hatiye dayîn ji peyva antarktîka hatiye ku ji peyva fransî ya navîn ''antartique'' an ''antarctique'' ('li hemberî Arktîkê') û piştre ji peyva latînî ''antarcticus'' ('li hemberî bakur') hatiye. Navê Antarktîkus ji peyvên yewnanî ἀντι- ('dij-') û ἀρκτικός (arktikos, 'ya hirçê [Ursa Major], bakur') hatiye.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite book |sernav=Lettinck 2021, p. 158.}}&lt;/ref&gt; Fîlozofê yewnanî Arîstoteles li dora 350 {{bz}} de di ''Meteorolojiyê'' de li ser &quot;herêma Antarktîkê&quot; nivîsandiye. Li gorî raporê, erdnîgarnasê yewnanî Marinusê ji Tîrusê ev nav di nexşeya xwe ya cîhanê ya sedsala duyem a {{pz}} de ku niha winda bûye, bi kar aniye. Nivîskarên romayî Gaius Julius Hyginus û Apuleius ji bo cemsera başûr navê yewnanî yê latînîkirî polus antarcticus bi kar anîne ku ji wir peyva fransî ya kevin ''pole antartike'' (nûjen ''pôle antarctique'')&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Hyginus 1992, p. 176.}}&lt;/ref&gt; ku di sala 1270an de hatiye piştrastkirin û ji wir jî peyva îngilîziya navîn pol antartik ku cara yekem di lêkolîneke ji aliyê nivîskarê îngilîzî Geoffrey Chaucer ve hatiye nivîsandin, hatiye wergirtin.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Ramanên ewropî yên di derbarê hebûna Terra Australis ku parzemîneke berfirehê li başûrê dûr ê cîhanê ye ku ji bo hevsengî kirina axên bakurê [[Ewropa]], [[Asya]] û [[Afrîkaya Bakur]] pêk tîne, wekê têgeheke rewşenbîrî, ji kevnariya klasîk ve hebû. Ji ber vê yekê ''Terra Australis'' navê ku ji bo hemî girseyên bejayî yên hîpotetîk ên ku tê pêşniyar kirin ku li cihê ku niha tê zanîn Antarktîka heye, hatibû bikaranîn.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Mericq 1987, pp. 90–91: 'They published maps and charts based on the hypothesis that Tierra del Fuego was the beginning of that Terra Australis. The first person ever to have rights over these lands was Pedro Sancho de la Hoz, who received them through a special decree signed by Emperor Charles V on 24 January 1539.'}}&lt;/ref&gt; Îdiaya hebûna axek wisa heta keşfkirina Awistralyayê ku ji aliyê ewropiyan ve hatiye keşfkirin, berdewam kiriye.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Scott, Hiatt &amp; McIlroy 2012, pp. 2–3.}}&lt;/ref&gt;

Di destpêka sedsala 19an de keşifger Matthew Flinders guman li hebûna parzemîneke cuda yê li başûrê Awistralyayê (ku di wê demê wekê New Holland hatiye binavkirin) kiriye û ji ber vê yekê pêşniyar kiriye ku li cihê wê navê &quot;Terra Australis&quot; ji bo [[Awistralya|Awistralyayê]] were bikar anîn.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Cawley 2015, p. 130.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=McCrone &amp; McPherson 2009, p. 75.}}&lt;/ref&gt; Di sala 1824an de rayedarên kolonyal ên li Sîdneyê bi fermî navê parzemîna New Hollandê wekê Awistralya guhertine û peyva &quot;Terra Australis&quot; wekê referansek ji bo navê Antarktîkayê hiştine. Di dehsalên piştre de, erdnîgaran hevokên wekê &quot;parzemîna Antarktîkayê&quot; bi kar anîne. Wan li cihê vê navê li naveke helbestî geriyane û navên wekê ''Ultima'' û ''Antipodea'' pêşniyar kirine.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Cameron-Ash 2018, p. 20.}}&lt;/ref&gt; Ji bo binavkirina parzemînê navê Antarktîka di salên 1890î de hatiye pejirandin û bikaranîna yekem ê vê navê ji aliyê kartografê skotlendî John George Bartholomew pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://digital.nls.uk/bartholomew/highlights/antarctica.html#:~:text=Edinburgh%20geographer%20and%20mapmaker%20John,since%20the%20first%20century%20AD. |sernav=Highlights from the Bartholomew Archive: The naming of Antarctica}}&lt;/ref&gt;

== Erdnîgarî ==
[[Wêne:Antarctica.svg|thumb|300px|Nexşeyek ku Antarktîkaya Rojhilat li rastê Çiyayên Transantarktîk û Antarktîkaya Rojava li çepê ye, nişan dide.]]
Antarktîka ku bi awayekî asîmetrîk li dora cemsera başûr û bi piranî li başûrê çembera Antarktîkayê (ku yek ji pênc çemberên sereke yên firehiyê ye ku nexşeyên cîhanê nîşan didin) cih digire ku ji aliyê [[Okyanûsa Başûr]] ve hatiye dorpêçkirin. Di heman de çem ên avan li Antarktîkayê hene ku çemê herî dirêj ê parzemînê çemê Onyxê ye. Her wiha Antarktîka bi qasê 14,2 milyon km² rûber vedigire ku hema hema du car ji rûbera [[Awistralya|Awistralyayê]] mezintir e ku bi vê rûberê bûye pêncem parzemîna herî mezin ê cîhanê. Xeta perava Antarktîkayê bi qasê 18.000 km dirêj e ku ji sala 1983an vir ve çar celebên peravê li parzemînê hene ku perav ji %44ê peravê ji qeşayên avjenî, ji %38 ji dîwarên qeşayê pêk tê ku li ser keviran dimînin, ji %13 ji deverên qeşayî an jî qiraxa cemedên bilind pêk tê û ji %5ê ji parvên mayî jî ji kevirên vekirî pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |sernav=Antarctica - The World Factbook |malper=www.cia.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en |archive-date=2022-05-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220509192134/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: glaciological and geophysical folio |paşnav=Drewry |pêşnav=D. J. |weşanger=University of Cambridge, Scott Polar Research Institute |tarîx=1983 |isbn=978-0-901021-04-5 |cih=Cambridge}}&lt;/ref&gt;

Golên ku di binê qeşaya parzemînî de dimînin, bi piranî li geliyên hişk ên McMurdo an jî li gelek oazên cûda çêbûne.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}&lt;/ref&gt; [[Gola Vostokê]] ku di bin stasyona Vostok a [[Rûsya|Rûsyayê]] de hatiye dîtin, mezintirîn gola binqeşayê ya cîhanê û yek ji mezintirîn golên cîhanê ye. Berê hatiye bawer kirin ku gol bi milyonan salan hatiye girtin lê di roja îro de zanyaran texmîn kirine ku ava golê her 13.000 sal carekê bi helandin û cemidandina hêdî ya qeşayê hatiye guhertin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=David |tarîx=2019-06-27 |sernav=Antarctica |url=https://academic.oup.com/book/62792 |kovar=OUP Academic |ziman=en |doi=10.1093/wentk/9780190641320.001.0001}}&lt;/ref&gt; Di mehên havînan de qeşa li qiraxên golan dikare bihele û xendekên şil bi awayekê demkî çêdibin. Di heman demê de li Antarktîkayê hem golên ava şor û hem jî golên ava şirîn hene.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

[[Wêne:Mount Vinson from NW at Vinson Plateau by Christian Stangl (flickr).jpg|thumb|Dîmenek ji çiyayê Vînsonê ku li bakurê rojavayê Antarktîkayê ye û bilindeya herî bilind ê Antarktîkayê ye]]
Antarktîka ji aliyê Çiyayên Transantarktîk ve hatiye dabeşkirin ku ji erdê Vîktoryayê heta [[Deryaya Rossê]] dirêj dibin ku ev her alî di nav xwe de Antarktîkaya Rojava û Antarktîkaya Rojhilat vedigirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: Earth's Own Ice World |url=https://archive.org/details/antarcticaearths0000carr |paşnav=Carroll |pêşnav=Michael |weşanger=Springer |tarîx=2018-05-16 |isbn=978-3-319-74623-4 |paşnav2=Lopes |pêşnav2=Rosaly}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Ji |pêşnav=Fei |paşnav2=Gao |pêşnav2=Jinyao |paşnav3=Li |pêşnav3=Fei |paşnav4=Shen |pêşnav4=Zhongyan |paşnav5=Zhang |pêşnav5=Qiao |paşnav6=Li |pêşnav6=Yongdong |tarîx=2017-10-16 |sernav=Variations of the effective elastic thickness over the Ross Sea and Transantarctic Mountains and implications for their structure and tectonics |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0040195117302937 |kovar=Tectonophysics |cild=717 |rr=127–138 |doi=10.1016/j.tecto.2017.07.011 |issn=0040-1951}}&lt;/ref&gt; Piraniya Antarktîkayê bi tebeqeyên qeşayê ya Antarktîkayê ve hatiye nixumandin ku bi navînî 1,9 km qalindahiya qeşayan hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fretwell |pêşnav=P. |paşnav2=Pritchard |pêşnav2=H. D. |paşnav3=Vaughan |pêşnav3=D. G. |paşnav4=Bamber |pêşnav4=J. L. |paşnav5=Barrand |pêşnav5=N. E. |paşnav6=Bell |pêşnav6=R. |paşnav7=Bianchi |pêşnav7=C. |paşnav8=Bingham |pêşnav8=R. G. |paşnav9=Blankenship |pêşnav9=D. D. |paşnav10=Casassa |pêşnav10=G. |paşnav11=Catania |pêşnav11=G. |paşnav12=Callens |pêşnav12=D. |paşnav13=Conway |pêşnav13=H. |paşnav14=Cook |pêşnav14=A. J. |paşnav15=Corr |pêşnav15=H. F. J. |tarîx=2013-02-28 |sernav=Bedmap2: improved ice bed, surface and thickness datasets for Antarctica |url=https://tc.copernicus.org/articles/7/375/2013/ |kovar=The Cryosphere |ziman=English |weşanger=Copernicus GmbH |cild=7 |hejmar=1 |rr=375–393 |doi=10.5194/tc-7-375-2013 |issn=1994-0416}}&lt;/ref&gt; Tebeqeya qeşayê ji xeynî ji xeynî çend oazanên li geliyên hişk ên McMurdo tevahiya parzemînê nixumandine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://antarcticsun.usap.gov/science/4184/ |sernav=The Antarctic Sun: News about Antarctica - The Lost Dry Valleys of the Polar Plateau |malper=antarcticsun.usap.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en |archive-date=2022-01-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220115223943/https://antarcticsun.usap.gov/science/4184/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Çend çemên qeşayî yên Antarktîkayê ku ber bi refên qeşayî yên Antarktîkayê ve diherikin, pêvajoyeke ku wekê dînamîkên tebeqeyên qeşayê hatine pênasekirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.gfdl.noaa.gov/ice-sheet-dynamics/ |sernav=Ice Sheet Dynamics – Geophysical Fluid Dynamics Laboratory |malper=www.gfdl.noaa.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31}}&lt;/ref&gt;

Antarktîkaya Rojhilat ji Coats Land, Queen Maud Land, Enderby Land, Mac. Robertson Land, Wilkes Land û Victoria Land pêk hatiye. Ji xeynî beşek piçûk, hemî deverên parzemînê di nav nîvkada rojhilat de ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctic Climate Evolution |paşnav=Florindo |pêşnav=Fabio |weşanger=Elsevier |tarîx=2008-10-10 |isbn=978-0-08-093161-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yUu-x70CZEcC |paşnav2=Siegert |pêşnav2=Martin}}&lt;/ref&gt; Li ser û dora Antarktîkayê gelek girav hene ku piraniya wan giravên volkanîk in û li gorî pîvanên jeolojîk pir ciwan in.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://figshare.utas.edu.au/articles/journal_contribution/Origin_and_evolution_of_the_sub-Antarctic_islands_the_foundation/24483391 |sernav=Quilty, Patrick Gerard |malper=figshare.utas.edu.au |roja-gihiştinê=2026-08-31 |doi=10.26749/rstpp.141.1.35}}&lt;/ref&gt; Îstîsnayên herî berbiçav giravên [[deşta Kerguelenê]] ne ku girava herî kevin li dora 40 milyon sal berê niha çêbûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Olierook |pêşnav=Hugo K. H. |paşnav2=Jourdan |pêşnav2=Fred |paşnav3=Merle |pêşnav3=Renaud E. |paşnav4=Timms |pêşnav4=Nicholas E. |paşnav5=Kusznir |pêşnav5=Nick |paşnav6=Muhling |pêşnav6=Janet R. |tarîx=2016-04-15 |sernav=Bunbury Basalt: Gondwana breakup products or earliest vestiges of the Kerguelen mantle plume? |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0012821X1630019X |kovar=Earth and Planetary Science Letters |cild=440 |rr=20–32 |doi=10.1016/j.epsl.2016.02.008 |issn=0012-821X}}&lt;/ref&gt;

Girê Vinson a li çiyayên Ellsworthê bi bilindahiya 4.892 mêtreyê bilindeya herî bilind ê Antarktîkayê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Hall Ball Kiwi Mountaineers From Mount Cook To Everest |paşnav=Monteath |pêşnav=Colin |weşanger=Cloudcap |tarîx=1997 |isbn=978-0-938567-42-4 |url=https://www.worldcat.org/title/38585390 |oclc=38585390}}&lt;/ref&gt; Çiyayê Erebusa li Girava Rossê volkana herî başûrî ya cîhanê ye û her roj nêzîkê 10 caran diteqe. Xweliya ji teqînên volkanîk 300 kîlometre dûrî kratera volkanîk hatiye dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/48987684 |sernav=Antarctica : an encyclopedia from Abbott ice shelf to zooplankton {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Delîlên hejmareke mezin ji volkanan di bin qeşayê de hene ku ger asta çalakiyê bilind bibe, dibe ku ji bo tebeqeya qeşayê xetereyek çêbike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: Earth's Own Ice World |url=https://archive.org/details/antarcticaearths0000carr |paşnav=Carroll |pêşnav=Michael |weşanger=Springer |tarîx=2018-05-16 |isbn=978-3-319-74623-4 |paşnav2=Lopes |pêşnav2=Rosaly}}&lt;/ref&gt; Qubeya qeşayê ya bi navê Dome Argus li Antarktîkaya Rojhilat e ku bi qasê bilindahiya 4.091 metreyan bilind ew û qada qeşayê ya herî bilind ê Antarktîkayê ye. Ev gir yek ji cihên herî sar û hişk ên cîhanê ye ku germahî ya li vir heya −90 °C ê dadikeve û barîna salane jî bi qasê 1-3 sm ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica And The Arctic Circle, A Geographic Encyclopedia Of The Earth's Polar Regions |tarîx=2014-04-01 |url=http://archive.org/details/antarctica-and-the-arctic-circle-2-volumes-a-geographic-encyclopedia-of-the-earths-polar-regions}}&lt;/ref&gt;

== Dîroka jeolojîk ==
Ji dawiya serdema meoproterozoîkê heta serdema kretasyeyê, Antarktîka beşek ji superparzemîna [[Gondwana|Gondwanayê]] bû û parzemîn bi pêvajoya tevgerên Antarktîkaya îro ji ber ku Gondwana hêdî hêdî ji hev perçe bûye, li dora 183 milyon sal berê îro ava bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctic News Clips |weşanger=National Science Foundation |tarîx=1995 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=HcTrAAAAMAAJ&amp;pg=PA109}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}&lt;/ref&gt; Di demek dirêj a serdema fanerozoyîkê de Antarktîka xwedî avhewayek tropîkal ê nerm bû û ew bi daristanên berfireh nixumandî bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Klages |pêşnav=Johann P. |paşnav2=Salzmann |pêşnav2=Ulrich |paşnav3=Bickert |pêşnav3=Torsten |paşnav4=Hillenbrand |pêşnav4=Claus-Dieter |paşnav5=Gohl |pêşnav5=Karsten |paşnav6=Kuhn |pêşnav6=Gerhard |paşnav7=Bohaty |pêşnav7=Steven M. |paşnav8=Titschack |pêşnav8=Jürgen |paşnav9=Müller |pêşnav9=Juliane |paşnav10=Frederichs |pêşnav10=Thomas |paşnav11=Bauersachs |pêşnav11=Thorsten |paşnav12=Ehrmann |pêşnav12=Werner |paşnav13=van de Flierdt |pêşnav13=Tina |paşnav14=Pereira |pêşnav14=Patric Simões |paşnav15=Larter |pêşnav15=Robert D. |tarîx=2020 |sernav=Temperate rainforests near the South Pole during peak Cretaceous warmth |url=https://www.nature.com/articles/s41586-020-2148-5 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=580 |hejmar=7801 |rr=81–86 |doi=10.1038/s41586-020-2148-5 |issn=1476-4687}}&lt;/ref&gt;
=== Serdema paleozoyîkê (539–252 milyon sal berê) ===
[[Wêne:Glossopteris sp. (fossil leaf) (Permian; Antarctica) 1 (49063572172) (cropped).jpg|thumb|300px|Ji serdema permeya  Antarktîkayê pelgeke ''Glossopteris sp.'' yê]]
Germbûna berdewam bûye sedem ku piraniya Gondwanayê ziwa bibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Vegetation of Antarctica Through Geological Time |paşnav=Cantrill |pêşnav=David J. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012-11-22 |isbn=978-0-521-85598-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=sOGH4xaioRUC |paşnav2=Poole |pêşnav2=Imogen}}&lt;/ref&gt; Di serdema triyasiyê de Antarktîka ji aliyê cûreyeke giyayên bi tov (pteridosperms) ve serdest bû ku ji cinsê Dicroidiumê bûn ku wekê daran mezin dibûn. Florayên din ên triasiyê ginkgophytes, sîkadofites, darên konîfer û sphenopsid bûn. Tetrapod (ajaleke çar ling) cara yekem di serdema triyasiya destpêkê de li Antarktîkayê hatine dîtin û fosîlên herî kevn ên naskirî di formasyona fremouw a çiyayên Transantarktîkê de hatine dîtin. Sînapsîd (ku wekê &quot;xijendeyên mîna memikdaran&quot; jî têne zanîn) cureyên wekê Lystrosaurus di nav de hebû û di serdema triyasiya destpêkê de zêde bûn.

Nîvgirava Antarktîkayê di serdema jurasiyê de (206 heta 146 milyon sal berê) dest bi avakirina xwe kiriye. Afrîka di serdema jurasiyê li de dora 160 milyon sal berê ji Antarktîkayê dabeş bûye û piştre jî di serdema kretasiya destpêkê de nîvgirava Hindistanê (nêzîkî 125 milyon sal berê) ji heman parzemînan dabeş bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Rolland |pêşnav=Yann |paşnav2=Bernet |pêşnav2=Matthias |paşnav3=van der Beek |pêşnav3=Peter |paşnav4=Gautheron |pêşnav4=Cécile |paşnav5=Duclaux |pêşnav5=Guillaume |paşnav6=Bascou |pêşnav6=Jérôme |paşnav7=Balvay |pêşnav7=Mélanie |paşnav8=Héraudet |pêşnav8=Laura |paşnav9=Sue |pêşnav9=Christian |paşnav10=Ménot |pêşnav10=René-Pierre |tarîx=2019-01-15 |sernav=Late Paleozoic Ice Age glaciers shaped East Antarctica landscape |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0012821X18306460 |kovar=Earth and Planetary Science Letters |cild=506 |rr=123–133 |doi=10.1016/j.epsl.2018.10.044 |issn=0012-821X}}&lt;/ref&gt; Piştê kêmbûna qeşayê di nîvê duyem ê serdema permiyana destpêkê de, erd ji aliyê glossopterids (komeke nebatan a tovkirî ya nemabûyî ya bê xizmên zindî) ve serdest bû ku nebata herî berbiçav Glossopteris bû ku dareke wekê ku di axên tijî av de şîn dibe, hatiye şîrove kirin ku depoyên komirê yên berfireh çêkirine. Nebatên din ên ku di dema Permiyeyê de li Antarktîkayê hatine dîtin ''Cordaitales'', ''sphenopsids'', ''ferns'' û ''lycophytes'' in.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Vegetation of Antarctica Through Geological Time |paşnav=Cantrill |pêşnav=David J. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012-11-22 |isbn=978-0-521-85598-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=sOGH4xaioRUC |paşnav2=Poole |pêşnav2=Imogen}}&lt;/ref&gt; Di dawiya serdema permiyeyê de avhewa li ser piraniya [[Gondwana|Gondwanayê]] hişktir û germtir bûye û ekosîstemên daristanên ''glossopteridan'' wekê beşek ji bûyera tunebûna permî-triyasî hilweşiyane.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Past Antarctica: Paleoclimatology and Climate Change |paşnav=Franganillo |pêşnav=Marc Oliva i |weşanger=Elsevier Science &amp; Technology |tarîx=2020 |isbn=978-0-12-817925-3 |paşnav2=Fernandez |pêşnav2=Jesus Ruiz}}&lt;/ref&gt; Di serdema paleozoyîkê de ti delîl tinene ku nîşan bide ka tetrapod li Antarktîkê jiyane an na.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web |url=https://pubs.usgs.gov/of/2007/1047/ea/of2007-1047ea047.pdf |sernav=Collinson, James; William R., Hammer (2007). Migration of Triassic tetrapods to Antarctica (PDF). 10th International Symposium on Antarctic Earth Sciences.}}&lt;/ref&gt;

=== Serdema mezozoîkê (252–66 milyon sal berê) ===
{{Multiple image
| width  = 150
| image1 = Opening of western Indian Ocean 150 Ma.png
| image2 = Opening of South Atlantic 126 Ma.png
| image3 = Opening of South Atlantic 83 Ma.png
| footer = Perçebûna suoerparzemîna Gondwanayê; li dora 150 milyon sal berê (wêneya 1em), li dora 126 milyon sal berê (wêneya 2em) û li dora 83 milyon sal berê (wêneya 3em)
|}}
Germbûna berdewam piraniya Gondwanayê zuwa kiriye. Di serdema triyasiyê de, Antarktîka ji aliyê fernên tovkirî (pteridosperms) ve serdest bû ku beşek cinsê dicroidium bûn ku wekê daran mezin dibûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Icehouse to hothouse: floral turnover, the Permian–Triassic crisis and Triassic vegetation |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012 |rr=105–160 |isbn=978-0-521-85598-3 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Cantrill |pêşnavê-edîtor=David J. |url=https://www.cambridge.org/core/books/vegetation-of-antarctica-through-geological-time/icehouse-to-hothouse-floral-turnover-the-permiantriassic-crisis-and-triassic-vegetation/2A62935F027160A42A76FDD1199FA5C3 |paşnavê-edîtor2=Poole |pêşnavê-edîtor2=Imogen |doi=10.1017/CBO9781139024990.004}}&lt;/ref&gt; Florayên din ên serdema triyasiyê ginkgophytes, sîkadofît, konîfer û sphenopsîdan bûn. Tetrapod cara yekem di serdema triyasiya destpêkê de li Antarktîkayê hatine dîtin û fosîlên herî kevn ên naskirî di formasyona fremouw a [[Rêzeçiyayên Transantarktîk|çiyayên Transantarktîkê]] de hatin dîtin.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; Sînapsîd (ku wekî &quot;xijendeyên mîna memikan&quot; jî têne zanîn) cureyên wek ''Lystrosaurus'' vedihewîne û di serdema triyasiya destpêkê de gelek zêdetir bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Early Evolutionary History of the Synapsida |paşnav=Kammerer |pêşnav=Christian F. |weşanger=Springer London, Limited |tarîx=2013 |isbn=978-94-007-6841-3 |paşnav2=Angielczyk |pêşnav2=Kenneth D. |paşnav3=Fröbisch |pêşnav3=Jörg}}&lt;/ref&gt;

Nîvgirava Antarktîkayê di serdema jurasiyê de (206 heta 146 milyon sal berê) dest bi avakirina xwe kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Birkenmajer |pêşnav=K. |tarîx=1994 |sernav=Evolution of the Pacific margin of the northern Antarctic Peninsula: an overview |url=https://link.springer.com/10.1007/BF00210547 |kovar=Geologische Rundschau |ziman=en |cild=83 |hejmar=2 |rr=309–321 |doi=10.1007/BF00210547 |issn=0016-7835}}&lt;/ref&gt; Afrîka di serdema jurayê de li dora 160 milyon sal berê ji Antarktîkayê dabeş bûye û piştre di derdema kretasye ya destpêkê de (dora 125 milyon sal berê) [[nîvgirava Hindistanê]] ji hev dabeş bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Gaina |pêşnav=Carmen |paşnav2=Müller |pêşnav2=R. Dietmar |paşnav3=Brown |pêşnav3=Belinda |paşnav4=Ishihara |pêşnav4=Takemi |paşnav5=Ivanov |pêşnav5=Sergey |tarîx=2007-07-01 |sernav=Breakup and early seafloor spreading between India and Antarctica |url=https://doi.org/10.1111/j.1365-246X.2007.03450.x |kovar=Geophysical Journal International |cild=170 |hejmar=1 |rr=151–169 |doi=10.1111/j.1365-246X.2007.03450.x |issn=0956-540X}}&lt;/ref&gt; Darên ginkgo, konîfer, Bennettitale, nebatên poçikê hespan, fern û sikad di wê demê de pir bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Vegetation of Antarctica Through Geological Time |paşnav=Cantrill |pêşnav=David J. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012-11-22 |isbn=978-0-521-85598-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=sOGH4xaioRUC |paşnav2=Poole |pêşnav2=Imogen}}&lt;/ref&gt; Nêzîkê 80 milyon sal berê nebatên kulîlkdar bûne komên nebatan ên herî cihêreng ên li ser parzemînê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Barreda |pêşnav=Viviana D. |paşnav2=Palazzesi |pêşnav2=Luis |paşnav3=Olivero |pêşnav3=Eduardo B. |tarîx=2019 |sernav=When flowering plants ruled Antarctica: evidence from Cretaceous pollen grains |url=https://nph.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/nph.15823 |kovar=New Phytologist |ziman=en |cild=223 |hejmar=2 |rr=1023–1030 |doi=10.1111/nph.15823 |issn=0028-646X}}&lt;/ref&gt; Her çiqas darên behîvê yên başûr (Nothofagus) ber bi dawiya kretasyeyê ve berbiçav bin jî li Antarktîkaya Rojava daristanên pelderzî di seranserê serdema kretasyeyê de (146–66 milyon sal berê) de serdest bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Crame |pêşnav=J. A. |tarîx=1989 |sernav=Origins and evolution of the Antarctic biota: an introduction |url=https://www.lyellcollection.org/doi/10.1144/GSL.SP.1989.047.01.01 |kovar=Geological Society, London, Special Publications |ziman=en |cild=47 |hejmar=1 |rr=1–8 |doi=10.1144/GSL.SP.1989.047.01.01 |issn=0305-8719}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the Antarctic |paşnav=Riffenburgh |pêşnav=Beau |weşanger=Routledge |tarîx=2006-10-25 |isbn=978-1-135-87866-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_mUPEAAAQBAJ}}&lt;/ref&gt; Her çiqas tenê çend cinsên dînezorên Antarktîkayê (Cryolophosaurus û Glacialisaurus, ji Formasyona Hanson a serdema jurasiya destpêka çiyayên Transantarktîkê&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.app.pan.pl/archive/published/app52/app52-657.pdf |sernav=Anatomy of a basal sauropodomorph dinosaur from the Early Jurassic Hanson Formation of Antarctica}}&lt;/ref&gt; û Antarctopelta, Trinisaura, Morrosaurus û Imperobator ji kretasya dereng a nîvgirava Antarktîkayê) hatine vegotin, Ammonît li deryayên li derdora Antarktîkayê pir belav bûn û dînezor jî hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Coria |pêşnav=Rodolfo A. |paşnav2=Moly |pêşnav2=Juan J. |paşnav3=Reguero |pêşnav3=Marcelo |paşnav4=Santillana |pêşnav4=Sergio |paşnav5=Marenssi |pêşnav5=Sergio |tarîx=2013-04-01 |sernav=A new ornithopod (Dinosauria; Ornithischia) from Antarctica |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0195667112001784 |kovar=Cretaceous Research |cild=41 |rr=186–193 |doi=10.1016/j.cretres.2012.12.004 |issn=0195-6671}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Rozadilla |pêşnav=Sebastián |paşnav2=Agnolin |pêşnav2=Federico L. |paşnav3=Novas |pêşnav3=Fernando E. |paşnav4=Aranciaga Rolando |pêşnav4=Alexis M. |paşnav5=Motta |pêşnav5=Matías J. |paşnav6=Lirio |pêşnav6=Juan M. |paşnav7=Isasi |pêşnav7=Marcelo P. |tarîx=2016-01-01 |sernav=A new ornithopod (Dinosauria, Ornithischia) from the Upper Cretaceous of Antarctica and its palaeobiogeographical implications |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0195667115300677 |kovar=Cretaceous Research |cild=57 |rr=311–324 |doi=10.1016/j.cretres.2015.09.009 |issn=0195-6671}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Ely |pêşnav=Ricardo C. |paşnav2=Case |pêşnav2=Judd A. |tarîx=2019-09-01 |sernav=Phylogeny of a new gigantic paravian (Theropoda; Coelurosauria; Maniraptora) from the Upper Cretaceous of James Ross Island, Antarctica |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0195667118300120 |kovar=Cretaceous Research |cild=101 |rr=1–16 |doi=10.1016/j.cretres.2019.04.003 |issn=0195-6671}}&lt;/ref&gt;

=== Serdema senozoyîkê (66–10 milyon sal berê) ===
[[Wêne:Eocene-Paleocene-circumpolar.svg|thumb|Pêkhatina herika çerxa derdorî ya Antarktîkayê ji perçebûna dawî ya pira bejahî ya Antarktîkayê]]
Di destpêka serdema paleojenê de girêdana pira bejahî ya pira Antarktîkayê, Antartîkayê bi Amerîkaya Başûr û her wiha bi başûrê rojhilatê Awistralyayê ve berdewam kiriye. Fauna ji formasyona La Mesetaya li nîvgirava Antarktîkayê ku dîroka wê vedigere serdema eosenê, pir dişibihe faunayên wekhev ên Amerîkaya Başûr ku ajalên wekê ajalên bi kîsik (marsupials), xenarthran, lîtoptern û ungulatesê bi sim û her wiha gondwanatheres û dibe ku meridiolestidans hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=History of Terrestrial Mammals in South America: How South American Mammalian Fauna Changed from the Mesozoic to Recent Times |paşnav=Defler |pêşnav=Thomas |weşanger=Springer |tarîx=2018-12-19 |isbn=978-3-319-98449-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-HWADwAAQBAJ}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Gelfo |pêşnav=Javier N. |paşnav2=Goin |pêşnav2=Francisco |paşnav3=Bauzá |pêşnav3=Nicolá |paşnav4=Reguero |pêşnav4=Marcelo |tarîx=2019-09-01 |sernav=The fossil record of Antarctic land mammals: commented review and hypotheses for future research |url=https://www.researchgate.net/publication/337086325_The_fossil_record_of_Antarctic_land_mammals_commented_review_and_hypotheses_for_future_research |kovar=researchgate.net |rr=274–292 |doi=10.13679/j.advps.2019.0021}}&lt;/ref&gt; Hatiye texmînkirin ku ajalên bi kîsik di destpêka eosenê de ji Amerîkaya Başûr bi rêya Antarktîkayê belavê Awistralyayê bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Eldridge |pêşnav=Mark D B |paşnav2=Beck |pêşnav2=Robin M D |paşnav3=Croft |pêşnav3=Darin A |paşnav4=Travouillon |pêşnav4=Kenny J |paşnav5=Fox |pêşnav5=Barry J |tarîx=2019-05-23 |sernav=An emerging consensus in the evolution, phylogeny, and systematics of marsupials and their fossil relatives (Metatheria) |url=https://doi.org/10.1093/jmammal/gyz018 |kovar=Journal of Mammalogy |cild=100 |hejmar=3 |rr=802–837 |doi=10.1093/jmammal/gyz018 |issn=0022-2372}}&lt;/ref&gt;

Nêzîkê 53 milyon sal berê Awistralya û Gîneya Nû ji Antarktîkayê veqetiyane û deriyê Tazmanyayê vebûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Ball |pêşnav=Philip |paşnav2=Eagles |pêşnav2=Graeme |paşnav3=Ebinger |pêşnav3=Cynthia |paşnav4=McClay |pêşnav4=Ken |paşnav5=Totterdell |pêşnav5=Jennifer |tarîx=2013 |sernav=The spatial and temporal evolution of strain during the separation of Australia and Antarctica |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/ggge.20160 |kovar=Geochemistry, Geophysics, Geosystems |ziman=en |cild=14 |hejmar=8 |rr=2771–2799 |doi=10.1002/ggge.20160 |issn=1525-2027}}&lt;/ref&gt; Modelên erdnîgariya Antarktîkayê nîşan didin ku ev herikîn û her wiha çerxa paşvegerê ya xwedî kirinê ji ber kêmbûna asta CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;yê çêbûye û bûye sedema afirandina qeşayên piçûk û qeşayên mayînde yên cemserî.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=England |pêşnav=Matthew H. |paşnav2=Hutchinson |pêşnav2=David K. |paşnav3=Santoso |pêşnav3=Agus |paşnav4=Sijp |pêşnav4=Willem P. |tarîx=2017-08-01 |sernav=Ice–Atmosphere Feedbacks Dominate the Response of the Climate System to Drake Passage Closure |url=https://journals.ametsoc.org/view/journals/clim/30/15/jcli-d-15-0554.1.xml |kovar=Journal of Climate |cild=30 |hejmar=15 |rr=5775–5790 |doi=10.1175/JCLI-D-15-0554.1 |issn=0894-8755}}&lt;/ref&gt; Her ku asta CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;yê zêdetir kêm bûye, qeşayê dest bi berfirehbûneke bilez kiriye û cihê daristanên ku heta wê demê Antarktîkayê vedişartin girtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=DeConto |pêşnav=Robert M. |paşnav2=Pollard |pêşnav2=David |tarîx=2003 |sernav=Rapid Cenozoic glaciation of Antarctica induced by declining atmospheric CO2 |url=https://www.nature.com/articles/nature01290 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=421 |hejmar=6920 |rr=245–249 |doi=10.1038/nature01290 |issn=1476-4687}}&lt;/ref&gt; Ekosîstemên tundrayê li Antarktîkayê heta 14 û 10 milyon sal berê niha hebûna xwe berdewam kirine û piştre sarbûna zêdetir bûye sedema tunekirina van tundrayan.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Ashworth |pêşnav=Allan C. |paşnav2=Erwin |pêşnav2=Terry L. |tarîx=2016 |sernav=Antarctotrechus balli sp. n. (Carabidae, Trechini): the first ground beetle from Antarctica |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5126512/ |kovar=ZooKeys |hejmar=635 |rr=109–122 |doi=10.3897/zookeys.635.10535 |issn=1313-2989 |pmc=5126512 |pmid=27917060}}&lt;/ref&gt;

=== Serdema hemdem ===
Her çiqas jeolojiya Antarktîkayê bi piranî ji aliyê qeşaya parzemînî ve hatibe veşartin jî, parzemîn dikare bi teknîkên wekê ji hestkirina ji dûr ve, radara ku di bin erdê de derbas dibe û wêneyên satelîtê werin lêkolîn kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Pour |pêşnav=Amin Beiranvand |paşnav2=Park |pêşnav2=Yongcheol |paşnav3=Park |pêşnav3=Tae-Yoon S. |paşnav4=Hong |pêşnav4=Jong Kuk |paşnav5=Hashim |pêşnav5=Mazlan |paşnav6=Woo |pêşnav6=Jusun |paşnav7=Ayoobi |pêşnav7=Iman |tarîx=2018-06-01 |sernav=Regional geology mapping using satellite-based remote sensing approach in Northern Victoria Land, Antarctica |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S187396521730107X |kovar=Polar Science |cild=16 |rr=23–46 |doi=10.1016/j.polar.2018.02.004 |issn=1873-9652}}&lt;/ref&gt; Ji aliyê jeolojîk ve, Antarktîkaya Rojava pir dişibihe Andên Amerîkaya Başûr.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Antarctica and the southern oceans |paşnav=Stonehouse |pêşnav=B. |weşanger=J. Wiley |tarîx=2002 |isbn=978-0-471-98665-2 |cih=Chichester, West Sussex, England, Hoboken, NJ |kesên-din=Bernard Stonehouse |url=https://www.worldcat.org/title/50285217 |oclc=50285217}}&lt;/ref&gt; Nîvgirava Antarktîkayê bi bilindbûna jeolojîk û veguherîna sedîmentên binê deryayê ku veguheriye kevirên metamorfîk, çêbûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Tectonic setting and evolution of the James Ross Basin, northern Antarctic Peninsula |paşnav=Elliot |pêşnav=David H. |weşanger=Geological Society of America |tarîx=1988-01-01 |rr=0 |isbn=978-0-8137-1169-0 |paşnavê-edîtor=Feldmann |pêşnavê-edîtor=Rodney M. |url=https://doi.org/10.1130/MEM169-p541 |paşnavê-edîtor2=Woodburne |pêşnavê-edîtor2=Michael O. |doi=10.1130/MEM169-p541}}&lt;/ref&gt;

Antarktîkaya Rojava bi yekbûna çend plakayên parzemînî çêbûye ku di encamê de hejmarek rêzeçiyayên li herêmê çêbûne ku rêzeçiyayên herî berbiçav çiyayên Ellsworthê bûn. Hebûna sîstema rift a Antarktîkaya Rojava bûye sedema volkanîzma li ser sinorê di navbera Antarktîkaya Rojava û Rojhilat de û her wiha bûye sedema çêbûna çiyayên Transantarktîkê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}&lt;/ref&gt;

Antarktîka Rojhilat ji aliyê jeolojîk ve devereke pirreng e. Avabûna Antarktîka Rojhilat di serdema arkeyî (4.000 –2.500 milyon sal berê) de dest pê kiriye û di serdema kambriyê de rawestiyaye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctic Marine Geology |paşnav=Anderson |pêşnav=J. B. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-521-13168-1}}&lt;/ref&gt; Herêm li ser kratoneke kevirî hatiye avakirin ku bingeha  mertala prekambriyê ava kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}&lt;/ref&gt; Li ser bingehê komir û kevirên qûmê, kevirên kilsinî û şêl hene ku di serdemên devonî û jurasiyê de hatine danîn ku çiyayên Transantarktîkê çêbikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Chapter 2 The Geology and Geomorphology of Antarctica |weşanger=Elsevier |tarîx=1987-01-01 |rr=7–42 |cild=16 |paşnavê-edîtor=Campbell |pêşnavê-edîtor=I. B. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0166248108701508 |series=Developments in Soil Science |paşnavê-edîtor2=Claridge |pêşnavê-edîtor2=G. G. C. |doi=10.1016/S0166-2481(08)70150-8}}&lt;/ref&gt; Li deverên peravê çiyayên wekê rêzeçiyayê Shackletonê û Vîktorya Land û hinek şikestekên tektonîk çêbûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Paxman |pêşnav=Guy J. G. |paşnav2=Jamieson |pêşnav2=Stewart S. R. |paşnav3=Ferraccioli |pêşnav3=Fausto |paşnav4=Bentley |pêşnav4=Michael J. |paşnav5=Forsberg |pêşnav5=Rene |paşnav6=Ross |pêşnav6=Neil |paşnav7=Watts |pêşnav7=Anthony B. |paşnav8=Corr |pêşnav8=Hugh F. J. |paşnav9=Jordan |pêşnav9=Tom A. |tarîx=2017 |sernav=Uplift and tilting of the Shackleton Range in East Antarctica driven by glacial erosion and normal faulting |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/2016JB013841 |kovar=Journal of Geophysical Research: Solid Earth |ziman=en |cild=122 |hejmar=3 |rr=2390–2408 |doi=10.1002/2016JB013841 |issn=2169-9356}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Salvini |pêşnav=Francesco |paşnav2=Brancolini |pêşnav2=Giuliano |paşnav3=Busetti |pêşnav3=Martina |paşnav4=Storti |pêşnav4=Fabrizio |paşnav5=Mazzarini |pêşnav5=Francesco |paşnav6=Coren |pêşnav6=Franco |tarîx=1997 |sernav=Cenozoic geodynamics of the Ross Sea region, Antarctica: Crustal extension, intraplate strike-slip faulting, and tectonic inheritance |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1029/97JB01643 |kovar=Journal of Geophysical Research: Solid Earth |ziman=en |cild=102 |hejmar=B11 |rr=24669–24696 |doi=10.1029/97JB01643 |issn=2156-2202}}&lt;/ref&gt;

Komir cara yekem li Antarktîkayê li nêzîkê çiyayên Beardmoreyê ji aliyê Frank Wild ve di sefera Nimrod de di sala 1907an de hatiye tomar kirin û tê zanîn ku komirê pileya nizm li gelek deverên çiyayên Transantarktîkê heye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}&lt;/ref&gt; Çiyayên prens Charles depoyên hesinê vedihewînin û li Deryaya Rossê jî qadên neftê û gaza xwezayî hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Times |pêşnav=Walter Sullivan Special to The New York |tarîx=1976-12-19 |sernav=Soviet Team Finds a ‘Mountain of Iron’ in Antarctica |url=https://www.nytimes.com/1976/12/19/archives/soviet-team-finds-a-mountain-of-iron-in-antarctica.html |roja-gihiştinê=2026-09-02 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt;
== Avhewa ==
[[Wêne:Fryxellsee Opt.jpg|thumb|Dîmenek ji qeşaya şîn ku gola Fryxell a li qirax ên çiyayên Transantarktîkê nixumandiye]]
Antarktîka parzemîna herî sar, parzemîna herî bi bahoz û parzemîna herî hişk ê Dinyayê ye.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |sernav=Antarctica |roja-gihiştinê=2026-09-01 |archive-date=2022-05-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220509192134/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Li nêzîkê peravên parzemînê, germahî di havînê de dikare ji 10 °C ê derbas bibe û di mehên zivistanê de heya -40 °C dadikeve. Li ser deverên bilind ên navendî, germahî di mehên havînê de dikare heya -30 °C dakeve û di mehên zivistanê de jî germahiya heman deverê heya -80 °C ê dadikeve.

Germahiya hewayê ya xwezayî ya herî nizm a ku li ser Erdê hatiye tomarkirin di 21ê tîrmeha sala 1983an de li stasyona Vostok a Rûsyayê li Antarktîkayê bi qasê -89.2 °C hatiye tomarkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Turner |pêşnav=John |paşnav2=Anderson |pêşnav2=Phil |paşnav3=Lachlan-Cope |pêşnav3=Tom |paşnav4=Colwell |pêşnav4=Steve |paşnav5=Phillips |pêşnav5=Tony |paşnav6=Kirchgaessner |pêşnav6=Amélie |paşnav7=Marshall |pêşnav7=Gareth J. |paşnav8=King |pêşnav8=John C. |paşnav9=Bracegirdle |pêşnav9=Tom |paşnav10=Vaughan |pêşnav10=David G. |paşnav11=Lagun |pêşnav11=Victor |paşnav12=Orr |pêşnav12=Andrew |tarîx=2009 |sernav=Record low surface air temperature at Vostok station, Antarctica |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1029/2009JD012104 |kovar=Journal of Geophysical Research: Atmospheres |ziman=en |cild=114 |hejmar=D24 |doi=10.1029/2009JD012104 |issn=2156-2202}}&lt;/ref&gt; Di sala 2010an de bi rêya satelîta germahiyeke hewayê germahiya parzemînê bi qasê −94.7 °C hatiye tomar kirin lêbelê dibe ku ji ev rêje ji sermaya li ser rûyê erdê bi bandor bûye ku li bilindahiya 2 mêtre li jorê rûyê erdê nehatiye tomar kirin ku ji bo tomarên fermî yên germahiya hewayê tê xwestin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.usatoday.com/story/weather/2013/12/10/antarctica-cold-record/3950019/ |sernav=Antarctica records unofficial coldest temperature ever |malper=USA TODAY |roja-gihiştinê=2026-09-02 |ziman=en-US |paşnav=Rice |pêşnav=Doyle}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.antarctica.gov.au/about-antarctica/weather-and-climate/weather/ |sernav=Antarctic weather – Australian Antarctic Program |malper=www.antarctica.gov.au |tarîx=2019-02-18 |roja-gihiştinê=2026-09-02 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Ji ber ku piraniya Antarktîkayê ji asta deryayê ji 3.000 mêtre bilindtir e, Antarktîka ji herêma Arktîkê sartir e. Germahiya Okyanûsa Arktîkê bi rêya qeşaya deryayê ya Arktîkê ber bi parzemînê ve hatiye veguhastin û bi awayê hewaya li herêma Arktîkê nerm dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Climatology |paşnav=Rohli |weşanger=Jones &amp; Bartlett Learning |tarîx=2017-06-05 |isbn=978-1-284-11998-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=umokDwAAQBAJ |paşnav2=Vega |pêşnav2=Anthony J.}}&lt;/ref&gt;

Antarktîka çoleke cemserî ye ku barîna parzemînê kêm e. Parzemîn salane bi navînî nêzîkê 150 mm av werdigire ku bi piranî bi awayê şilopeyê ye. Deverên navxweyî hişktir e û di tevahiya salê herî zêde bi qasê 50 mm baran werdigire lê herêmên peravê bi gelemperî ji 200 mm zêdetir baran werdigirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Climatology |paşnav=Rohli |weşanger=Jones &amp; Bartlett Learning |tarîx=2017-06-05 |isbn=978-1-284-11998-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=umokDwAAQBAJ |paşnav2=Vega |pêşnav2=Anthony J.}}&lt;/ref&gt; Li çend deverên qeşaya şîn, ba û sublîmasyon ji berfa ku dibare zêdetir berfê radike. Li geliyên hişk, heman bandor li ser bingehek kevirî çêdibe ku dibe sedema jîngeheke bêber û hişk.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fountain |pêşnav=Andrew G. |paşnav2=Nylen |pêşnav2=Thomas H. |paşnav3=Monaghan |pêşnav3=Andrew |paşnav4=Basagic |pêşnav4=Hassan J. |paşnav5=Bromwich |pêşnav5=David |tarîx=2010 |sernav=Snow in the McMurdo Dry Valleys, Antarctica |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/joc.1933 |kovar=International Journal of Climatology |ziman=en |cild=30 |hejmar=5 |rr=633–642 |doi=10.1002/joc.1933 |issn=1097-0088}}&lt;/ref&gt;
=== Cudahiyên herêmî ===
Antarktîkaya Rojhilat ji ber bilindahiya xwe ya bilind ve ji Antarktîkaya Rojava sartir e. Eniyên hewayê bi zêde derbasê deverên navendî yên parzemînê nabin ku ev jî dibe sedem ku navenda parzemînê sar û hişk bimînin û dibe sedema ku bayên deverê bi leza nerm bimînin. Barîna berfa li beşa perava Antarktîkayê barîneke pir gelemperî ye ku li wir di nav 48 demjimêran de berf dikare bi qasê 1.22 mêtreyê bibare. Li qiraxa parzemînê, bayên katabatîk ên bihêz ên ji platoya cemserî pir caran bi hêza bahozê çêdibin. Di mehên havînê de ji ber ku her roj 24 demjimêrên tîrêjên rojê li wir tên wergirtin, li Cemsera Başûr ji ekvatorê zêdetir tîrêjên rojê digihîjin rûyê erdê.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;
=== Guherîna avhewayê ===
[[Wêne:20201210 Antarctica ice mass variation - NASA GRACE-en.svg|thumb|Guherîna navînî ya girseya qeşaya Antarktîkê ku ji sala 2002an vir ve salane bi qasî 100 milyar ton e]]
Tevê devera xwe yê îzolekirî, Antarktîka di dehsalên dawî de ji ber belavbûna gazên serayê, germ bûye û hinek ji beşên qeşayên xwe winda kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Singh |pêşnav=Hansi A. |paşnav2=Polvani |pêşnav2=Lorenzo M. |tarîx=2020-10-08 |sernav=Low Antarctic continental climate sensitivity due to high ice sheet orography |url=https://www.nature.com/articles/s41612-020-00143-w |kovar=npj Climate and Atmospheric Science |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=3 |hejmar=1 |rr=39 |doi=10.1038/s41612-020-00143-w |issn=2397-3722}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Casado |pêşnav=Mathieu |paşnav2=Hébert |pêşnav2=Raphaël |paşnav3=Faranda |pêşnav3=Davide |paşnav4=Landais |pêşnav4=Amaelle |tarîx=2023 |sernav=The quandary of detecting the signature of climate change in Antarctica |url=https://www.nature.com/articles/s41558-023-01791-5 |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=13 |hejmar=10 |rr=1082–1088 |doi=10.1038/s41558-023-01791-5 |issn=1758-6798}}&lt;/ref&gt; Antarktîkaya Rojava ji sala 1950an heta sala 2000an di heyamên dehsalan de ji 0,1 °C zêdetir germ bûye û nîvgirava Antarktîkayê ya ku li ber çavan e ji nîvê sedsala 20an vir ve bi qasê 3 °C germ bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://discoveringantarctica.org.uk/climate-change/impacts-of-climate-change/ |sernav=Impacts of climate change |malper=Discovering Antarctica |roja-gihiştinê=2026-09-02 |ziman=en-GB}}&lt;/ref&gt; Antarktîkaya Rojhilat ku li gorî Antarktîkaya Rojava sar e û avhewaya deverê sekan (stabîl) heta salên 2000î germahî nîşan nedaye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Clem |pêşnav=Kyle R. |paşnav2=Fogt |pêşnav2=Ryan L. |paşnav3=Turner |pêşnav3=John |paşnav4=Lintner |pêşnav4=Benjamin R. |paşnav5=Marshall |pêşnav5=Gareth J. |paşnav6=Miller |pêşnav6=James R. |paşnav7=Renwick |pêşnav7=James A. |tarîx=2020 |sernav=Record warming at the South Pole during the past three decades |url=https://www.nature.com/articles/s41558-020-0815-z |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=10 |hejmar=8 |rr=762–770 |doi=10.1038/s41558-020-0815-z |issn=1758-6798}}&lt;/ref&gt; Li dora Antarktîkayê, Okyanûsa Başûr ji her okyanûseke din zêdetir germahiya okyanûsê kişandiye û li kûrahiyên bi qasê 2.000 mêtreyan germbûneke berbiçav çêbûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Bourgeois |pêşnav=Timothée |paşnav2=Goris |pêşnav2=Nadine |paşnav3=Schwinger |pêşnav3=Jörg |paşnav4=Tjiputra |pêşnav4=Jerry F. |tarîx=2022-01-17 |sernav=Stratification constrains future heat and carbon uptake in the Southern Ocean between 30°S and 55°S |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8764023/ |kovar=Nature Communications |cild=13 |hejmar=1 |rr=340 |doi=10.1038/s41467-022-27979-5 |issn=2041-1723 |pmc=8764023 |pmid=35039511}}&lt;/ref&gt; Li dora Antarktîka Rojava, okyanûs ji sala 1955an vir ve bi qasê 1 °C germ bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://discoveringantarctica.org.uk/climate-change/impacts-of-climate-change/ |sernav=Impacts of climate change |malper=Discovering Antarctica |roja-gihiştinê=2026-09-02 |ziman=en-GB}}&lt;/ref&gt;

Germbûna [[Okyanûsa Başûr]] a li dora Antarktîkayê bûye sedema qelsbûn an jî hilweşîna refikên qeşayên ku li derveyî qeşayan digeriyan û hevsengiya wan pêk dianiyan. Her çiqas perê qeşayên Antarktîkaya Rojhilat ku berdewam dike ku li hundirê welêt qeşayê zêde bike jî gelek cemedên peravê giraniya xwe winda dikin û paşve dikişin ku ev jî dibe sedema windabûna giştî ya qeşayên li seranserê Antarktîkayê.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Cite web |url=https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/downloads/report/IPCC_AR6_WGI_Chapter09.pdf |sernav=Chapter 9: Ocean, Cryosphere and Sea Level Change}}&lt;/ref&gt; Hatiye payîn ku heta sala 2100an ku windabûna qeşaya li Antarktîkayê bi qasê 11 santî metreyan bilindbûna asta deryayê ya gerdûnî zêde bike.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt; Bi germbûna zêdetir re îhtimala bêîstîqrariyê pir zêdetir dibe û dikare bilindbûna asta deryayê ya gerdûnî ya sedsala 21ê du caran zêdetir bike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Bamber |pêşnav=Jonathan L. |paşnav2=Oppenheimer |pêşnav2=Michael |paşnav3=Kopp |pêşnav3=Robert E. |paşnav4=Aspinall |pêşnav4=Willy P. |paşnav5=Cooke |pêşnav5=Roger M. |tarîx=2019-06-04 |sernav=Ice sheet contributions to future sea-level rise from structured expert judgment |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6561295/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=116 |hejmar=23 |rr=11195–11200 |doi=10.1073/pnas.1817205116 |issn=1091-6490 |pmc=6561295 |pmid=31110015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Horton |pêşnav=Benjamin P. |paşnav2=Khan |pêşnav2=Nicole S. |paşnav3=Cahill |pêşnav3=Niamh |paşnav4=Lee |pêşnav4=Janice S. H. |paşnav5=Shaw |pêşnav5=Timothy A. |paşnav6=Garner |pêşnav6=Andra J. |paşnav7=Kemp |pêşnav7=Andrew C. |paşnav8=Engelhart |pêşnav8=Simon E. |paşnav9=Rahmstorf |pêşnav9=Stefan |tarîx=2020-05-08 |sernav=Estimating global mean sea-level rise and its uncertainties by 2100 and 2300 from an expert survey |url=https://www.nature.com/articles/s41612-020-0121-5 |kovar=npj Climate and Atmospheric Science |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=3 |hejmar=1 |rr=18 |doi=10.1038/s41612-020-0121-5 |issn=2397-3722}}&lt;/ref&gt;

Ava heliyayî ya nû ya ji qeşayê ava binê Antarktîkayê ya şor firk dike û şaneya jêrîn a gera serûbinkirina Okyanûsa Başûr (SOOC) qels dike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Silvano |pêşnav=Alessandro |paşnav2=Rintoul |pêşnav2=Stephen Rich |paşnav3=Peña-Molino |pêşnav3=Beatriz |paşnav4=Hobbs |pêşnav4=William Richard |paşnav5=van Wijk |pêşnav5=Esmee |paşnav6=Aoki |pêşnav6=Shigeru |paşnav7=Tamura |pêşnav7=Takeshi |paşnav8=Williams |pêşnav8=Guy Darvall |tarîx=2018 |sernav=Freshening by glacial meltwater enhances melting of ice shelves and reduces formation of Antarctic Bottom Water |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5906079/ |kovar=Science Advances |cild=4 |hejmar=4 |rr=eaap9467 |doi=10.1126/sciadv.aap9467 |issn=2375-2548 |pmc=5906079 |pmid=29675467}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Pan |pêşnav=Xianliang L. |paşnav2=Li |pêşnav2=Bofeng F. |paşnav3=Watanabe |pêşnav3=Yutaka W. |tarîx=2022-01-10 |sernav=Intense ocean freshening from melting glacier around the Antarctica during early twenty-first century |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8748732/ |kovar=Scientific Reports |cild=12 |hejmar=1 |rr=383 |doi=10.1038/s41598-021-04231-6 |issn=2045-2322 |pmc=8748732 |pmid=35013425}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/downloads/report/IPCC_AR6_WGI_Chapter09.pdf |sernav=Chapter 9: Ocean, Cryosphere and Sea Level Change}}&lt;/ref&gt; Her çiqas bandorên tevahî tê payîn ku di nav çend sedsalan de çêbibin jî, li gorî hinek lêkolînan, hilweşîna tevahî ya SOOCê dikare di navbera 1.7 °C û 3 °C germbûna gerdûnî de çêbike. Ev barîna kêm ê li nîvkada başûr û barîna zêde yê li nîvkada bakur, dibe sedema kêmbûna masîgirî ya li Okyanûsa Başûr û hilweşîna potansiyel a hinek ekosîstemên deryayî vedigire.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2023-03-29 |sernav='Dramatic' changes to Southern Ocean by 2050 likened to The Day After Tomorrow plot |url=https://www.abc.net.au/news/2023-03-30/dramatic-south-ocean-circulation-changes-study/102154690 |roja-gihiştinê=2026-09-03 |xebat=ABC News |ziman=en-AU}}&lt;/ref&gt; Her çiqas gelek cureyên Antarktîkayê nehatibin keşifkirin jî, zêdebûna flora Antarktîkayê ya belgekirî heye û ji u bo parastina jîngeheke guncavê faunayên mezin ên wekê pengûenan zehmetî hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Roland |pêşnav=Thomas P. |paşnav2=Bartlett |pêşnav2=Oliver T. |paşnav3=Charman |pêşnav3=Dan J. |paşnav4=Anderson |pêşnav4=Karen |paşnav5=Hodgson |pêşnav5=Dominic A. |paşnav6=Amesbury |pêşnav6=Matthew J. |paşnav7=Maclean |pêşnav7=Ilya |paşnav8=Fretwell |pêşnav8=Peter T. |paşnav9=Fleming |pêşnav9=Andrew |tarîx=2024 |sernav=Sustained greening of the Antarctic Peninsula observed from satellites |url=https://www.nature.com/articles/s41561-024-01564-5 |kovar=Nature Geoscience |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=17 |hejmar=11 |rr=1121–1126 |doi=10.1038/s41561-024-01564-5 |issn=1752-0908}}&lt;/ref&gt; Helandina erdên cemed girtî dibe ku ji bo erdên bê cemed bibe sedema gazên serayê û qirêjiya cemedgirtî ya berê ku bi helandinê re derdikeve holê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Potapowicz |pêşnav=Joanna |paşnav2=Szumińska |pêşnav2=Danuta |paşnav3=Szopińska |pêşnav3=Małgorzata |paşnav4=Polkowska |pêşnav4=Żaneta |tarîx=2019-02-15 |sernav=The influence of global climate change on the environmental fate of anthropogenic pollution released from the permafrost: Part I. Case study of Antarctica |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S004896971833612X |kovar=Science of The Total Environment |cild=651 |rr=1534–1548 |doi=10.1016/j.scitotenv.2018.09.168 |issn=0048-9697}}&lt;/ref&gt; Germbûna Antarktîkayê û guhertinên têkildar di gera Okyanûsa Başûr de dikarin bandorê li şêwazên avhewayê yên li hinek deverên Afrîkayê jî bikin ku dikare bandor li barîna herêmî û guherîna germahiyê bike.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Meredith, M. P.; et al. (2025). Antarctica and the Earth System. Routledge. pp. 1–18.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Trisos, C. H.; et al. (2022). Climate Change 2022: Impacts, Adaptation and Vulnerability. Cambridge University Press. pp. 1285–1455.}}&lt;/ref&gt;

Ger germahî ji asta sala 2020an 2 °C kêmtir nebe, ihtimal heye ku qata qeşayê ya Antarktîkaya Rojava bi tevahî bihele.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Lau |pêşnav=Sally C. Y. |paşnav2=Wilson |pêşnav2=Nerida G. |paşnav3=Golledge |pêşnav3=Nicholas R. |paşnav4=Naish |pêşnav4=Tim R. |paşnav5=Watts |pêşnav5=Phillip C. |paşnav6=Silva |pêşnav6=Catarina N. S. |paşnav7=Cooke |pêşnav7=Ira R. |paşnav8=Allcock |pêşnav8=A. Louise |paşnav9=Mark |pêşnav9=Felix C. |paşnav10=Linse |pêşnav10=Katrin |paşnav11=Strugnell |pêşnav11=Jan M. |tarîx=2023-12-22 |sernav=Genomic evidence for West Antarctic Ice Sheet collapse during the Last Interglacial |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.ade0664 |kovar=Science |weşanger=American Association for the Advancement of Science |cild=382 |hejmar=6677 |rr=1384–1389 |doi=10.1126/science.ade0664}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Naughten |pêşnav=Kaitlin A. |paşnav2=Holland |pêşnav2=Paul R. |paşnav3=De Rydt |pêşnav3=Jan |tarîx=2023 |sernav=Unavoidable future increase in West Antarctic ice-shelf melting over the twenty-first century |url=https://www.nature.com/articles/s41558-023-01818-x |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=13 |hejmar=11 |rr=1222–1228 |doi=10.1038/s41558-023-01818-x |issn=1758-6798}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Garbe |pêşnav=Julius |paşnav2=Albrecht |pêşnav2=Torsten |paşnav3=Levermann |pêşnav3=Anders |paşnav4=Donges |pêşnav4=Jonathan F. |paşnav5=Winkelmann |pêşnav5=Ricarda |tarîx=2020 |sernav=The hysteresis of the Antarctic Ice Sheet |url=https://www.nature.com/articles/s41586-020-2727-5 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=585 |hejmar=7826 |rr=538–544 |doi=10.1038/s41586-020-2727-5 |issn=1476-4687}}&lt;/ref&gt; Hatiye payîn ku windabûna vê qata qeşayê heye bi tevahî ji holê rabe ev pêvajo bi qasê 500 û 13.000 sal berxwe bide.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-09-03 |ziman=en |doi=10.1126/science.abn7950}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://climatetippingpoints.info/2022/09/09/climate-tipping-points-reassessment-explainer/ |sernav=Exceeding 1.5°C global warming could trigger multiple climate tipping points – paper explainer |malper=climatetippingpoints.info |tarîx=2022-09-09 |roja-gihiştinê=2026-09-03 |ziman=en |paşnav=dvdmckay}}&lt;/ref&gt; Ger qeşaya bilind hilweşe dibe ku asta deryayê bi qasê 3,3 mêtre bilind bibe û bi helandina qeşayên li ser çiyayan qeşayên bilind jî dibe ku asta deryayê bi qasê 4,3 metreyan bilind bike.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.the-cryosphere.net/7/375/2013/tc-7-375-2013.pdf |sernav=Bedmap2: improved ice bed, surface and thickness datasets for Antarctica}}&lt;/ref&gt; Qata qeşaya Antarktîkaya Rojhilat ku li gorî deverên qeşayî yên din gelek aram e tenê dikare bi qasê 0,5 mête heta 0,9 mêtreyê asta deryayê bilind bike ku ev jî beşek piçûk ê ji bilind bûna 53,3 mêtreyan e ku di tevahiya helandina qata qeşayê de pêk tê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Crotti |pêşnav=Ilaria |paşnav2=Quiquet |pêşnav2=Aurélien |paşnav3=Landais |pêşnav3=Amaelle |paşnav4=Stenni |pêşnav4=Barbara |paşnav5=Wilson |pêşnav5=David J. |paşnav6=Severi |pêşnav6=Mirko |paşnav7=Mulvaney |pêşnav7=Robert |paşnav8=Wilhelms |pêşnav8=Frank |paşnav9=Barbante |pêşnav9=Carlo |paşnav10=Frezzotti |pêşnav10=Massimo |tarîx=2022-09-10 |sernav=Wilkes subglacial basin ice sheet response to Southern Ocean warming during late Pleistocene interglacials |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9464198/ |kovar=Nature Communications |cild=13 |hejmar=1 |rr=5328 |doi=10.1038/s41467-022-32847-3 |issn=2041-1723 |pmc=9464198 |pmid=36088458}}&lt;/ref&gt; Ji ber ku germahiya gerdûnî li dora 3°C  zêde bûye, deverên xeternak ên wekê Hewza Wilkes û Hewza Aurora dibe ku di nav 2.000 salan de bimînin di bin avê de&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-09-03 |ziman=en |doi=10.1126/science.abn7950}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://climatetippingpoints.info/2022/09/09/climate-tipping-points-reassessment-explainer/ |sernav=Exceeding 1.5°C global warming could trigger multiple climate tipping points – paper explainer |malper=climatetippingpoints.info |tarîx=2022-09-09 |roja-gihiştinê=2026-09-03 |ziman=en |paşnav=dvdmckay}}&lt;/ref&gt; û dibe ku li van deveran bilindbûna asta deryayê bigihîje 6,4 metreyan.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Pan |pêşnav=Linda |paşnav2=Powell |pêşnav2=Evelyn M. |paşnav3=Latychev |pêşnav3=Konstantin |paşnav4=Mitrovica |pêşnav4=Jerry X. |paşnav5=Creveling |pêşnav5=Jessica R. |paşnav6=Gomez |pêşnav6=Natalya |paşnav7=Hoggard |pêşnav7=Mark J. |paşnav8=Clark |pêşnav8=Peter U. |tarîx=2021 |sernav=Rapid postglacial rebound amplifies global sea level rise following West Antarctic Ice Sheet collapse |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8087405/ |kovar=Science Advances |cild=7 |hejmar=18 |rr=eabf7787 |doi=10.1126/sciadv.abf7787 |issn=2375-2548 |pmc=8087405 |pmid=33931453}}&lt;/ref&gt; 

=== Tenikbûna tebeqeya ozonê ===
[[Wêne:NASA and NOAA Announce Ozone Hole is a Double Record Breaker.png|thumb|Wêneya qula herî mezin a di tebeqeya ozonê de ku di meha îlona sala 2006an de hatiye tomarkirin]]
Zanyaran ji salên 1970an vir ve li ser qata ozona di atmosfera li jor ê Antarktîkayê lêkolîn dikin. Di sala 1985an de zanyarên brîtanî li ser daneyên ku wan li stasyona lêkolîn a Halley ya li ser çemê cemeda Brunt berhev kiribûn dixebitin, wan qadeke mezin a bi rêjeya ozonê ya nizm li ser Antarktîkayê keşiv kirine. 'Qula tebeqeya ozonê' hema hema tevahiya parzemînê vedigire û di meha îlona sala 2006an de gihîştiye asta xwe ya herî mezin ku bûyera herî dirêj a mayînde ye, di sala 2020an de pêk hatiye. Ev tenikbûna tebeqeya ozonê ji ber belavbûna klorofluorokarbon û halonên di atmosferê de çêdibe ku ev made tebeqeya ozonê bi gazên din perçe dikin. Şert û mercên pir sar ên Antarktîkayê bûne sedem ku ewrên stratosferîk ên cemserî çêbibin. Ewr wekê katalîzator ji bo reaksiyonên kîmyewî tevdigerin ku di dawiyê de dibin sedema hilweşîna ozonê. Protokola Montreal a sala 1987an belavbûna madeyên ku ozonê kêm dikin sinordar kiriye. Tê pêşbînîkirin ku qula ozon an li jor ê Antarktîkayê hêdî hêdî winda bibe ku heta salên 2060î.tê payîn ku asta ozonê vegere nirxên ku herî dawî ya ku di salên 1980î de hatine tomarkirin.

Di heman demê de tenikbûna ozonê dikare di stratosferê de bibe sedema sarbûna bi qasê 6 °C ê. Sarbûn girseya cemserî xurt dike û bi vî awayî rê li ber derketina hewaya sar a nêzîkê Cemsera Başûr digire ku ev jî di encamê de girseya parzemînî ya tebeqeya qeşaya Antarktîkaya Rojhilat sar dike. Herêmên li derdora Antarktîkayê, bi taybetî nîvgirava Antarktîkayê rastî germahiyên bilindtir tên ku ev yek jî helîna qeşayê bileztir dike. Ev model destnîşan dikin ku tenikbûna ozonê û bandora vorteksa cemserî ya zêde dibe ku dibe sedema zêdebûna dirêjahiya qeşaya deryayê jî pêvajoyeke ji destpêka çavdêriya di dawiya salên 1970î ve heta sala 2014an berdewam kiriye. Ev model destnîşan dikin ku kêmbûna ozonê û bandora vorteksa cemserî ya ku zêde dibe, dibe ku ji ber sedema zêdebûna dirêjahiya qeşaya deryayê jî be ku ji dema destpêkirina çavdêriyên di dawiya salên 1970î heta sala 2014an berdewam kiriye. Ji wî demê ve rûbera qeşaya deryaya Antarktîkayê bi awayekê bilez kêm bûye.
== Biyocûre ==
Tê dîtin piraniya cureyên li Antarktîkayê cisnê cureyên ku bi milyonan salan berê li wir jiyane ne ne. Ji ber vê yekê hatiye payîn ku ev cûre ji gelek çerxên qeşayê sax mane ku cure di demên avhewaya pir sar de li deverên germtir ên îzolekirî yên wekê deverên bi germahiya jeotermal an jî deverên ku di seranserê avhewaya sar de bê qeşa mane, sax mane.
=== Fauna ===
[[Wêne:Kaiserpinguine mit Jungen.jpg|thumb|Dîmenek ji pengûenên împerator û cûcik ên wan]]
Kermêşa bêfirîn ''Belgica antarctica'', ajala herî mezin e ku bi tevahî ajaleke bejayî ya li Antarktîkayê ye ku digihîje mezinahiya 6 mm.

Krîla Antarktîkayê ku di komên mezin de kom dibe, cureya bingehîn a ekosîstema [[Okyanûsa Başûr]] e û [[Organîzm|organîzmayeke]] xwarina girîng ê ajalên wekê balîna, fok, fokên pilingî, fokên bi mû, masiyên qeşayê û gelek cureyên çûkên wekê pengûen û albatrosê ye. Hinek cureyên ajalên deryayî hene û rasterast an nerasterast bi fîtoplanktonê ve girêdayî ne. [[Jiyana deryayî]] ya Antarktîkayê pengûen, balînayên şîn, orka, masiyên mezin û fokên bi mû vedihewîne. Foka Antarktîkayê di sedsalên 18 û 19an de ji ber çermê wan ji aliyê nêçîrvanên fokên ku ji Dewletên Yekbûyî û Keyaniya Yekbûyî hatine bi awayekê zêde hatine girtin. [[Foka leopar|Fokên pilingî]] di ekosîstema Antarktîkayê de nêçîrvanên herî baş in û ji bo lêgerîna xwarinê li seranserê Okyanûsa Başûr digerin.

Nêzîkê 40 cureyên çûkan hene ku li Antarktîkayê an jî nêzî Antarktîkayê dîjîn ku di nav wan de cureyên petrelan, penguenan, kormoran û kevok hene. Çend cureyên çûkan ên din serdana okyanûsa li dora Antarktîkê dikin ku di nav wan de hinek ji wan ku bi gelemperî li Arktîkê dijîn hene. Pengûena împerator tekane pengûen e ku di zivistanê de li Antarktîkayê cucikê xwe dertînin; ew û pengûena Adelie ji hemî pengûen ên din dûrtir li başûr cûcik ên xwe dertînin.

[[Wêne:Sterna vittata - Antarctica I.jpg|thumb|Dîmena teyrekî Antarktîkayê (Sterna vittata) li ser keştîyeke binavbûyî li Girava Enterprise sekiniye]]
Di sala 2010an de hêjmara populasyona jiyana deryayî ya ku ji aliyê nêzîkê 500 lêkolîneran ve di dema sala cemserî vavneteweyî de hatiye kirin, hate weşandin. Hatiye diyarkirin ku di lêkolînê de zêdetirî 235 organîzmayên deryayî li her du herêmên cemserî yên cuda dijîn û bi vê awayê di navbera devereke bi qasê 12.000 kîlometre ye, dijîn. Ajalan mezin ên wekê hinek balîna û çûk salane vê rêwîtiyê dikin. Formên jiyanê ya biçûktir ên wekê xiyar û şemalokên azad ên avjen, di herdu okyanûsên cemser de jî têne dîtin. Faktorên ku dikarin di belavbûna wan de bibin alîkar, cûdahiyên germahiyê di navbera okyanûsa kûr ê li cemseran û ekvatorê de ne ku ji 5 °C ê zêdetir nebin û pergalên sereke yên herikînê an kemerên veguhastinên deryayî yên ku dikarin hêk û larvayan veguhezînin in.

Di meha çileya sala 2025an de dabeş bûna çiyayê mezin ên cemedê A-84 (ku bi mezinahiya xwe dişibihe bajarê Şîkagoyê) ji Shela Cemeda George VI derfetek kêm peyda kiriye ku bikaranîna keştiyên binavî yên robotîk, qata deryaya di bin refikên cemed ên li ser avê de were keşifkirin. Lêkolîneran di kûrahiyên heta 1300 metreyan de ekosîstemên bi awayekê neçaverêkirî mercanên mezin, singer ên kevnar, masiyên cemedê, pîrî yên mezin ên deryayî û heta heştpê hatine dîtin, kifş kirine. Dibe ku ev ekosîstem cureyên nû yên ku bi sedsalan veşartî mane û ji aliyê herikînên okyanûs ên ku xurekê hildigirin ve hatine xwedîkirin, vedihewînin.

=== Flora ===
Di seranserê dîroka xwe de Antarktîka gelek jiyana cûreyên nebatan dîtiye. Di serdema kretasye de li parzemîn  ekosîstemek fern-conifer ê serdest hebû ku di dawiya heman serdemê de veguheriye daristaneke barana nerm. Di dema neojena sartir de (17–2,5 milyon sal berê) ekosîstemeke tundrayê cihê daristanên baranê girtiye. Avhewaya Antarktîkaya îro rê nadeye ku nebatên li parzemînê zêde belav bibin. Hewaya sar ê zêde, bêwespiya axê û kêmbûna şilebûna hewayê û tîrêjên rojê mezinbûna nebatan asteng dike ku bûye sedema cûrbecûrbûna cureyan a kêm bibin û belavbûna wan kêm bibin. Floraya parzemînê bi piranî ji brîofîtan pêk dihatin ku di nav de 25 cureyên nebatên kezeba sor û 100 cureyên nebatên kevzê hebûn. Sê cureyên riwekên kulîlkdar hene ku hemî li Nîvgirava Antarktîkayê têne dîtin. Di nav van riwekan de Deschampsia antarctica (giyayê porî yê Antarktîkayê), Colobanthus quitensis ( înciyê yê Antarktîkayê) û Poa annua cureyeke ji derveyî parzemînê hatiye (giyayê şîn ê salane) hene.
=== Organîzmayên din ===
Ji 700 cureyên algeyê ku li Antarktîkayê hene, nêzîkê nîvê wan fîtoplanktonên deryayî ne. Algeyê berfê yên pirreng bi taybetî di havînê de li herêmên peravê pir in. Ji ber ku av cemed digire hemî xwê ya avê (ava şor) ji avê diavêje derve û ji ber ku ev ava şor di nav depoyên ava şor de kom dibe, mîkroorganîzmayên razayî jî vedihewîne. Her wiha heta cemeda deryayê jî dikare komên ekolojîk ên bêhempa vehewîne. Dema ku qeşa dest bi helandinê dike, depoyên ava şor fireh dibin û dikarin bi hev re kanalên ava şor çêbikin û kevza di hindurê depoyan de dikarin ji nû ve şiyar bibin û heta cemidîna din ji nû ve geş bibin.

Di heman demê de di ava deryayê de bakterî heta 800 mêtre di bin qeşayê de hatine dîtin. Hatiye texmînkirin ku di nav ava di bin erdê Gola Vostokê de komeke bakteriyên xwemalî heye. Hatiye texmînkirin ku hebûna jiyanê li wir argumana ihtimala jiyanê li ser heyva Jupiterê Europa zêde dike û dibe ku di bin qalikê xwe yê qeşayê de av hebe. Di avên pir alkalîn ên Gola Unterseeyê de komek ji bakteriyên ekstremofîl hatiye dîtin. Belavbûna zîndewerên pir berxwedêr ên ku li deverên wiha yê nemêvanperwer dijîn dikare argumana ji bo jiyana ji derveyî erdê di jîngehên sar û dewlemend bi metanê de hê jî zêdetir bike.

=== Parastina jîngehê ===
Yekem peymana navneteweyî ji bo parastina biyolojîk a cihêrengiya Antarktîkayê di sala 1964an de hatiye pejirandin. Masîgirtina zêde ya populasyona krîl (ajalek e ku di ekosîstema Antarktîkayê de roleke mezin dilîze) bûye sedem ku rayedar rêziknameyên li ser masîgiriyê derxînin. Peymana parastina çavkaniyên zindî yên deryayî yên Antarktîkayê, peymaneke navneteweyî ye ku di sala 1980an de ket meriyetê ku masîgiriyê bi rêk û pêk dike û bi yekê xaye dike ku têkiliyên ekolojîk biparêze. Tevê van rêziknameyan jî, masîgirtina neqanûnî, bi taybetî ya masiyê diranan ê Patagonian ê pir biqîmet ku li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê wekê levreşa Şîlî tê firotin wekê pirsgirêke dimîne.

Bi awayekê analojîk bi peymana masîgiriya sala 1980an ku peymaneke berdewamî ye, welatên bi pêşengiya Zelanda Nû û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê peymaneke li ser madenê danûstandin kirine. Ev peymana li ser rêkxistina çalakiyên çavkaniyên madenî yên Antarktîkayê di sala 1988an de hatiye pejirandin. Piştî kampanyayeke bi hêz ku ji aliyê rêxistinên jîngehê ve, pêşî Awistralyayê û piştre jî li Fransayê hatiye lidarxistin, biryar hatiye dayîn ku peymanê pesend nekin. Li cihê vê peymanê welatan bi protokola parastina jîngeha Antarktîkayê, peymana Antarktîkayê (protokola Madrîdê) pejirandine ku ev peymana ji bo parastina jîngeha Antarktîkayê di sala 1998an de ketiye meriyetê. Protokola Madrîdê hemî kolandinên kanên madenê qedexe kiriye û parzemînê wekê &quot;rezerveke xwezayî ya ji bo aştî û zanistê hatiye veqetandiye&quot; destnîşan kiriye.

Koma aktîvîstên jîngehê Greenpeace ji sala 1987an heta sala 1992an li Girava Rossê bingehek ava kiriye ku wekê beşek ji hewldana xwe ya ku parzemînê wekê wekê parkeke cîhanî radigihîne, diyar kiriye. Penageha balîneyên Okyanûsa Başûr di sala 1994an de ji aliyê komîsyona balîneyên navneteweyî ve hatiye damezrandin. Ev penageh ji devereke bi qasê 50 milyon km² (19 milyon mîlên çargoşe) pêk hatiye ku tevahiya parzemîna Antarktîkayê dorpêç dike. Her çiqas Japon ji bo armancên lêkolînê derbasê vê qadê bibe jî û nêçîra balîneyên bazirganî li herêmê qedexe be jî, nêçîra balîneyên bazirganî ji aliyê Japonê ve berdewam kiriye.

Tevê van parastinan, biyolojiya li Antarktîkayê hê jî ji ber çalakiyên mirovan di bin metirsiyê de ye. Herêmên bi taybetî parastî kêmtir ji %2ê herêmê digirin û ji bo heywanên ku populer in ji heywanên ku kêm têne dîtin parastineke baştir hatiye peydakirin. Di heman demê de herêmên parastî yên bejayî ji herêmên parastî yên deryayî zêdetir in. Ekosîstem ji ber gefên herêmî û gerdûnî bi bandor bûne ku bi taybetî di nav gefan de qirêjî, dagirkirina cureyên ne-xwemalî û bandorên cûrbecûr ên guherîna avhewayê hene.

== Dîroka keşif kirinê ==
Keştiyên keştîvan James Cook, HMS Resolution û Adventure, di 17ê çileya sala 1773an de, di kanûna sala 1773an de û dîsa di çileya sala 1774an de derbasê nav çembera Antarktîkayê bûye. Cook berî ku di çileya sala 1773an de li ber belavbûna qeşayan vekişe, bi qasê 120 km nêzîkê perava Antarktîkayê bûye. Di sala 1775an de, wî hebûna parzemîneke cemserî wekê &quot;îhtîmaleke&quot; dîtiye û di quncikeke din a rojnameya xwe de wiha nivîsandiye: &quot;[Ez] bi tundî bawer dikim û ji ihtîmaleke mezin e ku me beşek ji vê parzemînê dîtibe&quot;.
=== Sedsala 19an ===
Dibe ku di destpêka sedsala 19an de masîgirên fokê di nav masîgirên pêşîn de bûn ku nêzîkê bejahiya Antarktîkê bûne. Kevntirîn bermayiyên mirovan ku li herêma Antarktîkayê hatine dîtin, serê qoqê jineke ciwan bû ku li perava Yamana ya li Giravên Shetland Başûr hatibû dîtin û dibe ku ev jin di sala 1985an de hatiye dîtin.

Di demek dirêj de hatiye bawerkirin ku yekem kesê ku Antarktîka an jî qada qeşaya Antarktîkayê dîtiye, deryavanê brîtanî Edward Bransfield bû ku kaptanekî hêzên deryayî yên qraliyetê bû ku di 30ê çileya sala 1820an de serê nîvgirava Antarktîkayê keşif kiriye. Lêbelê kaptanekî hêza deryayî ya Împeratoriya Rûsyayê, Fabian Gottlieb von Bellingshausen, di 27ê çileyê de girseyeke mezin ên qeşaya Antarktîkê ku li ser avê disekinî dîtiye. Keştiya nêçîrvanî ya fokan a amerîkî Nathaniel Palmer ku keştiya wî ya nêçîrvaniya fokan di wê demê de li herêmê bû, dibe ku yekem kes e ku nîvgirava Antarktîkayê dîtiye.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Commons|Antarctica|Antarktîka}}

{{Parzemîn}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}

[[Kategorî:Antarktîka| ]]
[[Kategorî:Cîhan]]
[[Kategorî:Parzemîn]]</text>
      <sha1>amf0fmrc0rfy67wgid3293g79so0sei</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2092982</id>
      <parentid>2092927</parentid>
      <timestamp>2026-09-07T01:30:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2092982</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="74812" sha1="6swye2xkcvpkgn2pbr8chyeev8o608v" xml:space="preserve">{{Xebat}}
{{Agahîdanka giştî}}
'''Antarktîka'''&lt;ref&gt;{{Îzolî, 2007|r=1138|jêgirtin=Antarktîka}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ferhenga Erdnîgarîyê (Coğrafya)|Ferhenga Erdnîgarîyê]]|paşnav=Önen|pêşnav=Abdurrahman |weşanger=Stembol: Doz|sal=2008|rûpel=36}}&lt;/ref&gt; yan jî '''Antarktîk'''{{Çavk}} ({{Bi-la|Antarctica}}) yek ji [[parzemîn]]ên cîhanê ye ku parzemîna herî başûr ê dinyayê û parzemîna herî kêm nifûs a cîhanê ye. Parzemîn bi tevahî li başûrê çembera Antarktîkayê ye û ji aliyê [[Okyanûsa Başûr]] (ku wekê Okyanûsa Antarktîkayê jî tê zanîn) ve hatiye dorpêçkirin ku [[Cemsera Başûr]] a erdnîgarî vedihewîne. Di heman demê de Antarktîka pêncem parzemîna herî mezin ê cîhanê ye ku bi qasê ji %40 ji [[Ewropa|Ewropayê]] mezintir e û rûbera parzemînê  bi qasê 14.200.000 km² rûerd (an rûqeşa) vegirtiye. Piraniya Antarktîkayê bi qata qeşayê ya Antarktîkayê ve hatiye nixumandin ku qalindahiya navînî ya qeşayê bi qasê 1,9 km ye.

Antarktîka bi navînî parzemîna herî sar, herî hişke û parzemîna herî bi ba û bahoz ê cîhanê ye û parzemîn ji asta deryayê xwedî bilindahiyeke navînî ye. Antarktîka bi piranî ji çoleke cemserî pêk hatiye ku barîna salane li peravê zêdetirî 200 mm ye û berf û barana li hundirê parzemînê gelek kêm e. Qeşayên parzemîn di warê ava şîrîn de gelek dewlemend e ku nêzîkê ji %70ê rezervên ava şirîn ên cîhanê li Antarktîkayê cemedgirtî ye. Hatiye payîn ger ku qeşaya Antarktîkayê bihele, dê asta deryayê ya [[Cîhan|cîhanê]] bi qasê 60 mêtreyan bilind bibe. Her wiha Antarktîka xwediyê rekora germahiya herî nizm a pîvandî yê li ser rûyê [[Dinya (gerstêrk)|Erdê]] ye ku nizmahiya germahiya bi qasê −89.2 °C hatiye pîvandin. Germahiya herêmên peravê di havînê de dikare bi qasê 10 °C bilind bibe. Cureyên xwemaliyên ajalan kêzik, nematod, pengûen, fok û tardigrad in. Li cihên ku nebat lê hene, bi piranî bi awayê liken an kevzê ye.

Refên qeşayê yên Antarktîkayê dibe ku cara yekem di sala 1820an de, di dema sefereke rûsî de ku ji aliyê Fabian Gottlieb von Bellingshausen û Mikhail Lazarev ve hatibû birêvebirin, hatine dîtin. Di dehsalên piştê seferên wan, di seferên fransî, amerîkî û brîtanî de li parzemînê lêkolînên zêdetir hatine kirin. Yekem derketina piştrastkirî ya Antarktîkayê ji aliyê tîmeke norwêcî ve di sala 1895an de pêk hatiye. Di destpêka sedsala 20an de, çend seferên navxwe yên parzemînê çêbûne. Lêkolînerên brîtanî Douglas Mawson, Edgeworth David û Alistair Mackay yekem kes bûn ku di sala 1909an de gihîştine [[Cemsera Başûr]] a manyetîkî û cemsera başûr a erdnîgarî jî yekem car di sala 1911an de lêkolînerê norwêcî Roald Amundsen gihiştiye cemserê.

Ji aliyê îdarî ve Antarktîka ji aliyê nêzîkê 30 welatan ve tê birêvebirin ku hemî jî endamên sîstema peymana Antarktîkayê ya sala 1959an in. Li gorî şertên peymanê, çalakiyên leşkerî, kolandinên kanên madenê, teqînên nukleerî û avêtina bermayiyên nukleerî li Antarktîkayê qedexe ne. Geştiyarî, masîgirtin û lêkolîn çalakiyên sereke yên mirovan li Antarktîkayê û li derdora Antarktîkayê hene. Di mehên havînê de nêzîkê 5.000 kes li stasyonên lêkolînê dimînin û ev hejmar di mehên zivistanê de dadikeve 1.000 kesan. Her çiqas parzemîn dûr be jî, çalakiyên mirovan bi rêya qirêjî, guherîna avhewayê û bi rêya tenikbûna [[tebeqeya ozonê]] bandoreke neyînî li ser Antarktîkayê dihêle. Helîna qata qeşayê ya [[Antarktîkaya Rojava]] ya ku potansiyeleke nearam e, di pêşbîniyên bilindbûna [[asta deryayê]] di asta sedsalê de bûye sedema nezelaliyeke herî mezin û heman helîn bandorê li ser serûbinkirina gera [[Okyanûsa Başûr]] jî dike ku di dawiyê de dikare bibe sedema bandorên girîng li ser avhewaya [[Nîvkada Başûr]] û hilberîna Okyanûsa Başûr.

== Etîmolojî ==
[[Wêne:1657 map Polus Antarcticus.jpg|thumb|Nexşeya cemserî ya herî başûrê Dinyayê]]
Navê ku ji parzemînê hatiye dayîn ji peyva antarktîka hatiye ku ji peyva fransî ya navîn ''antartique'' an ''antarctique'' ('li hemberî Arktîkê') û piştre ji peyva latînî ''antarcticus'' ('li hemberî bakur') hatiye. Navê Antarktîkus ji peyvên yewnanî ἀντι- ('dij-') û ἀρκτικός (arktikos, 'ya hirçê [Ursa Major], bakur') hatiye.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite book |sernav=Lettinck 2021, p. 158.}}&lt;/ref&gt; Fîlozofê yewnanî Arîstoteles li dora 350 {{bz}} de di ''Meteorolojiyê'' de li ser &quot;herêma Antarktîkê&quot; nivîsandiye. Li gorî raporê, erdnîgarnasê yewnanî Marinusê ji Tîrusê ev nav di nexşeya xwe ya cîhanê ya sedsala duyem a {{pz}} de ku niha winda bûye, bi kar aniye. Nivîskarên romayî Gaius Julius Hyginus û Apuleius ji bo cemsera başûr navê yewnanî yê latînîkirî polus antarcticus bi kar anîne ku ji wir peyva fransî ya kevin ''pole antartike'' (nûjen ''pôle antarctique'')&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Hyginus 1992, p. 176.}}&lt;/ref&gt; ku di sala 1270an de hatiye piştrastkirin û ji wir jî peyva îngilîziya navîn pol antartik ku cara yekem di lêkolîneke ji aliyê nivîskarê îngilîzî Geoffrey Chaucer ve hatiye nivîsandin, hatiye wergirtin.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Ramanên ewropî yên di derbarê hebûna Terra Australis ku parzemîneke berfirehê li başûrê dûr ê cîhanê ye ku ji bo hevsengî kirina axên bakurê [[Ewropa]], [[Asya]] û [[Afrîkaya Bakur]] pêk tîne, wekê têgeheke rewşenbîrî, ji kevnariya klasîk ve hebû. Ji ber vê yekê ''Terra Australis'' navê ku ji bo hemî girseyên bejayî yên hîpotetîk ên ku tê pêşniyar kirin ku li cihê ku niha tê zanîn Antarktîka heye, hatibû bikaranîn.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Mericq 1987, pp. 90–91: 'They published maps and charts based on the hypothesis that Tierra del Fuego was the beginning of that Terra Australis. The first person ever to have rights over these lands was Pedro Sancho de la Hoz, who received them through a special decree signed by Emperor Charles V on 24 January 1539.'}}&lt;/ref&gt; Îdiaya hebûna axek wisa heta keşfkirina Awistralyayê ku ji aliyê ewropiyan ve hatiye keşfkirin, berdewam kiriye.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Scott, Hiatt &amp; McIlroy 2012, pp. 2–3.}}&lt;/ref&gt;

Di destpêka sedsala 19an de keşifger Matthew Flinders guman li hebûna parzemîneke cuda yê li başûrê Awistralyayê (ku di wê demê wekê New Holland hatiye binavkirin) kiriye û ji ber vê yekê pêşniyar kiriye ku li cihê wê navê &quot;Terra Australis&quot; ji bo [[Awistralya|Awistralyayê]] were bikar anîn.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Cawley 2015, p. 130.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=McCrone &amp; McPherson 2009, p. 75.}}&lt;/ref&gt; Di sala 1824an de rayedarên kolonyal ên li Sîdneyê bi fermî navê parzemîna New Hollandê wekê Awistralya guhertine û peyva &quot;Terra Australis&quot; wekê referansek ji bo navê Antarktîkayê hiştine. Di dehsalên piştre de, erdnîgaran hevokên wekê &quot;parzemîna Antarktîkayê&quot; bi kar anîne. Wan li cihê vê navê li naveke helbestî geriyane û navên wekê ''Ultima'' û ''Antipodea'' pêşniyar kirine.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Cameron-Ash 2018, p. 20.}}&lt;/ref&gt; Ji bo binavkirina parzemînê navê Antarktîka di salên 1890î de hatiye pejirandin û bikaranîna yekem ê vê navê ji aliyê kartografê skotlendî John George Bartholomew pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://digital.nls.uk/bartholomew/highlights/antarctica.html#:~:text=Edinburgh%20geographer%20and%20mapmaker%20John,since%20the%20first%20century%20AD. |sernav=Highlights from the Bartholomew Archive: The naming of Antarctica}}&lt;/ref&gt;

== Erdnîgarî ==
[[Wêne:Antarctica.svg|thumb|300px|Nexşeyek ku Antarktîkaya Rojhilat li rastê Çiyayên Transantarktîk û Antarktîkaya Rojava li çepê ye, nişan dide.]]
Antarktîka ku bi awayekî asîmetrîk li dora cemsera başûr û bi piranî li başûrê çembera Antarktîkayê (ku yek ji pênc çemberên sereke yên firehiyê ye ku nexşeyên cîhanê nîşan didin) cih digire ku ji aliyê [[Okyanûsa Başûr]] ve hatiye dorpêçkirin. Di heman de çem ên avan li Antarktîkayê hene ku çemê herî dirêj ê parzemînê çemê Onyxê ye. Her wiha Antarktîka bi qasê 14,2 milyon km² rûber vedigire ku hema hema du car ji rûbera [[Awistralya|Awistralyayê]] mezintir e ku bi vê rûberê bûye pêncem parzemîna herî mezin ê cîhanê. Xeta perava Antarktîkayê bi qasê 18.000 km dirêj e ku ji sala 1983an vir ve çar celebên peravê li parzemînê hene ku perav ji %44ê peravê ji qeşayên avjenî, ji %38 ji dîwarên qeşayê pêk tê ku li ser keviran dimînin, ji %13 ji deverên qeşayî an jî qiraxa cemedên bilind pêk tê û ji %5ê ji parvên mayî jî ji kevirên vekirî pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |sernav=Antarctica - The World Factbook |malper=www.cia.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en |archive-date=2022-05-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220509192134/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: glaciological and geophysical folio |paşnav=Drewry |pêşnav=D. J. |weşanger=University of Cambridge, Scott Polar Research Institute |tarîx=1983 |isbn=978-0-901021-04-5 |cih=Cambridge}}&lt;/ref&gt;

Golên ku di binê qeşaya parzemînî de dimînin, bi piranî li geliyên hişk ên McMurdo an jî li gelek oazên cûda çêbûne.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}&lt;/ref&gt; [[Gola Vostokê]] ku di bin stasyona Vostok a [[Rûsya|Rûsyayê]] de hatiye dîtin, mezintirîn gola binqeşayê ya cîhanê û yek ji mezintirîn golên cîhanê ye. Berê hatiye bawer kirin ku gol bi milyonan salan hatiye girtin lê di roja îro de zanyaran texmîn kirine ku ava golê her 13.000 sal carekê bi helandin û cemidandina hêdî ya qeşayê hatiye guhertin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=David |tarîx=2019-06-27 |sernav=Antarctica |url=https://academic.oup.com/book/62792 |kovar=OUP Academic |ziman=en |doi=10.1093/wentk/9780190641320.001.0001}}&lt;/ref&gt; Di mehên havînan de qeşa li qiraxên golan dikare bihele û xendekên şil bi awayekê demkî çêdibin. Di heman demê de li Antarktîkayê hem golên ava şor û hem jî golên ava şirîn hene.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

[[Wêne:Mount Vinson from NW at Vinson Plateau by Christian Stangl (flickr).jpg|thumb|Dîmenek ji çiyayê Vînsonê ku li bakurê rojavayê Antarktîkayê ye û bilindeya herî bilind ê Antarktîkayê ye]]
Antarktîka ji aliyê Çiyayên Transantarktîk ve hatiye dabeşkirin ku ji erdê Vîktoryayê heta [[Deryaya Rossê]] dirêj dibin ku ev her alî di nav xwe de Antarktîkaya Rojava û Antarktîkaya Rojhilat vedigirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: Earth's Own Ice World |url=https://archive.org/details/antarcticaearths0000carr |paşnav=Carroll |pêşnav=Michael |weşanger=Springer |tarîx=2018-05-16 |isbn=978-3-319-74623-4 |paşnav2=Lopes |pêşnav2=Rosaly}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Ji |pêşnav=Fei |paşnav2=Gao |pêşnav2=Jinyao |paşnav3=Li |pêşnav3=Fei |paşnav4=Shen |pêşnav4=Zhongyan |paşnav5=Zhang |pêşnav5=Qiao |paşnav6=Li |pêşnav6=Yongdong |tarîx=2017-10-16 |sernav=Variations of the effective elastic thickness over the Ross Sea and Transantarctic Mountains and implications for their structure and tectonics |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0040195117302937 |kovar=Tectonophysics |cild=717 |rr=127–138 |doi=10.1016/j.tecto.2017.07.011 |issn=0040-1951}}&lt;/ref&gt; Piraniya Antarktîkayê bi tebeqeyên qeşayê ya Antarktîkayê ve hatiye nixumandin ku bi navînî 1,9 km qalindahiya qeşayan hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fretwell |pêşnav=P. |paşnav2=Pritchard |pêşnav2=H. D. |paşnav3=Vaughan |pêşnav3=D. G. |paşnav4=Bamber |pêşnav4=J. L. |paşnav5=Barrand |pêşnav5=N. E. |paşnav6=Bell |pêşnav6=R. |paşnav7=Bianchi |pêşnav7=C. |paşnav8=Bingham |pêşnav8=R. G. |paşnav9=Blankenship |pêşnav9=D. D. |paşnav10=Casassa |pêşnav10=G. |paşnav11=Catania |pêşnav11=G. |paşnav12=Callens |pêşnav12=D. |paşnav13=Conway |pêşnav13=H. |paşnav14=Cook |pêşnav14=A. J. |paşnav15=Corr |pêşnav15=H. F. J. |tarîx=2013-02-28 |sernav=Bedmap2: improved ice bed, surface and thickness datasets for Antarctica |url=https://tc.copernicus.org/articles/7/375/2013/ |kovar=The Cryosphere |ziman=English |weşanger=Copernicus GmbH |cild=7 |hejmar=1 |rr=375–393 |doi=10.5194/tc-7-375-2013 |issn=1994-0416}}&lt;/ref&gt; Tebeqeya qeşayê ji xeynî ji xeynî çend oazanên li geliyên hişk ên McMurdo tevahiya parzemînê nixumandine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://antarcticsun.usap.gov/science/4184/ |sernav=The Antarctic Sun: News about Antarctica - The Lost Dry Valleys of the Polar Plateau |malper=antarcticsun.usap.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en |archive-date=2022-01-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220115223943/https://antarcticsun.usap.gov/science/4184/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Çend çemên qeşayî yên Antarktîkayê ku ber bi refên qeşayî yên Antarktîkayê ve diherikin, pêvajoyeke ku wekê dînamîkên tebeqeyên qeşayê hatine pênasekirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.gfdl.noaa.gov/ice-sheet-dynamics/ |sernav=Ice Sheet Dynamics – Geophysical Fluid Dynamics Laboratory |malper=www.gfdl.noaa.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31}}&lt;/ref&gt;

Antarktîkaya Rojhilat ji Coats Land, Queen Maud Land, Enderby Land, Mac. Robertson Land, Wilkes Land û Victoria Land pêk hatiye. Ji xeynî beşek piçûk, hemî deverên parzemînê di nav nîvkada rojhilat de ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctic Climate Evolution |paşnav=Florindo |pêşnav=Fabio |weşanger=Elsevier |tarîx=2008-10-10 |isbn=978-0-08-093161-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yUu-x70CZEcC |paşnav2=Siegert |pêşnav2=Martin}}&lt;/ref&gt; Li ser û dora Antarktîkayê gelek girav hene ku piraniya wan giravên volkanîk in û li gorî pîvanên jeolojîk pir ciwan in.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://figshare.utas.edu.au/articles/journal_contribution/Origin_and_evolution_of_the_sub-Antarctic_islands_the_foundation/24483391 |sernav=Quilty, Patrick Gerard |malper=figshare.utas.edu.au |roja-gihiştinê=2026-08-31 |doi=10.26749/rstpp.141.1.35}}&lt;/ref&gt; Îstîsnayên herî berbiçav giravên [[deşta Kerguelenê]] ne ku girava herî kevin li dora 40 milyon sal berê niha çêbûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Olierook |pêşnav=Hugo K. H. |paşnav2=Jourdan |pêşnav2=Fred |paşnav3=Merle |pêşnav3=Renaud E. |paşnav4=Timms |pêşnav4=Nicholas E. |paşnav5=Kusznir |pêşnav5=Nick |paşnav6=Muhling |pêşnav6=Janet R. |tarîx=2016-04-15 |sernav=Bunbury Basalt: Gondwana breakup products or earliest vestiges of the Kerguelen mantle plume? |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0012821X1630019X |kovar=Earth and Planetary Science Letters |cild=440 |rr=20–32 |doi=10.1016/j.epsl.2016.02.008 |issn=0012-821X}}&lt;/ref&gt;

Girê Vinson a li çiyayên Ellsworthê bi bilindahiya 4.892 mêtreyê bilindeya herî bilind ê Antarktîkayê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Hall Ball Kiwi Mountaineers From Mount Cook To Everest |paşnav=Monteath |pêşnav=Colin |weşanger=Cloudcap |tarîx=1997 |isbn=978-0-938567-42-4 |url=https://www.worldcat.org/title/38585390 |oclc=38585390}}&lt;/ref&gt; Çiyayê Erebusa li Girava Rossê volkana herî başûrî ya cîhanê ye û her roj nêzîkê 10 caran diteqe. Xweliya ji teqînên volkanîk 300 kîlometre dûrî kratera volkanîk hatiye dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/48987684 |sernav=Antarctica : an encyclopedia from Abbott ice shelf to zooplankton {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Delîlên hejmareke mezin ji volkanan di bin qeşayê de hene ku ger asta çalakiyê bilind bibe, dibe ku ji bo tebeqeya qeşayê xetereyek çêbike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: Earth's Own Ice World |url=https://archive.org/details/antarcticaearths0000carr |paşnav=Carroll |pêşnav=Michael |weşanger=Springer |tarîx=2018-05-16 |isbn=978-3-319-74623-4 |paşnav2=Lopes |pêşnav2=Rosaly}}&lt;/ref&gt; Qubeya qeşayê ya bi navê Dome Argus li Antarktîkaya Rojhilat e ku bi qasê bilindahiya 4.091 metreyan bilind ew û qada qeşayê ya herî bilind ê Antarktîkayê ye. Ev gir yek ji cihên herî sar û hişk ên cîhanê ye ku germahî ya li vir heya −90 °C ê dadikeve û barîna salane jî bi qasê 1-3 sm ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica And The Arctic Circle, A Geographic Encyclopedia Of The Earth's Polar Regions |tarîx=2014-04-01 |url=http://archive.org/details/antarctica-and-the-arctic-circle-2-volumes-a-geographic-encyclopedia-of-the-earths-polar-regions}}&lt;/ref&gt;

== Dîroka jeolojîk ==
Ji dawiya serdema meoproterozoîkê heta serdema kretasyeyê, Antarktîka beşek ji superparzemîna [[Gondwana|Gondwanayê]] bû û parzemîn bi pêvajoya tevgerên Antarktîkaya îro ji ber ku Gondwana hêdî hêdî ji hev perçe bûye, li dora 183 milyon sal berê îro ava bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctic News Clips |weşanger=National Science Foundation |tarîx=1995 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=HcTrAAAAMAAJ&amp;pg=PA109}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}&lt;/ref&gt; Di demek dirêj a serdema fanerozoyîkê de Antarktîka xwedî avhewayek tropîkal ê nerm bû û ew bi daristanên berfireh nixumandî bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Klages |pêşnav=Johann P. |paşnav2=Salzmann |pêşnav2=Ulrich |paşnav3=Bickert |pêşnav3=Torsten |paşnav4=Hillenbrand |pêşnav4=Claus-Dieter |paşnav5=Gohl |pêşnav5=Karsten |paşnav6=Kuhn |pêşnav6=Gerhard |paşnav7=Bohaty |pêşnav7=Steven M. |paşnav8=Titschack |pêşnav8=Jürgen |paşnav9=Müller |pêşnav9=Juliane |paşnav10=Frederichs |pêşnav10=Thomas |paşnav11=Bauersachs |pêşnav11=Thorsten |paşnav12=Ehrmann |pêşnav12=Werner |paşnav13=van de Flierdt |pêşnav13=Tina |paşnav14=Pereira |pêşnav14=Patric Simões |paşnav15=Larter |pêşnav15=Robert D. |tarîx=2020 |sernav=Temperate rainforests near the South Pole during peak Cretaceous warmth |url=https://www.nature.com/articles/s41586-020-2148-5 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=580 |hejmar=7801 |rr=81–86 |doi=10.1038/s41586-020-2148-5 |issn=1476-4687}}&lt;/ref&gt;
=== Serdema paleozoyîkê (539–252 milyon sal berê) ===
[[Wêne:Glossopteris sp. (fossil leaf) (Permian; Antarctica) 1 (49063572172) (cropped).jpg|thumb|300px|Ji serdema permeya  Antarktîkayê pelgeke ''Glossopteris sp.'' yê]]
Germbûna berdewam bûye sedem ku piraniya Gondwanayê ziwa bibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Vegetation of Antarctica Through Geological Time |paşnav=Cantrill |pêşnav=David J. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012-11-22 |isbn=978-0-521-85598-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=sOGH4xaioRUC |paşnav2=Poole |pêşnav2=Imogen}}&lt;/ref&gt; Di serdema triyasiyê de Antarktîka ji aliyê cûreyeke giyayên bi tov (pteridosperms) ve serdest bû ku ji cinsê Dicroidiumê bûn ku wekê daran mezin dibûn. Florayên din ên triasiyê ginkgophytes, sîkadofites, darên konîfer û sphenopsid bûn. Tetrapod (ajaleke çar ling) cara yekem di serdema triyasiya destpêkê de li Antarktîkayê hatine dîtin û fosîlên herî kevn ên naskirî di formasyona fremouw a çiyayên Transantarktîkê de hatine dîtin. Sînapsîd (ku wekê &quot;xijendeyên mîna memikdaran&quot; jî têne zanîn) cureyên wekê Lystrosaurus di nav de hebû û di serdema triyasiya destpêkê de zêde bûn.

Nîvgirava Antarktîkayê di serdema jurasiyê de (206 heta 146 milyon sal berê) dest bi avakirina xwe kiriye. Afrîka di serdema jurasiyê li de dora 160 milyon sal berê ji Antarktîkayê dabeş bûye û piştre jî di serdema kretasiya destpêkê de nîvgirava Hindistanê (nêzîkî 125 milyon sal berê) ji heman parzemînan dabeş bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Rolland |pêşnav=Yann |paşnav2=Bernet |pêşnav2=Matthias |paşnav3=van der Beek |pêşnav3=Peter |paşnav4=Gautheron |pêşnav4=Cécile |paşnav5=Duclaux |pêşnav5=Guillaume |paşnav6=Bascou |pêşnav6=Jérôme |paşnav7=Balvay |pêşnav7=Mélanie |paşnav8=Héraudet |pêşnav8=Laura |paşnav9=Sue |pêşnav9=Christian |paşnav10=Ménot |pêşnav10=René-Pierre |tarîx=2019-01-15 |sernav=Late Paleozoic Ice Age glaciers shaped East Antarctica landscape |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0012821X18306460 |kovar=Earth and Planetary Science Letters |cild=506 |rr=123–133 |doi=10.1016/j.epsl.2018.10.044 |issn=0012-821X}}&lt;/ref&gt; Piştê kêmbûna qeşayê di nîvê duyem ê serdema permiyana destpêkê de, erd ji aliyê glossopterids (komeke nebatan a tovkirî ya nemabûyî ya bê xizmên zindî) ve serdest bû ku nebata herî berbiçav Glossopteris bû ku dareke wekê ku di axên tijî av de şîn dibe, hatiye şîrove kirin ku depoyên komirê yên berfireh çêkirine. Nebatên din ên ku di dema Permiyeyê de li Antarktîkayê hatine dîtin ''Cordaitales'', ''sphenopsids'', ''ferns'' û ''lycophytes'' in.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Vegetation of Antarctica Through Geological Time |paşnav=Cantrill |pêşnav=David J. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012-11-22 |isbn=978-0-521-85598-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=sOGH4xaioRUC |paşnav2=Poole |pêşnav2=Imogen}}&lt;/ref&gt; Di dawiya serdema permiyeyê de avhewa li ser piraniya [[Gondwana|Gondwanayê]] hişktir û germtir bûye û ekosîstemên daristanên ''glossopteridan'' wekê beşek ji bûyera tunebûna permî-triyasî hilweşiyane.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Past Antarctica: Paleoclimatology and Climate Change |paşnav=Franganillo |pêşnav=Marc Oliva i |weşanger=Elsevier Science &amp; Technology |tarîx=2020 |isbn=978-0-12-817925-3 |paşnav2=Fernandez |pêşnav2=Jesus Ruiz}}&lt;/ref&gt; Di serdema paleozoyîkê de ti delîl tinene ku nîşan bide ka tetrapod li Antarktîkê jiyane an na.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web |url=https://pubs.usgs.gov/of/2007/1047/ea/of2007-1047ea047.pdf |sernav=Collinson, James; William R., Hammer (2007). Migration of Triassic tetrapods to Antarctica (PDF). 10th International Symposium on Antarctic Earth Sciences.}}&lt;/ref&gt;

=== Serdema mezozoîkê (252–66 milyon sal berê) ===
{{Multiple image
| width  = 150
| image1 = Opening of western Indian Ocean 150 Ma.png
| image2 = Opening of South Atlantic 126 Ma.png
| image3 = Opening of South Atlantic 83 Ma.png
| footer = Perçebûna suoerparzemîna Gondwanayê; li dora 150 milyon sal berê (wêneya 1em), li dora 126 milyon sal berê (wêneya 2em) û li dora 83 milyon sal berê (wêneya 3em)
|}}
Germbûna berdewam piraniya Gondwanayê zuwa kiriye. Di serdema triyasiyê de, Antarktîka ji aliyê fernên tovkirî (pteridosperms) ve serdest bû ku beşek cinsê dicroidium bûn ku wekê daran mezin dibûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Icehouse to hothouse: floral turnover, the Permian–Triassic crisis and Triassic vegetation |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012 |rr=105–160 |isbn=978-0-521-85598-3 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Cantrill |pêşnavê-edîtor=David J. |url=https://www.cambridge.org/core/books/vegetation-of-antarctica-through-geological-time/icehouse-to-hothouse-floral-turnover-the-permiantriassic-crisis-and-triassic-vegetation/2A62935F027160A42A76FDD1199FA5C3 |paşnavê-edîtor2=Poole |pêşnavê-edîtor2=Imogen |doi=10.1017/CBO9781139024990.004}}&lt;/ref&gt; Florayên din ên serdema triyasiyê ginkgophytes, sîkadofît, konîfer û sphenopsîdan bûn. Tetrapod cara yekem di serdema triyasiya destpêkê de li Antarktîkayê hatine dîtin û fosîlên herî kevn ên naskirî di formasyona fremouw a [[Rêzeçiyayên Transantarktîk|çiyayên Transantarktîkê]] de hatin dîtin.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; Sînapsîd (ku wekî &quot;xijendeyên mîna memikan&quot; jî têne zanîn) cureyên wek ''Lystrosaurus'' vedihewîne û di serdema triyasiya destpêkê de gelek zêdetir bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Early Evolutionary History of the Synapsida |paşnav=Kammerer |pêşnav=Christian F. |weşanger=Springer London, Limited |tarîx=2013 |isbn=978-94-007-6841-3 |paşnav2=Angielczyk |pêşnav2=Kenneth D. |paşnav3=Fröbisch |pêşnav3=Jörg}}&lt;/ref&gt;

Nîvgirava Antarktîkayê di serdema jurasiyê de (206 heta 146 milyon sal berê) dest bi avakirina xwe kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Birkenmajer |pêşnav=K. |tarîx=1994 |sernav=Evolution of the Pacific margin of the northern Antarctic Peninsula: an overview |url=https://link.springer.com/10.1007/BF00210547 |kovar=Geologische Rundschau |ziman=en |cild=83 |hejmar=2 |rr=309–321 |doi=10.1007/BF00210547 |issn=0016-7835}}&lt;/ref&gt; Afrîka di serdema jurayê de li dora 160 milyon sal berê ji Antarktîkayê dabeş bûye û piştre di derdema kretasye ya destpêkê de (dora 125 milyon sal berê) [[nîvgirava Hindistanê]] ji hev dabeş bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Gaina |pêşnav=Carmen |paşnav2=Müller |pêşnav2=R. Dietmar |paşnav3=Brown |pêşnav3=Belinda |paşnav4=Ishihara |pêşnav4=Takemi |paşnav5=Ivanov |pêşnav5=Sergey |tarîx=2007-07-01 |sernav=Breakup and early seafloor spreading between India and Antarctica |url=https://doi.org/10.1111/j.1365-246X.2007.03450.x |kovar=Geophysical Journal International |cild=170 |hejmar=1 |rr=151–169 |doi=10.1111/j.1365-246X.2007.03450.x |issn=0956-540X}}&lt;/ref&gt; Darên ginkgo, konîfer, Bennettitale, nebatên poçikê hespan, fern û sikad di wê demê de pir bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Vegetation of Antarctica Through Geological Time |paşnav=Cantrill |pêşnav=David J. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012-11-22 |isbn=978-0-521-85598-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=sOGH4xaioRUC |paşnav2=Poole |pêşnav2=Imogen}}&lt;/ref&gt; Nêzîkê 80 milyon sal berê nebatên kulîlkdar bûne komên nebatan ên herî cihêreng ên li ser parzemînê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Barreda |pêşnav=Viviana D. |paşnav2=Palazzesi |pêşnav2=Luis |paşnav3=Olivero |pêşnav3=Eduardo B. |tarîx=2019 |sernav=When flowering plants ruled Antarctica: evidence from Cretaceous pollen grains |url=https://nph.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/nph.15823 |kovar=New Phytologist |ziman=en |cild=223 |hejmar=2 |rr=1023–1030 |doi=10.1111/nph.15823 |issn=0028-646X}}&lt;/ref&gt; Her çiqas darên behîvê yên başûr (Nothofagus) ber bi dawiya kretasyeyê ve berbiçav bin jî li Antarktîkaya Rojava daristanên pelderzî di seranserê serdema kretasyeyê de (146–66 milyon sal berê) de serdest bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Crame |pêşnav=J. A. |tarîx=1989 |sernav=Origins and evolution of the Antarctic biota: an introduction |url=https://www.lyellcollection.org/doi/10.1144/GSL.SP.1989.047.01.01 |kovar=Geological Society, London, Special Publications |ziman=en |cild=47 |hejmar=1 |rr=1–8 |doi=10.1144/GSL.SP.1989.047.01.01 |issn=0305-8719}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the Antarctic |paşnav=Riffenburgh |pêşnav=Beau |weşanger=Routledge |tarîx=2006-10-25 |isbn=978-1-135-87866-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_mUPEAAAQBAJ}}&lt;/ref&gt; Her çiqas tenê çend cinsên dînezorên Antarktîkayê (Cryolophosaurus û Glacialisaurus, ji Formasyona Hanson a serdema jurasiya destpêka çiyayên Transantarktîkê&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.app.pan.pl/archive/published/app52/app52-657.pdf |sernav=Anatomy of a basal sauropodomorph dinosaur from the Early Jurassic Hanson Formation of Antarctica}}&lt;/ref&gt; û Antarctopelta, Trinisaura, Morrosaurus û Imperobator ji kretasya dereng a nîvgirava Antarktîkayê) hatine vegotin, Ammonît li deryayên li derdora Antarktîkayê pir belav bûn û dînezor jî hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Coria |pêşnav=Rodolfo A. |paşnav2=Moly |pêşnav2=Juan J. |paşnav3=Reguero |pêşnav3=Marcelo |paşnav4=Santillana |pêşnav4=Sergio |paşnav5=Marenssi |pêşnav5=Sergio |tarîx=2013-04-01 |sernav=A new ornithopod (Dinosauria; Ornithischia) from Antarctica |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0195667112001784 |kovar=Cretaceous Research |cild=41 |rr=186–193 |doi=10.1016/j.cretres.2012.12.004 |issn=0195-6671}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Rozadilla |pêşnav=Sebastián |paşnav2=Agnolin |pêşnav2=Federico L. |paşnav3=Novas |pêşnav3=Fernando E. |paşnav4=Aranciaga Rolando |pêşnav4=Alexis M. |paşnav5=Motta |pêşnav5=Matías J. |paşnav6=Lirio |pêşnav6=Juan M. |paşnav7=Isasi |pêşnav7=Marcelo P. |tarîx=2016-01-01 |sernav=A new ornithopod (Dinosauria, Ornithischia) from the Upper Cretaceous of Antarctica and its palaeobiogeographical implications |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0195667115300677 |kovar=Cretaceous Research |cild=57 |rr=311–324 |doi=10.1016/j.cretres.2015.09.009 |issn=0195-6671}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Ely |pêşnav=Ricardo C. |paşnav2=Case |pêşnav2=Judd A. |tarîx=2019-09-01 |sernav=Phylogeny of a new gigantic paravian (Theropoda; Coelurosauria; Maniraptora) from the Upper Cretaceous of James Ross Island, Antarctica |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0195667118300120 |kovar=Cretaceous Research |cild=101 |rr=1–16 |doi=10.1016/j.cretres.2019.04.003 |issn=0195-6671}}&lt;/ref&gt;

=== Serdema senozoyîkê (66–10 milyon sal berê) ===
[[Wêne:Eocene-Paleocene-circumpolar.svg|thumb|Pêkhatina herika çerxa derdorî ya Antarktîkayê ji perçebûna dawî ya pira bejahî ya Antarktîkayê]]
Di destpêka serdema paleojenê de girêdana pira bejahî ya pira Antarktîkayê, Antartîkayê bi Amerîkaya Başûr û her wiha bi başûrê rojhilatê Awistralyayê ve berdewam kiriye. Fauna ji formasyona La Mesetaya li nîvgirava Antarktîkayê ku dîroka wê vedigere serdema eosenê, pir dişibihe faunayên wekhev ên Amerîkaya Başûr ku ajalên wekê ajalên bi kîsik (marsupials), xenarthran, lîtoptern û ungulatesê bi sim û her wiha gondwanatheres û dibe ku meridiolestidans hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=History of Terrestrial Mammals in South America: How South American Mammalian Fauna Changed from the Mesozoic to Recent Times |paşnav=Defler |pêşnav=Thomas |weşanger=Springer |tarîx=2018-12-19 |isbn=978-3-319-98449-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-HWADwAAQBAJ}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Gelfo |pêşnav=Javier N. |paşnav2=Goin |pêşnav2=Francisco |paşnav3=Bauzá |pêşnav3=Nicolá |paşnav4=Reguero |pêşnav4=Marcelo |tarîx=2019-09-01 |sernav=The fossil record of Antarctic land mammals: commented review and hypotheses for future research |url=https://www.researchgate.net/publication/337086325_The_fossil_record_of_Antarctic_land_mammals_commented_review_and_hypotheses_for_future_research |kovar=researchgate.net |rr=274–292 |doi=10.13679/j.advps.2019.0021}}&lt;/ref&gt; Hatiye texmînkirin ku ajalên bi kîsik di destpêka eosenê de ji Amerîkaya Başûr bi rêya Antarktîkayê belavê Awistralyayê bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Eldridge |pêşnav=Mark D B |paşnav2=Beck |pêşnav2=Robin M D |paşnav3=Croft |pêşnav3=Darin A |paşnav4=Travouillon |pêşnav4=Kenny J |paşnav5=Fox |pêşnav5=Barry J |tarîx=2019-05-23 |sernav=An emerging consensus in the evolution, phylogeny, and systematics of marsupials and their fossil relatives (Metatheria) |url=https://doi.org/10.1093/jmammal/gyz018 |kovar=Journal of Mammalogy |cild=100 |hejmar=3 |rr=802–837 |doi=10.1093/jmammal/gyz018 |issn=0022-2372}}&lt;/ref&gt;

Nêzîkê 53 milyon sal berê Awistralya û Gîneya Nû ji Antarktîkayê veqetiyane û deriyê Tazmanyayê vebûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Ball |pêşnav=Philip |paşnav2=Eagles |pêşnav2=Graeme |paşnav3=Ebinger |pêşnav3=Cynthia |paşnav4=McClay |pêşnav4=Ken |paşnav5=Totterdell |pêşnav5=Jennifer |tarîx=2013 |sernav=The spatial and temporal evolution of strain during the separation of Australia and Antarctica |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/ggge.20160 |kovar=Geochemistry, Geophysics, Geosystems |ziman=en |cild=14 |hejmar=8 |rr=2771–2799 |doi=10.1002/ggge.20160 |issn=1525-2027}}&lt;/ref&gt; Modelên erdnîgariya Antarktîkayê nîşan didin ku ev herikîn û her wiha çerxa paşvegerê ya xwedî kirinê ji ber kêmbûna asta CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;yê çêbûye û bûye sedema afirandina qeşayên piçûk û qeşayên mayînde yên cemserî.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=England |pêşnav=Matthew H. |paşnav2=Hutchinson |pêşnav2=David K. |paşnav3=Santoso |pêşnav3=Agus |paşnav4=Sijp |pêşnav4=Willem P. |tarîx=2017-08-01 |sernav=Ice–Atmosphere Feedbacks Dominate the Response of the Climate System to Drake Passage Closure |url=https://journals.ametsoc.org/view/journals/clim/30/15/jcli-d-15-0554.1.xml |kovar=Journal of Climate |cild=30 |hejmar=15 |rr=5775–5790 |doi=10.1175/JCLI-D-15-0554.1 |issn=0894-8755}}&lt;/ref&gt; Her ku asta CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;yê zêdetir kêm bûye, qeşayê dest bi berfirehbûneke bilez kiriye û cihê daristanên ku heta wê demê Antarktîkayê vedişartin girtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=DeConto |pêşnav=Robert M. |paşnav2=Pollard |pêşnav2=David |tarîx=2003 |sernav=Rapid Cenozoic glaciation of Antarctica induced by declining atmospheric CO2 |url=https://www.nature.com/articles/nature01290 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=421 |hejmar=6920 |rr=245–249 |doi=10.1038/nature01290 |issn=1476-4687}}&lt;/ref&gt; Ekosîstemên tundrayê li Antarktîkayê heta 14 û 10 milyon sal berê niha hebûna xwe berdewam kirine û piştre sarbûna zêdetir bûye sedema tunekirina van tundrayan.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Ashworth |pêşnav=Allan C. |paşnav2=Erwin |pêşnav2=Terry L. |tarîx=2016 |sernav=Antarctotrechus balli sp. n. (Carabidae, Trechini): the first ground beetle from Antarctica |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5126512/ |kovar=ZooKeys |hejmar=635 |rr=109–122 |doi=10.3897/zookeys.635.10535 |issn=1313-2989 |pmc=5126512 |pmid=27917060}}&lt;/ref&gt;

=== Serdema hemdem ===
Her çiqas jeolojiya Antarktîkayê bi piranî ji aliyê qeşaya parzemînî ve hatibe veşartin jî, parzemîn dikare bi teknîkên wekê ji hestkirina ji dûr ve, radara ku di bin erdê de derbas dibe û wêneyên satelîtê werin lêkolîn kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Pour |pêşnav=Amin Beiranvand |paşnav2=Park |pêşnav2=Yongcheol |paşnav3=Park |pêşnav3=Tae-Yoon S. |paşnav4=Hong |pêşnav4=Jong Kuk |paşnav5=Hashim |pêşnav5=Mazlan |paşnav6=Woo |pêşnav6=Jusun |paşnav7=Ayoobi |pêşnav7=Iman |tarîx=2018-06-01 |sernav=Regional geology mapping using satellite-based remote sensing approach in Northern Victoria Land, Antarctica |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S187396521730107X |kovar=Polar Science |cild=16 |rr=23–46 |doi=10.1016/j.polar.2018.02.004 |issn=1873-9652}}&lt;/ref&gt; Ji aliyê jeolojîk ve, Antarktîkaya Rojava pir dişibihe Andên Amerîkaya Başûr.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Antarctica and the southern oceans |paşnav=Stonehouse |pêşnav=B. |weşanger=J. Wiley |tarîx=2002 |isbn=978-0-471-98665-2 |cih=Chichester, West Sussex, England, Hoboken, NJ |kesên-din=Bernard Stonehouse |url=https://www.worldcat.org/title/50285217 |oclc=50285217}}&lt;/ref&gt; Nîvgirava Antarktîkayê bi bilindbûna jeolojîk û veguherîna sedîmentên binê deryayê ku veguheriye kevirên metamorfîk, çêbûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Tectonic setting and evolution of the James Ross Basin, northern Antarctic Peninsula |paşnav=Elliot |pêşnav=David H. |weşanger=Geological Society of America |tarîx=1988-01-01 |rr=0 |isbn=978-0-8137-1169-0 |paşnavê-edîtor=Feldmann |pêşnavê-edîtor=Rodney M. |url=https://doi.org/10.1130/MEM169-p541 |paşnavê-edîtor2=Woodburne |pêşnavê-edîtor2=Michael O. |doi=10.1130/MEM169-p541}}&lt;/ref&gt;

Antarktîkaya Rojava bi yekbûna çend plakayên parzemînî çêbûye ku di encamê de hejmarek rêzeçiyayên li herêmê çêbûne ku rêzeçiyayên herî berbiçav çiyayên Ellsworthê bûn. Hebûna sîstema rift a Antarktîkaya Rojava bûye sedema volkanîzma li ser sinorê di navbera Antarktîkaya Rojava û Rojhilat de û her wiha bûye sedema çêbûna çiyayên Transantarktîkê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}&lt;/ref&gt;

Antarktîka Rojhilat ji aliyê jeolojîk ve devereke pirreng e. Avabûna Antarktîka Rojhilat di serdema arkeyî (4.000 –2.500 milyon sal berê) de dest pê kiriye û di serdema kambriyê de rawestiyaye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctic Marine Geology |paşnav=Anderson |pêşnav=J. B. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-521-13168-1}}&lt;/ref&gt; Herêm li ser kratoneke kevirî hatiye avakirin ku bingeha  mertala prekambriyê ava kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}&lt;/ref&gt; Li ser bingehê komir û kevirên qûmê, kevirên kilsinî û şêl hene ku di serdemên devonî û jurasiyê de hatine danîn ku çiyayên Transantarktîkê çêbikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Chapter 2 The Geology and Geomorphology of Antarctica |weşanger=Elsevier |tarîx=1987-01-01 |rr=7–42 |cild=16 |paşnavê-edîtor=Campbell |pêşnavê-edîtor=I. B. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0166248108701508 |series=Developments in Soil Science |paşnavê-edîtor2=Claridge |pêşnavê-edîtor2=G. G. C. |doi=10.1016/S0166-2481(08)70150-8}}&lt;/ref&gt; Li deverên peravê çiyayên wekê rêzeçiyayê Shackletonê û Vîktorya Land û hinek şikestekên tektonîk çêbûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Paxman |pêşnav=Guy J. G. |paşnav2=Jamieson |pêşnav2=Stewart S. R. |paşnav3=Ferraccioli |pêşnav3=Fausto |paşnav4=Bentley |pêşnav4=Michael J. |paşnav5=Forsberg |pêşnav5=Rene |paşnav6=Ross |pêşnav6=Neil |paşnav7=Watts |pêşnav7=Anthony B. |paşnav8=Corr |pêşnav8=Hugh F. J. |paşnav9=Jordan |pêşnav9=Tom A. |tarîx=2017 |sernav=Uplift and tilting of the Shackleton Range in East Antarctica driven by glacial erosion and normal faulting |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/2016JB013841 |kovar=Journal of Geophysical Research: Solid Earth |ziman=en |cild=122 |hejmar=3 |rr=2390–2408 |doi=10.1002/2016JB013841 |issn=2169-9356}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Salvini |pêşnav=Francesco |paşnav2=Brancolini |pêşnav2=Giuliano |paşnav3=Busetti |pêşnav3=Martina |paşnav4=Storti |pêşnav4=Fabrizio |paşnav5=Mazzarini |pêşnav5=Francesco |paşnav6=Coren |pêşnav6=Franco |tarîx=1997 |sernav=Cenozoic geodynamics of the Ross Sea region, Antarctica: Crustal extension, intraplate strike-slip faulting, and tectonic inheritance |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1029/97JB01643 |kovar=Journal of Geophysical Research: Solid Earth |ziman=en |cild=102 |hejmar=B11 |rr=24669–24696 |doi=10.1029/97JB01643 |issn=2156-2202}}&lt;/ref&gt;

Komir cara yekem li Antarktîkayê li nêzîkê çiyayên Beardmoreyê ji aliyê Frank Wild ve di sefera Nimrod de di sala 1907an de hatiye tomar kirin û tê zanîn ku komirê pileya nizm li gelek deverên çiyayên Transantarktîkê heye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}&lt;/ref&gt; Çiyayên prens Charles depoyên hesinê vedihewînin û li Deryaya Rossê jî qadên neftê û gaza xwezayî hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Times |pêşnav=Walter Sullivan Special to The New York |tarîx=1976-12-19 |sernav=Soviet Team Finds a ‘Mountain of Iron’ in Antarctica |url=https://www.nytimes.com/1976/12/19/archives/soviet-team-finds-a-mountain-of-iron-in-antarctica.html |roja-gihiştinê=2026-09-02 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt;
== Avhewa ==
[[Wêne:Fryxellsee Opt.jpg|thumb|Dîmenek ji qeşaya şîn ku gola Fryxell a li qirax ên çiyayên Transantarktîkê nixumandiye]]
Antarktîka parzemîna herî sar, parzemîna herî bi bahoz û parzemîna herî hişk ê Dinyayê ye.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |sernav=Antarctica |roja-gihiştinê=2026-09-01 |archive-date=2022-05-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220509192134/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Li nêzîkê peravên parzemînê, germahî di havînê de dikare ji 10 °C ê derbas bibe û di mehên zivistanê de heya -40 °C dadikeve. Li ser deverên bilind ên navendî, germahî di mehên havînê de dikare heya -30 °C dakeve û di mehên zivistanê de jî germahiya heman deverê heya -80 °C ê dadikeve.

Germahiya hewayê ya xwezayî ya herî nizm a ku li ser Erdê hatiye tomarkirin di 21ê tîrmeha sala 1983an de li stasyona Vostok a Rûsyayê li Antarktîkayê bi qasê -89.2 °C hatiye tomarkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Turner |pêşnav=John |paşnav2=Anderson |pêşnav2=Phil |paşnav3=Lachlan-Cope |pêşnav3=Tom |paşnav4=Colwell |pêşnav4=Steve |paşnav5=Phillips |pêşnav5=Tony |paşnav6=Kirchgaessner |pêşnav6=Amélie |paşnav7=Marshall |pêşnav7=Gareth J. |paşnav8=King |pêşnav8=John C. |paşnav9=Bracegirdle |pêşnav9=Tom |paşnav10=Vaughan |pêşnav10=David G. |paşnav11=Lagun |pêşnav11=Victor |paşnav12=Orr |pêşnav12=Andrew |tarîx=2009 |sernav=Record low surface air temperature at Vostok station, Antarctica |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1029/2009JD012104 |kovar=Journal of Geophysical Research: Atmospheres |ziman=en |cild=114 |hejmar=D24 |doi=10.1029/2009JD012104 |issn=2156-2202}}&lt;/ref&gt; Di sala 2010an de bi rêya satelîta germahiyeke hewayê germahiya parzemînê bi qasê −94.7 °C hatiye tomar kirin lêbelê dibe ku ji ev rêje ji sermaya li ser rûyê erdê bi bandor bûye ku li bilindahiya 2 mêtre li jorê rûyê erdê nehatiye tomar kirin ku ji bo tomarên fermî yên germahiya hewayê tê xwestin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.usatoday.com/story/weather/2013/12/10/antarctica-cold-record/3950019/ |sernav=Antarctica records unofficial coldest temperature ever |malper=USA TODAY |roja-gihiştinê=2026-09-02 |ziman=en-US |paşnav=Rice |pêşnav=Doyle}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.antarctica.gov.au/about-antarctica/weather-and-climate/weather/ |sernav=Antarctic weather – Australian Antarctic Program |malper=www.antarctica.gov.au |tarîx=2019-02-18 |roja-gihiştinê=2026-09-02 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Ji ber ku piraniya Antarktîkayê ji asta deryayê ji 3.000 mêtre bilindtir e, Antarktîka ji herêma Arktîkê sartir e. Germahiya Okyanûsa Arktîkê bi rêya qeşaya deryayê ya Arktîkê ber bi parzemînê ve hatiye veguhastin û bi awayê hewaya li herêma Arktîkê nerm dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Climatology |paşnav=Rohli |weşanger=Jones &amp; Bartlett Learning |tarîx=2017-06-05 |isbn=978-1-284-11998-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=umokDwAAQBAJ |paşnav2=Vega |pêşnav2=Anthony J.}}&lt;/ref&gt;

Antarktîka çoleke cemserî ye ku barîna parzemînê kêm e. Parzemîn salane bi navînî nêzîkê 150 mm av werdigire ku bi piranî bi awayê şilopeyê ye. Deverên navxweyî hişktir e û di tevahiya salê herî zêde bi qasê 50 mm baran werdigire lê herêmên peravê bi gelemperî ji 200 mm zêdetir baran werdigirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Climatology |paşnav=Rohli |weşanger=Jones &amp; Bartlett Learning |tarîx=2017-06-05 |isbn=978-1-284-11998-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=umokDwAAQBAJ |paşnav2=Vega |pêşnav2=Anthony J.}}&lt;/ref&gt; Li çend deverên qeşaya şîn, ba û sublîmasyon ji berfa ku dibare zêdetir berfê radike. Li geliyên hişk, heman bandor li ser bingehek kevirî çêdibe ku dibe sedema jîngeheke bêber û hişk.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fountain |pêşnav=Andrew G. |paşnav2=Nylen |pêşnav2=Thomas H. |paşnav3=Monaghan |pêşnav3=Andrew |paşnav4=Basagic |pêşnav4=Hassan J. |paşnav5=Bromwich |pêşnav5=David |tarîx=2010 |sernav=Snow in the McMurdo Dry Valleys, Antarctica |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/joc.1933 |kovar=International Journal of Climatology |ziman=en |cild=30 |hejmar=5 |rr=633–642 |doi=10.1002/joc.1933 |issn=1097-0088}}&lt;/ref&gt;
=== Cudahiyên herêmî ===
Antarktîkaya Rojhilat ji ber bilindahiya xwe ya bilind ve ji Antarktîkaya Rojava sartir e. Eniyên hewayê bi zêde derbasê deverên navendî yên parzemînê nabin ku ev jî dibe sedem ku navenda parzemînê sar û hişk bimînin û dibe sedema ku bayên deverê bi leza nerm bimînin. Barîna berfa li beşa perava Antarktîkayê barîneke pir gelemperî ye ku li wir di nav 48 demjimêran de berf dikare bi qasê 1.22 mêtreyê bibare. Li qiraxa parzemînê, bayên katabatîk ên bihêz ên ji platoya cemserî pir caran bi hêza bahozê çêdibin. Di mehên havînê de ji ber ku her roj 24 demjimêrên tîrêjên rojê li wir tên wergirtin, li Cemsera Başûr ji ekvatorê zêdetir tîrêjên rojê digihîjin rûyê erdê.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;
=== Guherîna avhewayê ===
[[Wêne:20201210 Antarctica ice mass variation - NASA GRACE-en.svg|thumb|Guherîna navînî ya girseya qeşaya Antarktîkê ku ji sala 2002an vir ve salane bi qasî 100 milyar ton e]]
Tevê devera xwe yê îzolekirî, Antarktîka di dehsalên dawî de ji ber belavbûna gazên serayê, germ bûye û hinek ji beşên qeşayên xwe winda kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Singh |pêşnav=Hansi A. |paşnav2=Polvani |pêşnav2=Lorenzo M. |tarîx=2020-10-08 |sernav=Low Antarctic continental climate sensitivity due to high ice sheet orography |url=https://www.nature.com/articles/s41612-020-00143-w |kovar=npj Climate and Atmospheric Science |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=3 |hejmar=1 |rr=39 |doi=10.1038/s41612-020-00143-w |issn=2397-3722}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Casado |pêşnav=Mathieu |paşnav2=Hébert |pêşnav2=Raphaël |paşnav3=Faranda |pêşnav3=Davide |paşnav4=Landais |pêşnav4=Amaelle |tarîx=2023 |sernav=The quandary of detecting the signature of climate change in Antarctica |url=https://www.nature.com/articles/s41558-023-01791-5 |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=13 |hejmar=10 |rr=1082–1088 |doi=10.1038/s41558-023-01791-5 |issn=1758-6798}}&lt;/ref&gt; Antarktîkaya Rojava ji sala 1950an heta sala 2000an di heyamên dehsalan de ji 0,1 °C zêdetir germ bûye û nîvgirava Antarktîkayê ya ku li ber çavan e ji nîvê sedsala 20an vir ve bi qasê 3 °C germ bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://discoveringantarctica.org.uk/climate-change/impacts-of-climate-change/ |sernav=Impacts of climate change |malper=Discovering Antarctica |roja-gihiştinê=2026-09-02 |ziman=en-GB}}&lt;/ref&gt; Antarktîkaya Rojhilat ku li gorî Antarktîkaya Rojava sar e û avhewaya deverê sekan (stabîl) heta salên 2000î germahî nîşan nedaye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Clem |pêşnav=Kyle R. |paşnav2=Fogt |pêşnav2=Ryan L. |paşnav3=Turner |pêşnav3=John |paşnav4=Lintner |pêşnav4=Benjamin R. |paşnav5=Marshall |pêşnav5=Gareth J. |paşnav6=Miller |pêşnav6=James R. |paşnav7=Renwick |pêşnav7=James A. |tarîx=2020 |sernav=Record warming at the South Pole during the past three decades |url=https://www.nature.com/articles/s41558-020-0815-z |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=10 |hejmar=8 |rr=762–770 |doi=10.1038/s41558-020-0815-z |issn=1758-6798}}&lt;/ref&gt; Li dora Antarktîkayê, Okyanûsa Başûr ji her okyanûseke din zêdetir germahiya okyanûsê kişandiye û li kûrahiyên bi qasê 2.000 mêtreyan germbûneke berbiçav çêbûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Bourgeois |pêşnav=Timothée |paşnav2=Goris |pêşnav2=Nadine |paşnav3=Schwinger |pêşnav3=Jörg |paşnav4=Tjiputra |pêşnav4=Jerry F. |tarîx=2022-01-17 |sernav=Stratification constrains future heat and carbon uptake in the Southern Ocean between 30°S and 55°S |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8764023/ |kovar=Nature Communications |cild=13 |hejmar=1 |rr=340 |doi=10.1038/s41467-022-27979-5 |issn=2041-1723 |pmc=8764023 |pmid=35039511}}&lt;/ref&gt; Li dora Antarktîka Rojava, okyanûs ji sala 1955an vir ve bi qasê 1 °C germ bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://discoveringantarctica.org.uk/climate-change/impacts-of-climate-change/ |sernav=Impacts of climate change |malper=Discovering Antarctica |roja-gihiştinê=2026-09-02 |ziman=en-GB}}&lt;/ref&gt;

Germbûna [[Okyanûsa Başûr]] a li dora Antarktîkayê bûye sedema qelsbûn an jî hilweşîna refikên qeşayên ku li derveyî qeşayan digeriyan û hevsengiya wan pêk dianiyan. Her çiqas perê qeşayên Antarktîkaya Rojhilat ku berdewam dike ku li hundirê welêt qeşayê zêde bike jî gelek cemedên peravê giraniya xwe winda dikin û paşve dikişin ku ev jî dibe sedema windabûna giştî ya qeşayên li seranserê Antarktîkayê.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Cite web |url=https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/downloads/report/IPCC_AR6_WGI_Chapter09.pdf |sernav=Chapter 9: Ocean, Cryosphere and Sea Level Change}}&lt;/ref&gt; Hatiye payîn ku heta sala 2100an ku windabûna qeşaya li Antarktîkayê bi qasê 11 santî metreyan bilindbûna asta deryayê ya gerdûnî zêde bike.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt; Bi germbûna zêdetir re îhtimala bêîstîqrariyê pir zêdetir dibe û dikare bilindbûna asta deryayê ya gerdûnî ya sedsala 21ê du caran zêdetir bike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Bamber |pêşnav=Jonathan L. |paşnav2=Oppenheimer |pêşnav2=Michael |paşnav3=Kopp |pêşnav3=Robert E. |paşnav4=Aspinall |pêşnav4=Willy P. |paşnav5=Cooke |pêşnav5=Roger M. |tarîx=2019-06-04 |sernav=Ice sheet contributions to future sea-level rise from structured expert judgment |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6561295/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=116 |hejmar=23 |rr=11195–11200 |doi=10.1073/pnas.1817205116 |issn=1091-6490 |pmc=6561295 |pmid=31110015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Horton |pêşnav=Benjamin P. |paşnav2=Khan |pêşnav2=Nicole S. |paşnav3=Cahill |pêşnav3=Niamh |paşnav4=Lee |pêşnav4=Janice S. H. |paşnav5=Shaw |pêşnav5=Timothy A. |paşnav6=Garner |pêşnav6=Andra J. |paşnav7=Kemp |pêşnav7=Andrew C. |paşnav8=Engelhart |pêşnav8=Simon E. |paşnav9=Rahmstorf |pêşnav9=Stefan |tarîx=2020-05-08 |sernav=Estimating global mean sea-level rise and its uncertainties by 2100 and 2300 from an expert survey |url=https://www.nature.com/articles/s41612-020-0121-5 |kovar=npj Climate and Atmospheric Science |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=3 |hejmar=1 |rr=18 |doi=10.1038/s41612-020-0121-5 |issn=2397-3722}}&lt;/ref&gt;

Ava heliyayî ya nû ya ji qeşayê ava binê Antarktîkayê ya şor firk dike û şaneya jêrîn a gera serûbinkirina Okyanûsa Başûr (SOOC) qels dike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Silvano |pêşnav=Alessandro |paşnav2=Rintoul |pêşnav2=Stephen Rich |paşnav3=Peña-Molino |pêşnav3=Beatriz |paşnav4=Hobbs |pêşnav4=William Richard |paşnav5=van Wijk |pêşnav5=Esmee |paşnav6=Aoki |pêşnav6=Shigeru |paşnav7=Tamura |pêşnav7=Takeshi |paşnav8=Williams |pêşnav8=Guy Darvall |tarîx=2018 |sernav=Freshening by glacial meltwater enhances melting of ice shelves and reduces formation of Antarctic Bottom Water |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5906079/ |kovar=Science Advances |cild=4 |hejmar=4 |rr=eaap9467 |doi=10.1126/sciadv.aap9467 |issn=2375-2548 |pmc=5906079 |pmid=29675467}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Pan |pêşnav=Xianliang L. |paşnav2=Li |pêşnav2=Bofeng F. |paşnav3=Watanabe |pêşnav3=Yutaka W. |tarîx=2022-01-10 |sernav=Intense ocean freshening from melting glacier around the Antarctica during early twenty-first century |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8748732/ |kovar=Scientific Reports |cild=12 |hejmar=1 |rr=383 |doi=10.1038/s41598-021-04231-6 |issn=2045-2322 |pmc=8748732 |pmid=35013425}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/downloads/report/IPCC_AR6_WGI_Chapter09.pdf |sernav=Chapter 9: Ocean, Cryosphere and Sea Level Change}}&lt;/ref&gt; Her çiqas bandorên tevahî tê payîn ku di nav çend sedsalan de çêbibin jî, li gorî hinek lêkolînan, hilweşîna tevahî ya SOOCê dikare di navbera 1.7 °C û 3 °C germbûna gerdûnî de çêbike. Ev barîna kêm ê li nîvkada başûr û barîna zêde yê li nîvkada bakur, dibe sedema kêmbûna masîgirî ya li Okyanûsa Başûr û hilweşîna potansiyel a hinek ekosîstemên deryayî vedigire.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2023-03-29 |sernav='Dramatic' changes to Southern Ocean by 2050 likened to The Day After Tomorrow plot |url=https://www.abc.net.au/news/2023-03-30/dramatic-south-ocean-circulation-changes-study/102154690 |roja-gihiştinê=2026-09-03 |xebat=ABC News |ziman=en-AU}}&lt;/ref&gt; Her çiqas gelek cureyên Antarktîkayê nehatibin keşifkirin jî, zêdebûna flora Antarktîkayê ya belgekirî heye û ji u bo parastina jîngeheke guncavê faunayên mezin ên wekê pengûenan zehmetî hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Roland |pêşnav=Thomas P. |paşnav2=Bartlett |pêşnav2=Oliver T. |paşnav3=Charman |pêşnav3=Dan J. |paşnav4=Anderson |pêşnav4=Karen |paşnav5=Hodgson |pêşnav5=Dominic A. |paşnav6=Amesbury |pêşnav6=Matthew J. |paşnav7=Maclean |pêşnav7=Ilya |paşnav8=Fretwell |pêşnav8=Peter T. |paşnav9=Fleming |pêşnav9=Andrew |tarîx=2024 |sernav=Sustained greening of the Antarctic Peninsula observed from satellites |url=https://www.nature.com/articles/s41561-024-01564-5 |kovar=Nature Geoscience |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=17 |hejmar=11 |rr=1121–1126 |doi=10.1038/s41561-024-01564-5 |issn=1752-0908}}&lt;/ref&gt; Helandina erdên cemed girtî dibe ku ji bo erdên bê cemed bibe sedema gazên serayê û qirêjiya cemedgirtî ya berê ku bi helandinê re derdikeve holê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Potapowicz |pêşnav=Joanna |paşnav2=Szumińska |pêşnav2=Danuta |paşnav3=Szopińska |pêşnav3=Małgorzata |paşnav4=Polkowska |pêşnav4=Żaneta |tarîx=2019-02-15 |sernav=The influence of global climate change on the environmental fate of anthropogenic pollution released from the permafrost: Part I. Case study of Antarctica |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S004896971833612X |kovar=Science of The Total Environment |cild=651 |rr=1534–1548 |doi=10.1016/j.scitotenv.2018.09.168 |issn=0048-9697}}&lt;/ref&gt; Germbûna Antarktîkayê û guhertinên têkildar di gera Okyanûsa Başûr de dikarin bandorê li şêwazên avhewayê yên li hinek deverên Afrîkayê jî bikin ku dikare bandor li barîna herêmî û guherîna germahiyê bike.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Meredith, M. P.; et al. (2025). Antarctica and the Earth System. Routledge. pp. 1–18.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Trisos, C. H.; et al. (2022). Climate Change 2022: Impacts, Adaptation and Vulnerability. Cambridge University Press. pp. 1285–1455.}}&lt;/ref&gt;

Ger germahî ji asta sala 2020an 2 °C kêmtir nebe, ihtimal heye ku qata qeşayê ya Antarktîkaya Rojava bi tevahî bihele.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Lau |pêşnav=Sally C. Y. |paşnav2=Wilson |pêşnav2=Nerida G. |paşnav3=Golledge |pêşnav3=Nicholas R. |paşnav4=Naish |pêşnav4=Tim R. |paşnav5=Watts |pêşnav5=Phillip C. |paşnav6=Silva |pêşnav6=Catarina N. S. |paşnav7=Cooke |pêşnav7=Ira R. |paşnav8=Allcock |pêşnav8=A. Louise |paşnav9=Mark |pêşnav9=Felix C. |paşnav10=Linse |pêşnav10=Katrin |paşnav11=Strugnell |pêşnav11=Jan M. |tarîx=2023-12-22 |sernav=Genomic evidence for West Antarctic Ice Sheet collapse during the Last Interglacial |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.ade0664 |kovar=Science |weşanger=American Association for the Advancement of Science |cild=382 |hejmar=6677 |rr=1384–1389 |doi=10.1126/science.ade0664}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Naughten |pêşnav=Kaitlin A. |paşnav2=Holland |pêşnav2=Paul R. |paşnav3=De Rydt |pêşnav3=Jan |tarîx=2023 |sernav=Unavoidable future increase in West Antarctic ice-shelf melting over the twenty-first century |url=https://www.nature.com/articles/s41558-023-01818-x |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=13 |hejmar=11 |rr=1222–1228 |doi=10.1038/s41558-023-01818-x |issn=1758-6798}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Garbe |pêşnav=Julius |paşnav2=Albrecht |pêşnav2=Torsten |paşnav3=Levermann |pêşnav3=Anders |paşnav4=Donges |pêşnav4=Jonathan F. |paşnav5=Winkelmann |pêşnav5=Ricarda |tarîx=2020 |sernav=The hysteresis of the Antarctic Ice Sheet |url=https://www.nature.com/articles/s41586-020-2727-5 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=585 |hejmar=7826 |rr=538–544 |doi=10.1038/s41586-020-2727-5 |issn=1476-4687}}&lt;/ref&gt; Hatiye payîn ku windabûna vê qata qeşayê heye bi tevahî ji holê rabe ev pêvajo bi qasê 500 û 13.000 sal berxwe bide.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-09-03 |ziman=en |doi=10.1126/science.abn7950}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://climatetippingpoints.info/2022/09/09/climate-tipping-points-reassessment-explainer/ |sernav=Exceeding 1.5°C global warming could trigger multiple climate tipping points – paper explainer |malper=climatetippingpoints.info |tarîx=2022-09-09 |roja-gihiştinê=2026-09-03 |ziman=en |paşnav=dvdmckay}}&lt;/ref&gt; Ger qeşaya bilind hilweşe dibe ku asta deryayê bi qasê 3,3 mêtre bilind bibe û bi helandina qeşayên li ser çiyayan qeşayên bilind jî dibe ku asta deryayê bi qasê 4,3 metreyan bilind bike.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.the-cryosphere.net/7/375/2013/tc-7-375-2013.pdf |sernav=Bedmap2: improved ice bed, surface and thickness datasets for Antarctica}}&lt;/ref&gt; Qata qeşaya Antarktîkaya Rojhilat ku li gorî deverên qeşayî yên din gelek aram e tenê dikare bi qasê 0,5 mête heta 0,9 mêtreyê asta deryayê bilind bike ku ev jî beşek piçûk ê ji bilind bûna 53,3 mêtreyan e ku di tevahiya helandina qata qeşayê de pêk tê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Crotti |pêşnav=Ilaria |paşnav2=Quiquet |pêşnav2=Aurélien |paşnav3=Landais |pêşnav3=Amaelle |paşnav4=Stenni |pêşnav4=Barbara |paşnav5=Wilson |pêşnav5=David J. |paşnav6=Severi |pêşnav6=Mirko |paşnav7=Mulvaney |pêşnav7=Robert |paşnav8=Wilhelms |pêşnav8=Frank |paşnav9=Barbante |pêşnav9=Carlo |paşnav10=Frezzotti |pêşnav10=Massimo |tarîx=2022-09-10 |sernav=Wilkes subglacial basin ice sheet response to Southern Ocean warming during late Pleistocene interglacials |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9464198/ |kovar=Nature Communications |cild=13 |hejmar=1 |rr=5328 |doi=10.1038/s41467-022-32847-3 |issn=2041-1723 |pmc=9464198 |pmid=36088458}}&lt;/ref&gt; Ji ber ku germahiya gerdûnî li dora 3°C  zêde bûye, deverên xeternak ên wekê Hewza Wilkes û Hewza Aurora dibe ku di nav 2.000 salan de bimînin di bin avê de&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-09-03 |ziman=en |doi=10.1126/science.abn7950}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://climatetippingpoints.info/2022/09/09/climate-tipping-points-reassessment-explainer/ |sernav=Exceeding 1.5°C global warming could trigger multiple climate tipping points – paper explainer |malper=climatetippingpoints.info |tarîx=2022-09-09 |roja-gihiştinê=2026-09-03 |ziman=en |paşnav=dvdmckay}}&lt;/ref&gt; û dibe ku li van deveran bilindbûna asta deryayê bigihîje 6,4 metreyan.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Pan |pêşnav=Linda |paşnav2=Powell |pêşnav2=Evelyn M. |paşnav3=Latychev |pêşnav3=Konstantin |paşnav4=Mitrovica |pêşnav4=Jerry X. |paşnav5=Creveling |pêşnav5=Jessica R. |paşnav6=Gomez |pêşnav6=Natalya |paşnav7=Hoggard |pêşnav7=Mark J. |paşnav8=Clark |pêşnav8=Peter U. |tarîx=2021 |sernav=Rapid postglacial rebound amplifies global sea level rise following West Antarctic Ice Sheet collapse |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8087405/ |kovar=Science Advances |cild=7 |hejmar=18 |rr=eabf7787 |doi=10.1126/sciadv.abf7787 |issn=2375-2548 |pmc=8087405 |pmid=33931453}}&lt;/ref&gt; 

=== Tenikbûna tebeqeya ozonê ===
[[Wêne:NASA and NOAA Announce Ozone Hole is a Double Record Breaker.png|thumb|Wêneya qula herî mezin a di tebeqeya ozonê de ku di meha îlona sala 2006an de hatiye tomarkirin]]
Zanyaran ji salên 1970an vir ve li ser qata ozona di atmosfera li jor ê Antarktîkayê lêkolîn dikin. Di sala 1985an de zanyarên brîtanî li ser daneyên ku wan li stasyona lêkolîn a Halley ya li ser çemê cemeda Brunt berhev kiribûn dixebitin, wan qadeke mezin a bi rêjeya ozonê ya nizm li ser Antarktîkayê keşiv kirine. 'Qula tebeqeya ozonê' hema hema tevahiya parzemînê vedigire û di meha îlona sala 2006an de gihîştiye asta xwe ya herî mezin ku bûyera herî dirêj a mayînde ye, di sala 2020an de pêk hatiye. Ev tenikbûna tebeqeya ozonê ji ber belavbûna klorofluorokarbon û halonên di atmosferê de çêdibe ku ev made tebeqeya ozonê bi gazên din perçe dikin. Şert û mercên pir sar ên Antarktîkayê bûne sedem ku ewrên stratosferîk ên cemserî çêbibin. Ewr wekê katalîzator ji bo reaksiyonên kîmyewî tevdigerin ku di dawiyê de dibin sedema hilweşîna ozonê. Protokola Montreal a sala 1987an belavbûna madeyên ku ozonê kêm dikin sinordar kiriye. Tê pêşbînîkirin ku qula ozon an li jor ê Antarktîkayê hêdî hêdî winda bibe ku heta salên 2060î.tê payîn ku asta ozonê vegere nirxên ku herî dawî ya ku di salên 1980î de hatine tomarkirin.

Di heman demê de tenikbûna ozonê dikare di stratosferê de bibe sedema sarbûna bi qasê 6 °C ê. Sarbûn girseya cemserî xurt dike û bi vî awayî rê li ber derketina hewaya sar a nêzîkê Cemsera Başûr digire ku ev jî di encamê de girseya parzemînî ya tebeqeya qeşaya Antarktîkaya Rojhilat sar dike. Herêmên li derdora Antarktîkayê, bi taybetî nîvgirava Antarktîkayê rastî germahiyên bilindtir tên ku ev yek jî helîna qeşayê bileztir dike. Ev model destnîşan dikin ku tenikbûna ozonê û bandora vorteksa cemserî ya zêde dibe ku dibe sedema zêdebûna dirêjahiya qeşaya deryayê jî pêvajoyeke ji destpêka çavdêriya di dawiya salên 1970î ve heta sala 2014an berdewam kiriye. Ev model destnîşan dikin ku kêmbûna ozonê û bandora vorteksa cemserî ya ku zêde dibe, dibe ku ji ber sedema zêdebûna dirêjahiya qeşaya deryayê jî be ku ji dema destpêkirina çavdêriyên di dawiya salên 1970î heta sala 2014an berdewam kiriye. Ji wî demê ve rûbera qeşaya deryaya Antarktîkayê bi awayekê bilez kêm bûye.
== Biyocûre ==
Tê dîtin piraniya cureyên li Antarktîkayê cisnê cureyên ku bi milyonan salan berê li wir jiyane ne ne. Ji ber vê yekê hatiye payîn ku ev cûre ji gelek çerxên qeşayê sax mane ku cure di demên avhewaya pir sar de li deverên germtir ên îzolekirî yên wekê deverên bi germahiya jeotermal an jî deverên ku di seranserê avhewaya sar de bê qeşa mane, sax mane.
=== Fauna ===
[[Wêne:Kaiserpinguine mit Jungen.jpg|thumb|Dîmenek ji pengûenên împerator û cûcik ên wan]]
Kermêşa bêfirîn ''Belgica antarctica'', ajala herî mezin e ku bi tevahî ajaleke bejayî ya li Antarktîkayê ye ku digihîje mezinahiya 6 mm.

Krîla Antarktîkayê ku di komên mezin de kom dibe, cureya bingehîn a ekosîstema [[Okyanûsa Başûr]] e û [[Organîzm|organîzmayeke]] xwarina girîng ê ajalên wekê balîna, fok, fokên pilingî, fokên bi mû, masiyên qeşayê û gelek cureyên çûkên wekê pengûen û albatrosê ye. Hinek cureyên ajalên deryayî hene û rasterast an nerasterast bi fîtoplanktonê ve girêdayî ne. [[Jiyana deryayî]] ya Antarktîkayê pengûen, balînayên şîn, orka, masiyên mezin û fokên bi mû vedihewîne. Foka Antarktîkayê di sedsalên 18 û 19an de ji ber çermê wan ji aliyê nêçîrvanên fokên ku ji Dewletên Yekbûyî û Keyaniya Yekbûyî hatine bi awayekê zêde hatine girtin. [[Foka leopar|Fokên pilingî]] di ekosîstema Antarktîkayê de nêçîrvanên herî baş in û ji bo lêgerîna xwarinê li seranserê Okyanûsa Başûr digerin.

Nêzîkê 40 cureyên çûkan hene ku li Antarktîkayê an jî nêzî Antarktîkayê dîjîn ku di nav wan de cureyên petrelan, penguenan, kormoran û kevok hene. Çend cureyên çûkan ên din serdana okyanûsa li dora Antarktîkê dikin ku di nav wan de hinek ji wan ku bi gelemperî li Arktîkê dijîn hene. Pengûena împerator tekane pengûen e ku di zivistanê de li Antarktîkayê cucikê xwe dertînin; ew û pengûena Adelie ji hemî pengûen ên din dûrtir li başûr cûcik ên xwe dertînin.

[[Wêne:Sterna vittata - Antarctica I.jpg|thumb|Dîmena teyrekî Antarktîkayê (Sterna vittata) li ser keştîyeke binavbûyî li Girava Enterprise sekiniye]]
Di sala 2010an de hêjmara populasyona jiyana deryayî ya ku ji aliyê nêzîkê 500 lêkolîneran ve di dema sala cemserî vavneteweyî de hatiye kirin, hate weşandin. Hatiye diyarkirin ku di lêkolînê de zêdetirî 235 organîzmayên deryayî li her du herêmên cemserî yên cuda dijîn û bi vê awayê di navbera devereke bi qasê 12.000 kîlometre ye, dijîn. Ajalan mezin ên wekê hinek balîna û çûk salane vê rêwîtiyê dikin. Formên jiyanê ya biçûktir ên wekê xiyar û şemalokên azad ên avjen, di herdu okyanûsên cemser de jî têne dîtin. Faktorên ku dikarin di belavbûna wan de bibin alîkar, cûdahiyên germahiyê di navbera okyanûsa kûr ê li cemseran û ekvatorê de ne ku ji 5 °C ê zêdetir nebin û pergalên sereke yên herikînê an kemerên veguhastinên deryayî yên ku dikarin hêk û larvayan veguhezînin in.

Di meha çileya sala 2025an de dabeş bûna çiyayê mezin ên cemedê A-84 (ku bi mezinahiya xwe dişibihe bajarê Şîkagoyê) ji Shela Cemeda George VI derfetek kêm peyda kiriye ku bikaranîna keştiyên binavî yên robotîk, qata deryaya di bin refikên cemed ên li ser avê de were keşifkirin. Lêkolîneran di kûrahiyên heta 1300 metreyan de ekosîstemên bi awayekê neçaverêkirî mercanên mezin, singer ên kevnar, masiyên cemedê, pîrî yên mezin ên deryayî û heta heştpê hatine dîtin, kifş kirine. Dibe ku ev ekosîstem cureyên nû yên ku bi sedsalan veşartî mane û ji aliyê herikînên okyanûs ên ku xurekê hildigirin ve hatine xwedîkirin, vedihewînin.

=== Flora ===
Di seranserê dîroka xwe de Antarktîka gelek jiyana cûreyên nebatan dîtiye. Di serdema kretasye de li parzemîn  ekosîstemek fern-conifer ê serdest hebû ku di dawiya heman serdemê de veguheriye daristaneke barana nerm. Di dema neojena sartir de (17–2,5 milyon sal berê) ekosîstemeke tundrayê cihê daristanên baranê girtiye. Avhewaya Antarktîkaya îro rê nadeye ku nebatên li parzemînê zêde belav bibin. Hewaya sar ê zêde, bêwespiya axê û kêmbûna şilebûna hewayê û tîrêjên rojê mezinbûna nebatan asteng dike ku bûye sedema cûrbecûrbûna cureyan a kêm bibin û belavbûna wan kêm bibin. Floraya parzemînê bi piranî ji brîofîtan pêk dihatin ku di nav de 25 cureyên nebatên kezeba sor û 100 cureyên nebatên kevzê hebûn. Sê cureyên riwekên kulîlkdar hene ku hemî li Nîvgirava Antarktîkayê têne dîtin. Di nav van riwekan de Deschampsia antarctica (giyayê porî yê Antarktîkayê), Colobanthus quitensis ( înciyê yê Antarktîkayê) û Poa annua cureyeke ji derveyî parzemînê hatiye (giyayê şîn ê salane) hene.
=== Organîzmayên din ===
Ji 700 cureyên algeyê ku li Antarktîkayê hene, nêzîkê nîvê wan fîtoplanktonên deryayî ne. Algeyê berfê yên pirreng bi taybetî di havînê de li herêmên peravê pir in. Ji ber ku av cemed digire hemî xwê ya avê (ava şor) ji avê diavêje derve û ji ber ku ev ava şor di nav depoyên ava şor de kom dibe, mîkroorganîzmayên razayî jî vedihewîne. Her wiha heta cemeda deryayê jî dikare komên ekolojîk ên bêhempa vehewîne. Dema ku qeşa dest bi helandinê dike, depoyên ava şor fireh dibin û dikarin bi hev re kanalên ava şor çêbikin û kevza di hindurê depoyan de dikarin ji nû ve şiyar bibin û heta cemidîna din ji nû ve geş bibin.

Di heman demê de di ava deryayê de bakterî heta 800 mêtre di bin qeşayê de hatine dîtin. Hatiye texmînkirin ku di nav ava di bin erdê Gola Vostokê de komeke bakteriyên xwemalî heye. Hatiye texmînkirin ku hebûna jiyanê li wir argumana ihtimala jiyanê li ser heyva Jupiterê Europa zêde dike û dibe ku di bin qalikê xwe yê qeşayê de av hebe. Di avên pir alkalîn ên Gola Unterseeyê de komek ji bakteriyên ekstremofîl hatiye dîtin. Belavbûna zîndewerên pir berxwedêr ên ku li deverên wiha yê nemêvanperwer dijîn dikare argumana ji bo jiyana ji derveyî erdê di jîngehên sar û dewlemend bi metanê de hê jî zêdetir bike.

=== Parastina jîngehê ===
Yekem peymana navneteweyî ji bo parastina biyolojîk a cihêrengiya Antarktîkayê di sala 1964an de hatiye pejirandin. Masîgirtina zêde ya populasyona krîl (ajalek e ku di ekosîstema Antarktîkayê de roleke mezin dilîze) bûye sedem ku rayedar rêziknameyên li ser masîgiriyê derxînin. Peymana parastina çavkaniyên zindî yên deryayî yên Antarktîkayê, peymaneke navneteweyî ye ku di sala 1980an de ket meriyetê ku masîgiriyê bi rêk û pêk dike û bi yekê xaye dike ku têkiliyên ekolojîk biparêze. Tevê van rêziknameyan jî, masîgirtina neqanûnî, bi taybetî ya masiyê diranan ê Patagonian ê pir biqîmet ku li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê wekê levreşa Şîlî tê firotin wekê pirsgirêke dimîne.

Bi awayekê analojîk bi peymana masîgiriya sala 1980an ku peymaneke berdewamî ye, welatên bi pêşengiya Zelanda Nû û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê peymaneke li ser madenê danûstandin kirine. Ev peymana li ser rêkxistina çalakiyên çavkaniyên madenî yên Antarktîkayê di sala 1988an de hatiye pejirandin. Piştî kampanyayeke bi hêz ku ji aliyê rêxistinên jîngehê ve, pêşî Awistralyayê û piştre jî li Fransayê hatiye lidarxistin, biryar hatiye dayîn ku peymanê pesend nekin. Li cihê vê peymanê welatan bi protokola parastina jîngeha Antarktîkayê, peymana Antarktîkayê (protokola Madrîdê) pejirandine ku ev peymana ji bo parastina jîngeha Antarktîkayê di sala 1998an de ketiye meriyetê. Protokola Madrîdê hemî kolandinên kanên madenê qedexe kiriye û parzemînê wekê &quot;rezerveke xwezayî ya ji bo aştî û zanistê hatiye veqetandiye&quot; destnîşan kiriye.

Koma aktîvîstên jîngehê Greenpeace ji sala 1987an heta sala 1992an li Girava Rossê bingehek ava kiriye ku wekê beşek ji hewldana xwe ya ku parzemînê wekê wekê parkeke cîhanî radigihîne, diyar kiriye. Penageha balîneyên Okyanûsa Başûr di sala 1994an de ji aliyê komîsyona balîneyên navneteweyî ve hatiye damezrandin. Ev penageh ji devereke bi qasê 50 milyon km² (19 milyon mîlên çargoşe) pêk hatiye ku tevahiya parzemîna Antarktîkayê dorpêç dike. Her çiqas Japon ji bo armancên lêkolînê derbasê vê qadê bibe jî û nêçîra balîneyên bazirganî li herêmê qedexe be jî, nêçîra balîneyên bazirganî ji aliyê Japonê ve berdewam kiriye.

Tevê van parastinan, biyolojiya li Antarktîkayê hê jî ji ber çalakiyên mirovan di bin metirsiyê de ye. Herêmên bi taybetî parastî kêmtir ji %2ê herêmê digirin û ji bo heywanên ku populer in ji heywanên ku kêm têne dîtin parastineke baştir hatiye peydakirin. Di heman demê de herêmên parastî yên bejayî ji herêmên parastî yên deryayî zêdetir in. Ekosîstem ji ber gefên herêmî û gerdûnî bi bandor bûne ku bi taybetî di nav gefan de qirêjî, dagirkirina cureyên ne-xwemalî û bandorên cûrbecûr ên guherîna avhewayê hene.

== Dîroka keşif kirinê ==
Keştiyên keştîvan James Cook, HMS Resolution û Adventure, di 17ê çileya sala 1773an de, di kanûna sala 1773an de û dîsa di çileya sala 1774an de derbasê nav çembera Antarktîkayê bûye. Cook berî ku di çileya sala 1773an de li ber belavbûna qeşayan vekişe, bi qasê 120 km nêzîkê perava Antarktîkayê bûye. Di sala 1775an de, wî hebûna parzemîneke cemserî wekê &quot;îhtîmaleke&quot; dîtiye û di quncikeke din a rojnameya xwe de wiha nivîsandiye: &quot;[Ez] bi tundî bawer dikim û ji ihtîmaleke mezin e ku me beşek ji vê parzemînê dîtibe&quot;.
=== Sedsala 19an ===
Dibe ku di destpêka sedsala 19an de masîgirên fokê di nav masîgirên pêşîn de bûn ku nêzîkê bejahiya Antarktîkê bûne. Kevntirîn bermayiyên mirovan ku li herêma Antarktîkayê hatine dîtin, serê qoqê jineke ciwan bû ku li perava Yamana ya li Giravên Shetland Başûr hatibû dîtin û dibe ku ev jin di sala 1985an de hatiye dîtin.

Di demek dirêj de hatiye bawerkirin ku yekem kesê ku Antarktîka an jî qada qeşaya Antarktîkayê dîtiye, deryavanê brîtanî Edward Bransfield bû ku kaptanekî hêzên deryayî yên qraliyetê bû ku di 30ê çileya sala 1820an de serê nîvgirava Antarktîkayê keşif kiriye. Lêbelê kaptanekî hêza deryayî ya Împeratoriya Rûsyayê, Fabian Gottlieb von Bellingshausen, di 27ê çileyê de girseyeke mezin ên qeşaya Antarktîkê ku li ser avê disekinî dîtiye. Keştiya nêçîrvanî ya fokan a amerîkî Nathaniel Palmer ku keştiya wî ya nêçîrvaniya fokan di wê demê de li herêmê bû, dibe ku yekem kes e ku nîvgirava Antarktîkayê dîtiye.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Commons|Antarctica|Antarktîka}}

{{Parzemîn}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}

[[Kategorî:Antarktîka| ]]
[[Kategorî:Cîhan]]
[[Kategorî:Parzemîn]]</text>
      <sha1>6swye2xkcvpkgn2pbr8chyeev8o608v</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2092983</id>
      <parentid>2092982</parentid>
      <timestamp>2026-09-07T01:43:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2092983</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="75354" sha1="c4fbmw7emz6t3xfvwzo8nk9auljiv92" xml:space="preserve">{{Xebat}}
{{Agahîdanka giştî}}
'''Antarktîka'''&lt;ref&gt;{{Îzolî, 2007|r=1138|jêgirtin=Antarktîka}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ferhenga Erdnîgarîyê (Coğrafya)|Ferhenga Erdnîgarîyê]]|paşnav=Önen|pêşnav=Abdurrahman |weşanger=Stembol: Doz|sal=2008|rûpel=36}}&lt;/ref&gt; yan jî '''Antarktîk'''{{Çavk}} ({{Bi-la|Antarctica}}) yek ji [[parzemîn]]ên cîhanê ye ku parzemîna herî başûr ê dinyayê û parzemîna herî kêm nifûs a cîhanê ye. Parzemîn bi tevahî li başûrê çembera Antarktîkayê ye û ji aliyê [[Okyanûsa Başûr]] (ku wekê Okyanûsa Antarktîkayê jî tê zanîn) ve hatiye dorpêçkirin ku [[Cemsera Başûr]] a erdnîgarî vedihewîne. Di heman demê de Antarktîka pêncem parzemîna herî mezin ê cîhanê ye ku bi qasê ji %40 ji [[Ewropa|Ewropayê]] mezintir e û rûbera parzemînê  bi qasê 14.200.000 km² rûerd (an rûqeşa) vegirtiye. Piraniya Antarktîkayê bi qata qeşayê ya Antarktîkayê ve hatiye nixumandin ku qalindahiya navînî ya qeşayê bi qasê 1,9 km ye.

Antarktîka bi navînî parzemîna herî sar, herî hişke û parzemîna herî bi ba û bahoz ê cîhanê ye û parzemîn ji asta deryayê xwedî bilindahiyeke navînî ye. Antarktîka bi piranî ji çoleke cemserî pêk hatiye ku barîna salane li peravê zêdetirî 200 mm ye û berf û barana li hundirê parzemînê gelek kêm e. Qeşayên parzemîn di warê ava şîrîn de gelek dewlemend e ku nêzîkê ji %70ê rezervên ava şirîn ên cîhanê li Antarktîkayê cemedgirtî ye. Hatiye payîn ger ku qeşaya Antarktîkayê bihele, dê asta deryayê ya [[Cîhan|cîhanê]] bi qasê 60 mêtreyan bilind bibe. Her wiha Antarktîka xwediyê rekora germahiya herî nizm a pîvandî yê li ser rûyê [[Dinya (gerstêrk)|Erdê]] ye ku nizmahiya germahiya bi qasê −89.2 °C hatiye pîvandin. Germahiya herêmên peravê di havînê de dikare bi qasê 10 °C bilind bibe. Cureyên xwemaliyên ajalan kêzik, nematod, pengûen, fok û tardigrad in. Li cihên ku nebat lê hene, bi piranî bi awayê liken an kevzê ye.

Refên qeşayê yên Antarktîkayê dibe ku cara yekem di sala 1820an de, di dema sefereke rûsî de ku ji aliyê Fabian Gottlieb von Bellingshausen û Mikhail Lazarev ve hatibû birêvebirin, hatine dîtin. Di dehsalên piştê seferên wan, di seferên fransî, amerîkî û brîtanî de li parzemînê lêkolînên zêdetir hatine kirin. Yekem derketina piştrastkirî ya Antarktîkayê ji aliyê tîmeke norwêcî ve di sala 1895an de pêk hatiye. Di destpêka sedsala 20an de, çend seferên navxwe yên parzemînê çêbûne. Lêkolînerên brîtanî Douglas Mawson, Edgeworth David û Alistair Mackay yekem kes bûn ku di sala 1909an de gihîştine [[Cemsera Başûr]] a manyetîkî û cemsera başûr a erdnîgarî jî yekem car di sala 1911an de lêkolînerê norwêcî Roald Amundsen gihiştiye cemserê.

Ji aliyê îdarî ve Antarktîka ji aliyê nêzîkê 30 welatan ve tê birêvebirin ku hemî jî endamên sîstema peymana Antarktîkayê ya sala 1959an in. Li gorî şertên peymanê, çalakiyên leşkerî, kolandinên kanên madenê, teqînên nukleerî û avêtina bermayiyên nukleerî li Antarktîkayê qedexe ne. Geştiyarî, masîgirtin û lêkolîn çalakiyên sereke yên mirovan li Antarktîkayê û li derdora Antarktîkayê hene. Di mehên havînê de nêzîkê 5.000 kes li stasyonên lêkolînê dimînin û ev hejmar di mehên zivistanê de dadikeve 1.000 kesan. Her çiqas parzemîn dûr be jî, çalakiyên mirovan bi rêya qirêjî, guherîna avhewayê û bi rêya tenikbûna [[tebeqeya ozonê]] bandoreke neyînî li ser Antarktîkayê dihêle. Helîna qata qeşayê ya [[Antarktîkaya Rojava]] ya ku potansiyeleke nearam e, di pêşbîniyên bilindbûna [[asta deryayê]] di asta sedsalê de bûye sedema nezelaliyeke herî mezin û heman helîn bandorê li ser serûbinkirina gera [[Okyanûsa Başûr]] jî dike ku di dawiyê de dikare bibe sedema bandorên girîng li ser avhewaya [[Nîvkada Başûr]] û hilberîna Okyanûsa Başûr.

== Etîmolojî ==
[[Wêne:1657 map Polus Antarcticus.jpg|thumb|Nexşeya cemserî ya herî başûrê Dinyayê]]
Navê ku ji parzemînê hatiye dayîn ji peyva antarktîka hatiye ku ji peyva fransî ya navîn ''antartique'' an ''antarctique'' ('li hemberî Arktîkê') û piştre ji peyva latînî ''antarcticus'' ('li hemberî bakur') hatiye. Navê Antarktîkus ji peyvên yewnanî ἀντι- ('dij-') û ἀρκτικός (arktikos, 'ya hirçê [Ursa Major], bakur') hatiye.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite book |sernav=Lettinck 2021, p. 158.}}&lt;/ref&gt; Fîlozofê yewnanî Arîstoteles li dora 350 {{bz}} de di ''Meteorolojiyê'' de li ser &quot;herêma Antarktîkê&quot; nivîsandiye. Li gorî raporê, erdnîgarnasê yewnanî Marinusê ji Tîrusê ev nav di nexşeya xwe ya cîhanê ya sedsala duyem a {{pz}} de ku niha winda bûye, bi kar aniye. Nivîskarên romayî Gaius Julius Hyginus û Apuleius ji bo cemsera başûr navê yewnanî yê latînîkirî polus antarcticus bi kar anîne ku ji wir peyva fransî ya kevin ''pole antartike'' (nûjen ''pôle antarctique'')&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Hyginus 1992, p. 176.}}&lt;/ref&gt; ku di sala 1270an de hatiye piştrastkirin û ji wir jî peyva îngilîziya navîn pol antartik ku cara yekem di lêkolîneke ji aliyê nivîskarê îngilîzî Geoffrey Chaucer ve hatiye nivîsandin, hatiye wergirtin.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Ramanên ewropî yên di derbarê hebûna Terra Australis ku parzemîneke berfirehê li başûrê dûr ê cîhanê ye ku ji bo hevsengî kirina axên bakurê [[Ewropa]], [[Asya]] û [[Afrîkaya Bakur]] pêk tîne, wekê têgeheke rewşenbîrî, ji kevnariya klasîk ve hebû. Ji ber vê yekê ''Terra Australis'' navê ku ji bo hemî girseyên bejayî yên hîpotetîk ên ku tê pêşniyar kirin ku li cihê ku niha tê zanîn Antarktîka heye, hatibû bikaranîn.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Mericq 1987, pp. 90–91: 'They published maps and charts based on the hypothesis that Tierra del Fuego was the beginning of that Terra Australis. The first person ever to have rights over these lands was Pedro Sancho de la Hoz, who received them through a special decree signed by Emperor Charles V on 24 January 1539.'}}&lt;/ref&gt; Îdiaya hebûna axek wisa heta keşfkirina Awistralyayê ku ji aliyê ewropiyan ve hatiye keşfkirin, berdewam kiriye.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Scott, Hiatt &amp; McIlroy 2012, pp. 2–3.}}&lt;/ref&gt;

Di destpêka sedsala 19an de keşifger Matthew Flinders guman li hebûna parzemîneke cuda yê li başûrê Awistralyayê (ku di wê demê wekê New Holland hatiye binavkirin) kiriye û ji ber vê yekê pêşniyar kiriye ku li cihê wê navê &quot;Terra Australis&quot; ji bo [[Awistralya|Awistralyayê]] were bikar anîn.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Cawley 2015, p. 130.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=McCrone &amp; McPherson 2009, p. 75.}}&lt;/ref&gt; Di sala 1824an de rayedarên kolonyal ên li Sîdneyê bi fermî navê parzemîna New Hollandê wekê Awistralya guhertine û peyva &quot;Terra Australis&quot; wekê referansek ji bo navê Antarktîkayê hiştine. Di dehsalên piştre de, erdnîgaran hevokên wekê &quot;parzemîna Antarktîkayê&quot; bi kar anîne. Wan li cihê vê navê li naveke helbestî geriyane û navên wekê ''Ultima'' û ''Antipodea'' pêşniyar kirine.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Cameron-Ash 2018, p. 20.}}&lt;/ref&gt; Ji bo binavkirina parzemînê navê Antarktîka di salên 1890î de hatiye pejirandin û bikaranîna yekem ê vê navê ji aliyê kartografê skotlendî John George Bartholomew pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://digital.nls.uk/bartholomew/highlights/antarctica.html#:~:text=Edinburgh%20geographer%20and%20mapmaker%20John,since%20the%20first%20century%20AD. |sernav=Highlights from the Bartholomew Archive: The naming of Antarctica}}&lt;/ref&gt;

== Erdnîgarî ==
[[Wêne:Antarctica.svg|thumb|300px|Nexşeyek ku Antarktîkaya Rojhilat li rastê Çiyayên Transantarktîk û Antarktîkaya Rojava li çepê ye, nişan dide.]]
Antarktîka ku bi awayekî asîmetrîk li dora cemsera başûr û bi piranî li başûrê çembera Antarktîkayê (ku yek ji pênc çemberên sereke yên firehiyê ye ku nexşeyên cîhanê nîşan didin) cih digire ku ji aliyê [[Okyanûsa Başûr]] ve hatiye dorpêçkirin. Di heman de çem ên avan li Antarktîkayê hene ku çemê herî dirêj ê parzemînê çemê Onyxê ye. Her wiha Antarktîka bi qasê 14,2 milyon km² rûber vedigire ku hema hema du car ji rûbera [[Awistralya|Awistralyayê]] mezintir e ku bi vê rûberê bûye pêncem parzemîna herî mezin ê cîhanê. Xeta perava Antarktîkayê bi qasê 18.000 km dirêj e ku ji sala 1983an vir ve çar celebên peravê li parzemînê hene ku perav ji %44ê peravê ji qeşayên avjenî, ji %38 ji dîwarên qeşayê pêk tê ku li ser keviran dimînin, ji %13 ji deverên qeşayî an jî qiraxa cemedên bilind pêk tê û ji %5ê ji parvên mayî jî ji kevirên vekirî pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |sernav=Antarctica - The World Factbook |malper=www.cia.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en |archive-date=2022-05-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220509192134/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: glaciological and geophysical folio |paşnav=Drewry |pêşnav=D. J. |weşanger=University of Cambridge, Scott Polar Research Institute |tarîx=1983 |isbn=978-0-901021-04-5 |cih=Cambridge}}&lt;/ref&gt;

Golên ku di binê qeşaya parzemînî de dimînin, bi piranî li geliyên hişk ên McMurdo an jî li gelek oazên cûda çêbûne.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}&lt;/ref&gt; [[Gola Vostokê]] ku di bin stasyona Vostok a [[Rûsya|Rûsyayê]] de hatiye dîtin, mezintirîn gola binqeşayê ya cîhanê û yek ji mezintirîn golên cîhanê ye. Berê hatiye bawer kirin ku gol bi milyonan salan hatiye girtin lê di roja îro de zanyaran texmîn kirine ku ava golê her 13.000 sal carekê bi helandin û cemidandina hêdî ya qeşayê hatiye guhertin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=David |tarîx=2019-06-27 |sernav=Antarctica |url=https://academic.oup.com/book/62792 |kovar=OUP Academic |ziman=en |doi=10.1093/wentk/9780190641320.001.0001}}&lt;/ref&gt; Di mehên havînan de qeşa li qiraxên golan dikare bihele û xendekên şil bi awayekê demkî çêdibin. Di heman demê de li Antarktîkayê hem golên ava şor û hem jî golên ava şirîn hene.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

[[Wêne:Mount Vinson from NW at Vinson Plateau by Christian Stangl (flickr).jpg|thumb|Dîmenek ji çiyayê Vînsonê ku li bakurê rojavayê Antarktîkayê ye û bilindeya herî bilind ê Antarktîkayê ye]]
Antarktîka ji aliyê Çiyayên Transantarktîk ve hatiye dabeşkirin ku ji erdê Vîktoryayê heta [[Deryaya Rossê]] dirêj dibin ku ev her alî di nav xwe de Antarktîkaya Rojava û Antarktîkaya Rojhilat vedigirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: Earth's Own Ice World |url=https://archive.org/details/antarcticaearths0000carr |paşnav=Carroll |pêşnav=Michael |weşanger=Springer |tarîx=2018-05-16 |isbn=978-3-319-74623-4 |paşnav2=Lopes |pêşnav2=Rosaly}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Ji |pêşnav=Fei |paşnav2=Gao |pêşnav2=Jinyao |paşnav3=Li |pêşnav3=Fei |paşnav4=Shen |pêşnav4=Zhongyan |paşnav5=Zhang |pêşnav5=Qiao |paşnav6=Li |pêşnav6=Yongdong |tarîx=2017-10-16 |sernav=Variations of the effective elastic thickness over the Ross Sea and Transantarctic Mountains and implications for their structure and tectonics |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0040195117302937 |kovar=Tectonophysics |cild=717 |rr=127–138 |doi=10.1016/j.tecto.2017.07.011 |issn=0040-1951}}&lt;/ref&gt; Piraniya Antarktîkayê bi tebeqeyên qeşayê ya Antarktîkayê ve hatiye nixumandin ku bi navînî 1,9 km qalindahiya qeşayan hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fretwell |pêşnav=P. |paşnav2=Pritchard |pêşnav2=H. D. |paşnav3=Vaughan |pêşnav3=D. G. |paşnav4=Bamber |pêşnav4=J. L. |paşnav5=Barrand |pêşnav5=N. E. |paşnav6=Bell |pêşnav6=R. |paşnav7=Bianchi |pêşnav7=C. |paşnav8=Bingham |pêşnav8=R. G. |paşnav9=Blankenship |pêşnav9=D. D. |paşnav10=Casassa |pêşnav10=G. |paşnav11=Catania |pêşnav11=G. |paşnav12=Callens |pêşnav12=D. |paşnav13=Conway |pêşnav13=H. |paşnav14=Cook |pêşnav14=A. J. |paşnav15=Corr |pêşnav15=H. F. J. |tarîx=2013-02-28 |sernav=Bedmap2: improved ice bed, surface and thickness datasets for Antarctica |url=https://tc.copernicus.org/articles/7/375/2013/ |kovar=The Cryosphere |ziman=English |weşanger=Copernicus GmbH |cild=7 |hejmar=1 |rr=375–393 |doi=10.5194/tc-7-375-2013 |issn=1994-0416}}&lt;/ref&gt; Tebeqeya qeşayê ji xeynî ji xeynî çend oazanên li geliyên hişk ên McMurdo tevahiya parzemînê nixumandine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://antarcticsun.usap.gov/science/4184/ |sernav=The Antarctic Sun: News about Antarctica - The Lost Dry Valleys of the Polar Plateau |malper=antarcticsun.usap.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en |archive-date=2022-01-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220115223943/https://antarcticsun.usap.gov/science/4184/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Çend çemên qeşayî yên Antarktîkayê ku ber bi refên qeşayî yên Antarktîkayê ve diherikin, pêvajoyeke ku wekê dînamîkên tebeqeyên qeşayê hatine pênasekirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.gfdl.noaa.gov/ice-sheet-dynamics/ |sernav=Ice Sheet Dynamics – Geophysical Fluid Dynamics Laboratory |malper=www.gfdl.noaa.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31}}&lt;/ref&gt;

Antarktîkaya Rojhilat ji Coats Land, Queen Maud Land, Enderby Land, Mac. Robertson Land, Wilkes Land û Victoria Land pêk hatiye. Ji xeynî beşek piçûk, hemî deverên parzemînê di nav nîvkada rojhilat de ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctic Climate Evolution |paşnav=Florindo |pêşnav=Fabio |weşanger=Elsevier |tarîx=2008-10-10 |isbn=978-0-08-093161-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yUu-x70CZEcC |paşnav2=Siegert |pêşnav2=Martin}}&lt;/ref&gt; Li ser û dora Antarktîkayê gelek girav hene ku piraniya wan giravên volkanîk in û li gorî pîvanên jeolojîk pir ciwan in.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://figshare.utas.edu.au/articles/journal_contribution/Origin_and_evolution_of_the_sub-Antarctic_islands_the_foundation/24483391 |sernav=Quilty, Patrick Gerard |malper=figshare.utas.edu.au |roja-gihiştinê=2026-08-31 |doi=10.26749/rstpp.141.1.35}}&lt;/ref&gt; Îstîsnayên herî berbiçav giravên [[deşta Kerguelenê]] ne ku girava herî kevin li dora 40 milyon sal berê niha çêbûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Olierook |pêşnav=Hugo K. H. |paşnav2=Jourdan |pêşnav2=Fred |paşnav3=Merle |pêşnav3=Renaud E. |paşnav4=Timms |pêşnav4=Nicholas E. |paşnav5=Kusznir |pêşnav5=Nick |paşnav6=Muhling |pêşnav6=Janet R. |tarîx=2016-04-15 |sernav=Bunbury Basalt: Gondwana breakup products or earliest vestiges of the Kerguelen mantle plume? |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0012821X1630019X |kovar=Earth and Planetary Science Letters |cild=440 |rr=20–32 |doi=10.1016/j.epsl.2016.02.008 |issn=0012-821X}}&lt;/ref&gt;

Girê Vinson a li çiyayên Ellsworthê bi bilindahiya 4.892 mêtreyê bilindeya herî bilind ê Antarktîkayê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Hall Ball Kiwi Mountaineers From Mount Cook To Everest |paşnav=Monteath |pêşnav=Colin |weşanger=Cloudcap |tarîx=1997 |isbn=978-0-938567-42-4 |url=https://www.worldcat.org/title/38585390 |oclc=38585390}}&lt;/ref&gt; Çiyayê Erebusa li Girava Rossê volkana herî başûrî ya cîhanê ye û her roj nêzîkê 10 caran diteqe. Xweliya ji teqînên volkanîk 300 kîlometre dûrî kratera volkanîk hatiye dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/48987684 |sernav=Antarctica : an encyclopedia from Abbott ice shelf to zooplankton {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Delîlên hejmareke mezin ji volkanan di bin qeşayê de hene ku ger asta çalakiyê bilind bibe, dibe ku ji bo tebeqeya qeşayê xetereyek çêbike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: Earth's Own Ice World |url=https://archive.org/details/antarcticaearths0000carr |paşnav=Carroll |pêşnav=Michael |weşanger=Springer |tarîx=2018-05-16 |isbn=978-3-319-74623-4 |paşnav2=Lopes |pêşnav2=Rosaly}}&lt;/ref&gt; Qubeya qeşayê ya bi navê Dome Argus li Antarktîkaya Rojhilat e ku bi qasê bilindahiya 4.091 metreyan bilind ew û qada qeşayê ya herî bilind ê Antarktîkayê ye. Ev gir yek ji cihên herî sar û hişk ên cîhanê ye ku germahî ya li vir heya −90 °C ê dadikeve û barîna salane jî bi qasê 1-3 sm ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica And The Arctic Circle, A Geographic Encyclopedia Of The Earth's Polar Regions |tarîx=2014-04-01 |url=http://archive.org/details/antarctica-and-the-arctic-circle-2-volumes-a-geographic-encyclopedia-of-the-earths-polar-regions}}&lt;/ref&gt;

== Dîroka jeolojîk ==
Ji dawiya serdema meoproterozoîkê heta serdema kretasyeyê, Antarktîka beşek ji superparzemîna [[Gondwana|Gondwanayê]] bû û parzemîn bi pêvajoya tevgerên Antarktîkaya îro ji ber ku Gondwana hêdî hêdî ji hev perçe bûye, li dora 183 milyon sal berê îro ava bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctic News Clips |weşanger=National Science Foundation |tarîx=1995 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=HcTrAAAAMAAJ&amp;pg=PA109}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}&lt;/ref&gt; Di demek dirêj a serdema fanerozoyîkê de Antarktîka xwedî avhewayek tropîkal ê nerm bû û ew bi daristanên berfireh nixumandî bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Klages |pêşnav=Johann P. |paşnav2=Salzmann |pêşnav2=Ulrich |paşnav3=Bickert |pêşnav3=Torsten |paşnav4=Hillenbrand |pêşnav4=Claus-Dieter |paşnav5=Gohl |pêşnav5=Karsten |paşnav6=Kuhn |pêşnav6=Gerhard |paşnav7=Bohaty |pêşnav7=Steven M. |paşnav8=Titschack |pêşnav8=Jürgen |paşnav9=Müller |pêşnav9=Juliane |paşnav10=Frederichs |pêşnav10=Thomas |paşnav11=Bauersachs |pêşnav11=Thorsten |paşnav12=Ehrmann |pêşnav12=Werner |paşnav13=van de Flierdt |pêşnav13=Tina |paşnav14=Pereira |pêşnav14=Patric Simões |paşnav15=Larter |pêşnav15=Robert D. |tarîx=2020 |sernav=Temperate rainforests near the South Pole during peak Cretaceous warmth |url=https://www.nature.com/articles/s41586-020-2148-5 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=580 |hejmar=7801 |rr=81–86 |doi=10.1038/s41586-020-2148-5 |issn=1476-4687}}&lt;/ref&gt;
=== Serdema paleozoyîkê (539–252 milyon sal berê) ===
[[Wêne:Glossopteris sp. (fossil leaf) (Permian; Antarctica) 1 (49063572172) (cropped).jpg|thumb|300px|Ji serdema permeya  Antarktîkayê pelgeke ''Glossopteris sp.'' yê]]
Germbûna berdewam bûye sedem ku piraniya Gondwanayê ziwa bibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Vegetation of Antarctica Through Geological Time |paşnav=Cantrill |pêşnav=David J. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012-11-22 |isbn=978-0-521-85598-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=sOGH4xaioRUC |paşnav2=Poole |pêşnav2=Imogen}}&lt;/ref&gt; Di serdema triyasiyê de Antarktîka ji aliyê cûreyeke giyayên bi tov (pteridosperms) ve serdest bû ku ji cinsê Dicroidiumê bûn ku wekê daran mezin dibûn. Florayên din ên triasiyê ginkgophytes, sîkadofites, darên konîfer û sphenopsid bûn. Tetrapod (ajaleke çar ling) cara yekem di serdema triyasiya destpêkê de li Antarktîkayê hatine dîtin û fosîlên herî kevn ên naskirî di formasyona fremouw a çiyayên Transantarktîkê de hatine dîtin. Sînapsîd (ku wekê &quot;xijendeyên mîna memikdaran&quot; jî têne zanîn) cureyên wekê Lystrosaurus di nav de hebû û di serdema triyasiya destpêkê de zêde bûn.

Nîvgirava Antarktîkayê di serdema jurasiyê de (206 heta 146 milyon sal berê) dest bi avakirina xwe kiriye. Afrîka di serdema jurasiyê li de dora 160 milyon sal berê ji Antarktîkayê dabeş bûye û piştre jî di serdema kretasiya destpêkê de nîvgirava Hindistanê (nêzîkî 125 milyon sal berê) ji heman parzemînan dabeş bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Rolland |pêşnav=Yann |paşnav2=Bernet |pêşnav2=Matthias |paşnav3=van der Beek |pêşnav3=Peter |paşnav4=Gautheron |pêşnav4=Cécile |paşnav5=Duclaux |pêşnav5=Guillaume |paşnav6=Bascou |pêşnav6=Jérôme |paşnav7=Balvay |pêşnav7=Mélanie |paşnav8=Héraudet |pêşnav8=Laura |paşnav9=Sue |pêşnav9=Christian |paşnav10=Ménot |pêşnav10=René-Pierre |tarîx=2019-01-15 |sernav=Late Paleozoic Ice Age glaciers shaped East Antarctica landscape |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0012821X18306460 |kovar=Earth and Planetary Science Letters |cild=506 |rr=123–133 |doi=10.1016/j.epsl.2018.10.044 |issn=0012-821X}}&lt;/ref&gt; Piştê kêmbûna qeşayê di nîvê duyem ê serdema permiyana destpêkê de, erd ji aliyê glossopterids (komeke nebatan a tovkirî ya nemabûyî ya bê xizmên zindî) ve serdest bû ku nebata herî berbiçav Glossopteris bû ku dareke wekê ku di axên tijî av de şîn dibe, hatiye şîrove kirin ku depoyên komirê yên berfireh çêkirine. Nebatên din ên ku di dema Permiyeyê de li Antarktîkayê hatine dîtin ''Cordaitales'', ''sphenopsids'', ''ferns'' û ''lycophytes'' in.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Vegetation of Antarctica Through Geological Time |paşnav=Cantrill |pêşnav=David J. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012-11-22 |isbn=978-0-521-85598-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=sOGH4xaioRUC |paşnav2=Poole |pêşnav2=Imogen}}&lt;/ref&gt; Di dawiya serdema permiyeyê de avhewa li ser piraniya [[Gondwana|Gondwanayê]] hişktir û germtir bûye û ekosîstemên daristanên ''glossopteridan'' wekê beşek ji bûyera tunebûna permî-triyasî hilweşiyane.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Past Antarctica: Paleoclimatology and Climate Change |paşnav=Franganillo |pêşnav=Marc Oliva i |weşanger=Elsevier Science &amp; Technology |tarîx=2020 |isbn=978-0-12-817925-3 |paşnav2=Fernandez |pêşnav2=Jesus Ruiz}}&lt;/ref&gt; Di serdema paleozoyîkê de ti delîl tinene ku nîşan bide ka tetrapod li Antarktîkê jiyane an na.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web |url=https://pubs.usgs.gov/of/2007/1047/ea/of2007-1047ea047.pdf |sernav=Collinson, James; William R., Hammer (2007). Migration of Triassic tetrapods to Antarctica (PDF). 10th International Symposium on Antarctic Earth Sciences.}}&lt;/ref&gt;

=== Serdema mezozoîkê (252–66 milyon sal berê) ===
{{Multiple image
| width  = 150
| image1 = Opening of western Indian Ocean 150 Ma.png
| image2 = Opening of South Atlantic 126 Ma.png
| image3 = Opening of South Atlantic 83 Ma.png
| footer = Perçebûna suoerparzemîna Gondwanayê; li dora 150 milyon sal berê (wêneya 1em), li dora 126 milyon sal berê (wêneya 2em) û li dora 83 milyon sal berê (wêneya 3em)
|}}
Germbûna berdewam piraniya Gondwanayê zuwa kiriye. Di serdema triyasiyê de, Antarktîka ji aliyê fernên tovkirî (pteridosperms) ve serdest bû ku beşek cinsê dicroidium bûn ku wekê daran mezin dibûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Icehouse to hothouse: floral turnover, the Permian–Triassic crisis and Triassic vegetation |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012 |rr=105–160 |isbn=978-0-521-85598-3 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Cantrill |pêşnavê-edîtor=David J. |url=https://www.cambridge.org/core/books/vegetation-of-antarctica-through-geological-time/icehouse-to-hothouse-floral-turnover-the-permiantriassic-crisis-and-triassic-vegetation/2A62935F027160A42A76FDD1199FA5C3 |paşnavê-edîtor2=Poole |pêşnavê-edîtor2=Imogen |doi=10.1017/CBO9781139024990.004}}&lt;/ref&gt; Florayên din ên serdema triyasiyê ginkgophytes, sîkadofît, konîfer û sphenopsîdan bûn. Tetrapod cara yekem di serdema triyasiya destpêkê de li Antarktîkayê hatine dîtin û fosîlên herî kevn ên naskirî di formasyona fremouw a [[Rêzeçiyayên Transantarktîk|çiyayên Transantarktîkê]] de hatin dîtin.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; Sînapsîd (ku wekî &quot;xijendeyên mîna memikan&quot; jî têne zanîn) cureyên wek ''Lystrosaurus'' vedihewîne û di serdema triyasiya destpêkê de gelek zêdetir bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Early Evolutionary History of the Synapsida |paşnav=Kammerer |pêşnav=Christian F. |weşanger=Springer London, Limited |tarîx=2013 |isbn=978-94-007-6841-3 |paşnav2=Angielczyk |pêşnav2=Kenneth D. |paşnav3=Fröbisch |pêşnav3=Jörg}}&lt;/ref&gt;

Nîvgirava Antarktîkayê di serdema jurasiyê de (206 heta 146 milyon sal berê) dest bi avakirina xwe kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Birkenmajer |pêşnav=K. |tarîx=1994 |sernav=Evolution of the Pacific margin of the northern Antarctic Peninsula: an overview |url=https://link.springer.com/10.1007/BF00210547 |kovar=Geologische Rundschau |ziman=en |cild=83 |hejmar=2 |rr=309–321 |doi=10.1007/BF00210547 |issn=0016-7835}}&lt;/ref&gt; Afrîka di serdema jurayê de li dora 160 milyon sal berê ji Antarktîkayê dabeş bûye û piştre di derdema kretasye ya destpêkê de (dora 125 milyon sal berê) [[nîvgirava Hindistanê]] ji hev dabeş bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Gaina |pêşnav=Carmen |paşnav2=Müller |pêşnav2=R. Dietmar |paşnav3=Brown |pêşnav3=Belinda |paşnav4=Ishihara |pêşnav4=Takemi |paşnav5=Ivanov |pêşnav5=Sergey |tarîx=2007-07-01 |sernav=Breakup and early seafloor spreading between India and Antarctica |url=https://doi.org/10.1111/j.1365-246X.2007.03450.x |kovar=Geophysical Journal International |cild=170 |hejmar=1 |rr=151–169 |doi=10.1111/j.1365-246X.2007.03450.x |issn=0956-540X}}&lt;/ref&gt; Darên ginkgo, konîfer, Bennettitale, nebatên poçikê hespan, fern û sikad di wê demê de pir bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Vegetation of Antarctica Through Geological Time |paşnav=Cantrill |pêşnav=David J. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012-11-22 |isbn=978-0-521-85598-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=sOGH4xaioRUC |paşnav2=Poole |pêşnav2=Imogen}}&lt;/ref&gt; Nêzîkê 80 milyon sal berê nebatên kulîlkdar bûne komên nebatan ên herî cihêreng ên li ser parzemînê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Barreda |pêşnav=Viviana D. |paşnav2=Palazzesi |pêşnav2=Luis |paşnav3=Olivero |pêşnav3=Eduardo B. |tarîx=2019 |sernav=When flowering plants ruled Antarctica: evidence from Cretaceous pollen grains |url=https://nph.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/nph.15823 |kovar=New Phytologist |ziman=en |cild=223 |hejmar=2 |rr=1023–1030 |doi=10.1111/nph.15823 |issn=0028-646X}}&lt;/ref&gt; Her çiqas darên behîvê yên başûr (Nothofagus) ber bi dawiya kretasyeyê ve berbiçav bin jî li Antarktîkaya Rojava daristanên pelderzî di seranserê serdema kretasyeyê de (146–66 milyon sal berê) de serdest bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Crame |pêşnav=J. A. |tarîx=1989 |sernav=Origins and evolution of the Antarctic biota: an introduction |url=https://www.lyellcollection.org/doi/10.1144/GSL.SP.1989.047.01.01 |kovar=Geological Society, London, Special Publications |ziman=en |cild=47 |hejmar=1 |rr=1–8 |doi=10.1144/GSL.SP.1989.047.01.01 |issn=0305-8719}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the Antarctic |paşnav=Riffenburgh |pêşnav=Beau |weşanger=Routledge |tarîx=2006-10-25 |isbn=978-1-135-87866-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_mUPEAAAQBAJ}}&lt;/ref&gt; Her çiqas tenê çend cinsên dînezorên Antarktîkayê (Cryolophosaurus û Glacialisaurus, ji Formasyona Hanson a serdema jurasiya destpêka çiyayên Transantarktîkê&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.app.pan.pl/archive/published/app52/app52-657.pdf |sernav=Anatomy of a basal sauropodomorph dinosaur from the Early Jurassic Hanson Formation of Antarctica}}&lt;/ref&gt; û Antarctopelta, Trinisaura, Morrosaurus û Imperobator ji kretasya dereng a nîvgirava Antarktîkayê) hatine vegotin, Ammonît li deryayên li derdora Antarktîkayê pir belav bûn û dînezor jî hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Coria |pêşnav=Rodolfo A. |paşnav2=Moly |pêşnav2=Juan J. |paşnav3=Reguero |pêşnav3=Marcelo |paşnav4=Santillana |pêşnav4=Sergio |paşnav5=Marenssi |pêşnav5=Sergio |tarîx=2013-04-01 |sernav=A new ornithopod (Dinosauria; Ornithischia) from Antarctica |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0195667112001784 |kovar=Cretaceous Research |cild=41 |rr=186–193 |doi=10.1016/j.cretres.2012.12.004 |issn=0195-6671}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Rozadilla |pêşnav=Sebastián |paşnav2=Agnolin |pêşnav2=Federico L. |paşnav3=Novas |pêşnav3=Fernando E. |paşnav4=Aranciaga Rolando |pêşnav4=Alexis M. |paşnav5=Motta |pêşnav5=Matías J. |paşnav6=Lirio |pêşnav6=Juan M. |paşnav7=Isasi |pêşnav7=Marcelo P. |tarîx=2016-01-01 |sernav=A new ornithopod (Dinosauria, Ornithischia) from the Upper Cretaceous of Antarctica and its palaeobiogeographical implications |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0195667115300677 |kovar=Cretaceous Research |cild=57 |rr=311–324 |doi=10.1016/j.cretres.2015.09.009 |issn=0195-6671}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Ely |pêşnav=Ricardo C. |paşnav2=Case |pêşnav2=Judd A. |tarîx=2019-09-01 |sernav=Phylogeny of a new gigantic paravian (Theropoda; Coelurosauria; Maniraptora) from the Upper Cretaceous of James Ross Island, Antarctica |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0195667118300120 |kovar=Cretaceous Research |cild=101 |rr=1–16 |doi=10.1016/j.cretres.2019.04.003 |issn=0195-6671}}&lt;/ref&gt;

=== Serdema senozoyîkê (66–10 milyon sal berê) ===
[[Wêne:Eocene-Paleocene-circumpolar.svg|thumb|Pêkhatina herika çerxa derdorî ya Antarktîkayê ji perçebûna dawî ya pira bejahî ya Antarktîkayê]]
Di destpêka serdema paleojenê de girêdana pira bejahî ya pira Antarktîkayê, Antartîkayê bi Amerîkaya Başûr û her wiha bi başûrê rojhilatê Awistralyayê ve berdewam kiriye. Fauna ji formasyona La Mesetaya li nîvgirava Antarktîkayê ku dîroka wê vedigere serdema eosenê, pir dişibihe faunayên wekhev ên Amerîkaya Başûr ku ajalên wekê ajalên bi kîsik (marsupials), xenarthran, lîtoptern û ungulatesê bi sim û her wiha gondwanatheres û dibe ku meridiolestidans hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=History of Terrestrial Mammals in South America: How South American Mammalian Fauna Changed from the Mesozoic to Recent Times |paşnav=Defler |pêşnav=Thomas |weşanger=Springer |tarîx=2018-12-19 |isbn=978-3-319-98449-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-HWADwAAQBAJ}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Gelfo |pêşnav=Javier N. |paşnav2=Goin |pêşnav2=Francisco |paşnav3=Bauzá |pêşnav3=Nicolá |paşnav4=Reguero |pêşnav4=Marcelo |tarîx=2019-09-01 |sernav=The fossil record of Antarctic land mammals: commented review and hypotheses for future research |url=https://www.researchgate.net/publication/337086325_The_fossil_record_of_Antarctic_land_mammals_commented_review_and_hypotheses_for_future_research |kovar=researchgate.net |rr=274–292 |doi=10.13679/j.advps.2019.0021}}&lt;/ref&gt; Hatiye texmînkirin ku ajalên bi kîsik di destpêka eosenê de ji Amerîkaya Başûr bi rêya Antarktîkayê belavê Awistralyayê bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Eldridge |pêşnav=Mark D B |paşnav2=Beck |pêşnav2=Robin M D |paşnav3=Croft |pêşnav3=Darin A |paşnav4=Travouillon |pêşnav4=Kenny J |paşnav5=Fox |pêşnav5=Barry J |tarîx=2019-05-23 |sernav=An emerging consensus in the evolution, phylogeny, and systematics of marsupials and their fossil relatives (Metatheria) |url=https://doi.org/10.1093/jmammal/gyz018 |kovar=Journal of Mammalogy |cild=100 |hejmar=3 |rr=802–837 |doi=10.1093/jmammal/gyz018 |issn=0022-2372}}&lt;/ref&gt;

Nêzîkê 53 milyon sal berê Awistralya û Gîneya Nû ji Antarktîkayê veqetiyane û deriyê Tazmanyayê vebûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Ball |pêşnav=Philip |paşnav2=Eagles |pêşnav2=Graeme |paşnav3=Ebinger |pêşnav3=Cynthia |paşnav4=McClay |pêşnav4=Ken |paşnav5=Totterdell |pêşnav5=Jennifer |tarîx=2013 |sernav=The spatial and temporal evolution of strain during the separation of Australia and Antarctica |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/ggge.20160 |kovar=Geochemistry, Geophysics, Geosystems |ziman=en |cild=14 |hejmar=8 |rr=2771–2799 |doi=10.1002/ggge.20160 |issn=1525-2027}}&lt;/ref&gt; Modelên erdnîgariya Antarktîkayê nîşan didin ku ev herikîn û her wiha çerxa paşvegerê ya xwedî kirinê ji ber kêmbûna asta CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;yê çêbûye û bûye sedema afirandina qeşayên piçûk û qeşayên mayînde yên cemserî.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=England |pêşnav=Matthew H. |paşnav2=Hutchinson |pêşnav2=David K. |paşnav3=Santoso |pêşnav3=Agus |paşnav4=Sijp |pêşnav4=Willem P. |tarîx=2017-08-01 |sernav=Ice–Atmosphere Feedbacks Dominate the Response of the Climate System to Drake Passage Closure |url=https://journals.ametsoc.org/view/journals/clim/30/15/jcli-d-15-0554.1.xml |kovar=Journal of Climate |cild=30 |hejmar=15 |rr=5775–5790 |doi=10.1175/JCLI-D-15-0554.1 |issn=0894-8755}}&lt;/ref&gt; Her ku asta CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;yê zêdetir kêm bûye, qeşayê dest bi berfirehbûneke bilez kiriye û cihê daristanên ku heta wê demê Antarktîkayê vedişartin girtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=DeConto |pêşnav=Robert M. |paşnav2=Pollard |pêşnav2=David |tarîx=2003 |sernav=Rapid Cenozoic glaciation of Antarctica induced by declining atmospheric CO2 |url=https://www.nature.com/articles/nature01290 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=421 |hejmar=6920 |rr=245–249 |doi=10.1038/nature01290 |issn=1476-4687}}&lt;/ref&gt; Ekosîstemên tundrayê li Antarktîkayê heta 14 û 10 milyon sal berê niha hebûna xwe berdewam kirine û piştre sarbûna zêdetir bûye sedema tunekirina van tundrayan.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Ashworth |pêşnav=Allan C. |paşnav2=Erwin |pêşnav2=Terry L. |tarîx=2016 |sernav=Antarctotrechus balli sp. n. (Carabidae, Trechini): the first ground beetle from Antarctica |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5126512/ |kovar=ZooKeys |hejmar=635 |rr=109–122 |doi=10.3897/zookeys.635.10535 |issn=1313-2989 |pmc=5126512 |pmid=27917060}}&lt;/ref&gt;

=== Serdema hemdem ===
Her çiqas jeolojiya Antarktîkayê bi piranî ji aliyê qeşaya parzemînî ve hatibe veşartin jî, parzemîn dikare bi teknîkên wekê ji hestkirina ji dûr ve, radara ku di bin erdê de derbas dibe û wêneyên satelîtê werin lêkolîn kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Pour |pêşnav=Amin Beiranvand |paşnav2=Park |pêşnav2=Yongcheol |paşnav3=Park |pêşnav3=Tae-Yoon S. |paşnav4=Hong |pêşnav4=Jong Kuk |paşnav5=Hashim |pêşnav5=Mazlan |paşnav6=Woo |pêşnav6=Jusun |paşnav7=Ayoobi |pêşnav7=Iman |tarîx=2018-06-01 |sernav=Regional geology mapping using satellite-based remote sensing approach in Northern Victoria Land, Antarctica |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S187396521730107X |kovar=Polar Science |cild=16 |rr=23–46 |doi=10.1016/j.polar.2018.02.004 |issn=1873-9652}}&lt;/ref&gt; Ji aliyê jeolojîk ve, Antarktîkaya Rojava pir dişibihe Andên Amerîkaya Başûr.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Antarctica and the southern oceans |paşnav=Stonehouse |pêşnav=B. |weşanger=J. Wiley |tarîx=2002 |isbn=978-0-471-98665-2 |cih=Chichester, West Sussex, England, Hoboken, NJ |kesên-din=Bernard Stonehouse |url=https://www.worldcat.org/title/50285217 |oclc=50285217}}&lt;/ref&gt; Nîvgirava Antarktîkayê bi bilindbûna jeolojîk û veguherîna sedîmentên binê deryayê ku veguheriye kevirên metamorfîk, çêbûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Tectonic setting and evolution of the James Ross Basin, northern Antarctic Peninsula |paşnav=Elliot |pêşnav=David H. |weşanger=Geological Society of America |tarîx=1988-01-01 |rr=0 |isbn=978-0-8137-1169-0 |paşnavê-edîtor=Feldmann |pêşnavê-edîtor=Rodney M. |url=https://doi.org/10.1130/MEM169-p541 |paşnavê-edîtor2=Woodburne |pêşnavê-edîtor2=Michael O. |doi=10.1130/MEM169-p541}}&lt;/ref&gt;

Antarktîkaya Rojava bi yekbûna çend plakayên parzemînî çêbûye ku di encamê de hejmarek rêzeçiyayên li herêmê çêbûne ku rêzeçiyayên herî berbiçav çiyayên Ellsworthê bûn. Hebûna sîstema rift a Antarktîkaya Rojava bûye sedema volkanîzma li ser sinorê di navbera Antarktîkaya Rojava û Rojhilat de û her wiha bûye sedema çêbûna çiyayên Transantarktîkê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}&lt;/ref&gt;

Antarktîka Rojhilat ji aliyê jeolojîk ve devereke pirreng e. Avabûna Antarktîka Rojhilat di serdema arkeyî (4.000 –2.500 milyon sal berê) de dest pê kiriye û di serdema kambriyê de rawestiyaye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctic Marine Geology |paşnav=Anderson |pêşnav=J. B. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-521-13168-1}}&lt;/ref&gt; Herêm li ser kratoneke kevirî hatiye avakirin ku bingeha  mertala prekambriyê ava kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}&lt;/ref&gt; Li ser bingehê komir û kevirên qûmê, kevirên kilsinî û şêl hene ku di serdemên devonî û jurasiyê de hatine danîn ku çiyayên Transantarktîkê çêbikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Chapter 2 The Geology and Geomorphology of Antarctica |weşanger=Elsevier |tarîx=1987-01-01 |rr=7–42 |cild=16 |paşnavê-edîtor=Campbell |pêşnavê-edîtor=I. B. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0166248108701508 |series=Developments in Soil Science |paşnavê-edîtor2=Claridge |pêşnavê-edîtor2=G. G. C. |doi=10.1016/S0166-2481(08)70150-8}}&lt;/ref&gt; Li deverên peravê çiyayên wekê rêzeçiyayê Shackletonê û Vîktorya Land û hinek şikestekên tektonîk çêbûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Paxman |pêşnav=Guy J. G. |paşnav2=Jamieson |pêşnav2=Stewart S. R. |paşnav3=Ferraccioli |pêşnav3=Fausto |paşnav4=Bentley |pêşnav4=Michael J. |paşnav5=Forsberg |pêşnav5=Rene |paşnav6=Ross |pêşnav6=Neil |paşnav7=Watts |pêşnav7=Anthony B. |paşnav8=Corr |pêşnav8=Hugh F. J. |paşnav9=Jordan |pêşnav9=Tom A. |tarîx=2017 |sernav=Uplift and tilting of the Shackleton Range in East Antarctica driven by glacial erosion and normal faulting |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/2016JB013841 |kovar=Journal of Geophysical Research: Solid Earth |ziman=en |cild=122 |hejmar=3 |rr=2390–2408 |doi=10.1002/2016JB013841 |issn=2169-9356}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Salvini |pêşnav=Francesco |paşnav2=Brancolini |pêşnav2=Giuliano |paşnav3=Busetti |pêşnav3=Martina |paşnav4=Storti |pêşnav4=Fabrizio |paşnav5=Mazzarini |pêşnav5=Francesco |paşnav6=Coren |pêşnav6=Franco |tarîx=1997 |sernav=Cenozoic geodynamics of the Ross Sea region, Antarctica: Crustal extension, intraplate strike-slip faulting, and tectonic inheritance |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1029/97JB01643 |kovar=Journal of Geophysical Research: Solid Earth |ziman=en |cild=102 |hejmar=B11 |rr=24669–24696 |doi=10.1029/97JB01643 |issn=2156-2202}}&lt;/ref&gt;

Komir cara yekem li Antarktîkayê li nêzîkê çiyayên Beardmoreyê ji aliyê Frank Wild ve di sefera Nimrod de di sala 1907an de hatiye tomar kirin û tê zanîn ku komirê pileya nizm li gelek deverên çiyayên Transantarktîkê heye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}&lt;/ref&gt; Çiyayên prens Charles depoyên hesinê vedihewînin û li Deryaya Rossê jî qadên neftê û gaza xwezayî hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Times |pêşnav=Walter Sullivan Special to The New York |tarîx=1976-12-19 |sernav=Soviet Team Finds a ‘Mountain of Iron’ in Antarctica |url=https://www.nytimes.com/1976/12/19/archives/soviet-team-finds-a-mountain-of-iron-in-antarctica.html |roja-gihiştinê=2026-09-02 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt;
== Avhewa ==
[[Wêne:Fryxellsee Opt.jpg|thumb|Dîmenek ji qeşaya şîn ku gola Fryxell a li qirax ên çiyayên Transantarktîkê nixumandiye]]
Antarktîka parzemîna herî sar, parzemîna herî bi bahoz û parzemîna herî hişk ê Dinyayê ye.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |sernav=Antarctica |roja-gihiştinê=2026-09-01 |archive-date=2022-05-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220509192134/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Li nêzîkê peravên parzemînê, germahî di havînê de dikare ji 10 °C ê derbas bibe û di mehên zivistanê de heya -40 °C dadikeve. Li ser deverên bilind ên navendî, germahî di mehên havînê de dikare heya -30 °C dakeve û di mehên zivistanê de jî germahiya heman deverê heya -80 °C ê dadikeve.

Germahiya hewayê ya xwezayî ya herî nizm a ku li ser Erdê hatiye tomarkirin di 21ê tîrmeha sala 1983an de li stasyona Vostok a Rûsyayê li Antarktîkayê bi qasê -89.2 °C hatiye tomarkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Turner |pêşnav=John |paşnav2=Anderson |pêşnav2=Phil |paşnav3=Lachlan-Cope |pêşnav3=Tom |paşnav4=Colwell |pêşnav4=Steve |paşnav5=Phillips |pêşnav5=Tony |paşnav6=Kirchgaessner |pêşnav6=Amélie |paşnav7=Marshall |pêşnav7=Gareth J. |paşnav8=King |pêşnav8=John C. |paşnav9=Bracegirdle |pêşnav9=Tom |paşnav10=Vaughan |pêşnav10=David G. |paşnav11=Lagun |pêşnav11=Victor |paşnav12=Orr |pêşnav12=Andrew |tarîx=2009 |sernav=Record low surface air temperature at Vostok station, Antarctica |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1029/2009JD012104 |kovar=Journal of Geophysical Research: Atmospheres |ziman=en |cild=114 |hejmar=D24 |doi=10.1029/2009JD012104 |issn=2156-2202}}&lt;/ref&gt; Di sala 2010an de bi rêya satelîta germahiyeke hewayê germahiya parzemînê bi qasê −94.7 °C hatiye tomar kirin lêbelê dibe ku ji ev rêje ji sermaya li ser rûyê erdê bi bandor bûye ku li bilindahiya 2 mêtre li jorê rûyê erdê nehatiye tomar kirin ku ji bo tomarên fermî yên germahiya hewayê tê xwestin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.usatoday.com/story/weather/2013/12/10/antarctica-cold-record/3950019/ |sernav=Antarctica records unofficial coldest temperature ever |malper=USA TODAY |roja-gihiştinê=2026-09-02 |ziman=en-US |paşnav=Rice |pêşnav=Doyle}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.antarctica.gov.au/about-antarctica/weather-and-climate/weather/ |sernav=Antarctic weather – Australian Antarctic Program |malper=www.antarctica.gov.au |tarîx=2019-02-18 |roja-gihiştinê=2026-09-02 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Ji ber ku piraniya Antarktîkayê ji asta deryayê ji 3.000 mêtre bilindtir e, Antarktîka ji herêma Arktîkê sartir e. Germahiya Okyanûsa Arktîkê bi rêya qeşaya deryayê ya Arktîkê ber bi parzemînê ve hatiye veguhastin û bi awayê hewaya li herêma Arktîkê nerm dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Climatology |paşnav=Rohli |weşanger=Jones &amp; Bartlett Learning |tarîx=2017-06-05 |isbn=978-1-284-11998-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=umokDwAAQBAJ |paşnav2=Vega |pêşnav2=Anthony J.}}&lt;/ref&gt;

Antarktîka çoleke cemserî ye ku barîna parzemînê kêm e. Parzemîn salane bi navînî nêzîkê 150 mm av werdigire ku bi piranî bi awayê şilopeyê ye. Deverên navxweyî hişktir e û di tevahiya salê herî zêde bi qasê 50 mm baran werdigire lê herêmên peravê bi gelemperî ji 200 mm zêdetir baran werdigirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Climatology |paşnav=Rohli |weşanger=Jones &amp; Bartlett Learning |tarîx=2017-06-05 |isbn=978-1-284-11998-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=umokDwAAQBAJ |paşnav2=Vega |pêşnav2=Anthony J.}}&lt;/ref&gt; Li çend deverên qeşaya şîn, ba û sublîmasyon ji berfa ku dibare zêdetir berfê radike. Li geliyên hişk, heman bandor li ser bingehek kevirî çêdibe ku dibe sedema jîngeheke bêber û hişk.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fountain |pêşnav=Andrew G. |paşnav2=Nylen |pêşnav2=Thomas H. |paşnav3=Monaghan |pêşnav3=Andrew |paşnav4=Basagic |pêşnav4=Hassan J. |paşnav5=Bromwich |pêşnav5=David |tarîx=2010 |sernav=Snow in the McMurdo Dry Valleys, Antarctica |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/joc.1933 |kovar=International Journal of Climatology |ziman=en |cild=30 |hejmar=5 |rr=633–642 |doi=10.1002/joc.1933 |issn=1097-0088}}&lt;/ref&gt;
=== Cudahiyên herêmî ===
Antarktîkaya Rojhilat ji ber bilindahiya xwe ya bilind ve ji Antarktîkaya Rojava sartir e. Eniyên hewayê bi zêde derbasê deverên navendî yên parzemînê nabin ku ev jî dibe sedem ku navenda parzemînê sar û hişk bimînin û dibe sedema ku bayên deverê bi leza nerm bimînin. Barîna berfa li beşa perava Antarktîkayê barîneke pir gelemperî ye ku li wir di nav 48 demjimêran de berf dikare bi qasê 1.22 mêtreyê bibare. Li qiraxa parzemînê, bayên katabatîk ên bihêz ên ji platoya cemserî pir caran bi hêza bahozê çêdibin. Di mehên havînê de ji ber ku her roj 24 demjimêrên tîrêjên rojê li wir tên wergirtin, li Cemsera Başûr ji ekvatorê zêdetir tîrêjên rojê digihîjin rûyê erdê.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;
=== Guherîna avhewayê ===
[[Wêne:20201210 Antarctica ice mass variation - NASA GRACE-en.svg|thumb|Guherîna navînî ya girseya qeşaya Antarktîkê ku ji sala 2002an vir ve salane bi qasî 100 milyar ton e]]
Tevê devera xwe yê îzolekirî, Antarktîka di dehsalên dawî de ji ber belavbûna gazên serayê, germ bûye û hinek ji beşên qeşayên xwe winda kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Singh |pêşnav=Hansi A. |paşnav2=Polvani |pêşnav2=Lorenzo M. |tarîx=2020-10-08 |sernav=Low Antarctic continental climate sensitivity due to high ice sheet orography |url=https://www.nature.com/articles/s41612-020-00143-w |kovar=npj Climate and Atmospheric Science |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=3 |hejmar=1 |rr=39 |doi=10.1038/s41612-020-00143-w |issn=2397-3722}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Casado |pêşnav=Mathieu |paşnav2=Hébert |pêşnav2=Raphaël |paşnav3=Faranda |pêşnav3=Davide |paşnav4=Landais |pêşnav4=Amaelle |tarîx=2023 |sernav=The quandary of detecting the signature of climate change in Antarctica |url=https://www.nature.com/articles/s41558-023-01791-5 |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=13 |hejmar=10 |rr=1082–1088 |doi=10.1038/s41558-023-01791-5 |issn=1758-6798}}&lt;/ref&gt; Antarktîkaya Rojava ji sala 1950an heta sala 2000an di heyamên dehsalan de ji 0,1 °C zêdetir germ bûye û nîvgirava Antarktîkayê ya ku li ber çavan e ji nîvê sedsala 20an vir ve bi qasê 3 °C germ bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://discoveringantarctica.org.uk/climate-change/impacts-of-climate-change/ |sernav=Impacts of climate change |malper=Discovering Antarctica |roja-gihiştinê=2026-09-02 |ziman=en-GB}}&lt;/ref&gt; Antarktîkaya Rojhilat ku li gorî Antarktîkaya Rojava sar e û avhewaya deverê sekan (stabîl) heta salên 2000î germahî nîşan nedaye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Clem |pêşnav=Kyle R. |paşnav2=Fogt |pêşnav2=Ryan L. |paşnav3=Turner |pêşnav3=John |paşnav4=Lintner |pêşnav4=Benjamin R. |paşnav5=Marshall |pêşnav5=Gareth J. |paşnav6=Miller |pêşnav6=James R. |paşnav7=Renwick |pêşnav7=James A. |tarîx=2020 |sernav=Record warming at the South Pole during the past three decades |url=https://www.nature.com/articles/s41558-020-0815-z |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=10 |hejmar=8 |rr=762–770 |doi=10.1038/s41558-020-0815-z |issn=1758-6798}}&lt;/ref&gt; Li dora Antarktîkayê, Okyanûsa Başûr ji her okyanûseke din zêdetir germahiya okyanûsê kişandiye û li kûrahiyên bi qasê 2.000 mêtreyan germbûneke berbiçav çêbûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Bourgeois |pêşnav=Timothée |paşnav2=Goris |pêşnav2=Nadine |paşnav3=Schwinger |pêşnav3=Jörg |paşnav4=Tjiputra |pêşnav4=Jerry F. |tarîx=2022-01-17 |sernav=Stratification constrains future heat and carbon uptake in the Southern Ocean between 30°S and 55°S |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8764023/ |kovar=Nature Communications |cild=13 |hejmar=1 |rr=340 |doi=10.1038/s41467-022-27979-5 |issn=2041-1723 |pmc=8764023 |pmid=35039511}}&lt;/ref&gt; Li dora Antarktîka Rojava, okyanûs ji sala 1955an vir ve bi qasê 1 °C germ bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://discoveringantarctica.org.uk/climate-change/impacts-of-climate-change/ |sernav=Impacts of climate change |malper=Discovering Antarctica |roja-gihiştinê=2026-09-02 |ziman=en-GB}}&lt;/ref&gt;

Germbûna [[Okyanûsa Başûr]] a li dora Antarktîkayê bûye sedema qelsbûn an jî hilweşîna refikên qeşayên ku li derveyî qeşayan digeriyan û hevsengiya wan pêk dianiyan. Her çiqas perê qeşayên Antarktîkaya Rojhilat ku berdewam dike ku li hundirê welêt qeşayê zêde bike jî gelek cemedên peravê giraniya xwe winda dikin û paşve dikişin ku ev jî dibe sedema windabûna giştî ya qeşayên li seranserê Antarktîkayê.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Cite web |url=https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/downloads/report/IPCC_AR6_WGI_Chapter09.pdf |sernav=Chapter 9: Ocean, Cryosphere and Sea Level Change}}&lt;/ref&gt; Hatiye payîn ku heta sala 2100an ku windabûna qeşaya li Antarktîkayê bi qasê 11 santî metreyan bilindbûna asta deryayê ya gerdûnî zêde bike.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt; Bi germbûna zêdetir re îhtimala bêîstîqrariyê pir zêdetir dibe û dikare bilindbûna asta deryayê ya gerdûnî ya sedsala 21ê du caran zêdetir bike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Bamber |pêşnav=Jonathan L. |paşnav2=Oppenheimer |pêşnav2=Michael |paşnav3=Kopp |pêşnav3=Robert E. |paşnav4=Aspinall |pêşnav4=Willy P. |paşnav5=Cooke |pêşnav5=Roger M. |tarîx=2019-06-04 |sernav=Ice sheet contributions to future sea-level rise from structured expert judgment |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6561295/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=116 |hejmar=23 |rr=11195–11200 |doi=10.1073/pnas.1817205116 |issn=1091-6490 |pmc=6561295 |pmid=31110015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Horton |pêşnav=Benjamin P. |paşnav2=Khan |pêşnav2=Nicole S. |paşnav3=Cahill |pêşnav3=Niamh |paşnav4=Lee |pêşnav4=Janice S. H. |paşnav5=Shaw |pêşnav5=Timothy A. |paşnav6=Garner |pêşnav6=Andra J. |paşnav7=Kemp |pêşnav7=Andrew C. |paşnav8=Engelhart |pêşnav8=Simon E. |paşnav9=Rahmstorf |pêşnav9=Stefan |tarîx=2020-05-08 |sernav=Estimating global mean sea-level rise and its uncertainties by 2100 and 2300 from an expert survey |url=https://www.nature.com/articles/s41612-020-0121-5 |kovar=npj Climate and Atmospheric Science |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=3 |hejmar=1 |rr=18 |doi=10.1038/s41612-020-0121-5 |issn=2397-3722}}&lt;/ref&gt;

Ava heliyayî ya nû ya ji qeşayê ava binê Antarktîkayê ya şor firk dike û şaneya jêrîn a gera serûbinkirina Okyanûsa Başûr (SOOC) qels dike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Silvano |pêşnav=Alessandro |paşnav2=Rintoul |pêşnav2=Stephen Rich |paşnav3=Peña-Molino |pêşnav3=Beatriz |paşnav4=Hobbs |pêşnav4=William Richard |paşnav5=van Wijk |pêşnav5=Esmee |paşnav6=Aoki |pêşnav6=Shigeru |paşnav7=Tamura |pêşnav7=Takeshi |paşnav8=Williams |pêşnav8=Guy Darvall |tarîx=2018 |sernav=Freshening by glacial meltwater enhances melting of ice shelves and reduces formation of Antarctic Bottom Water |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5906079/ |kovar=Science Advances |cild=4 |hejmar=4 |rr=eaap9467 |doi=10.1126/sciadv.aap9467 |issn=2375-2548 |pmc=5906079 |pmid=29675467}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Pan |pêşnav=Xianliang L. |paşnav2=Li |pêşnav2=Bofeng F. |paşnav3=Watanabe |pêşnav3=Yutaka W. |tarîx=2022-01-10 |sernav=Intense ocean freshening from melting glacier around the Antarctica during early twenty-first century |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8748732/ |kovar=Scientific Reports |cild=12 |hejmar=1 |rr=383 |doi=10.1038/s41598-021-04231-6 |issn=2045-2322 |pmc=8748732 |pmid=35013425}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/downloads/report/IPCC_AR6_WGI_Chapter09.pdf |sernav=Chapter 9: Ocean, Cryosphere and Sea Level Change}}&lt;/ref&gt; Her çiqas bandorên tevahî tê payîn ku di nav çend sedsalan de çêbibin jî, li gorî hinek lêkolînan, hilweşîna tevahî ya SOOCê dikare di navbera 1.7 °C û 3 °C germbûna gerdûnî de çêbike. Ev barîna kêm ê li nîvkada başûr û barîna zêde yê li nîvkada bakur, dibe sedema kêmbûna masîgirî ya li Okyanûsa Başûr û hilweşîna potansiyel a hinek ekosîstemên deryayî vedigire.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2023-03-29 |sernav='Dramatic' changes to Southern Ocean by 2050 likened to The Day After Tomorrow plot |url=https://www.abc.net.au/news/2023-03-30/dramatic-south-ocean-circulation-changes-study/102154690 |roja-gihiştinê=2026-09-03 |xebat=ABC News |ziman=en-AU}}&lt;/ref&gt; Her çiqas gelek cureyên Antarktîkayê nehatibin keşifkirin jî, zêdebûna flora Antarktîkayê ya belgekirî heye û ji u bo parastina jîngeheke guncavê faunayên mezin ên wekê pengûenan zehmetî hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Roland |pêşnav=Thomas P. |paşnav2=Bartlett |pêşnav2=Oliver T. |paşnav3=Charman |pêşnav3=Dan J. |paşnav4=Anderson |pêşnav4=Karen |paşnav5=Hodgson |pêşnav5=Dominic A. |paşnav6=Amesbury |pêşnav6=Matthew J. |paşnav7=Maclean |pêşnav7=Ilya |paşnav8=Fretwell |pêşnav8=Peter T. |paşnav9=Fleming |pêşnav9=Andrew |tarîx=2024 |sernav=Sustained greening of the Antarctic Peninsula observed from satellites |url=https://www.nature.com/articles/s41561-024-01564-5 |kovar=Nature Geoscience |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=17 |hejmar=11 |rr=1121–1126 |doi=10.1038/s41561-024-01564-5 |issn=1752-0908}}&lt;/ref&gt; Helandina erdên cemed girtî dibe ku ji bo erdên bê cemed bibe sedema gazên serayê û qirêjiya cemedgirtî ya berê ku bi helandinê re derdikeve holê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Potapowicz |pêşnav=Joanna |paşnav2=Szumińska |pêşnav2=Danuta |paşnav3=Szopińska |pêşnav3=Małgorzata |paşnav4=Polkowska |pêşnav4=Żaneta |tarîx=2019-02-15 |sernav=The influence of global climate change on the environmental fate of anthropogenic pollution released from the permafrost: Part I. Case study of Antarctica |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S004896971833612X |kovar=Science of The Total Environment |cild=651 |rr=1534–1548 |doi=10.1016/j.scitotenv.2018.09.168 |issn=0048-9697}}&lt;/ref&gt; Germbûna Antarktîkayê û guhertinên têkildar di gera Okyanûsa Başûr de dikarin bandorê li şêwazên avhewayê yên li hinek deverên Afrîkayê jî bikin ku dikare bandor li barîna herêmî û guherîna germahiyê bike.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Meredith, M. P.; et al. (2025). Antarctica and the Earth System. Routledge. pp. 1–18.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Trisos, C. H.; et al. (2022). Climate Change 2022: Impacts, Adaptation and Vulnerability. Cambridge University Press. pp. 1285–1455.}}&lt;/ref&gt;

Ger germahî ji asta sala 2020an 2 °C kêmtir nebe, ihtimal heye ku qata qeşayê ya Antarktîkaya Rojava bi tevahî bihele.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Lau |pêşnav=Sally C. Y. |paşnav2=Wilson |pêşnav2=Nerida G. |paşnav3=Golledge |pêşnav3=Nicholas R. |paşnav4=Naish |pêşnav4=Tim R. |paşnav5=Watts |pêşnav5=Phillip C. |paşnav6=Silva |pêşnav6=Catarina N. S. |paşnav7=Cooke |pêşnav7=Ira R. |paşnav8=Allcock |pêşnav8=A. Louise |paşnav9=Mark |pêşnav9=Felix C. |paşnav10=Linse |pêşnav10=Katrin |paşnav11=Strugnell |pêşnav11=Jan M. |tarîx=2023-12-22 |sernav=Genomic evidence for West Antarctic Ice Sheet collapse during the Last Interglacial |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.ade0664 |kovar=Science |weşanger=American Association for the Advancement of Science |cild=382 |hejmar=6677 |rr=1384–1389 |doi=10.1126/science.ade0664}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Naughten |pêşnav=Kaitlin A. |paşnav2=Holland |pêşnav2=Paul R. |paşnav3=De Rydt |pêşnav3=Jan |tarîx=2023 |sernav=Unavoidable future increase in West Antarctic ice-shelf melting over the twenty-first century |url=https://www.nature.com/articles/s41558-023-01818-x |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=13 |hejmar=11 |rr=1222–1228 |doi=10.1038/s41558-023-01818-x |issn=1758-6798}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Garbe |pêşnav=Julius |paşnav2=Albrecht |pêşnav2=Torsten |paşnav3=Levermann |pêşnav3=Anders |paşnav4=Donges |pêşnav4=Jonathan F. |paşnav5=Winkelmann |pêşnav5=Ricarda |tarîx=2020 |sernav=The hysteresis of the Antarctic Ice Sheet |url=https://www.nature.com/articles/s41586-020-2727-5 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=585 |hejmar=7826 |rr=538–544 |doi=10.1038/s41586-020-2727-5 |issn=1476-4687}}&lt;/ref&gt; Hatiye payîn ku windabûna vê qata qeşayê heye bi tevahî ji holê rabe ev pêvajo bi qasê 500 û 13.000 sal berxwe bide.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-09-03 |ziman=en |doi=10.1126/science.abn7950}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://climatetippingpoints.info/2022/09/09/climate-tipping-points-reassessment-explainer/ |sernav=Exceeding 1.5°C global warming could trigger multiple climate tipping points – paper explainer |malper=climatetippingpoints.info |tarîx=2022-09-09 |roja-gihiştinê=2026-09-03 |ziman=en |paşnav=dvdmckay}}&lt;/ref&gt; Ger qeşaya bilind hilweşe dibe ku asta deryayê bi qasê 3,3 mêtre bilind bibe û bi helandina qeşayên li ser çiyayan qeşayên bilind jî dibe ku asta deryayê bi qasê 4,3 metreyan bilind bike.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.the-cryosphere.net/7/375/2013/tc-7-375-2013.pdf |sernav=Bedmap2: improved ice bed, surface and thickness datasets for Antarctica}}&lt;/ref&gt; Qata qeşaya Antarktîkaya Rojhilat ku li gorî deverên qeşayî yên din gelek aram e tenê dikare bi qasê 0,5 mête heta 0,9 mêtreyê asta deryayê bilind bike ku ev jî beşek piçûk ê ji bilind bûna 53,3 mêtreyan e ku di tevahiya helandina qata qeşayê de pêk tê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Crotti |pêşnav=Ilaria |paşnav2=Quiquet |pêşnav2=Aurélien |paşnav3=Landais |pêşnav3=Amaelle |paşnav4=Stenni |pêşnav4=Barbara |paşnav5=Wilson |pêşnav5=David J. |paşnav6=Severi |pêşnav6=Mirko |paşnav7=Mulvaney |pêşnav7=Robert |paşnav8=Wilhelms |pêşnav8=Frank |paşnav9=Barbante |pêşnav9=Carlo |paşnav10=Frezzotti |pêşnav10=Massimo |tarîx=2022-09-10 |sernav=Wilkes subglacial basin ice sheet response to Southern Ocean warming during late Pleistocene interglacials |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9464198/ |kovar=Nature Communications |cild=13 |hejmar=1 |rr=5328 |doi=10.1038/s41467-022-32847-3 |issn=2041-1723 |pmc=9464198 |pmid=36088458}}&lt;/ref&gt; Ji ber ku germahiya gerdûnî li dora 3°C  zêde bûye, deverên xeternak ên wekê Hewza Wilkes û Hewza Aurora dibe ku di nav 2.000 salan de bimînin di bin avê de&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-09-03 |ziman=en |doi=10.1126/science.abn7950}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://climatetippingpoints.info/2022/09/09/climate-tipping-points-reassessment-explainer/ |sernav=Exceeding 1.5°C global warming could trigger multiple climate tipping points – paper explainer |malper=climatetippingpoints.info |tarîx=2022-09-09 |roja-gihiştinê=2026-09-03 |ziman=en |paşnav=dvdmckay}}&lt;/ref&gt; û dibe ku li van deveran bilindbûna asta deryayê bigihîje 6,4 metreyan.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Pan |pêşnav=Linda |paşnav2=Powell |pêşnav2=Evelyn M. |paşnav3=Latychev |pêşnav3=Konstantin |paşnav4=Mitrovica |pêşnav4=Jerry X. |paşnav5=Creveling |pêşnav5=Jessica R. |paşnav6=Gomez |pêşnav6=Natalya |paşnav7=Hoggard |pêşnav7=Mark J. |paşnav8=Clark |pêşnav8=Peter U. |tarîx=2021 |sernav=Rapid postglacial rebound amplifies global sea level rise following West Antarctic Ice Sheet collapse |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8087405/ |kovar=Science Advances |cild=7 |hejmar=18 |rr=eabf7787 |doi=10.1126/sciadv.abf7787 |issn=2375-2548 |pmc=8087405 |pmid=33931453}}&lt;/ref&gt; 

=== Tenikbûna tebeqeya ozonê ===
[[Wêne:NASA and NOAA Announce Ozone Hole is a Double Record Breaker.png|thumb|Wêneya qula herî mezin a di tebeqeya ozonê de ku di meha îlona sala 2006an de hatiye tomarkirin]]
Zanyaran ji salên 1970an vir ve li ser qata ozona di atmosfera li jor ê Antarktîkayê lêkolîn dikin. Di sala 1985an de zanyarên brîtanî li ser daneyên ku wan li stasyona lêkolîn a Halley ya li ser çemê cemeda Brunt berhev kiribûn dixebitin, wan qadeke mezin a bi rêjeya ozonê ya nizm li ser Antarktîkayê keşiv kirine. 'Qula tebeqeya ozonê' hema hema tevahiya parzemînê vedigire û di meha îlona sala 2006an de gihîştiye asta xwe ya herî mezin ku bûyera herî dirêj a mayînde ye, di sala 2020an de pêk hatiye. Ev tenikbûna tebeqeya ozonê ji ber belavbûna klorofluorokarbon û halonên di atmosferê de çêdibe ku ev made tebeqeya ozonê bi gazên din perçe dikin. Şert û mercên pir sar ên Antarktîkayê bûne sedem ku ewrên stratosferîk ên cemserî çêbibin. Ewr wekê katalîzator ji bo reaksiyonên kîmyewî tevdigerin ku di dawiyê de dibin sedema hilweşîna ozonê. Protokola Montreal a sala 1987an belavbûna madeyên ku ozonê kêm dikin sinordar kiriye. Tê pêşbînîkirin ku qula ozon an li jor ê Antarktîkayê hêdî hêdî winda bibe ku heta salên 2060î.tê payîn ku asta ozonê vegere nirxên ku herî dawî ya ku di salên 1980î de hatine tomarkirin.

Di heman demê de tenikbûna ozonê dikare di stratosferê de bibe sedema sarbûna bi qasê 6 °C ê. Sarbûn girseya cemserî xurt dike û bi vî awayî rê li ber derketina hewaya sar a nêzîkê Cemsera Başûr digire ku ev jî di encamê de girseya parzemînî ya tebeqeya qeşaya Antarktîkaya Rojhilat sar dike. Herêmên li derdora Antarktîkayê, bi taybetî nîvgirava Antarktîkayê rastî germahiyên bilindtir tên ku ev yek jî helîna qeşayê bileztir dike. Ev model destnîşan dikin ku tenikbûna ozonê û bandora vorteksa cemserî ya zêde dibe ku dibe sedema zêdebûna dirêjahiya qeşaya deryayê jî pêvajoyeke ji destpêka çavdêriya di dawiya salên 1970î ve heta sala 2014an berdewam kiriye. Ev model destnîşan dikin ku kêmbûna ozonê û bandora vorteksa cemserî ya ku zêde dibe, dibe ku ji ber sedema zêdebûna dirêjahiya qeşaya deryayê jî be ku ji dema destpêkirina çavdêriyên di dawiya salên 1970î heta sala 2014an berdewam kiriye. Ji wî demê ve rûbera qeşaya deryaya Antarktîkayê bi awayekê bilez kêm bûye.
== Biyocûre ==
Tê dîtin piraniya cureyên li Antarktîkayê cisnê cureyên ku bi milyonan salan berê li wir jiyane ne ne. Ji ber vê yekê hatiye payîn ku ev cûre ji gelek çerxên qeşayê sax mane ku cure di demên avhewaya pir sar de li deverên germtir ên îzolekirî yên wekê deverên bi germahiya jeotermal an jî deverên ku di seranserê avhewaya sar de bê qeşa mane, sax mane.
=== Fauna ===
[[Wêne:Kaiserpinguine mit Jungen.jpg|thumb|Dîmenek ji pengûenên împerator û cûcik ên wan]]
Kermêşa bêfirîn ''Belgica antarctica'', ajala herî mezin e ku bi tevahî ajaleke bejayî ya li Antarktîkayê ye ku digihîje mezinahiya 6 mm.

Krîla Antarktîkayê ku di komên mezin de kom dibe, cureya bingehîn a ekosîstema [[Okyanûsa Başûr]] e û [[Organîzm|organîzmayeke]] xwarina girîng ê ajalên wekê balîna, fok, fokên pilingî, fokên bi mû, masiyên qeşayê û gelek cureyên çûkên wekê pengûen û albatrosê ye. Hinek cureyên ajalên deryayî hene û rasterast an nerasterast bi fîtoplanktonê ve girêdayî ne. [[Jiyana deryayî]] ya Antarktîkayê pengûen, balînayên şîn, orka, masiyên mezin û fokên bi mû vedihewîne. Foka Antarktîkayê di sedsalên 18 û 19an de ji ber çermê wan ji aliyê nêçîrvanên fokên ku ji Dewletên Yekbûyî û Keyaniya Yekbûyî hatine bi awayekê zêde hatine girtin. [[Foka leopar|Fokên pilingî]] di ekosîstema Antarktîkayê de nêçîrvanên herî baş in û ji bo lêgerîna xwarinê li seranserê Okyanûsa Başûr digerin.

Nêzîkê 40 cureyên çûkan hene ku li Antarktîkayê an jî nêzî Antarktîkayê dîjîn ku di nav wan de cureyên petrelan, penguenan, kormoran û kevok hene. Çend cureyên çûkan ên din serdana okyanûsa li dora Antarktîkê dikin ku di nav wan de hinek ji wan ku bi gelemperî li Arktîkê dijîn hene. Pengûena împerator tekane pengûen e ku di zivistanê de li Antarktîkayê cucikê xwe dertînin; ew û pengûena Adelie ji hemî pengûen ên din dûrtir li başûr cûcik ên xwe dertînin.

[[Wêne:Sterna vittata - Antarctica I.jpg|thumb|Dîmena teyrekî Antarktîkayê (Sterna vittata) li ser keştîyeke binavbûyî li Girava Enterprise sekiniye]]
Di sala 2010an de hêjmara populasyona jiyana deryayî ya ku ji aliyê nêzîkê 500 lêkolîneran ve di dema sala cemserî vavneteweyî de hatiye kirin, hate weşandin. Hatiye diyarkirin ku di lêkolînê de zêdetirî 235 organîzmayên deryayî li her du herêmên cemserî yên cuda dijîn û bi vê awayê di navbera devereke bi qasê 12.000 kîlometre ye, dijîn. Ajalan mezin ên wekê hinek balîna û çûk salane vê rêwîtiyê dikin. Formên jiyanê ya biçûktir ên wekê xiyar û şemalokên azad ên avjen, di herdu okyanûsên cemser de jî têne dîtin. Faktorên ku dikarin di belavbûna wan de bibin alîkar, cûdahiyên germahiyê di navbera okyanûsa kûr ê li cemseran û ekvatorê de ne ku ji 5 °C ê zêdetir nebin û pergalên sereke yên herikînê an kemerên veguhastinên deryayî yên ku dikarin hêk û larvayan veguhezînin in.

Di meha çileya sala 2025an de dabeş bûna çiyayê mezin ên cemedê A-84 (ku bi mezinahiya xwe dişibihe bajarê Şîkagoyê) ji Shela Cemeda George VI derfetek kêm peyda kiriye ku bikaranîna keştiyên binavî yên robotîk, qata deryaya di bin refikên cemed ên li ser avê de were keşifkirin. Lêkolîneran di kûrahiyên heta 1300 metreyan de ekosîstemên bi awayekê neçaverêkirî mercanên mezin, singer ên kevnar, masiyên cemedê, pîrî yên mezin ên deryayî û heta heştpê hatine dîtin, kifş kirine. Dibe ku ev ekosîstem cureyên nû yên ku bi sedsalan veşartî mane û ji aliyê herikînên okyanûs ên ku xurekê hildigirin ve hatine xwedîkirin, vedihewînin.

=== Flora ===
Di seranserê dîroka xwe de Antarktîka gelek jiyana cûreyên nebatan dîtiye. Di serdema kretasye de li parzemîn  ekosîstemek fern-conifer ê serdest hebû ku di dawiya heman serdemê de veguheriye daristaneke barana nerm. Di dema neojena sartir de (17–2,5 milyon sal berê) ekosîstemeke tundrayê cihê daristanên baranê girtiye. Avhewaya Antarktîkaya îro rê nadeye ku nebatên li parzemînê zêde belav bibin. Hewaya sar ê zêde, bêwespiya axê û kêmbûna şilebûna hewayê û tîrêjên rojê mezinbûna nebatan asteng dike ku bûye sedema cûrbecûrbûna cureyan a kêm bibin û belavbûna wan kêm bibin. Floraya parzemînê bi piranî ji brîofîtan pêk dihatin ku di nav de 25 cureyên nebatên kezeba sor û 100 cureyên nebatên kevzê hebûn. Sê cureyên riwekên kulîlkdar hene ku hemî li Nîvgirava Antarktîkayê têne dîtin. Di nav van riwekan de Deschampsia antarctica (giyayê porî yê Antarktîkayê), Colobanthus quitensis ( înciyê yê Antarktîkayê) û Poa annua cureyeke ji derveyî parzemînê hatiye (giyayê şîn ê salane) hene.
=== Organîzmayên din ===
Ji 700 cureyên algeyê ku li Antarktîkayê hene, nêzîkê nîvê wan fîtoplanktonên deryayî ne. Algeyê berfê yên pirreng bi taybetî di havînê de li herêmên peravê pir in. Ji ber ku av cemed digire hemî xwê ya avê (ava şor) ji avê diavêje derve û ji ber ku ev ava şor di nav depoyên ava şor de kom dibe, mîkroorganîzmayên razayî jî vedihewîne. Her wiha heta cemeda deryayê jî dikare komên ekolojîk ên bêhempa vehewîne. Dema ku qeşa dest bi helandinê dike, depoyên ava şor fireh dibin û dikarin bi hev re kanalên ava şor çêbikin û kevza di hindurê depoyan de dikarin ji nû ve şiyar bibin û heta cemidîna din ji nû ve geş bibin.

Di heman demê de di ava deryayê de bakterî heta 800 mêtre di bin qeşayê de hatine dîtin. Hatiye texmînkirin ku di nav ava di bin erdê Gola Vostokê de komeke bakteriyên xwemalî heye. Hatiye texmînkirin ku hebûna jiyanê li wir argumana ihtimala jiyanê li ser heyva Jupiterê Europa zêde dike û dibe ku di bin qalikê xwe yê qeşayê de av hebe. Di avên pir alkalîn ên Gola Unterseeyê de komek ji bakteriyên ekstremofîl hatiye dîtin. Belavbûna zîndewerên pir berxwedêr ên ku li deverên wiha yê nemêvanperwer dijîn dikare argumana ji bo jiyana ji derveyî erdê di jîngehên sar û dewlemend bi metanê de hê jî zêdetir bike.

=== Parastina jîngehê ===
Yekem peymana navneteweyî ji bo parastina biyolojîk a cihêrengiya Antarktîkayê di sala 1964an de hatiye pejirandin. Masîgirtina zêde ya populasyona krîl (ajalek e ku di ekosîstema Antarktîkayê de roleke mezin dilîze) bûye sedem ku rayedar rêziknameyên li ser masîgiriyê derxînin. Peymana parastina çavkaniyên zindî yên deryayî yên Antarktîkayê, peymaneke navneteweyî ye ku di sala 1980an de ket meriyetê ku masîgiriyê bi rêk û pêk dike û bi yekê xaye dike ku têkiliyên ekolojîk biparêze. Tevê van rêziknameyan jî, masîgirtina neqanûnî, bi taybetî ya masiyê diranan ê Patagonian ê pir biqîmet ku li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê wekê levreşa Şîlî tê firotin wekê pirsgirêke dimîne.

Bi awayekê analojîk bi peymana masîgiriya sala 1980an ku peymaneke berdewamî ye, welatên bi pêşengiya Zelanda Nû û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê peymaneke li ser madenê danûstandin kirine. Ev peymana li ser rêkxistina çalakiyên çavkaniyên madenî yên Antarktîkayê di sala 1988an de hatiye pejirandin. Piştî kampanyayeke bi hêz ku ji aliyê rêxistinên jîngehê ve, pêşî Awistralyayê û piştre jî li Fransayê hatiye lidarxistin, biryar hatiye dayîn ku peymanê pesend nekin. Li cihê vê peymanê welatan bi protokola parastina jîngeha Antarktîkayê, peymana Antarktîkayê (protokola Madrîdê) pejirandine ku ev peymana ji bo parastina jîngeha Antarktîkayê di sala 1998an de ketiye meriyetê. Protokola Madrîdê hemî kolandinên kanên madenê qedexe kiriye û parzemînê wekê &quot;rezerveke xwezayî ya ji bo aştî û zanistê hatiye veqetandiye&quot; destnîşan kiriye.

Koma aktîvîstên jîngehê Greenpeace ji sala 1987an heta sala 1992an li Girava Rossê bingehek ava kiriye ku wekê beşek ji hewldana xwe ya ku parzemînê wekê wekê parkeke cîhanî radigihîne, diyar kiriye. Penageha balîneyên Okyanûsa Başûr di sala 1994an de ji aliyê komîsyona balîneyên navneteweyî ve hatiye damezrandin. Ev penageh ji devereke bi qasê 50 milyon km² (19 milyon mîlên çargoşe) pêk hatiye ku tevahiya parzemîna Antarktîkayê dorpêç dike. Her çiqas Japon ji bo armancên lêkolînê derbasê vê qadê bibe jî û nêçîra balîneyên bazirganî li herêmê qedexe be jî, nêçîra balîneyên bazirganî ji aliyê Japonê ve berdewam kiriye.

Tevê van parastinan, biyolojiya li Antarktîkayê hê jî ji ber çalakiyên mirovan di bin metirsiyê de ye. Herêmên bi taybetî parastî kêmtir ji %2ê herêmê digirin û ji bo heywanên ku populer in ji heywanên ku kêm têne dîtin parastineke baştir hatiye peydakirin. Di heman demê de herêmên parastî yên bejayî ji herêmên parastî yên deryayî zêdetir in. Ekosîstem ji ber gefên herêmî û gerdûnî bi bandor bûne ku bi taybetî di nav gefan de qirêjî, dagirkirina cureyên ne-xwemalî û bandorên cûrbecûr ên guherîna avhewayê hene.

== Dîroka keşif kirinê ==
Keştiyên keştîvan James Cook, HMS Resolution û Adventure, di 17ê çileya sala 1773an de, di kanûna sala 1773an de û dîsa di çileya sala 1774an de derbasê nav çembera Antarktîkayê bûye. Cook berî ku di çileya sala 1773an de li ber belavbûna qeşayan vekişe, bi qasê 120 km nêzîkê perava Antarktîkayê bûye. Di sala 1775an de, wî hebûna parzemîneke cemserî wekê &quot;îhtîmaleke&quot; dîtiye û di quncikeke din a rojnameya xwe de wiha nivîsandiye: &quot;[Ez] bi tundî bawer dikim û ji ihtîmaleke mezin e ku me beşek ji vê parzemînê dîtibe&quot;.
=== Sedsala 19an ===
Dibe ku di destpêka sedsala 19an de masîgirên fokê di nav masîgirên pêşîn de bûn ku nêzîkê bejahiya Antarktîkê bûne. Kevntirîn bermayiyên mirovan ku li herêma Antarktîkayê hatine dîtin, serê qoqê jineke ciwan bû ku li perava Yamana ya li Giravên Shetland Başûr hatibû dîtin û dibe ku ev jin di sala 1985an de hatiye dîtin.

Di demek dirêj de hatiye bawerkirin ku yekem kesê ku Antarktîka an jî qada qeşaya Antarktîkayê dîtiye, deryavanê brîtanî Edward Bransfield bû ku kaptanekî hêzên deryayî yên qraliyetê bû ku di 30ê çileya sala 1820an de serê nîvgirava Antarktîkayê keşif kiriye. Lêbelê kaptanekî hêza deryayî ya Împeratoriya Rûsyayê, Fabian Gottlieb von Bellingshausen, di 27ê çileyê de girseyeke mezin ên qeşaya Antarktîkê ku li ser avê disekinî dîtiye. Keştiya nêçîrvanî ya fokan a amerîkî Nathaniel Palmer ku keştiya wî ya nêçîrvaniya fokan di wê demê de li herêmê bû, dibe ku yekem kes e ku nîvgirava Antarktîkayê dîtiye.

Yekem ekspedîsyona Antarktîkayê ya Rûsyayê, bi serokatiya Bellingshausen û Mikhail Lazarev li ser keştiya 985 tonî ya Vostokê û keştiya piştgiriyê ya 530 tonî ya Mîrniyê, gihîştiye xalek di nav 32 km yê ji Queen Maud Land û di 27ê çileya sala 1820an de li cihê 69°21′28″S 2°14′50″W girseyeke qeşayê dîtine. Ev dîtin sê roj berê ku Bransfield axa nîvgirava Trînîtî ya Antarktîkayê ku perçeyeke bejahiyê ye bibîne û 10 meh berê ku Palmer di meha mijdara sala 1820an de wiya bike, pêk hatiye.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Commons|Antarctica|Antarktîka}}

{{Parzemîn}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}

[[Kategorî:Antarktîka| ]]
[[Kategorî:Cîhan]]
[[Kategorî:Parzemîn]]</text>
      <sha1>c4fbmw7emz6t3xfvwzo8nk9auljiv92</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2092984</id>
      <parentid>2092983</parentid>
      <timestamp>2026-09-07T01:52:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2092984</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="75788" sha1="8flhsxvr5wcfkfixtc061z270nclq34" xml:space="preserve">{{Xebat}}
{{Agahîdanka giştî}}
'''Antarktîka'''&lt;ref&gt;{{Îzolî, 2007|r=1138|jêgirtin=Antarktîka}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ferhenga Erdnîgarîyê (Coğrafya)|Ferhenga Erdnîgarîyê]]|paşnav=Önen|pêşnav=Abdurrahman |weşanger=Stembol: Doz|sal=2008|rûpel=36}}&lt;/ref&gt; yan jî '''Antarktîk'''{{Çavk}} ({{Bi-la|Antarctica}}) yek ji [[parzemîn]]ên cîhanê ye ku parzemîna herî başûr ê dinyayê û parzemîna herî kêm nifûs a cîhanê ye. Parzemîn bi tevahî li başûrê çembera Antarktîkayê ye û ji aliyê [[Okyanûsa Başûr]] (ku wekê Okyanûsa Antarktîkayê jî tê zanîn) ve hatiye dorpêçkirin ku [[Cemsera Başûr]] a erdnîgarî vedihewîne. Di heman demê de Antarktîka pêncem parzemîna herî mezin ê cîhanê ye ku bi qasê ji %40 ji [[Ewropa|Ewropayê]] mezintir e û rûbera parzemînê  bi qasê 14.200.000 km² rûerd (an rûqeşa) vegirtiye. Piraniya Antarktîkayê bi qata qeşayê ya Antarktîkayê ve hatiye nixumandin ku qalindahiya navînî ya qeşayê bi qasê 1,9 km ye.

Antarktîka bi navînî parzemîna herî sar, herî hişke û parzemîna herî bi ba û bahoz ê cîhanê ye û parzemîn ji asta deryayê xwedî bilindahiyeke navînî ye. Antarktîka bi piranî ji çoleke cemserî pêk hatiye ku barîna salane li peravê zêdetirî 200 mm ye û berf û barana li hundirê parzemînê gelek kêm e. Qeşayên parzemîn di warê ava şîrîn de gelek dewlemend e ku nêzîkê ji %70ê rezervên ava şirîn ên cîhanê li Antarktîkayê cemedgirtî ye. Hatiye payîn ger ku qeşaya Antarktîkayê bihele, dê asta deryayê ya [[Cîhan|cîhanê]] bi qasê 60 mêtreyan bilind bibe. Her wiha Antarktîka xwediyê rekora germahiya herî nizm a pîvandî yê li ser rûyê [[Dinya (gerstêrk)|Erdê]] ye ku nizmahiya germahiya bi qasê −89.2 °C hatiye pîvandin. Germahiya herêmên peravê di havînê de dikare bi qasê 10 °C bilind bibe. Cureyên xwemaliyên ajalan kêzik, nematod, pengûen, fok û tardigrad in. Li cihên ku nebat lê hene, bi piranî bi awayê liken an kevzê ye.

Refên qeşayê yên Antarktîkayê dibe ku cara yekem di sala 1820an de, di dema sefereke rûsî de ku ji aliyê Fabian Gottlieb von Bellingshausen û Mikhail Lazarev ve hatibû birêvebirin, hatine dîtin. Di dehsalên piştê seferên wan, di seferên fransî, amerîkî û brîtanî de li parzemînê lêkolînên zêdetir hatine kirin. Yekem derketina piştrastkirî ya Antarktîkayê ji aliyê tîmeke norwêcî ve di sala 1895an de pêk hatiye. Di destpêka sedsala 20an de, çend seferên navxwe yên parzemînê çêbûne. Lêkolînerên brîtanî Douglas Mawson, Edgeworth David û Alistair Mackay yekem kes bûn ku di sala 1909an de gihîştine [[Cemsera Başûr]] a manyetîkî û cemsera başûr a erdnîgarî jî yekem car di sala 1911an de lêkolînerê norwêcî Roald Amundsen gihiştiye cemserê.

Ji aliyê îdarî ve Antarktîka ji aliyê nêzîkê 30 welatan ve tê birêvebirin ku hemî jî endamên sîstema peymana Antarktîkayê ya sala 1959an in. Li gorî şertên peymanê, çalakiyên leşkerî, kolandinên kanên madenê, teqînên nukleerî û avêtina bermayiyên nukleerî li Antarktîkayê qedexe ne. Geştiyarî, masîgirtin û lêkolîn çalakiyên sereke yên mirovan li Antarktîkayê û li derdora Antarktîkayê hene. Di mehên havînê de nêzîkê 5.000 kes li stasyonên lêkolînê dimînin û ev hejmar di mehên zivistanê de dadikeve 1.000 kesan. Her çiqas parzemîn dûr be jî, çalakiyên mirovan bi rêya qirêjî, guherîna avhewayê û bi rêya tenikbûna [[tebeqeya ozonê]] bandoreke neyînî li ser Antarktîkayê dihêle. Helîna qata qeşayê ya [[Antarktîkaya Rojava]] ya ku potansiyeleke nearam e, di pêşbîniyên bilindbûna [[asta deryayê]] di asta sedsalê de bûye sedema nezelaliyeke herî mezin û heman helîn bandorê li ser serûbinkirina gera [[Okyanûsa Başûr]] jî dike ku di dawiyê de dikare bibe sedema bandorên girîng li ser avhewaya [[Nîvkada Başûr]] û hilberîna Okyanûsa Başûr.

== Etîmolojî ==
[[Wêne:1657 map Polus Antarcticus.jpg|thumb|Nexşeya cemserî ya herî başûrê Dinyayê]]
Navê ku ji parzemînê hatiye dayîn ji peyva antarktîka hatiye ku ji peyva fransî ya navîn ''antartique'' an ''antarctique'' ('li hemberî Arktîkê') û piştre ji peyva latînî ''antarcticus'' ('li hemberî bakur') hatiye. Navê Antarktîkus ji peyvên yewnanî ἀντι- ('dij-') û ἀρκτικός (arktikos, 'ya hirçê [Ursa Major], bakur') hatiye.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite book |sernav=Lettinck 2021, p. 158.}}&lt;/ref&gt; Fîlozofê yewnanî Arîstoteles li dora 350 {{bz}} de di ''Meteorolojiyê'' de li ser &quot;herêma Antarktîkê&quot; nivîsandiye. Li gorî raporê, erdnîgarnasê yewnanî Marinusê ji Tîrusê ev nav di nexşeya xwe ya cîhanê ya sedsala duyem a {{pz}} de ku niha winda bûye, bi kar aniye. Nivîskarên romayî Gaius Julius Hyginus û Apuleius ji bo cemsera başûr navê yewnanî yê latînîkirî polus antarcticus bi kar anîne ku ji wir peyva fransî ya kevin ''pole antartike'' (nûjen ''pôle antarctique'')&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Hyginus 1992, p. 176.}}&lt;/ref&gt; ku di sala 1270an de hatiye piştrastkirin û ji wir jî peyva îngilîziya navîn pol antartik ku cara yekem di lêkolîneke ji aliyê nivîskarê îngilîzî Geoffrey Chaucer ve hatiye nivîsandin, hatiye wergirtin.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Ramanên ewropî yên di derbarê hebûna Terra Australis ku parzemîneke berfirehê li başûrê dûr ê cîhanê ye ku ji bo hevsengî kirina axên bakurê [[Ewropa]], [[Asya]] û [[Afrîkaya Bakur]] pêk tîne, wekê têgeheke rewşenbîrî, ji kevnariya klasîk ve hebû. Ji ber vê yekê ''Terra Australis'' navê ku ji bo hemî girseyên bejayî yên hîpotetîk ên ku tê pêşniyar kirin ku li cihê ku niha tê zanîn Antarktîka heye, hatibû bikaranîn.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Mericq 1987, pp. 90–91: 'They published maps and charts based on the hypothesis that Tierra del Fuego was the beginning of that Terra Australis. The first person ever to have rights over these lands was Pedro Sancho de la Hoz, who received them through a special decree signed by Emperor Charles V on 24 January 1539.'}}&lt;/ref&gt; Îdiaya hebûna axek wisa heta keşfkirina Awistralyayê ku ji aliyê ewropiyan ve hatiye keşfkirin, berdewam kiriye.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Scott, Hiatt &amp; McIlroy 2012, pp. 2–3.}}&lt;/ref&gt;

Di destpêka sedsala 19an de keşifger Matthew Flinders guman li hebûna parzemîneke cuda yê li başûrê Awistralyayê (ku di wê demê wekê New Holland hatiye binavkirin) kiriye û ji ber vê yekê pêşniyar kiriye ku li cihê wê navê &quot;Terra Australis&quot; ji bo [[Awistralya|Awistralyayê]] were bikar anîn.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Cawley 2015, p. 130.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=McCrone &amp; McPherson 2009, p. 75.}}&lt;/ref&gt; Di sala 1824an de rayedarên kolonyal ên li Sîdneyê bi fermî navê parzemîna New Hollandê wekê Awistralya guhertine û peyva &quot;Terra Australis&quot; wekê referansek ji bo navê Antarktîkayê hiştine. Di dehsalên piştre de, erdnîgaran hevokên wekê &quot;parzemîna Antarktîkayê&quot; bi kar anîne. Wan li cihê vê navê li naveke helbestî geriyane û navên wekê ''Ultima'' û ''Antipodea'' pêşniyar kirine.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Cameron-Ash 2018, p. 20.}}&lt;/ref&gt; Ji bo binavkirina parzemînê navê Antarktîka di salên 1890î de hatiye pejirandin û bikaranîna yekem ê vê navê ji aliyê kartografê skotlendî John George Bartholomew pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://digital.nls.uk/bartholomew/highlights/antarctica.html#:~:text=Edinburgh%20geographer%20and%20mapmaker%20John,since%20the%20first%20century%20AD. |sernav=Highlights from the Bartholomew Archive: The naming of Antarctica}}&lt;/ref&gt;

== Erdnîgarî ==
[[Wêne:Antarctica.svg|thumb|300px|Nexşeyek ku Antarktîkaya Rojhilat li rastê Çiyayên Transantarktîk û Antarktîkaya Rojava li çepê ye, nişan dide.]]
Antarktîka ku bi awayekî asîmetrîk li dora cemsera başûr û bi piranî li başûrê çembera Antarktîkayê (ku yek ji pênc çemberên sereke yên firehiyê ye ku nexşeyên cîhanê nîşan didin) cih digire ku ji aliyê [[Okyanûsa Başûr]] ve hatiye dorpêçkirin. Di heman de çem ên avan li Antarktîkayê hene ku çemê herî dirêj ê parzemînê çemê Onyxê ye. Her wiha Antarktîka bi qasê 14,2 milyon km² rûber vedigire ku hema hema du car ji rûbera [[Awistralya|Awistralyayê]] mezintir e ku bi vê rûberê bûye pêncem parzemîna herî mezin ê cîhanê. Xeta perava Antarktîkayê bi qasê 18.000 km dirêj e ku ji sala 1983an vir ve çar celebên peravê li parzemînê hene ku perav ji %44ê peravê ji qeşayên avjenî, ji %38 ji dîwarên qeşayê pêk tê ku li ser keviran dimînin, ji %13 ji deverên qeşayî an jî qiraxa cemedên bilind pêk tê û ji %5ê ji parvên mayî jî ji kevirên vekirî pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |sernav=Antarctica - The World Factbook |malper=www.cia.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en |archive-date=2022-05-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220509192134/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: glaciological and geophysical folio |paşnav=Drewry |pêşnav=D. J. |weşanger=University of Cambridge, Scott Polar Research Institute |tarîx=1983 |isbn=978-0-901021-04-5 |cih=Cambridge}}&lt;/ref&gt;

Golên ku di binê qeşaya parzemînî de dimînin, bi piranî li geliyên hişk ên McMurdo an jî li gelek oazên cûda çêbûne.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}&lt;/ref&gt; [[Gola Vostokê]] ku di bin stasyona Vostok a [[Rûsya|Rûsyayê]] de hatiye dîtin, mezintirîn gola binqeşayê ya cîhanê û yek ji mezintirîn golên cîhanê ye. Berê hatiye bawer kirin ku gol bi milyonan salan hatiye girtin lê di roja îro de zanyaran texmîn kirine ku ava golê her 13.000 sal carekê bi helandin û cemidandina hêdî ya qeşayê hatiye guhertin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=David |tarîx=2019-06-27 |sernav=Antarctica |url=https://academic.oup.com/book/62792 |kovar=OUP Academic |ziman=en |doi=10.1093/wentk/9780190641320.001.0001}}&lt;/ref&gt; Di mehên havînan de qeşa li qiraxên golan dikare bihele û xendekên şil bi awayekê demkî çêdibin. Di heman demê de li Antarktîkayê hem golên ava şor û hem jî golên ava şirîn hene.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

[[Wêne:Mount Vinson from NW at Vinson Plateau by Christian Stangl (flickr).jpg|thumb|Dîmenek ji çiyayê Vînsonê ku li bakurê rojavayê Antarktîkayê ye û bilindeya herî bilind ê Antarktîkayê ye]]
Antarktîka ji aliyê Çiyayên Transantarktîk ve hatiye dabeşkirin ku ji erdê Vîktoryayê heta [[Deryaya Rossê]] dirêj dibin ku ev her alî di nav xwe de Antarktîkaya Rojava û Antarktîkaya Rojhilat vedigirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: Earth's Own Ice World |url=https://archive.org/details/antarcticaearths0000carr |paşnav=Carroll |pêşnav=Michael |weşanger=Springer |tarîx=2018-05-16 |isbn=978-3-319-74623-4 |paşnav2=Lopes |pêşnav2=Rosaly}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Ji |pêşnav=Fei |paşnav2=Gao |pêşnav2=Jinyao |paşnav3=Li |pêşnav3=Fei |paşnav4=Shen |pêşnav4=Zhongyan |paşnav5=Zhang |pêşnav5=Qiao |paşnav6=Li |pêşnav6=Yongdong |tarîx=2017-10-16 |sernav=Variations of the effective elastic thickness over the Ross Sea and Transantarctic Mountains and implications for their structure and tectonics |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0040195117302937 |kovar=Tectonophysics |cild=717 |rr=127–138 |doi=10.1016/j.tecto.2017.07.011 |issn=0040-1951}}&lt;/ref&gt; Piraniya Antarktîkayê bi tebeqeyên qeşayê ya Antarktîkayê ve hatiye nixumandin ku bi navînî 1,9 km qalindahiya qeşayan hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fretwell |pêşnav=P. |paşnav2=Pritchard |pêşnav2=H. D. |paşnav3=Vaughan |pêşnav3=D. G. |paşnav4=Bamber |pêşnav4=J. L. |paşnav5=Barrand |pêşnav5=N. E. |paşnav6=Bell |pêşnav6=R. |paşnav7=Bianchi |pêşnav7=C. |paşnav8=Bingham |pêşnav8=R. G. |paşnav9=Blankenship |pêşnav9=D. D. |paşnav10=Casassa |pêşnav10=G. |paşnav11=Catania |pêşnav11=G. |paşnav12=Callens |pêşnav12=D. |paşnav13=Conway |pêşnav13=H. |paşnav14=Cook |pêşnav14=A. J. |paşnav15=Corr |pêşnav15=H. F. J. |tarîx=2013-02-28 |sernav=Bedmap2: improved ice bed, surface and thickness datasets for Antarctica |url=https://tc.copernicus.org/articles/7/375/2013/ |kovar=The Cryosphere |ziman=English |weşanger=Copernicus GmbH |cild=7 |hejmar=1 |rr=375–393 |doi=10.5194/tc-7-375-2013 |issn=1994-0416}}&lt;/ref&gt; Tebeqeya qeşayê ji xeynî ji xeynî çend oazanên li geliyên hişk ên McMurdo tevahiya parzemînê nixumandine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://antarcticsun.usap.gov/science/4184/ |sernav=The Antarctic Sun: News about Antarctica - The Lost Dry Valleys of the Polar Plateau |malper=antarcticsun.usap.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en |archive-date=2022-01-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220115223943/https://antarcticsun.usap.gov/science/4184/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Çend çemên qeşayî yên Antarktîkayê ku ber bi refên qeşayî yên Antarktîkayê ve diherikin, pêvajoyeke ku wekê dînamîkên tebeqeyên qeşayê hatine pênasekirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.gfdl.noaa.gov/ice-sheet-dynamics/ |sernav=Ice Sheet Dynamics – Geophysical Fluid Dynamics Laboratory |malper=www.gfdl.noaa.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31}}&lt;/ref&gt;

Antarktîkaya Rojhilat ji Coats Land, Queen Maud Land, Enderby Land, Mac. Robertson Land, Wilkes Land û Victoria Land pêk hatiye. Ji xeynî beşek piçûk, hemî deverên parzemînê di nav nîvkada rojhilat de ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctic Climate Evolution |paşnav=Florindo |pêşnav=Fabio |weşanger=Elsevier |tarîx=2008-10-10 |isbn=978-0-08-093161-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yUu-x70CZEcC |paşnav2=Siegert |pêşnav2=Martin}}&lt;/ref&gt; Li ser û dora Antarktîkayê gelek girav hene ku piraniya wan giravên volkanîk in û li gorî pîvanên jeolojîk pir ciwan in.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://figshare.utas.edu.au/articles/journal_contribution/Origin_and_evolution_of_the_sub-Antarctic_islands_the_foundation/24483391 |sernav=Quilty, Patrick Gerard |malper=figshare.utas.edu.au |roja-gihiştinê=2026-08-31 |doi=10.26749/rstpp.141.1.35}}&lt;/ref&gt; Îstîsnayên herî berbiçav giravên [[deşta Kerguelenê]] ne ku girava herî kevin li dora 40 milyon sal berê niha çêbûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Olierook |pêşnav=Hugo K. H. |paşnav2=Jourdan |pêşnav2=Fred |paşnav3=Merle |pêşnav3=Renaud E. |paşnav4=Timms |pêşnav4=Nicholas E. |paşnav5=Kusznir |pêşnav5=Nick |paşnav6=Muhling |pêşnav6=Janet R. |tarîx=2016-04-15 |sernav=Bunbury Basalt: Gondwana breakup products or earliest vestiges of the Kerguelen mantle plume? |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0012821X1630019X |kovar=Earth and Planetary Science Letters |cild=440 |rr=20–32 |doi=10.1016/j.epsl.2016.02.008 |issn=0012-821X}}&lt;/ref&gt;

Girê Vinson a li çiyayên Ellsworthê bi bilindahiya 4.892 mêtreyê bilindeya herî bilind ê Antarktîkayê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Hall Ball Kiwi Mountaineers From Mount Cook To Everest |paşnav=Monteath |pêşnav=Colin |weşanger=Cloudcap |tarîx=1997 |isbn=978-0-938567-42-4 |url=https://www.worldcat.org/title/38585390 |oclc=38585390}}&lt;/ref&gt; Çiyayê Erebusa li Girava Rossê volkana herî başûrî ya cîhanê ye û her roj nêzîkê 10 caran diteqe. Xweliya ji teqînên volkanîk 300 kîlometre dûrî kratera volkanîk hatiye dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/48987684 |sernav=Antarctica : an encyclopedia from Abbott ice shelf to zooplankton {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Delîlên hejmareke mezin ji volkanan di bin qeşayê de hene ku ger asta çalakiyê bilind bibe, dibe ku ji bo tebeqeya qeşayê xetereyek çêbike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: Earth's Own Ice World |url=https://archive.org/details/antarcticaearths0000carr |paşnav=Carroll |pêşnav=Michael |weşanger=Springer |tarîx=2018-05-16 |isbn=978-3-319-74623-4 |paşnav2=Lopes |pêşnav2=Rosaly}}&lt;/ref&gt; Qubeya qeşayê ya bi navê Dome Argus li Antarktîkaya Rojhilat e ku bi qasê bilindahiya 4.091 metreyan bilind ew û qada qeşayê ya herî bilind ê Antarktîkayê ye. Ev gir yek ji cihên herî sar û hişk ên cîhanê ye ku germahî ya li vir heya −90 °C ê dadikeve û barîna salane jî bi qasê 1-3 sm ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica And The Arctic Circle, A Geographic Encyclopedia Of The Earth's Polar Regions |tarîx=2014-04-01 |url=http://archive.org/details/antarctica-and-the-arctic-circle-2-volumes-a-geographic-encyclopedia-of-the-earths-polar-regions}}&lt;/ref&gt;

== Dîroka jeolojîk ==
Ji dawiya serdema meoproterozoîkê heta serdema kretasyeyê, Antarktîka beşek ji superparzemîna [[Gondwana|Gondwanayê]] bû û parzemîn bi pêvajoya tevgerên Antarktîkaya îro ji ber ku Gondwana hêdî hêdî ji hev perçe bûye, li dora 183 milyon sal berê îro ava bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctic News Clips |weşanger=National Science Foundation |tarîx=1995 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=HcTrAAAAMAAJ&amp;pg=PA109}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}&lt;/ref&gt; Di demek dirêj a serdema fanerozoyîkê de Antarktîka xwedî avhewayek tropîkal ê nerm bû û ew bi daristanên berfireh nixumandî bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Klages |pêşnav=Johann P. |paşnav2=Salzmann |pêşnav2=Ulrich |paşnav3=Bickert |pêşnav3=Torsten |paşnav4=Hillenbrand |pêşnav4=Claus-Dieter |paşnav5=Gohl |pêşnav5=Karsten |paşnav6=Kuhn |pêşnav6=Gerhard |paşnav7=Bohaty |pêşnav7=Steven M. |paşnav8=Titschack |pêşnav8=Jürgen |paşnav9=Müller |pêşnav9=Juliane |paşnav10=Frederichs |pêşnav10=Thomas |paşnav11=Bauersachs |pêşnav11=Thorsten |paşnav12=Ehrmann |pêşnav12=Werner |paşnav13=van de Flierdt |pêşnav13=Tina |paşnav14=Pereira |pêşnav14=Patric Simões |paşnav15=Larter |pêşnav15=Robert D. |tarîx=2020 |sernav=Temperate rainforests near the South Pole during peak Cretaceous warmth |url=https://www.nature.com/articles/s41586-020-2148-5 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=580 |hejmar=7801 |rr=81–86 |doi=10.1038/s41586-020-2148-5 |issn=1476-4687}}&lt;/ref&gt;
=== Serdema paleozoyîkê (539–252 milyon sal berê) ===
[[Wêne:Glossopteris sp. (fossil leaf) (Permian; Antarctica) 1 (49063572172) (cropped).jpg|thumb|300px|Ji serdema permeya  Antarktîkayê pelgeke ''Glossopteris sp.'' yê]]
Germbûna berdewam bûye sedem ku piraniya Gondwanayê ziwa bibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Vegetation of Antarctica Through Geological Time |paşnav=Cantrill |pêşnav=David J. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012-11-22 |isbn=978-0-521-85598-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=sOGH4xaioRUC |paşnav2=Poole |pêşnav2=Imogen}}&lt;/ref&gt; Di serdema triyasiyê de Antarktîka ji aliyê cûreyeke giyayên bi tov (pteridosperms) ve serdest bû ku ji cinsê Dicroidiumê bûn ku wekê daran mezin dibûn. Florayên din ên triasiyê ginkgophytes, sîkadofites, darên konîfer û sphenopsid bûn. Tetrapod (ajaleke çar ling) cara yekem di serdema triyasiya destpêkê de li Antarktîkayê hatine dîtin û fosîlên herî kevn ên naskirî di formasyona fremouw a çiyayên Transantarktîkê de hatine dîtin. Sînapsîd (ku wekê &quot;xijendeyên mîna memikdaran&quot; jî têne zanîn) cureyên wekê Lystrosaurus di nav de hebû û di serdema triyasiya destpêkê de zêde bûn.

Nîvgirava Antarktîkayê di serdema jurasiyê de (206 heta 146 milyon sal berê) dest bi avakirina xwe kiriye. Afrîka di serdema jurasiyê li de dora 160 milyon sal berê ji Antarktîkayê dabeş bûye û piştre jî di serdema kretasiya destpêkê de nîvgirava Hindistanê (nêzîkî 125 milyon sal berê) ji heman parzemînan dabeş bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Rolland |pêşnav=Yann |paşnav2=Bernet |pêşnav2=Matthias |paşnav3=van der Beek |pêşnav3=Peter |paşnav4=Gautheron |pêşnav4=Cécile |paşnav5=Duclaux |pêşnav5=Guillaume |paşnav6=Bascou |pêşnav6=Jérôme |paşnav7=Balvay |pêşnav7=Mélanie |paşnav8=Héraudet |pêşnav8=Laura |paşnav9=Sue |pêşnav9=Christian |paşnav10=Ménot |pêşnav10=René-Pierre |tarîx=2019-01-15 |sernav=Late Paleozoic Ice Age glaciers shaped East Antarctica landscape |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0012821X18306460 |kovar=Earth and Planetary Science Letters |cild=506 |rr=123–133 |doi=10.1016/j.epsl.2018.10.044 |issn=0012-821X}}&lt;/ref&gt; Piştê kêmbûna qeşayê di nîvê duyem ê serdema permiyana destpêkê de, erd ji aliyê glossopterids (komeke nebatan a tovkirî ya nemabûyî ya bê xizmên zindî) ve serdest bû ku nebata herî berbiçav Glossopteris bû ku dareke wekê ku di axên tijî av de şîn dibe, hatiye şîrove kirin ku depoyên komirê yên berfireh çêkirine. Nebatên din ên ku di dema Permiyeyê de li Antarktîkayê hatine dîtin ''Cordaitales'', ''sphenopsids'', ''ferns'' û ''lycophytes'' in.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Vegetation of Antarctica Through Geological Time |paşnav=Cantrill |pêşnav=David J. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012-11-22 |isbn=978-0-521-85598-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=sOGH4xaioRUC |paşnav2=Poole |pêşnav2=Imogen}}&lt;/ref&gt; Di dawiya serdema permiyeyê de avhewa li ser piraniya [[Gondwana|Gondwanayê]] hişktir û germtir bûye û ekosîstemên daristanên ''glossopteridan'' wekê beşek ji bûyera tunebûna permî-triyasî hilweşiyane.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Past Antarctica: Paleoclimatology and Climate Change |paşnav=Franganillo |pêşnav=Marc Oliva i |weşanger=Elsevier Science &amp; Technology |tarîx=2020 |isbn=978-0-12-817925-3 |paşnav2=Fernandez |pêşnav2=Jesus Ruiz}}&lt;/ref&gt; Di serdema paleozoyîkê de ti delîl tinene ku nîşan bide ka tetrapod li Antarktîkê jiyane an na.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web |url=https://pubs.usgs.gov/of/2007/1047/ea/of2007-1047ea047.pdf |sernav=Collinson, James; William R., Hammer (2007). Migration of Triassic tetrapods to Antarctica (PDF). 10th International Symposium on Antarctic Earth Sciences.}}&lt;/ref&gt;

=== Serdema mezozoîkê (252–66 milyon sal berê) ===
{{Multiple image
| width  = 150
| image1 = Opening of western Indian Ocean 150 Ma.png
| image2 = Opening of South Atlantic 126 Ma.png
| image3 = Opening of South Atlantic 83 Ma.png
| footer = Perçebûna suoerparzemîna Gondwanayê; li dora 150 milyon sal berê (wêneya 1em), li dora 126 milyon sal berê (wêneya 2em) û li dora 83 milyon sal berê (wêneya 3em)
|}}
Germbûna berdewam piraniya Gondwanayê zuwa kiriye. Di serdema triyasiyê de, Antarktîka ji aliyê fernên tovkirî (pteridosperms) ve serdest bû ku beşek cinsê dicroidium bûn ku wekê daran mezin dibûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Icehouse to hothouse: floral turnover, the Permian–Triassic crisis and Triassic vegetation |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012 |rr=105–160 |isbn=978-0-521-85598-3 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Cantrill |pêşnavê-edîtor=David J. |url=https://www.cambridge.org/core/books/vegetation-of-antarctica-through-geological-time/icehouse-to-hothouse-floral-turnover-the-permiantriassic-crisis-and-triassic-vegetation/2A62935F027160A42A76FDD1199FA5C3 |paşnavê-edîtor2=Poole |pêşnavê-edîtor2=Imogen |doi=10.1017/CBO9781139024990.004}}&lt;/ref&gt; Florayên din ên serdema triyasiyê ginkgophytes, sîkadofît, konîfer û sphenopsîdan bûn. Tetrapod cara yekem di serdema triyasiya destpêkê de li Antarktîkayê hatine dîtin û fosîlên herî kevn ên naskirî di formasyona fremouw a [[Rêzeçiyayên Transantarktîk|çiyayên Transantarktîkê]] de hatin dîtin.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; Sînapsîd (ku wekî &quot;xijendeyên mîna memikan&quot; jî têne zanîn) cureyên wek ''Lystrosaurus'' vedihewîne û di serdema triyasiya destpêkê de gelek zêdetir bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Early Evolutionary History of the Synapsida |paşnav=Kammerer |pêşnav=Christian F. |weşanger=Springer London, Limited |tarîx=2013 |isbn=978-94-007-6841-3 |paşnav2=Angielczyk |pêşnav2=Kenneth D. |paşnav3=Fröbisch |pêşnav3=Jörg}}&lt;/ref&gt;

Nîvgirava Antarktîkayê di serdema jurasiyê de (206 heta 146 milyon sal berê) dest bi avakirina xwe kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Birkenmajer |pêşnav=K. |tarîx=1994 |sernav=Evolution of the Pacific margin of the northern Antarctic Peninsula: an overview |url=https://link.springer.com/10.1007/BF00210547 |kovar=Geologische Rundschau |ziman=en |cild=83 |hejmar=2 |rr=309–321 |doi=10.1007/BF00210547 |issn=0016-7835}}&lt;/ref&gt; Afrîka di serdema jurayê de li dora 160 milyon sal berê ji Antarktîkayê dabeş bûye û piştre di derdema kretasye ya destpêkê de (dora 125 milyon sal berê) [[nîvgirava Hindistanê]] ji hev dabeş bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Gaina |pêşnav=Carmen |paşnav2=Müller |pêşnav2=R. Dietmar |paşnav3=Brown |pêşnav3=Belinda |paşnav4=Ishihara |pêşnav4=Takemi |paşnav5=Ivanov |pêşnav5=Sergey |tarîx=2007-07-01 |sernav=Breakup and early seafloor spreading between India and Antarctica |url=https://doi.org/10.1111/j.1365-246X.2007.03450.x |kovar=Geophysical Journal International |cild=170 |hejmar=1 |rr=151–169 |doi=10.1111/j.1365-246X.2007.03450.x |issn=0956-540X}}&lt;/ref&gt; Darên ginkgo, konîfer, Bennettitale, nebatên poçikê hespan, fern û sikad di wê demê de pir bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Vegetation of Antarctica Through Geological Time |paşnav=Cantrill |pêşnav=David J. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012-11-22 |isbn=978-0-521-85598-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=sOGH4xaioRUC |paşnav2=Poole |pêşnav2=Imogen}}&lt;/ref&gt; Nêzîkê 80 milyon sal berê nebatên kulîlkdar bûne komên nebatan ên herî cihêreng ên li ser parzemînê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Barreda |pêşnav=Viviana D. |paşnav2=Palazzesi |pêşnav2=Luis |paşnav3=Olivero |pêşnav3=Eduardo B. |tarîx=2019 |sernav=When flowering plants ruled Antarctica: evidence from Cretaceous pollen grains |url=https://nph.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/nph.15823 |kovar=New Phytologist |ziman=en |cild=223 |hejmar=2 |rr=1023–1030 |doi=10.1111/nph.15823 |issn=0028-646X}}&lt;/ref&gt; Her çiqas darên behîvê yên başûr (Nothofagus) ber bi dawiya kretasyeyê ve berbiçav bin jî li Antarktîkaya Rojava daristanên pelderzî di seranserê serdema kretasyeyê de (146–66 milyon sal berê) de serdest bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Crame |pêşnav=J. A. |tarîx=1989 |sernav=Origins and evolution of the Antarctic biota: an introduction |url=https://www.lyellcollection.org/doi/10.1144/GSL.SP.1989.047.01.01 |kovar=Geological Society, London, Special Publications |ziman=en |cild=47 |hejmar=1 |rr=1–8 |doi=10.1144/GSL.SP.1989.047.01.01 |issn=0305-8719}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the Antarctic |paşnav=Riffenburgh |pêşnav=Beau |weşanger=Routledge |tarîx=2006-10-25 |isbn=978-1-135-87866-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_mUPEAAAQBAJ}}&lt;/ref&gt; Her çiqas tenê çend cinsên dînezorên Antarktîkayê (Cryolophosaurus û Glacialisaurus, ji Formasyona Hanson a serdema jurasiya destpêka çiyayên Transantarktîkê&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.app.pan.pl/archive/published/app52/app52-657.pdf |sernav=Anatomy of a basal sauropodomorph dinosaur from the Early Jurassic Hanson Formation of Antarctica}}&lt;/ref&gt; û Antarctopelta, Trinisaura, Morrosaurus û Imperobator ji kretasya dereng a nîvgirava Antarktîkayê) hatine vegotin, Ammonît li deryayên li derdora Antarktîkayê pir belav bûn û dînezor jî hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Coria |pêşnav=Rodolfo A. |paşnav2=Moly |pêşnav2=Juan J. |paşnav3=Reguero |pêşnav3=Marcelo |paşnav4=Santillana |pêşnav4=Sergio |paşnav5=Marenssi |pêşnav5=Sergio |tarîx=2013-04-01 |sernav=A new ornithopod (Dinosauria; Ornithischia) from Antarctica |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0195667112001784 |kovar=Cretaceous Research |cild=41 |rr=186–193 |doi=10.1016/j.cretres.2012.12.004 |issn=0195-6671}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Rozadilla |pêşnav=Sebastián |paşnav2=Agnolin |pêşnav2=Federico L. |paşnav3=Novas |pêşnav3=Fernando E. |paşnav4=Aranciaga Rolando |pêşnav4=Alexis M. |paşnav5=Motta |pêşnav5=Matías J. |paşnav6=Lirio |pêşnav6=Juan M. |paşnav7=Isasi |pêşnav7=Marcelo P. |tarîx=2016-01-01 |sernav=A new ornithopod (Dinosauria, Ornithischia) from the Upper Cretaceous of Antarctica and its palaeobiogeographical implications |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0195667115300677 |kovar=Cretaceous Research |cild=57 |rr=311–324 |doi=10.1016/j.cretres.2015.09.009 |issn=0195-6671}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Ely |pêşnav=Ricardo C. |paşnav2=Case |pêşnav2=Judd A. |tarîx=2019-09-01 |sernav=Phylogeny of a new gigantic paravian (Theropoda; Coelurosauria; Maniraptora) from the Upper Cretaceous of James Ross Island, Antarctica |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0195667118300120 |kovar=Cretaceous Research |cild=101 |rr=1–16 |doi=10.1016/j.cretres.2019.04.003 |issn=0195-6671}}&lt;/ref&gt;

=== Serdema senozoyîkê (66–10 milyon sal berê) ===
[[Wêne:Eocene-Paleocene-circumpolar.svg|thumb|Pêkhatina herika çerxa derdorî ya Antarktîkayê ji perçebûna dawî ya pira bejahî ya Antarktîkayê]]
Di destpêka serdema paleojenê de girêdana pira bejahî ya pira Antarktîkayê, Antartîkayê bi Amerîkaya Başûr û her wiha bi başûrê rojhilatê Awistralyayê ve berdewam kiriye. Fauna ji formasyona La Mesetaya li nîvgirava Antarktîkayê ku dîroka wê vedigere serdema eosenê, pir dişibihe faunayên wekhev ên Amerîkaya Başûr ku ajalên wekê ajalên bi kîsik (marsupials), xenarthran, lîtoptern û ungulatesê bi sim û her wiha gondwanatheres û dibe ku meridiolestidans hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=History of Terrestrial Mammals in South America: How South American Mammalian Fauna Changed from the Mesozoic to Recent Times |paşnav=Defler |pêşnav=Thomas |weşanger=Springer |tarîx=2018-12-19 |isbn=978-3-319-98449-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-HWADwAAQBAJ}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Gelfo |pêşnav=Javier N. |paşnav2=Goin |pêşnav2=Francisco |paşnav3=Bauzá |pêşnav3=Nicolá |paşnav4=Reguero |pêşnav4=Marcelo |tarîx=2019-09-01 |sernav=The fossil record of Antarctic land mammals: commented review and hypotheses for future research |url=https://www.researchgate.net/publication/337086325_The_fossil_record_of_Antarctic_land_mammals_commented_review_and_hypotheses_for_future_research |kovar=researchgate.net |rr=274–292 |doi=10.13679/j.advps.2019.0021}}&lt;/ref&gt; Hatiye texmînkirin ku ajalên bi kîsik di destpêka eosenê de ji Amerîkaya Başûr bi rêya Antarktîkayê belavê Awistralyayê bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Eldridge |pêşnav=Mark D B |paşnav2=Beck |pêşnav2=Robin M D |paşnav3=Croft |pêşnav3=Darin A |paşnav4=Travouillon |pêşnav4=Kenny J |paşnav5=Fox |pêşnav5=Barry J |tarîx=2019-05-23 |sernav=An emerging consensus in the evolution, phylogeny, and systematics of marsupials and their fossil relatives (Metatheria) |url=https://doi.org/10.1093/jmammal/gyz018 |kovar=Journal of Mammalogy |cild=100 |hejmar=3 |rr=802–837 |doi=10.1093/jmammal/gyz018 |issn=0022-2372}}&lt;/ref&gt;

Nêzîkê 53 milyon sal berê Awistralya û Gîneya Nû ji Antarktîkayê veqetiyane û deriyê Tazmanyayê vebûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Ball |pêşnav=Philip |paşnav2=Eagles |pêşnav2=Graeme |paşnav3=Ebinger |pêşnav3=Cynthia |paşnav4=McClay |pêşnav4=Ken |paşnav5=Totterdell |pêşnav5=Jennifer |tarîx=2013 |sernav=The spatial and temporal evolution of strain during the separation of Australia and Antarctica |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/ggge.20160 |kovar=Geochemistry, Geophysics, Geosystems |ziman=en |cild=14 |hejmar=8 |rr=2771–2799 |doi=10.1002/ggge.20160 |issn=1525-2027}}&lt;/ref&gt; Modelên erdnîgariya Antarktîkayê nîşan didin ku ev herikîn û her wiha çerxa paşvegerê ya xwedî kirinê ji ber kêmbûna asta CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;yê çêbûye û bûye sedema afirandina qeşayên piçûk û qeşayên mayînde yên cemserî.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=England |pêşnav=Matthew H. |paşnav2=Hutchinson |pêşnav2=David K. |paşnav3=Santoso |pêşnav3=Agus |paşnav4=Sijp |pêşnav4=Willem P. |tarîx=2017-08-01 |sernav=Ice–Atmosphere Feedbacks Dominate the Response of the Climate System to Drake Passage Closure |url=https://journals.ametsoc.org/view/journals/clim/30/15/jcli-d-15-0554.1.xml |kovar=Journal of Climate |cild=30 |hejmar=15 |rr=5775–5790 |doi=10.1175/JCLI-D-15-0554.1 |issn=0894-8755}}&lt;/ref&gt; Her ku asta CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;yê zêdetir kêm bûye, qeşayê dest bi berfirehbûneke bilez kiriye û cihê daristanên ku heta wê demê Antarktîkayê vedişartin girtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=DeConto |pêşnav=Robert M. |paşnav2=Pollard |pêşnav2=David |tarîx=2003 |sernav=Rapid Cenozoic glaciation of Antarctica induced by declining atmospheric CO2 |url=https://www.nature.com/articles/nature01290 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=421 |hejmar=6920 |rr=245–249 |doi=10.1038/nature01290 |issn=1476-4687}}&lt;/ref&gt; Ekosîstemên tundrayê li Antarktîkayê heta 14 û 10 milyon sal berê niha hebûna xwe berdewam kirine û piştre sarbûna zêdetir bûye sedema tunekirina van tundrayan.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Ashworth |pêşnav=Allan C. |paşnav2=Erwin |pêşnav2=Terry L. |tarîx=2016 |sernav=Antarctotrechus balli sp. n. (Carabidae, Trechini): the first ground beetle from Antarctica |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5126512/ |kovar=ZooKeys |hejmar=635 |rr=109–122 |doi=10.3897/zookeys.635.10535 |issn=1313-2989 |pmc=5126512 |pmid=27917060}}&lt;/ref&gt;

=== Serdema hemdem ===
Her çiqas jeolojiya Antarktîkayê bi piranî ji aliyê qeşaya parzemînî ve hatibe veşartin jî, parzemîn dikare bi teknîkên wekê ji hestkirina ji dûr ve, radara ku di bin erdê de derbas dibe û wêneyên satelîtê werin lêkolîn kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Pour |pêşnav=Amin Beiranvand |paşnav2=Park |pêşnav2=Yongcheol |paşnav3=Park |pêşnav3=Tae-Yoon S. |paşnav4=Hong |pêşnav4=Jong Kuk |paşnav5=Hashim |pêşnav5=Mazlan |paşnav6=Woo |pêşnav6=Jusun |paşnav7=Ayoobi |pêşnav7=Iman |tarîx=2018-06-01 |sernav=Regional geology mapping using satellite-based remote sensing approach in Northern Victoria Land, Antarctica |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S187396521730107X |kovar=Polar Science |cild=16 |rr=23–46 |doi=10.1016/j.polar.2018.02.004 |issn=1873-9652}}&lt;/ref&gt; Ji aliyê jeolojîk ve, Antarktîkaya Rojava pir dişibihe Andên Amerîkaya Başûr.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Antarctica and the southern oceans |paşnav=Stonehouse |pêşnav=B. |weşanger=J. Wiley |tarîx=2002 |isbn=978-0-471-98665-2 |cih=Chichester, West Sussex, England, Hoboken, NJ |kesên-din=Bernard Stonehouse |url=https://www.worldcat.org/title/50285217 |oclc=50285217}}&lt;/ref&gt; Nîvgirava Antarktîkayê bi bilindbûna jeolojîk û veguherîna sedîmentên binê deryayê ku veguheriye kevirên metamorfîk, çêbûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Tectonic setting and evolution of the James Ross Basin, northern Antarctic Peninsula |paşnav=Elliot |pêşnav=David H. |weşanger=Geological Society of America |tarîx=1988-01-01 |rr=0 |isbn=978-0-8137-1169-0 |paşnavê-edîtor=Feldmann |pêşnavê-edîtor=Rodney M. |url=https://doi.org/10.1130/MEM169-p541 |paşnavê-edîtor2=Woodburne |pêşnavê-edîtor2=Michael O. |doi=10.1130/MEM169-p541}}&lt;/ref&gt;

Antarktîkaya Rojava bi yekbûna çend plakayên parzemînî çêbûye ku di encamê de hejmarek rêzeçiyayên li herêmê çêbûne ku rêzeçiyayên herî berbiçav çiyayên Ellsworthê bûn. Hebûna sîstema rift a Antarktîkaya Rojava bûye sedema volkanîzma li ser sinorê di navbera Antarktîkaya Rojava û Rojhilat de û her wiha bûye sedema çêbûna çiyayên Transantarktîkê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}&lt;/ref&gt;

Antarktîka Rojhilat ji aliyê jeolojîk ve devereke pirreng e. Avabûna Antarktîka Rojhilat di serdema arkeyî (4.000 –2.500 milyon sal berê) de dest pê kiriye û di serdema kambriyê de rawestiyaye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctic Marine Geology |paşnav=Anderson |pêşnav=J. B. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-521-13168-1}}&lt;/ref&gt; Herêm li ser kratoneke kevirî hatiye avakirin ku bingeha  mertala prekambriyê ava kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}&lt;/ref&gt; Li ser bingehê komir û kevirên qûmê, kevirên kilsinî û şêl hene ku di serdemên devonî û jurasiyê de hatine danîn ku çiyayên Transantarktîkê çêbikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Chapter 2 The Geology and Geomorphology of Antarctica |weşanger=Elsevier |tarîx=1987-01-01 |rr=7–42 |cild=16 |paşnavê-edîtor=Campbell |pêşnavê-edîtor=I. B. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0166248108701508 |series=Developments in Soil Science |paşnavê-edîtor2=Claridge |pêşnavê-edîtor2=G. G. C. |doi=10.1016/S0166-2481(08)70150-8}}&lt;/ref&gt; Li deverên peravê çiyayên wekê rêzeçiyayê Shackletonê û Vîktorya Land û hinek şikestekên tektonîk çêbûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Paxman |pêşnav=Guy J. G. |paşnav2=Jamieson |pêşnav2=Stewart S. R. |paşnav3=Ferraccioli |pêşnav3=Fausto |paşnav4=Bentley |pêşnav4=Michael J. |paşnav5=Forsberg |pêşnav5=Rene |paşnav6=Ross |pêşnav6=Neil |paşnav7=Watts |pêşnav7=Anthony B. |paşnav8=Corr |pêşnav8=Hugh F. J. |paşnav9=Jordan |pêşnav9=Tom A. |tarîx=2017 |sernav=Uplift and tilting of the Shackleton Range in East Antarctica driven by glacial erosion and normal faulting |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/2016JB013841 |kovar=Journal of Geophysical Research: Solid Earth |ziman=en |cild=122 |hejmar=3 |rr=2390–2408 |doi=10.1002/2016JB013841 |issn=2169-9356}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Salvini |pêşnav=Francesco |paşnav2=Brancolini |pêşnav2=Giuliano |paşnav3=Busetti |pêşnav3=Martina |paşnav4=Storti |pêşnav4=Fabrizio |paşnav5=Mazzarini |pêşnav5=Francesco |paşnav6=Coren |pêşnav6=Franco |tarîx=1997 |sernav=Cenozoic geodynamics of the Ross Sea region, Antarctica: Crustal extension, intraplate strike-slip faulting, and tectonic inheritance |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1029/97JB01643 |kovar=Journal of Geophysical Research: Solid Earth |ziman=en |cild=102 |hejmar=B11 |rr=24669–24696 |doi=10.1029/97JB01643 |issn=2156-2202}}&lt;/ref&gt;

Komir cara yekem li Antarktîkayê li nêzîkê çiyayên Beardmoreyê ji aliyê Frank Wild ve di sefera Nimrod de di sala 1907an de hatiye tomar kirin û tê zanîn ku komirê pileya nizm li gelek deverên çiyayên Transantarktîkê heye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}&lt;/ref&gt; Çiyayên prens Charles depoyên hesinê vedihewînin û li Deryaya Rossê jî qadên neftê û gaza xwezayî hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Times |pêşnav=Walter Sullivan Special to The New York |tarîx=1976-12-19 |sernav=Soviet Team Finds a ‘Mountain of Iron’ in Antarctica |url=https://www.nytimes.com/1976/12/19/archives/soviet-team-finds-a-mountain-of-iron-in-antarctica.html |roja-gihiştinê=2026-09-02 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt;
== Avhewa ==
[[Wêne:Fryxellsee Opt.jpg|thumb|Dîmenek ji qeşaya şîn ku gola Fryxell a li qirax ên çiyayên Transantarktîkê nixumandiye]]
Antarktîka parzemîna herî sar, parzemîna herî bi bahoz û parzemîna herî hişk ê Dinyayê ye.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |sernav=Antarctica |roja-gihiştinê=2026-09-01 |archive-date=2022-05-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220509192134/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Li nêzîkê peravên parzemînê, germahî di havînê de dikare ji 10 °C ê derbas bibe û di mehên zivistanê de heya -40 °C dadikeve. Li ser deverên bilind ên navendî, germahî di mehên havînê de dikare heya -30 °C dakeve û di mehên zivistanê de jî germahiya heman deverê heya -80 °C ê dadikeve.

Germahiya hewayê ya xwezayî ya herî nizm a ku li ser Erdê hatiye tomarkirin di 21ê tîrmeha sala 1983an de li stasyona Vostok a Rûsyayê li Antarktîkayê bi qasê -89.2 °C hatiye tomarkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Turner |pêşnav=John |paşnav2=Anderson |pêşnav2=Phil |paşnav3=Lachlan-Cope |pêşnav3=Tom |paşnav4=Colwell |pêşnav4=Steve |paşnav5=Phillips |pêşnav5=Tony |paşnav6=Kirchgaessner |pêşnav6=Amélie |paşnav7=Marshall |pêşnav7=Gareth J. |paşnav8=King |pêşnav8=John C. |paşnav9=Bracegirdle |pêşnav9=Tom |paşnav10=Vaughan |pêşnav10=David G. |paşnav11=Lagun |pêşnav11=Victor |paşnav12=Orr |pêşnav12=Andrew |tarîx=2009 |sernav=Record low surface air temperature at Vostok station, Antarctica |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1029/2009JD012104 |kovar=Journal of Geophysical Research: Atmospheres |ziman=en |cild=114 |hejmar=D24 |doi=10.1029/2009JD012104 |issn=2156-2202}}&lt;/ref&gt; Di sala 2010an de bi rêya satelîta germahiyeke hewayê germahiya parzemînê bi qasê −94.7 °C hatiye tomar kirin lêbelê dibe ku ji ev rêje ji sermaya li ser rûyê erdê bi bandor bûye ku li bilindahiya 2 mêtre li jorê rûyê erdê nehatiye tomar kirin ku ji bo tomarên fermî yên germahiya hewayê tê xwestin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.usatoday.com/story/weather/2013/12/10/antarctica-cold-record/3950019/ |sernav=Antarctica records unofficial coldest temperature ever |malper=USA TODAY |roja-gihiştinê=2026-09-02 |ziman=en-US |paşnav=Rice |pêşnav=Doyle}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.antarctica.gov.au/about-antarctica/weather-and-climate/weather/ |sernav=Antarctic weather – Australian Antarctic Program |malper=www.antarctica.gov.au |tarîx=2019-02-18 |roja-gihiştinê=2026-09-02 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Ji ber ku piraniya Antarktîkayê ji asta deryayê ji 3.000 mêtre bilindtir e, Antarktîka ji herêma Arktîkê sartir e. Germahiya Okyanûsa Arktîkê bi rêya qeşaya deryayê ya Arktîkê ber bi parzemînê ve hatiye veguhastin û bi awayê hewaya li herêma Arktîkê nerm dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Climatology |paşnav=Rohli |weşanger=Jones &amp; Bartlett Learning |tarîx=2017-06-05 |isbn=978-1-284-11998-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=umokDwAAQBAJ |paşnav2=Vega |pêşnav2=Anthony J.}}&lt;/ref&gt;

Antarktîka çoleke cemserî ye ku barîna parzemînê kêm e. Parzemîn salane bi navînî nêzîkê 150 mm av werdigire ku bi piranî bi awayê şilopeyê ye. Deverên navxweyî hişktir e û di tevahiya salê herî zêde bi qasê 50 mm baran werdigire lê herêmên peravê bi gelemperî ji 200 mm zêdetir baran werdigirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Climatology |paşnav=Rohli |weşanger=Jones &amp; Bartlett Learning |tarîx=2017-06-05 |isbn=978-1-284-11998-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=umokDwAAQBAJ |paşnav2=Vega |pêşnav2=Anthony J.}}&lt;/ref&gt; Li çend deverên qeşaya şîn, ba û sublîmasyon ji berfa ku dibare zêdetir berfê radike. Li geliyên hişk, heman bandor li ser bingehek kevirî çêdibe ku dibe sedema jîngeheke bêber û hişk.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fountain |pêşnav=Andrew G. |paşnav2=Nylen |pêşnav2=Thomas H. |paşnav3=Monaghan |pêşnav3=Andrew |paşnav4=Basagic |pêşnav4=Hassan J. |paşnav5=Bromwich |pêşnav5=David |tarîx=2010 |sernav=Snow in the McMurdo Dry Valleys, Antarctica |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/joc.1933 |kovar=International Journal of Climatology |ziman=en |cild=30 |hejmar=5 |rr=633–642 |doi=10.1002/joc.1933 |issn=1097-0088}}&lt;/ref&gt;
=== Cudahiyên herêmî ===
Antarktîkaya Rojhilat ji ber bilindahiya xwe ya bilind ve ji Antarktîkaya Rojava sartir e. Eniyên hewayê bi zêde derbasê deverên navendî yên parzemînê nabin ku ev jî dibe sedem ku navenda parzemînê sar û hişk bimînin û dibe sedema ku bayên deverê bi leza nerm bimînin. Barîna berfa li beşa perava Antarktîkayê barîneke pir gelemperî ye ku li wir di nav 48 demjimêran de berf dikare bi qasê 1.22 mêtreyê bibare. Li qiraxa parzemînê, bayên katabatîk ên bihêz ên ji platoya cemserî pir caran bi hêza bahozê çêdibin. Di mehên havînê de ji ber ku her roj 24 demjimêrên tîrêjên rojê li wir tên wergirtin, li Cemsera Başûr ji ekvatorê zêdetir tîrêjên rojê digihîjin rûyê erdê.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;
=== Guherîna avhewayê ===
[[Wêne:20201210 Antarctica ice mass variation - NASA GRACE-en.svg|thumb|Guherîna navînî ya girseya qeşaya Antarktîkê ku ji sala 2002an vir ve salane bi qasî 100 milyar ton e]]
Tevê devera xwe yê îzolekirî, Antarktîka di dehsalên dawî de ji ber belavbûna gazên serayê, germ bûye û hinek ji beşên qeşayên xwe winda kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Singh |pêşnav=Hansi A. |paşnav2=Polvani |pêşnav2=Lorenzo M. |tarîx=2020-10-08 |sernav=Low Antarctic continental climate sensitivity due to high ice sheet orography |url=https://www.nature.com/articles/s41612-020-00143-w |kovar=npj Climate and Atmospheric Science |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=3 |hejmar=1 |rr=39 |doi=10.1038/s41612-020-00143-w |issn=2397-3722}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Casado |pêşnav=Mathieu |paşnav2=Hébert |pêşnav2=Raphaël |paşnav3=Faranda |pêşnav3=Davide |paşnav4=Landais |pêşnav4=Amaelle |tarîx=2023 |sernav=The quandary of detecting the signature of climate change in Antarctica |url=https://www.nature.com/articles/s41558-023-01791-5 |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=13 |hejmar=10 |rr=1082–1088 |doi=10.1038/s41558-023-01791-5 |issn=1758-6798}}&lt;/ref&gt; Antarktîkaya Rojava ji sala 1950an heta sala 2000an di heyamên dehsalan de ji 0,1 °C zêdetir germ bûye û nîvgirava Antarktîkayê ya ku li ber çavan e ji nîvê sedsala 20an vir ve bi qasê 3 °C germ bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://discoveringantarctica.org.uk/climate-change/impacts-of-climate-change/ |sernav=Impacts of climate change |malper=Discovering Antarctica |roja-gihiştinê=2026-09-02 |ziman=en-GB}}&lt;/ref&gt; Antarktîkaya Rojhilat ku li gorî Antarktîkaya Rojava sar e û avhewaya deverê sekan (stabîl) heta salên 2000î germahî nîşan nedaye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Clem |pêşnav=Kyle R. |paşnav2=Fogt |pêşnav2=Ryan L. |paşnav3=Turner |pêşnav3=John |paşnav4=Lintner |pêşnav4=Benjamin R. |paşnav5=Marshall |pêşnav5=Gareth J. |paşnav6=Miller |pêşnav6=James R. |paşnav7=Renwick |pêşnav7=James A. |tarîx=2020 |sernav=Record warming at the South Pole during the past three decades |url=https://www.nature.com/articles/s41558-020-0815-z |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=10 |hejmar=8 |rr=762–770 |doi=10.1038/s41558-020-0815-z |issn=1758-6798}}&lt;/ref&gt; Li dora Antarktîkayê, Okyanûsa Başûr ji her okyanûseke din zêdetir germahiya okyanûsê kişandiye û li kûrahiyên bi qasê 2.000 mêtreyan germbûneke berbiçav çêbûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Bourgeois |pêşnav=Timothée |paşnav2=Goris |pêşnav2=Nadine |paşnav3=Schwinger |pêşnav3=Jörg |paşnav4=Tjiputra |pêşnav4=Jerry F. |tarîx=2022-01-17 |sernav=Stratification constrains future heat and carbon uptake in the Southern Ocean between 30°S and 55°S |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8764023/ |kovar=Nature Communications |cild=13 |hejmar=1 |rr=340 |doi=10.1038/s41467-022-27979-5 |issn=2041-1723 |pmc=8764023 |pmid=35039511}}&lt;/ref&gt; Li dora Antarktîka Rojava, okyanûs ji sala 1955an vir ve bi qasê 1 °C germ bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://discoveringantarctica.org.uk/climate-change/impacts-of-climate-change/ |sernav=Impacts of climate change |malper=Discovering Antarctica |roja-gihiştinê=2026-09-02 |ziman=en-GB}}&lt;/ref&gt;

Germbûna [[Okyanûsa Başûr]] a li dora Antarktîkayê bûye sedema qelsbûn an jî hilweşîna refikên qeşayên ku li derveyî qeşayan digeriyan û hevsengiya wan pêk dianiyan. Her çiqas perê qeşayên Antarktîkaya Rojhilat ku berdewam dike ku li hundirê welêt qeşayê zêde bike jî gelek cemedên peravê giraniya xwe winda dikin û paşve dikişin ku ev jî dibe sedema windabûna giştî ya qeşayên li seranserê Antarktîkayê.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Cite web |url=https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/downloads/report/IPCC_AR6_WGI_Chapter09.pdf |sernav=Chapter 9: Ocean, Cryosphere and Sea Level Change}}&lt;/ref&gt; Hatiye payîn ku heta sala 2100an ku windabûna qeşaya li Antarktîkayê bi qasê 11 santî metreyan bilindbûna asta deryayê ya gerdûnî zêde bike.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt; Bi germbûna zêdetir re îhtimala bêîstîqrariyê pir zêdetir dibe û dikare bilindbûna asta deryayê ya gerdûnî ya sedsala 21ê du caran zêdetir bike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Bamber |pêşnav=Jonathan L. |paşnav2=Oppenheimer |pêşnav2=Michael |paşnav3=Kopp |pêşnav3=Robert E. |paşnav4=Aspinall |pêşnav4=Willy P. |paşnav5=Cooke |pêşnav5=Roger M. |tarîx=2019-06-04 |sernav=Ice sheet contributions to future sea-level rise from structured expert judgment |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6561295/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=116 |hejmar=23 |rr=11195–11200 |doi=10.1073/pnas.1817205116 |issn=1091-6490 |pmc=6561295 |pmid=31110015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Horton |pêşnav=Benjamin P. |paşnav2=Khan |pêşnav2=Nicole S. |paşnav3=Cahill |pêşnav3=Niamh |paşnav4=Lee |pêşnav4=Janice S. H. |paşnav5=Shaw |pêşnav5=Timothy A. |paşnav6=Garner |pêşnav6=Andra J. |paşnav7=Kemp |pêşnav7=Andrew C. |paşnav8=Engelhart |pêşnav8=Simon E. |paşnav9=Rahmstorf |pêşnav9=Stefan |tarîx=2020-05-08 |sernav=Estimating global mean sea-level rise and its uncertainties by 2100 and 2300 from an expert survey |url=https://www.nature.com/articles/s41612-020-0121-5 |kovar=npj Climate and Atmospheric Science |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=3 |hejmar=1 |rr=18 |doi=10.1038/s41612-020-0121-5 |issn=2397-3722}}&lt;/ref&gt;

Ava heliyayî ya nû ya ji qeşayê ava binê Antarktîkayê ya şor firk dike û şaneya jêrîn a gera serûbinkirina Okyanûsa Başûr (SOOC) qels dike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Silvano |pêşnav=Alessandro |paşnav2=Rintoul |pêşnav2=Stephen Rich |paşnav3=Peña-Molino |pêşnav3=Beatriz |paşnav4=Hobbs |pêşnav4=William Richard |paşnav5=van Wijk |pêşnav5=Esmee |paşnav6=Aoki |pêşnav6=Shigeru |paşnav7=Tamura |pêşnav7=Takeshi |paşnav8=Williams |pêşnav8=Guy Darvall |tarîx=2018 |sernav=Freshening by glacial meltwater enhances melting of ice shelves and reduces formation of Antarctic Bottom Water |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5906079/ |kovar=Science Advances |cild=4 |hejmar=4 |rr=eaap9467 |doi=10.1126/sciadv.aap9467 |issn=2375-2548 |pmc=5906079 |pmid=29675467}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Pan |pêşnav=Xianliang L. |paşnav2=Li |pêşnav2=Bofeng F. |paşnav3=Watanabe |pêşnav3=Yutaka W. |tarîx=2022-01-10 |sernav=Intense ocean freshening from melting glacier around the Antarctica during early twenty-first century |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8748732/ |kovar=Scientific Reports |cild=12 |hejmar=1 |rr=383 |doi=10.1038/s41598-021-04231-6 |issn=2045-2322 |pmc=8748732 |pmid=35013425}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/downloads/report/IPCC_AR6_WGI_Chapter09.pdf |sernav=Chapter 9: Ocean, Cryosphere and Sea Level Change}}&lt;/ref&gt; Her çiqas bandorên tevahî tê payîn ku di nav çend sedsalan de çêbibin jî, li gorî hinek lêkolînan, hilweşîna tevahî ya SOOCê dikare di navbera 1.7 °C û 3 °C germbûna gerdûnî de çêbike. Ev barîna kêm ê li nîvkada başûr û barîna zêde yê li nîvkada bakur, dibe sedema kêmbûna masîgirî ya li Okyanûsa Başûr û hilweşîna potansiyel a hinek ekosîstemên deryayî vedigire.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2023-03-29 |sernav='Dramatic' changes to Southern Ocean by 2050 likened to The Day After Tomorrow plot |url=https://www.abc.net.au/news/2023-03-30/dramatic-south-ocean-circulation-changes-study/102154690 |roja-gihiştinê=2026-09-03 |xebat=ABC News |ziman=en-AU}}&lt;/ref&gt; Her çiqas gelek cureyên Antarktîkayê nehatibin keşifkirin jî, zêdebûna flora Antarktîkayê ya belgekirî heye û ji u bo parastina jîngeheke guncavê faunayên mezin ên wekê pengûenan zehmetî hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Roland |pêşnav=Thomas P. |paşnav2=Bartlett |pêşnav2=Oliver T. |paşnav3=Charman |pêşnav3=Dan J. |paşnav4=Anderson |pêşnav4=Karen |paşnav5=Hodgson |pêşnav5=Dominic A. |paşnav6=Amesbury |pêşnav6=Matthew J. |paşnav7=Maclean |pêşnav7=Ilya |paşnav8=Fretwell |pêşnav8=Peter T. |paşnav9=Fleming |pêşnav9=Andrew |tarîx=2024 |sernav=Sustained greening of the Antarctic Peninsula observed from satellites |url=https://www.nature.com/articles/s41561-024-01564-5 |kovar=Nature Geoscience |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=17 |hejmar=11 |rr=1121–1126 |doi=10.1038/s41561-024-01564-5 |issn=1752-0908}}&lt;/ref&gt; Helandina erdên cemed girtî dibe ku ji bo erdên bê cemed bibe sedema gazên serayê û qirêjiya cemedgirtî ya berê ku bi helandinê re derdikeve holê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Potapowicz |pêşnav=Joanna |paşnav2=Szumińska |pêşnav2=Danuta |paşnav3=Szopińska |pêşnav3=Małgorzata |paşnav4=Polkowska |pêşnav4=Żaneta |tarîx=2019-02-15 |sernav=The influence of global climate change on the environmental fate of anthropogenic pollution released from the permafrost: Part I. Case study of Antarctica |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S004896971833612X |kovar=Science of The Total Environment |cild=651 |rr=1534–1548 |doi=10.1016/j.scitotenv.2018.09.168 |issn=0048-9697}}&lt;/ref&gt; Germbûna Antarktîkayê û guhertinên têkildar di gera Okyanûsa Başûr de dikarin bandorê li şêwazên avhewayê yên li hinek deverên Afrîkayê jî bikin ku dikare bandor li barîna herêmî û guherîna germahiyê bike.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Meredith, M. P.; et al. (2025). Antarctica and the Earth System. Routledge. pp. 1–18.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Trisos, C. H.; et al. (2022). Climate Change 2022: Impacts, Adaptation and Vulnerability. Cambridge University Press. pp. 1285–1455.}}&lt;/ref&gt;

Ger germahî ji asta sala 2020an 2 °C kêmtir nebe, ihtimal heye ku qata qeşayê ya Antarktîkaya Rojava bi tevahî bihele.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Lau |pêşnav=Sally C. Y. |paşnav2=Wilson |pêşnav2=Nerida G. |paşnav3=Golledge |pêşnav3=Nicholas R. |paşnav4=Naish |pêşnav4=Tim R. |paşnav5=Watts |pêşnav5=Phillip C. |paşnav6=Silva |pêşnav6=Catarina N. S. |paşnav7=Cooke |pêşnav7=Ira R. |paşnav8=Allcock |pêşnav8=A. Louise |paşnav9=Mark |pêşnav9=Felix C. |paşnav10=Linse |pêşnav10=Katrin |paşnav11=Strugnell |pêşnav11=Jan M. |tarîx=2023-12-22 |sernav=Genomic evidence for West Antarctic Ice Sheet collapse during the Last Interglacial |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.ade0664 |kovar=Science |weşanger=American Association for the Advancement of Science |cild=382 |hejmar=6677 |rr=1384–1389 |doi=10.1126/science.ade0664}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Naughten |pêşnav=Kaitlin A. |paşnav2=Holland |pêşnav2=Paul R. |paşnav3=De Rydt |pêşnav3=Jan |tarîx=2023 |sernav=Unavoidable future increase in West Antarctic ice-shelf melting over the twenty-first century |url=https://www.nature.com/articles/s41558-023-01818-x |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=13 |hejmar=11 |rr=1222–1228 |doi=10.1038/s41558-023-01818-x |issn=1758-6798}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Garbe |pêşnav=Julius |paşnav2=Albrecht |pêşnav2=Torsten |paşnav3=Levermann |pêşnav3=Anders |paşnav4=Donges |pêşnav4=Jonathan F. |paşnav5=Winkelmann |pêşnav5=Ricarda |tarîx=2020 |sernav=The hysteresis of the Antarctic Ice Sheet |url=https://www.nature.com/articles/s41586-020-2727-5 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=585 |hejmar=7826 |rr=538–544 |doi=10.1038/s41586-020-2727-5 |issn=1476-4687}}&lt;/ref&gt; Hatiye payîn ku windabûna vê qata qeşayê heye bi tevahî ji holê rabe ev pêvajo bi qasê 500 û 13.000 sal berxwe bide.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-09-03 |ziman=en |doi=10.1126/science.abn7950}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://climatetippingpoints.info/2022/09/09/climate-tipping-points-reassessment-explainer/ |sernav=Exceeding 1.5°C global warming could trigger multiple climate tipping points – paper explainer |malper=climatetippingpoints.info |tarîx=2022-09-09 |roja-gihiştinê=2026-09-03 |ziman=en |paşnav=dvdmckay}}&lt;/ref&gt; Ger qeşaya bilind hilweşe dibe ku asta deryayê bi qasê 3,3 mêtre bilind bibe û bi helandina qeşayên li ser çiyayan qeşayên bilind jî dibe ku asta deryayê bi qasê 4,3 metreyan bilind bike.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.the-cryosphere.net/7/375/2013/tc-7-375-2013.pdf |sernav=Bedmap2: improved ice bed, surface and thickness datasets for Antarctica}}&lt;/ref&gt; Qata qeşaya Antarktîkaya Rojhilat ku li gorî deverên qeşayî yên din gelek aram e tenê dikare bi qasê 0,5 mête heta 0,9 mêtreyê asta deryayê bilind bike ku ev jî beşek piçûk ê ji bilind bûna 53,3 mêtreyan e ku di tevahiya helandina qata qeşayê de pêk tê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Crotti |pêşnav=Ilaria |paşnav2=Quiquet |pêşnav2=Aurélien |paşnav3=Landais |pêşnav3=Amaelle |paşnav4=Stenni |pêşnav4=Barbara |paşnav5=Wilson |pêşnav5=David J. |paşnav6=Severi |pêşnav6=Mirko |paşnav7=Mulvaney |pêşnav7=Robert |paşnav8=Wilhelms |pêşnav8=Frank |paşnav9=Barbante |pêşnav9=Carlo |paşnav10=Frezzotti |pêşnav10=Massimo |tarîx=2022-09-10 |sernav=Wilkes subglacial basin ice sheet response to Southern Ocean warming during late Pleistocene interglacials |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9464198/ |kovar=Nature Communications |cild=13 |hejmar=1 |rr=5328 |doi=10.1038/s41467-022-32847-3 |issn=2041-1723 |pmc=9464198 |pmid=36088458}}&lt;/ref&gt; Ji ber ku germahiya gerdûnî li dora 3°C  zêde bûye, deverên xeternak ên wekê Hewza Wilkes û Hewza Aurora dibe ku di nav 2.000 salan de bimînin di bin avê de&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-09-03 |ziman=en |doi=10.1126/science.abn7950}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://climatetippingpoints.info/2022/09/09/climate-tipping-points-reassessment-explainer/ |sernav=Exceeding 1.5°C global warming could trigger multiple climate tipping points – paper explainer |malper=climatetippingpoints.info |tarîx=2022-09-09 |roja-gihiştinê=2026-09-03 |ziman=en |paşnav=dvdmckay}}&lt;/ref&gt; û dibe ku li van deveran bilindbûna asta deryayê bigihîje 6,4 metreyan.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Pan |pêşnav=Linda |paşnav2=Powell |pêşnav2=Evelyn M. |paşnav3=Latychev |pêşnav3=Konstantin |paşnav4=Mitrovica |pêşnav4=Jerry X. |paşnav5=Creveling |pêşnav5=Jessica R. |paşnav6=Gomez |pêşnav6=Natalya |paşnav7=Hoggard |pêşnav7=Mark J. |paşnav8=Clark |pêşnav8=Peter U. |tarîx=2021 |sernav=Rapid postglacial rebound amplifies global sea level rise following West Antarctic Ice Sheet collapse |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8087405/ |kovar=Science Advances |cild=7 |hejmar=18 |rr=eabf7787 |doi=10.1126/sciadv.abf7787 |issn=2375-2548 |pmc=8087405 |pmid=33931453}}&lt;/ref&gt; 

=== Tenikbûna tebeqeya ozonê ===
[[Wêne:NASA and NOAA Announce Ozone Hole is a Double Record Breaker.png|thumb|Wêneya qula herî mezin a di tebeqeya ozonê de ku di meha îlona sala 2006an de hatiye tomarkirin]]
Zanyaran ji salên 1970an vir ve li ser qata ozona di atmosfera li jor ê Antarktîkayê lêkolîn dikin. Di sala 1985an de zanyarên brîtanî li ser daneyên ku wan li stasyona lêkolîn a Halley ya li ser çemê cemeda Brunt berhev kiribûn dixebitin, wan qadeke mezin a bi rêjeya ozonê ya nizm li ser Antarktîkayê keşiv kirine. 'Qula tebeqeya ozonê' hema hema tevahiya parzemînê vedigire û di meha îlona sala 2006an de gihîştiye asta xwe ya herî mezin ku bûyera herî dirêj a mayînde ye, di sala 2020an de pêk hatiye. Ev tenikbûna tebeqeya ozonê ji ber belavbûna klorofluorokarbon û halonên di atmosferê de çêdibe ku ev made tebeqeya ozonê bi gazên din perçe dikin. Şert û mercên pir sar ên Antarktîkayê bûne sedem ku ewrên stratosferîk ên cemserî çêbibin. Ewr wekê katalîzator ji bo reaksiyonên kîmyewî tevdigerin ku di dawiyê de dibin sedema hilweşîna ozonê. Protokola Montreal a sala 1987an belavbûna madeyên ku ozonê kêm dikin sinordar kiriye. Tê pêşbînîkirin ku qula ozon an li jor ê Antarktîkayê hêdî hêdî winda bibe ku heta salên 2060î.tê payîn ku asta ozonê vegere nirxên ku herî dawî ya ku di salên 1980î de hatine tomarkirin.

Di heman demê de tenikbûna ozonê dikare di stratosferê de bibe sedema sarbûna bi qasê 6 °C ê. Sarbûn girseya cemserî xurt dike û bi vî awayî rê li ber derketina hewaya sar a nêzîkê Cemsera Başûr digire ku ev jî di encamê de girseya parzemînî ya tebeqeya qeşaya Antarktîkaya Rojhilat sar dike. Herêmên li derdora Antarktîkayê, bi taybetî nîvgirava Antarktîkayê rastî germahiyên bilindtir tên ku ev yek jî helîna qeşayê bileztir dike. Ev model destnîşan dikin ku tenikbûna ozonê û bandora vorteksa cemserî ya zêde dibe ku dibe sedema zêdebûna dirêjahiya qeşaya deryayê jî pêvajoyeke ji destpêka çavdêriya di dawiya salên 1970î ve heta sala 2014an berdewam kiriye. Ev model destnîşan dikin ku kêmbûna ozonê û bandora vorteksa cemserî ya ku zêde dibe, dibe ku ji ber sedema zêdebûna dirêjahiya qeşaya deryayê jî be ku ji dema destpêkirina çavdêriyên di dawiya salên 1970î heta sala 2014an berdewam kiriye. Ji wî demê ve rûbera qeşaya deryaya Antarktîkayê bi awayekê bilez kêm bûye.
== Biyocûre ==
Tê dîtin piraniya cureyên li Antarktîkayê cisnê cureyên ku bi milyonan salan berê li wir jiyane ne ne. Ji ber vê yekê hatiye payîn ku ev cûre ji gelek çerxên qeşayê sax mane ku cure di demên avhewaya pir sar de li deverên germtir ên îzolekirî yên wekê deverên bi germahiya jeotermal an jî deverên ku di seranserê avhewaya sar de bê qeşa mane, sax mane.
=== Fauna ===
[[Wêne:Kaiserpinguine mit Jungen.jpg|thumb|Dîmenek ji pengûenên împerator û cûcik ên wan]]
Kermêşa bêfirîn ''Belgica antarctica'', ajala herî mezin e ku bi tevahî ajaleke bejayî ya li Antarktîkayê ye ku digihîje mezinahiya 6 mm.

Krîla Antarktîkayê ku di komên mezin de kom dibe, cureya bingehîn a ekosîstema [[Okyanûsa Başûr]] e û [[Organîzm|organîzmayeke]] xwarina girîng ê ajalên wekê balîna, fok, fokên pilingî, fokên bi mû, masiyên qeşayê û gelek cureyên çûkên wekê pengûen û albatrosê ye. Hinek cureyên ajalên deryayî hene û rasterast an nerasterast bi fîtoplanktonê ve girêdayî ne. [[Jiyana deryayî]] ya Antarktîkayê pengûen, balînayên şîn, orka, masiyên mezin û fokên bi mû vedihewîne. Foka Antarktîkayê di sedsalên 18 û 19an de ji ber çermê wan ji aliyê nêçîrvanên fokên ku ji Dewletên Yekbûyî û Keyaniya Yekbûyî hatine bi awayekê zêde hatine girtin. [[Foka leopar|Fokên pilingî]] di ekosîstema Antarktîkayê de nêçîrvanên herî baş in û ji bo lêgerîna xwarinê li seranserê Okyanûsa Başûr digerin.

Nêzîkê 40 cureyên çûkan hene ku li Antarktîkayê an jî nêzî Antarktîkayê dîjîn ku di nav wan de cureyên petrelan, penguenan, kormoran û kevok hene. Çend cureyên çûkan ên din serdana okyanûsa li dora Antarktîkê dikin ku di nav wan de hinek ji wan ku bi gelemperî li Arktîkê dijîn hene. Pengûena împerator tekane pengûen e ku di zivistanê de li Antarktîkayê cucikê xwe dertînin; ew û pengûena Adelie ji hemî pengûen ên din dûrtir li başûr cûcik ên xwe dertînin.

[[Wêne:Sterna vittata - Antarctica I.jpg|thumb|Dîmena teyrekî Antarktîkayê (Sterna vittata) li ser keştîyeke binavbûyî li Girava Enterprise sekiniye]]
Di sala 2010an de hêjmara populasyona jiyana deryayî ya ku ji aliyê nêzîkê 500 lêkolîneran ve di dema sala cemserî vavneteweyî de hatiye kirin, hate weşandin. Hatiye diyarkirin ku di lêkolînê de zêdetirî 235 organîzmayên deryayî li her du herêmên cemserî yên cuda dijîn û bi vê awayê di navbera devereke bi qasê 12.000 kîlometre ye, dijîn. Ajalan mezin ên wekê hinek balîna û çûk salane vê rêwîtiyê dikin. Formên jiyanê ya biçûktir ên wekê xiyar û şemalokên azad ên avjen, di herdu okyanûsên cemser de jî têne dîtin. Faktorên ku dikarin di belavbûna wan de bibin alîkar, cûdahiyên germahiyê di navbera okyanûsa kûr ê li cemseran û ekvatorê de ne ku ji 5 °C ê zêdetir nebin û pergalên sereke yên herikînê an kemerên veguhastinên deryayî yên ku dikarin hêk û larvayan veguhezînin in.

Di meha çileya sala 2025an de dabeş bûna çiyayê mezin ên cemedê A-84 (ku bi mezinahiya xwe dişibihe bajarê Şîkagoyê) ji Shela Cemeda George VI derfetek kêm peyda kiriye ku bikaranîna keştiyên binavî yên robotîk, qata deryaya di bin refikên cemed ên li ser avê de were keşifkirin. Lêkolîneran di kûrahiyên heta 1300 metreyan de ekosîstemên bi awayekê neçaverêkirî mercanên mezin, singer ên kevnar, masiyên cemedê, pîrî yên mezin ên deryayî û heta heştpê hatine dîtin, kifş kirine. Dibe ku ev ekosîstem cureyên nû yên ku bi sedsalan veşartî mane û ji aliyê herikînên okyanûs ên ku xurekê hildigirin ve hatine xwedîkirin, vedihewînin.

=== Flora ===
Di seranserê dîroka xwe de Antarktîka gelek jiyana cûreyên nebatan dîtiye. Di serdema kretasye de li parzemîn  ekosîstemek fern-conifer ê serdest hebû ku di dawiya heman serdemê de veguheriye daristaneke barana nerm. Di dema neojena sartir de (17–2,5 milyon sal berê) ekosîstemeke tundrayê cihê daristanên baranê girtiye. Avhewaya Antarktîkaya îro rê nadeye ku nebatên li parzemînê zêde belav bibin. Hewaya sar ê zêde, bêwespiya axê û kêmbûna şilebûna hewayê û tîrêjên rojê mezinbûna nebatan asteng dike ku bûye sedema cûrbecûrbûna cureyan a kêm bibin û belavbûna wan kêm bibin. Floraya parzemînê bi piranî ji brîofîtan pêk dihatin ku di nav de 25 cureyên nebatên kezeba sor û 100 cureyên nebatên kevzê hebûn. Sê cureyên riwekên kulîlkdar hene ku hemî li Nîvgirava Antarktîkayê têne dîtin. Di nav van riwekan de Deschampsia antarctica (giyayê porî yê Antarktîkayê), Colobanthus quitensis ( înciyê yê Antarktîkayê) û Poa annua cureyeke ji derveyî parzemînê hatiye (giyayê şîn ê salane) hene.
=== Organîzmayên din ===
Ji 700 cureyên algeyê ku li Antarktîkayê hene, nêzîkê nîvê wan fîtoplanktonên deryayî ne. Algeyê berfê yên pirreng bi taybetî di havînê de li herêmên peravê pir in. Ji ber ku av cemed digire hemî xwê ya avê (ava şor) ji avê diavêje derve û ji ber ku ev ava şor di nav depoyên ava şor de kom dibe, mîkroorganîzmayên razayî jî vedihewîne. Her wiha heta cemeda deryayê jî dikare komên ekolojîk ên bêhempa vehewîne. Dema ku qeşa dest bi helandinê dike, depoyên ava şor fireh dibin û dikarin bi hev re kanalên ava şor çêbikin û kevza di hindurê depoyan de dikarin ji nû ve şiyar bibin û heta cemidîna din ji nû ve geş bibin.

Di heman demê de di ava deryayê de bakterî heta 800 mêtre di bin qeşayê de hatine dîtin. Hatiye texmînkirin ku di nav ava di bin erdê Gola Vostokê de komeke bakteriyên xwemalî heye. Hatiye texmînkirin ku hebûna jiyanê li wir argumana ihtimala jiyanê li ser heyva Jupiterê Europa zêde dike û dibe ku di bin qalikê xwe yê qeşayê de av hebe. Di avên pir alkalîn ên Gola Unterseeyê de komek ji bakteriyên ekstremofîl hatiye dîtin. Belavbûna zîndewerên pir berxwedêr ên ku li deverên wiha yê nemêvanperwer dijîn dikare argumana ji bo jiyana ji derveyî erdê di jîngehên sar û dewlemend bi metanê de hê jî zêdetir bike.

=== Parastina jîngehê ===
Yekem peymana navneteweyî ji bo parastina biyolojîk a cihêrengiya Antarktîkayê di sala 1964an de hatiye pejirandin. Masîgirtina zêde ya populasyona krîl (ajalek e ku di ekosîstema Antarktîkayê de roleke mezin dilîze) bûye sedem ku rayedar rêziknameyên li ser masîgiriyê derxînin. Peymana parastina çavkaniyên zindî yên deryayî yên Antarktîkayê, peymaneke navneteweyî ye ku di sala 1980an de ket meriyetê ku masîgiriyê bi rêk û pêk dike û bi yekê xaye dike ku têkiliyên ekolojîk biparêze. Tevê van rêziknameyan jî, masîgirtina neqanûnî, bi taybetî ya masiyê diranan ê Patagonian ê pir biqîmet ku li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê wekê levreşa Şîlî tê firotin wekê pirsgirêke dimîne.

Bi awayekê analojîk bi peymana masîgiriya sala 1980an ku peymaneke berdewamî ye, welatên bi pêşengiya Zelanda Nû û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê peymaneke li ser madenê danûstandin kirine. Ev peymana li ser rêkxistina çalakiyên çavkaniyên madenî yên Antarktîkayê di sala 1988an de hatiye pejirandin. Piştî kampanyayeke bi hêz ku ji aliyê rêxistinên jîngehê ve, pêşî Awistralyayê û piştre jî li Fransayê hatiye lidarxistin, biryar hatiye dayîn ku peymanê pesend nekin. Li cihê vê peymanê welatan bi protokola parastina jîngeha Antarktîkayê, peymana Antarktîkayê (protokola Madrîdê) pejirandine ku ev peymana ji bo parastina jîngeha Antarktîkayê di sala 1998an de ketiye meriyetê. Protokola Madrîdê hemî kolandinên kanên madenê qedexe kiriye û parzemînê wekê &quot;rezerveke xwezayî ya ji bo aştî û zanistê hatiye veqetandiye&quot; destnîşan kiriye.

Koma aktîvîstên jîngehê Greenpeace ji sala 1987an heta sala 1992an li Girava Rossê bingehek ava kiriye ku wekê beşek ji hewldana xwe ya ku parzemînê wekê wekê parkeke cîhanî radigihîne, diyar kiriye. Penageha balîneyên Okyanûsa Başûr di sala 1994an de ji aliyê komîsyona balîneyên navneteweyî ve hatiye damezrandin. Ev penageh ji devereke bi qasê 50 milyon km² (19 milyon mîlên çargoşe) pêk hatiye ku tevahiya parzemîna Antarktîkayê dorpêç dike. Her çiqas Japon ji bo armancên lêkolînê derbasê vê qadê bibe jî û nêçîra balîneyên bazirganî li herêmê qedexe be jî, nêçîra balîneyên bazirganî ji aliyê Japonê ve berdewam kiriye.

Tevê van parastinan, biyolojiya li Antarktîkayê hê jî ji ber çalakiyên mirovan di bin metirsiyê de ye. Herêmên bi taybetî parastî kêmtir ji %2ê herêmê digirin û ji bo heywanên ku populer in ji heywanên ku kêm têne dîtin parastineke baştir hatiye peydakirin. Di heman demê de herêmên parastî yên bejayî ji herêmên parastî yên deryayî zêdetir in. Ekosîstem ji ber gefên herêmî û gerdûnî bi bandor bûne ku bi taybetî di nav gefan de qirêjî, dagirkirina cureyên ne-xwemalî û bandorên cûrbecûr ên guherîna avhewayê hene.

== Dîroka keşif kirinê ==
Keştiyên keştîvan James Cook, HMS Resolution û Adventure, di 17ê çileya sala 1773an de, di kanûna sala 1773an de û dîsa di çileya sala 1774an de derbasê nav çembera Antarktîkayê bûye. Cook berî ku di çileya sala 1773an de li ber belavbûna qeşayan vekişe, bi qasê 120 km nêzîkê perava Antarktîkayê bûye. Di sala 1775an de, wî hebûna parzemîneke cemserî wekê &quot;îhtîmaleke&quot; dîtiye û di quncikeke din a rojnameya xwe de wiha nivîsandiye: &quot;[Ez] bi tundî bawer dikim û ji ihtîmaleke mezin e ku me beşek ji vê parzemînê dîtibe&quot;.
=== Sedsala 19an ===
Dibe ku di destpêka sedsala 19an de masîgirên fokê di nav masîgirên pêşîn de bûn ku nêzîkê bejahiya Antarktîkê bûne. Kevntirîn bermayiyên mirovan ku li herêma Antarktîkayê hatine dîtin, serê qoqê jineke ciwan bû ku li perava Yamana ya li Giravên Shetland Başûr hatibû dîtin û dibe ku ev jin di sala 1985an de hatiye dîtin.

Di demek dirêj de hatiye bawerkirin ku yekem kesê ku Antarktîka an jî qada qeşaya Antarktîkayê dîtiye, deryavanê brîtanî Edward Bransfield bû ku kaptanekî hêzên deryayî yên qraliyetê bû ku di 30ê çileya sala 1820an de serê nîvgirava Antarktîkayê keşif kiriye. Lêbelê kaptanekî hêza deryayî ya Împeratoriya Rûsyayê, Fabian Gottlieb von Bellingshausen, di 27ê çileyê de girseyeke mezin ên qeşaya Antarktîkê ku li ser avê disekinî dîtiye. Keştiya nêçîrvanî ya fokan a amerîkî Nathaniel Palmer ku keştiya wî ya nêçîrvaniya fokan di wê demê de li herêmê bû, dibe ku yekem kes e ku nîvgirava Antarktîkayê dîtiye.

Yekem ekspedîsyona Antarktîkayê ya Rûsyayê, bi serokatiya Bellingshausen û Mikhail Lazarev li ser keştiya 985 tonî ya Vostokê û keştiya piştgiriyê ya 530 tonî ya Mîrniyê, gihîştiye xalek di nav 32 km yê ji Queen Maud Land û di 27ê çileya sala 1820an de li cihê 69°21′28″S 2°14′50″W girseyeke qeşayê dîtine. Ev dîtin sê roj berê ku Bransfield axa nîvgirava Trînîtî ya Antarktîkayê ku perçeyeke bejahiyê ye bibîne û 10 meh berê ku Palmer di meha mijdara sala 1820an de vê deverê bibîne, pêk hatiye. Her çiqas hinek dîroknas vê îdiayê nepejirandibin jî, ji ber ku ti delîl tune ku Davis derketiye parzemîna Antarktîkayê daketiye, ne li giravek li deryayê, yekem çûyîna piştrastkirî yê li Antarktîkayê ji aliyê John Davis ku keştîvanê fokan a amerîkî yê bi eslê xwe îngilîzî bû pêk hatiye ku hatiye diyarkirin ev derketina parzemînê di 7ê sibata sala 1821ê de li Hughes Bayê pêk hatiye.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Commons|Antarctica|Antarktîka}}

{{Parzemîn}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}

[[Kategorî:Antarktîka| ]]
[[Kategorî:Cîhan]]
[[Kategorî:Parzemîn]]</text>
      <sha1>8flhsxvr5wcfkfixtc061z270nclq34</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2092985</id>
      <parentid>2092984</parentid>
      <timestamp>2026-09-07T01:53:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2092985</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="75811" sha1="o64nu02a5oz0jzxmxw1ukzjeduxl4fv" xml:space="preserve">{{Xebat}}
{{Agahîdanka giştî}}
'''Antarktîka'''&lt;ref&gt;{{Îzolî, 2007|r=1138|jêgirtin=Antarktîka}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ferhenga Erdnîgarîyê (Coğrafya)|Ferhenga Erdnîgarîyê]]|paşnav=Önen|pêşnav=Abdurrahman |weşanger=Stembol: Doz|sal=2008|rûpel=36}}&lt;/ref&gt; yan jî '''Antarktîk'''{{Çavk}} ({{Bi-la|Antarctica}}) yek ji [[parzemîn]]ên cîhanê ye ku parzemîna herî başûr ê dinyayê û parzemîna herî kêm nifûs a cîhanê ye. Parzemîn bi tevahî li başûrê çembera Antarktîkayê ye û ji aliyê [[Okyanûsa Başûr]] (ku wekê Okyanûsa Antarktîkayê jî tê zanîn) ve hatiye dorpêçkirin ku [[Cemsera Başûr]] a erdnîgarî vedihewîne. Di heman demê de Antarktîka pêncem parzemîna herî mezin ê cîhanê ye ku bi qasê ji %40 ji [[Ewropa|Ewropayê]] mezintir e û rûbera parzemînê  bi qasê 14.200.000 km² rûerd (an rûqeşa) vegirtiye. Piraniya Antarktîkayê bi qata qeşayê ya Antarktîkayê ve hatiye nixumandin ku qalindahiya navînî ya qeşayê bi qasê 1,9 km ye.

Antarktîka bi navînî parzemîna herî sar, herî hişke û parzemîna herî bi ba û bahoz ê cîhanê ye û parzemîn ji asta deryayê xwedî bilindahiyeke navînî ye. Antarktîka bi piranî ji çoleke cemserî pêk hatiye ku barîna salane li peravê zêdetirî 200 mm ye û berf û barana li hundirê parzemînê gelek kêm e. Qeşayên parzemîn di warê ava şîrîn de gelek dewlemend e ku nêzîkê ji %70ê rezervên ava şirîn ên cîhanê li Antarktîkayê cemedgirtî ye. Hatiye payîn ger ku qeşaya Antarktîkayê bihele, dê asta deryayê ya [[Cîhan|cîhanê]] bi qasê 60 mêtreyan bilind bibe. Her wiha Antarktîka xwediyê rekora germahiya herî nizm a pîvandî yê li ser rûyê [[Dinya (gerstêrk)|Erdê]] ye ku nizmahiya germahiya bi qasê −89.2 °C hatiye pîvandin. Germahiya herêmên peravê di havînê de dikare bi qasê 10 °C bilind bibe. Cureyên xwemaliyên ajalan kêzik, nematod, pengûen, fok û tardigrad in. Li cihên ku nebat lê hene, bi piranî bi awayê liken an kevzê ye.

Refên qeşayê yên Antarktîkayê dibe ku cara yekem di sala 1820an de, di dema sefereke rûsî de ku ji aliyê Fabian Gottlieb von Bellingshausen û Mikhail Lazarev ve hatibû birêvebirin, hatine dîtin. Di dehsalên piştê seferên wan, di seferên fransî, amerîkî û brîtanî de li parzemînê lêkolînên zêdetir hatine kirin. Yekem derketina piştrastkirî ya Antarktîkayê ji aliyê tîmeke norwêcî ve di sala 1895an de pêk hatiye. Di destpêka sedsala 20an de, çend seferên navxwe yên parzemînê çêbûne. Lêkolînerên brîtanî Douglas Mawson, Edgeworth David û Alistair Mackay yekem kes bûn ku di sala 1909an de gihîştine [[Cemsera Başûr]] a manyetîkî û cemsera başûr a erdnîgarî jî yekem car di sala 1911an de lêkolînerê norwêcî Roald Amundsen gihiştiye cemserê.

Ji aliyê îdarî ve Antarktîka ji aliyê nêzîkê 30 welatan ve tê birêvebirin ku hemî jî endamên sîstema peymana Antarktîkayê ya sala 1959an in. Li gorî şertên peymanê, çalakiyên leşkerî, kolandinên kanên madenê, teqînên nukleerî û avêtina bermayiyên nukleerî li Antarktîkayê qedexe ne. Geştiyarî, masîgirtin û lêkolîn çalakiyên sereke yên mirovan li Antarktîkayê û li derdora Antarktîkayê hene. Di mehên havînê de nêzîkê 5.000 kes li stasyonên lêkolînê dimînin û ev hejmar di mehên zivistanê de dadikeve 1.000 kesan. Her çiqas parzemîn dûr be jî, çalakiyên mirovan bi rêya qirêjî, guherîna avhewayê û bi rêya tenikbûna [[tebeqeya ozonê]] bandoreke neyînî li ser Antarktîkayê dihêle. Helîna qata qeşayê ya [[Antarktîkaya Rojava]] ya ku potansiyeleke nearam e, di pêşbîniyên bilindbûna [[asta deryayê]] di asta sedsalê de bûye sedema nezelaliyeke herî mezin û heman helîn bandorê li ser serûbinkirina gera [[Okyanûsa Başûr]] jî dike ku di dawiyê de dikare bibe sedema bandorên girîng li ser avhewaya [[Nîvkada Başûr]] û hilberîna Okyanûsa Başûr.

== Etîmolojî ==
[[Wêne:1657 map Polus Antarcticus.jpg|thumb|Nexşeya cemserî ya herî başûrê Dinyayê]]
Navê ku ji parzemînê hatiye dayîn ji peyva antarktîka hatiye ku ji peyva fransî ya navîn ''antartique'' an ''antarctique'' ('li hemberî Arktîkê') û piştre ji peyva latînî ''antarcticus'' ('li hemberî bakur') hatiye. Navê Antarktîkus ji peyvên yewnanî ἀντι- ('dij-') û ἀρκτικός (arktikos, 'ya hirçê [Ursa Major], bakur') hatiye.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite book |sernav=Lettinck 2021, p. 158.}}&lt;/ref&gt; Fîlozofê yewnanî Arîstoteles li dora 350 {{bz}} de di ''Meteorolojiyê'' de li ser &quot;herêma Antarktîkê&quot; nivîsandiye. Li gorî raporê, erdnîgarnasê yewnanî Marinusê ji Tîrusê ev nav di nexşeya xwe ya cîhanê ya sedsala duyem a {{pz}} de ku niha winda bûye, bi kar aniye. Nivîskarên romayî Gaius Julius Hyginus û Apuleius ji bo cemsera başûr navê yewnanî yê latînîkirî polus antarcticus bi kar anîne ku ji wir peyva fransî ya kevin ''pole antartike'' (nûjen ''pôle antarctique'')&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Hyginus 1992, p. 176.}}&lt;/ref&gt; ku di sala 1270an de hatiye piştrastkirin û ji wir jî peyva îngilîziya navîn pol antartik ku cara yekem di lêkolîneke ji aliyê nivîskarê îngilîzî Geoffrey Chaucer ve hatiye nivîsandin, hatiye wergirtin.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Ramanên ewropî yên di derbarê hebûna Terra Australis ku parzemîneke berfirehê li başûrê dûr ê cîhanê ye ku ji bo hevsengî kirina axên bakurê [[Ewropa]], [[Asya]] û [[Afrîkaya Bakur]] pêk tîne, wekê têgeheke rewşenbîrî, ji kevnariya klasîk ve hebû. Ji ber vê yekê ''Terra Australis'' navê ku ji bo hemî girseyên bejayî yên hîpotetîk ên ku tê pêşniyar kirin ku li cihê ku niha tê zanîn Antarktîka heye, hatibû bikaranîn.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Mericq 1987, pp. 90–91: 'They published maps and charts based on the hypothesis that Tierra del Fuego was the beginning of that Terra Australis. The first person ever to have rights over these lands was Pedro Sancho de la Hoz, who received them through a special decree signed by Emperor Charles V on 24 January 1539.'}}&lt;/ref&gt; Îdiaya hebûna axek wisa heta keşfkirina Awistralyayê ku ji aliyê ewropiyan ve hatiye keşfkirin, berdewam kiriye.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Scott, Hiatt &amp; McIlroy 2012, pp. 2–3.}}&lt;/ref&gt;

Di destpêka sedsala 19an de keşifger Matthew Flinders guman li hebûna parzemîneke cuda yê li başûrê Awistralyayê (ku di wê demê wekê New Holland hatiye binavkirin) kiriye û ji ber vê yekê pêşniyar kiriye ku li cihê wê navê &quot;Terra Australis&quot; ji bo [[Awistralya|Awistralyayê]] were bikar anîn.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Cawley 2015, p. 130.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=McCrone &amp; McPherson 2009, p. 75.}}&lt;/ref&gt; Di sala 1824an de rayedarên kolonyal ên li Sîdneyê bi fermî navê parzemîna New Hollandê wekê Awistralya guhertine û peyva &quot;Terra Australis&quot; wekê referansek ji bo navê Antarktîkayê hiştine. Di dehsalên piştre de, erdnîgaran hevokên wekê &quot;parzemîna Antarktîkayê&quot; bi kar anîne. Wan li cihê vê navê li naveke helbestî geriyane û navên wekê ''Ultima'' û ''Antipodea'' pêşniyar kirine.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Cameron-Ash 2018, p. 20.}}&lt;/ref&gt; Ji bo binavkirina parzemînê navê Antarktîka di salên 1890î de hatiye pejirandin û bikaranîna yekem ê vê navê ji aliyê kartografê skotlendî John George Bartholomew pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://digital.nls.uk/bartholomew/highlights/antarctica.html#:~:text=Edinburgh%20geographer%20and%20mapmaker%20John,since%20the%20first%20century%20AD. |sernav=Highlights from the Bartholomew Archive: The naming of Antarctica}}&lt;/ref&gt;

== Erdnîgarî ==
[[Wêne:Antarctica.svg|thumb|300px|Nexşeyek ku Antarktîkaya Rojhilat li rastê Çiyayên Transantarktîk û Antarktîkaya Rojava li çepê ye, nişan dide.]]
Antarktîka ku bi awayekî asîmetrîk li dora cemsera başûr û bi piranî li başûrê çembera Antarktîkayê (ku yek ji pênc çemberên sereke yên firehiyê ye ku nexşeyên cîhanê nîşan didin) cih digire ku ji aliyê [[Okyanûsa Başûr]] ve hatiye dorpêçkirin. Di heman de çem ên avan li Antarktîkayê hene ku çemê herî dirêj ê parzemînê çemê Onyxê ye. Her wiha Antarktîka bi qasê 14,2 milyon km² rûber vedigire ku hema hema du car ji rûbera [[Awistralya|Awistralyayê]] mezintir e ku bi vê rûberê bûye pêncem parzemîna herî mezin ê cîhanê. Xeta perava Antarktîkayê bi qasê 18.000 km dirêj e ku ji sala 1983an vir ve çar celebên peravê li parzemînê hene ku perav ji %44ê peravê ji qeşayên avjenî, ji %38 ji dîwarên qeşayê pêk tê ku li ser keviran dimînin, ji %13 ji deverên qeşayî an jî qiraxa cemedên bilind pêk tê û ji %5ê ji parvên mayî jî ji kevirên vekirî pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |sernav=Antarctica - The World Factbook |malper=www.cia.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en |archive-date=2022-05-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220509192134/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: glaciological and geophysical folio |paşnav=Drewry |pêşnav=D. J. |weşanger=University of Cambridge, Scott Polar Research Institute |tarîx=1983 |isbn=978-0-901021-04-5 |cih=Cambridge}}&lt;/ref&gt;

Golên ku di binê qeşaya parzemînî de dimînin, bi piranî li geliyên hişk ên McMurdo an jî li gelek oazên cûda çêbûne.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}&lt;/ref&gt; [[Gola Vostokê]] ku di bin stasyona Vostok a [[Rûsya|Rûsyayê]] de hatiye dîtin, mezintirîn gola binqeşayê ya cîhanê û yek ji mezintirîn golên cîhanê ye. Berê hatiye bawer kirin ku gol bi milyonan salan hatiye girtin lê di roja îro de zanyaran texmîn kirine ku ava golê her 13.000 sal carekê bi helandin û cemidandina hêdî ya qeşayê hatiye guhertin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=David |tarîx=2019-06-27 |sernav=Antarctica |url=https://academic.oup.com/book/62792 |kovar=OUP Academic |ziman=en |doi=10.1093/wentk/9780190641320.001.0001}}&lt;/ref&gt; Di mehên havînan de qeşa li qiraxên golan dikare bihele û xendekên şil bi awayekê demkî çêdibin. Di heman demê de li Antarktîkayê hem golên ava şor û hem jî golên ava şirîn hene.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

[[Wêne:Mount Vinson from NW at Vinson Plateau by Christian Stangl (flickr).jpg|thumb|Dîmenek ji çiyayê Vînsonê ku li bakurê rojavayê Antarktîkayê ye û bilindeya herî bilind ê Antarktîkayê ye]]
Antarktîka ji aliyê Çiyayên Transantarktîk ve hatiye dabeşkirin ku ji erdê Vîktoryayê heta [[Deryaya Rossê]] dirêj dibin ku ev her alî di nav xwe de Antarktîkaya Rojava û Antarktîkaya Rojhilat vedigirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: Earth's Own Ice World |url=https://archive.org/details/antarcticaearths0000carr |paşnav=Carroll |pêşnav=Michael |weşanger=Springer |tarîx=2018-05-16 |isbn=978-3-319-74623-4 |paşnav2=Lopes |pêşnav2=Rosaly}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Ji |pêşnav=Fei |paşnav2=Gao |pêşnav2=Jinyao |paşnav3=Li |pêşnav3=Fei |paşnav4=Shen |pêşnav4=Zhongyan |paşnav5=Zhang |pêşnav5=Qiao |paşnav6=Li |pêşnav6=Yongdong |tarîx=2017-10-16 |sernav=Variations of the effective elastic thickness over the Ross Sea and Transantarctic Mountains and implications for their structure and tectonics |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0040195117302937 |kovar=Tectonophysics |cild=717 |rr=127–138 |doi=10.1016/j.tecto.2017.07.011 |issn=0040-1951}}&lt;/ref&gt; Piraniya Antarktîkayê bi tebeqeyên qeşayê ya Antarktîkayê ve hatiye nixumandin ku bi navînî 1,9 km qalindahiya qeşayan hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fretwell |pêşnav=P. |paşnav2=Pritchard |pêşnav2=H. D. |paşnav3=Vaughan |pêşnav3=D. G. |paşnav4=Bamber |pêşnav4=J. L. |paşnav5=Barrand |pêşnav5=N. E. |paşnav6=Bell |pêşnav6=R. |paşnav7=Bianchi |pêşnav7=C. |paşnav8=Bingham |pêşnav8=R. G. |paşnav9=Blankenship |pêşnav9=D. D. |paşnav10=Casassa |pêşnav10=G. |paşnav11=Catania |pêşnav11=G. |paşnav12=Callens |pêşnav12=D. |paşnav13=Conway |pêşnav13=H. |paşnav14=Cook |pêşnav14=A. J. |paşnav15=Corr |pêşnav15=H. F. J. |tarîx=2013-02-28 |sernav=Bedmap2: improved ice bed, surface and thickness datasets for Antarctica |url=https://tc.copernicus.org/articles/7/375/2013/ |kovar=The Cryosphere |ziman=English |weşanger=Copernicus GmbH |cild=7 |hejmar=1 |rr=375–393 |doi=10.5194/tc-7-375-2013 |issn=1994-0416}}&lt;/ref&gt; Tebeqeya qeşayê ji xeynî ji xeynî çend oazanên li geliyên hişk ên McMurdo tevahiya parzemînê nixumandine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://antarcticsun.usap.gov/science/4184/ |sernav=The Antarctic Sun: News about Antarctica - The Lost Dry Valleys of the Polar Plateau |malper=antarcticsun.usap.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en |archive-date=2022-01-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220115223943/https://antarcticsun.usap.gov/science/4184/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Çend çemên qeşayî yên Antarktîkayê ku ber bi refên qeşayî yên Antarktîkayê ve diherikin, pêvajoyeke ku wekê dînamîkên tebeqeyên qeşayê hatine pênasekirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.gfdl.noaa.gov/ice-sheet-dynamics/ |sernav=Ice Sheet Dynamics – Geophysical Fluid Dynamics Laboratory |malper=www.gfdl.noaa.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31}}&lt;/ref&gt;

Antarktîkaya Rojhilat ji Coats Land, Queen Maud Land, Enderby Land, Mac. Robertson Land, Wilkes Land û Victoria Land pêk hatiye. Ji xeynî beşek piçûk, hemî deverên parzemînê di nav nîvkada rojhilat de ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctic Climate Evolution |paşnav=Florindo |pêşnav=Fabio |weşanger=Elsevier |tarîx=2008-10-10 |isbn=978-0-08-093161-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yUu-x70CZEcC |paşnav2=Siegert |pêşnav2=Martin}}&lt;/ref&gt; Li ser û dora Antarktîkayê gelek girav hene ku piraniya wan giravên volkanîk in û li gorî pîvanên jeolojîk pir ciwan in.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://figshare.utas.edu.au/articles/journal_contribution/Origin_and_evolution_of_the_sub-Antarctic_islands_the_foundation/24483391 |sernav=Quilty, Patrick Gerard |malper=figshare.utas.edu.au |roja-gihiştinê=2026-08-31 |doi=10.26749/rstpp.141.1.35}}&lt;/ref&gt; Îstîsnayên herî berbiçav giravên [[deşta Kerguelenê]] ne ku girava herî kevin li dora 40 milyon sal berê niha çêbûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Olierook |pêşnav=Hugo K. H. |paşnav2=Jourdan |pêşnav2=Fred |paşnav3=Merle |pêşnav3=Renaud E. |paşnav4=Timms |pêşnav4=Nicholas E. |paşnav5=Kusznir |pêşnav5=Nick |paşnav6=Muhling |pêşnav6=Janet R. |tarîx=2016-04-15 |sernav=Bunbury Basalt: Gondwana breakup products or earliest vestiges of the Kerguelen mantle plume? |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0012821X1630019X |kovar=Earth and Planetary Science Letters |cild=440 |rr=20–32 |doi=10.1016/j.epsl.2016.02.008 |issn=0012-821X}}&lt;/ref&gt;

Girê Vinson a li çiyayên Ellsworthê bi bilindahiya 4.892 mêtreyê bilindeya herî bilind ê Antarktîkayê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Hall Ball Kiwi Mountaineers From Mount Cook To Everest |paşnav=Monteath |pêşnav=Colin |weşanger=Cloudcap |tarîx=1997 |isbn=978-0-938567-42-4 |url=https://www.worldcat.org/title/38585390 |oclc=38585390}}&lt;/ref&gt; Çiyayê Erebusa li Girava Rossê volkana herî başûrî ya cîhanê ye û her roj nêzîkê 10 caran diteqe. Xweliya ji teqînên volkanîk 300 kîlometre dûrî kratera volkanîk hatiye dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/48987684 |sernav=Antarctica : an encyclopedia from Abbott ice shelf to zooplankton {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Delîlên hejmareke mezin ji volkanan di bin qeşayê de hene ku ger asta çalakiyê bilind bibe, dibe ku ji bo tebeqeya qeşayê xetereyek çêbike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: Earth's Own Ice World |url=https://archive.org/details/antarcticaearths0000carr |paşnav=Carroll |pêşnav=Michael |weşanger=Springer |tarîx=2018-05-16 |isbn=978-3-319-74623-4 |paşnav2=Lopes |pêşnav2=Rosaly}}&lt;/ref&gt; Qubeya qeşayê ya bi navê Dome Argus li Antarktîkaya Rojhilat e ku bi qasê bilindahiya 4.091 metreyan bilind ew û qada qeşayê ya herî bilind ê Antarktîkayê ye. Ev gir yek ji cihên herî sar û hişk ên cîhanê ye ku germahî ya li vir heya −90 °C ê dadikeve û barîna salane jî bi qasê 1-3 sm ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica And The Arctic Circle, A Geographic Encyclopedia Of The Earth's Polar Regions |tarîx=2014-04-01 |url=http://archive.org/details/antarctica-and-the-arctic-circle-2-volumes-a-geographic-encyclopedia-of-the-earths-polar-regions}}&lt;/ref&gt;

== Dîroka jeolojîk ==
Ji dawiya serdema meoproterozoîkê heta serdema kretasyeyê, Antarktîka beşek ji superparzemîna [[Gondwana|Gondwanayê]] bû û parzemîn bi pêvajoya tevgerên Antarktîkaya îro ji ber ku Gondwana hêdî hêdî ji hev perçe bûye, li dora 183 milyon sal berê îro ava bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctic News Clips |weşanger=National Science Foundation |tarîx=1995 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=HcTrAAAAMAAJ&amp;pg=PA109}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}&lt;/ref&gt; Di demek dirêj a serdema fanerozoyîkê de Antarktîka xwedî avhewayek tropîkal ê nerm bû û ew bi daristanên berfireh nixumandî bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Klages |pêşnav=Johann P. |paşnav2=Salzmann |pêşnav2=Ulrich |paşnav3=Bickert |pêşnav3=Torsten |paşnav4=Hillenbrand |pêşnav4=Claus-Dieter |paşnav5=Gohl |pêşnav5=Karsten |paşnav6=Kuhn |pêşnav6=Gerhard |paşnav7=Bohaty |pêşnav7=Steven M. |paşnav8=Titschack |pêşnav8=Jürgen |paşnav9=Müller |pêşnav9=Juliane |paşnav10=Frederichs |pêşnav10=Thomas |paşnav11=Bauersachs |pêşnav11=Thorsten |paşnav12=Ehrmann |pêşnav12=Werner |paşnav13=van de Flierdt |pêşnav13=Tina |paşnav14=Pereira |pêşnav14=Patric Simões |paşnav15=Larter |pêşnav15=Robert D. |tarîx=2020 |sernav=Temperate rainforests near the South Pole during peak Cretaceous warmth |url=https://www.nature.com/articles/s41586-020-2148-5 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=580 |hejmar=7801 |rr=81–86 |doi=10.1038/s41586-020-2148-5 |issn=1476-4687}}&lt;/ref&gt;
=== Serdema paleozoyîkê (539–252 milyon sal berê) ===
[[Wêne:Glossopteris sp. (fossil leaf) (Permian; Antarctica) 1 (49063572172) (cropped).jpg|thumb|300px|Ji serdema permeya  Antarktîkayê pelgeke ''Glossopteris sp.'' yê]]
Germbûna berdewam bûye sedem ku piraniya Gondwanayê ziwa bibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Vegetation of Antarctica Through Geological Time |paşnav=Cantrill |pêşnav=David J. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012-11-22 |isbn=978-0-521-85598-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=sOGH4xaioRUC |paşnav2=Poole |pêşnav2=Imogen}}&lt;/ref&gt; Di serdema triyasiyê de Antarktîka ji aliyê cûreyeke giyayên bi tov (pteridosperms) ve serdest bû ku ji cinsê Dicroidiumê bûn ku wekê daran mezin dibûn. Florayên din ên triasiyê ginkgophytes, sîkadofites, darên konîfer û sphenopsid bûn. Tetrapod (ajaleke çar ling) cara yekem di serdema triyasiya destpêkê de li Antarktîkayê hatine dîtin û fosîlên herî kevn ên naskirî di formasyona fremouw a çiyayên Transantarktîkê de hatine dîtin. Sînapsîd (ku wekê &quot;xijendeyên mîna memikdaran&quot; jî têne zanîn) cureyên wekê Lystrosaurus di nav de hebû û di serdema triyasiya destpêkê de zêde bûn.

Nîvgirava Antarktîkayê di serdema jurasiyê de (206 heta 146 milyon sal berê) dest bi avakirina xwe kiriye. Afrîka di serdema jurasiyê li de dora 160 milyon sal berê ji Antarktîkayê dabeş bûye û piştre jî di serdema kretasiya destpêkê de nîvgirava Hindistanê (nêzîkî 125 milyon sal berê) ji heman parzemînan dabeş bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Rolland |pêşnav=Yann |paşnav2=Bernet |pêşnav2=Matthias |paşnav3=van der Beek |pêşnav3=Peter |paşnav4=Gautheron |pêşnav4=Cécile |paşnav5=Duclaux |pêşnav5=Guillaume |paşnav6=Bascou |pêşnav6=Jérôme |paşnav7=Balvay |pêşnav7=Mélanie |paşnav8=Héraudet |pêşnav8=Laura |paşnav9=Sue |pêşnav9=Christian |paşnav10=Ménot |pêşnav10=René-Pierre |tarîx=2019-01-15 |sernav=Late Paleozoic Ice Age glaciers shaped East Antarctica landscape |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0012821X18306460 |kovar=Earth and Planetary Science Letters |cild=506 |rr=123–133 |doi=10.1016/j.epsl.2018.10.044 |issn=0012-821X}}&lt;/ref&gt; Piştê kêmbûna qeşayê di nîvê duyem ê serdema permiyana destpêkê de, erd ji aliyê glossopterids (komeke nebatan a tovkirî ya nemabûyî ya bê xizmên zindî) ve serdest bû ku nebata herî berbiçav Glossopteris bû ku dareke wekê ku di axên tijî av de şîn dibe, hatiye şîrove kirin ku depoyên komirê yên berfireh çêkirine. Nebatên din ên ku di dema Permiyeyê de li Antarktîkayê hatine dîtin ''Cordaitales'', ''sphenopsids'', ''ferns'' û ''lycophytes'' in.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Vegetation of Antarctica Through Geological Time |paşnav=Cantrill |pêşnav=David J. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012-11-22 |isbn=978-0-521-85598-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=sOGH4xaioRUC |paşnav2=Poole |pêşnav2=Imogen}}&lt;/ref&gt; Di dawiya serdema permiyeyê de avhewa li ser piraniya [[Gondwana|Gondwanayê]] hişktir û germtir bûye û ekosîstemên daristanên ''glossopteridan'' wekê beşek ji bûyera tunebûna permî-triyasî hilweşiyane.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Past Antarctica: Paleoclimatology and Climate Change |paşnav=Franganillo |pêşnav=Marc Oliva i |weşanger=Elsevier Science &amp; Technology |tarîx=2020 |isbn=978-0-12-817925-3 |paşnav2=Fernandez |pêşnav2=Jesus Ruiz}}&lt;/ref&gt; Di serdema paleozoyîkê de ti delîl tinene ku nîşan bide ka tetrapod li Antarktîkê jiyane an na.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web |url=https://pubs.usgs.gov/of/2007/1047/ea/of2007-1047ea047.pdf |sernav=Collinson, James; William R., Hammer (2007). Migration of Triassic tetrapods to Antarctica (PDF). 10th International Symposium on Antarctic Earth Sciences.}}&lt;/ref&gt;

=== Serdema mezozoîkê (252–66 milyon sal berê) ===
{{Multiple image
| width  = 150
| image1 = Opening of western Indian Ocean 150 Ma.png
| image2 = Opening of South Atlantic 126 Ma.png
| image3 = Opening of South Atlantic 83 Ma.png
| footer = Perçebûna suoerparzemîna Gondwanayê; li dora 150 milyon sal berê (wêneya 1em), li dora 126 milyon sal berê (wêneya 2em) û li dora 83 milyon sal berê (wêneya 3em)
|}}
Germbûna berdewam piraniya Gondwanayê zuwa kiriye. Di serdema triyasiyê de, Antarktîka ji aliyê fernên tovkirî (pteridosperms) ve serdest bû ku beşek cinsê dicroidium bûn ku wekê daran mezin dibûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Icehouse to hothouse: floral turnover, the Permian–Triassic crisis and Triassic vegetation |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012 |rr=105–160 |isbn=978-0-521-85598-3 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Cantrill |pêşnavê-edîtor=David J. |url=https://www.cambridge.org/core/books/vegetation-of-antarctica-through-geological-time/icehouse-to-hothouse-floral-turnover-the-permiantriassic-crisis-and-triassic-vegetation/2A62935F027160A42A76FDD1199FA5C3 |paşnavê-edîtor2=Poole |pêşnavê-edîtor2=Imogen |doi=10.1017/CBO9781139024990.004}}&lt;/ref&gt; Florayên din ên serdema triyasiyê ginkgophytes, sîkadofît, konîfer û sphenopsîdan bûn. Tetrapod cara yekem di serdema triyasiya destpêkê de li Antarktîkayê hatine dîtin û fosîlên herî kevn ên naskirî di formasyona fremouw a [[Rêzeçiyayên Transantarktîk|çiyayên Transantarktîkê]] de hatin dîtin.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; Sînapsîd (ku wekî &quot;xijendeyên mîna memikan&quot; jî têne zanîn) cureyên wek ''Lystrosaurus'' vedihewîne û di serdema triyasiya destpêkê de gelek zêdetir bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Early Evolutionary History of the Synapsida |paşnav=Kammerer |pêşnav=Christian F. |weşanger=Springer London, Limited |tarîx=2013 |isbn=978-94-007-6841-3 |paşnav2=Angielczyk |pêşnav2=Kenneth D. |paşnav3=Fröbisch |pêşnav3=Jörg}}&lt;/ref&gt;

Nîvgirava Antarktîkayê di serdema jurasiyê de (206 heta 146 milyon sal berê) dest bi avakirina xwe kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Birkenmajer |pêşnav=K. |tarîx=1994 |sernav=Evolution of the Pacific margin of the northern Antarctic Peninsula: an overview |url=https://link.springer.com/10.1007/BF00210547 |kovar=Geologische Rundschau |ziman=en |cild=83 |hejmar=2 |rr=309–321 |doi=10.1007/BF00210547 |issn=0016-7835}}&lt;/ref&gt; Afrîka di serdema jurayê de li dora 160 milyon sal berê ji Antarktîkayê dabeş bûye û piştre di derdema kretasye ya destpêkê de (dora 125 milyon sal berê) [[nîvgirava Hindistanê]] ji hev dabeş bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Gaina |pêşnav=Carmen |paşnav2=Müller |pêşnav2=R. Dietmar |paşnav3=Brown |pêşnav3=Belinda |paşnav4=Ishihara |pêşnav4=Takemi |paşnav5=Ivanov |pêşnav5=Sergey |tarîx=2007-07-01 |sernav=Breakup and early seafloor spreading between India and Antarctica |url=https://doi.org/10.1111/j.1365-246X.2007.03450.x |kovar=Geophysical Journal International |cild=170 |hejmar=1 |rr=151–169 |doi=10.1111/j.1365-246X.2007.03450.x |issn=0956-540X}}&lt;/ref&gt; Darên ginkgo, konîfer, Bennettitale, nebatên poçikê hespan, fern û sikad di wê demê de pir bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Vegetation of Antarctica Through Geological Time |paşnav=Cantrill |pêşnav=David J. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012-11-22 |isbn=978-0-521-85598-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=sOGH4xaioRUC |paşnav2=Poole |pêşnav2=Imogen}}&lt;/ref&gt; Nêzîkê 80 milyon sal berê nebatên kulîlkdar bûne komên nebatan ên herî cihêreng ên li ser parzemînê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Barreda |pêşnav=Viviana D. |paşnav2=Palazzesi |pêşnav2=Luis |paşnav3=Olivero |pêşnav3=Eduardo B. |tarîx=2019 |sernav=When flowering plants ruled Antarctica: evidence from Cretaceous pollen grains |url=https://nph.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/nph.15823 |kovar=New Phytologist |ziman=en |cild=223 |hejmar=2 |rr=1023–1030 |doi=10.1111/nph.15823 |issn=0028-646X}}&lt;/ref&gt; Her çiqas darên behîvê yên başûr (Nothofagus) ber bi dawiya kretasyeyê ve berbiçav bin jî li Antarktîkaya Rojava daristanên pelderzî di seranserê serdema kretasyeyê de (146–66 milyon sal berê) de serdest bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Crame |pêşnav=J. A. |tarîx=1989 |sernav=Origins and evolution of the Antarctic biota: an introduction |url=https://www.lyellcollection.org/doi/10.1144/GSL.SP.1989.047.01.01 |kovar=Geological Society, London, Special Publications |ziman=en |cild=47 |hejmar=1 |rr=1–8 |doi=10.1144/GSL.SP.1989.047.01.01 |issn=0305-8719}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the Antarctic |paşnav=Riffenburgh |pêşnav=Beau |weşanger=Routledge |tarîx=2006-10-25 |isbn=978-1-135-87866-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_mUPEAAAQBAJ}}&lt;/ref&gt; Her çiqas tenê çend cinsên dînezorên Antarktîkayê (Cryolophosaurus û Glacialisaurus, ji Formasyona Hanson a serdema jurasiya destpêka çiyayên Transantarktîkê&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.app.pan.pl/archive/published/app52/app52-657.pdf |sernav=Anatomy of a basal sauropodomorph dinosaur from the Early Jurassic Hanson Formation of Antarctica}}&lt;/ref&gt; û Antarctopelta, Trinisaura, Morrosaurus û Imperobator ji kretasya dereng a nîvgirava Antarktîkayê) hatine vegotin, Ammonît li deryayên li derdora Antarktîkayê pir belav bûn û dînezor jî hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Coria |pêşnav=Rodolfo A. |paşnav2=Moly |pêşnav2=Juan J. |paşnav3=Reguero |pêşnav3=Marcelo |paşnav4=Santillana |pêşnav4=Sergio |paşnav5=Marenssi |pêşnav5=Sergio |tarîx=2013-04-01 |sernav=A new ornithopod (Dinosauria; Ornithischia) from Antarctica |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0195667112001784 |kovar=Cretaceous Research |cild=41 |rr=186–193 |doi=10.1016/j.cretres.2012.12.004 |issn=0195-6671}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Rozadilla |pêşnav=Sebastián |paşnav2=Agnolin |pêşnav2=Federico L. |paşnav3=Novas |pêşnav3=Fernando E. |paşnav4=Aranciaga Rolando |pêşnav4=Alexis M. |paşnav5=Motta |pêşnav5=Matías J. |paşnav6=Lirio |pêşnav6=Juan M. |paşnav7=Isasi |pêşnav7=Marcelo P. |tarîx=2016-01-01 |sernav=A new ornithopod (Dinosauria, Ornithischia) from the Upper Cretaceous of Antarctica and its palaeobiogeographical implications |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0195667115300677 |kovar=Cretaceous Research |cild=57 |rr=311–324 |doi=10.1016/j.cretres.2015.09.009 |issn=0195-6671}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Ely |pêşnav=Ricardo C. |paşnav2=Case |pêşnav2=Judd A. |tarîx=2019-09-01 |sernav=Phylogeny of a new gigantic paravian (Theropoda; Coelurosauria; Maniraptora) from the Upper Cretaceous of James Ross Island, Antarctica |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0195667118300120 |kovar=Cretaceous Research |cild=101 |rr=1–16 |doi=10.1016/j.cretres.2019.04.003 |issn=0195-6671}}&lt;/ref&gt;

=== Serdema senozoyîkê (66–10 milyon sal berê) ===
[[Wêne:Eocene-Paleocene-circumpolar.svg|thumb|Pêkhatina herika çerxa derdorî ya Antarktîkayê ji perçebûna dawî ya pira bejahî ya Antarktîkayê]]
Di destpêka serdema paleojenê de girêdana pira bejahî ya pira Antarktîkayê, Antartîkayê bi Amerîkaya Başûr û her wiha bi başûrê rojhilatê Awistralyayê ve berdewam kiriye. Fauna ji formasyona La Mesetaya li nîvgirava Antarktîkayê ku dîroka wê vedigere serdema eosenê, pir dişibihe faunayên wekhev ên Amerîkaya Başûr ku ajalên wekê ajalên bi kîsik (marsupials), xenarthran, lîtoptern û ungulatesê bi sim û her wiha gondwanatheres û dibe ku meridiolestidans hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=History of Terrestrial Mammals in South America: How South American Mammalian Fauna Changed from the Mesozoic to Recent Times |paşnav=Defler |pêşnav=Thomas |weşanger=Springer |tarîx=2018-12-19 |isbn=978-3-319-98449-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-HWADwAAQBAJ}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Gelfo |pêşnav=Javier N. |paşnav2=Goin |pêşnav2=Francisco |paşnav3=Bauzá |pêşnav3=Nicolá |paşnav4=Reguero |pêşnav4=Marcelo |tarîx=2019-09-01 |sernav=The fossil record of Antarctic land mammals: commented review and hypotheses for future research |url=https://www.researchgate.net/publication/337086325_The_fossil_record_of_Antarctic_land_mammals_commented_review_and_hypotheses_for_future_research |kovar=researchgate.net |rr=274–292 |doi=10.13679/j.advps.2019.0021}}&lt;/ref&gt; Hatiye texmînkirin ku ajalên bi kîsik di destpêka eosenê de ji Amerîkaya Başûr bi rêya Antarktîkayê belavê Awistralyayê bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Eldridge |pêşnav=Mark D B |paşnav2=Beck |pêşnav2=Robin M D |paşnav3=Croft |pêşnav3=Darin A |paşnav4=Travouillon |pêşnav4=Kenny J |paşnav5=Fox |pêşnav5=Barry J |tarîx=2019-05-23 |sernav=An emerging consensus in the evolution, phylogeny, and systematics of marsupials and their fossil relatives (Metatheria) |url=https://doi.org/10.1093/jmammal/gyz018 |kovar=Journal of Mammalogy |cild=100 |hejmar=3 |rr=802–837 |doi=10.1093/jmammal/gyz018 |issn=0022-2372}}&lt;/ref&gt;

Nêzîkê 53 milyon sal berê Awistralya û Gîneya Nû ji Antarktîkayê veqetiyane û deriyê Tazmanyayê vebûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Ball |pêşnav=Philip |paşnav2=Eagles |pêşnav2=Graeme |paşnav3=Ebinger |pêşnav3=Cynthia |paşnav4=McClay |pêşnav4=Ken |paşnav5=Totterdell |pêşnav5=Jennifer |tarîx=2013 |sernav=The spatial and temporal evolution of strain during the separation of Australia and Antarctica |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/ggge.20160 |kovar=Geochemistry, Geophysics, Geosystems |ziman=en |cild=14 |hejmar=8 |rr=2771–2799 |doi=10.1002/ggge.20160 |issn=1525-2027}}&lt;/ref&gt; Modelên erdnîgariya Antarktîkayê nîşan didin ku ev herikîn û her wiha çerxa paşvegerê ya xwedî kirinê ji ber kêmbûna asta CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;yê çêbûye û bûye sedema afirandina qeşayên piçûk û qeşayên mayînde yên cemserî.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=England |pêşnav=Matthew H. |paşnav2=Hutchinson |pêşnav2=David K. |paşnav3=Santoso |pêşnav3=Agus |paşnav4=Sijp |pêşnav4=Willem P. |tarîx=2017-08-01 |sernav=Ice–Atmosphere Feedbacks Dominate the Response of the Climate System to Drake Passage Closure |url=https://journals.ametsoc.org/view/journals/clim/30/15/jcli-d-15-0554.1.xml |kovar=Journal of Climate |cild=30 |hejmar=15 |rr=5775–5790 |doi=10.1175/JCLI-D-15-0554.1 |issn=0894-8755}}&lt;/ref&gt; Her ku asta CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;yê zêdetir kêm bûye, qeşayê dest bi berfirehbûneke bilez kiriye û cihê daristanên ku heta wê demê Antarktîkayê vedişartin girtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=DeConto |pêşnav=Robert M. |paşnav2=Pollard |pêşnav2=David |tarîx=2003 |sernav=Rapid Cenozoic glaciation of Antarctica induced by declining atmospheric CO2 |url=https://www.nature.com/articles/nature01290 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=421 |hejmar=6920 |rr=245–249 |doi=10.1038/nature01290 |issn=1476-4687}}&lt;/ref&gt; Ekosîstemên tundrayê li Antarktîkayê heta 14 û 10 milyon sal berê niha hebûna xwe berdewam kirine û piştre sarbûna zêdetir bûye sedema tunekirina van tundrayan.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Ashworth |pêşnav=Allan C. |paşnav2=Erwin |pêşnav2=Terry L. |tarîx=2016 |sernav=Antarctotrechus balli sp. n. (Carabidae, Trechini): the first ground beetle from Antarctica |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5126512/ |kovar=ZooKeys |hejmar=635 |rr=109–122 |doi=10.3897/zookeys.635.10535 |issn=1313-2989 |pmc=5126512 |pmid=27917060}}&lt;/ref&gt;

=== Serdema hemdem ===
Her çiqas jeolojiya Antarktîkayê bi piranî ji aliyê qeşaya parzemînî ve hatibe veşartin jî, parzemîn dikare bi teknîkên wekê ji hestkirina ji dûr ve, radara ku di bin erdê de derbas dibe û wêneyên satelîtê werin lêkolîn kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Pour |pêşnav=Amin Beiranvand |paşnav2=Park |pêşnav2=Yongcheol |paşnav3=Park |pêşnav3=Tae-Yoon S. |paşnav4=Hong |pêşnav4=Jong Kuk |paşnav5=Hashim |pêşnav5=Mazlan |paşnav6=Woo |pêşnav6=Jusun |paşnav7=Ayoobi |pêşnav7=Iman |tarîx=2018-06-01 |sernav=Regional geology mapping using satellite-based remote sensing approach in Northern Victoria Land, Antarctica |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S187396521730107X |kovar=Polar Science |cild=16 |rr=23–46 |doi=10.1016/j.polar.2018.02.004 |issn=1873-9652}}&lt;/ref&gt; Ji aliyê jeolojîk ve, Antarktîkaya Rojava pir dişibihe Andên Amerîkaya Başûr.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Antarctica and the southern oceans |paşnav=Stonehouse |pêşnav=B. |weşanger=J. Wiley |tarîx=2002 |isbn=978-0-471-98665-2 |cih=Chichester, West Sussex, England, Hoboken, NJ |kesên-din=Bernard Stonehouse |url=https://www.worldcat.org/title/50285217 |oclc=50285217}}&lt;/ref&gt; Nîvgirava Antarktîkayê bi bilindbûna jeolojîk û veguherîna sedîmentên binê deryayê ku veguheriye kevirên metamorfîk, çêbûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Tectonic setting and evolution of the James Ross Basin, northern Antarctic Peninsula |paşnav=Elliot |pêşnav=David H. |weşanger=Geological Society of America |tarîx=1988-01-01 |rr=0 |isbn=978-0-8137-1169-0 |paşnavê-edîtor=Feldmann |pêşnavê-edîtor=Rodney M. |url=https://doi.org/10.1130/MEM169-p541 |paşnavê-edîtor2=Woodburne |pêşnavê-edîtor2=Michael O. |doi=10.1130/MEM169-p541}}&lt;/ref&gt;

Antarktîkaya Rojava bi yekbûna çend plakayên parzemînî çêbûye ku di encamê de hejmarek rêzeçiyayên li herêmê çêbûne ku rêzeçiyayên herî berbiçav çiyayên Ellsworthê bûn. Hebûna sîstema rift a Antarktîkaya Rojava bûye sedema volkanîzma li ser sinorê di navbera Antarktîkaya Rojava û Rojhilat de û her wiha bûye sedema çêbûna çiyayên Transantarktîkê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}&lt;/ref&gt;

Antarktîka Rojhilat ji aliyê jeolojîk ve devereke pirreng e. Avabûna Antarktîka Rojhilat di serdema arkeyî (4.000 –2.500 milyon sal berê) de dest pê kiriye û di serdema kambriyê de rawestiyaye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctic Marine Geology |paşnav=Anderson |pêşnav=J. B. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-521-13168-1}}&lt;/ref&gt; Herêm li ser kratoneke kevirî hatiye avakirin ku bingeha  mertala prekambriyê ava kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}&lt;/ref&gt; Li ser bingehê komir û kevirên qûmê, kevirên kilsinî û şêl hene ku di serdemên devonî û jurasiyê de hatine danîn ku çiyayên Transantarktîkê çêbikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Chapter 2 The Geology and Geomorphology of Antarctica |weşanger=Elsevier |tarîx=1987-01-01 |rr=7–42 |cild=16 |paşnavê-edîtor=Campbell |pêşnavê-edîtor=I. B. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0166248108701508 |series=Developments in Soil Science |paşnavê-edîtor2=Claridge |pêşnavê-edîtor2=G. G. C. |doi=10.1016/S0166-2481(08)70150-8}}&lt;/ref&gt; Li deverên peravê çiyayên wekê rêzeçiyayê Shackletonê û Vîktorya Land û hinek şikestekên tektonîk çêbûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Paxman |pêşnav=Guy J. G. |paşnav2=Jamieson |pêşnav2=Stewart S. R. |paşnav3=Ferraccioli |pêşnav3=Fausto |paşnav4=Bentley |pêşnav4=Michael J. |paşnav5=Forsberg |pêşnav5=Rene |paşnav6=Ross |pêşnav6=Neil |paşnav7=Watts |pêşnav7=Anthony B. |paşnav8=Corr |pêşnav8=Hugh F. J. |paşnav9=Jordan |pêşnav9=Tom A. |tarîx=2017 |sernav=Uplift and tilting of the Shackleton Range in East Antarctica driven by glacial erosion and normal faulting |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/2016JB013841 |kovar=Journal of Geophysical Research: Solid Earth |ziman=en |cild=122 |hejmar=3 |rr=2390–2408 |doi=10.1002/2016JB013841 |issn=2169-9356}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Salvini |pêşnav=Francesco |paşnav2=Brancolini |pêşnav2=Giuliano |paşnav3=Busetti |pêşnav3=Martina |paşnav4=Storti |pêşnav4=Fabrizio |paşnav5=Mazzarini |pêşnav5=Francesco |paşnav6=Coren |pêşnav6=Franco |tarîx=1997 |sernav=Cenozoic geodynamics of the Ross Sea region, Antarctica: Crustal extension, intraplate strike-slip faulting, and tectonic inheritance |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1029/97JB01643 |kovar=Journal of Geophysical Research: Solid Earth |ziman=en |cild=102 |hejmar=B11 |rr=24669–24696 |doi=10.1029/97JB01643 |issn=2156-2202}}&lt;/ref&gt;

Komir cara yekem li Antarktîkayê li nêzîkê çiyayên Beardmoreyê ji aliyê Frank Wild ve di sefera Nimrod de di sala 1907an de hatiye tomar kirin û tê zanîn ku komirê pileya nizm li gelek deverên çiyayên Transantarktîkê heye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}&lt;/ref&gt; Çiyayên prens Charles depoyên hesinê vedihewînin û li Deryaya Rossê jî qadên neftê û gaza xwezayî hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Times |pêşnav=Walter Sullivan Special to The New York |tarîx=1976-12-19 |sernav=Soviet Team Finds a ‘Mountain of Iron’ in Antarctica |url=https://www.nytimes.com/1976/12/19/archives/soviet-team-finds-a-mountain-of-iron-in-antarctica.html |roja-gihiştinê=2026-09-02 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt;
== Avhewa ==
[[Wêne:Fryxellsee Opt.jpg|thumb|Dîmenek ji qeşaya şîn ku gola Fryxell a li qirax ên çiyayên Transantarktîkê nixumandiye]]
Antarktîka parzemîna herî sar, parzemîna herî bi bahoz û parzemîna herî hişk ê Dinyayê ye.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |sernav=Antarctica |roja-gihiştinê=2026-09-01 |archive-date=2022-05-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220509192134/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Li nêzîkê peravên parzemînê, germahî di havînê de dikare ji 10 °C ê derbas bibe û di mehên zivistanê de heya -40 °C dadikeve. Li ser deverên bilind ên navendî, germahî di mehên havînê de dikare heya -30 °C dakeve û di mehên zivistanê de jî germahiya heman deverê heya -80 °C ê dadikeve.

Germahiya hewayê ya xwezayî ya herî nizm a ku li ser Erdê hatiye tomarkirin di 21ê tîrmeha sala 1983an de li stasyona Vostok a Rûsyayê li Antarktîkayê bi qasê -89.2 °C hatiye tomarkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Turner |pêşnav=John |paşnav2=Anderson |pêşnav2=Phil |paşnav3=Lachlan-Cope |pêşnav3=Tom |paşnav4=Colwell |pêşnav4=Steve |paşnav5=Phillips |pêşnav5=Tony |paşnav6=Kirchgaessner |pêşnav6=Amélie |paşnav7=Marshall |pêşnav7=Gareth J. |paşnav8=King |pêşnav8=John C. |paşnav9=Bracegirdle |pêşnav9=Tom |paşnav10=Vaughan |pêşnav10=David G. |paşnav11=Lagun |pêşnav11=Victor |paşnav12=Orr |pêşnav12=Andrew |tarîx=2009 |sernav=Record low surface air temperature at Vostok station, Antarctica |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1029/2009JD012104 |kovar=Journal of Geophysical Research: Atmospheres |ziman=en |cild=114 |hejmar=D24 |doi=10.1029/2009JD012104 |issn=2156-2202}}&lt;/ref&gt; Di sala 2010an de bi rêya satelîta germahiyeke hewayê germahiya parzemînê bi qasê −94.7 °C hatiye tomar kirin lêbelê dibe ku ji ev rêje ji sermaya li ser rûyê erdê bi bandor bûye ku li bilindahiya 2 mêtre li jorê rûyê erdê nehatiye tomar kirin ku ji bo tomarên fermî yên germahiya hewayê tê xwestin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.usatoday.com/story/weather/2013/12/10/antarctica-cold-record/3950019/ |sernav=Antarctica records unofficial coldest temperature ever |malper=USA TODAY |roja-gihiştinê=2026-09-02 |ziman=en-US |paşnav=Rice |pêşnav=Doyle}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.antarctica.gov.au/about-antarctica/weather-and-climate/weather/ |sernav=Antarctic weather – Australian Antarctic Program |malper=www.antarctica.gov.au |tarîx=2019-02-18 |roja-gihiştinê=2026-09-02 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Ji ber ku piraniya Antarktîkayê ji asta deryayê ji 3.000 mêtre bilindtir e, Antarktîka ji herêma Arktîkê sartir e. Germahiya Okyanûsa Arktîkê bi rêya qeşaya deryayê ya Arktîkê ber bi parzemînê ve hatiye veguhastin û bi awayê hewaya li herêma Arktîkê nerm dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Climatology |paşnav=Rohli |weşanger=Jones &amp; Bartlett Learning |tarîx=2017-06-05 |isbn=978-1-284-11998-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=umokDwAAQBAJ |paşnav2=Vega |pêşnav2=Anthony J.}}&lt;/ref&gt;

Antarktîka çoleke cemserî ye ku barîna parzemînê kêm e. Parzemîn salane bi navînî nêzîkê 150 mm av werdigire ku bi piranî bi awayê şilopeyê ye. Deverên navxweyî hişktir e û di tevahiya salê herî zêde bi qasê 50 mm baran werdigire lê herêmên peravê bi gelemperî ji 200 mm zêdetir baran werdigirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Climatology |paşnav=Rohli |weşanger=Jones &amp; Bartlett Learning |tarîx=2017-06-05 |isbn=978-1-284-11998-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=umokDwAAQBAJ |paşnav2=Vega |pêşnav2=Anthony J.}}&lt;/ref&gt; Li çend deverên qeşaya şîn, ba û sublîmasyon ji berfa ku dibare zêdetir berfê radike. Li geliyên hişk, heman bandor li ser bingehek kevirî çêdibe ku dibe sedema jîngeheke bêber û hişk.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fountain |pêşnav=Andrew G. |paşnav2=Nylen |pêşnav2=Thomas H. |paşnav3=Monaghan |pêşnav3=Andrew |paşnav4=Basagic |pêşnav4=Hassan J. |paşnav5=Bromwich |pêşnav5=David |tarîx=2010 |sernav=Snow in the McMurdo Dry Valleys, Antarctica |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/joc.1933 |kovar=International Journal of Climatology |ziman=en |cild=30 |hejmar=5 |rr=633–642 |doi=10.1002/joc.1933 |issn=1097-0088}}&lt;/ref&gt;
=== Cudahiyên herêmî ===
Antarktîkaya Rojhilat ji ber bilindahiya xwe ya bilind ve ji Antarktîkaya Rojava sartir e. Eniyên hewayê bi zêde derbasê deverên navendî yên parzemînê nabin ku ev jî dibe sedem ku navenda parzemînê sar û hişk bimînin û dibe sedema ku bayên deverê bi leza nerm bimînin. Barîna berfa li beşa perava Antarktîkayê barîneke pir gelemperî ye ku li wir di nav 48 demjimêran de berf dikare bi qasê 1.22 mêtreyê bibare. Li qiraxa parzemînê, bayên katabatîk ên bihêz ên ji platoya cemserî pir caran bi hêza bahozê çêdibin. Di mehên havînê de ji ber ku her roj 24 demjimêrên tîrêjên rojê li wir tên wergirtin, li Cemsera Başûr ji ekvatorê zêdetir tîrêjên rojê digihîjin rûyê erdê.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;
=== Guherîna avhewayê ===
[[Wêne:20201210 Antarctica ice mass variation - NASA GRACE-en.svg|thumb|Guherîna navînî ya girseya qeşaya Antarktîkê ku ji sala 2002an vir ve salane bi qasî 100 milyar ton e]]
Tevê devera xwe yê îzolekirî, Antarktîka di dehsalên dawî de ji ber belavbûna gazên serayê, germ bûye û hinek ji beşên qeşayên xwe winda kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Singh |pêşnav=Hansi A. |paşnav2=Polvani |pêşnav2=Lorenzo M. |tarîx=2020-10-08 |sernav=Low Antarctic continental climate sensitivity due to high ice sheet orography |url=https://www.nature.com/articles/s41612-020-00143-w |kovar=npj Climate and Atmospheric Science |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=3 |hejmar=1 |rr=39 |doi=10.1038/s41612-020-00143-w |issn=2397-3722}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Casado |pêşnav=Mathieu |paşnav2=Hébert |pêşnav2=Raphaël |paşnav3=Faranda |pêşnav3=Davide |paşnav4=Landais |pêşnav4=Amaelle |tarîx=2023 |sernav=The quandary of detecting the signature of climate change in Antarctica |url=https://www.nature.com/articles/s41558-023-01791-5 |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=13 |hejmar=10 |rr=1082–1088 |doi=10.1038/s41558-023-01791-5 |issn=1758-6798}}&lt;/ref&gt; Antarktîkaya Rojava ji sala 1950an heta sala 2000an di heyamên dehsalan de ji 0,1 °C zêdetir germ bûye û nîvgirava Antarktîkayê ya ku li ber çavan e ji nîvê sedsala 20an vir ve bi qasê 3 °C germ bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://discoveringantarctica.org.uk/climate-change/impacts-of-climate-change/ |sernav=Impacts of climate change |malper=Discovering Antarctica |roja-gihiştinê=2026-09-02 |ziman=en-GB}}&lt;/ref&gt; Antarktîkaya Rojhilat ku li gorî Antarktîkaya Rojava sar e û avhewaya deverê sekan (stabîl) heta salên 2000î germahî nîşan nedaye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Clem |pêşnav=Kyle R. |paşnav2=Fogt |pêşnav2=Ryan L. |paşnav3=Turner |pêşnav3=John |paşnav4=Lintner |pêşnav4=Benjamin R. |paşnav5=Marshall |pêşnav5=Gareth J. |paşnav6=Miller |pêşnav6=James R. |paşnav7=Renwick |pêşnav7=James A. |tarîx=2020 |sernav=Record warming at the South Pole during the past three decades |url=https://www.nature.com/articles/s41558-020-0815-z |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=10 |hejmar=8 |rr=762–770 |doi=10.1038/s41558-020-0815-z |issn=1758-6798}}&lt;/ref&gt; Li dora Antarktîkayê, Okyanûsa Başûr ji her okyanûseke din zêdetir germahiya okyanûsê kişandiye û li kûrahiyên bi qasê 2.000 mêtreyan germbûneke berbiçav çêbûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Bourgeois |pêşnav=Timothée |paşnav2=Goris |pêşnav2=Nadine |paşnav3=Schwinger |pêşnav3=Jörg |paşnav4=Tjiputra |pêşnav4=Jerry F. |tarîx=2022-01-17 |sernav=Stratification constrains future heat and carbon uptake in the Southern Ocean between 30°S and 55°S |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8764023/ |kovar=Nature Communications |cild=13 |hejmar=1 |rr=340 |doi=10.1038/s41467-022-27979-5 |issn=2041-1723 |pmc=8764023 |pmid=35039511}}&lt;/ref&gt; Li dora Antarktîka Rojava, okyanûs ji sala 1955an vir ve bi qasê 1 °C germ bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://discoveringantarctica.org.uk/climate-change/impacts-of-climate-change/ |sernav=Impacts of climate change |malper=Discovering Antarctica |roja-gihiştinê=2026-09-02 |ziman=en-GB}}&lt;/ref&gt;

Germbûna [[Okyanûsa Başûr]] a li dora Antarktîkayê bûye sedema qelsbûn an jî hilweşîna refikên qeşayên ku li derveyî qeşayan digeriyan û hevsengiya wan pêk dianiyan. Her çiqas perê qeşayên Antarktîkaya Rojhilat ku berdewam dike ku li hundirê welêt qeşayê zêde bike jî gelek cemedên peravê giraniya xwe winda dikin û paşve dikişin ku ev jî dibe sedema windabûna giştî ya qeşayên li seranserê Antarktîkayê.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Cite web |url=https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/downloads/report/IPCC_AR6_WGI_Chapter09.pdf |sernav=Chapter 9: Ocean, Cryosphere and Sea Level Change}}&lt;/ref&gt; Hatiye payîn ku heta sala 2100an ku windabûna qeşaya li Antarktîkayê bi qasê 11 santî metreyan bilindbûna asta deryayê ya gerdûnî zêde bike.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt; Bi germbûna zêdetir re îhtimala bêîstîqrariyê pir zêdetir dibe û dikare bilindbûna asta deryayê ya gerdûnî ya sedsala 21ê du caran zêdetir bike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Bamber |pêşnav=Jonathan L. |paşnav2=Oppenheimer |pêşnav2=Michael |paşnav3=Kopp |pêşnav3=Robert E. |paşnav4=Aspinall |pêşnav4=Willy P. |paşnav5=Cooke |pêşnav5=Roger M. |tarîx=2019-06-04 |sernav=Ice sheet contributions to future sea-level rise from structured expert judgment |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6561295/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=116 |hejmar=23 |rr=11195–11200 |doi=10.1073/pnas.1817205116 |issn=1091-6490 |pmc=6561295 |pmid=31110015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Horton |pêşnav=Benjamin P. |paşnav2=Khan |pêşnav2=Nicole S. |paşnav3=Cahill |pêşnav3=Niamh |paşnav4=Lee |pêşnav4=Janice S. H. |paşnav5=Shaw |pêşnav5=Timothy A. |paşnav6=Garner |pêşnav6=Andra J. |paşnav7=Kemp |pêşnav7=Andrew C. |paşnav8=Engelhart |pêşnav8=Simon E. |paşnav9=Rahmstorf |pêşnav9=Stefan |tarîx=2020-05-08 |sernav=Estimating global mean sea-level rise and its uncertainties by 2100 and 2300 from an expert survey |url=https://www.nature.com/articles/s41612-020-0121-5 |kovar=npj Climate and Atmospheric Science |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=3 |hejmar=1 |rr=18 |doi=10.1038/s41612-020-0121-5 |issn=2397-3722}}&lt;/ref&gt;

Ava heliyayî ya nû ya ji qeşayê ava binê Antarktîkayê ya şor firk dike û şaneya jêrîn a gera serûbinkirina Okyanûsa Başûr (SOOC) qels dike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Silvano |pêşnav=Alessandro |paşnav2=Rintoul |pêşnav2=Stephen Rich |paşnav3=Peña-Molino |pêşnav3=Beatriz |paşnav4=Hobbs |pêşnav4=William Richard |paşnav5=van Wijk |pêşnav5=Esmee |paşnav6=Aoki |pêşnav6=Shigeru |paşnav7=Tamura |pêşnav7=Takeshi |paşnav8=Williams |pêşnav8=Guy Darvall |tarîx=2018 |sernav=Freshening by glacial meltwater enhances melting of ice shelves and reduces formation of Antarctic Bottom Water |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5906079/ |kovar=Science Advances |cild=4 |hejmar=4 |rr=eaap9467 |doi=10.1126/sciadv.aap9467 |issn=2375-2548 |pmc=5906079 |pmid=29675467}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Pan |pêşnav=Xianliang L. |paşnav2=Li |pêşnav2=Bofeng F. |paşnav3=Watanabe |pêşnav3=Yutaka W. |tarîx=2022-01-10 |sernav=Intense ocean freshening from melting glacier around the Antarctica during early twenty-first century |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8748732/ |kovar=Scientific Reports |cild=12 |hejmar=1 |rr=383 |doi=10.1038/s41598-021-04231-6 |issn=2045-2322 |pmc=8748732 |pmid=35013425}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/downloads/report/IPCC_AR6_WGI_Chapter09.pdf |sernav=Chapter 9: Ocean, Cryosphere and Sea Level Change}}&lt;/ref&gt; Her çiqas bandorên tevahî tê payîn ku di nav çend sedsalan de çêbibin jî, li gorî hinek lêkolînan, hilweşîna tevahî ya SOOCê dikare di navbera 1.7 °C û 3 °C germbûna gerdûnî de çêbike. Ev barîna kêm ê li nîvkada başûr û barîna zêde yê li nîvkada bakur, dibe sedema kêmbûna masîgirî ya li Okyanûsa Başûr û hilweşîna potansiyel a hinek ekosîstemên deryayî vedigire.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2023-03-29 |sernav='Dramatic' changes to Southern Ocean by 2050 likened to The Day After Tomorrow plot |url=https://www.abc.net.au/news/2023-03-30/dramatic-south-ocean-circulation-changes-study/102154690 |roja-gihiştinê=2026-09-03 |xebat=ABC News |ziman=en-AU}}&lt;/ref&gt; Her çiqas gelek cureyên Antarktîkayê nehatibin keşifkirin jî, zêdebûna flora Antarktîkayê ya belgekirî heye û ji u bo parastina jîngeheke guncavê faunayên mezin ên wekê pengûenan zehmetî hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Roland |pêşnav=Thomas P. |paşnav2=Bartlett |pêşnav2=Oliver T. |paşnav3=Charman |pêşnav3=Dan J. |paşnav4=Anderson |pêşnav4=Karen |paşnav5=Hodgson |pêşnav5=Dominic A. |paşnav6=Amesbury |pêşnav6=Matthew J. |paşnav7=Maclean |pêşnav7=Ilya |paşnav8=Fretwell |pêşnav8=Peter T. |paşnav9=Fleming |pêşnav9=Andrew |tarîx=2024 |sernav=Sustained greening of the Antarctic Peninsula observed from satellites |url=https://www.nature.com/articles/s41561-024-01564-5 |kovar=Nature Geoscience |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=17 |hejmar=11 |rr=1121–1126 |doi=10.1038/s41561-024-01564-5 |issn=1752-0908}}&lt;/ref&gt; Helandina erdên cemed girtî dibe ku ji bo erdên bê cemed bibe sedema gazên serayê û qirêjiya cemedgirtî ya berê ku bi helandinê re derdikeve holê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Potapowicz |pêşnav=Joanna |paşnav2=Szumińska |pêşnav2=Danuta |paşnav3=Szopińska |pêşnav3=Małgorzata |paşnav4=Polkowska |pêşnav4=Żaneta |tarîx=2019-02-15 |sernav=The influence of global climate change on the environmental fate of anthropogenic pollution released from the permafrost: Part I. Case study of Antarctica |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S004896971833612X |kovar=Science of The Total Environment |cild=651 |rr=1534–1548 |doi=10.1016/j.scitotenv.2018.09.168 |issn=0048-9697}}&lt;/ref&gt; Germbûna Antarktîkayê û guhertinên têkildar di gera Okyanûsa Başûr de dikarin bandorê li şêwazên avhewayê yên li hinek deverên Afrîkayê jî bikin ku dikare bandor li barîna herêmî û guherîna germahiyê bike.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Meredith, M. P.; et al. (2025). Antarctica and the Earth System. Routledge. pp. 1–18.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Trisos, C. H.; et al. (2022). Climate Change 2022: Impacts, Adaptation and Vulnerability. Cambridge University Press. pp. 1285–1455.}}&lt;/ref&gt;

Ger germahî ji asta sala 2020an 2 °C kêmtir nebe, ihtimal heye ku qata qeşayê ya Antarktîkaya Rojava bi tevahî bihele.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Lau |pêşnav=Sally C. Y. |paşnav2=Wilson |pêşnav2=Nerida G. |paşnav3=Golledge |pêşnav3=Nicholas R. |paşnav4=Naish |pêşnav4=Tim R. |paşnav5=Watts |pêşnav5=Phillip C. |paşnav6=Silva |pêşnav6=Catarina N. S. |paşnav7=Cooke |pêşnav7=Ira R. |paşnav8=Allcock |pêşnav8=A. Louise |paşnav9=Mark |pêşnav9=Felix C. |paşnav10=Linse |pêşnav10=Katrin |paşnav11=Strugnell |pêşnav11=Jan M. |tarîx=2023-12-22 |sernav=Genomic evidence for West Antarctic Ice Sheet collapse during the Last Interglacial |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.ade0664 |kovar=Science |weşanger=American Association for the Advancement of Science |cild=382 |hejmar=6677 |rr=1384–1389 |doi=10.1126/science.ade0664}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Naughten |pêşnav=Kaitlin A. |paşnav2=Holland |pêşnav2=Paul R. |paşnav3=De Rydt |pêşnav3=Jan |tarîx=2023 |sernav=Unavoidable future increase in West Antarctic ice-shelf melting over the twenty-first century |url=https://www.nature.com/articles/s41558-023-01818-x |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=13 |hejmar=11 |rr=1222–1228 |doi=10.1038/s41558-023-01818-x |issn=1758-6798}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Garbe |pêşnav=Julius |paşnav2=Albrecht |pêşnav2=Torsten |paşnav3=Levermann |pêşnav3=Anders |paşnav4=Donges |pêşnav4=Jonathan F. |paşnav5=Winkelmann |pêşnav5=Ricarda |tarîx=2020 |sernav=The hysteresis of the Antarctic Ice Sheet |url=https://www.nature.com/articles/s41586-020-2727-5 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=585 |hejmar=7826 |rr=538–544 |doi=10.1038/s41586-020-2727-5 |issn=1476-4687}}&lt;/ref&gt; Hatiye payîn ku windabûna vê qata qeşayê heye bi tevahî ji holê rabe ev pêvajo bi qasê 500 û 13.000 sal berxwe bide.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-09-03 |ziman=en |doi=10.1126/science.abn7950}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://climatetippingpoints.info/2022/09/09/climate-tipping-points-reassessment-explainer/ |sernav=Exceeding 1.5°C global warming could trigger multiple climate tipping points – paper explainer |malper=climatetippingpoints.info |tarîx=2022-09-09 |roja-gihiştinê=2026-09-03 |ziman=en |paşnav=dvdmckay}}&lt;/ref&gt; Ger qeşaya bilind hilweşe dibe ku asta deryayê bi qasê 3,3 mêtre bilind bibe û bi helandina qeşayên li ser çiyayan qeşayên bilind jî dibe ku asta deryayê bi qasê 4,3 metreyan bilind bike.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.the-cryosphere.net/7/375/2013/tc-7-375-2013.pdf |sernav=Bedmap2: improved ice bed, surface and thickness datasets for Antarctica}}&lt;/ref&gt; Qata qeşaya Antarktîkaya Rojhilat ku li gorî deverên qeşayî yên din gelek aram e tenê dikare bi qasê 0,5 mête heta 0,9 mêtreyê asta deryayê bilind bike ku ev jî beşek piçûk ê ji bilind bûna 53,3 mêtreyan e ku di tevahiya helandina qata qeşayê de pêk tê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Crotti |pêşnav=Ilaria |paşnav2=Quiquet |pêşnav2=Aurélien |paşnav3=Landais |pêşnav3=Amaelle |paşnav4=Stenni |pêşnav4=Barbara |paşnav5=Wilson |pêşnav5=David J. |paşnav6=Severi |pêşnav6=Mirko |paşnav7=Mulvaney |pêşnav7=Robert |paşnav8=Wilhelms |pêşnav8=Frank |paşnav9=Barbante |pêşnav9=Carlo |paşnav10=Frezzotti |pêşnav10=Massimo |tarîx=2022-09-10 |sernav=Wilkes subglacial basin ice sheet response to Southern Ocean warming during late Pleistocene interglacials |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9464198/ |kovar=Nature Communications |cild=13 |hejmar=1 |rr=5328 |doi=10.1038/s41467-022-32847-3 |issn=2041-1723 |pmc=9464198 |pmid=36088458}}&lt;/ref&gt; Ji ber ku germahiya gerdûnî li dora 3°C  zêde bûye, deverên xeternak ên wekê Hewza Wilkes û Hewza Aurora dibe ku di nav 2.000 salan de bimînin di bin avê de&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-09-03 |ziman=en |doi=10.1126/science.abn7950}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://climatetippingpoints.info/2022/09/09/climate-tipping-points-reassessment-explainer/ |sernav=Exceeding 1.5°C global warming could trigger multiple climate tipping points – paper explainer |malper=climatetippingpoints.info |tarîx=2022-09-09 |roja-gihiştinê=2026-09-03 |ziman=en |paşnav=dvdmckay}}&lt;/ref&gt; û dibe ku li van deveran bilindbûna asta deryayê bigihîje 6,4 metreyan.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Pan |pêşnav=Linda |paşnav2=Powell |pêşnav2=Evelyn M. |paşnav3=Latychev |pêşnav3=Konstantin |paşnav4=Mitrovica |pêşnav4=Jerry X. |paşnav5=Creveling |pêşnav5=Jessica R. |paşnav6=Gomez |pêşnav6=Natalya |paşnav7=Hoggard |pêşnav7=Mark J. |paşnav8=Clark |pêşnav8=Peter U. |tarîx=2021 |sernav=Rapid postglacial rebound amplifies global sea level rise following West Antarctic Ice Sheet collapse |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8087405/ |kovar=Science Advances |cild=7 |hejmar=18 |rr=eabf7787 |doi=10.1126/sciadv.abf7787 |issn=2375-2548 |pmc=8087405 |pmid=33931453}}&lt;/ref&gt; 

=== Tenikbûna tebeqeya ozonê ===
[[Wêne:NASA and NOAA Announce Ozone Hole is a Double Record Breaker.png|thumb|Wêneya qula herî mezin a di tebeqeya ozonê de ku di meha îlona sala 2006an de hatiye tomarkirin]]
Zanyaran ji salên 1970an vir ve li ser qata ozona di atmosfera li jor ê Antarktîkayê lêkolîn dikin. Di sala 1985an de zanyarên brîtanî li ser daneyên ku wan li stasyona lêkolîn a Halley ya li ser çemê cemeda Brunt berhev kiribûn dixebitin, wan qadeke mezin a bi rêjeya ozonê ya nizm li ser Antarktîkayê keşiv kirine. 'Qula tebeqeya ozonê' hema hema tevahiya parzemînê vedigire û di meha îlona sala 2006an de gihîştiye asta xwe ya herî mezin ku bûyera herî dirêj a mayînde ye, di sala 2020an de pêk hatiye. Ev tenikbûna tebeqeya ozonê ji ber belavbûna klorofluorokarbon û halonên di atmosferê de çêdibe ku ev made tebeqeya ozonê bi gazên din perçe dikin. Şert û mercên pir sar ên Antarktîkayê bûne sedem ku ewrên stratosferîk ên cemserî çêbibin. Ewr wekê katalîzator ji bo reaksiyonên kîmyewî tevdigerin ku di dawiyê de dibin sedema hilweşîna ozonê. Protokola Montreal a sala 1987an belavbûna madeyên ku ozonê kêm dikin sinordar kiriye. Tê pêşbînîkirin ku qula ozon an li jor ê Antarktîkayê hêdî hêdî winda bibe ku heta salên 2060î.tê payîn ku asta ozonê vegere nirxên ku herî dawî ya ku di salên 1980î de hatine tomarkirin.

Di heman demê de tenikbûna ozonê dikare di stratosferê de bibe sedema sarbûna bi qasê 6 °C ê. Sarbûn girseya cemserî xurt dike û bi vî awayî rê li ber derketina hewaya sar a nêzîkê Cemsera Başûr digire ku ev jî di encamê de girseya parzemînî ya tebeqeya qeşaya Antarktîkaya Rojhilat sar dike. Herêmên li derdora Antarktîkayê, bi taybetî nîvgirava Antarktîkayê rastî germahiyên bilindtir tên ku ev yek jî helîna qeşayê bileztir dike. Ev model destnîşan dikin ku tenikbûna ozonê û bandora vorteksa cemserî ya zêde dibe ku dibe sedema zêdebûna dirêjahiya qeşaya deryayê jî pêvajoyeke ji destpêka çavdêriya di dawiya salên 1970î ve heta sala 2014an berdewam kiriye. Ev model destnîşan dikin ku kêmbûna ozonê û bandora vorteksa cemserî ya ku zêde dibe, dibe ku ji ber sedema zêdebûna dirêjahiya qeşaya deryayê jî be ku ji dema destpêkirina çavdêriyên di dawiya salên 1970î heta sala 2014an berdewam kiriye. Ji wî demê ve rûbera qeşaya deryaya Antarktîkayê bi awayekê bilez kêm bûye.
== Biyocûre ==
Tê dîtin piraniya cureyên li Antarktîkayê cisnê cureyên ku bi milyonan salan berê li wir jiyane ne ne. Ji ber vê yekê hatiye payîn ku ev cûre ji gelek çerxên qeşayê sax mane ku cure di demên avhewaya pir sar de li deverên germtir ên îzolekirî yên wekê deverên bi germahiya jeotermal an jî deverên ku di seranserê avhewaya sar de bê qeşa mane, sax mane.
=== Fauna ===
[[Wêne:Kaiserpinguine mit Jungen.jpg|thumb|Dîmenek ji pengûenên împerator û cûcik ên wan]]
Kermêşa bêfirîn ''Belgica antarctica'', ajala herî mezin e ku bi tevahî ajaleke bejayî ya li Antarktîkayê ye ku digihîje mezinahiya 6 mm.

Krîla Antarktîkayê ku di komên mezin de kom dibe, cureya bingehîn a ekosîstema [[Okyanûsa Başûr]] e û [[Organîzm|organîzmayeke]] xwarina girîng ê ajalên wekê balîna, fok, fokên pilingî, fokên bi mû, masiyên qeşayê û gelek cureyên çûkên wekê pengûen û albatrosê ye. Hinek cureyên ajalên deryayî hene û rasterast an nerasterast bi fîtoplanktonê ve girêdayî ne. [[Jiyana deryayî]] ya Antarktîkayê pengûen, balînayên şîn, orka, masiyên mezin û fokên bi mû vedihewîne. Foka Antarktîkayê di sedsalên 18 û 19an de ji ber çermê wan ji aliyê nêçîrvanên fokên ku ji Dewletên Yekbûyî û Keyaniya Yekbûyî hatine bi awayekê zêde hatine girtin. [[Foka leopar|Fokên pilingî]] di ekosîstema Antarktîkayê de nêçîrvanên herî baş in û ji bo lêgerîna xwarinê li seranserê Okyanûsa Başûr digerin.

Nêzîkê 40 cureyên çûkan hene ku li Antarktîkayê an jî nêzî Antarktîkayê dîjîn ku di nav wan de cureyên petrelan, penguenan, kormoran û kevok hene. Çend cureyên çûkan ên din serdana okyanûsa li dora Antarktîkê dikin ku di nav wan de hinek ji wan ku bi gelemperî li Arktîkê dijîn hene. Pengûena împerator tekane pengûen e ku di zivistanê de li Antarktîkayê cucikê xwe dertînin; ew û pengûena Adelie ji hemî pengûen ên din dûrtir li başûr cûcik ên xwe dertînin.

[[Wêne:Sterna vittata - Antarctica I.jpg|thumb|Dîmena teyrekî Antarktîkayê (Sterna vittata) li ser keştîyeke binavbûyî li Girava Enterprise sekiniye]]
Di sala 2010an de hêjmara populasyona jiyana deryayî ya ku ji aliyê nêzîkê 500 lêkolîneran ve di dema sala cemserî vavneteweyî de hatiye kirin, hate weşandin. Hatiye diyarkirin ku di lêkolînê de zêdetirî 235 organîzmayên deryayî li her du herêmên cemserî yên cuda dijîn û bi vê awayê di navbera devereke bi qasê 12.000 kîlometre ye, dijîn. Ajalan mezin ên wekê hinek balîna û çûk salane vê rêwîtiyê dikin. Formên jiyanê ya biçûktir ên wekê xiyar û şemalokên azad ên avjen, di herdu okyanûsên cemser de jî têne dîtin. Faktorên ku dikarin di belavbûna wan de bibin alîkar, cûdahiyên germahiyê di navbera okyanûsa kûr ê li cemseran û ekvatorê de ne ku ji 5 °C ê zêdetir nebin û pergalên sereke yên herikînê an kemerên veguhastinên deryayî yên ku dikarin hêk û larvayan veguhezînin in.

Di meha çileya sala 2025an de dabeş bûna çiyayê mezin ên cemedê A-84 (ku bi mezinahiya xwe dişibihe bajarê Şîkagoyê) ji Shela Cemeda George VI derfetek kêm peyda kiriye ku bikaranîna keştiyên binavî yên robotîk, qata deryaya di bin refikên cemed ên li ser avê de were keşifkirin. Lêkolîneran di kûrahiyên heta 1300 metreyan de ekosîstemên bi awayekê neçaverêkirî mercanên mezin, singer ên kevnar, masiyên cemedê, pîrî yên mezin ên deryayî û heta heştpê hatine dîtin, kifş kirine. Dibe ku ev ekosîstem cureyên nû yên ku bi sedsalan veşartî mane û ji aliyê herikînên okyanûs ên ku xurekê hildigirin ve hatine xwedîkirin, vedihewînin.

=== Flora ===
Di seranserê dîroka xwe de Antarktîka gelek jiyana cûreyên nebatan dîtiye. Di serdema kretasye de li parzemîn  ekosîstemek fern-conifer ê serdest hebû ku di dawiya heman serdemê de veguheriye daristaneke barana nerm. Di dema neojena sartir de (17–2,5 milyon sal berê) ekosîstemeke tundrayê cihê daristanên baranê girtiye. Avhewaya Antarktîkaya îro rê nadeye ku nebatên li parzemînê zêde belav bibin. Hewaya sar ê zêde, bêwespiya axê û kêmbûna şilebûna hewayê û tîrêjên rojê mezinbûna nebatan asteng dike ku bûye sedema cûrbecûrbûna cureyan a kêm bibin û belavbûna wan kêm bibin. Floraya parzemînê bi piranî ji brîofîtan pêk dihatin ku di nav de 25 cureyên nebatên kezeba sor û 100 cureyên nebatên kevzê hebûn. Sê cureyên riwekên kulîlkdar hene ku hemî li Nîvgirava Antarktîkayê têne dîtin. Di nav van riwekan de Deschampsia antarctica (giyayê porî yê Antarktîkayê), Colobanthus quitensis ( înciyê yê Antarktîkayê) û Poa annua cureyeke ji derveyî parzemînê hatiye (giyayê şîn ê salane) hene.
=== Organîzmayên din ===
Ji 700 cureyên algeyê ku li Antarktîkayê hene, nêzîkê nîvê wan fîtoplanktonên deryayî ne. Algeyê berfê yên pirreng bi taybetî di havînê de li herêmên peravê pir in. Ji ber ku av cemed digire hemî xwê ya avê (ava şor) ji avê diavêje derve û ji ber ku ev ava şor di nav depoyên ava şor de kom dibe, mîkroorganîzmayên razayî jî vedihewîne. Her wiha heta cemeda deryayê jî dikare komên ekolojîk ên bêhempa vehewîne. Dema ku qeşa dest bi helandinê dike, depoyên ava şor fireh dibin û dikarin bi hev re kanalên ava şor çêbikin û kevza di hindurê depoyan de dikarin ji nû ve şiyar bibin û heta cemidîna din ji nû ve geş bibin.

Di heman demê de di ava deryayê de bakterî heta 800 mêtre di bin qeşayê de hatine dîtin. Hatiye texmînkirin ku di nav ava di bin erdê Gola Vostokê de komeke bakteriyên xwemalî heye. Hatiye texmînkirin ku hebûna jiyanê li wir argumana ihtimala jiyanê li ser heyva Jupiterê Europa zêde dike û dibe ku di bin qalikê xwe yê qeşayê de av hebe. Di avên pir alkalîn ên Gola Unterseeyê de komek ji bakteriyên ekstremofîl hatiye dîtin. Belavbûna zîndewerên pir berxwedêr ên ku li deverên wiha yê nemêvanperwer dijîn dikare argumana ji bo jiyana ji derveyî erdê di jîngehên sar û dewlemend bi metanê de hê jî zêdetir bike.

=== Parastina jîngehê ===
Yekem peymana navneteweyî ji bo parastina biyolojîk a cihêrengiya Antarktîkayê di sala 1964an de hatiye pejirandin. Masîgirtina zêde ya populasyona krîl (ajalek e ku di ekosîstema Antarktîkayê de roleke mezin dilîze) bûye sedem ku rayedar rêziknameyên li ser masîgiriyê derxînin. Peymana parastina çavkaniyên zindî yên deryayî yên Antarktîkayê, peymaneke navneteweyî ye ku di sala 1980an de ket meriyetê ku masîgiriyê bi rêk û pêk dike û bi yekê xaye dike ku têkiliyên ekolojîk biparêze. Tevê van rêziknameyan jî, masîgirtina neqanûnî, bi taybetî ya masiyê diranan ê Patagonian ê pir biqîmet ku li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê wekê levreşa Şîlî tê firotin wekê pirsgirêke dimîne.

Bi awayekê analojîk bi peymana masîgiriya sala 1980an ku peymaneke berdewamî ye, welatên bi pêşengiya Zelanda Nû û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê peymaneke li ser madenê danûstandin kirine. Ev peymana li ser rêkxistina çalakiyên çavkaniyên madenî yên Antarktîkayê di sala 1988an de hatiye pejirandin. Piştî kampanyayeke bi hêz ku ji aliyê rêxistinên jîngehê ve, pêşî Awistralyayê û piştre jî li Fransayê hatiye lidarxistin, biryar hatiye dayîn ku peymanê pesend nekin. Li cihê vê peymanê welatan bi protokola parastina jîngeha Antarktîkayê, peymana Antarktîkayê (protokola Madrîdê) pejirandine ku ev peymana ji bo parastina jîngeha Antarktîkayê di sala 1998an de ketiye meriyetê. Protokola Madrîdê hemî kolandinên kanên madenê qedexe kiriye û parzemînê wekê &quot;rezerveke xwezayî ya ji bo aştî û zanistê hatiye veqetandiye&quot; destnîşan kiriye.

Koma aktîvîstên jîngehê Greenpeace ji sala 1987an heta sala 1992an li Girava Rossê bingehek ava kiriye ku wekê beşek ji hewldana xwe ya ku parzemînê wekê wekê parkeke cîhanî radigihîne, diyar kiriye. Penageha balîneyên Okyanûsa Başûr di sala 1994an de ji aliyê komîsyona balîneyên navneteweyî ve hatiye damezrandin. Ev penageh ji devereke bi qasê 50 milyon km² (19 milyon mîlên çargoşe) pêk hatiye ku tevahiya parzemîna Antarktîkayê dorpêç dike. Her çiqas Japon ji bo armancên lêkolînê derbasê vê qadê bibe jî û nêçîra balîneyên bazirganî li herêmê qedexe be jî, nêçîra balîneyên bazirganî ji aliyê Japonê ve berdewam kiriye.

Tevê van parastinan, biyolojiya li Antarktîkayê hê jî ji ber çalakiyên mirovan di bin metirsiyê de ye. Herêmên bi taybetî parastî kêmtir ji %2ê herêmê digirin û ji bo heywanên ku populer in ji heywanên ku kêm têne dîtin parastineke baştir hatiye peydakirin. Di heman demê de herêmên parastî yên bejayî ji herêmên parastî yên deryayî zêdetir in. Ekosîstem ji ber gefên herêmî û gerdûnî bi bandor bûne ku bi taybetî di nav gefan de qirêjî, dagirkirina cureyên ne-xwemalî û bandorên cûrbecûr ên guherîna avhewayê hene.

== Dîroka keşif kirinê ==
Keştiyên keştîvan James Cook, HMS Resolution û Adventure, di 17ê çileya sala 1773an de, di kanûna sala 1773an de û dîsa di çileya sala 1774an de derbasê nav çembera Antarktîkayê bûye. Cook berî ku di çileya sala 1773an de li ber belavbûna qeşayan vekişe, bi qasê 120 km nêzîkê perava Antarktîkayê bûye. Di sala 1775an de, wî hebûna parzemîneke cemserî wekê &quot;îhtîmaleke&quot; dîtiye û di quncikeke din a rojnameya xwe de wiha nivîsandiye: &quot;[Ez] bi tundî bawer dikim û ji ihtîmaleke mezin e ku me beşek ji vê parzemînê dîtibe&quot;.
=== Sedsala 19an ===
Dibe ku di destpêka sedsala 19an de masîgirên fokê di nav masîgirên pêşîn de bûn ku nêzîkê bejahiya Antarktîkê bûne. Kevntirîn bermayiyên mirovan ku li herêma Antarktîkayê hatine dîtin, serê qoqê jineke ciwan bû ku li perava Yamana ya li Giravên Shetland Başûr hatibû dîtin û dibe ku ev jin di sala 1985an de hatiye dîtin.

Di demek dirêj de hatiye bawerkirin ku yekem kesê ku Antarktîka an jî qada qeşaya Antarktîkayê dîtiye, deryavanê brîtanî Edward Bransfield bû ku kaptanekî hêzên deryayî yên qraliyetê bû ku di 30ê çileya sala 1820an de serê nîvgirava Antarktîkayê keşif kiriye. Lêbelê kaptanekî hêza deryayî ya Împeratoriya Rûsyayê, Fabian Gottlieb von Bellingshausen, di 27ê çileyê de girseyeke mezin ên qeşaya Antarktîkê ku li ser avê disekinî dîtiye. Keştiya nêçîrvanî ya fokan a amerîkî Nathaniel Palmer ku keştiya wî ya nêçîrvaniya fokan di wê demê de li herêmê bû, dibe ku yekem kes e ku nîvgirava Antarktîkayê dîtiye.

Yekem ekspedîsyona Antarktîkayê ya Rûsyayê, bi serokatiya Bellingshausen û Mikhail Lazarev li ser keştiya 985 tonî ya Vostokê û keştiya piştgiriyê ya 530 tonî ya Mîrniyê, gihîştiye xalek di nav 32 km yê ji Queen Maud Land û di 27ê çileya sala 1820an de li cihê 69°21′28″S 2°14′50″W girseyeke qeşayê dîtine. Ev dîtin sê roj berê ku Bransfield axa nîvgirava Trînîtî ya Antarktîkayê ku perçeyeke bejahiyê ye bibîne û 10 meh berê ku Palmer di meha mijdara sala 1820an de vê deverê bibîne, pêk hatiye. Her çiqas hinek dîroknas vê îdiayê nepejirandibin jî, ji ber ku ti delîl tune ku Davis derketiye parzemîna Antarktîkayê daketiye, ne li giravek li deryayê, yekem çûyîna piştrastkirî yê li Antarktîkayê ji aliyê John Davis ku keştîvanê fokan a amerîkî yê bi eslê xwe îngilîzî bû pêk hatiye ku hatiye diyarkirin ev derketina parzemînê di 7ê sibata sala 1821ê de li pozikê Hughes Bay a Antarktîkayê pêk hatiye.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Commons|Antarctica|Antarktîka}}

{{Parzemîn}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}

[[Kategorî:Antarktîka| ]]
[[Kategorî:Cîhan]]
[[Kategorî:Parzemîn]]</text>
      <sha1>o64nu02a5oz0jzxmxw1ukzjeduxl4fv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2092987</id>
      <parentid>2092985</parentid>
      <timestamp>2026-09-07T02:13:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <comment>/* Parastina jîngehê */</comment>
      <origin>2092987</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="76019" sha1="mgpvehslf50ofau4m4b2b5lcgovnd95" xml:space="preserve">{{Xebat}}
{{Agahîdanka giştî}}
'''Antarktîka'''&lt;ref&gt;{{Îzolî, 2007|r=1138|jêgirtin=Antarktîka}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ferhenga Erdnîgarîyê (Coğrafya)|Ferhenga Erdnîgarîyê]]|paşnav=Önen|pêşnav=Abdurrahman |weşanger=Stembol: Doz|sal=2008|rûpel=36}}&lt;/ref&gt; yan jî '''Antarktîk'''{{Çavk}} ({{Bi-la|Antarctica}}) yek ji [[parzemîn]]ên cîhanê ye ku parzemîna herî başûr ê dinyayê û parzemîna herî kêm nifûs a cîhanê ye. Parzemîn bi tevahî li başûrê çembera Antarktîkayê ye û ji aliyê [[Okyanûsa Başûr]] (ku wekê Okyanûsa Antarktîkayê jî tê zanîn) ve hatiye dorpêçkirin ku [[Cemsera Başûr]] a erdnîgarî vedihewîne. Di heman demê de Antarktîka pêncem parzemîna herî mezin ê cîhanê ye ku bi qasê ji %40 ji [[Ewropa|Ewropayê]] mezintir e û rûbera parzemînê  bi qasê 14.200.000 km² rûerd (an rûqeşa) vegirtiye. Piraniya Antarktîkayê bi qata qeşayê ya Antarktîkayê ve hatiye nixumandin ku qalindahiya navînî ya qeşayê bi qasê 1,9 km ye.

Antarktîka bi navînî parzemîna herî sar, herî hişke û parzemîna herî bi ba û bahoz ê cîhanê ye û parzemîn ji asta deryayê xwedî bilindahiyeke navînî ye. Antarktîka bi piranî ji çoleke cemserî pêk hatiye ku barîna salane li peravê zêdetirî 200 mm ye û berf û barana li hundirê parzemînê gelek kêm e. Qeşayên parzemîn di warê ava şîrîn de gelek dewlemend e ku nêzîkê ji %70ê rezervên ava şirîn ên cîhanê li Antarktîkayê cemedgirtî ye. Hatiye payîn ger ku qeşaya Antarktîkayê bihele, dê asta deryayê ya [[Cîhan|cîhanê]] bi qasê 60 mêtreyan bilind bibe. Her wiha Antarktîka xwediyê rekora germahiya herî nizm a pîvandî yê li ser rûyê [[Dinya (gerstêrk)|Erdê]] ye ku nizmahiya germahiya bi qasê −89.2 °C hatiye pîvandin. Germahiya herêmên peravê di havînê de dikare bi qasê 10 °C bilind bibe. Cureyên xwemaliyên ajalan kêzik, nematod, pengûen, fok û tardigrad in. Li cihên ku nebat lê hene, bi piranî bi awayê liken an kevzê ye.

Refên qeşayê yên Antarktîkayê dibe ku cara yekem di sala 1820an de, di dema sefereke rûsî de ku ji aliyê Fabian Gottlieb von Bellingshausen û Mikhail Lazarev ve hatibû birêvebirin, hatine dîtin. Di dehsalên piştê seferên wan, di seferên fransî, amerîkî û brîtanî de li parzemînê lêkolînên zêdetir hatine kirin. Yekem derketina piştrastkirî ya Antarktîkayê ji aliyê tîmeke norwêcî ve di sala 1895an de pêk hatiye. Di destpêka sedsala 20an de, çend seferên navxwe yên parzemînê çêbûne. Lêkolînerên brîtanî Douglas Mawson, Edgeworth David û Alistair Mackay yekem kes bûn ku di sala 1909an de gihîştine [[Cemsera Başûr]] a manyetîkî û cemsera başûr a erdnîgarî jî yekem car di sala 1911an de lêkolînerê norwêcî Roald Amundsen gihiştiye cemserê.

Ji aliyê îdarî ve Antarktîka ji aliyê nêzîkê 30 welatan ve tê birêvebirin ku hemî jî endamên sîstema peymana Antarktîkayê ya sala 1959an in. Li gorî şertên peymanê, çalakiyên leşkerî, kolandinên kanên madenê, teqînên nukleerî û avêtina bermayiyên nukleerî li Antarktîkayê qedexe ne. Geştiyarî, masîgirtin û lêkolîn çalakiyên sereke yên mirovan li Antarktîkayê û li derdora Antarktîkayê hene. Di mehên havînê de nêzîkê 5.000 kes li stasyonên lêkolînê dimînin û ev hejmar di mehên zivistanê de dadikeve 1.000 kesan. Her çiqas parzemîn dûr be jî, çalakiyên mirovan bi rêya qirêjî, guherîna avhewayê û bi rêya tenikbûna [[tebeqeya ozonê]] bandoreke neyînî li ser Antarktîkayê dihêle. Helîna qata qeşayê ya [[Antarktîkaya Rojava]] ya ku potansiyeleke nearam e, di pêşbîniyên bilindbûna [[asta deryayê]] di asta sedsalê de bûye sedema nezelaliyeke herî mezin û heman helîn bandorê li ser serûbinkirina gera [[Okyanûsa Başûr]] jî dike ku di dawiyê de dikare bibe sedema bandorên girîng li ser avhewaya [[Nîvkada Başûr]] û hilberîna Okyanûsa Başûr.

== Etîmolojî ==
[[Wêne:1657 map Polus Antarcticus.jpg|thumb|Nexşeya cemserî ya herî başûrê Dinyayê]]
Navê ku ji parzemînê hatiye dayîn ji peyva antarktîka hatiye ku ji peyva fransî ya navîn ''antartique'' an ''antarctique'' ('li hemberî Arktîkê') û piştre ji peyva latînî ''antarcticus'' ('li hemberî bakur') hatiye. Navê Antarktîkus ji peyvên yewnanî ἀντι- ('dij-') û ἀρκτικός (arktikos, 'ya hirçê [Ursa Major], bakur') hatiye.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite book |sernav=Lettinck 2021, p. 158.}}&lt;/ref&gt; Fîlozofê yewnanî Arîstoteles li dora 350 {{bz}} de di ''Meteorolojiyê'' de li ser &quot;herêma Antarktîkê&quot; nivîsandiye. Li gorî raporê, erdnîgarnasê yewnanî Marinusê ji Tîrusê ev nav di nexşeya xwe ya cîhanê ya sedsala duyem a {{pz}} de ku niha winda bûye, bi kar aniye. Nivîskarên romayî Gaius Julius Hyginus û Apuleius ji bo cemsera başûr navê yewnanî yê latînîkirî polus antarcticus bi kar anîne ku ji wir peyva fransî ya kevin ''pole antartike'' (nûjen ''pôle antarctique'')&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Hyginus 1992, p. 176.}}&lt;/ref&gt; ku di sala 1270an de hatiye piştrastkirin û ji wir jî peyva îngilîziya navîn pol antartik ku cara yekem di lêkolîneke ji aliyê nivîskarê îngilîzî Geoffrey Chaucer ve hatiye nivîsandin, hatiye wergirtin.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Ramanên ewropî yên di derbarê hebûna Terra Australis ku parzemîneke berfirehê li başûrê dûr ê cîhanê ye ku ji bo hevsengî kirina axên bakurê [[Ewropa]], [[Asya]] û [[Afrîkaya Bakur]] pêk tîne, wekê têgeheke rewşenbîrî, ji kevnariya klasîk ve hebû. Ji ber vê yekê ''Terra Australis'' navê ku ji bo hemî girseyên bejayî yên hîpotetîk ên ku tê pêşniyar kirin ku li cihê ku niha tê zanîn Antarktîka heye, hatibû bikaranîn.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Mericq 1987, pp. 90–91: 'They published maps and charts based on the hypothesis that Tierra del Fuego was the beginning of that Terra Australis. The first person ever to have rights over these lands was Pedro Sancho de la Hoz, who received them through a special decree signed by Emperor Charles V on 24 January 1539.'}}&lt;/ref&gt; Îdiaya hebûna axek wisa heta keşfkirina Awistralyayê ku ji aliyê ewropiyan ve hatiye keşfkirin, berdewam kiriye.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Scott, Hiatt &amp; McIlroy 2012, pp. 2–3.}}&lt;/ref&gt;

Di destpêka sedsala 19an de keşifger Matthew Flinders guman li hebûna parzemîneke cuda yê li başûrê Awistralyayê (ku di wê demê wekê New Holland hatiye binavkirin) kiriye û ji ber vê yekê pêşniyar kiriye ku li cihê wê navê &quot;Terra Australis&quot; ji bo [[Awistralya|Awistralyayê]] were bikar anîn.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Cawley 2015, p. 130.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=McCrone &amp; McPherson 2009, p. 75.}}&lt;/ref&gt; Di sala 1824an de rayedarên kolonyal ên li Sîdneyê bi fermî navê parzemîna New Hollandê wekê Awistralya guhertine û peyva &quot;Terra Australis&quot; wekê referansek ji bo navê Antarktîkayê hiştine. Di dehsalên piştre de, erdnîgaran hevokên wekê &quot;parzemîna Antarktîkayê&quot; bi kar anîne. Wan li cihê vê navê li naveke helbestî geriyane û navên wekê ''Ultima'' û ''Antipodea'' pêşniyar kirine.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Cameron-Ash 2018, p. 20.}}&lt;/ref&gt; Ji bo binavkirina parzemînê navê Antarktîka di salên 1890î de hatiye pejirandin û bikaranîna yekem ê vê navê ji aliyê kartografê skotlendî John George Bartholomew pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://digital.nls.uk/bartholomew/highlights/antarctica.html#:~:text=Edinburgh%20geographer%20and%20mapmaker%20John,since%20the%20first%20century%20AD. |sernav=Highlights from the Bartholomew Archive: The naming of Antarctica}}&lt;/ref&gt;

== Erdnîgarî ==
[[Wêne:Antarctica.svg|thumb|300px|Nexşeyek ku Antarktîkaya Rojhilat li rastê Çiyayên Transantarktîk û Antarktîkaya Rojava li çepê ye, nişan dide.]]
Antarktîka ku bi awayekî asîmetrîk li dora cemsera başûr û bi piranî li başûrê çembera Antarktîkayê (ku yek ji pênc çemberên sereke yên firehiyê ye ku nexşeyên cîhanê nîşan didin) cih digire ku ji aliyê [[Okyanûsa Başûr]] ve hatiye dorpêçkirin. Di heman de çem ên avan li Antarktîkayê hene ku çemê herî dirêj ê parzemînê çemê Onyxê ye. Her wiha Antarktîka bi qasê 14,2 milyon km² rûber vedigire ku hema hema du car ji rûbera [[Awistralya|Awistralyayê]] mezintir e ku bi vê rûberê bûye pêncem parzemîna herî mezin ê cîhanê. Xeta perava Antarktîkayê bi qasê 18.000 km dirêj e ku ji sala 1983an vir ve çar celebên peravê li parzemînê hene ku perav ji %44ê peravê ji qeşayên avjenî, ji %38 ji dîwarên qeşayê pêk tê ku li ser keviran dimînin, ji %13 ji deverên qeşayî an jî qiraxa cemedên bilind pêk tê û ji %5ê ji parvên mayî jî ji kevirên vekirî pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |sernav=Antarctica - The World Factbook |malper=www.cia.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en |archive-date=2022-05-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220509192134/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: glaciological and geophysical folio |paşnav=Drewry |pêşnav=D. J. |weşanger=University of Cambridge, Scott Polar Research Institute |tarîx=1983 |isbn=978-0-901021-04-5 |cih=Cambridge}}&lt;/ref&gt;

Golên ku di binê qeşaya parzemînî de dimînin, bi piranî li geliyên hişk ên McMurdo an jî li gelek oazên cûda çêbûne.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}&lt;/ref&gt; [[Gola Vostokê]] ku di bin stasyona Vostok a [[Rûsya|Rûsyayê]] de hatiye dîtin, mezintirîn gola binqeşayê ya cîhanê û yek ji mezintirîn golên cîhanê ye. Berê hatiye bawer kirin ku gol bi milyonan salan hatiye girtin lê di roja îro de zanyaran texmîn kirine ku ava golê her 13.000 sal carekê bi helandin û cemidandina hêdî ya qeşayê hatiye guhertin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=David |tarîx=2019-06-27 |sernav=Antarctica |url=https://academic.oup.com/book/62792 |kovar=OUP Academic |ziman=en |doi=10.1093/wentk/9780190641320.001.0001}}&lt;/ref&gt; Di mehên havînan de qeşa li qiraxên golan dikare bihele û xendekên şil bi awayekê demkî çêdibin. Di heman demê de li Antarktîkayê hem golên ava şor û hem jî golên ava şirîn hene.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

[[Wêne:Mount Vinson from NW at Vinson Plateau by Christian Stangl (flickr).jpg|thumb|Dîmenek ji çiyayê Vînsonê ku li bakurê rojavayê Antarktîkayê ye û bilindeya herî bilind ê Antarktîkayê ye]]
Antarktîka ji aliyê Çiyayên Transantarktîk ve hatiye dabeşkirin ku ji erdê Vîktoryayê heta [[Deryaya Rossê]] dirêj dibin ku ev her alî di nav xwe de Antarktîkaya Rojava û Antarktîkaya Rojhilat vedigirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: Earth's Own Ice World |url=https://archive.org/details/antarcticaearths0000carr |paşnav=Carroll |pêşnav=Michael |weşanger=Springer |tarîx=2018-05-16 |isbn=978-3-319-74623-4 |paşnav2=Lopes |pêşnav2=Rosaly}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Ji |pêşnav=Fei |paşnav2=Gao |pêşnav2=Jinyao |paşnav3=Li |pêşnav3=Fei |paşnav4=Shen |pêşnav4=Zhongyan |paşnav5=Zhang |pêşnav5=Qiao |paşnav6=Li |pêşnav6=Yongdong |tarîx=2017-10-16 |sernav=Variations of the effective elastic thickness over the Ross Sea and Transantarctic Mountains and implications for their structure and tectonics |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0040195117302937 |kovar=Tectonophysics |cild=717 |rr=127–138 |doi=10.1016/j.tecto.2017.07.011 |issn=0040-1951}}&lt;/ref&gt; Piraniya Antarktîkayê bi tebeqeyên qeşayê ya Antarktîkayê ve hatiye nixumandin ku bi navînî 1,9 km qalindahiya qeşayan hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fretwell |pêşnav=P. |paşnav2=Pritchard |pêşnav2=H. D. |paşnav3=Vaughan |pêşnav3=D. G. |paşnav4=Bamber |pêşnav4=J. L. |paşnav5=Barrand |pêşnav5=N. E. |paşnav6=Bell |pêşnav6=R. |paşnav7=Bianchi |pêşnav7=C. |paşnav8=Bingham |pêşnav8=R. G. |paşnav9=Blankenship |pêşnav9=D. D. |paşnav10=Casassa |pêşnav10=G. |paşnav11=Catania |pêşnav11=G. |paşnav12=Callens |pêşnav12=D. |paşnav13=Conway |pêşnav13=H. |paşnav14=Cook |pêşnav14=A. J. |paşnav15=Corr |pêşnav15=H. F. J. |tarîx=2013-02-28 |sernav=Bedmap2: improved ice bed, surface and thickness datasets for Antarctica |url=https://tc.copernicus.org/articles/7/375/2013/ |kovar=The Cryosphere |ziman=English |weşanger=Copernicus GmbH |cild=7 |hejmar=1 |rr=375–393 |doi=10.5194/tc-7-375-2013 |issn=1994-0416}}&lt;/ref&gt; Tebeqeya qeşayê ji xeynî ji xeynî çend oazanên li geliyên hişk ên McMurdo tevahiya parzemînê nixumandine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://antarcticsun.usap.gov/science/4184/ |sernav=The Antarctic Sun: News about Antarctica - The Lost Dry Valleys of the Polar Plateau |malper=antarcticsun.usap.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en |archive-date=2022-01-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220115223943/https://antarcticsun.usap.gov/science/4184/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Çend çemên qeşayî yên Antarktîkayê ku ber bi refên qeşayî yên Antarktîkayê ve diherikin, pêvajoyeke ku wekê dînamîkên tebeqeyên qeşayê hatine pênasekirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.gfdl.noaa.gov/ice-sheet-dynamics/ |sernav=Ice Sheet Dynamics – Geophysical Fluid Dynamics Laboratory |malper=www.gfdl.noaa.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31}}&lt;/ref&gt;

Antarktîkaya Rojhilat ji Coats Land, Queen Maud Land, Enderby Land, Mac. Robertson Land, Wilkes Land û Victoria Land pêk hatiye. Ji xeynî beşek piçûk, hemî deverên parzemînê di nav nîvkada rojhilat de ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctic Climate Evolution |paşnav=Florindo |pêşnav=Fabio |weşanger=Elsevier |tarîx=2008-10-10 |isbn=978-0-08-093161-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yUu-x70CZEcC |paşnav2=Siegert |pêşnav2=Martin}}&lt;/ref&gt; Li ser û dora Antarktîkayê gelek girav hene ku piraniya wan giravên volkanîk in û li gorî pîvanên jeolojîk pir ciwan in.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://figshare.utas.edu.au/articles/journal_contribution/Origin_and_evolution_of_the_sub-Antarctic_islands_the_foundation/24483391 |sernav=Quilty, Patrick Gerard |malper=figshare.utas.edu.au |roja-gihiştinê=2026-08-31 |doi=10.26749/rstpp.141.1.35}}&lt;/ref&gt; Îstîsnayên herî berbiçav giravên [[deşta Kerguelenê]] ne ku girava herî kevin li dora 40 milyon sal berê niha çêbûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Olierook |pêşnav=Hugo K. H. |paşnav2=Jourdan |pêşnav2=Fred |paşnav3=Merle |pêşnav3=Renaud E. |paşnav4=Timms |pêşnav4=Nicholas E. |paşnav5=Kusznir |pêşnav5=Nick |paşnav6=Muhling |pêşnav6=Janet R. |tarîx=2016-04-15 |sernav=Bunbury Basalt: Gondwana breakup products or earliest vestiges of the Kerguelen mantle plume? |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0012821X1630019X |kovar=Earth and Planetary Science Letters |cild=440 |rr=20–32 |doi=10.1016/j.epsl.2016.02.008 |issn=0012-821X}}&lt;/ref&gt;

Girê Vinson a li çiyayên Ellsworthê bi bilindahiya 4.892 mêtreyê bilindeya herî bilind ê Antarktîkayê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Hall Ball Kiwi Mountaineers From Mount Cook To Everest |paşnav=Monteath |pêşnav=Colin |weşanger=Cloudcap |tarîx=1997 |isbn=978-0-938567-42-4 |url=https://www.worldcat.org/title/38585390 |oclc=38585390}}&lt;/ref&gt; Çiyayê Erebusa li Girava Rossê volkana herî başûrî ya cîhanê ye û her roj nêzîkê 10 caran diteqe. Xweliya ji teqînên volkanîk 300 kîlometre dûrî kratera volkanîk hatiye dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/48987684 |sernav=Antarctica : an encyclopedia from Abbott ice shelf to zooplankton {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Delîlên hejmareke mezin ji volkanan di bin qeşayê de hene ku ger asta çalakiyê bilind bibe, dibe ku ji bo tebeqeya qeşayê xetereyek çêbike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: Earth's Own Ice World |url=https://archive.org/details/antarcticaearths0000carr |paşnav=Carroll |pêşnav=Michael |weşanger=Springer |tarîx=2018-05-16 |isbn=978-3-319-74623-4 |paşnav2=Lopes |pêşnav2=Rosaly}}&lt;/ref&gt; Qubeya qeşayê ya bi navê Dome Argus li Antarktîkaya Rojhilat e ku bi qasê bilindahiya 4.091 metreyan bilind ew û qada qeşayê ya herî bilind ê Antarktîkayê ye. Ev gir yek ji cihên herî sar û hişk ên cîhanê ye ku germahî ya li vir heya −90 °C ê dadikeve û barîna salane jî bi qasê 1-3 sm ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica And The Arctic Circle, A Geographic Encyclopedia Of The Earth's Polar Regions |tarîx=2014-04-01 |url=http://archive.org/details/antarctica-and-the-arctic-circle-2-volumes-a-geographic-encyclopedia-of-the-earths-polar-regions}}&lt;/ref&gt;

== Dîroka jeolojîk ==
Ji dawiya serdema meoproterozoîkê heta serdema kretasyeyê, Antarktîka beşek ji superparzemîna [[Gondwana|Gondwanayê]] bû û parzemîn bi pêvajoya tevgerên Antarktîkaya îro ji ber ku Gondwana hêdî hêdî ji hev perçe bûye, li dora 183 milyon sal berê îro ava bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctic News Clips |weşanger=National Science Foundation |tarîx=1995 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=HcTrAAAAMAAJ&amp;pg=PA109}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}&lt;/ref&gt; Di demek dirêj a serdema fanerozoyîkê de Antarktîka xwedî avhewayek tropîkal ê nerm bû û ew bi daristanên berfireh nixumandî bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Klages |pêşnav=Johann P. |paşnav2=Salzmann |pêşnav2=Ulrich |paşnav3=Bickert |pêşnav3=Torsten |paşnav4=Hillenbrand |pêşnav4=Claus-Dieter |paşnav5=Gohl |pêşnav5=Karsten |paşnav6=Kuhn |pêşnav6=Gerhard |paşnav7=Bohaty |pêşnav7=Steven M. |paşnav8=Titschack |pêşnav8=Jürgen |paşnav9=Müller |pêşnav9=Juliane |paşnav10=Frederichs |pêşnav10=Thomas |paşnav11=Bauersachs |pêşnav11=Thorsten |paşnav12=Ehrmann |pêşnav12=Werner |paşnav13=van de Flierdt |pêşnav13=Tina |paşnav14=Pereira |pêşnav14=Patric Simões |paşnav15=Larter |pêşnav15=Robert D. |tarîx=2020 |sernav=Temperate rainforests near the South Pole during peak Cretaceous warmth |url=https://www.nature.com/articles/s41586-020-2148-5 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=580 |hejmar=7801 |rr=81–86 |doi=10.1038/s41586-020-2148-5 |issn=1476-4687}}&lt;/ref&gt;
=== Serdema paleozoyîkê (539–252 milyon sal berê) ===
[[Wêne:Glossopteris sp. (fossil leaf) (Permian; Antarctica) 1 (49063572172) (cropped).jpg|thumb|300px|Ji serdema permeya  Antarktîkayê pelgeke ''Glossopteris sp.'' yê]]
Germbûna berdewam bûye sedem ku piraniya Gondwanayê ziwa bibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Vegetation of Antarctica Through Geological Time |paşnav=Cantrill |pêşnav=David J. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012-11-22 |isbn=978-0-521-85598-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=sOGH4xaioRUC |paşnav2=Poole |pêşnav2=Imogen}}&lt;/ref&gt; Di serdema triyasiyê de Antarktîka ji aliyê cûreyeke giyayên bi tov (pteridosperms) ve serdest bû ku ji cinsê Dicroidiumê bûn ku wekê daran mezin dibûn. Florayên din ên triasiyê ginkgophytes, sîkadofites, darên konîfer û sphenopsid bûn. Tetrapod (ajaleke çar ling) cara yekem di serdema triyasiya destpêkê de li Antarktîkayê hatine dîtin û fosîlên herî kevn ên naskirî di formasyona fremouw a çiyayên Transantarktîkê de hatine dîtin. Sînapsîd (ku wekê &quot;xijendeyên mîna memikdaran&quot; jî têne zanîn) cureyên wekê Lystrosaurus di nav de hebû û di serdema triyasiya destpêkê de zêde bûn.

Nîvgirava Antarktîkayê di serdema jurasiyê de (206 heta 146 milyon sal berê) dest bi avakirina xwe kiriye. Afrîka di serdema jurasiyê li de dora 160 milyon sal berê ji Antarktîkayê dabeş bûye û piştre jî di serdema kretasiya destpêkê de nîvgirava Hindistanê (nêzîkî 125 milyon sal berê) ji heman parzemînan dabeş bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Rolland |pêşnav=Yann |paşnav2=Bernet |pêşnav2=Matthias |paşnav3=van der Beek |pêşnav3=Peter |paşnav4=Gautheron |pêşnav4=Cécile |paşnav5=Duclaux |pêşnav5=Guillaume |paşnav6=Bascou |pêşnav6=Jérôme |paşnav7=Balvay |pêşnav7=Mélanie |paşnav8=Héraudet |pêşnav8=Laura |paşnav9=Sue |pêşnav9=Christian |paşnav10=Ménot |pêşnav10=René-Pierre |tarîx=2019-01-15 |sernav=Late Paleozoic Ice Age glaciers shaped East Antarctica landscape |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0012821X18306460 |kovar=Earth and Planetary Science Letters |cild=506 |rr=123–133 |doi=10.1016/j.epsl.2018.10.044 |issn=0012-821X}}&lt;/ref&gt; Piştê kêmbûna qeşayê di nîvê duyem ê serdema permiyana destpêkê de, erd ji aliyê glossopterids (komeke nebatan a tovkirî ya nemabûyî ya bê xizmên zindî) ve serdest bû ku nebata herî berbiçav Glossopteris bû ku dareke wekê ku di axên tijî av de şîn dibe, hatiye şîrove kirin ku depoyên komirê yên berfireh çêkirine. Nebatên din ên ku di dema Permiyeyê de li Antarktîkayê hatine dîtin ''Cordaitales'', ''sphenopsids'', ''ferns'' û ''lycophytes'' in.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Vegetation of Antarctica Through Geological Time |paşnav=Cantrill |pêşnav=David J. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012-11-22 |isbn=978-0-521-85598-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=sOGH4xaioRUC |paşnav2=Poole |pêşnav2=Imogen}}&lt;/ref&gt; Di dawiya serdema permiyeyê de avhewa li ser piraniya [[Gondwana|Gondwanayê]] hişktir û germtir bûye û ekosîstemên daristanên ''glossopteridan'' wekê beşek ji bûyera tunebûna permî-triyasî hilweşiyane.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Past Antarctica: Paleoclimatology and Climate Change |paşnav=Franganillo |pêşnav=Marc Oliva i |weşanger=Elsevier Science &amp; Technology |tarîx=2020 |isbn=978-0-12-817925-3 |paşnav2=Fernandez |pêşnav2=Jesus Ruiz}}&lt;/ref&gt; Di serdema paleozoyîkê de ti delîl tinene ku nîşan bide ka tetrapod li Antarktîkê jiyane an na.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web |url=https://pubs.usgs.gov/of/2007/1047/ea/of2007-1047ea047.pdf |sernav=Collinson, James; William R., Hammer (2007). Migration of Triassic tetrapods to Antarctica (PDF). 10th International Symposium on Antarctic Earth Sciences.}}&lt;/ref&gt;

=== Serdema mezozoîkê (252–66 milyon sal berê) ===
{{Multiple image
| width  = 150
| image1 = Opening of western Indian Ocean 150 Ma.png
| image2 = Opening of South Atlantic 126 Ma.png
| image3 = Opening of South Atlantic 83 Ma.png
| footer = Perçebûna suoerparzemîna Gondwanayê; li dora 150 milyon sal berê (wêneya 1em), li dora 126 milyon sal berê (wêneya 2em) û li dora 83 milyon sal berê (wêneya 3em)
|}}
Germbûna berdewam piraniya Gondwanayê zuwa kiriye. Di serdema triyasiyê de, Antarktîka ji aliyê fernên tovkirî (pteridosperms) ve serdest bû ku beşek cinsê dicroidium bûn ku wekê daran mezin dibûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Icehouse to hothouse: floral turnover, the Permian–Triassic crisis and Triassic vegetation |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012 |rr=105–160 |isbn=978-0-521-85598-3 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Cantrill |pêşnavê-edîtor=David J. |url=https://www.cambridge.org/core/books/vegetation-of-antarctica-through-geological-time/icehouse-to-hothouse-floral-turnover-the-permiantriassic-crisis-and-triassic-vegetation/2A62935F027160A42A76FDD1199FA5C3 |paşnavê-edîtor2=Poole |pêşnavê-edîtor2=Imogen |doi=10.1017/CBO9781139024990.004}}&lt;/ref&gt; Florayên din ên serdema triyasiyê ginkgophytes, sîkadofît, konîfer û sphenopsîdan bûn. Tetrapod cara yekem di serdema triyasiya destpêkê de li Antarktîkayê hatine dîtin û fosîlên herî kevn ên naskirî di formasyona fremouw a [[Rêzeçiyayên Transantarktîk|çiyayên Transantarktîkê]] de hatin dîtin.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; Sînapsîd (ku wekî &quot;xijendeyên mîna memikan&quot; jî têne zanîn) cureyên wek ''Lystrosaurus'' vedihewîne û di serdema triyasiya destpêkê de gelek zêdetir bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Early Evolutionary History of the Synapsida |paşnav=Kammerer |pêşnav=Christian F. |weşanger=Springer London, Limited |tarîx=2013 |isbn=978-94-007-6841-3 |paşnav2=Angielczyk |pêşnav2=Kenneth D. |paşnav3=Fröbisch |pêşnav3=Jörg}}&lt;/ref&gt;

Nîvgirava Antarktîkayê di serdema jurasiyê de (206 heta 146 milyon sal berê) dest bi avakirina xwe kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Birkenmajer |pêşnav=K. |tarîx=1994 |sernav=Evolution of the Pacific margin of the northern Antarctic Peninsula: an overview |url=https://link.springer.com/10.1007/BF00210547 |kovar=Geologische Rundschau |ziman=en |cild=83 |hejmar=2 |rr=309–321 |doi=10.1007/BF00210547 |issn=0016-7835}}&lt;/ref&gt; Afrîka di serdema jurayê de li dora 160 milyon sal berê ji Antarktîkayê dabeş bûye û piştre di derdema kretasye ya destpêkê de (dora 125 milyon sal berê) [[nîvgirava Hindistanê]] ji hev dabeş bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Gaina |pêşnav=Carmen |paşnav2=Müller |pêşnav2=R. Dietmar |paşnav3=Brown |pêşnav3=Belinda |paşnav4=Ishihara |pêşnav4=Takemi |paşnav5=Ivanov |pêşnav5=Sergey |tarîx=2007-07-01 |sernav=Breakup and early seafloor spreading between India and Antarctica |url=https://doi.org/10.1111/j.1365-246X.2007.03450.x |kovar=Geophysical Journal International |cild=170 |hejmar=1 |rr=151–169 |doi=10.1111/j.1365-246X.2007.03450.x |issn=0956-540X}}&lt;/ref&gt; Darên ginkgo, konîfer, Bennettitale, nebatên poçikê hespan, fern û sikad di wê demê de pir bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Vegetation of Antarctica Through Geological Time |paşnav=Cantrill |pêşnav=David J. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012-11-22 |isbn=978-0-521-85598-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=sOGH4xaioRUC |paşnav2=Poole |pêşnav2=Imogen}}&lt;/ref&gt; Nêzîkê 80 milyon sal berê nebatên kulîlkdar bûne komên nebatan ên herî cihêreng ên li ser parzemînê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Barreda |pêşnav=Viviana D. |paşnav2=Palazzesi |pêşnav2=Luis |paşnav3=Olivero |pêşnav3=Eduardo B. |tarîx=2019 |sernav=When flowering plants ruled Antarctica: evidence from Cretaceous pollen grains |url=https://nph.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/nph.15823 |kovar=New Phytologist |ziman=en |cild=223 |hejmar=2 |rr=1023–1030 |doi=10.1111/nph.15823 |issn=0028-646X}}&lt;/ref&gt; Her çiqas darên behîvê yên başûr (Nothofagus) ber bi dawiya kretasyeyê ve berbiçav bin jî li Antarktîkaya Rojava daristanên pelderzî di seranserê serdema kretasyeyê de (146–66 milyon sal berê) de serdest bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Crame |pêşnav=J. A. |tarîx=1989 |sernav=Origins and evolution of the Antarctic biota: an introduction |url=https://www.lyellcollection.org/doi/10.1144/GSL.SP.1989.047.01.01 |kovar=Geological Society, London, Special Publications |ziman=en |cild=47 |hejmar=1 |rr=1–8 |doi=10.1144/GSL.SP.1989.047.01.01 |issn=0305-8719}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the Antarctic |paşnav=Riffenburgh |pêşnav=Beau |weşanger=Routledge |tarîx=2006-10-25 |isbn=978-1-135-87866-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_mUPEAAAQBAJ}}&lt;/ref&gt; Her çiqas tenê çend cinsên dînezorên Antarktîkayê (Cryolophosaurus û Glacialisaurus, ji Formasyona Hanson a serdema jurasiya destpêka çiyayên Transantarktîkê&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.app.pan.pl/archive/published/app52/app52-657.pdf |sernav=Anatomy of a basal sauropodomorph dinosaur from the Early Jurassic Hanson Formation of Antarctica}}&lt;/ref&gt; û Antarctopelta, Trinisaura, Morrosaurus û Imperobator ji kretasya dereng a nîvgirava Antarktîkayê) hatine vegotin, Ammonît li deryayên li derdora Antarktîkayê pir belav bûn û dînezor jî hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Coria |pêşnav=Rodolfo A. |paşnav2=Moly |pêşnav2=Juan J. |paşnav3=Reguero |pêşnav3=Marcelo |paşnav4=Santillana |pêşnav4=Sergio |paşnav5=Marenssi |pêşnav5=Sergio |tarîx=2013-04-01 |sernav=A new ornithopod (Dinosauria; Ornithischia) from Antarctica |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0195667112001784 |kovar=Cretaceous Research |cild=41 |rr=186–193 |doi=10.1016/j.cretres.2012.12.004 |issn=0195-6671}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Rozadilla |pêşnav=Sebastián |paşnav2=Agnolin |pêşnav2=Federico L. |paşnav3=Novas |pêşnav3=Fernando E. |paşnav4=Aranciaga Rolando |pêşnav4=Alexis M. |paşnav5=Motta |pêşnav5=Matías J. |paşnav6=Lirio |pêşnav6=Juan M. |paşnav7=Isasi |pêşnav7=Marcelo P. |tarîx=2016-01-01 |sernav=A new ornithopod (Dinosauria, Ornithischia) from the Upper Cretaceous of Antarctica and its palaeobiogeographical implications |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0195667115300677 |kovar=Cretaceous Research |cild=57 |rr=311–324 |doi=10.1016/j.cretres.2015.09.009 |issn=0195-6671}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Ely |pêşnav=Ricardo C. |paşnav2=Case |pêşnav2=Judd A. |tarîx=2019-09-01 |sernav=Phylogeny of a new gigantic paravian (Theropoda; Coelurosauria; Maniraptora) from the Upper Cretaceous of James Ross Island, Antarctica |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0195667118300120 |kovar=Cretaceous Research |cild=101 |rr=1–16 |doi=10.1016/j.cretres.2019.04.003 |issn=0195-6671}}&lt;/ref&gt;

=== Serdema senozoyîkê (66–10 milyon sal berê) ===
[[Wêne:Eocene-Paleocene-circumpolar.svg|thumb|Pêkhatina herika çerxa derdorî ya Antarktîkayê ji perçebûna dawî ya pira bejahî ya Antarktîkayê]]
Di destpêka serdema paleojenê de girêdana pira bejahî ya pira Antarktîkayê, Antartîkayê bi Amerîkaya Başûr û her wiha bi başûrê rojhilatê Awistralyayê ve berdewam kiriye. Fauna ji formasyona La Mesetaya li nîvgirava Antarktîkayê ku dîroka wê vedigere serdema eosenê, pir dişibihe faunayên wekhev ên Amerîkaya Başûr ku ajalên wekê ajalên bi kîsik (marsupials), xenarthran, lîtoptern û ungulatesê bi sim û her wiha gondwanatheres û dibe ku meridiolestidans hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=History of Terrestrial Mammals in South America: How South American Mammalian Fauna Changed from the Mesozoic to Recent Times |paşnav=Defler |pêşnav=Thomas |weşanger=Springer |tarîx=2018-12-19 |isbn=978-3-319-98449-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-HWADwAAQBAJ}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Gelfo |pêşnav=Javier N. |paşnav2=Goin |pêşnav2=Francisco |paşnav3=Bauzá |pêşnav3=Nicolá |paşnav4=Reguero |pêşnav4=Marcelo |tarîx=2019-09-01 |sernav=The fossil record of Antarctic land mammals: commented review and hypotheses for future research |url=https://www.researchgate.net/publication/337086325_The_fossil_record_of_Antarctic_land_mammals_commented_review_and_hypotheses_for_future_research |kovar=researchgate.net |rr=274–292 |doi=10.13679/j.advps.2019.0021}}&lt;/ref&gt; Hatiye texmînkirin ku ajalên bi kîsik di destpêka eosenê de ji Amerîkaya Başûr bi rêya Antarktîkayê belavê Awistralyayê bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Eldridge |pêşnav=Mark D B |paşnav2=Beck |pêşnav2=Robin M D |paşnav3=Croft |pêşnav3=Darin A |paşnav4=Travouillon |pêşnav4=Kenny J |paşnav5=Fox |pêşnav5=Barry J |tarîx=2019-05-23 |sernav=An emerging consensus in the evolution, phylogeny, and systematics of marsupials and their fossil relatives (Metatheria) |url=https://doi.org/10.1093/jmammal/gyz018 |kovar=Journal of Mammalogy |cild=100 |hejmar=3 |rr=802–837 |doi=10.1093/jmammal/gyz018 |issn=0022-2372}}&lt;/ref&gt;

Nêzîkê 53 milyon sal berê Awistralya û Gîneya Nû ji Antarktîkayê veqetiyane û deriyê Tazmanyayê vebûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Ball |pêşnav=Philip |paşnav2=Eagles |pêşnav2=Graeme |paşnav3=Ebinger |pêşnav3=Cynthia |paşnav4=McClay |pêşnav4=Ken |paşnav5=Totterdell |pêşnav5=Jennifer |tarîx=2013 |sernav=The spatial and temporal evolution of strain during the separation of Australia and Antarctica |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/ggge.20160 |kovar=Geochemistry, Geophysics, Geosystems |ziman=en |cild=14 |hejmar=8 |rr=2771–2799 |doi=10.1002/ggge.20160 |issn=1525-2027}}&lt;/ref&gt; Modelên erdnîgariya Antarktîkayê nîşan didin ku ev herikîn û her wiha çerxa paşvegerê ya xwedî kirinê ji ber kêmbûna asta CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;yê çêbûye û bûye sedema afirandina qeşayên piçûk û qeşayên mayînde yên cemserî.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=England |pêşnav=Matthew H. |paşnav2=Hutchinson |pêşnav2=David K. |paşnav3=Santoso |pêşnav3=Agus |paşnav4=Sijp |pêşnav4=Willem P. |tarîx=2017-08-01 |sernav=Ice–Atmosphere Feedbacks Dominate the Response of the Climate System to Drake Passage Closure |url=https://journals.ametsoc.org/view/journals/clim/30/15/jcli-d-15-0554.1.xml |kovar=Journal of Climate |cild=30 |hejmar=15 |rr=5775–5790 |doi=10.1175/JCLI-D-15-0554.1 |issn=0894-8755}}&lt;/ref&gt; Her ku asta CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;yê zêdetir kêm bûye, qeşayê dest bi berfirehbûneke bilez kiriye û cihê daristanên ku heta wê demê Antarktîkayê vedişartin girtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=DeConto |pêşnav=Robert M. |paşnav2=Pollard |pêşnav2=David |tarîx=2003 |sernav=Rapid Cenozoic glaciation of Antarctica induced by declining atmospheric CO2 |url=https://www.nature.com/articles/nature01290 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=421 |hejmar=6920 |rr=245–249 |doi=10.1038/nature01290 |issn=1476-4687}}&lt;/ref&gt; Ekosîstemên tundrayê li Antarktîkayê heta 14 û 10 milyon sal berê niha hebûna xwe berdewam kirine û piştre sarbûna zêdetir bûye sedema tunekirina van tundrayan.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Ashworth |pêşnav=Allan C. |paşnav2=Erwin |pêşnav2=Terry L. |tarîx=2016 |sernav=Antarctotrechus balli sp. n. (Carabidae, Trechini): the first ground beetle from Antarctica |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5126512/ |kovar=ZooKeys |hejmar=635 |rr=109–122 |doi=10.3897/zookeys.635.10535 |issn=1313-2989 |pmc=5126512 |pmid=27917060}}&lt;/ref&gt;

=== Serdema hemdem ===
Her çiqas jeolojiya Antarktîkayê bi piranî ji aliyê qeşaya parzemînî ve hatibe veşartin jî, parzemîn dikare bi teknîkên wekê ji hestkirina ji dûr ve, radara ku di bin erdê de derbas dibe û wêneyên satelîtê werin lêkolîn kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Pour |pêşnav=Amin Beiranvand |paşnav2=Park |pêşnav2=Yongcheol |paşnav3=Park |pêşnav3=Tae-Yoon S. |paşnav4=Hong |pêşnav4=Jong Kuk |paşnav5=Hashim |pêşnav5=Mazlan |paşnav6=Woo |pêşnav6=Jusun |paşnav7=Ayoobi |pêşnav7=Iman |tarîx=2018-06-01 |sernav=Regional geology mapping using satellite-based remote sensing approach in Northern Victoria Land, Antarctica |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S187396521730107X |kovar=Polar Science |cild=16 |rr=23–46 |doi=10.1016/j.polar.2018.02.004 |issn=1873-9652}}&lt;/ref&gt; Ji aliyê jeolojîk ve, Antarktîkaya Rojava pir dişibihe Andên Amerîkaya Başûr.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Antarctica and the southern oceans |paşnav=Stonehouse |pêşnav=B. |weşanger=J. Wiley |tarîx=2002 |isbn=978-0-471-98665-2 |cih=Chichester, West Sussex, England, Hoboken, NJ |kesên-din=Bernard Stonehouse |url=https://www.worldcat.org/title/50285217 |oclc=50285217}}&lt;/ref&gt; Nîvgirava Antarktîkayê bi bilindbûna jeolojîk û veguherîna sedîmentên binê deryayê ku veguheriye kevirên metamorfîk, çêbûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Tectonic setting and evolution of the James Ross Basin, northern Antarctic Peninsula |paşnav=Elliot |pêşnav=David H. |weşanger=Geological Society of America |tarîx=1988-01-01 |rr=0 |isbn=978-0-8137-1169-0 |paşnavê-edîtor=Feldmann |pêşnavê-edîtor=Rodney M. |url=https://doi.org/10.1130/MEM169-p541 |paşnavê-edîtor2=Woodburne |pêşnavê-edîtor2=Michael O. |doi=10.1130/MEM169-p541}}&lt;/ref&gt;

Antarktîkaya Rojava bi yekbûna çend plakayên parzemînî çêbûye ku di encamê de hejmarek rêzeçiyayên li herêmê çêbûne ku rêzeçiyayên herî berbiçav çiyayên Ellsworthê bûn. Hebûna sîstema rift a Antarktîkaya Rojava bûye sedema volkanîzma li ser sinorê di navbera Antarktîkaya Rojava û Rojhilat de û her wiha bûye sedema çêbûna çiyayên Transantarktîkê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}&lt;/ref&gt;

Antarktîka Rojhilat ji aliyê jeolojîk ve devereke pirreng e. Avabûna Antarktîka Rojhilat di serdema arkeyî (4.000 –2.500 milyon sal berê) de dest pê kiriye û di serdema kambriyê de rawestiyaye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctic Marine Geology |paşnav=Anderson |pêşnav=J. B. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-521-13168-1}}&lt;/ref&gt; Herêm li ser kratoneke kevirî hatiye avakirin ku bingeha  mertala prekambriyê ava kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}&lt;/ref&gt; Li ser bingehê komir û kevirên qûmê, kevirên kilsinî û şêl hene ku di serdemên devonî û jurasiyê de hatine danîn ku çiyayên Transantarktîkê çêbikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Chapter 2 The Geology and Geomorphology of Antarctica |weşanger=Elsevier |tarîx=1987-01-01 |rr=7–42 |cild=16 |paşnavê-edîtor=Campbell |pêşnavê-edîtor=I. B. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0166248108701508 |series=Developments in Soil Science |paşnavê-edîtor2=Claridge |pêşnavê-edîtor2=G. G. C. |doi=10.1016/S0166-2481(08)70150-8}}&lt;/ref&gt; Li deverên peravê çiyayên wekê rêzeçiyayê Shackletonê û Vîktorya Land û hinek şikestekên tektonîk çêbûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Paxman |pêşnav=Guy J. G. |paşnav2=Jamieson |pêşnav2=Stewart S. R. |paşnav3=Ferraccioli |pêşnav3=Fausto |paşnav4=Bentley |pêşnav4=Michael J. |paşnav5=Forsberg |pêşnav5=Rene |paşnav6=Ross |pêşnav6=Neil |paşnav7=Watts |pêşnav7=Anthony B. |paşnav8=Corr |pêşnav8=Hugh F. J. |paşnav9=Jordan |pêşnav9=Tom A. |tarîx=2017 |sernav=Uplift and tilting of the Shackleton Range in East Antarctica driven by glacial erosion and normal faulting |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/2016JB013841 |kovar=Journal of Geophysical Research: Solid Earth |ziman=en |cild=122 |hejmar=3 |rr=2390–2408 |doi=10.1002/2016JB013841 |issn=2169-9356}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Salvini |pêşnav=Francesco |paşnav2=Brancolini |pêşnav2=Giuliano |paşnav3=Busetti |pêşnav3=Martina |paşnav4=Storti |pêşnav4=Fabrizio |paşnav5=Mazzarini |pêşnav5=Francesco |paşnav6=Coren |pêşnav6=Franco |tarîx=1997 |sernav=Cenozoic geodynamics of the Ross Sea region, Antarctica: Crustal extension, intraplate strike-slip faulting, and tectonic inheritance |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1029/97JB01643 |kovar=Journal of Geophysical Research: Solid Earth |ziman=en |cild=102 |hejmar=B11 |rr=24669–24696 |doi=10.1029/97JB01643 |issn=2156-2202}}&lt;/ref&gt;

Komir cara yekem li Antarktîkayê li nêzîkê çiyayên Beardmoreyê ji aliyê Frank Wild ve di sefera Nimrod de di sala 1907an de hatiye tomar kirin û tê zanîn ku komirê pileya nizm li gelek deverên çiyayên Transantarktîkê heye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}&lt;/ref&gt; Çiyayên prens Charles depoyên hesinê vedihewînin û li Deryaya Rossê jî qadên neftê û gaza xwezayî hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Times |pêşnav=Walter Sullivan Special to The New York |tarîx=1976-12-19 |sernav=Soviet Team Finds a ‘Mountain of Iron’ in Antarctica |url=https://www.nytimes.com/1976/12/19/archives/soviet-team-finds-a-mountain-of-iron-in-antarctica.html |roja-gihiştinê=2026-09-02 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt;
== Avhewa ==
[[Wêne:Fryxellsee Opt.jpg|thumb|Dîmenek ji qeşaya şîn ku gola Fryxell a li qirax ên çiyayên Transantarktîkê nixumandiye]]
Antarktîka parzemîna herî sar, parzemîna herî bi bahoz û parzemîna herî hişk ê Dinyayê ye.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |sernav=Antarctica |roja-gihiştinê=2026-09-01 |archive-date=2022-05-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220509192134/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Li nêzîkê peravên parzemînê, germahî di havînê de dikare ji 10 °C ê derbas bibe û di mehên zivistanê de heya -40 °C dadikeve. Li ser deverên bilind ên navendî, germahî di mehên havînê de dikare heya -30 °C dakeve û di mehên zivistanê de jî germahiya heman deverê heya -80 °C ê dadikeve.

Germahiya hewayê ya xwezayî ya herî nizm a ku li ser Erdê hatiye tomarkirin di 21ê tîrmeha sala 1983an de li stasyona Vostok a Rûsyayê li Antarktîkayê bi qasê -89.2 °C hatiye tomarkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Turner |pêşnav=John |paşnav2=Anderson |pêşnav2=Phil |paşnav3=Lachlan-Cope |pêşnav3=Tom |paşnav4=Colwell |pêşnav4=Steve |paşnav5=Phillips |pêşnav5=Tony |paşnav6=Kirchgaessner |pêşnav6=Amélie |paşnav7=Marshall |pêşnav7=Gareth J. |paşnav8=King |pêşnav8=John C. |paşnav9=Bracegirdle |pêşnav9=Tom |paşnav10=Vaughan |pêşnav10=David G. |paşnav11=Lagun |pêşnav11=Victor |paşnav12=Orr |pêşnav12=Andrew |tarîx=2009 |sernav=Record low surface air temperature at Vostok station, Antarctica |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1029/2009JD012104 |kovar=Journal of Geophysical Research: Atmospheres |ziman=en |cild=114 |hejmar=D24 |doi=10.1029/2009JD012104 |issn=2156-2202}}&lt;/ref&gt; Di sala 2010an de bi rêya satelîta germahiyeke hewayê germahiya parzemînê bi qasê −94.7 °C hatiye tomar kirin lêbelê dibe ku ji ev rêje ji sermaya li ser rûyê erdê bi bandor bûye ku li bilindahiya 2 mêtre li jorê rûyê erdê nehatiye tomar kirin ku ji bo tomarên fermî yên germahiya hewayê tê xwestin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.usatoday.com/story/weather/2013/12/10/antarctica-cold-record/3950019/ |sernav=Antarctica records unofficial coldest temperature ever |malper=USA TODAY |roja-gihiştinê=2026-09-02 |ziman=en-US |paşnav=Rice |pêşnav=Doyle}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.antarctica.gov.au/about-antarctica/weather-and-climate/weather/ |sernav=Antarctic weather – Australian Antarctic Program |malper=www.antarctica.gov.au |tarîx=2019-02-18 |roja-gihiştinê=2026-09-02 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Ji ber ku piraniya Antarktîkayê ji asta deryayê ji 3.000 mêtre bilindtir e, Antarktîka ji herêma Arktîkê sartir e. Germahiya Okyanûsa Arktîkê bi rêya qeşaya deryayê ya Arktîkê ber bi parzemînê ve hatiye veguhastin û bi awayê hewaya li herêma Arktîkê nerm dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Climatology |paşnav=Rohli |weşanger=Jones &amp; Bartlett Learning |tarîx=2017-06-05 |isbn=978-1-284-11998-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=umokDwAAQBAJ |paşnav2=Vega |pêşnav2=Anthony J.}}&lt;/ref&gt;

Antarktîka çoleke cemserî ye ku barîna parzemînê kêm e. Parzemîn salane bi navînî nêzîkê 150 mm av werdigire ku bi piranî bi awayê şilopeyê ye. Deverên navxweyî hişktir e û di tevahiya salê herî zêde bi qasê 50 mm baran werdigire lê herêmên peravê bi gelemperî ji 200 mm zêdetir baran werdigirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Climatology |paşnav=Rohli |weşanger=Jones &amp; Bartlett Learning |tarîx=2017-06-05 |isbn=978-1-284-11998-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=umokDwAAQBAJ |paşnav2=Vega |pêşnav2=Anthony J.}}&lt;/ref&gt; Li çend deverên qeşaya şîn, ba û sublîmasyon ji berfa ku dibare zêdetir berfê radike. Li geliyên hişk, heman bandor li ser bingehek kevirî çêdibe ku dibe sedema jîngeheke bêber û hişk.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fountain |pêşnav=Andrew G. |paşnav2=Nylen |pêşnav2=Thomas H. |paşnav3=Monaghan |pêşnav3=Andrew |paşnav4=Basagic |pêşnav4=Hassan J. |paşnav5=Bromwich |pêşnav5=David |tarîx=2010 |sernav=Snow in the McMurdo Dry Valleys, Antarctica |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/joc.1933 |kovar=International Journal of Climatology |ziman=en |cild=30 |hejmar=5 |rr=633–642 |doi=10.1002/joc.1933 |issn=1097-0088}}&lt;/ref&gt;
=== Cudahiyên herêmî ===
Antarktîkaya Rojhilat ji ber bilindahiya xwe ya bilind ve ji Antarktîkaya Rojava sartir e. Eniyên hewayê bi zêde derbasê deverên navendî yên parzemînê nabin ku ev jî dibe sedem ku navenda parzemînê sar û hişk bimînin û dibe sedema ku bayên deverê bi leza nerm bimînin. Barîna berfa li beşa perava Antarktîkayê barîneke pir gelemperî ye ku li wir di nav 48 demjimêran de berf dikare bi qasê 1.22 mêtreyê bibare. Li qiraxa parzemînê, bayên katabatîk ên bihêz ên ji platoya cemserî pir caran bi hêza bahozê çêdibin. Di mehên havînê de ji ber ku her roj 24 demjimêrên tîrêjên rojê li wir tên wergirtin, li Cemsera Başûr ji ekvatorê zêdetir tîrêjên rojê digihîjin rûyê erdê.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;
=== Guherîna avhewayê ===
[[Wêne:20201210 Antarctica ice mass variation - NASA GRACE-en.svg|thumb|Guherîna navînî ya girseya qeşaya Antarktîkê ku ji sala 2002an vir ve salane bi qasî 100 milyar ton e]]
Tevê devera xwe yê îzolekirî, Antarktîka di dehsalên dawî de ji ber belavbûna gazên serayê, germ bûye û hinek ji beşên qeşayên xwe winda kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Singh |pêşnav=Hansi A. |paşnav2=Polvani |pêşnav2=Lorenzo M. |tarîx=2020-10-08 |sernav=Low Antarctic continental climate sensitivity due to high ice sheet orography |url=https://www.nature.com/articles/s41612-020-00143-w |kovar=npj Climate and Atmospheric Science |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=3 |hejmar=1 |rr=39 |doi=10.1038/s41612-020-00143-w |issn=2397-3722}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Casado |pêşnav=Mathieu |paşnav2=Hébert |pêşnav2=Raphaël |paşnav3=Faranda |pêşnav3=Davide |paşnav4=Landais |pêşnav4=Amaelle |tarîx=2023 |sernav=The quandary of detecting the signature of climate change in Antarctica |url=https://www.nature.com/articles/s41558-023-01791-5 |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=13 |hejmar=10 |rr=1082–1088 |doi=10.1038/s41558-023-01791-5 |issn=1758-6798}}&lt;/ref&gt; Antarktîkaya Rojava ji sala 1950an heta sala 2000an di heyamên dehsalan de ji 0,1 °C zêdetir germ bûye û nîvgirava Antarktîkayê ya ku li ber çavan e ji nîvê sedsala 20an vir ve bi qasê 3 °C germ bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://discoveringantarctica.org.uk/climate-change/impacts-of-climate-change/ |sernav=Impacts of climate change |malper=Discovering Antarctica |roja-gihiştinê=2026-09-02 |ziman=en-GB}}&lt;/ref&gt; Antarktîkaya Rojhilat ku li gorî Antarktîkaya Rojava sar e û avhewaya deverê sekan (stabîl) heta salên 2000î germahî nîşan nedaye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Clem |pêşnav=Kyle R. |paşnav2=Fogt |pêşnav2=Ryan L. |paşnav3=Turner |pêşnav3=John |paşnav4=Lintner |pêşnav4=Benjamin R. |paşnav5=Marshall |pêşnav5=Gareth J. |paşnav6=Miller |pêşnav6=James R. |paşnav7=Renwick |pêşnav7=James A. |tarîx=2020 |sernav=Record warming at the South Pole during the past three decades |url=https://www.nature.com/articles/s41558-020-0815-z |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=10 |hejmar=8 |rr=762–770 |doi=10.1038/s41558-020-0815-z |issn=1758-6798}}&lt;/ref&gt; Li dora Antarktîkayê, Okyanûsa Başûr ji her okyanûseke din zêdetir germahiya okyanûsê kişandiye û li kûrahiyên bi qasê 2.000 mêtreyan germbûneke berbiçav çêbûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Bourgeois |pêşnav=Timothée |paşnav2=Goris |pêşnav2=Nadine |paşnav3=Schwinger |pêşnav3=Jörg |paşnav4=Tjiputra |pêşnav4=Jerry F. |tarîx=2022-01-17 |sernav=Stratification constrains future heat and carbon uptake in the Southern Ocean between 30°S and 55°S |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8764023/ |kovar=Nature Communications |cild=13 |hejmar=1 |rr=340 |doi=10.1038/s41467-022-27979-5 |issn=2041-1723 |pmc=8764023 |pmid=35039511}}&lt;/ref&gt; Li dora Antarktîka Rojava, okyanûs ji sala 1955an vir ve bi qasê 1 °C germ bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://discoveringantarctica.org.uk/climate-change/impacts-of-climate-change/ |sernav=Impacts of climate change |malper=Discovering Antarctica |roja-gihiştinê=2026-09-02 |ziman=en-GB}}&lt;/ref&gt;

Germbûna [[Okyanûsa Başûr]] a li dora Antarktîkayê bûye sedema qelsbûn an jî hilweşîna refikên qeşayên ku li derveyî qeşayan digeriyan û hevsengiya wan pêk dianiyan. Her çiqas perê qeşayên Antarktîkaya Rojhilat ku berdewam dike ku li hundirê welêt qeşayê zêde bike jî gelek cemedên peravê giraniya xwe winda dikin û paşve dikişin ku ev jî dibe sedema windabûna giştî ya qeşayên li seranserê Antarktîkayê.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Cite web |url=https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/downloads/report/IPCC_AR6_WGI_Chapter09.pdf |sernav=Chapter 9: Ocean, Cryosphere and Sea Level Change}}&lt;/ref&gt; Hatiye payîn ku heta sala 2100an ku windabûna qeşaya li Antarktîkayê bi qasê 11 santî metreyan bilindbûna asta deryayê ya gerdûnî zêde bike.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt; Bi germbûna zêdetir re îhtimala bêîstîqrariyê pir zêdetir dibe û dikare bilindbûna asta deryayê ya gerdûnî ya sedsala 21ê du caran zêdetir bike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Bamber |pêşnav=Jonathan L. |paşnav2=Oppenheimer |pêşnav2=Michael |paşnav3=Kopp |pêşnav3=Robert E. |paşnav4=Aspinall |pêşnav4=Willy P. |paşnav5=Cooke |pêşnav5=Roger M. |tarîx=2019-06-04 |sernav=Ice sheet contributions to future sea-level rise from structured expert judgment |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6561295/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=116 |hejmar=23 |rr=11195–11200 |doi=10.1073/pnas.1817205116 |issn=1091-6490 |pmc=6561295 |pmid=31110015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Horton |pêşnav=Benjamin P. |paşnav2=Khan |pêşnav2=Nicole S. |paşnav3=Cahill |pêşnav3=Niamh |paşnav4=Lee |pêşnav4=Janice S. H. |paşnav5=Shaw |pêşnav5=Timothy A. |paşnav6=Garner |pêşnav6=Andra J. |paşnav7=Kemp |pêşnav7=Andrew C. |paşnav8=Engelhart |pêşnav8=Simon E. |paşnav9=Rahmstorf |pêşnav9=Stefan |tarîx=2020-05-08 |sernav=Estimating global mean sea-level rise and its uncertainties by 2100 and 2300 from an expert survey |url=https://www.nature.com/articles/s41612-020-0121-5 |kovar=npj Climate and Atmospheric Science |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=3 |hejmar=1 |rr=18 |doi=10.1038/s41612-020-0121-5 |issn=2397-3722}}&lt;/ref&gt;

Ava heliyayî ya nû ya ji qeşayê ava binê Antarktîkayê ya şor firk dike û şaneya jêrîn a gera serûbinkirina Okyanûsa Başûr (SOOC) qels dike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Silvano |pêşnav=Alessandro |paşnav2=Rintoul |pêşnav2=Stephen Rich |paşnav3=Peña-Molino |pêşnav3=Beatriz |paşnav4=Hobbs |pêşnav4=William Richard |paşnav5=van Wijk |pêşnav5=Esmee |paşnav6=Aoki |pêşnav6=Shigeru |paşnav7=Tamura |pêşnav7=Takeshi |paşnav8=Williams |pêşnav8=Guy Darvall |tarîx=2018 |sernav=Freshening by glacial meltwater enhances melting of ice shelves and reduces formation of Antarctic Bottom Water |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5906079/ |kovar=Science Advances |cild=4 |hejmar=4 |rr=eaap9467 |doi=10.1126/sciadv.aap9467 |issn=2375-2548 |pmc=5906079 |pmid=29675467}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Pan |pêşnav=Xianliang L. |paşnav2=Li |pêşnav2=Bofeng F. |paşnav3=Watanabe |pêşnav3=Yutaka W. |tarîx=2022-01-10 |sernav=Intense ocean freshening from melting glacier around the Antarctica during early twenty-first century |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8748732/ |kovar=Scientific Reports |cild=12 |hejmar=1 |rr=383 |doi=10.1038/s41598-021-04231-6 |issn=2045-2322 |pmc=8748732 |pmid=35013425}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/downloads/report/IPCC_AR6_WGI_Chapter09.pdf |sernav=Chapter 9: Ocean, Cryosphere and Sea Level Change}}&lt;/ref&gt; Her çiqas bandorên tevahî tê payîn ku di nav çend sedsalan de çêbibin jî, li gorî hinek lêkolînan, hilweşîna tevahî ya SOOCê dikare di navbera 1.7 °C û 3 °C germbûna gerdûnî de çêbike. Ev barîna kêm ê li nîvkada başûr û barîna zêde yê li nîvkada bakur, dibe sedema kêmbûna masîgirî ya li Okyanûsa Başûr û hilweşîna potansiyel a hinek ekosîstemên deryayî vedigire.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2023-03-29 |sernav='Dramatic' changes to Southern Ocean by 2050 likened to The Day After Tomorrow plot |url=https://www.abc.net.au/news/2023-03-30/dramatic-south-ocean-circulation-changes-study/102154690 |roja-gihiştinê=2026-09-03 |xebat=ABC News |ziman=en-AU}}&lt;/ref&gt; Her çiqas gelek cureyên Antarktîkayê nehatibin keşifkirin jî, zêdebûna flora Antarktîkayê ya belgekirî heye û ji u bo parastina jîngeheke guncavê faunayên mezin ên wekê pengûenan zehmetî hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Roland |pêşnav=Thomas P. |paşnav2=Bartlett |pêşnav2=Oliver T. |paşnav3=Charman |pêşnav3=Dan J. |paşnav4=Anderson |pêşnav4=Karen |paşnav5=Hodgson |pêşnav5=Dominic A. |paşnav6=Amesbury |pêşnav6=Matthew J. |paşnav7=Maclean |pêşnav7=Ilya |paşnav8=Fretwell |pêşnav8=Peter T. |paşnav9=Fleming |pêşnav9=Andrew |tarîx=2024 |sernav=Sustained greening of the Antarctic Peninsula observed from satellites |url=https://www.nature.com/articles/s41561-024-01564-5 |kovar=Nature Geoscience |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=17 |hejmar=11 |rr=1121–1126 |doi=10.1038/s41561-024-01564-5 |issn=1752-0908}}&lt;/ref&gt; Helandina erdên cemed girtî dibe ku ji bo erdên bê cemed bibe sedema gazên serayê û qirêjiya cemedgirtî ya berê ku bi helandinê re derdikeve holê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Potapowicz |pêşnav=Joanna |paşnav2=Szumińska |pêşnav2=Danuta |paşnav3=Szopińska |pêşnav3=Małgorzata |paşnav4=Polkowska |pêşnav4=Żaneta |tarîx=2019-02-15 |sernav=The influence of global climate change on the environmental fate of anthropogenic pollution released from the permafrost: Part I. Case study of Antarctica |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S004896971833612X |kovar=Science of The Total Environment |cild=651 |rr=1534–1548 |doi=10.1016/j.scitotenv.2018.09.168 |issn=0048-9697}}&lt;/ref&gt; Germbûna Antarktîkayê û guhertinên têkildar di gera Okyanûsa Başûr de dikarin bandorê li şêwazên avhewayê yên li hinek deverên Afrîkayê jî bikin ku dikare bandor li barîna herêmî û guherîna germahiyê bike.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Meredith, M. P.; et al. (2025). Antarctica and the Earth System. Routledge. pp. 1–18.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Trisos, C. H.; et al. (2022). Climate Change 2022: Impacts, Adaptation and Vulnerability. Cambridge University Press. pp. 1285–1455.}}&lt;/ref&gt;

Ger germahî ji asta sala 2020an 2 °C kêmtir nebe, ihtimal heye ku qata qeşayê ya Antarktîkaya Rojava bi tevahî bihele.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Lau |pêşnav=Sally C. Y. |paşnav2=Wilson |pêşnav2=Nerida G. |paşnav3=Golledge |pêşnav3=Nicholas R. |paşnav4=Naish |pêşnav4=Tim R. |paşnav5=Watts |pêşnav5=Phillip C. |paşnav6=Silva |pêşnav6=Catarina N. S. |paşnav7=Cooke |pêşnav7=Ira R. |paşnav8=Allcock |pêşnav8=A. Louise |paşnav9=Mark |pêşnav9=Felix C. |paşnav10=Linse |pêşnav10=Katrin |paşnav11=Strugnell |pêşnav11=Jan M. |tarîx=2023-12-22 |sernav=Genomic evidence for West Antarctic Ice Sheet collapse during the Last Interglacial |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.ade0664 |kovar=Science |weşanger=American Association for the Advancement of Science |cild=382 |hejmar=6677 |rr=1384–1389 |doi=10.1126/science.ade0664}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Naughten |pêşnav=Kaitlin A. |paşnav2=Holland |pêşnav2=Paul R. |paşnav3=De Rydt |pêşnav3=Jan |tarîx=2023 |sernav=Unavoidable future increase in West Antarctic ice-shelf melting over the twenty-first century |url=https://www.nature.com/articles/s41558-023-01818-x |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=13 |hejmar=11 |rr=1222–1228 |doi=10.1038/s41558-023-01818-x |issn=1758-6798}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Garbe |pêşnav=Julius |paşnav2=Albrecht |pêşnav2=Torsten |paşnav3=Levermann |pêşnav3=Anders |paşnav4=Donges |pêşnav4=Jonathan F. |paşnav5=Winkelmann |pêşnav5=Ricarda |tarîx=2020 |sernav=The hysteresis of the Antarctic Ice Sheet |url=https://www.nature.com/articles/s41586-020-2727-5 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=585 |hejmar=7826 |rr=538–544 |doi=10.1038/s41586-020-2727-5 |issn=1476-4687}}&lt;/ref&gt; Hatiye payîn ku windabûna vê qata qeşayê heye bi tevahî ji holê rabe ev pêvajo bi qasê 500 û 13.000 sal berxwe bide.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-09-03 |ziman=en |doi=10.1126/science.abn7950}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://climatetippingpoints.info/2022/09/09/climate-tipping-points-reassessment-explainer/ |sernav=Exceeding 1.5°C global warming could trigger multiple climate tipping points – paper explainer |malper=climatetippingpoints.info |tarîx=2022-09-09 |roja-gihiştinê=2026-09-03 |ziman=en |paşnav=dvdmckay}}&lt;/ref&gt; Ger qeşaya bilind hilweşe dibe ku asta deryayê bi qasê 3,3 mêtre bilind bibe û bi helandina qeşayên li ser çiyayan qeşayên bilind jî dibe ku asta deryayê bi qasê 4,3 metreyan bilind bike.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.the-cryosphere.net/7/375/2013/tc-7-375-2013.pdf |sernav=Bedmap2: improved ice bed, surface and thickness datasets for Antarctica}}&lt;/ref&gt; Qata qeşaya Antarktîkaya Rojhilat ku li gorî deverên qeşayî yên din gelek aram e tenê dikare bi qasê 0,5 mête heta 0,9 mêtreyê asta deryayê bilind bike ku ev jî beşek piçûk ê ji bilind bûna 53,3 mêtreyan e ku di tevahiya helandina qata qeşayê de pêk tê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Crotti |pêşnav=Ilaria |paşnav2=Quiquet |pêşnav2=Aurélien |paşnav3=Landais |pêşnav3=Amaelle |paşnav4=Stenni |pêşnav4=Barbara |paşnav5=Wilson |pêşnav5=David J. |paşnav6=Severi |pêşnav6=Mirko |paşnav7=Mulvaney |pêşnav7=Robert |paşnav8=Wilhelms |pêşnav8=Frank |paşnav9=Barbante |pêşnav9=Carlo |paşnav10=Frezzotti |pêşnav10=Massimo |tarîx=2022-09-10 |sernav=Wilkes subglacial basin ice sheet response to Southern Ocean warming during late Pleistocene interglacials |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9464198/ |kovar=Nature Communications |cild=13 |hejmar=1 |rr=5328 |doi=10.1038/s41467-022-32847-3 |issn=2041-1723 |pmc=9464198 |pmid=36088458}}&lt;/ref&gt; Ji ber ku germahiya gerdûnî li dora 3°C  zêde bûye, deverên xeternak ên wekê Hewza Wilkes û Hewza Aurora dibe ku di nav 2.000 salan de bimînin di bin avê de&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-09-03 |ziman=en |doi=10.1126/science.abn7950}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://climatetippingpoints.info/2022/09/09/climate-tipping-points-reassessment-explainer/ |sernav=Exceeding 1.5°C global warming could trigger multiple climate tipping points – paper explainer |malper=climatetippingpoints.info |tarîx=2022-09-09 |roja-gihiştinê=2026-09-03 |ziman=en |paşnav=dvdmckay}}&lt;/ref&gt; û dibe ku li van deveran bilindbûna asta deryayê bigihîje 6,4 metreyan.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Pan |pêşnav=Linda |paşnav2=Powell |pêşnav2=Evelyn M. |paşnav3=Latychev |pêşnav3=Konstantin |paşnav4=Mitrovica |pêşnav4=Jerry X. |paşnav5=Creveling |pêşnav5=Jessica R. |paşnav6=Gomez |pêşnav6=Natalya |paşnav7=Hoggard |pêşnav7=Mark J. |paşnav8=Clark |pêşnav8=Peter U. |tarîx=2021 |sernav=Rapid postglacial rebound amplifies global sea level rise following West Antarctic Ice Sheet collapse |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8087405/ |kovar=Science Advances |cild=7 |hejmar=18 |rr=eabf7787 |doi=10.1126/sciadv.abf7787 |issn=2375-2548 |pmc=8087405 |pmid=33931453}}&lt;/ref&gt; 

=== Tenikbûna tebeqeya ozonê ===
[[Wêne:NASA and NOAA Announce Ozone Hole is a Double Record Breaker.png|thumb|Wêneya qula herî mezin a di tebeqeya ozonê de ku di meha îlona sala 2006an de hatiye tomarkirin]]
Zanyaran ji salên 1970an vir ve li ser qata ozona di atmosfera li jor ê Antarktîkayê lêkolîn dikin. Di sala 1985an de zanyarên brîtanî li ser daneyên ku wan li stasyona lêkolîn a Halley ya li ser çemê cemeda Brunt berhev kiribûn dixebitin, wan qadeke mezin a bi rêjeya ozonê ya nizm li ser Antarktîkayê keşiv kirine. 'Qula tebeqeya ozonê' hema hema tevahiya parzemînê vedigire û di meha îlona sala 2006an de gihîştiye asta xwe ya herî mezin ku bûyera herî dirêj a mayînde ye, di sala 2020an de pêk hatiye. Ev tenikbûna tebeqeya ozonê ji ber belavbûna klorofluorokarbon û halonên di atmosferê de çêdibe ku ev made tebeqeya ozonê bi gazên din perçe dikin. Şert û mercên pir sar ên Antarktîkayê bûne sedem ku ewrên stratosferîk ên cemserî çêbibin. Ewr wekê katalîzator ji bo reaksiyonên kîmyewî tevdigerin ku di dawiyê de dibin sedema hilweşîna ozonê. Protokola Montreal a sala 1987an belavbûna madeyên ku ozonê kêm dikin sinordar kiriye. Tê pêşbînîkirin ku qula ozon an li jor ê Antarktîkayê hêdî hêdî winda bibe ku heta salên 2060î.tê payîn ku asta ozonê vegere nirxên ku herî dawî ya ku di salên 1980î de hatine tomarkirin.

Di heman demê de tenikbûna ozonê dikare di stratosferê de bibe sedema sarbûna bi qasê 6 °C ê. Sarbûn girseya cemserî xurt dike û bi vî awayî rê li ber derketina hewaya sar a nêzîkê Cemsera Başûr digire ku ev jî di encamê de girseya parzemînî ya tebeqeya qeşaya Antarktîkaya Rojhilat sar dike. Herêmên li derdora Antarktîkayê, bi taybetî nîvgirava Antarktîkayê rastî germahiyên bilindtir tên ku ev yek jî helîna qeşayê bileztir dike. Ev model destnîşan dikin ku tenikbûna ozonê û bandora vorteksa cemserî ya zêde dibe ku dibe sedema zêdebûna dirêjahiya qeşaya deryayê jî pêvajoyeke ji destpêka çavdêriya di dawiya salên 1970î ve heta sala 2014an berdewam kiriye. Ev model destnîşan dikin ku kêmbûna ozonê û bandora vorteksa cemserî ya ku zêde dibe, dibe ku ji ber sedema zêdebûna dirêjahiya qeşaya deryayê jî be ku ji dema destpêkirina çavdêriyên di dawiya salên 1970î heta sala 2014an berdewam kiriye. Ji wî demê ve rûbera qeşaya deryaya Antarktîkayê bi awayekê bilez kêm bûye.
== Biyocûre ==
Tê dîtin piraniya cureyên li Antarktîkayê cisnê cureyên ku bi milyonan salan berê li wir jiyane ne ne. Ji ber vê yekê hatiye payîn ku ev cûre ji gelek çerxên qeşayê sax mane ku cure di demên avhewaya pir sar de li deverên germtir ên îzolekirî yên wekê deverên bi germahiya jeotermal an jî deverên ku di seranserê avhewaya sar de bê qeşa mane, sax mane.
=== Fauna ===
[[Wêne:Kaiserpinguine mit Jungen.jpg|thumb|Dîmenek ji pengûenên împerator û cûcik ên wan]]
Kermêşa bêfirîn ''Belgica antarctica'', ajala herî mezin e ku bi tevahî ajaleke bejayî ya li Antarktîkayê ye ku digihîje mezinahiya 6 mm.

Krîla Antarktîkayê ku di komên mezin de kom dibe, cureya bingehîn a ekosîstema [[Okyanûsa Başûr]] e û [[Organîzm|organîzmayeke]] xwarina girîng ê ajalên wekê balîna, fok, fokên pilingî, fokên bi mû, masiyên qeşayê û gelek cureyên çûkên wekê pengûen û albatrosê ye. Hinek cureyên ajalên deryayî hene û rasterast an nerasterast bi fîtoplanktonê ve girêdayî ne. [[Jiyana deryayî]] ya Antarktîkayê pengûen, balînayên şîn, orka, masiyên mezin û fokên bi mû vedihewîne. Foka Antarktîkayê di sedsalên 18 û 19an de ji ber çermê wan ji aliyê nêçîrvanên fokên ku ji Dewletên Yekbûyî û Keyaniya Yekbûyî hatine bi awayekê zêde hatine girtin. [[Foka leopar|Fokên pilingî]] di ekosîstema Antarktîkayê de nêçîrvanên herî baş in û ji bo lêgerîna xwarinê li seranserê Okyanûsa Başûr digerin.

Nêzîkê 40 cureyên çûkan hene ku li Antarktîkayê an jî nêzî Antarktîkayê dîjîn ku di nav wan de cureyên petrelan, penguenan, kormoran û kevok hene. Çend cureyên çûkan ên din serdana okyanûsa li dora Antarktîkê dikin ku di nav wan de hinek ji wan ku bi gelemperî li Arktîkê dijîn hene. Pengûena împerator tekane pengûen e ku di zivistanê de li Antarktîkayê cucikê xwe dertînin; ew û pengûena Adelie ji hemî pengûen ên din dûrtir li başûr cûcik ên xwe dertînin.

[[Wêne:Sterna vittata - Antarctica I.jpg|thumb|Dîmena teyrekî Antarktîkayê (Sterna vittata) li ser keştîyeke binavbûyî li Girava Enterprise sekiniye]]
Di sala 2010an de hêjmara populasyona jiyana deryayî ya ku ji aliyê nêzîkê 500 lêkolîneran ve di dema sala cemserî vavneteweyî de hatiye kirin, hate weşandin. Hatiye diyarkirin ku di lêkolînê de zêdetirî 235 organîzmayên deryayî li her du herêmên cemserî yên cuda dijîn û bi vê awayê di navbera devereke bi qasê 12.000 kîlometre ye, dijîn. Ajalan mezin ên wekê hinek balîna û çûk salane vê rêwîtiyê dikin. Formên jiyanê ya biçûktir ên wekê xiyar û şemalokên azad ên avjen, di herdu okyanûsên cemser de jî têne dîtin. Faktorên ku dikarin di belavbûna wan de bibin alîkar, cûdahiyên germahiyê di navbera okyanûsa kûr ê li cemseran û ekvatorê de ne ku ji 5 °C ê zêdetir nebin û pergalên sereke yên herikînê an kemerên veguhastinên deryayî yên ku dikarin hêk û larvayan veguhezînin in.

Di meha çileya sala 2025an de dabeş bûna çiyayê mezin ên cemedê A-84 (ku bi mezinahiya xwe dişibihe bajarê Şîkagoyê) ji Shela Cemeda George VI derfetek kêm peyda kiriye ku bikaranîna keştiyên binavî yên robotîk, qata deryaya di bin refikên cemed ên li ser avê de were keşifkirin. Lêkolîneran di kûrahiyên heta 1300 metreyan de ekosîstemên bi awayekê neçaverêkirî mercanên mezin, singer ên kevnar, masiyên cemedê, pîrî yên mezin ên deryayî û heta heştpê hatine dîtin, kifş kirine. Dibe ku ev ekosîstem cureyên nû yên ku bi sedsalan veşartî mane û ji aliyê herikînên okyanûs ên ku xurekê hildigirin ve hatine xwedîkirin, vedihewînin.

=== Flora ===
Di seranserê dîroka xwe de Antarktîka gelek jiyana cûreyên nebatan dîtiye. Di serdema kretasye de li parzemîn  ekosîstemek fern-conifer ê serdest hebû ku di dawiya heman serdemê de veguheriye daristaneke barana nerm. Di dema neojena sartir de (17–2,5 milyon sal berê) ekosîstemeke tundrayê cihê daristanên baranê girtiye. Avhewaya Antarktîkaya îro rê nadeye ku nebatên li parzemînê zêde belav bibin. Hewaya sar ê zêde, bêwespiya axê û kêmbûna şilebûna hewayê û tîrêjên rojê mezinbûna nebatan asteng dike ku bûye sedema cûrbecûrbûna cureyan a kêm bibin û belavbûna wan kêm bibin. Floraya parzemînê bi piranî ji brîofîtan pêk dihatin ku di nav de 25 cureyên nebatên kezeba sor û 100 cureyên nebatên kevzê hebûn. Sê cureyên riwekên kulîlkdar hene ku hemî li Nîvgirava Antarktîkayê têne dîtin. Di nav van riwekan de Deschampsia antarctica (giyayê porî yê Antarktîkayê), Colobanthus quitensis ( înciyê yê Antarktîkayê) û Poa annua cureyeke ji derveyî parzemînê hatiye (giyayê şîn ê salane) hene.
=== Organîzmayên din ===
Ji 700 cureyên algeyê ku li Antarktîkayê hene, nêzîkê nîvê wan fîtoplanktonên deryayî ne. Algeyê berfê yên pirreng bi taybetî di havînê de li herêmên peravê pir in. Ji ber ku av cemed digire hemî xwê ya avê (ava şor) ji avê diavêje derve û ji ber ku ev ava şor di nav depoyên ava şor de kom dibe, mîkroorganîzmayên razayî jî vedihewîne. Her wiha heta cemeda deryayê jî dikare komên ekolojîk ên bêhempa vehewîne. Dema ku qeşa dest bi helandinê dike, depoyên ava şor fireh dibin û dikarin bi hev re kanalên ava şor çêbikin û kevza di hindurê depoyan de dikarin ji nû ve şiyar bibin û heta cemidîna din ji nû ve geş bibin.

Di heman demê de di ava deryayê de bakterî heta 800 mêtre di bin qeşayê de hatine dîtin. Hatiye texmînkirin ku di nav ava di bin erdê Gola Vostokê de komeke bakteriyên xwemalî heye. Hatiye texmînkirin ku hebûna jiyanê li wir argumana ihtimala jiyanê li ser heyva Jupiterê Europa zêde dike û dibe ku di bin qalikê xwe yê qeşayê de av hebe. Di avên pir alkalîn ên Gola Unterseeyê de komek ji bakteriyên ekstremofîl hatiye dîtin. Belavbûna zîndewerên pir berxwedêr ên ku li deverên wiha yê nemêvanperwer dijîn dikare argumana ji bo jiyana ji derveyî erdê di jîngehên sar û dewlemend bi metanê de hê jî zêdetir bike.

=== Parastina jîngehê ===
[[Wêne:Antarctica, pollution, environment, Russia, Bellingshausen 1.JPG|thumb|Dîmenek ji bermahiyên li ser perava li stasyona Bellingshausen a li Girava King George ku di sala 1992an de hatiye kişandin]]
Yekem peymana navneteweyî ji bo parastina biyolojîk a cihêrengiya Antarktîkayê di sala 1964an de hatiye pejirandin. Masîgirtina zêde ya populasyona krîl (ajalek e ku di ekosîstema Antarktîkayê de roleke mezin dilîze) bûye sedem ku rayedar rêziknameyên li ser masîgiriyê derxînin. Peymana parastina çavkaniyên zindî yên deryayî yên Antarktîkayê, peymaneke navneteweyî ye ku di sala 1980an de ket meriyetê ku masîgiriyê bi rêk û pêk dike û bi yekê xaye dike ku têkiliyên ekolojîk biparêze. Tevê van rêziknameyan jî, masîgirtina neqanûnî, bi taybetî ya masiyê diranan ê Patagonian ê pir biqîmet ku li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê wekê levreşa Şîlî tê firotin wekê pirsgirêke dimîne.

Bi awayekê analojîk bi peymana masîgiriya sala 1980an ku peymaneke berdewamî ye, welatên bi pêşengiya Zelanda Nû û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê peymaneke li ser madenê danûstandin kirine. Ev peymana li ser rêkxistina çalakiyên çavkaniyên madenî yên Antarktîkayê di sala 1988an de hatiye pejirandin. Piştî kampanyayeke bi hêz ku ji aliyê rêxistinên jîngehê ve, pêşî Awistralyayê û piştre jî li Fransayê hatiye lidarxistin, biryar hatiye dayîn ku peymanê pesend nekin. Li cihê vê peymanê welatan bi protokola parastina jîngeha Antarktîkayê, peymana Antarktîkayê (protokola Madrîdê) pejirandine ku ev peymana ji bo parastina jîngeha Antarktîkayê di sala 1998an de ketiye meriyetê. Protokola Madrîdê hemî kolandinên kanên madenê qedexe kiriye û parzemînê wekê &quot;rezerveke xwezayî ya ji bo aştî û zanistê hatiye veqetandiye&quot; destnîşan kiriye.

Koma aktîvîstên jîngehê Greenpeace ji sala 1987an heta sala 1992an li Girava Rossê bingehek ava kiriye ku wekê beşek ji hewldana xwe ya ku parzemînê wekê wekê parkeke cîhanî radigihîne, diyar kiriye. Penageha balîneyên Okyanûsa Başûr di sala 1994an de ji aliyê komîsyona balîneyên navneteweyî ve hatiye damezrandin. Ev penageh ji devereke bi qasê 50 milyon km² (19 milyon mîlên çargoşe) pêk hatiye ku tevahiya parzemîna Antarktîkayê dorpêç dike. Her çiqas Japon ji bo armancên lêkolînê derbasê vê qadê bibe jî û nêçîra balîneyên bazirganî li herêmê qedexe be jî, nêçîra balîneyên bazirganî ji aliyê Japonê ve berdewam kiriye.

Tevê van parastinan, biyolojiya li Antarktîkayê hê jî ji ber çalakiyên mirovan di bin metirsiyê de ye. Herêmên bi taybetî parastî kêmtir ji %2ê herêmê digirin û ji bo heywanên ku populer in ji heywanên ku kêm têne dîtin parastineke baştir hatiye peydakirin. Di heman demê de herêmên parastî yên bejayî ji herêmên parastî yên deryayî zêdetir in. Ekosîstem ji ber gefên herêmî û gerdûnî bi bandor bûne ku bi taybetî di nav gefan de qirêjî, dagirkirina cureyên ne-xwemalî û bandorên cûrbecûr ên guherîna avhewayê hene.

== Dîroka keşif kirinê ==
Keştiyên keştîvan James Cook, HMS Resolution û Adventure, di 17ê çileya sala 1773an de, di kanûna sala 1773an de û dîsa di çileya sala 1774an de derbasê nav çembera Antarktîkayê bûye. Cook berî ku di çileya sala 1773an de li ber belavbûna qeşayan vekişe, bi qasê 120 km nêzîkê perava Antarktîkayê bûye. Di sala 1775an de, wî hebûna parzemîneke cemserî wekê &quot;îhtîmaleke&quot; dîtiye û di quncikeke din a rojnameya xwe de wiha nivîsandiye: &quot;[Ez] bi tundî bawer dikim û ji ihtîmaleke mezin e ku me beşek ji vê parzemînê dîtibe&quot;.
=== Sedsala 19an ===
Dibe ku di destpêka sedsala 19an de masîgirên fokê di nav masîgirên pêşîn de bûn ku nêzîkê bejahiya Antarktîkê bûne. Kevntirîn bermayiyên mirovan ku li herêma Antarktîkayê hatine dîtin, serê qoqê jineke ciwan bû ku li perava Yamana ya li Giravên Shetland Başûr hatibû dîtin û dibe ku ev jin di sala 1985an de hatiye dîtin.

Di demek dirêj de hatiye bawerkirin ku yekem kesê ku Antarktîka an jî qada qeşaya Antarktîkayê dîtiye, deryavanê brîtanî Edward Bransfield bû ku kaptanekî hêzên deryayî yên qraliyetê bû ku di 30ê çileya sala 1820an de serê nîvgirava Antarktîkayê keşif kiriye. Lêbelê kaptanekî hêza deryayî ya Împeratoriya Rûsyayê, Fabian Gottlieb von Bellingshausen, di 27ê çileyê de girseyeke mezin ên qeşaya Antarktîkê ku li ser avê disekinî dîtiye. Keştiya nêçîrvanî ya fokan a amerîkî Nathaniel Palmer ku keştiya wî ya nêçîrvaniya fokan di wê demê de li herêmê bû, dibe ku yekem kes e ku nîvgirava Antarktîkayê dîtiye.

Yekem ekspedîsyona Antarktîkayê ya Rûsyayê, bi serokatiya Bellingshausen û Mikhail Lazarev li ser keştiya 985 tonî ya Vostokê û keştiya piştgiriyê ya 530 tonî ya Mîrniyê, gihîştiye xalek di nav 32 km yê ji Queen Maud Land û di 27ê çileya sala 1820an de li cihê 69°21′28″S 2°14′50″W girseyeke qeşayê dîtine. Ev dîtin sê roj berê ku Bransfield axa nîvgirava Trînîtî ya Antarktîkayê ku perçeyeke bejahiyê ye bibîne û 10 meh berê ku Palmer di meha mijdara sala 1820an de vê deverê bibîne, pêk hatiye. Her çiqas hinek dîroknas vê îdiayê nepejirandibin jî, ji ber ku ti delîl tune ku Davis derketiye parzemîna Antarktîkayê daketiye, ne li giravek li deryayê, yekem çûyîna piştrastkirî yê li Antarktîkayê ji aliyê John Davis ku keştîvanê fokan a amerîkî yê bi eslê xwe îngilîzî bû pêk hatiye ku hatiye diyarkirin ev derketina parzemînê di 7ê sibata sala 1821ê de li pozikê Hughes Bay a Antarktîkayê pêk hatiye.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Commons|Antarctica|Antarktîka}}

{{Parzemîn}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}

[[Kategorî:Antarktîka| ]]
[[Kategorî:Cîhan]]
[[Kategorî:Parzemîn]]</text>
      <sha1>mgpvehslf50ofau4m4b2b5lcgovnd95</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2092988</id>
      <parentid>2092987</parentid>
      <timestamp>2026-09-07T02:21:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Tenikbûna tebeqeya ozonê */</comment>
      <origin>2092988</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="79300" sha1="rl1e8rjgmzwhtmsk0q13l5ma8trxqmn" xml:space="preserve">{{Xebat}}
{{Agahîdanka giştî}}
'''Antarktîka'''&lt;ref&gt;{{Îzolî, 2007|r=1138|jêgirtin=Antarktîka}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ferhenga Erdnîgarîyê (Coğrafya)|Ferhenga Erdnîgarîyê]]|paşnav=Önen|pêşnav=Abdurrahman |weşanger=Stembol: Doz|sal=2008|rûpel=36}}&lt;/ref&gt; yan jî '''Antarktîk'''{{Çavk}} ({{Bi-la|Antarctica}}) yek ji [[parzemîn]]ên cîhanê ye ku parzemîna herî başûr ê dinyayê û parzemîna herî kêm nifûs a cîhanê ye. Parzemîn bi tevahî li başûrê çembera Antarktîkayê ye û ji aliyê [[Okyanûsa Başûr]] (ku wekê Okyanûsa Antarktîkayê jî tê zanîn) ve hatiye dorpêçkirin ku [[Cemsera Başûr]] a erdnîgarî vedihewîne. Di heman demê de Antarktîka pêncem parzemîna herî mezin ê cîhanê ye ku bi qasê ji %40 ji [[Ewropa|Ewropayê]] mezintir e û rûbera parzemînê  bi qasê 14.200.000 km² rûerd (an rûqeşa) vegirtiye. Piraniya Antarktîkayê bi qata qeşayê ya Antarktîkayê ve hatiye nixumandin ku qalindahiya navînî ya qeşayê bi qasê 1,9 km ye.

Antarktîka bi navînî parzemîna herî sar, herî hişke û parzemîna herî bi ba û bahoz ê cîhanê ye û parzemîn ji asta deryayê xwedî bilindahiyeke navînî ye. Antarktîka bi piranî ji çoleke cemserî pêk hatiye ku barîna salane li peravê zêdetirî 200 mm ye û berf û barana li hundirê parzemînê gelek kêm e. Qeşayên parzemîn di warê ava şîrîn de gelek dewlemend e ku nêzîkê ji %70ê rezervên ava şirîn ên cîhanê li Antarktîkayê cemedgirtî ye. Hatiye payîn ger ku qeşaya Antarktîkayê bihele, dê asta deryayê ya [[Cîhan|cîhanê]] bi qasê 60 mêtreyan bilind bibe. Her wiha Antarktîka xwediyê rekora germahiya herî nizm a pîvandî yê li ser rûyê [[Dinya (gerstêrk)|Erdê]] ye ku nizmahiya germahiya bi qasê −89.2 °C hatiye pîvandin. Germahiya herêmên peravê di havînê de dikare bi qasê 10 °C bilind bibe. Cureyên xwemaliyên ajalan kêzik, nematod, pengûen, fok û tardigrad in. Li cihên ku nebat lê hene, bi piranî bi awayê liken an kevzê ye.

Refên qeşayê yên Antarktîkayê dibe ku cara yekem di sala 1820an de, di dema sefereke rûsî de ku ji aliyê Fabian Gottlieb von Bellingshausen û Mikhail Lazarev ve hatibû birêvebirin, hatine dîtin. Di dehsalên piştê seferên wan, di seferên fransî, amerîkî û brîtanî de li parzemînê lêkolînên zêdetir hatine kirin. Yekem derketina piştrastkirî ya Antarktîkayê ji aliyê tîmeke norwêcî ve di sala 1895an de pêk hatiye. Di destpêka sedsala 20an de, çend seferên navxwe yên parzemînê çêbûne. Lêkolînerên brîtanî Douglas Mawson, Edgeworth David û Alistair Mackay yekem kes bûn ku di sala 1909an de gihîştine [[Cemsera Başûr]] a manyetîkî û cemsera başûr a erdnîgarî jî yekem car di sala 1911an de lêkolînerê norwêcî Roald Amundsen gihiştiye cemserê.

Ji aliyê îdarî ve Antarktîka ji aliyê nêzîkê 30 welatan ve tê birêvebirin ku hemî jî endamên sîstema peymana Antarktîkayê ya sala 1959an in. Li gorî şertên peymanê, çalakiyên leşkerî, kolandinên kanên madenê, teqînên nukleerî û avêtina bermayiyên nukleerî li Antarktîkayê qedexe ne. Geştiyarî, masîgirtin û lêkolîn çalakiyên sereke yên mirovan li Antarktîkayê û li derdora Antarktîkayê hene. Di mehên havînê de nêzîkê 5.000 kes li stasyonên lêkolînê dimînin û ev hejmar di mehên zivistanê de dadikeve 1.000 kesan. Her çiqas parzemîn dûr be jî, çalakiyên mirovan bi rêya qirêjî, guherîna avhewayê û bi rêya tenikbûna [[tebeqeya ozonê]] bandoreke neyînî li ser Antarktîkayê dihêle. Helîna qata qeşayê ya [[Antarktîkaya Rojava]] ya ku potansiyeleke nearam e, di pêşbîniyên bilindbûna [[asta deryayê]] di asta sedsalê de bûye sedema nezelaliyeke herî mezin û heman helîn bandorê li ser serûbinkirina gera [[Okyanûsa Başûr]] jî dike ku di dawiyê de dikare bibe sedema bandorên girîng li ser avhewaya [[Nîvkada Başûr]] û hilberîna Okyanûsa Başûr.

== Etîmolojî ==
[[Wêne:1657 map Polus Antarcticus.jpg|thumb|Nexşeya cemserî ya herî başûrê Dinyayê]]
Navê ku ji parzemînê hatiye dayîn ji peyva antarktîka hatiye ku ji peyva fransî ya navîn ''antartique'' an ''antarctique'' ('li hemberî Arktîkê') û piştre ji peyva latînî ''antarcticus'' ('li hemberî bakur') hatiye. Navê Antarktîkus ji peyvên yewnanî ἀντι- ('dij-') û ἀρκτικός (arktikos, 'ya hirçê [Ursa Major], bakur') hatiye.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite book |sernav=Lettinck 2021, p. 158.}}&lt;/ref&gt; Fîlozofê yewnanî Arîstoteles li dora 350 {{bz}} de di ''Meteorolojiyê'' de li ser &quot;herêma Antarktîkê&quot; nivîsandiye. Li gorî raporê, erdnîgarnasê yewnanî Marinusê ji Tîrusê ev nav di nexşeya xwe ya cîhanê ya sedsala duyem a {{pz}} de ku niha winda bûye, bi kar aniye. Nivîskarên romayî Gaius Julius Hyginus û Apuleius ji bo cemsera başûr navê yewnanî yê latînîkirî polus antarcticus bi kar anîne ku ji wir peyva fransî ya kevin ''pole antartike'' (nûjen ''pôle antarctique'')&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Hyginus 1992, p. 176.}}&lt;/ref&gt; ku di sala 1270an de hatiye piştrastkirin û ji wir jî peyva îngilîziya navîn pol antartik ku cara yekem di lêkolîneke ji aliyê nivîskarê îngilîzî Geoffrey Chaucer ve hatiye nivîsandin, hatiye wergirtin.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Ramanên ewropî yên di derbarê hebûna Terra Australis ku parzemîneke berfirehê li başûrê dûr ê cîhanê ye ku ji bo hevsengî kirina axên bakurê [[Ewropa]], [[Asya]] û [[Afrîkaya Bakur]] pêk tîne, wekê têgeheke rewşenbîrî, ji kevnariya klasîk ve hebû. Ji ber vê yekê ''Terra Australis'' navê ku ji bo hemî girseyên bejayî yên hîpotetîk ên ku tê pêşniyar kirin ku li cihê ku niha tê zanîn Antarktîka heye, hatibû bikaranîn.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Mericq 1987, pp. 90–91: 'They published maps and charts based on the hypothesis that Tierra del Fuego was the beginning of that Terra Australis. The first person ever to have rights over these lands was Pedro Sancho de la Hoz, who received them through a special decree signed by Emperor Charles V on 24 January 1539.'}}&lt;/ref&gt; Îdiaya hebûna axek wisa heta keşfkirina Awistralyayê ku ji aliyê ewropiyan ve hatiye keşfkirin, berdewam kiriye.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Scott, Hiatt &amp; McIlroy 2012, pp. 2–3.}}&lt;/ref&gt;

Di destpêka sedsala 19an de keşifger Matthew Flinders guman li hebûna parzemîneke cuda yê li başûrê Awistralyayê (ku di wê demê wekê New Holland hatiye binavkirin) kiriye û ji ber vê yekê pêşniyar kiriye ku li cihê wê navê &quot;Terra Australis&quot; ji bo [[Awistralya|Awistralyayê]] were bikar anîn.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Cawley 2015, p. 130.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=McCrone &amp; McPherson 2009, p. 75.}}&lt;/ref&gt; Di sala 1824an de rayedarên kolonyal ên li Sîdneyê bi fermî navê parzemîna New Hollandê wekê Awistralya guhertine û peyva &quot;Terra Australis&quot; wekê referansek ji bo navê Antarktîkayê hiştine. Di dehsalên piştre de, erdnîgaran hevokên wekê &quot;parzemîna Antarktîkayê&quot; bi kar anîne. Wan li cihê vê navê li naveke helbestî geriyane û navên wekê ''Ultima'' û ''Antipodea'' pêşniyar kirine.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Cameron-Ash 2018, p. 20.}}&lt;/ref&gt; Ji bo binavkirina parzemînê navê Antarktîka di salên 1890î de hatiye pejirandin û bikaranîna yekem ê vê navê ji aliyê kartografê skotlendî John George Bartholomew pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://digital.nls.uk/bartholomew/highlights/antarctica.html#:~:text=Edinburgh%20geographer%20and%20mapmaker%20John,since%20the%20first%20century%20AD. |sernav=Highlights from the Bartholomew Archive: The naming of Antarctica}}&lt;/ref&gt;

== Erdnîgarî ==
[[Wêne:Antarctica.svg|thumb|300px|Nexşeyek ku Antarktîkaya Rojhilat li rastê Çiyayên Transantarktîk û Antarktîkaya Rojava li çepê ye, nişan dide.]]
Antarktîka ku bi awayekî asîmetrîk li dora cemsera başûr û bi piranî li başûrê çembera Antarktîkayê (ku yek ji pênc çemberên sereke yên firehiyê ye ku nexşeyên cîhanê nîşan didin) cih digire ku ji aliyê [[Okyanûsa Başûr]] ve hatiye dorpêçkirin. Di heman de çem ên avan li Antarktîkayê hene ku çemê herî dirêj ê parzemînê çemê Onyxê ye. Her wiha Antarktîka bi qasê 14,2 milyon km² rûber vedigire ku hema hema du car ji rûbera [[Awistralya|Awistralyayê]] mezintir e ku bi vê rûberê bûye pêncem parzemîna herî mezin ê cîhanê. Xeta perava Antarktîkayê bi qasê 18.000 km dirêj e ku ji sala 1983an vir ve çar celebên peravê li parzemînê hene ku perav ji %44ê peravê ji qeşayên avjenî, ji %38 ji dîwarên qeşayê pêk tê ku li ser keviran dimînin, ji %13 ji deverên qeşayî an jî qiraxa cemedên bilind pêk tê û ji %5ê ji parvên mayî jî ji kevirên vekirî pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |sernav=Antarctica - The World Factbook |malper=www.cia.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en |archive-date=2022-05-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220509192134/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: glaciological and geophysical folio |paşnav=Drewry |pêşnav=D. J. |weşanger=University of Cambridge, Scott Polar Research Institute |tarîx=1983 |isbn=978-0-901021-04-5 |cih=Cambridge}}&lt;/ref&gt;

Golên ku di binê qeşaya parzemînî de dimînin, bi piranî li geliyên hişk ên McMurdo an jî li gelek oazên cûda çêbûne.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}&lt;/ref&gt; [[Gola Vostokê]] ku di bin stasyona Vostok a [[Rûsya|Rûsyayê]] de hatiye dîtin, mezintirîn gola binqeşayê ya cîhanê û yek ji mezintirîn golên cîhanê ye. Berê hatiye bawer kirin ku gol bi milyonan salan hatiye girtin lê di roja îro de zanyaran texmîn kirine ku ava golê her 13.000 sal carekê bi helandin û cemidandina hêdî ya qeşayê hatiye guhertin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=David |tarîx=2019-06-27 |sernav=Antarctica |url=https://academic.oup.com/book/62792 |kovar=OUP Academic |ziman=en |doi=10.1093/wentk/9780190641320.001.0001}}&lt;/ref&gt; Di mehên havînan de qeşa li qiraxên golan dikare bihele û xendekên şil bi awayekê demkî çêdibin. Di heman demê de li Antarktîkayê hem golên ava şor û hem jî golên ava şirîn hene.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

[[Wêne:Mount Vinson from NW at Vinson Plateau by Christian Stangl (flickr).jpg|thumb|Dîmenek ji çiyayê Vînsonê ku li bakurê rojavayê Antarktîkayê ye û bilindeya herî bilind ê Antarktîkayê ye]]
Antarktîka ji aliyê Çiyayên Transantarktîk ve hatiye dabeşkirin ku ji erdê Vîktoryayê heta [[Deryaya Rossê]] dirêj dibin ku ev her alî di nav xwe de Antarktîkaya Rojava û Antarktîkaya Rojhilat vedigirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: Earth's Own Ice World |url=https://archive.org/details/antarcticaearths0000carr |paşnav=Carroll |pêşnav=Michael |weşanger=Springer |tarîx=2018-05-16 |isbn=978-3-319-74623-4 |paşnav2=Lopes |pêşnav2=Rosaly}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Ji |pêşnav=Fei |paşnav2=Gao |pêşnav2=Jinyao |paşnav3=Li |pêşnav3=Fei |paşnav4=Shen |pêşnav4=Zhongyan |paşnav5=Zhang |pêşnav5=Qiao |paşnav6=Li |pêşnav6=Yongdong |tarîx=2017-10-16 |sernav=Variations of the effective elastic thickness over the Ross Sea and Transantarctic Mountains and implications for their structure and tectonics |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0040195117302937 |kovar=Tectonophysics |cild=717 |rr=127–138 |doi=10.1016/j.tecto.2017.07.011 |issn=0040-1951}}&lt;/ref&gt; Piraniya Antarktîkayê bi tebeqeyên qeşayê ya Antarktîkayê ve hatiye nixumandin ku bi navînî 1,9 km qalindahiya qeşayan hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fretwell |pêşnav=P. |paşnav2=Pritchard |pêşnav2=H. D. |paşnav3=Vaughan |pêşnav3=D. G. |paşnav4=Bamber |pêşnav4=J. L. |paşnav5=Barrand |pêşnav5=N. E. |paşnav6=Bell |pêşnav6=R. |paşnav7=Bianchi |pêşnav7=C. |paşnav8=Bingham |pêşnav8=R. G. |paşnav9=Blankenship |pêşnav9=D. D. |paşnav10=Casassa |pêşnav10=G. |paşnav11=Catania |pêşnav11=G. |paşnav12=Callens |pêşnav12=D. |paşnav13=Conway |pêşnav13=H. |paşnav14=Cook |pêşnav14=A. J. |paşnav15=Corr |pêşnav15=H. F. J. |tarîx=2013-02-28 |sernav=Bedmap2: improved ice bed, surface and thickness datasets for Antarctica |url=https://tc.copernicus.org/articles/7/375/2013/ |kovar=The Cryosphere |ziman=English |weşanger=Copernicus GmbH |cild=7 |hejmar=1 |rr=375–393 |doi=10.5194/tc-7-375-2013 |issn=1994-0416}}&lt;/ref&gt; Tebeqeya qeşayê ji xeynî ji xeynî çend oazanên li geliyên hişk ên McMurdo tevahiya parzemînê nixumandine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://antarcticsun.usap.gov/science/4184/ |sernav=The Antarctic Sun: News about Antarctica - The Lost Dry Valleys of the Polar Plateau |malper=antarcticsun.usap.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en |archive-date=2022-01-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220115223943/https://antarcticsun.usap.gov/science/4184/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Çend çemên qeşayî yên Antarktîkayê ku ber bi refên qeşayî yên Antarktîkayê ve diherikin, pêvajoyeke ku wekê dînamîkên tebeqeyên qeşayê hatine pênasekirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.gfdl.noaa.gov/ice-sheet-dynamics/ |sernav=Ice Sheet Dynamics – Geophysical Fluid Dynamics Laboratory |malper=www.gfdl.noaa.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31}}&lt;/ref&gt;

Antarktîkaya Rojhilat ji Coats Land, Queen Maud Land, Enderby Land, Mac. Robertson Land, Wilkes Land û Victoria Land pêk hatiye. Ji xeynî beşek piçûk, hemî deverên parzemînê di nav nîvkada rojhilat de ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctic Climate Evolution |paşnav=Florindo |pêşnav=Fabio |weşanger=Elsevier |tarîx=2008-10-10 |isbn=978-0-08-093161-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yUu-x70CZEcC |paşnav2=Siegert |pêşnav2=Martin}}&lt;/ref&gt; Li ser û dora Antarktîkayê gelek girav hene ku piraniya wan giravên volkanîk in û li gorî pîvanên jeolojîk pir ciwan in.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://figshare.utas.edu.au/articles/journal_contribution/Origin_and_evolution_of_the_sub-Antarctic_islands_the_foundation/24483391 |sernav=Quilty, Patrick Gerard |malper=figshare.utas.edu.au |roja-gihiştinê=2026-08-31 |doi=10.26749/rstpp.141.1.35}}&lt;/ref&gt; Îstîsnayên herî berbiçav giravên [[deşta Kerguelenê]] ne ku girava herî kevin li dora 40 milyon sal berê niha çêbûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Olierook |pêşnav=Hugo K. H. |paşnav2=Jourdan |pêşnav2=Fred |paşnav3=Merle |pêşnav3=Renaud E. |paşnav4=Timms |pêşnav4=Nicholas E. |paşnav5=Kusznir |pêşnav5=Nick |paşnav6=Muhling |pêşnav6=Janet R. |tarîx=2016-04-15 |sernav=Bunbury Basalt: Gondwana breakup products or earliest vestiges of the Kerguelen mantle plume? |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0012821X1630019X |kovar=Earth and Planetary Science Letters |cild=440 |rr=20–32 |doi=10.1016/j.epsl.2016.02.008 |issn=0012-821X}}&lt;/ref&gt;

Girê Vinson a li çiyayên Ellsworthê bi bilindahiya 4.892 mêtreyê bilindeya herî bilind ê Antarktîkayê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Hall Ball Kiwi Mountaineers From Mount Cook To Everest |paşnav=Monteath |pêşnav=Colin |weşanger=Cloudcap |tarîx=1997 |isbn=978-0-938567-42-4 |url=https://www.worldcat.org/title/38585390 |oclc=38585390}}&lt;/ref&gt; Çiyayê Erebusa li Girava Rossê volkana herî başûrî ya cîhanê ye û her roj nêzîkê 10 caran diteqe. Xweliya ji teqînên volkanîk 300 kîlometre dûrî kratera volkanîk hatiye dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/48987684 |sernav=Antarctica : an encyclopedia from Abbott ice shelf to zooplankton {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Delîlên hejmareke mezin ji volkanan di bin qeşayê de hene ku ger asta çalakiyê bilind bibe, dibe ku ji bo tebeqeya qeşayê xetereyek çêbike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: Earth's Own Ice World |url=https://archive.org/details/antarcticaearths0000carr |paşnav=Carroll |pêşnav=Michael |weşanger=Springer |tarîx=2018-05-16 |isbn=978-3-319-74623-4 |paşnav2=Lopes |pêşnav2=Rosaly}}&lt;/ref&gt; Qubeya qeşayê ya bi navê Dome Argus li Antarktîkaya Rojhilat e ku bi qasê bilindahiya 4.091 metreyan bilind ew û qada qeşayê ya herî bilind ê Antarktîkayê ye. Ev gir yek ji cihên herî sar û hişk ên cîhanê ye ku germahî ya li vir heya −90 °C ê dadikeve û barîna salane jî bi qasê 1-3 sm ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica And The Arctic Circle, A Geographic Encyclopedia Of The Earth's Polar Regions |tarîx=2014-04-01 |url=http://archive.org/details/antarctica-and-the-arctic-circle-2-volumes-a-geographic-encyclopedia-of-the-earths-polar-regions}}&lt;/ref&gt;

== Dîroka jeolojîk ==
Ji dawiya serdema meoproterozoîkê heta serdema kretasyeyê, Antarktîka beşek ji superparzemîna [[Gondwana|Gondwanayê]] bû û parzemîn bi pêvajoya tevgerên Antarktîkaya îro ji ber ku Gondwana hêdî hêdî ji hev perçe bûye, li dora 183 milyon sal berê îro ava bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctic News Clips |weşanger=National Science Foundation |tarîx=1995 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=HcTrAAAAMAAJ&amp;pg=PA109}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}&lt;/ref&gt; Di demek dirêj a serdema fanerozoyîkê de Antarktîka xwedî avhewayek tropîkal ê nerm bû û ew bi daristanên berfireh nixumandî bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Klages |pêşnav=Johann P. |paşnav2=Salzmann |pêşnav2=Ulrich |paşnav3=Bickert |pêşnav3=Torsten |paşnav4=Hillenbrand |pêşnav4=Claus-Dieter |paşnav5=Gohl |pêşnav5=Karsten |paşnav6=Kuhn |pêşnav6=Gerhard |paşnav7=Bohaty |pêşnav7=Steven M. |paşnav8=Titschack |pêşnav8=Jürgen |paşnav9=Müller |pêşnav9=Juliane |paşnav10=Frederichs |pêşnav10=Thomas |paşnav11=Bauersachs |pêşnav11=Thorsten |paşnav12=Ehrmann |pêşnav12=Werner |paşnav13=van de Flierdt |pêşnav13=Tina |paşnav14=Pereira |pêşnav14=Patric Simões |paşnav15=Larter |pêşnav15=Robert D. |tarîx=2020 |sernav=Temperate rainforests near the South Pole during peak Cretaceous warmth |url=https://www.nature.com/articles/s41586-020-2148-5 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=580 |hejmar=7801 |rr=81–86 |doi=10.1038/s41586-020-2148-5 |issn=1476-4687}}&lt;/ref&gt;
=== Serdema paleozoyîkê (539–252 milyon sal berê) ===
[[Wêne:Glossopteris sp. (fossil leaf) (Permian; Antarctica) 1 (49063572172) (cropped).jpg|thumb|300px|Ji serdema permeya  Antarktîkayê pelgeke ''Glossopteris sp.'' yê]]
Germbûna berdewam bûye sedem ku piraniya Gondwanayê ziwa bibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Vegetation of Antarctica Through Geological Time |paşnav=Cantrill |pêşnav=David J. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012-11-22 |isbn=978-0-521-85598-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=sOGH4xaioRUC |paşnav2=Poole |pêşnav2=Imogen}}&lt;/ref&gt; Di serdema triyasiyê de Antarktîka ji aliyê cûreyeke giyayên bi tov (pteridosperms) ve serdest bû ku ji cinsê Dicroidiumê bûn ku wekê daran mezin dibûn. Florayên din ên triasiyê ginkgophytes, sîkadofites, darên konîfer û sphenopsid bûn. Tetrapod (ajaleke çar ling) cara yekem di serdema triyasiya destpêkê de li Antarktîkayê hatine dîtin û fosîlên herî kevn ên naskirî di formasyona fremouw a çiyayên Transantarktîkê de hatine dîtin. Sînapsîd (ku wekê &quot;xijendeyên mîna memikdaran&quot; jî têne zanîn) cureyên wekê Lystrosaurus di nav de hebû û di serdema triyasiya destpêkê de zêde bûn.

Nîvgirava Antarktîkayê di serdema jurasiyê de (206 heta 146 milyon sal berê) dest bi avakirina xwe kiriye. Afrîka di serdema jurasiyê li de dora 160 milyon sal berê ji Antarktîkayê dabeş bûye û piştre jî di serdema kretasiya destpêkê de nîvgirava Hindistanê (nêzîkî 125 milyon sal berê) ji heman parzemînan dabeş bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Rolland |pêşnav=Yann |paşnav2=Bernet |pêşnav2=Matthias |paşnav3=van der Beek |pêşnav3=Peter |paşnav4=Gautheron |pêşnav4=Cécile |paşnav5=Duclaux |pêşnav5=Guillaume |paşnav6=Bascou |pêşnav6=Jérôme |paşnav7=Balvay |pêşnav7=Mélanie |paşnav8=Héraudet |pêşnav8=Laura |paşnav9=Sue |pêşnav9=Christian |paşnav10=Ménot |pêşnav10=René-Pierre |tarîx=2019-01-15 |sernav=Late Paleozoic Ice Age glaciers shaped East Antarctica landscape |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0012821X18306460 |kovar=Earth and Planetary Science Letters |cild=506 |rr=123–133 |doi=10.1016/j.epsl.2018.10.044 |issn=0012-821X}}&lt;/ref&gt; Piştê kêmbûna qeşayê di nîvê duyem ê serdema permiyana destpêkê de, erd ji aliyê glossopterids (komeke nebatan a tovkirî ya nemabûyî ya bê xizmên zindî) ve serdest bû ku nebata herî berbiçav Glossopteris bû ku dareke wekê ku di axên tijî av de şîn dibe, hatiye şîrove kirin ku depoyên komirê yên berfireh çêkirine. Nebatên din ên ku di dema Permiyeyê de li Antarktîkayê hatine dîtin ''Cordaitales'', ''sphenopsids'', ''ferns'' û ''lycophytes'' in.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Vegetation of Antarctica Through Geological Time |paşnav=Cantrill |pêşnav=David J. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012-11-22 |isbn=978-0-521-85598-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=sOGH4xaioRUC |paşnav2=Poole |pêşnav2=Imogen}}&lt;/ref&gt; Di dawiya serdema permiyeyê de avhewa li ser piraniya [[Gondwana|Gondwanayê]] hişktir û germtir bûye û ekosîstemên daristanên ''glossopteridan'' wekê beşek ji bûyera tunebûna permî-triyasî hilweşiyane.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Past Antarctica: Paleoclimatology and Climate Change |paşnav=Franganillo |pêşnav=Marc Oliva i |weşanger=Elsevier Science &amp; Technology |tarîx=2020 |isbn=978-0-12-817925-3 |paşnav2=Fernandez |pêşnav2=Jesus Ruiz}}&lt;/ref&gt; Di serdema paleozoyîkê de ti delîl tinene ku nîşan bide ka tetrapod li Antarktîkê jiyane an na.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web |url=https://pubs.usgs.gov/of/2007/1047/ea/of2007-1047ea047.pdf |sernav=Collinson, James; William R., Hammer (2007). Migration of Triassic tetrapods to Antarctica (PDF). 10th International Symposium on Antarctic Earth Sciences.}}&lt;/ref&gt;

=== Serdema mezozoîkê (252–66 milyon sal berê) ===
{{Multiple image
| width  = 150
| image1 = Opening of western Indian Ocean 150 Ma.png
| image2 = Opening of South Atlantic 126 Ma.png
| image3 = Opening of South Atlantic 83 Ma.png
| footer = Perçebûna suoerparzemîna Gondwanayê; li dora 150 milyon sal berê (wêneya 1em), li dora 126 milyon sal berê (wêneya 2em) û li dora 83 milyon sal berê (wêneya 3em)
|}}
Germbûna berdewam piraniya Gondwanayê zuwa kiriye. Di serdema triyasiyê de, Antarktîka ji aliyê fernên tovkirî (pteridosperms) ve serdest bû ku beşek cinsê dicroidium bûn ku wekê daran mezin dibûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Icehouse to hothouse: floral turnover, the Permian–Triassic crisis and Triassic vegetation |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012 |rr=105–160 |isbn=978-0-521-85598-3 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Cantrill |pêşnavê-edîtor=David J. |url=https://www.cambridge.org/core/books/vegetation-of-antarctica-through-geological-time/icehouse-to-hothouse-floral-turnover-the-permiantriassic-crisis-and-triassic-vegetation/2A62935F027160A42A76FDD1199FA5C3 |paşnavê-edîtor2=Poole |pêşnavê-edîtor2=Imogen |doi=10.1017/CBO9781139024990.004}}&lt;/ref&gt; Florayên din ên serdema triyasiyê ginkgophytes, sîkadofît, konîfer û sphenopsîdan bûn. Tetrapod cara yekem di serdema triyasiya destpêkê de li Antarktîkayê hatine dîtin û fosîlên herî kevn ên naskirî di formasyona fremouw a [[Rêzeçiyayên Transantarktîk|çiyayên Transantarktîkê]] de hatin dîtin.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; Sînapsîd (ku wekî &quot;xijendeyên mîna memikan&quot; jî têne zanîn) cureyên wek ''Lystrosaurus'' vedihewîne û di serdema triyasiya destpêkê de gelek zêdetir bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Early Evolutionary History of the Synapsida |paşnav=Kammerer |pêşnav=Christian F. |weşanger=Springer London, Limited |tarîx=2013 |isbn=978-94-007-6841-3 |paşnav2=Angielczyk |pêşnav2=Kenneth D. |paşnav3=Fröbisch |pêşnav3=Jörg}}&lt;/ref&gt;

Nîvgirava Antarktîkayê di serdema jurasiyê de (206 heta 146 milyon sal berê) dest bi avakirina xwe kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Birkenmajer |pêşnav=K. |tarîx=1994 |sernav=Evolution of the Pacific margin of the northern Antarctic Peninsula: an overview |url=https://link.springer.com/10.1007/BF00210547 |kovar=Geologische Rundschau |ziman=en |cild=83 |hejmar=2 |rr=309–321 |doi=10.1007/BF00210547 |issn=0016-7835}}&lt;/ref&gt; Afrîka di serdema jurayê de li dora 160 milyon sal berê ji Antarktîkayê dabeş bûye û piştre di derdema kretasye ya destpêkê de (dora 125 milyon sal berê) [[nîvgirava Hindistanê]] ji hev dabeş bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Gaina |pêşnav=Carmen |paşnav2=Müller |pêşnav2=R. Dietmar |paşnav3=Brown |pêşnav3=Belinda |paşnav4=Ishihara |pêşnav4=Takemi |paşnav5=Ivanov |pêşnav5=Sergey |tarîx=2007-07-01 |sernav=Breakup and early seafloor spreading between India and Antarctica |url=https://doi.org/10.1111/j.1365-246X.2007.03450.x |kovar=Geophysical Journal International |cild=170 |hejmar=1 |rr=151–169 |doi=10.1111/j.1365-246X.2007.03450.x |issn=0956-540X}}&lt;/ref&gt; Darên ginkgo, konîfer, Bennettitale, nebatên poçikê hespan, fern û sikad di wê demê de pir bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Vegetation of Antarctica Through Geological Time |paşnav=Cantrill |pêşnav=David J. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012-11-22 |isbn=978-0-521-85598-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=sOGH4xaioRUC |paşnav2=Poole |pêşnav2=Imogen}}&lt;/ref&gt; Nêzîkê 80 milyon sal berê nebatên kulîlkdar bûne komên nebatan ên herî cihêreng ên li ser parzemînê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Barreda |pêşnav=Viviana D. |paşnav2=Palazzesi |pêşnav2=Luis |paşnav3=Olivero |pêşnav3=Eduardo B. |tarîx=2019 |sernav=When flowering plants ruled Antarctica: evidence from Cretaceous pollen grains |url=https://nph.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/nph.15823 |kovar=New Phytologist |ziman=en |cild=223 |hejmar=2 |rr=1023–1030 |doi=10.1111/nph.15823 |issn=0028-646X}}&lt;/ref&gt; Her çiqas darên behîvê yên başûr (Nothofagus) ber bi dawiya kretasyeyê ve berbiçav bin jî li Antarktîkaya Rojava daristanên pelderzî di seranserê serdema kretasyeyê de (146–66 milyon sal berê) de serdest bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Crame |pêşnav=J. A. |tarîx=1989 |sernav=Origins and evolution of the Antarctic biota: an introduction |url=https://www.lyellcollection.org/doi/10.1144/GSL.SP.1989.047.01.01 |kovar=Geological Society, London, Special Publications |ziman=en |cild=47 |hejmar=1 |rr=1–8 |doi=10.1144/GSL.SP.1989.047.01.01 |issn=0305-8719}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the Antarctic |paşnav=Riffenburgh |pêşnav=Beau |weşanger=Routledge |tarîx=2006-10-25 |isbn=978-1-135-87866-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_mUPEAAAQBAJ}}&lt;/ref&gt; Her çiqas tenê çend cinsên dînezorên Antarktîkayê (Cryolophosaurus û Glacialisaurus, ji Formasyona Hanson a serdema jurasiya destpêka çiyayên Transantarktîkê&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.app.pan.pl/archive/published/app52/app52-657.pdf |sernav=Anatomy of a basal sauropodomorph dinosaur from the Early Jurassic Hanson Formation of Antarctica}}&lt;/ref&gt; û Antarctopelta, Trinisaura, Morrosaurus û Imperobator ji kretasya dereng a nîvgirava Antarktîkayê) hatine vegotin, Ammonît li deryayên li derdora Antarktîkayê pir belav bûn û dînezor jî hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Coria |pêşnav=Rodolfo A. |paşnav2=Moly |pêşnav2=Juan J. |paşnav3=Reguero |pêşnav3=Marcelo |paşnav4=Santillana |pêşnav4=Sergio |paşnav5=Marenssi |pêşnav5=Sergio |tarîx=2013-04-01 |sernav=A new ornithopod (Dinosauria; Ornithischia) from Antarctica |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0195667112001784 |kovar=Cretaceous Research |cild=41 |rr=186–193 |doi=10.1016/j.cretres.2012.12.004 |issn=0195-6671}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Rozadilla |pêşnav=Sebastián |paşnav2=Agnolin |pêşnav2=Federico L. |paşnav3=Novas |pêşnav3=Fernando E. |paşnav4=Aranciaga Rolando |pêşnav4=Alexis M. |paşnav5=Motta |pêşnav5=Matías J. |paşnav6=Lirio |pêşnav6=Juan M. |paşnav7=Isasi |pêşnav7=Marcelo P. |tarîx=2016-01-01 |sernav=A new ornithopod (Dinosauria, Ornithischia) from the Upper Cretaceous of Antarctica and its palaeobiogeographical implications |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0195667115300677 |kovar=Cretaceous Research |cild=57 |rr=311–324 |doi=10.1016/j.cretres.2015.09.009 |issn=0195-6671}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Ely |pêşnav=Ricardo C. |paşnav2=Case |pêşnav2=Judd A. |tarîx=2019-09-01 |sernav=Phylogeny of a new gigantic paravian (Theropoda; Coelurosauria; Maniraptora) from the Upper Cretaceous of James Ross Island, Antarctica |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0195667118300120 |kovar=Cretaceous Research |cild=101 |rr=1–16 |doi=10.1016/j.cretres.2019.04.003 |issn=0195-6671}}&lt;/ref&gt;

=== Serdema senozoyîkê (66–10 milyon sal berê) ===
[[Wêne:Eocene-Paleocene-circumpolar.svg|thumb|Pêkhatina herika çerxa derdorî ya Antarktîkayê ji perçebûna dawî ya pira bejahî ya Antarktîkayê]]
Di destpêka serdema paleojenê de girêdana pira bejahî ya pira Antarktîkayê, Antartîkayê bi Amerîkaya Başûr û her wiha bi başûrê rojhilatê Awistralyayê ve berdewam kiriye. Fauna ji formasyona La Mesetaya li nîvgirava Antarktîkayê ku dîroka wê vedigere serdema eosenê, pir dişibihe faunayên wekhev ên Amerîkaya Başûr ku ajalên wekê ajalên bi kîsik (marsupials), xenarthran, lîtoptern û ungulatesê bi sim û her wiha gondwanatheres û dibe ku meridiolestidans hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=History of Terrestrial Mammals in South America: How South American Mammalian Fauna Changed from the Mesozoic to Recent Times |paşnav=Defler |pêşnav=Thomas |weşanger=Springer |tarîx=2018-12-19 |isbn=978-3-319-98449-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-HWADwAAQBAJ}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Gelfo |pêşnav=Javier N. |paşnav2=Goin |pêşnav2=Francisco |paşnav3=Bauzá |pêşnav3=Nicolá |paşnav4=Reguero |pêşnav4=Marcelo |tarîx=2019-09-01 |sernav=The fossil record of Antarctic land mammals: commented review and hypotheses for future research |url=https://www.researchgate.net/publication/337086325_The_fossil_record_of_Antarctic_land_mammals_commented_review_and_hypotheses_for_future_research |kovar=researchgate.net |rr=274–292 |doi=10.13679/j.advps.2019.0021}}&lt;/ref&gt; Hatiye texmînkirin ku ajalên bi kîsik di destpêka eosenê de ji Amerîkaya Başûr bi rêya Antarktîkayê belavê Awistralyayê bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Eldridge |pêşnav=Mark D B |paşnav2=Beck |pêşnav2=Robin M D |paşnav3=Croft |pêşnav3=Darin A |paşnav4=Travouillon |pêşnav4=Kenny J |paşnav5=Fox |pêşnav5=Barry J |tarîx=2019-05-23 |sernav=An emerging consensus in the evolution, phylogeny, and systematics of marsupials and their fossil relatives (Metatheria) |url=https://doi.org/10.1093/jmammal/gyz018 |kovar=Journal of Mammalogy |cild=100 |hejmar=3 |rr=802–837 |doi=10.1093/jmammal/gyz018 |issn=0022-2372}}&lt;/ref&gt;

Nêzîkê 53 milyon sal berê Awistralya û Gîneya Nû ji Antarktîkayê veqetiyane û deriyê Tazmanyayê vebûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Ball |pêşnav=Philip |paşnav2=Eagles |pêşnav2=Graeme |paşnav3=Ebinger |pêşnav3=Cynthia |paşnav4=McClay |pêşnav4=Ken |paşnav5=Totterdell |pêşnav5=Jennifer |tarîx=2013 |sernav=The spatial and temporal evolution of strain during the separation of Australia and Antarctica |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/ggge.20160 |kovar=Geochemistry, Geophysics, Geosystems |ziman=en |cild=14 |hejmar=8 |rr=2771–2799 |doi=10.1002/ggge.20160 |issn=1525-2027}}&lt;/ref&gt; Modelên erdnîgariya Antarktîkayê nîşan didin ku ev herikîn û her wiha çerxa paşvegerê ya xwedî kirinê ji ber kêmbûna asta CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;yê çêbûye û bûye sedema afirandina qeşayên piçûk û qeşayên mayînde yên cemserî.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=England |pêşnav=Matthew H. |paşnav2=Hutchinson |pêşnav2=David K. |paşnav3=Santoso |pêşnav3=Agus |paşnav4=Sijp |pêşnav4=Willem P. |tarîx=2017-08-01 |sernav=Ice–Atmosphere Feedbacks Dominate the Response of the Climate System to Drake Passage Closure |url=https://journals.ametsoc.org/view/journals/clim/30/15/jcli-d-15-0554.1.xml |kovar=Journal of Climate |cild=30 |hejmar=15 |rr=5775–5790 |doi=10.1175/JCLI-D-15-0554.1 |issn=0894-8755}}&lt;/ref&gt; Her ku asta CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;yê zêdetir kêm bûye, qeşayê dest bi berfirehbûneke bilez kiriye û cihê daristanên ku heta wê demê Antarktîkayê vedişartin girtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=DeConto |pêşnav=Robert M. |paşnav2=Pollard |pêşnav2=David |tarîx=2003 |sernav=Rapid Cenozoic glaciation of Antarctica induced by declining atmospheric CO2 |url=https://www.nature.com/articles/nature01290 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=421 |hejmar=6920 |rr=245–249 |doi=10.1038/nature01290 |issn=1476-4687}}&lt;/ref&gt; Ekosîstemên tundrayê li Antarktîkayê heta 14 û 10 milyon sal berê niha hebûna xwe berdewam kirine û piştre sarbûna zêdetir bûye sedema tunekirina van tundrayan.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Ashworth |pêşnav=Allan C. |paşnav2=Erwin |pêşnav2=Terry L. |tarîx=2016 |sernav=Antarctotrechus balli sp. n. (Carabidae, Trechini): the first ground beetle from Antarctica |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5126512/ |kovar=ZooKeys |hejmar=635 |rr=109–122 |doi=10.3897/zookeys.635.10535 |issn=1313-2989 |pmc=5126512 |pmid=27917060}}&lt;/ref&gt;

=== Serdema hemdem ===
Her çiqas jeolojiya Antarktîkayê bi piranî ji aliyê qeşaya parzemînî ve hatibe veşartin jî, parzemîn dikare bi teknîkên wekê ji hestkirina ji dûr ve, radara ku di bin erdê de derbas dibe û wêneyên satelîtê werin lêkolîn kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Pour |pêşnav=Amin Beiranvand |paşnav2=Park |pêşnav2=Yongcheol |paşnav3=Park |pêşnav3=Tae-Yoon S. |paşnav4=Hong |pêşnav4=Jong Kuk |paşnav5=Hashim |pêşnav5=Mazlan |paşnav6=Woo |pêşnav6=Jusun |paşnav7=Ayoobi |pêşnav7=Iman |tarîx=2018-06-01 |sernav=Regional geology mapping using satellite-based remote sensing approach in Northern Victoria Land, Antarctica |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S187396521730107X |kovar=Polar Science |cild=16 |rr=23–46 |doi=10.1016/j.polar.2018.02.004 |issn=1873-9652}}&lt;/ref&gt; Ji aliyê jeolojîk ve, Antarktîkaya Rojava pir dişibihe Andên Amerîkaya Başûr.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Antarctica and the southern oceans |paşnav=Stonehouse |pêşnav=B. |weşanger=J. Wiley |tarîx=2002 |isbn=978-0-471-98665-2 |cih=Chichester, West Sussex, England, Hoboken, NJ |kesên-din=Bernard Stonehouse |url=https://www.worldcat.org/title/50285217 |oclc=50285217}}&lt;/ref&gt; Nîvgirava Antarktîkayê bi bilindbûna jeolojîk û veguherîna sedîmentên binê deryayê ku veguheriye kevirên metamorfîk, çêbûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Tectonic setting and evolution of the James Ross Basin, northern Antarctic Peninsula |paşnav=Elliot |pêşnav=David H. |weşanger=Geological Society of America |tarîx=1988-01-01 |rr=0 |isbn=978-0-8137-1169-0 |paşnavê-edîtor=Feldmann |pêşnavê-edîtor=Rodney M. |url=https://doi.org/10.1130/MEM169-p541 |paşnavê-edîtor2=Woodburne |pêşnavê-edîtor2=Michael O. |doi=10.1130/MEM169-p541}}&lt;/ref&gt;

Antarktîkaya Rojava bi yekbûna çend plakayên parzemînî çêbûye ku di encamê de hejmarek rêzeçiyayên li herêmê çêbûne ku rêzeçiyayên herî berbiçav çiyayên Ellsworthê bûn. Hebûna sîstema rift a Antarktîkaya Rojava bûye sedema volkanîzma li ser sinorê di navbera Antarktîkaya Rojava û Rojhilat de û her wiha bûye sedema çêbûna çiyayên Transantarktîkê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}&lt;/ref&gt;

Antarktîka Rojhilat ji aliyê jeolojîk ve devereke pirreng e. Avabûna Antarktîka Rojhilat di serdema arkeyî (4.000 –2.500 milyon sal berê) de dest pê kiriye û di serdema kambriyê de rawestiyaye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctic Marine Geology |paşnav=Anderson |pêşnav=J. B. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-521-13168-1}}&lt;/ref&gt; Herêm li ser kratoneke kevirî hatiye avakirin ku bingeha  mertala prekambriyê ava kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}&lt;/ref&gt; Li ser bingehê komir û kevirên qûmê, kevirên kilsinî û şêl hene ku di serdemên devonî û jurasiyê de hatine danîn ku çiyayên Transantarktîkê çêbikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Chapter 2 The Geology and Geomorphology of Antarctica |weşanger=Elsevier |tarîx=1987-01-01 |rr=7–42 |cild=16 |paşnavê-edîtor=Campbell |pêşnavê-edîtor=I. B. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0166248108701508 |series=Developments in Soil Science |paşnavê-edîtor2=Claridge |pêşnavê-edîtor2=G. G. C. |doi=10.1016/S0166-2481(08)70150-8}}&lt;/ref&gt; Li deverên peravê çiyayên wekê rêzeçiyayê Shackletonê û Vîktorya Land û hinek şikestekên tektonîk çêbûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Paxman |pêşnav=Guy J. G. |paşnav2=Jamieson |pêşnav2=Stewart S. R. |paşnav3=Ferraccioli |pêşnav3=Fausto |paşnav4=Bentley |pêşnav4=Michael J. |paşnav5=Forsberg |pêşnav5=Rene |paşnav6=Ross |pêşnav6=Neil |paşnav7=Watts |pêşnav7=Anthony B. |paşnav8=Corr |pêşnav8=Hugh F. J. |paşnav9=Jordan |pêşnav9=Tom A. |tarîx=2017 |sernav=Uplift and tilting of the Shackleton Range in East Antarctica driven by glacial erosion and normal faulting |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/2016JB013841 |kovar=Journal of Geophysical Research: Solid Earth |ziman=en |cild=122 |hejmar=3 |rr=2390–2408 |doi=10.1002/2016JB013841 |issn=2169-9356}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Salvini |pêşnav=Francesco |paşnav2=Brancolini |pêşnav2=Giuliano |paşnav3=Busetti |pêşnav3=Martina |paşnav4=Storti |pêşnav4=Fabrizio |paşnav5=Mazzarini |pêşnav5=Francesco |paşnav6=Coren |pêşnav6=Franco |tarîx=1997 |sernav=Cenozoic geodynamics of the Ross Sea region, Antarctica: Crustal extension, intraplate strike-slip faulting, and tectonic inheritance |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1029/97JB01643 |kovar=Journal of Geophysical Research: Solid Earth |ziman=en |cild=102 |hejmar=B11 |rr=24669–24696 |doi=10.1029/97JB01643 |issn=2156-2202}}&lt;/ref&gt;

Komir cara yekem li Antarktîkayê li nêzîkê çiyayên Beardmoreyê ji aliyê Frank Wild ve di sefera Nimrod de di sala 1907an de hatiye tomar kirin û tê zanîn ku komirê pileya nizm li gelek deverên çiyayên Transantarktîkê heye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}&lt;/ref&gt; Çiyayên prens Charles depoyên hesinê vedihewînin û li Deryaya Rossê jî qadên neftê û gaza xwezayî hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Times |pêşnav=Walter Sullivan Special to The New York |tarîx=1976-12-19 |sernav=Soviet Team Finds a ‘Mountain of Iron’ in Antarctica |url=https://www.nytimes.com/1976/12/19/archives/soviet-team-finds-a-mountain-of-iron-in-antarctica.html |roja-gihiştinê=2026-09-02 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt;
== Avhewa ==
[[Wêne:Fryxellsee Opt.jpg|thumb|Dîmenek ji qeşaya şîn ku gola Fryxell a li qirax ên çiyayên Transantarktîkê nixumandiye]]
Antarktîka parzemîna herî sar, parzemîna herî bi bahoz û parzemîna herî hişk ê Dinyayê ye.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |sernav=Antarctica |roja-gihiştinê=2026-09-01 |archive-date=2022-05-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220509192134/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Li nêzîkê peravên parzemînê, germahî di havînê de dikare ji 10 °C ê derbas bibe û di mehên zivistanê de heya -40 °C dadikeve. Li ser deverên bilind ên navendî, germahî di mehên havînê de dikare heya -30 °C dakeve û di mehên zivistanê de jî germahiya heman deverê heya -80 °C ê dadikeve.

Germahiya hewayê ya xwezayî ya herî nizm a ku li ser Erdê hatiye tomarkirin di 21ê tîrmeha sala 1983an de li stasyona Vostok a Rûsyayê li Antarktîkayê bi qasê -89.2 °C hatiye tomarkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Turner |pêşnav=John |paşnav2=Anderson |pêşnav2=Phil |paşnav3=Lachlan-Cope |pêşnav3=Tom |paşnav4=Colwell |pêşnav4=Steve |paşnav5=Phillips |pêşnav5=Tony |paşnav6=Kirchgaessner |pêşnav6=Amélie |paşnav7=Marshall |pêşnav7=Gareth J. |paşnav8=King |pêşnav8=John C. |paşnav9=Bracegirdle |pêşnav9=Tom |paşnav10=Vaughan |pêşnav10=David G. |paşnav11=Lagun |pêşnav11=Victor |paşnav12=Orr |pêşnav12=Andrew |tarîx=2009 |sernav=Record low surface air temperature at Vostok station, Antarctica |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1029/2009JD012104 |kovar=Journal of Geophysical Research: Atmospheres |ziman=en |cild=114 |hejmar=D24 |doi=10.1029/2009JD012104 |issn=2156-2202}}&lt;/ref&gt; Di sala 2010an de bi rêya satelîta germahiyeke hewayê germahiya parzemînê bi qasê −94.7 °C hatiye tomar kirin lêbelê dibe ku ji ev rêje ji sermaya li ser rûyê erdê bi bandor bûye ku li bilindahiya 2 mêtre li jorê rûyê erdê nehatiye tomar kirin ku ji bo tomarên fermî yên germahiya hewayê tê xwestin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.usatoday.com/story/weather/2013/12/10/antarctica-cold-record/3950019/ |sernav=Antarctica records unofficial coldest temperature ever |malper=USA TODAY |roja-gihiştinê=2026-09-02 |ziman=en-US |paşnav=Rice |pêşnav=Doyle}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.antarctica.gov.au/about-antarctica/weather-and-climate/weather/ |sernav=Antarctic weather – Australian Antarctic Program |malper=www.antarctica.gov.au |tarîx=2019-02-18 |roja-gihiştinê=2026-09-02 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Ji ber ku piraniya Antarktîkayê ji asta deryayê ji 3.000 mêtre bilindtir e, Antarktîka ji herêma Arktîkê sartir e. Germahiya Okyanûsa Arktîkê bi rêya qeşaya deryayê ya Arktîkê ber bi parzemînê ve hatiye veguhastin û bi awayê hewaya li herêma Arktîkê nerm dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Climatology |paşnav=Rohli |weşanger=Jones &amp; Bartlett Learning |tarîx=2017-06-05 |isbn=978-1-284-11998-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=umokDwAAQBAJ |paşnav2=Vega |pêşnav2=Anthony J.}}&lt;/ref&gt;

Antarktîka çoleke cemserî ye ku barîna parzemînê kêm e. Parzemîn salane bi navînî nêzîkê 150 mm av werdigire ku bi piranî bi awayê şilopeyê ye. Deverên navxweyî hişktir e û di tevahiya salê herî zêde bi qasê 50 mm baran werdigire lê herêmên peravê bi gelemperî ji 200 mm zêdetir baran werdigirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Climatology |paşnav=Rohli |weşanger=Jones &amp; Bartlett Learning |tarîx=2017-06-05 |isbn=978-1-284-11998-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=umokDwAAQBAJ |paşnav2=Vega |pêşnav2=Anthony J.}}&lt;/ref&gt; Li çend deverên qeşaya şîn, ba û sublîmasyon ji berfa ku dibare zêdetir berfê radike. Li geliyên hişk, heman bandor li ser bingehek kevirî çêdibe ku dibe sedema jîngeheke bêber û hişk.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fountain |pêşnav=Andrew G. |paşnav2=Nylen |pêşnav2=Thomas H. |paşnav3=Monaghan |pêşnav3=Andrew |paşnav4=Basagic |pêşnav4=Hassan J. |paşnav5=Bromwich |pêşnav5=David |tarîx=2010 |sernav=Snow in the McMurdo Dry Valleys, Antarctica |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/joc.1933 |kovar=International Journal of Climatology |ziman=en |cild=30 |hejmar=5 |rr=633–642 |doi=10.1002/joc.1933 |issn=1097-0088}}&lt;/ref&gt;
=== Cudahiyên herêmî ===
Antarktîkaya Rojhilat ji ber bilindahiya xwe ya bilind ve ji Antarktîkaya Rojava sartir e. Eniyên hewayê bi zêde derbasê deverên navendî yên parzemînê nabin ku ev jî dibe sedem ku navenda parzemînê sar û hişk bimînin û dibe sedema ku bayên deverê bi leza nerm bimînin. Barîna berfa li beşa perava Antarktîkayê barîneke pir gelemperî ye ku li wir di nav 48 demjimêran de berf dikare bi qasê 1.22 mêtreyê bibare. Li qiraxa parzemînê, bayên katabatîk ên bihêz ên ji platoya cemserî pir caran bi hêza bahozê çêdibin. Di mehên havînê de ji ber ku her roj 24 demjimêrên tîrêjên rojê li wir tên wergirtin, li Cemsera Başûr ji ekvatorê zêdetir tîrêjên rojê digihîjin rûyê erdê.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;
=== Guherîna avhewayê ===
[[Wêne:20201210 Antarctica ice mass variation - NASA GRACE-en.svg|thumb|Guherîna navînî ya girseya qeşaya Antarktîkê ku ji sala 2002an vir ve salane bi qasî 100 milyar ton e]]
Tevê devera xwe yê îzolekirî, Antarktîka di dehsalên dawî de ji ber belavbûna gazên serayê, germ bûye û hinek ji beşên qeşayên xwe winda kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Singh |pêşnav=Hansi A. |paşnav2=Polvani |pêşnav2=Lorenzo M. |tarîx=2020-10-08 |sernav=Low Antarctic continental climate sensitivity due to high ice sheet orography |url=https://www.nature.com/articles/s41612-020-00143-w |kovar=npj Climate and Atmospheric Science |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=3 |hejmar=1 |rr=39 |doi=10.1038/s41612-020-00143-w |issn=2397-3722}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Casado |pêşnav=Mathieu |paşnav2=Hébert |pêşnav2=Raphaël |paşnav3=Faranda |pêşnav3=Davide |paşnav4=Landais |pêşnav4=Amaelle |tarîx=2023 |sernav=The quandary of detecting the signature of climate change in Antarctica |url=https://www.nature.com/articles/s41558-023-01791-5 |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=13 |hejmar=10 |rr=1082–1088 |doi=10.1038/s41558-023-01791-5 |issn=1758-6798}}&lt;/ref&gt; Antarktîkaya Rojava ji sala 1950an heta sala 2000an di heyamên dehsalan de ji 0,1 °C zêdetir germ bûye û nîvgirava Antarktîkayê ya ku li ber çavan e ji nîvê sedsala 20an vir ve bi qasê 3 °C germ bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://discoveringantarctica.org.uk/climate-change/impacts-of-climate-change/ |sernav=Impacts of climate change |malper=Discovering Antarctica |roja-gihiştinê=2026-09-02 |ziman=en-GB}}&lt;/ref&gt; Antarktîkaya Rojhilat ku li gorî Antarktîkaya Rojava sar e û avhewaya deverê sekan (stabîl) heta salên 2000î germahî nîşan nedaye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Clem |pêşnav=Kyle R. |paşnav2=Fogt |pêşnav2=Ryan L. |paşnav3=Turner |pêşnav3=John |paşnav4=Lintner |pêşnav4=Benjamin R. |paşnav5=Marshall |pêşnav5=Gareth J. |paşnav6=Miller |pêşnav6=James R. |paşnav7=Renwick |pêşnav7=James A. |tarîx=2020 |sernav=Record warming at the South Pole during the past three decades |url=https://www.nature.com/articles/s41558-020-0815-z |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=10 |hejmar=8 |rr=762–770 |doi=10.1038/s41558-020-0815-z |issn=1758-6798}}&lt;/ref&gt; Li dora Antarktîkayê, Okyanûsa Başûr ji her okyanûseke din zêdetir germahiya okyanûsê kişandiye û li kûrahiyên bi qasê 2.000 mêtreyan germbûneke berbiçav çêbûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Bourgeois |pêşnav=Timothée |paşnav2=Goris |pêşnav2=Nadine |paşnav3=Schwinger |pêşnav3=Jörg |paşnav4=Tjiputra |pêşnav4=Jerry F. |tarîx=2022-01-17 |sernav=Stratification constrains future heat and carbon uptake in the Southern Ocean between 30°S and 55°S |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8764023/ |kovar=Nature Communications |cild=13 |hejmar=1 |rr=340 |doi=10.1038/s41467-022-27979-5 |issn=2041-1723 |pmc=8764023 |pmid=35039511}}&lt;/ref&gt; Li dora Antarktîka Rojava, okyanûs ji sala 1955an vir ve bi qasê 1 °C germ bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://discoveringantarctica.org.uk/climate-change/impacts-of-climate-change/ |sernav=Impacts of climate change |malper=Discovering Antarctica |roja-gihiştinê=2026-09-02 |ziman=en-GB}}&lt;/ref&gt;

Germbûna [[Okyanûsa Başûr]] a li dora Antarktîkayê bûye sedema qelsbûn an jî hilweşîna refikên qeşayên ku li derveyî qeşayan digeriyan û hevsengiya wan pêk dianiyan. Her çiqas perê qeşayên Antarktîkaya Rojhilat ku berdewam dike ku li hundirê welêt qeşayê zêde bike jî gelek cemedên peravê giraniya xwe winda dikin û paşve dikişin ku ev jî dibe sedema windabûna giştî ya qeşayên li seranserê Antarktîkayê.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Cite web |url=https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/downloads/report/IPCC_AR6_WGI_Chapter09.pdf |sernav=Chapter 9: Ocean, Cryosphere and Sea Level Change}}&lt;/ref&gt; Hatiye payîn ku heta sala 2100an ku windabûna qeşaya li Antarktîkayê bi qasê 11 santî metreyan bilindbûna asta deryayê ya gerdûnî zêde bike.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt; Bi germbûna zêdetir re îhtimala bêîstîqrariyê pir zêdetir dibe û dikare bilindbûna asta deryayê ya gerdûnî ya sedsala 21ê du caran zêdetir bike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Bamber |pêşnav=Jonathan L. |paşnav2=Oppenheimer |pêşnav2=Michael |paşnav3=Kopp |pêşnav3=Robert E. |paşnav4=Aspinall |pêşnav4=Willy P. |paşnav5=Cooke |pêşnav5=Roger M. |tarîx=2019-06-04 |sernav=Ice sheet contributions to future sea-level rise from structured expert judgment |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6561295/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=116 |hejmar=23 |rr=11195–11200 |doi=10.1073/pnas.1817205116 |issn=1091-6490 |pmc=6561295 |pmid=31110015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Horton |pêşnav=Benjamin P. |paşnav2=Khan |pêşnav2=Nicole S. |paşnav3=Cahill |pêşnav3=Niamh |paşnav4=Lee |pêşnav4=Janice S. H. |paşnav5=Shaw |pêşnav5=Timothy A. |paşnav6=Garner |pêşnav6=Andra J. |paşnav7=Kemp |pêşnav7=Andrew C. |paşnav8=Engelhart |pêşnav8=Simon E. |paşnav9=Rahmstorf |pêşnav9=Stefan |tarîx=2020-05-08 |sernav=Estimating global mean sea-level rise and its uncertainties by 2100 and 2300 from an expert survey |url=https://www.nature.com/articles/s41612-020-0121-5 |kovar=npj Climate and Atmospheric Science |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=3 |hejmar=1 |rr=18 |doi=10.1038/s41612-020-0121-5 |issn=2397-3722}}&lt;/ref&gt;

Ava heliyayî ya nû ya ji qeşayê ava binê Antarktîkayê ya şor firk dike û şaneya jêrîn a gera serûbinkirina Okyanûsa Başûr (SOOC) qels dike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Silvano |pêşnav=Alessandro |paşnav2=Rintoul |pêşnav2=Stephen Rich |paşnav3=Peña-Molino |pêşnav3=Beatriz |paşnav4=Hobbs |pêşnav4=William Richard |paşnav5=van Wijk |pêşnav5=Esmee |paşnav6=Aoki |pêşnav6=Shigeru |paşnav7=Tamura |pêşnav7=Takeshi |paşnav8=Williams |pêşnav8=Guy Darvall |tarîx=2018 |sernav=Freshening by glacial meltwater enhances melting of ice shelves and reduces formation of Antarctic Bottom Water |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5906079/ |kovar=Science Advances |cild=4 |hejmar=4 |rr=eaap9467 |doi=10.1126/sciadv.aap9467 |issn=2375-2548 |pmc=5906079 |pmid=29675467}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Pan |pêşnav=Xianliang L. |paşnav2=Li |pêşnav2=Bofeng F. |paşnav3=Watanabe |pêşnav3=Yutaka W. |tarîx=2022-01-10 |sernav=Intense ocean freshening from melting glacier around the Antarctica during early twenty-first century |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8748732/ |kovar=Scientific Reports |cild=12 |hejmar=1 |rr=383 |doi=10.1038/s41598-021-04231-6 |issn=2045-2322 |pmc=8748732 |pmid=35013425}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/downloads/report/IPCC_AR6_WGI_Chapter09.pdf |sernav=Chapter 9: Ocean, Cryosphere and Sea Level Change}}&lt;/ref&gt; Her çiqas bandorên tevahî tê payîn ku di nav çend sedsalan de çêbibin jî, li gorî hinek lêkolînan, hilweşîna tevahî ya SOOCê dikare di navbera 1.7 °C û 3 °C germbûna gerdûnî de çêbike. Ev barîna kêm ê li nîvkada başûr û barîna zêde yê li nîvkada bakur, dibe sedema kêmbûna masîgirî ya li Okyanûsa Başûr û hilweşîna potansiyel a hinek ekosîstemên deryayî vedigire.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2023-03-29 |sernav='Dramatic' changes to Southern Ocean by 2050 likened to The Day After Tomorrow plot |url=https://www.abc.net.au/news/2023-03-30/dramatic-south-ocean-circulation-changes-study/102154690 |roja-gihiştinê=2026-09-03 |xebat=ABC News |ziman=en-AU}}&lt;/ref&gt; Her çiqas gelek cureyên Antarktîkayê nehatibin keşifkirin jî, zêdebûna flora Antarktîkayê ya belgekirî heye û ji u bo parastina jîngeheke guncavê faunayên mezin ên wekê pengûenan zehmetî hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Roland |pêşnav=Thomas P. |paşnav2=Bartlett |pêşnav2=Oliver T. |paşnav3=Charman |pêşnav3=Dan J. |paşnav4=Anderson |pêşnav4=Karen |paşnav5=Hodgson |pêşnav5=Dominic A. |paşnav6=Amesbury |pêşnav6=Matthew J. |paşnav7=Maclean |pêşnav7=Ilya |paşnav8=Fretwell |pêşnav8=Peter T. |paşnav9=Fleming |pêşnav9=Andrew |tarîx=2024 |sernav=Sustained greening of the Antarctic Peninsula observed from satellites |url=https://www.nature.com/articles/s41561-024-01564-5 |kovar=Nature Geoscience |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=17 |hejmar=11 |rr=1121–1126 |doi=10.1038/s41561-024-01564-5 |issn=1752-0908}}&lt;/ref&gt; Helandina erdên cemed girtî dibe ku ji bo erdên bê cemed bibe sedema gazên serayê û qirêjiya cemedgirtî ya berê ku bi helandinê re derdikeve holê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Potapowicz |pêşnav=Joanna |paşnav2=Szumińska |pêşnav2=Danuta |paşnav3=Szopińska |pêşnav3=Małgorzata |paşnav4=Polkowska |pêşnav4=Żaneta |tarîx=2019-02-15 |sernav=The influence of global climate change on the environmental fate of anthropogenic pollution released from the permafrost: Part I. Case study of Antarctica |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S004896971833612X |kovar=Science of The Total Environment |cild=651 |rr=1534–1548 |doi=10.1016/j.scitotenv.2018.09.168 |issn=0048-9697}}&lt;/ref&gt; Germbûna Antarktîkayê û guhertinên têkildar di gera Okyanûsa Başûr de dikarin bandorê li şêwazên avhewayê yên li hinek deverên Afrîkayê jî bikin ku dikare bandor li barîna herêmî û guherîna germahiyê bike.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Meredith, M. P.; et al. (2025). Antarctica and the Earth System. Routledge. pp. 1–18.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Trisos, C. H.; et al. (2022). Climate Change 2022: Impacts, Adaptation and Vulnerability. Cambridge University Press. pp. 1285–1455.}}&lt;/ref&gt;

Ger germahî ji asta sala 2020an 2 °C kêmtir nebe, ihtimal heye ku qata qeşayê ya Antarktîkaya Rojava bi tevahî bihele.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Lau |pêşnav=Sally C. Y. |paşnav2=Wilson |pêşnav2=Nerida G. |paşnav3=Golledge |pêşnav3=Nicholas R. |paşnav4=Naish |pêşnav4=Tim R. |paşnav5=Watts |pêşnav5=Phillip C. |paşnav6=Silva |pêşnav6=Catarina N. S. |paşnav7=Cooke |pêşnav7=Ira R. |paşnav8=Allcock |pêşnav8=A. Louise |paşnav9=Mark |pêşnav9=Felix C. |paşnav10=Linse |pêşnav10=Katrin |paşnav11=Strugnell |pêşnav11=Jan M. |tarîx=2023-12-22 |sernav=Genomic evidence for West Antarctic Ice Sheet collapse during the Last Interglacial |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.ade0664 |kovar=Science |weşanger=American Association for the Advancement of Science |cild=382 |hejmar=6677 |rr=1384–1389 |doi=10.1126/science.ade0664}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Naughten |pêşnav=Kaitlin A. |paşnav2=Holland |pêşnav2=Paul R. |paşnav3=De Rydt |pêşnav3=Jan |tarîx=2023 |sernav=Unavoidable future increase in West Antarctic ice-shelf melting over the twenty-first century |url=https://www.nature.com/articles/s41558-023-01818-x |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=13 |hejmar=11 |rr=1222–1228 |doi=10.1038/s41558-023-01818-x |issn=1758-6798}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Garbe |pêşnav=Julius |paşnav2=Albrecht |pêşnav2=Torsten |paşnav3=Levermann |pêşnav3=Anders |paşnav4=Donges |pêşnav4=Jonathan F. |paşnav5=Winkelmann |pêşnav5=Ricarda |tarîx=2020 |sernav=The hysteresis of the Antarctic Ice Sheet |url=https://www.nature.com/articles/s41586-020-2727-5 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=585 |hejmar=7826 |rr=538–544 |doi=10.1038/s41586-020-2727-5 |issn=1476-4687}}&lt;/ref&gt; Hatiye payîn ku windabûna vê qata qeşayê heye bi tevahî ji holê rabe ev pêvajo bi qasê 500 û 13.000 sal berxwe bide.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-09-03 |ziman=en |doi=10.1126/science.abn7950}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://climatetippingpoints.info/2022/09/09/climate-tipping-points-reassessment-explainer/ |sernav=Exceeding 1.5°C global warming could trigger multiple climate tipping points – paper explainer |malper=climatetippingpoints.info |tarîx=2022-09-09 |roja-gihiştinê=2026-09-03 |ziman=en |paşnav=dvdmckay}}&lt;/ref&gt; Ger qeşaya bilind hilweşe dibe ku asta deryayê bi qasê 3,3 mêtre bilind bibe û bi helandina qeşayên li ser çiyayan qeşayên bilind jî dibe ku asta deryayê bi qasê 4,3 metreyan bilind bike.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.the-cryosphere.net/7/375/2013/tc-7-375-2013.pdf |sernav=Bedmap2: improved ice bed, surface and thickness datasets for Antarctica}}&lt;/ref&gt; Qata qeşaya Antarktîkaya Rojhilat ku li gorî deverên qeşayî yên din gelek aram e tenê dikare bi qasê 0,5 mête heta 0,9 mêtreyê asta deryayê bilind bike ku ev jî beşek piçûk ê ji bilind bûna 53,3 mêtreyan e ku di tevahiya helandina qata qeşayê de pêk tê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Crotti |pêşnav=Ilaria |paşnav2=Quiquet |pêşnav2=Aurélien |paşnav3=Landais |pêşnav3=Amaelle |paşnav4=Stenni |pêşnav4=Barbara |paşnav5=Wilson |pêşnav5=David J. |paşnav6=Severi |pêşnav6=Mirko |paşnav7=Mulvaney |pêşnav7=Robert |paşnav8=Wilhelms |pêşnav8=Frank |paşnav9=Barbante |pêşnav9=Carlo |paşnav10=Frezzotti |pêşnav10=Massimo |tarîx=2022-09-10 |sernav=Wilkes subglacial basin ice sheet response to Southern Ocean warming during late Pleistocene interglacials |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9464198/ |kovar=Nature Communications |cild=13 |hejmar=1 |rr=5328 |doi=10.1038/s41467-022-32847-3 |issn=2041-1723 |pmc=9464198 |pmid=36088458}}&lt;/ref&gt; Ji ber ku germahiya gerdûnî li dora 3°C  zêde bûye, deverên xeternak ên wekê Hewza Wilkes û Hewza Aurora dibe ku di nav 2.000 salan de bimînin di bin avê de&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-09-03 |ziman=en |doi=10.1126/science.abn7950}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://climatetippingpoints.info/2022/09/09/climate-tipping-points-reassessment-explainer/ |sernav=Exceeding 1.5°C global warming could trigger multiple climate tipping points – paper explainer |malper=climatetippingpoints.info |tarîx=2022-09-09 |roja-gihiştinê=2026-09-03 |ziman=en |paşnav=dvdmckay}}&lt;/ref&gt; û dibe ku li van deveran bilindbûna asta deryayê bigihîje 6,4 metreyan.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Pan |pêşnav=Linda |paşnav2=Powell |pêşnav2=Evelyn M. |paşnav3=Latychev |pêşnav3=Konstantin |paşnav4=Mitrovica |pêşnav4=Jerry X. |paşnav5=Creveling |pêşnav5=Jessica R. |paşnav6=Gomez |pêşnav6=Natalya |paşnav7=Hoggard |pêşnav7=Mark J. |paşnav8=Clark |pêşnav8=Peter U. |tarîx=2021 |sernav=Rapid postglacial rebound amplifies global sea level rise following West Antarctic Ice Sheet collapse |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8087405/ |kovar=Science Advances |cild=7 |hejmar=18 |rr=eabf7787 |doi=10.1126/sciadv.abf7787 |issn=2375-2548 |pmc=8087405 |pmid=33931453}}&lt;/ref&gt; 

=== Tenikbûna tebeqeya ozonê ===
[[Wêne:NASA and NOAA Announce Ozone Hole is a Double Record Breaker.png|thumb|Wêneya qula herî mezin a di tebeqeya ozonê de ku di meha îlona sala 2006an de hatiye tomarkirin]]
Zanyaran ji salên 1970an vir ve li ser qata ozona di atmosfera li jor ê Antarktîkayê lêkolîn dikin. Di sala 1985an de zanyarên brîtanî li ser daneyên ku wan li stasyona lêkolîn a Halley ya li ser çemê cemeda Brunt berhev kiribûn dixebitin, wan qadeke mezin a bi rêjeya ozonê ya nizm li ser Antarktîkayê keşiv kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://physicstoday.aip.org/features/the-antarctic-ozone-hole-an-update |sernav=The Antarctic ozone hole: An update |malper=PHYSICS TODAY |tarîx=2014-07-01 |roja-gihiştinê=2026-09-07 |ziman=en |doi=10.1063/PT.3.2449}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Schiermeier |pêşnav=Quirin |tarîx=2009-08-01 |sernav=Atmospheric science: Fixing the sky |url=https://www.nature.com/articles/460792a |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=460 |hejmar=7257 |rr=792–795 |doi=10.1038/460792a |issn=1476-4687}}&lt;/ref&gt; 'Qula tebeqeya ozonê' hema hema tevahiya parzemînê vedigire û di meha îlona sala 2006an de gihîştiye asta xwe ya herî mezin ku bûyera herî dirêj a mayînde ye,&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Bates |pêşnav=Sofie |tarîx=2020-10-30 |sernav=Large, Deep Antarctic Ozone Hole Persisting into November |url=https://www.nasa.gov/feature/goddard/2020/large-deep-antarctic-ozone-hole-persisting-into-november/ |roja-gihiştinê=2026-09-07 |xebat=NASA |ziman=en}}&lt;/ref&gt; di sala 2020an de pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://wmo.int/media/news/record-breaking-2020-ozone-hole-closes |sernav=Record-breaking 2020 ozone hole closes |malper=World Meteorological Organization |tarîx=2021-01-06 |roja-gihiştinê=2026-09-07 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Ev tenikbûna tebeqeya ozonê ji ber belavbûna klorofluorokarbon û halonên di atmosferê de çêdibe ku ev made tebeqeya ozonê bi gazên din perçe dikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=The Ozone Hole - British Antarctic Survey |url=https://www.bas.ac.uk/data/our-data/publication/the-ozone-layer/ |roja-gihiştinê=2026-09-07 |xebat=British Antarctic Survey |ziman=en-GB}}&lt;/ref&gt; 

Şert û mercên pir sar ên Antarktîkayê bûne sedem ku ewrên stratosferîk ên cemserî çêbibin. Ewr wekê katalîzator ji bo reaksiyonên kîmyewî tevdigerin ku di dawiyê de dibin sedema hilweşîna ozonê.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://csl.noaa.gov/assessments/ozone/2010/twentyquestions/Q10.pdf |sernav=Q10: Why has an &quot;ozone hole&quot; appeared over Antarctica when ozone-depleting substances are present throughout the stratosphere?}}&lt;/ref&gt; Protokola Montreal a sala 1987an belavbûna madeyên ku ozonê kêm dikin sinordar kiriye. Tê pêşbînîkirin ku qula ozon an li jor ê Antarktîkayê hêdî hêdî winda bibe ku heta salên 2060î tê payîn ku asta ozonê vegere nirxên ku herî dawî ya ku di salên 1980î de hatine tomarkirin.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://ozone.unep.org/sites/default/files/2019-05/SAP-2018-Assessment-report.pdf |sernav=World Meteorological Organization Global Ozone Research and Monitoring Project—Report No. 58: Scientific Assessment of Ozone Depletion 2018}}&lt;/ref&gt;

Di heman demê de tenikbûna ozonê dikare di stratosferê de bibe sedema sarbûna bi qasê 6 °C ê. Sarbûn girseya cemserî xurt dike û bi vî awayî rê li ber derketina hewaya sar a nêzîkê Cemsera Başûr digire ku ev jî di encamê de girseya parzemînî ya tebeqeya qeşaya Antarktîkaya Rojhilat sar dike. Herêmên li derdora Antarktîkayê, bi taybetî nîvgirava Antarktîkayê rastî germahiyên bilindtir tên ku ev yek jî helîna qeşayê bileztir dike. Ev model destnîşan dikin ku tenikbûna ozonê û bandora vorteksa cemserî ya zêde dibe ku dibe sedema zêdebûna dirêjahiya qeşaya deryayê jî pêvajoyeke ji destpêka çavdêriya di dawiya salên 1970î ve heta sala 2014an berdewam kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Schiermeier |pêşnav=Quirin |tarîx=2009-08-01 |sernav=Atmospheric science: Fixing the sky |url=https://www.nature.com/articles/460792a |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=460 |hejmar=7257 |rr=792–795 |doi=10.1038/460792a |issn=1476-4687}}&lt;/ref&gt; Ev model destnîşan dikin ku kêmbûna ozonê û bandora vorteksa cemserî ya ku zêde dibe, dibe ku ji ber sedema zêdebûna dirêjahiya qeşaya deryayê jî be ku ji dema destpêkirina çavdêriyên di dawiya salên 1970î heta sala 2014an berdewam kiriye. Ji wî demê ve rûbera qeşaya deryaya Antarktîkayê bi awayekê bilez kêm bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Parkinson |pêşnav=Claire L. |tarîx=2019-07-16 |sernav=A 40-y record reveals gradual Antarctic sea ice increases followed by decreases at rates far exceeding the rates seen in the Arctic |url=https://www.pnas.org/doi/full/10.1073/pnas.1906556116 |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences |weşanger=Proceedings of the National Academy of Sciences |cild=116 |hejmar=29 |rr=14414–14423 |doi=10.1073/pnas.1906556116 |pmc=6642375 |pmid=31262810}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Chung |pêşnav=Eui-Seok |paşnav2=Kim |pêşnav2=Seong-Joong |paşnav3=Timmermann |pêşnav3=Axel |paşnav4=Ha |pêşnav4=Kyung-Ja |paşnav5=Lee |pêşnav5=Sang-Ki |paşnav6=Stuecker |pêşnav6=Malte F. |paşnav7=Rodgers |pêşnav7=Keith B. |paşnav8=Lee |pêşnav8=Sun-Seon |paşnav9=Huang |pêşnav9=Lei |tarîx=2022 |sernav=Antarctic sea-ice expansion and Southern Ocean cooling linked to tropical variability |url=https://www.nature.com/articles/s41558-022-01339-z |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=12 |hejmar=5 |rr=461–468 |doi=10.1038/s41558-022-01339-z |issn=1758-6798}}&lt;/ref&gt;
== Biyocûre ==
Tê dîtin piraniya cureyên li Antarktîkayê cisnê cureyên ku bi milyonan salan berê li wir jiyane ne ne. Ji ber vê yekê hatiye payîn ku ev cûre ji gelek çerxên qeşayê sax mane ku cure di demên avhewaya pir sar de li deverên germtir ên îzolekirî yên wekê deverên bi germahiya jeotermal an jî deverên ku di seranserê avhewaya sar de bê qeşa mane, sax mane.
=== Fauna ===
[[Wêne:Kaiserpinguine mit Jungen.jpg|thumb|Dîmenek ji pengûenên împerator û cûcik ên wan]]
Kermêşa bêfirîn ''Belgica antarctica'', ajala herî mezin e ku bi tevahî ajaleke bejayî ya li Antarktîkayê ye ku digihîje mezinahiya 6 mm.

Krîla Antarktîkayê ku di komên mezin de kom dibe, cureya bingehîn a ekosîstema [[Okyanûsa Başûr]] e û [[Organîzm|organîzmayeke]] xwarina girîng ê ajalên wekê balîna, fok, fokên pilingî, fokên bi mû, masiyên qeşayê û gelek cureyên çûkên wekê pengûen û albatrosê ye. Hinek cureyên ajalên deryayî hene û rasterast an nerasterast bi fîtoplanktonê ve girêdayî ne. [[Jiyana deryayî]] ya Antarktîkayê pengûen, balînayên şîn, orka, masiyên mezin û fokên bi mû vedihewîne. Foka Antarktîkayê di sedsalên 18 û 19an de ji ber çermê wan ji aliyê nêçîrvanên fokên ku ji Dewletên Yekbûyî û Keyaniya Yekbûyî hatine bi awayekê zêde hatine girtin. [[Foka leopar|Fokên pilingî]] di ekosîstema Antarktîkayê de nêçîrvanên herî baş in û ji bo lêgerîna xwarinê li seranserê Okyanûsa Başûr digerin.

Nêzîkê 40 cureyên çûkan hene ku li Antarktîkayê an jî nêzî Antarktîkayê dîjîn ku di nav wan de cureyên petrelan, penguenan, kormoran û kevok hene. Çend cureyên çûkan ên din serdana okyanûsa li dora Antarktîkê dikin ku di nav wan de hinek ji wan ku bi gelemperî li Arktîkê dijîn hene. Pengûena împerator tekane pengûen e ku di zivistanê de li Antarktîkayê cucikê xwe dertînin; ew û pengûena Adelie ji hemî pengûen ên din dûrtir li başûr cûcik ên xwe dertînin.

[[Wêne:Sterna vittata - Antarctica I.jpg|thumb|Dîmena teyrekî Antarktîkayê (Sterna vittata) li ser keştîyeke binavbûyî li Girava Enterprise sekiniye]]
Di sala 2010an de hêjmara populasyona jiyana deryayî ya ku ji aliyê nêzîkê 500 lêkolîneran ve di dema sala cemserî vavneteweyî de hatiye kirin, hate weşandin. Hatiye diyarkirin ku di lêkolînê de zêdetirî 235 organîzmayên deryayî li her du herêmên cemserî yên cuda dijîn û bi vê awayê di navbera devereke bi qasê 12.000 kîlometre ye, dijîn. Ajalan mezin ên wekê hinek balîna û çûk salane vê rêwîtiyê dikin. Formên jiyanê ya biçûktir ên wekê xiyar û şemalokên azad ên avjen, di herdu okyanûsên cemser de jî têne dîtin. Faktorên ku dikarin di belavbûna wan de bibin alîkar, cûdahiyên germahiyê di navbera okyanûsa kûr ê li cemseran û ekvatorê de ne ku ji 5 °C ê zêdetir nebin û pergalên sereke yên herikînê an kemerên veguhastinên deryayî yên ku dikarin hêk û larvayan veguhezînin in.

Di meha çileya sala 2025an de dabeş bûna çiyayê mezin ên cemedê A-84 (ku bi mezinahiya xwe dişibihe bajarê Şîkagoyê) ji Shela Cemeda George VI derfetek kêm peyda kiriye ku bikaranîna keştiyên binavî yên robotîk, qata deryaya di bin refikên cemed ên li ser avê de were keşifkirin. Lêkolîneran di kûrahiyên heta 1300 metreyan de ekosîstemên bi awayekê neçaverêkirî mercanên mezin, singer ên kevnar, masiyên cemedê, pîrî yên mezin ên deryayî û heta heştpê hatine dîtin, kifş kirine. Dibe ku ev ekosîstem cureyên nû yên ku bi sedsalan veşartî mane û ji aliyê herikînên okyanûs ên ku xurekê hildigirin ve hatine xwedîkirin, vedihewînin.

=== Flora ===
Di seranserê dîroka xwe de Antarktîka gelek jiyana cûreyên nebatan dîtiye. Di serdema kretasye de li parzemîn  ekosîstemek fern-conifer ê serdest hebû ku di dawiya heman serdemê de veguheriye daristaneke barana nerm. Di dema neojena sartir de (17–2,5 milyon sal berê) ekosîstemeke tundrayê cihê daristanên baranê girtiye. Avhewaya Antarktîkaya îro rê nadeye ku nebatên li parzemînê zêde belav bibin. Hewaya sar ê zêde, bêwespiya axê û kêmbûna şilebûna hewayê û tîrêjên rojê mezinbûna nebatan asteng dike ku bûye sedema cûrbecûrbûna cureyan a kêm bibin û belavbûna wan kêm bibin. Floraya parzemînê bi piranî ji brîofîtan pêk dihatin ku di nav de 25 cureyên nebatên kezeba sor û 100 cureyên nebatên kevzê hebûn. Sê cureyên riwekên kulîlkdar hene ku hemî li Nîvgirava Antarktîkayê têne dîtin. Di nav van riwekan de Deschampsia antarctica (giyayê porî yê Antarktîkayê), Colobanthus quitensis ( înciyê yê Antarktîkayê) û Poa annua cureyeke ji derveyî parzemînê hatiye (giyayê şîn ê salane) hene.
=== Organîzmayên din ===
Ji 700 cureyên algeyê ku li Antarktîkayê hene, nêzîkê nîvê wan fîtoplanktonên deryayî ne. Algeyê berfê yên pirreng bi taybetî di havînê de li herêmên peravê pir in. Ji ber ku av cemed digire hemî xwê ya avê (ava şor) ji avê diavêje derve û ji ber ku ev ava şor di nav depoyên ava şor de kom dibe, mîkroorganîzmayên razayî jî vedihewîne. Her wiha heta cemeda deryayê jî dikare komên ekolojîk ên bêhempa vehewîne. Dema ku qeşa dest bi helandinê dike, depoyên ava şor fireh dibin û dikarin bi hev re kanalên ava şor çêbikin û kevza di hindurê depoyan de dikarin ji nû ve şiyar bibin û heta cemidîna din ji nû ve geş bibin.

Di heman demê de di ava deryayê de bakterî heta 800 mêtre di bin qeşayê de hatine dîtin. Hatiye texmînkirin ku di nav ava di bin erdê Gola Vostokê de komeke bakteriyên xwemalî heye. Hatiye texmînkirin ku hebûna jiyanê li wir argumana ihtimala jiyanê li ser heyva Jupiterê Europa zêde dike û dibe ku di bin qalikê xwe yê qeşayê de av hebe. Di avên pir alkalîn ên Gola Unterseeyê de komek ji bakteriyên ekstremofîl hatiye dîtin. Belavbûna zîndewerên pir berxwedêr ên ku li deverên wiha yê nemêvanperwer dijîn dikare argumana ji bo jiyana ji derveyî erdê di jîngehên sar û dewlemend bi metanê de hê jî zêdetir bike.

=== Parastina jîngehê ===
[[Wêne:Antarctica, pollution, environment, Russia, Bellingshausen 1.JPG|thumb|Dîmenek ji bermahiyên li ser perava li stasyona Bellingshausen a li Girava King George ku di sala 1992an de hatiye kişandin]]
Yekem peymana navneteweyî ji bo parastina biyolojîk a cihêrengiya Antarktîkayê di sala 1964an de hatiye pejirandin. Masîgirtina zêde ya populasyona krîl (ajalek e ku di ekosîstema Antarktîkayê de roleke mezin dilîze) bûye sedem ku rayedar rêziknameyên li ser masîgiriyê derxînin. Peymana parastina çavkaniyên zindî yên deryayî yên Antarktîkayê, peymaneke navneteweyî ye ku di sala 1980an de ket meriyetê ku masîgiriyê bi rêk û pêk dike û bi yekê xaye dike ku têkiliyên ekolojîk biparêze. Tevê van rêziknameyan jî, masîgirtina neqanûnî, bi taybetî ya masiyê diranan ê Patagonian ê pir biqîmet ku li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê wekê levreşa Şîlî tê firotin wekê pirsgirêke dimîne.

Bi awayekê analojîk bi peymana masîgiriya sala 1980an ku peymaneke berdewamî ye, welatên bi pêşengiya Zelanda Nû û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê peymaneke li ser madenê danûstandin kirine. Ev peymana li ser rêkxistina çalakiyên çavkaniyên madenî yên Antarktîkayê di sala 1988an de hatiye pejirandin. Piştî kampanyayeke bi hêz ku ji aliyê rêxistinên jîngehê ve, pêşî Awistralyayê û piştre jî li Fransayê hatiye lidarxistin, biryar hatiye dayîn ku peymanê pesend nekin. Li cihê vê peymanê welatan bi protokola parastina jîngeha Antarktîkayê, peymana Antarktîkayê (protokola Madrîdê) pejirandine ku ev peymana ji bo parastina jîngeha Antarktîkayê di sala 1998an de ketiye meriyetê. Protokola Madrîdê hemî kolandinên kanên madenê qedexe kiriye û parzemînê wekê &quot;rezerveke xwezayî ya ji bo aştî û zanistê hatiye veqetandiye&quot; destnîşan kiriye.

Koma aktîvîstên jîngehê Greenpeace ji sala 1987an heta sala 1992an li Girava Rossê bingehek ava kiriye ku wekê beşek ji hewldana xwe ya ku parzemînê wekê wekê parkeke cîhanî radigihîne, diyar kiriye. Penageha balîneyên Okyanûsa Başûr di sala 1994an de ji aliyê komîsyona balîneyên navneteweyî ve hatiye damezrandin. Ev penageh ji devereke bi qasê 50 milyon km² (19 milyon mîlên çargoşe) pêk hatiye ku tevahiya parzemîna Antarktîkayê dorpêç dike. Her çiqas Japon ji bo armancên lêkolînê derbasê vê qadê bibe jî û nêçîra balîneyên bazirganî li herêmê qedexe be jî, nêçîra balîneyên bazirganî ji aliyê Japonê ve berdewam kiriye.

Tevê van parastinan, biyolojiya li Antarktîkayê hê jî ji ber çalakiyên mirovan di bin metirsiyê de ye. Herêmên bi taybetî parastî kêmtir ji %2ê herêmê digirin û ji bo heywanên ku populer in ji heywanên ku kêm têne dîtin parastineke baştir hatiye peydakirin. Di heman demê de herêmên parastî yên bejayî ji herêmên parastî yên deryayî zêdetir in. Ekosîstem ji ber gefên herêmî û gerdûnî bi bandor bûne ku bi taybetî di nav gefan de qirêjî, dagirkirina cureyên ne-xwemalî û bandorên cûrbecûr ên guherîna avhewayê hene.

== Dîroka keşif kirinê ==
Keştiyên keştîvan James Cook, HMS Resolution û Adventure, di 17ê çileya sala 1773an de, di kanûna sala 1773an de û dîsa di çileya sala 1774an de derbasê nav çembera Antarktîkayê bûye. Cook berî ku di çileya sala 1773an de li ber belavbûna qeşayan vekişe, bi qasê 120 km nêzîkê perava Antarktîkayê bûye. Di sala 1775an de, wî hebûna parzemîneke cemserî wekê &quot;îhtîmaleke&quot; dîtiye û di quncikeke din a rojnameya xwe de wiha nivîsandiye: &quot;[Ez] bi tundî bawer dikim û ji ihtîmaleke mezin e ku me beşek ji vê parzemînê dîtibe&quot;.
=== Sedsala 19an ===
Dibe ku di destpêka sedsala 19an de masîgirên fokê di nav masîgirên pêşîn de bûn ku nêzîkê bejahiya Antarktîkê bûne. Kevntirîn bermayiyên mirovan ku li herêma Antarktîkayê hatine dîtin, serê qoqê jineke ciwan bû ku li perava Yamana ya li Giravên Shetland Başûr hatibû dîtin û dibe ku ev jin di sala 1985an de hatiye dîtin.

Di demek dirêj de hatiye bawerkirin ku yekem kesê ku Antarktîka an jî qada qeşaya Antarktîkayê dîtiye, deryavanê brîtanî Edward Bransfield bû ku kaptanekî hêzên deryayî yên qraliyetê bû ku di 30ê çileya sala 1820an de serê nîvgirava Antarktîkayê keşif kiriye. Lêbelê kaptanekî hêza deryayî ya Împeratoriya Rûsyayê, Fabian Gottlieb von Bellingshausen, di 27ê çileyê de girseyeke mezin ên qeşaya Antarktîkê ku li ser avê disekinî dîtiye. Keştiya nêçîrvanî ya fokan a amerîkî Nathaniel Palmer ku keştiya wî ya nêçîrvaniya fokan di wê demê de li herêmê bû, dibe ku yekem kes e ku nîvgirava Antarktîkayê dîtiye.

Yekem ekspedîsyona Antarktîkayê ya Rûsyayê, bi serokatiya Bellingshausen û Mikhail Lazarev li ser keştiya 985 tonî ya Vostokê û keştiya piştgiriyê ya 530 tonî ya Mîrniyê, gihîştiye xalek di nav 32 km yê ji Queen Maud Land û di 27ê çileya sala 1820an de li cihê 69°21′28″S 2°14′50″W girseyeke qeşayê dîtine. Ev dîtin sê roj berê ku Bransfield axa nîvgirava Trînîtî ya Antarktîkayê ku perçeyeke bejahiyê ye bibîne û 10 meh berê ku Palmer di meha mijdara sala 1820an de vê deverê bibîne, pêk hatiye. Her çiqas hinek dîroknas vê îdiayê nepejirandibin jî, ji ber ku ti delîl tune ku Davis derketiye parzemîna Antarktîkayê daketiye, ne li giravek li deryayê, yekem çûyîna piştrastkirî yê li Antarktîkayê ji aliyê John Davis ku keştîvanê fokan a amerîkî yê bi eslê xwe îngilîzî bû pêk hatiye ku hatiye diyarkirin ev derketina parzemînê di 7ê sibata sala 1821ê de li pozikê Hughes Bay a Antarktîkayê pêk hatiye.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Commons|Antarctica|Antarktîka}}

{{Parzemîn}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}

[[Kategorî:Antarktîka| ]]
[[Kategorî:Cîhan]]
[[Kategorî:Parzemîn]]</text>
      <sha1>rl1e8rjgmzwhtmsk0q13l5ma8trxqmn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2092989</id>
      <parentid>2092988</parentid>
      <timestamp>2026-09-07T02:22:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Fauna */</comment>
      <origin>2092989</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="79553" sha1="imrtfiwlka0grg4lrjzf2cl05x4clll" xml:space="preserve">{{Xebat}}
{{Agahîdanka giştî}}
'''Antarktîka'''&lt;ref&gt;{{Îzolî, 2007|r=1138|jêgirtin=Antarktîka}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ferhenga Erdnîgarîyê (Coğrafya)|Ferhenga Erdnîgarîyê]]|paşnav=Önen|pêşnav=Abdurrahman |weşanger=Stembol: Doz|sal=2008|rûpel=36}}&lt;/ref&gt; yan jî '''Antarktîk'''{{Çavk}} ({{Bi-la|Antarctica}}) yek ji [[parzemîn]]ên cîhanê ye ku parzemîna herî başûr ê dinyayê û parzemîna herî kêm nifûs a cîhanê ye. Parzemîn bi tevahî li başûrê çembera Antarktîkayê ye û ji aliyê [[Okyanûsa Başûr]] (ku wekê Okyanûsa Antarktîkayê jî tê zanîn) ve hatiye dorpêçkirin ku [[Cemsera Başûr]] a erdnîgarî vedihewîne. Di heman demê de Antarktîka pêncem parzemîna herî mezin ê cîhanê ye ku bi qasê ji %40 ji [[Ewropa|Ewropayê]] mezintir e û rûbera parzemînê  bi qasê 14.200.000 km² rûerd (an rûqeşa) vegirtiye. Piraniya Antarktîkayê bi qata qeşayê ya Antarktîkayê ve hatiye nixumandin ku qalindahiya navînî ya qeşayê bi qasê 1,9 km ye.

Antarktîka bi navînî parzemîna herî sar, herî hişke û parzemîna herî bi ba û bahoz ê cîhanê ye û parzemîn ji asta deryayê xwedî bilindahiyeke navînî ye. Antarktîka bi piranî ji çoleke cemserî pêk hatiye ku barîna salane li peravê zêdetirî 200 mm ye û berf û barana li hundirê parzemînê gelek kêm e. Qeşayên parzemîn di warê ava şîrîn de gelek dewlemend e ku nêzîkê ji %70ê rezervên ava şirîn ên cîhanê li Antarktîkayê cemedgirtî ye. Hatiye payîn ger ku qeşaya Antarktîkayê bihele, dê asta deryayê ya [[Cîhan|cîhanê]] bi qasê 60 mêtreyan bilind bibe. Her wiha Antarktîka xwediyê rekora germahiya herî nizm a pîvandî yê li ser rûyê [[Dinya (gerstêrk)|Erdê]] ye ku nizmahiya germahiya bi qasê −89.2 °C hatiye pîvandin. Germahiya herêmên peravê di havînê de dikare bi qasê 10 °C bilind bibe. Cureyên xwemaliyên ajalan kêzik, nematod, pengûen, fok û tardigrad in. Li cihên ku nebat lê hene, bi piranî bi awayê liken an kevzê ye.

Refên qeşayê yên Antarktîkayê dibe ku cara yekem di sala 1820an de, di dema sefereke rûsî de ku ji aliyê Fabian Gottlieb von Bellingshausen û Mikhail Lazarev ve hatibû birêvebirin, hatine dîtin. Di dehsalên piştê seferên wan, di seferên fransî, amerîkî û brîtanî de li parzemînê lêkolînên zêdetir hatine kirin. Yekem derketina piştrastkirî ya Antarktîkayê ji aliyê tîmeke norwêcî ve di sala 1895an de pêk hatiye. Di destpêka sedsala 20an de, çend seferên navxwe yên parzemînê çêbûne. Lêkolînerên brîtanî Douglas Mawson, Edgeworth David û Alistair Mackay yekem kes bûn ku di sala 1909an de gihîştine [[Cemsera Başûr]] a manyetîkî û cemsera başûr a erdnîgarî jî yekem car di sala 1911an de lêkolînerê norwêcî Roald Amundsen gihiştiye cemserê.

Ji aliyê îdarî ve Antarktîka ji aliyê nêzîkê 30 welatan ve tê birêvebirin ku hemî jî endamên sîstema peymana Antarktîkayê ya sala 1959an in. Li gorî şertên peymanê, çalakiyên leşkerî, kolandinên kanên madenê, teqînên nukleerî û avêtina bermayiyên nukleerî li Antarktîkayê qedexe ne. Geştiyarî, masîgirtin û lêkolîn çalakiyên sereke yên mirovan li Antarktîkayê û li derdora Antarktîkayê hene. Di mehên havînê de nêzîkê 5.000 kes li stasyonên lêkolînê dimînin û ev hejmar di mehên zivistanê de dadikeve 1.000 kesan. Her çiqas parzemîn dûr be jî, çalakiyên mirovan bi rêya qirêjî, guherîna avhewayê û bi rêya tenikbûna [[tebeqeya ozonê]] bandoreke neyînî li ser Antarktîkayê dihêle. Helîna qata qeşayê ya [[Antarktîkaya Rojava]] ya ku potansiyeleke nearam e, di pêşbîniyên bilindbûna [[asta deryayê]] di asta sedsalê de bûye sedema nezelaliyeke herî mezin û heman helîn bandorê li ser serûbinkirina gera [[Okyanûsa Başûr]] jî dike ku di dawiyê de dikare bibe sedema bandorên girîng li ser avhewaya [[Nîvkada Başûr]] û hilberîna Okyanûsa Başûr.

== Etîmolojî ==
[[Wêne:1657 map Polus Antarcticus.jpg|thumb|Nexşeya cemserî ya herî başûrê Dinyayê]]
Navê ku ji parzemînê hatiye dayîn ji peyva antarktîka hatiye ku ji peyva fransî ya navîn ''antartique'' an ''antarctique'' ('li hemberî Arktîkê') û piştre ji peyva latînî ''antarcticus'' ('li hemberî bakur') hatiye. Navê Antarktîkus ji peyvên yewnanî ἀντι- ('dij-') û ἀρκτικός (arktikos, 'ya hirçê [Ursa Major], bakur') hatiye.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite book |sernav=Lettinck 2021, p. 158.}}&lt;/ref&gt; Fîlozofê yewnanî Arîstoteles li dora 350 {{bz}} de di ''Meteorolojiyê'' de li ser &quot;herêma Antarktîkê&quot; nivîsandiye. Li gorî raporê, erdnîgarnasê yewnanî Marinusê ji Tîrusê ev nav di nexşeya xwe ya cîhanê ya sedsala duyem a {{pz}} de ku niha winda bûye, bi kar aniye. Nivîskarên romayî Gaius Julius Hyginus û Apuleius ji bo cemsera başûr navê yewnanî yê latînîkirî polus antarcticus bi kar anîne ku ji wir peyva fransî ya kevin ''pole antartike'' (nûjen ''pôle antarctique'')&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Hyginus 1992, p. 176.}}&lt;/ref&gt; ku di sala 1270an de hatiye piştrastkirin û ji wir jî peyva îngilîziya navîn pol antartik ku cara yekem di lêkolîneke ji aliyê nivîskarê îngilîzî Geoffrey Chaucer ve hatiye nivîsandin, hatiye wergirtin.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Ramanên ewropî yên di derbarê hebûna Terra Australis ku parzemîneke berfirehê li başûrê dûr ê cîhanê ye ku ji bo hevsengî kirina axên bakurê [[Ewropa]], [[Asya]] û [[Afrîkaya Bakur]] pêk tîne, wekê têgeheke rewşenbîrî, ji kevnariya klasîk ve hebû. Ji ber vê yekê ''Terra Australis'' navê ku ji bo hemî girseyên bejayî yên hîpotetîk ên ku tê pêşniyar kirin ku li cihê ku niha tê zanîn Antarktîka heye, hatibû bikaranîn.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Mericq 1987, pp. 90–91: 'They published maps and charts based on the hypothesis that Tierra del Fuego was the beginning of that Terra Australis. The first person ever to have rights over these lands was Pedro Sancho de la Hoz, who received them through a special decree signed by Emperor Charles V on 24 January 1539.'}}&lt;/ref&gt; Îdiaya hebûna axek wisa heta keşfkirina Awistralyayê ku ji aliyê ewropiyan ve hatiye keşfkirin, berdewam kiriye.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Scott, Hiatt &amp; McIlroy 2012, pp. 2–3.}}&lt;/ref&gt;

Di destpêka sedsala 19an de keşifger Matthew Flinders guman li hebûna parzemîneke cuda yê li başûrê Awistralyayê (ku di wê demê wekê New Holland hatiye binavkirin) kiriye û ji ber vê yekê pêşniyar kiriye ku li cihê wê navê &quot;Terra Australis&quot; ji bo [[Awistralya|Awistralyayê]] were bikar anîn.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Cawley 2015, p. 130.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=McCrone &amp; McPherson 2009, p. 75.}}&lt;/ref&gt; Di sala 1824an de rayedarên kolonyal ên li Sîdneyê bi fermî navê parzemîna New Hollandê wekê Awistralya guhertine û peyva &quot;Terra Australis&quot; wekê referansek ji bo navê Antarktîkayê hiştine. Di dehsalên piştre de, erdnîgaran hevokên wekê &quot;parzemîna Antarktîkayê&quot; bi kar anîne. Wan li cihê vê navê li naveke helbestî geriyane û navên wekê ''Ultima'' û ''Antipodea'' pêşniyar kirine.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Cameron-Ash 2018, p. 20.}}&lt;/ref&gt; Ji bo binavkirina parzemînê navê Antarktîka di salên 1890î de hatiye pejirandin û bikaranîna yekem ê vê navê ji aliyê kartografê skotlendî John George Bartholomew pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://digital.nls.uk/bartholomew/highlights/antarctica.html#:~:text=Edinburgh%20geographer%20and%20mapmaker%20John,since%20the%20first%20century%20AD. |sernav=Highlights from the Bartholomew Archive: The naming of Antarctica}}&lt;/ref&gt;

== Erdnîgarî ==
[[Wêne:Antarctica.svg|thumb|300px|Nexşeyek ku Antarktîkaya Rojhilat li rastê Çiyayên Transantarktîk û Antarktîkaya Rojava li çepê ye, nişan dide.]]
Antarktîka ku bi awayekî asîmetrîk li dora cemsera başûr û bi piranî li başûrê çembera Antarktîkayê (ku yek ji pênc çemberên sereke yên firehiyê ye ku nexşeyên cîhanê nîşan didin) cih digire ku ji aliyê [[Okyanûsa Başûr]] ve hatiye dorpêçkirin. Di heman de çem ên avan li Antarktîkayê hene ku çemê herî dirêj ê parzemînê çemê Onyxê ye. Her wiha Antarktîka bi qasê 14,2 milyon km² rûber vedigire ku hema hema du car ji rûbera [[Awistralya|Awistralyayê]] mezintir e ku bi vê rûberê bûye pêncem parzemîna herî mezin ê cîhanê. Xeta perava Antarktîkayê bi qasê 18.000 km dirêj e ku ji sala 1983an vir ve çar celebên peravê li parzemînê hene ku perav ji %44ê peravê ji qeşayên avjenî, ji %38 ji dîwarên qeşayê pêk tê ku li ser keviran dimînin, ji %13 ji deverên qeşayî an jî qiraxa cemedên bilind pêk tê û ji %5ê ji parvên mayî jî ji kevirên vekirî pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |sernav=Antarctica - The World Factbook |malper=www.cia.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en |archive-date=2022-05-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220509192134/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: glaciological and geophysical folio |paşnav=Drewry |pêşnav=D. J. |weşanger=University of Cambridge, Scott Polar Research Institute |tarîx=1983 |isbn=978-0-901021-04-5 |cih=Cambridge}}&lt;/ref&gt;

Golên ku di binê qeşaya parzemînî de dimînin, bi piranî li geliyên hişk ên McMurdo an jî li gelek oazên cûda çêbûne.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}&lt;/ref&gt; [[Gola Vostokê]] ku di bin stasyona Vostok a [[Rûsya|Rûsyayê]] de hatiye dîtin, mezintirîn gola binqeşayê ya cîhanê û yek ji mezintirîn golên cîhanê ye. Berê hatiye bawer kirin ku gol bi milyonan salan hatiye girtin lê di roja îro de zanyaran texmîn kirine ku ava golê her 13.000 sal carekê bi helandin û cemidandina hêdî ya qeşayê hatiye guhertin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=David |tarîx=2019-06-27 |sernav=Antarctica |url=https://academic.oup.com/book/62792 |kovar=OUP Academic |ziman=en |doi=10.1093/wentk/9780190641320.001.0001}}&lt;/ref&gt; Di mehên havînan de qeşa li qiraxên golan dikare bihele û xendekên şil bi awayekê demkî çêdibin. Di heman demê de li Antarktîkayê hem golên ava şor û hem jî golên ava şirîn hene.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

[[Wêne:Mount Vinson from NW at Vinson Plateau by Christian Stangl (flickr).jpg|thumb|Dîmenek ji çiyayê Vînsonê ku li bakurê rojavayê Antarktîkayê ye û bilindeya herî bilind ê Antarktîkayê ye]]
Antarktîka ji aliyê Çiyayên Transantarktîk ve hatiye dabeşkirin ku ji erdê Vîktoryayê heta [[Deryaya Rossê]] dirêj dibin ku ev her alî di nav xwe de Antarktîkaya Rojava û Antarktîkaya Rojhilat vedigirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: Earth's Own Ice World |url=https://archive.org/details/antarcticaearths0000carr |paşnav=Carroll |pêşnav=Michael |weşanger=Springer |tarîx=2018-05-16 |isbn=978-3-319-74623-4 |paşnav2=Lopes |pêşnav2=Rosaly}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Ji |pêşnav=Fei |paşnav2=Gao |pêşnav2=Jinyao |paşnav3=Li |pêşnav3=Fei |paşnav4=Shen |pêşnav4=Zhongyan |paşnav5=Zhang |pêşnav5=Qiao |paşnav6=Li |pêşnav6=Yongdong |tarîx=2017-10-16 |sernav=Variations of the effective elastic thickness over the Ross Sea and Transantarctic Mountains and implications for their structure and tectonics |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0040195117302937 |kovar=Tectonophysics |cild=717 |rr=127–138 |doi=10.1016/j.tecto.2017.07.011 |issn=0040-1951}}&lt;/ref&gt; Piraniya Antarktîkayê bi tebeqeyên qeşayê ya Antarktîkayê ve hatiye nixumandin ku bi navînî 1,9 km qalindahiya qeşayan hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fretwell |pêşnav=P. |paşnav2=Pritchard |pêşnav2=H. D. |paşnav3=Vaughan |pêşnav3=D. G. |paşnav4=Bamber |pêşnav4=J. L. |paşnav5=Barrand |pêşnav5=N. E. |paşnav6=Bell |pêşnav6=R. |paşnav7=Bianchi |pêşnav7=C. |paşnav8=Bingham |pêşnav8=R. G. |paşnav9=Blankenship |pêşnav9=D. D. |paşnav10=Casassa |pêşnav10=G. |paşnav11=Catania |pêşnav11=G. |paşnav12=Callens |pêşnav12=D. |paşnav13=Conway |pêşnav13=H. |paşnav14=Cook |pêşnav14=A. J. |paşnav15=Corr |pêşnav15=H. F. J. |tarîx=2013-02-28 |sernav=Bedmap2: improved ice bed, surface and thickness datasets for Antarctica |url=https://tc.copernicus.org/articles/7/375/2013/ |kovar=The Cryosphere |ziman=English |weşanger=Copernicus GmbH |cild=7 |hejmar=1 |rr=375–393 |doi=10.5194/tc-7-375-2013 |issn=1994-0416}}&lt;/ref&gt; Tebeqeya qeşayê ji xeynî ji xeynî çend oazanên li geliyên hişk ên McMurdo tevahiya parzemînê nixumandine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://antarcticsun.usap.gov/science/4184/ |sernav=The Antarctic Sun: News about Antarctica - The Lost Dry Valleys of the Polar Plateau |malper=antarcticsun.usap.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en |archive-date=2022-01-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220115223943/https://antarcticsun.usap.gov/science/4184/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Çend çemên qeşayî yên Antarktîkayê ku ber bi refên qeşayî yên Antarktîkayê ve diherikin, pêvajoyeke ku wekê dînamîkên tebeqeyên qeşayê hatine pênasekirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.gfdl.noaa.gov/ice-sheet-dynamics/ |sernav=Ice Sheet Dynamics – Geophysical Fluid Dynamics Laboratory |malper=www.gfdl.noaa.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31}}&lt;/ref&gt;

Antarktîkaya Rojhilat ji Coats Land, Queen Maud Land, Enderby Land, Mac. Robertson Land, Wilkes Land û Victoria Land pêk hatiye. Ji xeynî beşek piçûk, hemî deverên parzemînê di nav nîvkada rojhilat de ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctic Climate Evolution |paşnav=Florindo |pêşnav=Fabio |weşanger=Elsevier |tarîx=2008-10-10 |isbn=978-0-08-093161-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yUu-x70CZEcC |paşnav2=Siegert |pêşnav2=Martin}}&lt;/ref&gt; Li ser û dora Antarktîkayê gelek girav hene ku piraniya wan giravên volkanîk in û li gorî pîvanên jeolojîk pir ciwan in.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://figshare.utas.edu.au/articles/journal_contribution/Origin_and_evolution_of_the_sub-Antarctic_islands_the_foundation/24483391 |sernav=Quilty, Patrick Gerard |malper=figshare.utas.edu.au |roja-gihiştinê=2026-08-31 |doi=10.26749/rstpp.141.1.35}}&lt;/ref&gt; Îstîsnayên herî berbiçav giravên [[deşta Kerguelenê]] ne ku girava herî kevin li dora 40 milyon sal berê niha çêbûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Olierook |pêşnav=Hugo K. H. |paşnav2=Jourdan |pêşnav2=Fred |paşnav3=Merle |pêşnav3=Renaud E. |paşnav4=Timms |pêşnav4=Nicholas E. |paşnav5=Kusznir |pêşnav5=Nick |paşnav6=Muhling |pêşnav6=Janet R. |tarîx=2016-04-15 |sernav=Bunbury Basalt: Gondwana breakup products or earliest vestiges of the Kerguelen mantle plume? |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0012821X1630019X |kovar=Earth and Planetary Science Letters |cild=440 |rr=20–32 |doi=10.1016/j.epsl.2016.02.008 |issn=0012-821X}}&lt;/ref&gt;

Girê Vinson a li çiyayên Ellsworthê bi bilindahiya 4.892 mêtreyê bilindeya herî bilind ê Antarktîkayê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Hall Ball Kiwi Mountaineers From Mount Cook To Everest |paşnav=Monteath |pêşnav=Colin |weşanger=Cloudcap |tarîx=1997 |isbn=978-0-938567-42-4 |url=https://www.worldcat.org/title/38585390 |oclc=38585390}}&lt;/ref&gt; Çiyayê Erebusa li Girava Rossê volkana herî başûrî ya cîhanê ye û her roj nêzîkê 10 caran diteqe. Xweliya ji teqînên volkanîk 300 kîlometre dûrî kratera volkanîk hatiye dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/48987684 |sernav=Antarctica : an encyclopedia from Abbott ice shelf to zooplankton {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Delîlên hejmareke mezin ji volkanan di bin qeşayê de hene ku ger asta çalakiyê bilind bibe, dibe ku ji bo tebeqeya qeşayê xetereyek çêbike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: Earth's Own Ice World |url=https://archive.org/details/antarcticaearths0000carr |paşnav=Carroll |pêşnav=Michael |weşanger=Springer |tarîx=2018-05-16 |isbn=978-3-319-74623-4 |paşnav2=Lopes |pêşnav2=Rosaly}}&lt;/ref&gt; Qubeya qeşayê ya bi navê Dome Argus li Antarktîkaya Rojhilat e ku bi qasê bilindahiya 4.091 metreyan bilind ew û qada qeşayê ya herî bilind ê Antarktîkayê ye. Ev gir yek ji cihên herî sar û hişk ên cîhanê ye ku germahî ya li vir heya −90 °C ê dadikeve û barîna salane jî bi qasê 1-3 sm ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica And The Arctic Circle, A Geographic Encyclopedia Of The Earth's Polar Regions |tarîx=2014-04-01 |url=http://archive.org/details/antarctica-and-the-arctic-circle-2-volumes-a-geographic-encyclopedia-of-the-earths-polar-regions}}&lt;/ref&gt;

== Dîroka jeolojîk ==
Ji dawiya serdema meoproterozoîkê heta serdema kretasyeyê, Antarktîka beşek ji superparzemîna [[Gondwana|Gondwanayê]] bû û parzemîn bi pêvajoya tevgerên Antarktîkaya îro ji ber ku Gondwana hêdî hêdî ji hev perçe bûye, li dora 183 milyon sal berê îro ava bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctic News Clips |weşanger=National Science Foundation |tarîx=1995 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=HcTrAAAAMAAJ&amp;pg=PA109}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}&lt;/ref&gt; Di demek dirêj a serdema fanerozoyîkê de Antarktîka xwedî avhewayek tropîkal ê nerm bû û ew bi daristanên berfireh nixumandî bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Klages |pêşnav=Johann P. |paşnav2=Salzmann |pêşnav2=Ulrich |paşnav3=Bickert |pêşnav3=Torsten |paşnav4=Hillenbrand |pêşnav4=Claus-Dieter |paşnav5=Gohl |pêşnav5=Karsten |paşnav6=Kuhn |pêşnav6=Gerhard |paşnav7=Bohaty |pêşnav7=Steven M. |paşnav8=Titschack |pêşnav8=Jürgen |paşnav9=Müller |pêşnav9=Juliane |paşnav10=Frederichs |pêşnav10=Thomas |paşnav11=Bauersachs |pêşnav11=Thorsten |paşnav12=Ehrmann |pêşnav12=Werner |paşnav13=van de Flierdt |pêşnav13=Tina |paşnav14=Pereira |pêşnav14=Patric Simões |paşnav15=Larter |pêşnav15=Robert D. |tarîx=2020 |sernav=Temperate rainforests near the South Pole during peak Cretaceous warmth |url=https://www.nature.com/articles/s41586-020-2148-5 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=580 |hejmar=7801 |rr=81–86 |doi=10.1038/s41586-020-2148-5 |issn=1476-4687}}&lt;/ref&gt;
=== Serdema paleozoyîkê (539–252 milyon sal berê) ===
[[Wêne:Glossopteris sp. (fossil leaf) (Permian; Antarctica) 1 (49063572172) (cropped).jpg|thumb|300px|Ji serdema permeya  Antarktîkayê pelgeke ''Glossopteris sp.'' yê]]
Germbûna berdewam bûye sedem ku piraniya Gondwanayê ziwa bibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Vegetation of Antarctica Through Geological Time |paşnav=Cantrill |pêşnav=David J. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012-11-22 |isbn=978-0-521-85598-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=sOGH4xaioRUC |paşnav2=Poole |pêşnav2=Imogen}}&lt;/ref&gt; Di serdema triyasiyê de Antarktîka ji aliyê cûreyeke giyayên bi tov (pteridosperms) ve serdest bû ku ji cinsê Dicroidiumê bûn ku wekê daran mezin dibûn. Florayên din ên triasiyê ginkgophytes, sîkadofites, darên konîfer û sphenopsid bûn. Tetrapod (ajaleke çar ling) cara yekem di serdema triyasiya destpêkê de li Antarktîkayê hatine dîtin û fosîlên herî kevn ên naskirî di formasyona fremouw a çiyayên Transantarktîkê de hatine dîtin. Sînapsîd (ku wekê &quot;xijendeyên mîna memikdaran&quot; jî têne zanîn) cureyên wekê Lystrosaurus di nav de hebû û di serdema triyasiya destpêkê de zêde bûn.

Nîvgirava Antarktîkayê di serdema jurasiyê de (206 heta 146 milyon sal berê) dest bi avakirina xwe kiriye. Afrîka di serdema jurasiyê li de dora 160 milyon sal berê ji Antarktîkayê dabeş bûye û piştre jî di serdema kretasiya destpêkê de nîvgirava Hindistanê (nêzîkî 125 milyon sal berê) ji heman parzemînan dabeş bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Rolland |pêşnav=Yann |paşnav2=Bernet |pêşnav2=Matthias |paşnav3=van der Beek |pêşnav3=Peter |paşnav4=Gautheron |pêşnav4=Cécile |paşnav5=Duclaux |pêşnav5=Guillaume |paşnav6=Bascou |pêşnav6=Jérôme |paşnav7=Balvay |pêşnav7=Mélanie |paşnav8=Héraudet |pêşnav8=Laura |paşnav9=Sue |pêşnav9=Christian |paşnav10=Ménot |pêşnav10=René-Pierre |tarîx=2019-01-15 |sernav=Late Paleozoic Ice Age glaciers shaped East Antarctica landscape |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0012821X18306460 |kovar=Earth and Planetary Science Letters |cild=506 |rr=123–133 |doi=10.1016/j.epsl.2018.10.044 |issn=0012-821X}}&lt;/ref&gt; Piştê kêmbûna qeşayê di nîvê duyem ê serdema permiyana destpêkê de, erd ji aliyê glossopterids (komeke nebatan a tovkirî ya nemabûyî ya bê xizmên zindî) ve serdest bû ku nebata herî berbiçav Glossopteris bû ku dareke wekê ku di axên tijî av de şîn dibe, hatiye şîrove kirin ku depoyên komirê yên berfireh çêkirine. Nebatên din ên ku di dema Permiyeyê de li Antarktîkayê hatine dîtin ''Cordaitales'', ''sphenopsids'', ''ferns'' û ''lycophytes'' in.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Vegetation of Antarctica Through Geological Time |paşnav=Cantrill |pêşnav=David J. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012-11-22 |isbn=978-0-521-85598-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=sOGH4xaioRUC |paşnav2=Poole |pêşnav2=Imogen}}&lt;/ref&gt; Di dawiya serdema permiyeyê de avhewa li ser piraniya [[Gondwana|Gondwanayê]] hişktir û germtir bûye û ekosîstemên daristanên ''glossopteridan'' wekê beşek ji bûyera tunebûna permî-triyasî hilweşiyane.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Past Antarctica: Paleoclimatology and Climate Change |paşnav=Franganillo |pêşnav=Marc Oliva i |weşanger=Elsevier Science &amp; Technology |tarîx=2020 |isbn=978-0-12-817925-3 |paşnav2=Fernandez |pêşnav2=Jesus Ruiz}}&lt;/ref&gt; Di serdema paleozoyîkê de ti delîl tinene ku nîşan bide ka tetrapod li Antarktîkê jiyane an na.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web |url=https://pubs.usgs.gov/of/2007/1047/ea/of2007-1047ea047.pdf |sernav=Collinson, James; William R., Hammer (2007). Migration of Triassic tetrapods to Antarctica (PDF). 10th International Symposium on Antarctic Earth Sciences.}}&lt;/ref&gt;

=== Serdema mezozoîkê (252–66 milyon sal berê) ===
{{Multiple image
| width  = 150
| image1 = Opening of western Indian Ocean 150 Ma.png
| image2 = Opening of South Atlantic 126 Ma.png
| image3 = Opening of South Atlantic 83 Ma.png
| footer = Perçebûna suoerparzemîna Gondwanayê; li dora 150 milyon sal berê (wêneya 1em), li dora 126 milyon sal berê (wêneya 2em) û li dora 83 milyon sal berê (wêneya 3em)
|}}
Germbûna berdewam piraniya Gondwanayê zuwa kiriye. Di serdema triyasiyê de, Antarktîka ji aliyê fernên tovkirî (pteridosperms) ve serdest bû ku beşek cinsê dicroidium bûn ku wekê daran mezin dibûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Icehouse to hothouse: floral turnover, the Permian–Triassic crisis and Triassic vegetation |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012 |rr=105–160 |isbn=978-0-521-85598-3 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Cantrill |pêşnavê-edîtor=David J. |url=https://www.cambridge.org/core/books/vegetation-of-antarctica-through-geological-time/icehouse-to-hothouse-floral-turnover-the-permiantriassic-crisis-and-triassic-vegetation/2A62935F027160A42A76FDD1199FA5C3 |paşnavê-edîtor2=Poole |pêşnavê-edîtor2=Imogen |doi=10.1017/CBO9781139024990.004}}&lt;/ref&gt; Florayên din ên serdema triyasiyê ginkgophytes, sîkadofît, konîfer û sphenopsîdan bûn. Tetrapod cara yekem di serdema triyasiya destpêkê de li Antarktîkayê hatine dîtin û fosîlên herî kevn ên naskirî di formasyona fremouw a [[Rêzeçiyayên Transantarktîk|çiyayên Transantarktîkê]] de hatin dîtin.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; Sînapsîd (ku wekî &quot;xijendeyên mîna memikan&quot; jî têne zanîn) cureyên wek ''Lystrosaurus'' vedihewîne û di serdema triyasiya destpêkê de gelek zêdetir bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Early Evolutionary History of the Synapsida |paşnav=Kammerer |pêşnav=Christian F. |weşanger=Springer London, Limited |tarîx=2013 |isbn=978-94-007-6841-3 |paşnav2=Angielczyk |pêşnav2=Kenneth D. |paşnav3=Fröbisch |pêşnav3=Jörg}}&lt;/ref&gt;

Nîvgirava Antarktîkayê di serdema jurasiyê de (206 heta 146 milyon sal berê) dest bi avakirina xwe kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Birkenmajer |pêşnav=K. |tarîx=1994 |sernav=Evolution of the Pacific margin of the northern Antarctic Peninsula: an overview |url=https://link.springer.com/10.1007/BF00210547 |kovar=Geologische Rundschau |ziman=en |cild=83 |hejmar=2 |rr=309–321 |doi=10.1007/BF00210547 |issn=0016-7835}}&lt;/ref&gt; Afrîka di serdema jurayê de li dora 160 milyon sal berê ji Antarktîkayê dabeş bûye û piştre di derdema kretasye ya destpêkê de (dora 125 milyon sal berê) [[nîvgirava Hindistanê]] ji hev dabeş bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Gaina |pêşnav=Carmen |paşnav2=Müller |pêşnav2=R. Dietmar |paşnav3=Brown |pêşnav3=Belinda |paşnav4=Ishihara |pêşnav4=Takemi |paşnav5=Ivanov |pêşnav5=Sergey |tarîx=2007-07-01 |sernav=Breakup and early seafloor spreading between India and Antarctica |url=https://doi.org/10.1111/j.1365-246X.2007.03450.x |kovar=Geophysical Journal International |cild=170 |hejmar=1 |rr=151–169 |doi=10.1111/j.1365-246X.2007.03450.x |issn=0956-540X}}&lt;/ref&gt; Darên ginkgo, konîfer, Bennettitale, nebatên poçikê hespan, fern û sikad di wê demê de pir bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Vegetation of Antarctica Through Geological Time |paşnav=Cantrill |pêşnav=David J. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012-11-22 |isbn=978-0-521-85598-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=sOGH4xaioRUC |paşnav2=Poole |pêşnav2=Imogen}}&lt;/ref&gt; Nêzîkê 80 milyon sal berê nebatên kulîlkdar bûne komên nebatan ên herî cihêreng ên li ser parzemînê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Barreda |pêşnav=Viviana D. |paşnav2=Palazzesi |pêşnav2=Luis |paşnav3=Olivero |pêşnav3=Eduardo B. |tarîx=2019 |sernav=When flowering plants ruled Antarctica: evidence from Cretaceous pollen grains |url=https://nph.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/nph.15823 |kovar=New Phytologist |ziman=en |cild=223 |hejmar=2 |rr=1023–1030 |doi=10.1111/nph.15823 |issn=0028-646X}}&lt;/ref&gt; Her çiqas darên behîvê yên başûr (Nothofagus) ber bi dawiya kretasyeyê ve berbiçav bin jî li Antarktîkaya Rojava daristanên pelderzî di seranserê serdema kretasyeyê de (146–66 milyon sal berê) de serdest bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Crame |pêşnav=J. A. |tarîx=1989 |sernav=Origins and evolution of the Antarctic biota: an introduction |url=https://www.lyellcollection.org/doi/10.1144/GSL.SP.1989.047.01.01 |kovar=Geological Society, London, Special Publications |ziman=en |cild=47 |hejmar=1 |rr=1–8 |doi=10.1144/GSL.SP.1989.047.01.01 |issn=0305-8719}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the Antarctic |paşnav=Riffenburgh |pêşnav=Beau |weşanger=Routledge |tarîx=2006-10-25 |isbn=978-1-135-87866-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_mUPEAAAQBAJ}}&lt;/ref&gt; Her çiqas tenê çend cinsên dînezorên Antarktîkayê (Cryolophosaurus û Glacialisaurus, ji Formasyona Hanson a serdema jurasiya destpêka çiyayên Transantarktîkê&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.app.pan.pl/archive/published/app52/app52-657.pdf |sernav=Anatomy of a basal sauropodomorph dinosaur from the Early Jurassic Hanson Formation of Antarctica}}&lt;/ref&gt; û Antarctopelta, Trinisaura, Morrosaurus û Imperobator ji kretasya dereng a nîvgirava Antarktîkayê) hatine vegotin, Ammonît li deryayên li derdora Antarktîkayê pir belav bûn û dînezor jî hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Coria |pêşnav=Rodolfo A. |paşnav2=Moly |pêşnav2=Juan J. |paşnav3=Reguero |pêşnav3=Marcelo |paşnav4=Santillana |pêşnav4=Sergio |paşnav5=Marenssi |pêşnav5=Sergio |tarîx=2013-04-01 |sernav=A new ornithopod (Dinosauria; Ornithischia) from Antarctica |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0195667112001784 |kovar=Cretaceous Research |cild=41 |rr=186–193 |doi=10.1016/j.cretres.2012.12.004 |issn=0195-6671}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Rozadilla |pêşnav=Sebastián |paşnav2=Agnolin |pêşnav2=Federico L. |paşnav3=Novas |pêşnav3=Fernando E. |paşnav4=Aranciaga Rolando |pêşnav4=Alexis M. |paşnav5=Motta |pêşnav5=Matías J. |paşnav6=Lirio |pêşnav6=Juan M. |paşnav7=Isasi |pêşnav7=Marcelo P. |tarîx=2016-01-01 |sernav=A new ornithopod (Dinosauria, Ornithischia) from the Upper Cretaceous of Antarctica and its palaeobiogeographical implications |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0195667115300677 |kovar=Cretaceous Research |cild=57 |rr=311–324 |doi=10.1016/j.cretres.2015.09.009 |issn=0195-6671}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Ely |pêşnav=Ricardo C. |paşnav2=Case |pêşnav2=Judd A. |tarîx=2019-09-01 |sernav=Phylogeny of a new gigantic paravian (Theropoda; Coelurosauria; Maniraptora) from the Upper Cretaceous of James Ross Island, Antarctica |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0195667118300120 |kovar=Cretaceous Research |cild=101 |rr=1–16 |doi=10.1016/j.cretres.2019.04.003 |issn=0195-6671}}&lt;/ref&gt;

=== Serdema senozoyîkê (66–10 milyon sal berê) ===
[[Wêne:Eocene-Paleocene-circumpolar.svg|thumb|Pêkhatina herika çerxa derdorî ya Antarktîkayê ji perçebûna dawî ya pira bejahî ya Antarktîkayê]]
Di destpêka serdema paleojenê de girêdana pira bejahî ya pira Antarktîkayê, Antartîkayê bi Amerîkaya Başûr û her wiha bi başûrê rojhilatê Awistralyayê ve berdewam kiriye. Fauna ji formasyona La Mesetaya li nîvgirava Antarktîkayê ku dîroka wê vedigere serdema eosenê, pir dişibihe faunayên wekhev ên Amerîkaya Başûr ku ajalên wekê ajalên bi kîsik (marsupials), xenarthran, lîtoptern û ungulatesê bi sim û her wiha gondwanatheres û dibe ku meridiolestidans hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=History of Terrestrial Mammals in South America: How South American Mammalian Fauna Changed from the Mesozoic to Recent Times |paşnav=Defler |pêşnav=Thomas |weşanger=Springer |tarîx=2018-12-19 |isbn=978-3-319-98449-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-HWADwAAQBAJ}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Gelfo |pêşnav=Javier N. |paşnav2=Goin |pêşnav2=Francisco |paşnav3=Bauzá |pêşnav3=Nicolá |paşnav4=Reguero |pêşnav4=Marcelo |tarîx=2019-09-01 |sernav=The fossil record of Antarctic land mammals: commented review and hypotheses for future research |url=https://www.researchgate.net/publication/337086325_The_fossil_record_of_Antarctic_land_mammals_commented_review_and_hypotheses_for_future_research |kovar=researchgate.net |rr=274–292 |doi=10.13679/j.advps.2019.0021}}&lt;/ref&gt; Hatiye texmînkirin ku ajalên bi kîsik di destpêka eosenê de ji Amerîkaya Başûr bi rêya Antarktîkayê belavê Awistralyayê bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Eldridge |pêşnav=Mark D B |paşnav2=Beck |pêşnav2=Robin M D |paşnav3=Croft |pêşnav3=Darin A |paşnav4=Travouillon |pêşnav4=Kenny J |paşnav5=Fox |pêşnav5=Barry J |tarîx=2019-05-23 |sernav=An emerging consensus in the evolution, phylogeny, and systematics of marsupials and their fossil relatives (Metatheria) |url=https://doi.org/10.1093/jmammal/gyz018 |kovar=Journal of Mammalogy |cild=100 |hejmar=3 |rr=802–837 |doi=10.1093/jmammal/gyz018 |issn=0022-2372}}&lt;/ref&gt;

Nêzîkê 53 milyon sal berê Awistralya û Gîneya Nû ji Antarktîkayê veqetiyane û deriyê Tazmanyayê vebûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Ball |pêşnav=Philip |paşnav2=Eagles |pêşnav2=Graeme |paşnav3=Ebinger |pêşnav3=Cynthia |paşnav4=McClay |pêşnav4=Ken |paşnav5=Totterdell |pêşnav5=Jennifer |tarîx=2013 |sernav=The spatial and temporal evolution of strain during the separation of Australia and Antarctica |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/ggge.20160 |kovar=Geochemistry, Geophysics, Geosystems |ziman=en |cild=14 |hejmar=8 |rr=2771–2799 |doi=10.1002/ggge.20160 |issn=1525-2027}}&lt;/ref&gt; Modelên erdnîgariya Antarktîkayê nîşan didin ku ev herikîn û her wiha çerxa paşvegerê ya xwedî kirinê ji ber kêmbûna asta CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;yê çêbûye û bûye sedema afirandina qeşayên piçûk û qeşayên mayînde yên cemserî.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=England |pêşnav=Matthew H. |paşnav2=Hutchinson |pêşnav2=David K. |paşnav3=Santoso |pêşnav3=Agus |paşnav4=Sijp |pêşnav4=Willem P. |tarîx=2017-08-01 |sernav=Ice–Atmosphere Feedbacks Dominate the Response of the Climate System to Drake Passage Closure |url=https://journals.ametsoc.org/view/journals/clim/30/15/jcli-d-15-0554.1.xml |kovar=Journal of Climate |cild=30 |hejmar=15 |rr=5775–5790 |doi=10.1175/JCLI-D-15-0554.1 |issn=0894-8755}}&lt;/ref&gt; Her ku asta CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;yê zêdetir kêm bûye, qeşayê dest bi berfirehbûneke bilez kiriye û cihê daristanên ku heta wê demê Antarktîkayê vedişartin girtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=DeConto |pêşnav=Robert M. |paşnav2=Pollard |pêşnav2=David |tarîx=2003 |sernav=Rapid Cenozoic glaciation of Antarctica induced by declining atmospheric CO2 |url=https://www.nature.com/articles/nature01290 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=421 |hejmar=6920 |rr=245–249 |doi=10.1038/nature01290 |issn=1476-4687}}&lt;/ref&gt; Ekosîstemên tundrayê li Antarktîkayê heta 14 û 10 milyon sal berê niha hebûna xwe berdewam kirine û piştre sarbûna zêdetir bûye sedema tunekirina van tundrayan.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Ashworth |pêşnav=Allan C. |paşnav2=Erwin |pêşnav2=Terry L. |tarîx=2016 |sernav=Antarctotrechus balli sp. n. (Carabidae, Trechini): the first ground beetle from Antarctica |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5126512/ |kovar=ZooKeys |hejmar=635 |rr=109–122 |doi=10.3897/zookeys.635.10535 |issn=1313-2989 |pmc=5126512 |pmid=27917060}}&lt;/ref&gt;

=== Serdema hemdem ===
Her çiqas jeolojiya Antarktîkayê bi piranî ji aliyê qeşaya parzemînî ve hatibe veşartin jî, parzemîn dikare bi teknîkên wekê ji hestkirina ji dûr ve, radara ku di bin erdê de derbas dibe û wêneyên satelîtê werin lêkolîn kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Pour |pêşnav=Amin Beiranvand |paşnav2=Park |pêşnav2=Yongcheol |paşnav3=Park |pêşnav3=Tae-Yoon S. |paşnav4=Hong |pêşnav4=Jong Kuk |paşnav5=Hashim |pêşnav5=Mazlan |paşnav6=Woo |pêşnav6=Jusun |paşnav7=Ayoobi |pêşnav7=Iman |tarîx=2018-06-01 |sernav=Regional geology mapping using satellite-based remote sensing approach in Northern Victoria Land, Antarctica |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S187396521730107X |kovar=Polar Science |cild=16 |rr=23–46 |doi=10.1016/j.polar.2018.02.004 |issn=1873-9652}}&lt;/ref&gt; Ji aliyê jeolojîk ve, Antarktîkaya Rojava pir dişibihe Andên Amerîkaya Başûr.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Antarctica and the southern oceans |paşnav=Stonehouse |pêşnav=B. |weşanger=J. Wiley |tarîx=2002 |isbn=978-0-471-98665-2 |cih=Chichester, West Sussex, England, Hoboken, NJ |kesên-din=Bernard Stonehouse |url=https://www.worldcat.org/title/50285217 |oclc=50285217}}&lt;/ref&gt; Nîvgirava Antarktîkayê bi bilindbûna jeolojîk û veguherîna sedîmentên binê deryayê ku veguheriye kevirên metamorfîk, çêbûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Tectonic setting and evolution of the James Ross Basin, northern Antarctic Peninsula |paşnav=Elliot |pêşnav=David H. |weşanger=Geological Society of America |tarîx=1988-01-01 |rr=0 |isbn=978-0-8137-1169-0 |paşnavê-edîtor=Feldmann |pêşnavê-edîtor=Rodney M. |url=https://doi.org/10.1130/MEM169-p541 |paşnavê-edîtor2=Woodburne |pêşnavê-edîtor2=Michael O. |doi=10.1130/MEM169-p541}}&lt;/ref&gt;

Antarktîkaya Rojava bi yekbûna çend plakayên parzemînî çêbûye ku di encamê de hejmarek rêzeçiyayên li herêmê çêbûne ku rêzeçiyayên herî berbiçav çiyayên Ellsworthê bûn. Hebûna sîstema rift a Antarktîkaya Rojava bûye sedema volkanîzma li ser sinorê di navbera Antarktîkaya Rojava û Rojhilat de û her wiha bûye sedema çêbûna çiyayên Transantarktîkê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}&lt;/ref&gt;

Antarktîka Rojhilat ji aliyê jeolojîk ve devereke pirreng e. Avabûna Antarktîka Rojhilat di serdema arkeyî (4.000 –2.500 milyon sal berê) de dest pê kiriye û di serdema kambriyê de rawestiyaye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctic Marine Geology |paşnav=Anderson |pêşnav=J. B. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-521-13168-1}}&lt;/ref&gt; Herêm li ser kratoneke kevirî hatiye avakirin ku bingeha  mertala prekambriyê ava kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}&lt;/ref&gt; Li ser bingehê komir û kevirên qûmê, kevirên kilsinî û şêl hene ku di serdemên devonî û jurasiyê de hatine danîn ku çiyayên Transantarktîkê çêbikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Chapter 2 The Geology and Geomorphology of Antarctica |weşanger=Elsevier |tarîx=1987-01-01 |rr=7–42 |cild=16 |paşnavê-edîtor=Campbell |pêşnavê-edîtor=I. B. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0166248108701508 |series=Developments in Soil Science |paşnavê-edîtor2=Claridge |pêşnavê-edîtor2=G. G. C. |doi=10.1016/S0166-2481(08)70150-8}}&lt;/ref&gt; Li deverên peravê çiyayên wekê rêzeçiyayê Shackletonê û Vîktorya Land û hinek şikestekên tektonîk çêbûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Paxman |pêşnav=Guy J. G. |paşnav2=Jamieson |pêşnav2=Stewart S. R. |paşnav3=Ferraccioli |pêşnav3=Fausto |paşnav4=Bentley |pêşnav4=Michael J. |paşnav5=Forsberg |pêşnav5=Rene |paşnav6=Ross |pêşnav6=Neil |paşnav7=Watts |pêşnav7=Anthony B. |paşnav8=Corr |pêşnav8=Hugh F. J. |paşnav9=Jordan |pêşnav9=Tom A. |tarîx=2017 |sernav=Uplift and tilting of the Shackleton Range in East Antarctica driven by glacial erosion and normal faulting |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/2016JB013841 |kovar=Journal of Geophysical Research: Solid Earth |ziman=en |cild=122 |hejmar=3 |rr=2390–2408 |doi=10.1002/2016JB013841 |issn=2169-9356}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Salvini |pêşnav=Francesco |paşnav2=Brancolini |pêşnav2=Giuliano |paşnav3=Busetti |pêşnav3=Martina |paşnav4=Storti |pêşnav4=Fabrizio |paşnav5=Mazzarini |pêşnav5=Francesco |paşnav6=Coren |pêşnav6=Franco |tarîx=1997 |sernav=Cenozoic geodynamics of the Ross Sea region, Antarctica: Crustal extension, intraplate strike-slip faulting, and tectonic inheritance |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1029/97JB01643 |kovar=Journal of Geophysical Research: Solid Earth |ziman=en |cild=102 |hejmar=B11 |rr=24669–24696 |doi=10.1029/97JB01643 |issn=2156-2202}}&lt;/ref&gt;

Komir cara yekem li Antarktîkayê li nêzîkê çiyayên Beardmoreyê ji aliyê Frank Wild ve di sefera Nimrod de di sala 1907an de hatiye tomar kirin û tê zanîn ku komirê pileya nizm li gelek deverên çiyayên Transantarktîkê heye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}&lt;/ref&gt; Çiyayên prens Charles depoyên hesinê vedihewînin û li Deryaya Rossê jî qadên neftê û gaza xwezayî hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Times |pêşnav=Walter Sullivan Special to The New York |tarîx=1976-12-19 |sernav=Soviet Team Finds a ‘Mountain of Iron’ in Antarctica |url=https://www.nytimes.com/1976/12/19/archives/soviet-team-finds-a-mountain-of-iron-in-antarctica.html |roja-gihiştinê=2026-09-02 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt;
== Avhewa ==
[[Wêne:Fryxellsee Opt.jpg|thumb|Dîmenek ji qeşaya şîn ku gola Fryxell a li qirax ên çiyayên Transantarktîkê nixumandiye]]
Antarktîka parzemîna herî sar, parzemîna herî bi bahoz û parzemîna herî hişk ê Dinyayê ye.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |sernav=Antarctica |roja-gihiştinê=2026-09-01 |archive-date=2022-05-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220509192134/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Li nêzîkê peravên parzemînê, germahî di havînê de dikare ji 10 °C ê derbas bibe û di mehên zivistanê de heya -40 °C dadikeve. Li ser deverên bilind ên navendî, germahî di mehên havînê de dikare heya -30 °C dakeve û di mehên zivistanê de jî germahiya heman deverê heya -80 °C ê dadikeve.

Germahiya hewayê ya xwezayî ya herî nizm a ku li ser Erdê hatiye tomarkirin di 21ê tîrmeha sala 1983an de li stasyona Vostok a Rûsyayê li Antarktîkayê bi qasê -89.2 °C hatiye tomarkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Turner |pêşnav=John |paşnav2=Anderson |pêşnav2=Phil |paşnav3=Lachlan-Cope |pêşnav3=Tom |paşnav4=Colwell |pêşnav4=Steve |paşnav5=Phillips |pêşnav5=Tony |paşnav6=Kirchgaessner |pêşnav6=Amélie |paşnav7=Marshall |pêşnav7=Gareth J. |paşnav8=King |pêşnav8=John C. |paşnav9=Bracegirdle |pêşnav9=Tom |paşnav10=Vaughan |pêşnav10=David G. |paşnav11=Lagun |pêşnav11=Victor |paşnav12=Orr |pêşnav12=Andrew |tarîx=2009 |sernav=Record low surface air temperature at Vostok station, Antarctica |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1029/2009JD012104 |kovar=Journal of Geophysical Research: Atmospheres |ziman=en |cild=114 |hejmar=D24 |doi=10.1029/2009JD012104 |issn=2156-2202}}&lt;/ref&gt; Di sala 2010an de bi rêya satelîta germahiyeke hewayê germahiya parzemînê bi qasê −94.7 °C hatiye tomar kirin lêbelê dibe ku ji ev rêje ji sermaya li ser rûyê erdê bi bandor bûye ku li bilindahiya 2 mêtre li jorê rûyê erdê nehatiye tomar kirin ku ji bo tomarên fermî yên germahiya hewayê tê xwestin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.usatoday.com/story/weather/2013/12/10/antarctica-cold-record/3950019/ |sernav=Antarctica records unofficial coldest temperature ever |malper=USA TODAY |roja-gihiştinê=2026-09-02 |ziman=en-US |paşnav=Rice |pêşnav=Doyle}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.antarctica.gov.au/about-antarctica/weather-and-climate/weather/ |sernav=Antarctic weather – Australian Antarctic Program |malper=www.antarctica.gov.au |tarîx=2019-02-18 |roja-gihiştinê=2026-09-02 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Ji ber ku piraniya Antarktîkayê ji asta deryayê ji 3.000 mêtre bilindtir e, Antarktîka ji herêma Arktîkê sartir e. Germahiya Okyanûsa Arktîkê bi rêya qeşaya deryayê ya Arktîkê ber bi parzemînê ve hatiye veguhastin û bi awayê hewaya li herêma Arktîkê nerm dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Climatology |paşnav=Rohli |weşanger=Jones &amp; Bartlett Learning |tarîx=2017-06-05 |isbn=978-1-284-11998-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=umokDwAAQBAJ |paşnav2=Vega |pêşnav2=Anthony J.}}&lt;/ref&gt;

Antarktîka çoleke cemserî ye ku barîna parzemînê kêm e. Parzemîn salane bi navînî nêzîkê 150 mm av werdigire ku bi piranî bi awayê şilopeyê ye. Deverên navxweyî hişktir e û di tevahiya salê herî zêde bi qasê 50 mm baran werdigire lê herêmên peravê bi gelemperî ji 200 mm zêdetir baran werdigirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Climatology |paşnav=Rohli |weşanger=Jones &amp; Bartlett Learning |tarîx=2017-06-05 |isbn=978-1-284-11998-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=umokDwAAQBAJ |paşnav2=Vega |pêşnav2=Anthony J.}}&lt;/ref&gt; Li çend deverên qeşaya şîn, ba û sublîmasyon ji berfa ku dibare zêdetir berfê radike. Li geliyên hişk, heman bandor li ser bingehek kevirî çêdibe ku dibe sedema jîngeheke bêber û hişk.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fountain |pêşnav=Andrew G. |paşnav2=Nylen |pêşnav2=Thomas H. |paşnav3=Monaghan |pêşnav3=Andrew |paşnav4=Basagic |pêşnav4=Hassan J. |paşnav5=Bromwich |pêşnav5=David |tarîx=2010 |sernav=Snow in the McMurdo Dry Valleys, Antarctica |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/joc.1933 |kovar=International Journal of Climatology |ziman=en |cild=30 |hejmar=5 |rr=633–642 |doi=10.1002/joc.1933 |issn=1097-0088}}&lt;/ref&gt;
=== Cudahiyên herêmî ===
Antarktîkaya Rojhilat ji ber bilindahiya xwe ya bilind ve ji Antarktîkaya Rojava sartir e. Eniyên hewayê bi zêde derbasê deverên navendî yên parzemînê nabin ku ev jî dibe sedem ku navenda parzemînê sar û hişk bimînin û dibe sedema ku bayên deverê bi leza nerm bimînin. Barîna berfa li beşa perava Antarktîkayê barîneke pir gelemperî ye ku li wir di nav 48 demjimêran de berf dikare bi qasê 1.22 mêtreyê bibare. Li qiraxa parzemînê, bayên katabatîk ên bihêz ên ji platoya cemserî pir caran bi hêza bahozê çêdibin. Di mehên havînê de ji ber ku her roj 24 demjimêrên tîrêjên rojê li wir tên wergirtin, li Cemsera Başûr ji ekvatorê zêdetir tîrêjên rojê digihîjin rûyê erdê.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;
=== Guherîna avhewayê ===
[[Wêne:20201210 Antarctica ice mass variation - NASA GRACE-en.svg|thumb|Guherîna navînî ya girseya qeşaya Antarktîkê ku ji sala 2002an vir ve salane bi qasî 100 milyar ton e]]
Tevê devera xwe yê îzolekirî, Antarktîka di dehsalên dawî de ji ber belavbûna gazên serayê, germ bûye û hinek ji beşên qeşayên xwe winda kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Singh |pêşnav=Hansi A. |paşnav2=Polvani |pêşnav2=Lorenzo M. |tarîx=2020-10-08 |sernav=Low Antarctic continental climate sensitivity due to high ice sheet orography |url=https://www.nature.com/articles/s41612-020-00143-w |kovar=npj Climate and Atmospheric Science |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=3 |hejmar=1 |rr=39 |doi=10.1038/s41612-020-00143-w |issn=2397-3722}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Casado |pêşnav=Mathieu |paşnav2=Hébert |pêşnav2=Raphaël |paşnav3=Faranda |pêşnav3=Davide |paşnav4=Landais |pêşnav4=Amaelle |tarîx=2023 |sernav=The quandary of detecting the signature of climate change in Antarctica |url=https://www.nature.com/articles/s41558-023-01791-5 |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=13 |hejmar=10 |rr=1082–1088 |doi=10.1038/s41558-023-01791-5 |issn=1758-6798}}&lt;/ref&gt; Antarktîkaya Rojava ji sala 1950an heta sala 2000an di heyamên dehsalan de ji 0,1 °C zêdetir germ bûye û nîvgirava Antarktîkayê ya ku li ber çavan e ji nîvê sedsala 20an vir ve bi qasê 3 °C germ bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://discoveringantarctica.org.uk/climate-change/impacts-of-climate-change/ |sernav=Impacts of climate change |malper=Discovering Antarctica |roja-gihiştinê=2026-09-02 |ziman=en-GB}}&lt;/ref&gt; Antarktîkaya Rojhilat ku li gorî Antarktîkaya Rojava sar e û avhewaya deverê sekan (stabîl) heta salên 2000î germahî nîşan nedaye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Clem |pêşnav=Kyle R. |paşnav2=Fogt |pêşnav2=Ryan L. |paşnav3=Turner |pêşnav3=John |paşnav4=Lintner |pêşnav4=Benjamin R. |paşnav5=Marshall |pêşnav5=Gareth J. |paşnav6=Miller |pêşnav6=James R. |paşnav7=Renwick |pêşnav7=James A. |tarîx=2020 |sernav=Record warming at the South Pole during the past three decades |url=https://www.nature.com/articles/s41558-020-0815-z |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=10 |hejmar=8 |rr=762–770 |doi=10.1038/s41558-020-0815-z |issn=1758-6798}}&lt;/ref&gt; Li dora Antarktîkayê, Okyanûsa Başûr ji her okyanûseke din zêdetir germahiya okyanûsê kişandiye û li kûrahiyên bi qasê 2.000 mêtreyan germbûneke berbiçav çêbûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Bourgeois |pêşnav=Timothée |paşnav2=Goris |pêşnav2=Nadine |paşnav3=Schwinger |pêşnav3=Jörg |paşnav4=Tjiputra |pêşnav4=Jerry F. |tarîx=2022-01-17 |sernav=Stratification constrains future heat and carbon uptake in the Southern Ocean between 30°S and 55°S |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8764023/ |kovar=Nature Communications |cild=13 |hejmar=1 |rr=340 |doi=10.1038/s41467-022-27979-5 |issn=2041-1723 |pmc=8764023 |pmid=35039511}}&lt;/ref&gt; Li dora Antarktîka Rojava, okyanûs ji sala 1955an vir ve bi qasê 1 °C germ bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://discoveringantarctica.org.uk/climate-change/impacts-of-climate-change/ |sernav=Impacts of climate change |malper=Discovering Antarctica |roja-gihiştinê=2026-09-02 |ziman=en-GB}}&lt;/ref&gt;

Germbûna [[Okyanûsa Başûr]] a li dora Antarktîkayê bûye sedema qelsbûn an jî hilweşîna refikên qeşayên ku li derveyî qeşayan digeriyan û hevsengiya wan pêk dianiyan. Her çiqas perê qeşayên Antarktîkaya Rojhilat ku berdewam dike ku li hundirê welêt qeşayê zêde bike jî gelek cemedên peravê giraniya xwe winda dikin û paşve dikişin ku ev jî dibe sedema windabûna giştî ya qeşayên li seranserê Antarktîkayê.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Cite web |url=https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/downloads/report/IPCC_AR6_WGI_Chapter09.pdf |sernav=Chapter 9: Ocean, Cryosphere and Sea Level Change}}&lt;/ref&gt; Hatiye payîn ku heta sala 2100an ku windabûna qeşaya li Antarktîkayê bi qasê 11 santî metreyan bilindbûna asta deryayê ya gerdûnî zêde bike.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt; Bi germbûna zêdetir re îhtimala bêîstîqrariyê pir zêdetir dibe û dikare bilindbûna asta deryayê ya gerdûnî ya sedsala 21ê du caran zêdetir bike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Bamber |pêşnav=Jonathan L. |paşnav2=Oppenheimer |pêşnav2=Michael |paşnav3=Kopp |pêşnav3=Robert E. |paşnav4=Aspinall |pêşnav4=Willy P. |paşnav5=Cooke |pêşnav5=Roger M. |tarîx=2019-06-04 |sernav=Ice sheet contributions to future sea-level rise from structured expert judgment |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6561295/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=116 |hejmar=23 |rr=11195–11200 |doi=10.1073/pnas.1817205116 |issn=1091-6490 |pmc=6561295 |pmid=31110015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Horton |pêşnav=Benjamin P. |paşnav2=Khan |pêşnav2=Nicole S. |paşnav3=Cahill |pêşnav3=Niamh |paşnav4=Lee |pêşnav4=Janice S. H. |paşnav5=Shaw |pêşnav5=Timothy A. |paşnav6=Garner |pêşnav6=Andra J. |paşnav7=Kemp |pêşnav7=Andrew C. |paşnav8=Engelhart |pêşnav8=Simon E. |paşnav9=Rahmstorf |pêşnav9=Stefan |tarîx=2020-05-08 |sernav=Estimating global mean sea-level rise and its uncertainties by 2100 and 2300 from an expert survey |url=https://www.nature.com/articles/s41612-020-0121-5 |kovar=npj Climate and Atmospheric Science |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=3 |hejmar=1 |rr=18 |doi=10.1038/s41612-020-0121-5 |issn=2397-3722}}&lt;/ref&gt;

Ava heliyayî ya nû ya ji qeşayê ava binê Antarktîkayê ya şor firk dike û şaneya jêrîn a gera serûbinkirina Okyanûsa Başûr (SOOC) qels dike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Silvano |pêşnav=Alessandro |paşnav2=Rintoul |pêşnav2=Stephen Rich |paşnav3=Peña-Molino |pêşnav3=Beatriz |paşnav4=Hobbs |pêşnav4=William Richard |paşnav5=van Wijk |pêşnav5=Esmee |paşnav6=Aoki |pêşnav6=Shigeru |paşnav7=Tamura |pêşnav7=Takeshi |paşnav8=Williams |pêşnav8=Guy Darvall |tarîx=2018 |sernav=Freshening by glacial meltwater enhances melting of ice shelves and reduces formation of Antarctic Bottom Water |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5906079/ |kovar=Science Advances |cild=4 |hejmar=4 |rr=eaap9467 |doi=10.1126/sciadv.aap9467 |issn=2375-2548 |pmc=5906079 |pmid=29675467}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Pan |pêşnav=Xianliang L. |paşnav2=Li |pêşnav2=Bofeng F. |paşnav3=Watanabe |pêşnav3=Yutaka W. |tarîx=2022-01-10 |sernav=Intense ocean freshening from melting glacier around the Antarctica during early twenty-first century |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8748732/ |kovar=Scientific Reports |cild=12 |hejmar=1 |rr=383 |doi=10.1038/s41598-021-04231-6 |issn=2045-2322 |pmc=8748732 |pmid=35013425}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/downloads/report/IPCC_AR6_WGI_Chapter09.pdf |sernav=Chapter 9: Ocean, Cryosphere and Sea Level Change}}&lt;/ref&gt; Her çiqas bandorên tevahî tê payîn ku di nav çend sedsalan de çêbibin jî, li gorî hinek lêkolînan, hilweşîna tevahî ya SOOCê dikare di navbera 1.7 °C û 3 °C germbûna gerdûnî de çêbike. Ev barîna kêm ê li nîvkada başûr û barîna zêde yê li nîvkada bakur, dibe sedema kêmbûna masîgirî ya li Okyanûsa Başûr û hilweşîna potansiyel a hinek ekosîstemên deryayî vedigire.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2023-03-29 |sernav='Dramatic' changes to Southern Ocean by 2050 likened to The Day After Tomorrow plot |url=https://www.abc.net.au/news/2023-03-30/dramatic-south-ocean-circulation-changes-study/102154690 |roja-gihiştinê=2026-09-03 |xebat=ABC News |ziman=en-AU}}&lt;/ref&gt; Her çiqas gelek cureyên Antarktîkayê nehatibin keşifkirin jî, zêdebûna flora Antarktîkayê ya belgekirî heye û ji u bo parastina jîngeheke guncavê faunayên mezin ên wekê pengûenan zehmetî hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Roland |pêşnav=Thomas P. |paşnav2=Bartlett |pêşnav2=Oliver T. |paşnav3=Charman |pêşnav3=Dan J. |paşnav4=Anderson |pêşnav4=Karen |paşnav5=Hodgson |pêşnav5=Dominic A. |paşnav6=Amesbury |pêşnav6=Matthew J. |paşnav7=Maclean |pêşnav7=Ilya |paşnav8=Fretwell |pêşnav8=Peter T. |paşnav9=Fleming |pêşnav9=Andrew |tarîx=2024 |sernav=Sustained greening of the Antarctic Peninsula observed from satellites |url=https://www.nature.com/articles/s41561-024-01564-5 |kovar=Nature Geoscience |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=17 |hejmar=11 |rr=1121–1126 |doi=10.1038/s41561-024-01564-5 |issn=1752-0908}}&lt;/ref&gt; Helandina erdên cemed girtî dibe ku ji bo erdên bê cemed bibe sedema gazên serayê û qirêjiya cemedgirtî ya berê ku bi helandinê re derdikeve holê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Potapowicz |pêşnav=Joanna |paşnav2=Szumińska |pêşnav2=Danuta |paşnav3=Szopińska |pêşnav3=Małgorzata |paşnav4=Polkowska |pêşnav4=Żaneta |tarîx=2019-02-15 |sernav=The influence of global climate change on the environmental fate of anthropogenic pollution released from the permafrost: Part I. Case study of Antarctica |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S004896971833612X |kovar=Science of The Total Environment |cild=651 |rr=1534–1548 |doi=10.1016/j.scitotenv.2018.09.168 |issn=0048-9697}}&lt;/ref&gt; Germbûna Antarktîkayê û guhertinên têkildar di gera Okyanûsa Başûr de dikarin bandorê li şêwazên avhewayê yên li hinek deverên Afrîkayê jî bikin ku dikare bandor li barîna herêmî û guherîna germahiyê bike.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Meredith, M. P.; et al. (2025). Antarctica and the Earth System. Routledge. pp. 1–18.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Trisos, C. H.; et al. (2022). Climate Change 2022: Impacts, Adaptation and Vulnerability. Cambridge University Press. pp. 1285–1455.}}&lt;/ref&gt;

Ger germahî ji asta sala 2020an 2 °C kêmtir nebe, ihtimal heye ku qata qeşayê ya Antarktîkaya Rojava bi tevahî bihele.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Lau |pêşnav=Sally C. Y. |paşnav2=Wilson |pêşnav2=Nerida G. |paşnav3=Golledge |pêşnav3=Nicholas R. |paşnav4=Naish |pêşnav4=Tim R. |paşnav5=Watts |pêşnav5=Phillip C. |paşnav6=Silva |pêşnav6=Catarina N. S. |paşnav7=Cooke |pêşnav7=Ira R. |paşnav8=Allcock |pêşnav8=A. Louise |paşnav9=Mark |pêşnav9=Felix C. |paşnav10=Linse |pêşnav10=Katrin |paşnav11=Strugnell |pêşnav11=Jan M. |tarîx=2023-12-22 |sernav=Genomic evidence for West Antarctic Ice Sheet collapse during the Last Interglacial |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.ade0664 |kovar=Science |weşanger=American Association for the Advancement of Science |cild=382 |hejmar=6677 |rr=1384–1389 |doi=10.1126/science.ade0664}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Naughten |pêşnav=Kaitlin A. |paşnav2=Holland |pêşnav2=Paul R. |paşnav3=De Rydt |pêşnav3=Jan |tarîx=2023 |sernav=Unavoidable future increase in West Antarctic ice-shelf melting over the twenty-first century |url=https://www.nature.com/articles/s41558-023-01818-x |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=13 |hejmar=11 |rr=1222–1228 |doi=10.1038/s41558-023-01818-x |issn=1758-6798}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Garbe |pêşnav=Julius |paşnav2=Albrecht |pêşnav2=Torsten |paşnav3=Levermann |pêşnav3=Anders |paşnav4=Donges |pêşnav4=Jonathan F. |paşnav5=Winkelmann |pêşnav5=Ricarda |tarîx=2020 |sernav=The hysteresis of the Antarctic Ice Sheet |url=https://www.nature.com/articles/s41586-020-2727-5 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=585 |hejmar=7826 |rr=538–544 |doi=10.1038/s41586-020-2727-5 |issn=1476-4687}}&lt;/ref&gt; Hatiye payîn ku windabûna vê qata qeşayê heye bi tevahî ji holê rabe ev pêvajo bi qasê 500 û 13.000 sal berxwe bide.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-09-03 |ziman=en |doi=10.1126/science.abn7950}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://climatetippingpoints.info/2022/09/09/climate-tipping-points-reassessment-explainer/ |sernav=Exceeding 1.5°C global warming could trigger multiple climate tipping points – paper explainer |malper=climatetippingpoints.info |tarîx=2022-09-09 |roja-gihiştinê=2026-09-03 |ziman=en |paşnav=dvdmckay}}&lt;/ref&gt; Ger qeşaya bilind hilweşe dibe ku asta deryayê bi qasê 3,3 mêtre bilind bibe û bi helandina qeşayên li ser çiyayan qeşayên bilind jî dibe ku asta deryayê bi qasê 4,3 metreyan bilind bike.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.the-cryosphere.net/7/375/2013/tc-7-375-2013.pdf |sernav=Bedmap2: improved ice bed, surface and thickness datasets for Antarctica}}&lt;/ref&gt; Qata qeşaya Antarktîkaya Rojhilat ku li gorî deverên qeşayî yên din gelek aram e tenê dikare bi qasê 0,5 mête heta 0,9 mêtreyê asta deryayê bilind bike ku ev jî beşek piçûk ê ji bilind bûna 53,3 mêtreyan e ku di tevahiya helandina qata qeşayê de pêk tê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Crotti |pêşnav=Ilaria |paşnav2=Quiquet |pêşnav2=Aurélien |paşnav3=Landais |pêşnav3=Amaelle |paşnav4=Stenni |pêşnav4=Barbara |paşnav5=Wilson |pêşnav5=David J. |paşnav6=Severi |pêşnav6=Mirko |paşnav7=Mulvaney |pêşnav7=Robert |paşnav8=Wilhelms |pêşnav8=Frank |paşnav9=Barbante |pêşnav9=Carlo |paşnav10=Frezzotti |pêşnav10=Massimo |tarîx=2022-09-10 |sernav=Wilkes subglacial basin ice sheet response to Southern Ocean warming during late Pleistocene interglacials |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9464198/ |kovar=Nature Communications |cild=13 |hejmar=1 |rr=5328 |doi=10.1038/s41467-022-32847-3 |issn=2041-1723 |pmc=9464198 |pmid=36088458}}&lt;/ref&gt; Ji ber ku germahiya gerdûnî li dora 3°C  zêde bûye, deverên xeternak ên wekê Hewza Wilkes û Hewza Aurora dibe ku di nav 2.000 salan de bimînin di bin avê de&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-09-03 |ziman=en |doi=10.1126/science.abn7950}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://climatetippingpoints.info/2022/09/09/climate-tipping-points-reassessment-explainer/ |sernav=Exceeding 1.5°C global warming could trigger multiple climate tipping points – paper explainer |malper=climatetippingpoints.info |tarîx=2022-09-09 |roja-gihiştinê=2026-09-03 |ziman=en |paşnav=dvdmckay}}&lt;/ref&gt; û dibe ku li van deveran bilindbûna asta deryayê bigihîje 6,4 metreyan.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Pan |pêşnav=Linda |paşnav2=Powell |pêşnav2=Evelyn M. |paşnav3=Latychev |pêşnav3=Konstantin |paşnav4=Mitrovica |pêşnav4=Jerry X. |paşnav5=Creveling |pêşnav5=Jessica R. |paşnav6=Gomez |pêşnav6=Natalya |paşnav7=Hoggard |pêşnav7=Mark J. |paşnav8=Clark |pêşnav8=Peter U. |tarîx=2021 |sernav=Rapid postglacial rebound amplifies global sea level rise following West Antarctic Ice Sheet collapse |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8087405/ |kovar=Science Advances |cild=7 |hejmar=18 |rr=eabf7787 |doi=10.1126/sciadv.abf7787 |issn=2375-2548 |pmc=8087405 |pmid=33931453}}&lt;/ref&gt; 

=== Tenikbûna tebeqeya ozonê ===
[[Wêne:NASA and NOAA Announce Ozone Hole is a Double Record Breaker.png|thumb|Wêneya qula herî mezin a di tebeqeya ozonê de ku di meha îlona sala 2006an de hatiye tomarkirin]]
Zanyaran ji salên 1970an vir ve li ser qata ozona di atmosfera li jor ê Antarktîkayê lêkolîn dikin. Di sala 1985an de zanyarên brîtanî li ser daneyên ku wan li stasyona lêkolîn a Halley ya li ser çemê cemeda Brunt berhev kiribûn dixebitin, wan qadeke mezin a bi rêjeya ozonê ya nizm li ser Antarktîkayê keşiv kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://physicstoday.aip.org/features/the-antarctic-ozone-hole-an-update |sernav=The Antarctic ozone hole: An update |malper=PHYSICS TODAY |tarîx=2014-07-01 |roja-gihiştinê=2026-09-07 |ziman=en |doi=10.1063/PT.3.2449}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Schiermeier |pêşnav=Quirin |tarîx=2009-08-01 |sernav=Atmospheric science: Fixing the sky |url=https://www.nature.com/articles/460792a |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=460 |hejmar=7257 |rr=792–795 |doi=10.1038/460792a |issn=1476-4687}}&lt;/ref&gt; 'Qula tebeqeya ozonê' hema hema tevahiya parzemînê vedigire û di meha îlona sala 2006an de gihîştiye asta xwe ya herî mezin ku bûyera herî dirêj a mayînde ye,&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Bates |pêşnav=Sofie |tarîx=2020-10-30 |sernav=Large, Deep Antarctic Ozone Hole Persisting into November |url=https://www.nasa.gov/feature/goddard/2020/large-deep-antarctic-ozone-hole-persisting-into-november/ |roja-gihiştinê=2026-09-07 |xebat=NASA |ziman=en}}&lt;/ref&gt; di sala 2020an de pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://wmo.int/media/news/record-breaking-2020-ozone-hole-closes |sernav=Record-breaking 2020 ozone hole closes |malper=World Meteorological Organization |tarîx=2021-01-06 |roja-gihiştinê=2026-09-07 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Ev tenikbûna tebeqeya ozonê ji ber belavbûna klorofluorokarbon û halonên di atmosferê de çêdibe ku ev made tebeqeya ozonê bi gazên din perçe dikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=The Ozone Hole - British Antarctic Survey |url=https://www.bas.ac.uk/data/our-data/publication/the-ozone-layer/ |roja-gihiştinê=2026-09-07 |xebat=British Antarctic Survey |ziman=en-GB}}&lt;/ref&gt; 

Şert û mercên pir sar ên Antarktîkayê bûne sedem ku ewrên stratosferîk ên cemserî çêbibin. Ewr wekê katalîzator ji bo reaksiyonên kîmyewî tevdigerin ku di dawiyê de dibin sedema hilweşîna ozonê.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://csl.noaa.gov/assessments/ozone/2010/twentyquestions/Q10.pdf |sernav=Q10: Why has an &quot;ozone hole&quot; appeared over Antarctica when ozone-depleting substances are present throughout the stratosphere?}}&lt;/ref&gt; Protokola Montreal a sala 1987an belavbûna madeyên ku ozonê kêm dikin sinordar kiriye. Tê pêşbînîkirin ku qula ozon an li jor ê Antarktîkayê hêdî hêdî winda bibe ku heta salên 2060î tê payîn ku asta ozonê vegere nirxên ku herî dawî ya ku di salên 1980î de hatine tomarkirin.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://ozone.unep.org/sites/default/files/2019-05/SAP-2018-Assessment-report.pdf |sernav=World Meteorological Organization Global Ozone Research and Monitoring Project—Report No. 58: Scientific Assessment of Ozone Depletion 2018}}&lt;/ref&gt;

Di heman demê de tenikbûna ozonê dikare di stratosferê de bibe sedema sarbûna bi qasê 6 °C ê. Sarbûn girseya cemserî xurt dike û bi vî awayî rê li ber derketina hewaya sar a nêzîkê Cemsera Başûr digire ku ev jî di encamê de girseya parzemînî ya tebeqeya qeşaya Antarktîkaya Rojhilat sar dike. Herêmên li derdora Antarktîkayê, bi taybetî nîvgirava Antarktîkayê rastî germahiyên bilindtir tên ku ev yek jî helîna qeşayê bileztir dike. Ev model destnîşan dikin ku tenikbûna ozonê û bandora vorteksa cemserî ya zêde dibe ku dibe sedema zêdebûna dirêjahiya qeşaya deryayê jî pêvajoyeke ji destpêka çavdêriya di dawiya salên 1970î ve heta sala 2014an berdewam kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Schiermeier |pêşnav=Quirin |tarîx=2009-08-01 |sernav=Atmospheric science: Fixing the sky |url=https://www.nature.com/articles/460792a |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=460 |hejmar=7257 |rr=792–795 |doi=10.1038/460792a |issn=1476-4687}}&lt;/ref&gt; Ev model destnîşan dikin ku kêmbûna ozonê û bandora vorteksa cemserî ya ku zêde dibe, dibe ku ji ber sedema zêdebûna dirêjahiya qeşaya deryayê jî be ku ji dema destpêkirina çavdêriyên di dawiya salên 1970î heta sala 2014an berdewam kiriye. Ji wî demê ve rûbera qeşaya deryaya Antarktîkayê bi awayekê bilez kêm bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Parkinson |pêşnav=Claire L. |tarîx=2019-07-16 |sernav=A 40-y record reveals gradual Antarctic sea ice increases followed by decreases at rates far exceeding the rates seen in the Arctic |url=https://www.pnas.org/doi/full/10.1073/pnas.1906556116 |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences |weşanger=Proceedings of the National Academy of Sciences |cild=116 |hejmar=29 |rr=14414–14423 |doi=10.1073/pnas.1906556116 |pmc=6642375 |pmid=31262810}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Chung |pêşnav=Eui-Seok |paşnav2=Kim |pêşnav2=Seong-Joong |paşnav3=Timmermann |pêşnav3=Axel |paşnav4=Ha |pêşnav4=Kyung-Ja |paşnav5=Lee |pêşnav5=Sang-Ki |paşnav6=Stuecker |pêşnav6=Malte F. |paşnav7=Rodgers |pêşnav7=Keith B. |paşnav8=Lee |pêşnav8=Sun-Seon |paşnav9=Huang |pêşnav9=Lei |tarîx=2022 |sernav=Antarctic sea-ice expansion and Southern Ocean cooling linked to tropical variability |url=https://www.nature.com/articles/s41558-022-01339-z |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=12 |hejmar=5 |rr=461–468 |doi=10.1038/s41558-022-01339-z |issn=1758-6798}}&lt;/ref&gt;
== Biyocûre ==
Tê dîtin piraniya cureyên li Antarktîkayê cisnê cureyên ku bi milyonan salan berê li wir jiyane ne ne. Ji ber vê yekê hatiye payîn ku ev cûre ji gelek çerxên qeşayê sax mane ku cure di demên avhewaya pir sar de li deverên germtir ên îzolekirî yên wekê deverên bi germahiya jeotermal an jî deverên ku di seranserê avhewaya sar de bê qeşa mane, sax mane.
=== Fauna ===
[[Wêne:Kaiserpinguine mit Jungen.jpg|thumb|Dîmenek ji pengûenên împerator û cûcik ên wan]]
Kermêşa bêfirîn ''Belgica antarctica'', ajala herî mezin e ku bi tevahî ajaleke bejayî ya li Antarktîkayê ye ku digihîje mezinahiya 6 mm.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Past Antarctica: Paleoclimatology and Climate Change |paşnav=Franganillo |pêşnav=Marc Oliva i |weşanger=Elsevier Science &amp; Technology |tarîx=2020 |isbn=978-0-12-817925-3 |paşnav2=Fernandez |pêşnav2=Jesus Ruiz}}&lt;/ref&gt;

Krîla Antarktîkayê ku di komên mezin de kom dibe, cureya bingehîn a ekosîstema [[Okyanûsa Başûr]] e û [[Organîzm|organîzmayeke]] xwarina girîng ê ajalên wekê balîna, fok, fokên pilingî, fokên bi mû, masiyên qeşayê û gelek cureyên çûkên wekê pengûen û albatrosê ye. Hinek cureyên ajalên deryayî hene û rasterast an nerasterast bi fîtoplanktonê ve girêdayî ne. [[Jiyana deryayî]] ya Antarktîkayê pengûen, balînayên şîn, orka, masiyên mezin û fokên bi mû vedihewîne. Foka Antarktîkayê di sedsalên 18 û 19an de ji ber çermê wan ji aliyê nêçîrvanên fokên ku ji Dewletên Yekbûyî û Keyaniya Yekbûyî hatine bi awayekê zêde hatine girtin. [[Foka leopar|Fokên pilingî]] di ekosîstema Antarktîkayê de nêçîrvanên herî baş in û ji bo lêgerîna xwarinê li seranserê Okyanûsa Başûr digerin.

Nêzîkê 40 cureyên çûkan hene ku li Antarktîkayê an jî nêzî Antarktîkayê dîjîn ku di nav wan de cureyên petrelan, penguenan, kormoran û kevok hene. Çend cureyên çûkan ên din serdana okyanûsa li dora Antarktîkê dikin ku di nav wan de hinek ji wan ku bi gelemperî li Arktîkê dijîn hene. Pengûena împerator tekane pengûen e ku di zivistanê de li Antarktîkayê cucikê xwe dertînin; ew û pengûena Adelie ji hemî pengûen ên din dûrtir li başûr cûcik ên xwe dertînin.

[[Wêne:Sterna vittata - Antarctica I.jpg|thumb|Dîmena teyrekî Antarktîkayê (Sterna vittata) li ser keştîyeke binavbûyî li Girava Enterprise sekiniye]]
Di sala 2010an de hêjmara populasyona jiyana deryayî ya ku ji aliyê nêzîkê 500 lêkolîneran ve di dema sala cemserî vavneteweyî de hatiye kirin, hate weşandin. Hatiye diyarkirin ku di lêkolînê de zêdetirî 235 organîzmayên deryayî li her du herêmên cemserî yên cuda dijîn û bi vê awayê di navbera devereke bi qasê 12.000 kîlometre ye, dijîn. Ajalan mezin ên wekê hinek balîna û çûk salane vê rêwîtiyê dikin. Formên jiyanê ya biçûktir ên wekê xiyar û şemalokên azad ên avjen, di herdu okyanûsên cemser de jî têne dîtin. Faktorên ku dikarin di belavbûna wan de bibin alîkar, cûdahiyên germahiyê di navbera okyanûsa kûr ê li cemseran û ekvatorê de ne ku ji 5 °C ê zêdetir nebin û pergalên sereke yên herikînê an kemerên veguhastinên deryayî yên ku dikarin hêk û larvayan veguhezînin in.

Di meha çileya sala 2025an de dabeş bûna çiyayê mezin ên cemedê A-84 (ku bi mezinahiya xwe dişibihe bajarê Şîkagoyê) ji Shela Cemeda George VI derfetek kêm peyda kiriye ku bikaranîna keştiyên binavî yên robotîk, qata deryaya di bin refikên cemed ên li ser avê de were keşifkirin. Lêkolîneran di kûrahiyên heta 1300 metreyan de ekosîstemên bi awayekê neçaverêkirî mercanên mezin, singer ên kevnar, masiyên cemedê, pîrî yên mezin ên deryayî û heta heştpê hatine dîtin, kifş kirine. Dibe ku ev ekosîstem cureyên nû yên ku bi sedsalan veşartî mane û ji aliyê herikînên okyanûs ên ku xurekê hildigirin ve hatine xwedîkirin, vedihewînin.

=== Flora ===
Di seranserê dîroka xwe de Antarktîka gelek jiyana cûreyên nebatan dîtiye. Di serdema kretasye de li parzemîn  ekosîstemek fern-conifer ê serdest hebû ku di dawiya heman serdemê de veguheriye daristaneke barana nerm. Di dema neojena sartir de (17–2,5 milyon sal berê) ekosîstemeke tundrayê cihê daristanên baranê girtiye. Avhewaya Antarktîkaya îro rê nadeye ku nebatên li parzemînê zêde belav bibin. Hewaya sar ê zêde, bêwespiya axê û kêmbûna şilebûna hewayê û tîrêjên rojê mezinbûna nebatan asteng dike ku bûye sedema cûrbecûrbûna cureyan a kêm bibin û belavbûna wan kêm bibin. Floraya parzemînê bi piranî ji brîofîtan pêk dihatin ku di nav de 25 cureyên nebatên kezeba sor û 100 cureyên nebatên kevzê hebûn. Sê cureyên riwekên kulîlkdar hene ku hemî li Nîvgirava Antarktîkayê têne dîtin. Di nav van riwekan de Deschampsia antarctica (giyayê porî yê Antarktîkayê), Colobanthus quitensis ( înciyê yê Antarktîkayê) û Poa annua cureyeke ji derveyî parzemînê hatiye (giyayê şîn ê salane) hene.
=== Organîzmayên din ===
Ji 700 cureyên algeyê ku li Antarktîkayê hene, nêzîkê nîvê wan fîtoplanktonên deryayî ne. Algeyê berfê yên pirreng bi taybetî di havînê de li herêmên peravê pir in. Ji ber ku av cemed digire hemî xwê ya avê (ava şor) ji avê diavêje derve û ji ber ku ev ava şor di nav depoyên ava şor de kom dibe, mîkroorganîzmayên razayî jî vedihewîne. Her wiha heta cemeda deryayê jî dikare komên ekolojîk ên bêhempa vehewîne. Dema ku qeşa dest bi helandinê dike, depoyên ava şor fireh dibin û dikarin bi hev re kanalên ava şor çêbikin û kevza di hindurê depoyan de dikarin ji nû ve şiyar bibin û heta cemidîna din ji nû ve geş bibin.

Di heman demê de di ava deryayê de bakterî heta 800 mêtre di bin qeşayê de hatine dîtin. Hatiye texmînkirin ku di nav ava di bin erdê Gola Vostokê de komeke bakteriyên xwemalî heye. Hatiye texmînkirin ku hebûna jiyanê li wir argumana ihtimala jiyanê li ser heyva Jupiterê Europa zêde dike û dibe ku di bin qalikê xwe yê qeşayê de av hebe. Di avên pir alkalîn ên Gola Unterseeyê de komek ji bakteriyên ekstremofîl hatiye dîtin. Belavbûna zîndewerên pir berxwedêr ên ku li deverên wiha yê nemêvanperwer dijîn dikare argumana ji bo jiyana ji derveyî erdê di jîngehên sar û dewlemend bi metanê de hê jî zêdetir bike.

=== Parastina jîngehê ===
[[Wêne:Antarctica, pollution, environment, Russia, Bellingshausen 1.JPG|thumb|Dîmenek ji bermahiyên li ser perava li stasyona Bellingshausen a li Girava King George ku di sala 1992an de hatiye kişandin]]
Yekem peymana navneteweyî ji bo parastina biyolojîk a cihêrengiya Antarktîkayê di sala 1964an de hatiye pejirandin. Masîgirtina zêde ya populasyona krîl (ajalek e ku di ekosîstema Antarktîkayê de roleke mezin dilîze) bûye sedem ku rayedar rêziknameyên li ser masîgiriyê derxînin. Peymana parastina çavkaniyên zindî yên deryayî yên Antarktîkayê, peymaneke navneteweyî ye ku di sala 1980an de ket meriyetê ku masîgiriyê bi rêk û pêk dike û bi yekê xaye dike ku têkiliyên ekolojîk biparêze. Tevê van rêziknameyan jî, masîgirtina neqanûnî, bi taybetî ya masiyê diranan ê Patagonian ê pir biqîmet ku li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê wekê levreşa Şîlî tê firotin wekê pirsgirêke dimîne.

Bi awayekê analojîk bi peymana masîgiriya sala 1980an ku peymaneke berdewamî ye, welatên bi pêşengiya Zelanda Nû û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê peymaneke li ser madenê danûstandin kirine. Ev peymana li ser rêkxistina çalakiyên çavkaniyên madenî yên Antarktîkayê di sala 1988an de hatiye pejirandin. Piştî kampanyayeke bi hêz ku ji aliyê rêxistinên jîngehê ve, pêşî Awistralyayê û piştre jî li Fransayê hatiye lidarxistin, biryar hatiye dayîn ku peymanê pesend nekin. Li cihê vê peymanê welatan bi protokola parastina jîngeha Antarktîkayê, peymana Antarktîkayê (protokola Madrîdê) pejirandine ku ev peymana ji bo parastina jîngeha Antarktîkayê di sala 1998an de ketiye meriyetê. Protokola Madrîdê hemî kolandinên kanên madenê qedexe kiriye û parzemînê wekê &quot;rezerveke xwezayî ya ji bo aştî û zanistê hatiye veqetandiye&quot; destnîşan kiriye.

Koma aktîvîstên jîngehê Greenpeace ji sala 1987an heta sala 1992an li Girava Rossê bingehek ava kiriye ku wekê beşek ji hewldana xwe ya ku parzemînê wekê wekê parkeke cîhanî radigihîne, diyar kiriye. Penageha balîneyên Okyanûsa Başûr di sala 1994an de ji aliyê komîsyona balîneyên navneteweyî ve hatiye damezrandin. Ev penageh ji devereke bi qasê 50 milyon km² (19 milyon mîlên çargoşe) pêk hatiye ku tevahiya parzemîna Antarktîkayê dorpêç dike. Her çiqas Japon ji bo armancên lêkolînê derbasê vê qadê bibe jî û nêçîra balîneyên bazirganî li herêmê qedexe be jî, nêçîra balîneyên bazirganî ji aliyê Japonê ve berdewam kiriye.

Tevê van parastinan, biyolojiya li Antarktîkayê hê jî ji ber çalakiyên mirovan di bin metirsiyê de ye. Herêmên bi taybetî parastî kêmtir ji %2ê herêmê digirin û ji bo heywanên ku populer in ji heywanên ku kêm têne dîtin parastineke baştir hatiye peydakirin. Di heman demê de herêmên parastî yên bejayî ji herêmên parastî yên deryayî zêdetir in. Ekosîstem ji ber gefên herêmî û gerdûnî bi bandor bûne ku bi taybetî di nav gefan de qirêjî, dagirkirina cureyên ne-xwemalî û bandorên cûrbecûr ên guherîna avhewayê hene.

== Dîroka keşif kirinê ==
Keştiyên keştîvan James Cook, HMS Resolution û Adventure, di 17ê çileya sala 1773an de, di kanûna sala 1773an de û dîsa di çileya sala 1774an de derbasê nav çembera Antarktîkayê bûye. Cook berî ku di çileya sala 1773an de li ber belavbûna qeşayan vekişe, bi qasê 120 km nêzîkê perava Antarktîkayê bûye. Di sala 1775an de, wî hebûna parzemîneke cemserî wekê &quot;îhtîmaleke&quot; dîtiye û di quncikeke din a rojnameya xwe de wiha nivîsandiye: &quot;[Ez] bi tundî bawer dikim û ji ihtîmaleke mezin e ku me beşek ji vê parzemînê dîtibe&quot;.
=== Sedsala 19an ===
Dibe ku di destpêka sedsala 19an de masîgirên fokê di nav masîgirên pêşîn de bûn ku nêzîkê bejahiya Antarktîkê bûne. Kevntirîn bermayiyên mirovan ku li herêma Antarktîkayê hatine dîtin, serê qoqê jineke ciwan bû ku li perava Yamana ya li Giravên Shetland Başûr hatibû dîtin û dibe ku ev jin di sala 1985an de hatiye dîtin.

Di demek dirêj de hatiye bawerkirin ku yekem kesê ku Antarktîka an jî qada qeşaya Antarktîkayê dîtiye, deryavanê brîtanî Edward Bransfield bû ku kaptanekî hêzên deryayî yên qraliyetê bû ku di 30ê çileya sala 1820an de serê nîvgirava Antarktîkayê keşif kiriye. Lêbelê kaptanekî hêza deryayî ya Împeratoriya Rûsyayê, Fabian Gottlieb von Bellingshausen, di 27ê çileyê de girseyeke mezin ên qeşaya Antarktîkê ku li ser avê disekinî dîtiye. Keştiya nêçîrvanî ya fokan a amerîkî Nathaniel Palmer ku keştiya wî ya nêçîrvaniya fokan di wê demê de li herêmê bû, dibe ku yekem kes e ku nîvgirava Antarktîkayê dîtiye.

Yekem ekspedîsyona Antarktîkayê ya Rûsyayê, bi serokatiya Bellingshausen û Mikhail Lazarev li ser keştiya 985 tonî ya Vostokê û keştiya piştgiriyê ya 530 tonî ya Mîrniyê, gihîştiye xalek di nav 32 km yê ji Queen Maud Land û di 27ê çileya sala 1820an de li cihê 69°21′28″S 2°14′50″W girseyeke qeşayê dîtine. Ev dîtin sê roj berê ku Bransfield axa nîvgirava Trînîtî ya Antarktîkayê ku perçeyeke bejahiyê ye bibîne û 10 meh berê ku Palmer di meha mijdara sala 1820an de vê deverê bibîne, pêk hatiye. Her çiqas hinek dîroknas vê îdiayê nepejirandibin jî, ji ber ku ti delîl tune ku Davis derketiye parzemîna Antarktîkayê daketiye, ne li giravek li deryayê, yekem çûyîna piştrastkirî yê li Antarktîkayê ji aliyê John Davis ku keştîvanê fokan a amerîkî yê bi eslê xwe îngilîzî bû pêk hatiye ku hatiye diyarkirin ev derketina parzemînê di 7ê sibata sala 1821ê de li pozikê Hughes Bay a Antarktîkayê pêk hatiye.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Commons|Antarctica|Antarktîka}}

{{Parzemîn}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}

[[Kategorî:Antarktîka| ]]
[[Kategorî:Cîhan]]
[[Kategorî:Parzemîn]]</text>
      <sha1>imrtfiwlka0grg4lrjzf2cl05x4clll</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2092990</id>
      <parentid>2092989</parentid>
      <timestamp>2026-09-07T02:24:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <comment>/* Fauna */</comment>
      <origin>2092990</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="79724" sha1="kp158y1odbwkr7s1uooy4ui4vcar79x" xml:space="preserve">{{Xebat}}
{{Agahîdanka giştî}}
'''Antarktîka'''&lt;ref&gt;{{Îzolî, 2007|r=1138|jêgirtin=Antarktîka}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ferhenga Erdnîgarîyê (Coğrafya)|Ferhenga Erdnîgarîyê]]|paşnav=Önen|pêşnav=Abdurrahman |weşanger=Stembol: Doz|sal=2008|rûpel=36}}&lt;/ref&gt; yan jî '''Antarktîk'''{{Çavk}} ({{Bi-la|Antarctica}}) yek ji [[parzemîn]]ên cîhanê ye ku parzemîna herî başûr ê dinyayê û parzemîna herî kêm nifûs a cîhanê ye. Parzemîn bi tevahî li başûrê çembera Antarktîkayê ye û ji aliyê [[Okyanûsa Başûr]] (ku wekê Okyanûsa Antarktîkayê jî tê zanîn) ve hatiye dorpêçkirin ku [[Cemsera Başûr]] a erdnîgarî vedihewîne. Di heman demê de Antarktîka pêncem parzemîna herî mezin ê cîhanê ye ku bi qasê ji %40 ji [[Ewropa|Ewropayê]] mezintir e û rûbera parzemînê  bi qasê 14.200.000 km² rûerd (an rûqeşa) vegirtiye. Piraniya Antarktîkayê bi qata qeşayê ya Antarktîkayê ve hatiye nixumandin ku qalindahiya navînî ya qeşayê bi qasê 1,9 km ye.

Antarktîka bi navînî parzemîna herî sar, herî hişke û parzemîna herî bi ba û bahoz ê cîhanê ye û parzemîn ji asta deryayê xwedî bilindahiyeke navînî ye. Antarktîka bi piranî ji çoleke cemserî pêk hatiye ku barîna salane li peravê zêdetirî 200 mm ye û berf û barana li hundirê parzemînê gelek kêm e. Qeşayên parzemîn di warê ava şîrîn de gelek dewlemend e ku nêzîkê ji %70ê rezervên ava şirîn ên cîhanê li Antarktîkayê cemedgirtî ye. Hatiye payîn ger ku qeşaya Antarktîkayê bihele, dê asta deryayê ya [[Cîhan|cîhanê]] bi qasê 60 mêtreyan bilind bibe. Her wiha Antarktîka xwediyê rekora germahiya herî nizm a pîvandî yê li ser rûyê [[Dinya (gerstêrk)|Erdê]] ye ku nizmahiya germahiya bi qasê −89.2 °C hatiye pîvandin. Germahiya herêmên peravê di havînê de dikare bi qasê 10 °C bilind bibe. Cureyên xwemaliyên ajalan kêzik, nematod, pengûen, fok û tardigrad in. Li cihên ku nebat lê hene, bi piranî bi awayê liken an kevzê ye.

Refên qeşayê yên Antarktîkayê dibe ku cara yekem di sala 1820an de, di dema sefereke rûsî de ku ji aliyê Fabian Gottlieb von Bellingshausen û Mikhail Lazarev ve hatibû birêvebirin, hatine dîtin. Di dehsalên piştê seferên wan, di seferên fransî, amerîkî û brîtanî de li parzemînê lêkolînên zêdetir hatine kirin. Yekem derketina piştrastkirî ya Antarktîkayê ji aliyê tîmeke norwêcî ve di sala 1895an de pêk hatiye. Di destpêka sedsala 20an de, çend seferên navxwe yên parzemînê çêbûne. Lêkolînerên brîtanî Douglas Mawson, Edgeworth David û Alistair Mackay yekem kes bûn ku di sala 1909an de gihîştine [[Cemsera Başûr]] a manyetîkî û cemsera başûr a erdnîgarî jî yekem car di sala 1911an de lêkolînerê norwêcî Roald Amundsen gihiştiye cemserê.

Ji aliyê îdarî ve Antarktîka ji aliyê nêzîkê 30 welatan ve tê birêvebirin ku hemî jî endamên sîstema peymana Antarktîkayê ya sala 1959an in. Li gorî şertên peymanê, çalakiyên leşkerî, kolandinên kanên madenê, teqînên nukleerî û avêtina bermayiyên nukleerî li Antarktîkayê qedexe ne. Geştiyarî, masîgirtin û lêkolîn çalakiyên sereke yên mirovan li Antarktîkayê û li derdora Antarktîkayê hene. Di mehên havînê de nêzîkê 5.000 kes li stasyonên lêkolînê dimînin û ev hejmar di mehên zivistanê de dadikeve 1.000 kesan. Her çiqas parzemîn dûr be jî, çalakiyên mirovan bi rêya qirêjî, guherîna avhewayê û bi rêya tenikbûna [[tebeqeya ozonê]] bandoreke neyînî li ser Antarktîkayê dihêle. Helîna qata qeşayê ya [[Antarktîkaya Rojava]] ya ku potansiyeleke nearam e, di pêşbîniyên bilindbûna [[asta deryayê]] di asta sedsalê de bûye sedema nezelaliyeke herî mezin û heman helîn bandorê li ser serûbinkirina gera [[Okyanûsa Başûr]] jî dike ku di dawiyê de dikare bibe sedema bandorên girîng li ser avhewaya [[Nîvkada Başûr]] û hilberîna Okyanûsa Başûr.

== Etîmolojî ==
[[Wêne:1657 map Polus Antarcticus.jpg|thumb|Nexşeya cemserî ya herî başûrê Dinyayê]]
Navê ku ji parzemînê hatiye dayîn ji peyva antarktîka hatiye ku ji peyva fransî ya navîn ''antartique'' an ''antarctique'' ('li hemberî Arktîkê') û piştre ji peyva latînî ''antarcticus'' ('li hemberî bakur') hatiye. Navê Antarktîkus ji peyvên yewnanî ἀντι- ('dij-') û ἀρκτικός (arktikos, 'ya hirçê [Ursa Major], bakur') hatiye.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite book |sernav=Lettinck 2021, p. 158.}}&lt;/ref&gt; Fîlozofê yewnanî Arîstoteles li dora 350 {{bz}} de di ''Meteorolojiyê'' de li ser &quot;herêma Antarktîkê&quot; nivîsandiye. Li gorî raporê, erdnîgarnasê yewnanî Marinusê ji Tîrusê ev nav di nexşeya xwe ya cîhanê ya sedsala duyem a {{pz}} de ku niha winda bûye, bi kar aniye. Nivîskarên romayî Gaius Julius Hyginus û Apuleius ji bo cemsera başûr navê yewnanî yê latînîkirî polus antarcticus bi kar anîne ku ji wir peyva fransî ya kevin ''pole antartike'' (nûjen ''pôle antarctique'')&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Hyginus 1992, p. 176.}}&lt;/ref&gt; ku di sala 1270an de hatiye piştrastkirin û ji wir jî peyva îngilîziya navîn pol antartik ku cara yekem di lêkolîneke ji aliyê nivîskarê îngilîzî Geoffrey Chaucer ve hatiye nivîsandin, hatiye wergirtin.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Ramanên ewropî yên di derbarê hebûna Terra Australis ku parzemîneke berfirehê li başûrê dûr ê cîhanê ye ku ji bo hevsengî kirina axên bakurê [[Ewropa]], [[Asya]] û [[Afrîkaya Bakur]] pêk tîne, wekê têgeheke rewşenbîrî, ji kevnariya klasîk ve hebû. Ji ber vê yekê ''Terra Australis'' navê ku ji bo hemî girseyên bejayî yên hîpotetîk ên ku tê pêşniyar kirin ku li cihê ku niha tê zanîn Antarktîka heye, hatibû bikaranîn.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Mericq 1987, pp. 90–91: 'They published maps and charts based on the hypothesis that Tierra del Fuego was the beginning of that Terra Australis. The first person ever to have rights over these lands was Pedro Sancho de la Hoz, who received them through a special decree signed by Emperor Charles V on 24 January 1539.'}}&lt;/ref&gt; Îdiaya hebûna axek wisa heta keşfkirina Awistralyayê ku ji aliyê ewropiyan ve hatiye keşfkirin, berdewam kiriye.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Scott, Hiatt &amp; McIlroy 2012, pp. 2–3.}}&lt;/ref&gt;

Di destpêka sedsala 19an de keşifger Matthew Flinders guman li hebûna parzemîneke cuda yê li başûrê Awistralyayê (ku di wê demê wekê New Holland hatiye binavkirin) kiriye û ji ber vê yekê pêşniyar kiriye ku li cihê wê navê &quot;Terra Australis&quot; ji bo [[Awistralya|Awistralyayê]] were bikar anîn.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Cawley 2015, p. 130.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=McCrone &amp; McPherson 2009, p. 75.}}&lt;/ref&gt; Di sala 1824an de rayedarên kolonyal ên li Sîdneyê bi fermî navê parzemîna New Hollandê wekê Awistralya guhertine û peyva &quot;Terra Australis&quot; wekê referansek ji bo navê Antarktîkayê hiştine. Di dehsalên piştre de, erdnîgaran hevokên wekê &quot;parzemîna Antarktîkayê&quot; bi kar anîne. Wan li cihê vê navê li naveke helbestî geriyane û navên wekê ''Ultima'' û ''Antipodea'' pêşniyar kirine.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Cameron-Ash 2018, p. 20.}}&lt;/ref&gt; Ji bo binavkirina parzemînê navê Antarktîka di salên 1890î de hatiye pejirandin û bikaranîna yekem ê vê navê ji aliyê kartografê skotlendî John George Bartholomew pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://digital.nls.uk/bartholomew/highlights/antarctica.html#:~:text=Edinburgh%20geographer%20and%20mapmaker%20John,since%20the%20first%20century%20AD. |sernav=Highlights from the Bartholomew Archive: The naming of Antarctica}}&lt;/ref&gt;

== Erdnîgarî ==
[[Wêne:Antarctica.svg|thumb|300px|Nexşeyek ku Antarktîkaya Rojhilat li rastê Çiyayên Transantarktîk û Antarktîkaya Rojava li çepê ye, nişan dide.]]
Antarktîka ku bi awayekî asîmetrîk li dora cemsera başûr û bi piranî li başûrê çembera Antarktîkayê (ku yek ji pênc çemberên sereke yên firehiyê ye ku nexşeyên cîhanê nîşan didin) cih digire ku ji aliyê [[Okyanûsa Başûr]] ve hatiye dorpêçkirin. Di heman de çem ên avan li Antarktîkayê hene ku çemê herî dirêj ê parzemînê çemê Onyxê ye. Her wiha Antarktîka bi qasê 14,2 milyon km² rûber vedigire ku hema hema du car ji rûbera [[Awistralya|Awistralyayê]] mezintir e ku bi vê rûberê bûye pêncem parzemîna herî mezin ê cîhanê. Xeta perava Antarktîkayê bi qasê 18.000 km dirêj e ku ji sala 1983an vir ve çar celebên peravê li parzemînê hene ku perav ji %44ê peravê ji qeşayên avjenî, ji %38 ji dîwarên qeşayê pêk tê ku li ser keviran dimînin, ji %13 ji deverên qeşayî an jî qiraxa cemedên bilind pêk tê û ji %5ê ji parvên mayî jî ji kevirên vekirî pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |sernav=Antarctica - The World Factbook |malper=www.cia.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en |archive-date=2022-05-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220509192134/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: glaciological and geophysical folio |paşnav=Drewry |pêşnav=D. J. |weşanger=University of Cambridge, Scott Polar Research Institute |tarîx=1983 |isbn=978-0-901021-04-5 |cih=Cambridge}}&lt;/ref&gt;

Golên ku di binê qeşaya parzemînî de dimînin, bi piranî li geliyên hişk ên McMurdo an jî li gelek oazên cûda çêbûne.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}&lt;/ref&gt; [[Gola Vostokê]] ku di bin stasyona Vostok a [[Rûsya|Rûsyayê]] de hatiye dîtin, mezintirîn gola binqeşayê ya cîhanê û yek ji mezintirîn golên cîhanê ye. Berê hatiye bawer kirin ku gol bi milyonan salan hatiye girtin lê di roja îro de zanyaran texmîn kirine ku ava golê her 13.000 sal carekê bi helandin û cemidandina hêdî ya qeşayê hatiye guhertin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=David |tarîx=2019-06-27 |sernav=Antarctica |url=https://academic.oup.com/book/62792 |kovar=OUP Academic |ziman=en |doi=10.1093/wentk/9780190641320.001.0001}}&lt;/ref&gt; Di mehên havînan de qeşa li qiraxên golan dikare bihele û xendekên şil bi awayekê demkî çêdibin. Di heman demê de li Antarktîkayê hem golên ava şor û hem jî golên ava şirîn hene.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

[[Wêne:Mount Vinson from NW at Vinson Plateau by Christian Stangl (flickr).jpg|thumb|Dîmenek ji çiyayê Vînsonê ku li bakurê rojavayê Antarktîkayê ye û bilindeya herî bilind ê Antarktîkayê ye]]
Antarktîka ji aliyê Çiyayên Transantarktîk ve hatiye dabeşkirin ku ji erdê Vîktoryayê heta [[Deryaya Rossê]] dirêj dibin ku ev her alî di nav xwe de Antarktîkaya Rojava û Antarktîkaya Rojhilat vedigirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: Earth's Own Ice World |url=https://archive.org/details/antarcticaearths0000carr |paşnav=Carroll |pêşnav=Michael |weşanger=Springer |tarîx=2018-05-16 |isbn=978-3-319-74623-4 |paşnav2=Lopes |pêşnav2=Rosaly}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Ji |pêşnav=Fei |paşnav2=Gao |pêşnav2=Jinyao |paşnav3=Li |pêşnav3=Fei |paşnav4=Shen |pêşnav4=Zhongyan |paşnav5=Zhang |pêşnav5=Qiao |paşnav6=Li |pêşnav6=Yongdong |tarîx=2017-10-16 |sernav=Variations of the effective elastic thickness over the Ross Sea and Transantarctic Mountains and implications for their structure and tectonics |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0040195117302937 |kovar=Tectonophysics |cild=717 |rr=127–138 |doi=10.1016/j.tecto.2017.07.011 |issn=0040-1951}}&lt;/ref&gt; Piraniya Antarktîkayê bi tebeqeyên qeşayê ya Antarktîkayê ve hatiye nixumandin ku bi navînî 1,9 km qalindahiya qeşayan hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fretwell |pêşnav=P. |paşnav2=Pritchard |pêşnav2=H. D. |paşnav3=Vaughan |pêşnav3=D. G. |paşnav4=Bamber |pêşnav4=J. L. |paşnav5=Barrand |pêşnav5=N. E. |paşnav6=Bell |pêşnav6=R. |paşnav7=Bianchi |pêşnav7=C. |paşnav8=Bingham |pêşnav8=R. G. |paşnav9=Blankenship |pêşnav9=D. D. |paşnav10=Casassa |pêşnav10=G. |paşnav11=Catania |pêşnav11=G. |paşnav12=Callens |pêşnav12=D. |paşnav13=Conway |pêşnav13=H. |paşnav14=Cook |pêşnav14=A. J. |paşnav15=Corr |pêşnav15=H. F. J. |tarîx=2013-02-28 |sernav=Bedmap2: improved ice bed, surface and thickness datasets for Antarctica |url=https://tc.copernicus.org/articles/7/375/2013/ |kovar=The Cryosphere |ziman=English |weşanger=Copernicus GmbH |cild=7 |hejmar=1 |rr=375–393 |doi=10.5194/tc-7-375-2013 |issn=1994-0416}}&lt;/ref&gt; Tebeqeya qeşayê ji xeynî ji xeynî çend oazanên li geliyên hişk ên McMurdo tevahiya parzemînê nixumandine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://antarcticsun.usap.gov/science/4184/ |sernav=The Antarctic Sun: News about Antarctica - The Lost Dry Valleys of the Polar Plateau |malper=antarcticsun.usap.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en |archive-date=2022-01-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220115223943/https://antarcticsun.usap.gov/science/4184/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Çend çemên qeşayî yên Antarktîkayê ku ber bi refên qeşayî yên Antarktîkayê ve diherikin, pêvajoyeke ku wekê dînamîkên tebeqeyên qeşayê hatine pênasekirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.gfdl.noaa.gov/ice-sheet-dynamics/ |sernav=Ice Sheet Dynamics – Geophysical Fluid Dynamics Laboratory |malper=www.gfdl.noaa.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31}}&lt;/ref&gt;

Antarktîkaya Rojhilat ji Coats Land, Queen Maud Land, Enderby Land, Mac. Robertson Land, Wilkes Land û Victoria Land pêk hatiye. Ji xeynî beşek piçûk, hemî deverên parzemînê di nav nîvkada rojhilat de ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctic Climate Evolution |paşnav=Florindo |pêşnav=Fabio |weşanger=Elsevier |tarîx=2008-10-10 |isbn=978-0-08-093161-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yUu-x70CZEcC |paşnav2=Siegert |pêşnav2=Martin}}&lt;/ref&gt; Li ser û dora Antarktîkayê gelek girav hene ku piraniya wan giravên volkanîk in û li gorî pîvanên jeolojîk pir ciwan in.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://figshare.utas.edu.au/articles/journal_contribution/Origin_and_evolution_of_the_sub-Antarctic_islands_the_foundation/24483391 |sernav=Quilty, Patrick Gerard |malper=figshare.utas.edu.au |roja-gihiştinê=2026-08-31 |doi=10.26749/rstpp.141.1.35}}&lt;/ref&gt; Îstîsnayên herî berbiçav giravên [[deşta Kerguelenê]] ne ku girava herî kevin li dora 40 milyon sal berê niha çêbûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Olierook |pêşnav=Hugo K. H. |paşnav2=Jourdan |pêşnav2=Fred |paşnav3=Merle |pêşnav3=Renaud E. |paşnav4=Timms |pêşnav4=Nicholas E. |paşnav5=Kusznir |pêşnav5=Nick |paşnav6=Muhling |pêşnav6=Janet R. |tarîx=2016-04-15 |sernav=Bunbury Basalt: Gondwana breakup products or earliest vestiges of the Kerguelen mantle plume? |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0012821X1630019X |kovar=Earth and Planetary Science Letters |cild=440 |rr=20–32 |doi=10.1016/j.epsl.2016.02.008 |issn=0012-821X}}&lt;/ref&gt;

Girê Vinson a li çiyayên Ellsworthê bi bilindahiya 4.892 mêtreyê bilindeya herî bilind ê Antarktîkayê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Hall Ball Kiwi Mountaineers From Mount Cook To Everest |paşnav=Monteath |pêşnav=Colin |weşanger=Cloudcap |tarîx=1997 |isbn=978-0-938567-42-4 |url=https://www.worldcat.org/title/38585390 |oclc=38585390}}&lt;/ref&gt; Çiyayê Erebusa li Girava Rossê volkana herî başûrî ya cîhanê ye û her roj nêzîkê 10 caran diteqe. Xweliya ji teqînên volkanîk 300 kîlometre dûrî kratera volkanîk hatiye dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/48987684 |sernav=Antarctica : an encyclopedia from Abbott ice shelf to zooplankton {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Delîlên hejmareke mezin ji volkanan di bin qeşayê de hene ku ger asta çalakiyê bilind bibe, dibe ku ji bo tebeqeya qeşayê xetereyek çêbike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: Earth's Own Ice World |url=https://archive.org/details/antarcticaearths0000carr |paşnav=Carroll |pêşnav=Michael |weşanger=Springer |tarîx=2018-05-16 |isbn=978-3-319-74623-4 |paşnav2=Lopes |pêşnav2=Rosaly}}&lt;/ref&gt; Qubeya qeşayê ya bi navê Dome Argus li Antarktîkaya Rojhilat e ku bi qasê bilindahiya 4.091 metreyan bilind ew û qada qeşayê ya herî bilind ê Antarktîkayê ye. Ev gir yek ji cihên herî sar û hişk ên cîhanê ye ku germahî ya li vir heya −90 °C ê dadikeve û barîna salane jî bi qasê 1-3 sm ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica And The Arctic Circle, A Geographic Encyclopedia Of The Earth's Polar Regions |tarîx=2014-04-01 |url=http://archive.org/details/antarctica-and-the-arctic-circle-2-volumes-a-geographic-encyclopedia-of-the-earths-polar-regions}}&lt;/ref&gt;

== Dîroka jeolojîk ==
Ji dawiya serdema meoproterozoîkê heta serdema kretasyeyê, Antarktîka beşek ji superparzemîna [[Gondwana|Gondwanayê]] bû û parzemîn bi pêvajoya tevgerên Antarktîkaya îro ji ber ku Gondwana hêdî hêdî ji hev perçe bûye, li dora 183 milyon sal berê îro ava bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctic News Clips |weşanger=National Science Foundation |tarîx=1995 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=HcTrAAAAMAAJ&amp;pg=PA109}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}&lt;/ref&gt; Di demek dirêj a serdema fanerozoyîkê de Antarktîka xwedî avhewayek tropîkal ê nerm bû û ew bi daristanên berfireh nixumandî bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Klages |pêşnav=Johann P. |paşnav2=Salzmann |pêşnav2=Ulrich |paşnav3=Bickert |pêşnav3=Torsten |paşnav4=Hillenbrand |pêşnav4=Claus-Dieter |paşnav5=Gohl |pêşnav5=Karsten |paşnav6=Kuhn |pêşnav6=Gerhard |paşnav7=Bohaty |pêşnav7=Steven M. |paşnav8=Titschack |pêşnav8=Jürgen |paşnav9=Müller |pêşnav9=Juliane |paşnav10=Frederichs |pêşnav10=Thomas |paşnav11=Bauersachs |pêşnav11=Thorsten |paşnav12=Ehrmann |pêşnav12=Werner |paşnav13=van de Flierdt |pêşnav13=Tina |paşnav14=Pereira |pêşnav14=Patric Simões |paşnav15=Larter |pêşnav15=Robert D. |tarîx=2020 |sernav=Temperate rainforests near the South Pole during peak Cretaceous warmth |url=https://www.nature.com/articles/s41586-020-2148-5 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=580 |hejmar=7801 |rr=81–86 |doi=10.1038/s41586-020-2148-5 |issn=1476-4687}}&lt;/ref&gt;
=== Serdema paleozoyîkê (539–252 milyon sal berê) ===
[[Wêne:Glossopteris sp. (fossil leaf) (Permian; Antarctica) 1 (49063572172) (cropped).jpg|thumb|300px|Ji serdema permeya  Antarktîkayê pelgeke ''Glossopteris sp.'' yê]]
Germbûna berdewam bûye sedem ku piraniya Gondwanayê ziwa bibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Vegetation of Antarctica Through Geological Time |paşnav=Cantrill |pêşnav=David J. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012-11-22 |isbn=978-0-521-85598-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=sOGH4xaioRUC |paşnav2=Poole |pêşnav2=Imogen}}&lt;/ref&gt; Di serdema triyasiyê de Antarktîka ji aliyê cûreyeke giyayên bi tov (pteridosperms) ve serdest bû ku ji cinsê Dicroidiumê bûn ku wekê daran mezin dibûn. Florayên din ên triasiyê ginkgophytes, sîkadofites, darên konîfer û sphenopsid bûn. Tetrapod (ajaleke çar ling) cara yekem di serdema triyasiya destpêkê de li Antarktîkayê hatine dîtin û fosîlên herî kevn ên naskirî di formasyona fremouw a çiyayên Transantarktîkê de hatine dîtin. Sînapsîd (ku wekê &quot;xijendeyên mîna memikdaran&quot; jî têne zanîn) cureyên wekê Lystrosaurus di nav de hebû û di serdema triyasiya destpêkê de zêde bûn.

Nîvgirava Antarktîkayê di serdema jurasiyê de (206 heta 146 milyon sal berê) dest bi avakirina xwe kiriye. Afrîka di serdema jurasiyê li de dora 160 milyon sal berê ji Antarktîkayê dabeş bûye û piştre jî di serdema kretasiya destpêkê de nîvgirava Hindistanê (nêzîkî 125 milyon sal berê) ji heman parzemînan dabeş bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Rolland |pêşnav=Yann |paşnav2=Bernet |pêşnav2=Matthias |paşnav3=van der Beek |pêşnav3=Peter |paşnav4=Gautheron |pêşnav4=Cécile |paşnav5=Duclaux |pêşnav5=Guillaume |paşnav6=Bascou |pêşnav6=Jérôme |paşnav7=Balvay |pêşnav7=Mélanie |paşnav8=Héraudet |pêşnav8=Laura |paşnav9=Sue |pêşnav9=Christian |paşnav10=Ménot |pêşnav10=René-Pierre |tarîx=2019-01-15 |sernav=Late Paleozoic Ice Age glaciers shaped East Antarctica landscape |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0012821X18306460 |kovar=Earth and Planetary Science Letters |cild=506 |rr=123–133 |doi=10.1016/j.epsl.2018.10.044 |issn=0012-821X}}&lt;/ref&gt; Piştê kêmbûna qeşayê di nîvê duyem ê serdema permiyana destpêkê de, erd ji aliyê glossopterids (komeke nebatan a tovkirî ya nemabûyî ya bê xizmên zindî) ve serdest bû ku nebata herî berbiçav Glossopteris bû ku dareke wekê ku di axên tijî av de şîn dibe, hatiye şîrove kirin ku depoyên komirê yên berfireh çêkirine. Nebatên din ên ku di dema Permiyeyê de li Antarktîkayê hatine dîtin ''Cordaitales'', ''sphenopsids'', ''ferns'' û ''lycophytes'' in.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Vegetation of Antarctica Through Geological Time |paşnav=Cantrill |pêşnav=David J. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012-11-22 |isbn=978-0-521-85598-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=sOGH4xaioRUC |paşnav2=Poole |pêşnav2=Imogen}}&lt;/ref&gt; Di dawiya serdema permiyeyê de avhewa li ser piraniya [[Gondwana|Gondwanayê]] hişktir û germtir bûye û ekosîstemên daristanên ''glossopteridan'' wekê beşek ji bûyera tunebûna permî-triyasî hilweşiyane.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Past Antarctica: Paleoclimatology and Climate Change |paşnav=Franganillo |pêşnav=Marc Oliva i |weşanger=Elsevier Science &amp; Technology |tarîx=2020 |isbn=978-0-12-817925-3 |paşnav2=Fernandez |pêşnav2=Jesus Ruiz}}&lt;/ref&gt; Di serdema paleozoyîkê de ti delîl tinene ku nîşan bide ka tetrapod li Antarktîkê jiyane an na.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web |url=https://pubs.usgs.gov/of/2007/1047/ea/of2007-1047ea047.pdf |sernav=Collinson, James; William R., Hammer (2007). Migration of Triassic tetrapods to Antarctica (PDF). 10th International Symposium on Antarctic Earth Sciences.}}&lt;/ref&gt;

=== Serdema mezozoîkê (252–66 milyon sal berê) ===
{{Multiple image
| width  = 150
| image1 = Opening of western Indian Ocean 150 Ma.png
| image2 = Opening of South Atlantic 126 Ma.png
| image3 = Opening of South Atlantic 83 Ma.png
| footer = Perçebûna suoerparzemîna Gondwanayê; li dora 150 milyon sal berê (wêneya 1em), li dora 126 milyon sal berê (wêneya 2em) û li dora 83 milyon sal berê (wêneya 3em)
|}}
Germbûna berdewam piraniya Gondwanayê zuwa kiriye. Di serdema triyasiyê de, Antarktîka ji aliyê fernên tovkirî (pteridosperms) ve serdest bû ku beşek cinsê dicroidium bûn ku wekê daran mezin dibûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Icehouse to hothouse: floral turnover, the Permian–Triassic crisis and Triassic vegetation |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012 |rr=105–160 |isbn=978-0-521-85598-3 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Cantrill |pêşnavê-edîtor=David J. |url=https://www.cambridge.org/core/books/vegetation-of-antarctica-through-geological-time/icehouse-to-hothouse-floral-turnover-the-permiantriassic-crisis-and-triassic-vegetation/2A62935F027160A42A76FDD1199FA5C3 |paşnavê-edîtor2=Poole |pêşnavê-edîtor2=Imogen |doi=10.1017/CBO9781139024990.004}}&lt;/ref&gt; Florayên din ên serdema triyasiyê ginkgophytes, sîkadofît, konîfer û sphenopsîdan bûn. Tetrapod cara yekem di serdema triyasiya destpêkê de li Antarktîkayê hatine dîtin û fosîlên herî kevn ên naskirî di formasyona fremouw a [[Rêzeçiyayên Transantarktîk|çiyayên Transantarktîkê]] de hatin dîtin.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; Sînapsîd (ku wekî &quot;xijendeyên mîna memikan&quot; jî têne zanîn) cureyên wek ''Lystrosaurus'' vedihewîne û di serdema triyasiya destpêkê de gelek zêdetir bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Early Evolutionary History of the Synapsida |paşnav=Kammerer |pêşnav=Christian F. |weşanger=Springer London, Limited |tarîx=2013 |isbn=978-94-007-6841-3 |paşnav2=Angielczyk |pêşnav2=Kenneth D. |paşnav3=Fröbisch |pêşnav3=Jörg}}&lt;/ref&gt;

Nîvgirava Antarktîkayê di serdema jurasiyê de (206 heta 146 milyon sal berê) dest bi avakirina xwe kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Birkenmajer |pêşnav=K. |tarîx=1994 |sernav=Evolution of the Pacific margin of the northern Antarctic Peninsula: an overview |url=https://link.springer.com/10.1007/BF00210547 |kovar=Geologische Rundschau |ziman=en |cild=83 |hejmar=2 |rr=309–321 |doi=10.1007/BF00210547 |issn=0016-7835}}&lt;/ref&gt; Afrîka di serdema jurayê de li dora 160 milyon sal berê ji Antarktîkayê dabeş bûye û piştre di derdema kretasye ya destpêkê de (dora 125 milyon sal berê) [[nîvgirava Hindistanê]] ji hev dabeş bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Gaina |pêşnav=Carmen |paşnav2=Müller |pêşnav2=R. Dietmar |paşnav3=Brown |pêşnav3=Belinda |paşnav4=Ishihara |pêşnav4=Takemi |paşnav5=Ivanov |pêşnav5=Sergey |tarîx=2007-07-01 |sernav=Breakup and early seafloor spreading between India and Antarctica |url=https://doi.org/10.1111/j.1365-246X.2007.03450.x |kovar=Geophysical Journal International |cild=170 |hejmar=1 |rr=151–169 |doi=10.1111/j.1365-246X.2007.03450.x |issn=0956-540X}}&lt;/ref&gt; Darên ginkgo, konîfer, Bennettitale, nebatên poçikê hespan, fern û sikad di wê demê de pir bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Vegetation of Antarctica Through Geological Time |paşnav=Cantrill |pêşnav=David J. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012-11-22 |isbn=978-0-521-85598-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=sOGH4xaioRUC |paşnav2=Poole |pêşnav2=Imogen}}&lt;/ref&gt; Nêzîkê 80 milyon sal berê nebatên kulîlkdar bûne komên nebatan ên herî cihêreng ên li ser parzemînê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Barreda |pêşnav=Viviana D. |paşnav2=Palazzesi |pêşnav2=Luis |paşnav3=Olivero |pêşnav3=Eduardo B. |tarîx=2019 |sernav=When flowering plants ruled Antarctica: evidence from Cretaceous pollen grains |url=https://nph.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/nph.15823 |kovar=New Phytologist |ziman=en |cild=223 |hejmar=2 |rr=1023–1030 |doi=10.1111/nph.15823 |issn=0028-646X}}&lt;/ref&gt; Her çiqas darên behîvê yên başûr (Nothofagus) ber bi dawiya kretasyeyê ve berbiçav bin jî li Antarktîkaya Rojava daristanên pelderzî di seranserê serdema kretasyeyê de (146–66 milyon sal berê) de serdest bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Crame |pêşnav=J. A. |tarîx=1989 |sernav=Origins and evolution of the Antarctic biota: an introduction |url=https://www.lyellcollection.org/doi/10.1144/GSL.SP.1989.047.01.01 |kovar=Geological Society, London, Special Publications |ziman=en |cild=47 |hejmar=1 |rr=1–8 |doi=10.1144/GSL.SP.1989.047.01.01 |issn=0305-8719}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the Antarctic |paşnav=Riffenburgh |pêşnav=Beau |weşanger=Routledge |tarîx=2006-10-25 |isbn=978-1-135-87866-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_mUPEAAAQBAJ}}&lt;/ref&gt; Her çiqas tenê çend cinsên dînezorên Antarktîkayê (Cryolophosaurus û Glacialisaurus, ji Formasyona Hanson a serdema jurasiya destpêka çiyayên Transantarktîkê&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.app.pan.pl/archive/published/app52/app52-657.pdf |sernav=Anatomy of a basal sauropodomorph dinosaur from the Early Jurassic Hanson Formation of Antarctica}}&lt;/ref&gt; û Antarctopelta, Trinisaura, Morrosaurus û Imperobator ji kretasya dereng a nîvgirava Antarktîkayê) hatine vegotin, Ammonît li deryayên li derdora Antarktîkayê pir belav bûn û dînezor jî hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Coria |pêşnav=Rodolfo A. |paşnav2=Moly |pêşnav2=Juan J. |paşnav3=Reguero |pêşnav3=Marcelo |paşnav4=Santillana |pêşnav4=Sergio |paşnav5=Marenssi |pêşnav5=Sergio |tarîx=2013-04-01 |sernav=A new ornithopod (Dinosauria; Ornithischia) from Antarctica |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0195667112001784 |kovar=Cretaceous Research |cild=41 |rr=186–193 |doi=10.1016/j.cretres.2012.12.004 |issn=0195-6671}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Rozadilla |pêşnav=Sebastián |paşnav2=Agnolin |pêşnav2=Federico L. |paşnav3=Novas |pêşnav3=Fernando E. |paşnav4=Aranciaga Rolando |pêşnav4=Alexis M. |paşnav5=Motta |pêşnav5=Matías J. |paşnav6=Lirio |pêşnav6=Juan M. |paşnav7=Isasi |pêşnav7=Marcelo P. |tarîx=2016-01-01 |sernav=A new ornithopod (Dinosauria, Ornithischia) from the Upper Cretaceous of Antarctica and its palaeobiogeographical implications |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0195667115300677 |kovar=Cretaceous Research |cild=57 |rr=311–324 |doi=10.1016/j.cretres.2015.09.009 |issn=0195-6671}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Ely |pêşnav=Ricardo C. |paşnav2=Case |pêşnav2=Judd A. |tarîx=2019-09-01 |sernav=Phylogeny of a new gigantic paravian (Theropoda; Coelurosauria; Maniraptora) from the Upper Cretaceous of James Ross Island, Antarctica |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0195667118300120 |kovar=Cretaceous Research |cild=101 |rr=1–16 |doi=10.1016/j.cretres.2019.04.003 |issn=0195-6671}}&lt;/ref&gt;

=== Serdema senozoyîkê (66–10 milyon sal berê) ===
[[Wêne:Eocene-Paleocene-circumpolar.svg|thumb|Pêkhatina herika çerxa derdorî ya Antarktîkayê ji perçebûna dawî ya pira bejahî ya Antarktîkayê]]
Di destpêka serdema paleojenê de girêdana pira bejahî ya pira Antarktîkayê, Antartîkayê bi Amerîkaya Başûr û her wiha bi başûrê rojhilatê Awistralyayê ve berdewam kiriye. Fauna ji formasyona La Mesetaya li nîvgirava Antarktîkayê ku dîroka wê vedigere serdema eosenê, pir dişibihe faunayên wekhev ên Amerîkaya Başûr ku ajalên wekê ajalên bi kîsik (marsupials), xenarthran, lîtoptern û ungulatesê bi sim û her wiha gondwanatheres û dibe ku meridiolestidans hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=History of Terrestrial Mammals in South America: How South American Mammalian Fauna Changed from the Mesozoic to Recent Times |paşnav=Defler |pêşnav=Thomas |weşanger=Springer |tarîx=2018-12-19 |isbn=978-3-319-98449-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-HWADwAAQBAJ}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Gelfo |pêşnav=Javier N. |paşnav2=Goin |pêşnav2=Francisco |paşnav3=Bauzá |pêşnav3=Nicolá |paşnav4=Reguero |pêşnav4=Marcelo |tarîx=2019-09-01 |sernav=The fossil record of Antarctic land mammals: commented review and hypotheses for future research |url=https://www.researchgate.net/publication/337086325_The_fossil_record_of_Antarctic_land_mammals_commented_review_and_hypotheses_for_future_research |kovar=researchgate.net |rr=274–292 |doi=10.13679/j.advps.2019.0021}}&lt;/ref&gt; Hatiye texmînkirin ku ajalên bi kîsik di destpêka eosenê de ji Amerîkaya Başûr bi rêya Antarktîkayê belavê Awistralyayê bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Eldridge |pêşnav=Mark D B |paşnav2=Beck |pêşnav2=Robin M D |paşnav3=Croft |pêşnav3=Darin A |paşnav4=Travouillon |pêşnav4=Kenny J |paşnav5=Fox |pêşnav5=Barry J |tarîx=2019-05-23 |sernav=An emerging consensus in the evolution, phylogeny, and systematics of marsupials and their fossil relatives (Metatheria) |url=https://doi.org/10.1093/jmammal/gyz018 |kovar=Journal of Mammalogy |cild=100 |hejmar=3 |rr=802–837 |doi=10.1093/jmammal/gyz018 |issn=0022-2372}}&lt;/ref&gt;

Nêzîkê 53 milyon sal berê Awistralya û Gîneya Nû ji Antarktîkayê veqetiyane û deriyê Tazmanyayê vebûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Ball |pêşnav=Philip |paşnav2=Eagles |pêşnav2=Graeme |paşnav3=Ebinger |pêşnav3=Cynthia |paşnav4=McClay |pêşnav4=Ken |paşnav5=Totterdell |pêşnav5=Jennifer |tarîx=2013 |sernav=The spatial and temporal evolution of strain during the separation of Australia and Antarctica |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/ggge.20160 |kovar=Geochemistry, Geophysics, Geosystems |ziman=en |cild=14 |hejmar=8 |rr=2771–2799 |doi=10.1002/ggge.20160 |issn=1525-2027}}&lt;/ref&gt; Modelên erdnîgariya Antarktîkayê nîşan didin ku ev herikîn û her wiha çerxa paşvegerê ya xwedî kirinê ji ber kêmbûna asta CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;yê çêbûye û bûye sedema afirandina qeşayên piçûk û qeşayên mayînde yên cemserî.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=England |pêşnav=Matthew H. |paşnav2=Hutchinson |pêşnav2=David K. |paşnav3=Santoso |pêşnav3=Agus |paşnav4=Sijp |pêşnav4=Willem P. |tarîx=2017-08-01 |sernav=Ice–Atmosphere Feedbacks Dominate the Response of the Climate System to Drake Passage Closure |url=https://journals.ametsoc.org/view/journals/clim/30/15/jcli-d-15-0554.1.xml |kovar=Journal of Climate |cild=30 |hejmar=15 |rr=5775–5790 |doi=10.1175/JCLI-D-15-0554.1 |issn=0894-8755}}&lt;/ref&gt; Her ku asta CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;yê zêdetir kêm bûye, qeşayê dest bi berfirehbûneke bilez kiriye û cihê daristanên ku heta wê demê Antarktîkayê vedişartin girtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=DeConto |pêşnav=Robert M. |paşnav2=Pollard |pêşnav2=David |tarîx=2003 |sernav=Rapid Cenozoic glaciation of Antarctica induced by declining atmospheric CO2 |url=https://www.nature.com/articles/nature01290 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=421 |hejmar=6920 |rr=245–249 |doi=10.1038/nature01290 |issn=1476-4687}}&lt;/ref&gt; Ekosîstemên tundrayê li Antarktîkayê heta 14 û 10 milyon sal berê niha hebûna xwe berdewam kirine û piştre sarbûna zêdetir bûye sedema tunekirina van tundrayan.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Ashworth |pêşnav=Allan C. |paşnav2=Erwin |pêşnav2=Terry L. |tarîx=2016 |sernav=Antarctotrechus balli sp. n. (Carabidae, Trechini): the first ground beetle from Antarctica |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5126512/ |kovar=ZooKeys |hejmar=635 |rr=109–122 |doi=10.3897/zookeys.635.10535 |issn=1313-2989 |pmc=5126512 |pmid=27917060}}&lt;/ref&gt;

=== Serdema hemdem ===
Her çiqas jeolojiya Antarktîkayê bi piranî ji aliyê qeşaya parzemînî ve hatibe veşartin jî, parzemîn dikare bi teknîkên wekê ji hestkirina ji dûr ve, radara ku di bin erdê de derbas dibe û wêneyên satelîtê werin lêkolîn kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Pour |pêşnav=Amin Beiranvand |paşnav2=Park |pêşnav2=Yongcheol |paşnav3=Park |pêşnav3=Tae-Yoon S. |paşnav4=Hong |pêşnav4=Jong Kuk |paşnav5=Hashim |pêşnav5=Mazlan |paşnav6=Woo |pêşnav6=Jusun |paşnav7=Ayoobi |pêşnav7=Iman |tarîx=2018-06-01 |sernav=Regional geology mapping using satellite-based remote sensing approach in Northern Victoria Land, Antarctica |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S187396521730107X |kovar=Polar Science |cild=16 |rr=23–46 |doi=10.1016/j.polar.2018.02.004 |issn=1873-9652}}&lt;/ref&gt; Ji aliyê jeolojîk ve, Antarktîkaya Rojava pir dişibihe Andên Amerîkaya Başûr.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Antarctica and the southern oceans |paşnav=Stonehouse |pêşnav=B. |weşanger=J. Wiley |tarîx=2002 |isbn=978-0-471-98665-2 |cih=Chichester, West Sussex, England, Hoboken, NJ |kesên-din=Bernard Stonehouse |url=https://www.worldcat.org/title/50285217 |oclc=50285217}}&lt;/ref&gt; Nîvgirava Antarktîkayê bi bilindbûna jeolojîk û veguherîna sedîmentên binê deryayê ku veguheriye kevirên metamorfîk, çêbûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Tectonic setting and evolution of the James Ross Basin, northern Antarctic Peninsula |paşnav=Elliot |pêşnav=David H. |weşanger=Geological Society of America |tarîx=1988-01-01 |rr=0 |isbn=978-0-8137-1169-0 |paşnavê-edîtor=Feldmann |pêşnavê-edîtor=Rodney M. |url=https://doi.org/10.1130/MEM169-p541 |paşnavê-edîtor2=Woodburne |pêşnavê-edîtor2=Michael O. |doi=10.1130/MEM169-p541}}&lt;/ref&gt;

Antarktîkaya Rojava bi yekbûna çend plakayên parzemînî çêbûye ku di encamê de hejmarek rêzeçiyayên li herêmê çêbûne ku rêzeçiyayên herî berbiçav çiyayên Ellsworthê bûn. Hebûna sîstema rift a Antarktîkaya Rojava bûye sedema volkanîzma li ser sinorê di navbera Antarktîkaya Rojava û Rojhilat de û her wiha bûye sedema çêbûna çiyayên Transantarktîkê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}&lt;/ref&gt;

Antarktîka Rojhilat ji aliyê jeolojîk ve devereke pirreng e. Avabûna Antarktîka Rojhilat di serdema arkeyî (4.000 –2.500 milyon sal berê) de dest pê kiriye û di serdema kambriyê de rawestiyaye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctic Marine Geology |paşnav=Anderson |pêşnav=J. B. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-521-13168-1}}&lt;/ref&gt; Herêm li ser kratoneke kevirî hatiye avakirin ku bingeha  mertala prekambriyê ava kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}&lt;/ref&gt; Li ser bingehê komir û kevirên qûmê, kevirên kilsinî û şêl hene ku di serdemên devonî û jurasiyê de hatine danîn ku çiyayên Transantarktîkê çêbikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Chapter 2 The Geology and Geomorphology of Antarctica |weşanger=Elsevier |tarîx=1987-01-01 |rr=7–42 |cild=16 |paşnavê-edîtor=Campbell |pêşnavê-edîtor=I. B. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0166248108701508 |series=Developments in Soil Science |paşnavê-edîtor2=Claridge |pêşnavê-edîtor2=G. G. C. |doi=10.1016/S0166-2481(08)70150-8}}&lt;/ref&gt; Li deverên peravê çiyayên wekê rêzeçiyayê Shackletonê û Vîktorya Land û hinek şikestekên tektonîk çêbûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Paxman |pêşnav=Guy J. G. |paşnav2=Jamieson |pêşnav2=Stewart S. R. |paşnav3=Ferraccioli |pêşnav3=Fausto |paşnav4=Bentley |pêşnav4=Michael J. |paşnav5=Forsberg |pêşnav5=Rene |paşnav6=Ross |pêşnav6=Neil |paşnav7=Watts |pêşnav7=Anthony B. |paşnav8=Corr |pêşnav8=Hugh F. J. |paşnav9=Jordan |pêşnav9=Tom A. |tarîx=2017 |sernav=Uplift and tilting of the Shackleton Range in East Antarctica driven by glacial erosion and normal faulting |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/2016JB013841 |kovar=Journal of Geophysical Research: Solid Earth |ziman=en |cild=122 |hejmar=3 |rr=2390–2408 |doi=10.1002/2016JB013841 |issn=2169-9356}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Salvini |pêşnav=Francesco |paşnav2=Brancolini |pêşnav2=Giuliano |paşnav3=Busetti |pêşnav3=Martina |paşnav4=Storti |pêşnav4=Fabrizio |paşnav5=Mazzarini |pêşnav5=Francesco |paşnav6=Coren |pêşnav6=Franco |tarîx=1997 |sernav=Cenozoic geodynamics of the Ross Sea region, Antarctica: Crustal extension, intraplate strike-slip faulting, and tectonic inheritance |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1029/97JB01643 |kovar=Journal of Geophysical Research: Solid Earth |ziman=en |cild=102 |hejmar=B11 |rr=24669–24696 |doi=10.1029/97JB01643 |issn=2156-2202}}&lt;/ref&gt;

Komir cara yekem li Antarktîkayê li nêzîkê çiyayên Beardmoreyê ji aliyê Frank Wild ve di sefera Nimrod de di sala 1907an de hatiye tomar kirin û tê zanîn ku komirê pileya nizm li gelek deverên çiyayên Transantarktîkê heye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}&lt;/ref&gt; Çiyayên prens Charles depoyên hesinê vedihewînin û li Deryaya Rossê jî qadên neftê û gaza xwezayî hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Times |pêşnav=Walter Sullivan Special to The New York |tarîx=1976-12-19 |sernav=Soviet Team Finds a ‘Mountain of Iron’ in Antarctica |url=https://www.nytimes.com/1976/12/19/archives/soviet-team-finds-a-mountain-of-iron-in-antarctica.html |roja-gihiştinê=2026-09-02 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt;
== Avhewa ==
[[Wêne:Fryxellsee Opt.jpg|thumb|Dîmenek ji qeşaya şîn ku gola Fryxell a li qirax ên çiyayên Transantarktîkê nixumandiye]]
Antarktîka parzemîna herî sar, parzemîna herî bi bahoz û parzemîna herî hişk ê Dinyayê ye.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |sernav=Antarctica |roja-gihiştinê=2026-09-01 |archive-date=2022-05-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220509192134/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Li nêzîkê peravên parzemînê, germahî di havînê de dikare ji 10 °C ê derbas bibe û di mehên zivistanê de heya -40 °C dadikeve. Li ser deverên bilind ên navendî, germahî di mehên havînê de dikare heya -30 °C dakeve û di mehên zivistanê de jî germahiya heman deverê heya -80 °C ê dadikeve.

Germahiya hewayê ya xwezayî ya herî nizm a ku li ser Erdê hatiye tomarkirin di 21ê tîrmeha sala 1983an de li stasyona Vostok a Rûsyayê li Antarktîkayê bi qasê -89.2 °C hatiye tomarkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Turner |pêşnav=John |paşnav2=Anderson |pêşnav2=Phil |paşnav3=Lachlan-Cope |pêşnav3=Tom |paşnav4=Colwell |pêşnav4=Steve |paşnav5=Phillips |pêşnav5=Tony |paşnav6=Kirchgaessner |pêşnav6=Amélie |paşnav7=Marshall |pêşnav7=Gareth J. |paşnav8=King |pêşnav8=John C. |paşnav9=Bracegirdle |pêşnav9=Tom |paşnav10=Vaughan |pêşnav10=David G. |paşnav11=Lagun |pêşnav11=Victor |paşnav12=Orr |pêşnav12=Andrew |tarîx=2009 |sernav=Record low surface air temperature at Vostok station, Antarctica |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1029/2009JD012104 |kovar=Journal of Geophysical Research: Atmospheres |ziman=en |cild=114 |hejmar=D24 |doi=10.1029/2009JD012104 |issn=2156-2202}}&lt;/ref&gt; Di sala 2010an de bi rêya satelîta germahiyeke hewayê germahiya parzemînê bi qasê −94.7 °C hatiye tomar kirin lêbelê dibe ku ji ev rêje ji sermaya li ser rûyê erdê bi bandor bûye ku li bilindahiya 2 mêtre li jorê rûyê erdê nehatiye tomar kirin ku ji bo tomarên fermî yên germahiya hewayê tê xwestin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.usatoday.com/story/weather/2013/12/10/antarctica-cold-record/3950019/ |sernav=Antarctica records unofficial coldest temperature ever |malper=USA TODAY |roja-gihiştinê=2026-09-02 |ziman=en-US |paşnav=Rice |pêşnav=Doyle}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.antarctica.gov.au/about-antarctica/weather-and-climate/weather/ |sernav=Antarctic weather – Australian Antarctic Program |malper=www.antarctica.gov.au |tarîx=2019-02-18 |roja-gihiştinê=2026-09-02 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Ji ber ku piraniya Antarktîkayê ji asta deryayê ji 3.000 mêtre bilindtir e, Antarktîka ji herêma Arktîkê sartir e. Germahiya Okyanûsa Arktîkê bi rêya qeşaya deryayê ya Arktîkê ber bi parzemînê ve hatiye veguhastin û bi awayê hewaya li herêma Arktîkê nerm dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Climatology |paşnav=Rohli |weşanger=Jones &amp; Bartlett Learning |tarîx=2017-06-05 |isbn=978-1-284-11998-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=umokDwAAQBAJ |paşnav2=Vega |pêşnav2=Anthony J.}}&lt;/ref&gt;

Antarktîka çoleke cemserî ye ku barîna parzemînê kêm e. Parzemîn salane bi navînî nêzîkê 150 mm av werdigire ku bi piranî bi awayê şilopeyê ye. Deverên navxweyî hişktir e û di tevahiya salê herî zêde bi qasê 50 mm baran werdigire lê herêmên peravê bi gelemperî ji 200 mm zêdetir baran werdigirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Climatology |paşnav=Rohli |weşanger=Jones &amp; Bartlett Learning |tarîx=2017-06-05 |isbn=978-1-284-11998-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=umokDwAAQBAJ |paşnav2=Vega |pêşnav2=Anthony J.}}&lt;/ref&gt; Li çend deverên qeşaya şîn, ba û sublîmasyon ji berfa ku dibare zêdetir berfê radike. Li geliyên hişk, heman bandor li ser bingehek kevirî çêdibe ku dibe sedema jîngeheke bêber û hişk.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fountain |pêşnav=Andrew G. |paşnav2=Nylen |pêşnav2=Thomas H. |paşnav3=Monaghan |pêşnav3=Andrew |paşnav4=Basagic |pêşnav4=Hassan J. |paşnav5=Bromwich |pêşnav5=David |tarîx=2010 |sernav=Snow in the McMurdo Dry Valleys, Antarctica |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/joc.1933 |kovar=International Journal of Climatology |ziman=en |cild=30 |hejmar=5 |rr=633–642 |doi=10.1002/joc.1933 |issn=1097-0088}}&lt;/ref&gt;
=== Cudahiyên herêmî ===
Antarktîkaya Rojhilat ji ber bilindahiya xwe ya bilind ve ji Antarktîkaya Rojava sartir e. Eniyên hewayê bi zêde derbasê deverên navendî yên parzemînê nabin ku ev jî dibe sedem ku navenda parzemînê sar û hişk bimînin û dibe sedema ku bayên deverê bi leza nerm bimînin. Barîna berfa li beşa perava Antarktîkayê barîneke pir gelemperî ye ku li wir di nav 48 demjimêran de berf dikare bi qasê 1.22 mêtreyê bibare. Li qiraxa parzemînê, bayên katabatîk ên bihêz ên ji platoya cemserî pir caran bi hêza bahozê çêdibin. Di mehên havînê de ji ber ku her roj 24 demjimêrên tîrêjên rojê li wir tên wergirtin, li Cemsera Başûr ji ekvatorê zêdetir tîrêjên rojê digihîjin rûyê erdê.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;
=== Guherîna avhewayê ===
[[Wêne:20201210 Antarctica ice mass variation - NASA GRACE-en.svg|thumb|Guherîna navînî ya girseya qeşaya Antarktîkê ku ji sala 2002an vir ve salane bi qasî 100 milyar ton e]]
Tevê devera xwe yê îzolekirî, Antarktîka di dehsalên dawî de ji ber belavbûna gazên serayê, germ bûye û hinek ji beşên qeşayên xwe winda kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Singh |pêşnav=Hansi A. |paşnav2=Polvani |pêşnav2=Lorenzo M. |tarîx=2020-10-08 |sernav=Low Antarctic continental climate sensitivity due to high ice sheet orography |url=https://www.nature.com/articles/s41612-020-00143-w |kovar=npj Climate and Atmospheric Science |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=3 |hejmar=1 |rr=39 |doi=10.1038/s41612-020-00143-w |issn=2397-3722}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Casado |pêşnav=Mathieu |paşnav2=Hébert |pêşnav2=Raphaël |paşnav3=Faranda |pêşnav3=Davide |paşnav4=Landais |pêşnav4=Amaelle |tarîx=2023 |sernav=The quandary of detecting the signature of climate change in Antarctica |url=https://www.nature.com/articles/s41558-023-01791-5 |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=13 |hejmar=10 |rr=1082–1088 |doi=10.1038/s41558-023-01791-5 |issn=1758-6798}}&lt;/ref&gt; Antarktîkaya Rojava ji sala 1950an heta sala 2000an di heyamên dehsalan de ji 0,1 °C zêdetir germ bûye û nîvgirava Antarktîkayê ya ku li ber çavan e ji nîvê sedsala 20an vir ve bi qasê 3 °C germ bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://discoveringantarctica.org.uk/climate-change/impacts-of-climate-change/ |sernav=Impacts of climate change |malper=Discovering Antarctica |roja-gihiştinê=2026-09-02 |ziman=en-GB}}&lt;/ref&gt; Antarktîkaya Rojhilat ku li gorî Antarktîkaya Rojava sar e û avhewaya deverê sekan (stabîl) heta salên 2000î germahî nîşan nedaye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Clem |pêşnav=Kyle R. |paşnav2=Fogt |pêşnav2=Ryan L. |paşnav3=Turner |pêşnav3=John |paşnav4=Lintner |pêşnav4=Benjamin R. |paşnav5=Marshall |pêşnav5=Gareth J. |paşnav6=Miller |pêşnav6=James R. |paşnav7=Renwick |pêşnav7=James A. |tarîx=2020 |sernav=Record warming at the South Pole during the past three decades |url=https://www.nature.com/articles/s41558-020-0815-z |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=10 |hejmar=8 |rr=762–770 |doi=10.1038/s41558-020-0815-z |issn=1758-6798}}&lt;/ref&gt; Li dora Antarktîkayê, Okyanûsa Başûr ji her okyanûseke din zêdetir germahiya okyanûsê kişandiye û li kûrahiyên bi qasê 2.000 mêtreyan germbûneke berbiçav çêbûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Bourgeois |pêşnav=Timothée |paşnav2=Goris |pêşnav2=Nadine |paşnav3=Schwinger |pêşnav3=Jörg |paşnav4=Tjiputra |pêşnav4=Jerry F. |tarîx=2022-01-17 |sernav=Stratification constrains future heat and carbon uptake in the Southern Ocean between 30°S and 55°S |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8764023/ |kovar=Nature Communications |cild=13 |hejmar=1 |rr=340 |doi=10.1038/s41467-022-27979-5 |issn=2041-1723 |pmc=8764023 |pmid=35039511}}&lt;/ref&gt; Li dora Antarktîka Rojava, okyanûs ji sala 1955an vir ve bi qasê 1 °C germ bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://discoveringantarctica.org.uk/climate-change/impacts-of-climate-change/ |sernav=Impacts of climate change |malper=Discovering Antarctica |roja-gihiştinê=2026-09-02 |ziman=en-GB}}&lt;/ref&gt;

Germbûna [[Okyanûsa Başûr]] a li dora Antarktîkayê bûye sedema qelsbûn an jî hilweşîna refikên qeşayên ku li derveyî qeşayan digeriyan û hevsengiya wan pêk dianiyan. Her çiqas perê qeşayên Antarktîkaya Rojhilat ku berdewam dike ku li hundirê welêt qeşayê zêde bike jî gelek cemedên peravê giraniya xwe winda dikin û paşve dikişin ku ev jî dibe sedema windabûna giştî ya qeşayên li seranserê Antarktîkayê.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Cite web |url=https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/downloads/report/IPCC_AR6_WGI_Chapter09.pdf |sernav=Chapter 9: Ocean, Cryosphere and Sea Level Change}}&lt;/ref&gt; Hatiye payîn ku heta sala 2100an ku windabûna qeşaya li Antarktîkayê bi qasê 11 santî metreyan bilindbûna asta deryayê ya gerdûnî zêde bike.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt; Bi germbûna zêdetir re îhtimala bêîstîqrariyê pir zêdetir dibe û dikare bilindbûna asta deryayê ya gerdûnî ya sedsala 21ê du caran zêdetir bike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Bamber |pêşnav=Jonathan L. |paşnav2=Oppenheimer |pêşnav2=Michael |paşnav3=Kopp |pêşnav3=Robert E. |paşnav4=Aspinall |pêşnav4=Willy P. |paşnav5=Cooke |pêşnav5=Roger M. |tarîx=2019-06-04 |sernav=Ice sheet contributions to future sea-level rise from structured expert judgment |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6561295/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=116 |hejmar=23 |rr=11195–11200 |doi=10.1073/pnas.1817205116 |issn=1091-6490 |pmc=6561295 |pmid=31110015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Horton |pêşnav=Benjamin P. |paşnav2=Khan |pêşnav2=Nicole S. |paşnav3=Cahill |pêşnav3=Niamh |paşnav4=Lee |pêşnav4=Janice S. H. |paşnav5=Shaw |pêşnav5=Timothy A. |paşnav6=Garner |pêşnav6=Andra J. |paşnav7=Kemp |pêşnav7=Andrew C. |paşnav8=Engelhart |pêşnav8=Simon E. |paşnav9=Rahmstorf |pêşnav9=Stefan |tarîx=2020-05-08 |sernav=Estimating global mean sea-level rise and its uncertainties by 2100 and 2300 from an expert survey |url=https://www.nature.com/articles/s41612-020-0121-5 |kovar=npj Climate and Atmospheric Science |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=3 |hejmar=1 |rr=18 |doi=10.1038/s41612-020-0121-5 |issn=2397-3722}}&lt;/ref&gt;

Ava heliyayî ya nû ya ji qeşayê ava binê Antarktîkayê ya şor firk dike û şaneya jêrîn a gera serûbinkirina Okyanûsa Başûr (SOOC) qels dike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Silvano |pêşnav=Alessandro |paşnav2=Rintoul |pêşnav2=Stephen Rich |paşnav3=Peña-Molino |pêşnav3=Beatriz |paşnav4=Hobbs |pêşnav4=William Richard |paşnav5=van Wijk |pêşnav5=Esmee |paşnav6=Aoki |pêşnav6=Shigeru |paşnav7=Tamura |pêşnav7=Takeshi |paşnav8=Williams |pêşnav8=Guy Darvall |tarîx=2018 |sernav=Freshening by glacial meltwater enhances melting of ice shelves and reduces formation of Antarctic Bottom Water |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5906079/ |kovar=Science Advances |cild=4 |hejmar=4 |rr=eaap9467 |doi=10.1126/sciadv.aap9467 |issn=2375-2548 |pmc=5906079 |pmid=29675467}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Pan |pêşnav=Xianliang L. |paşnav2=Li |pêşnav2=Bofeng F. |paşnav3=Watanabe |pêşnav3=Yutaka W. |tarîx=2022-01-10 |sernav=Intense ocean freshening from melting glacier around the Antarctica during early twenty-first century |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8748732/ |kovar=Scientific Reports |cild=12 |hejmar=1 |rr=383 |doi=10.1038/s41598-021-04231-6 |issn=2045-2322 |pmc=8748732 |pmid=35013425}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/downloads/report/IPCC_AR6_WGI_Chapter09.pdf |sernav=Chapter 9: Ocean, Cryosphere and Sea Level Change}}&lt;/ref&gt; Her çiqas bandorên tevahî tê payîn ku di nav çend sedsalan de çêbibin jî, li gorî hinek lêkolînan, hilweşîna tevahî ya SOOCê dikare di navbera 1.7 °C û 3 °C germbûna gerdûnî de çêbike. Ev barîna kêm ê li nîvkada başûr û barîna zêde yê li nîvkada bakur, dibe sedema kêmbûna masîgirî ya li Okyanûsa Başûr û hilweşîna potansiyel a hinek ekosîstemên deryayî vedigire.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2023-03-29 |sernav='Dramatic' changes to Southern Ocean by 2050 likened to The Day After Tomorrow plot |url=https://www.abc.net.au/news/2023-03-30/dramatic-south-ocean-circulation-changes-study/102154690 |roja-gihiştinê=2026-09-03 |xebat=ABC News |ziman=en-AU}}&lt;/ref&gt; Her çiqas gelek cureyên Antarktîkayê nehatibin keşifkirin jî, zêdebûna flora Antarktîkayê ya belgekirî heye û ji u bo parastina jîngeheke guncavê faunayên mezin ên wekê pengûenan zehmetî hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Roland |pêşnav=Thomas P. |paşnav2=Bartlett |pêşnav2=Oliver T. |paşnav3=Charman |pêşnav3=Dan J. |paşnav4=Anderson |pêşnav4=Karen |paşnav5=Hodgson |pêşnav5=Dominic A. |paşnav6=Amesbury |pêşnav6=Matthew J. |paşnav7=Maclean |pêşnav7=Ilya |paşnav8=Fretwell |pêşnav8=Peter T. |paşnav9=Fleming |pêşnav9=Andrew |tarîx=2024 |sernav=Sustained greening of the Antarctic Peninsula observed from satellites |url=https://www.nature.com/articles/s41561-024-01564-5 |kovar=Nature Geoscience |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=17 |hejmar=11 |rr=1121–1126 |doi=10.1038/s41561-024-01564-5 |issn=1752-0908}}&lt;/ref&gt; Helandina erdên cemed girtî dibe ku ji bo erdên bê cemed bibe sedema gazên serayê û qirêjiya cemedgirtî ya berê ku bi helandinê re derdikeve holê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Potapowicz |pêşnav=Joanna |paşnav2=Szumińska |pêşnav2=Danuta |paşnav3=Szopińska |pêşnav3=Małgorzata |paşnav4=Polkowska |pêşnav4=Żaneta |tarîx=2019-02-15 |sernav=The influence of global climate change on the environmental fate of anthropogenic pollution released from the permafrost: Part I. Case study of Antarctica |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S004896971833612X |kovar=Science of The Total Environment |cild=651 |rr=1534–1548 |doi=10.1016/j.scitotenv.2018.09.168 |issn=0048-9697}}&lt;/ref&gt; Germbûna Antarktîkayê û guhertinên têkildar di gera Okyanûsa Başûr de dikarin bandorê li şêwazên avhewayê yên li hinek deverên Afrîkayê jî bikin ku dikare bandor li barîna herêmî û guherîna germahiyê bike.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Meredith, M. P.; et al. (2025). Antarctica and the Earth System. Routledge. pp. 1–18.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Trisos, C. H.; et al. (2022). Climate Change 2022: Impacts, Adaptation and Vulnerability. Cambridge University Press. pp. 1285–1455.}}&lt;/ref&gt;

Ger germahî ji asta sala 2020an 2 °C kêmtir nebe, ihtimal heye ku qata qeşayê ya Antarktîkaya Rojava bi tevahî bihele.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Lau |pêşnav=Sally C. Y. |paşnav2=Wilson |pêşnav2=Nerida G. |paşnav3=Golledge |pêşnav3=Nicholas R. |paşnav4=Naish |pêşnav4=Tim R. |paşnav5=Watts |pêşnav5=Phillip C. |paşnav6=Silva |pêşnav6=Catarina N. S. |paşnav7=Cooke |pêşnav7=Ira R. |paşnav8=Allcock |pêşnav8=A. Louise |paşnav9=Mark |pêşnav9=Felix C. |paşnav10=Linse |pêşnav10=Katrin |paşnav11=Strugnell |pêşnav11=Jan M. |tarîx=2023-12-22 |sernav=Genomic evidence for West Antarctic Ice Sheet collapse during the Last Interglacial |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.ade0664 |kovar=Science |weşanger=American Association for the Advancement of Science |cild=382 |hejmar=6677 |rr=1384–1389 |doi=10.1126/science.ade0664}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Naughten |pêşnav=Kaitlin A. |paşnav2=Holland |pêşnav2=Paul R. |paşnav3=De Rydt |pêşnav3=Jan |tarîx=2023 |sernav=Unavoidable future increase in West Antarctic ice-shelf melting over the twenty-first century |url=https://www.nature.com/articles/s41558-023-01818-x |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=13 |hejmar=11 |rr=1222–1228 |doi=10.1038/s41558-023-01818-x |issn=1758-6798}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Garbe |pêşnav=Julius |paşnav2=Albrecht |pêşnav2=Torsten |paşnav3=Levermann |pêşnav3=Anders |paşnav4=Donges |pêşnav4=Jonathan F. |paşnav5=Winkelmann |pêşnav5=Ricarda |tarîx=2020 |sernav=The hysteresis of the Antarctic Ice Sheet |url=https://www.nature.com/articles/s41586-020-2727-5 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=585 |hejmar=7826 |rr=538–544 |doi=10.1038/s41586-020-2727-5 |issn=1476-4687}}&lt;/ref&gt; Hatiye payîn ku windabûna vê qata qeşayê heye bi tevahî ji holê rabe ev pêvajo bi qasê 500 û 13.000 sal berxwe bide.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-09-03 |ziman=en |doi=10.1126/science.abn7950}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://climatetippingpoints.info/2022/09/09/climate-tipping-points-reassessment-explainer/ |sernav=Exceeding 1.5°C global warming could trigger multiple climate tipping points – paper explainer |malper=climatetippingpoints.info |tarîx=2022-09-09 |roja-gihiştinê=2026-09-03 |ziman=en |paşnav=dvdmckay}}&lt;/ref&gt; Ger qeşaya bilind hilweşe dibe ku asta deryayê bi qasê 3,3 mêtre bilind bibe û bi helandina qeşayên li ser çiyayan qeşayên bilind jî dibe ku asta deryayê bi qasê 4,3 metreyan bilind bike.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.the-cryosphere.net/7/375/2013/tc-7-375-2013.pdf |sernav=Bedmap2: improved ice bed, surface and thickness datasets for Antarctica}}&lt;/ref&gt; Qata qeşaya Antarktîkaya Rojhilat ku li gorî deverên qeşayî yên din gelek aram e tenê dikare bi qasê 0,5 mête heta 0,9 mêtreyê asta deryayê bilind bike ku ev jî beşek piçûk ê ji bilind bûna 53,3 mêtreyan e ku di tevahiya helandina qata qeşayê de pêk tê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Crotti |pêşnav=Ilaria |paşnav2=Quiquet |pêşnav2=Aurélien |paşnav3=Landais |pêşnav3=Amaelle |paşnav4=Stenni |pêşnav4=Barbara |paşnav5=Wilson |pêşnav5=David J. |paşnav6=Severi |pêşnav6=Mirko |paşnav7=Mulvaney |pêşnav7=Robert |paşnav8=Wilhelms |pêşnav8=Frank |paşnav9=Barbante |pêşnav9=Carlo |paşnav10=Frezzotti |pêşnav10=Massimo |tarîx=2022-09-10 |sernav=Wilkes subglacial basin ice sheet response to Southern Ocean warming during late Pleistocene interglacials |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9464198/ |kovar=Nature Communications |cild=13 |hejmar=1 |rr=5328 |doi=10.1038/s41467-022-32847-3 |issn=2041-1723 |pmc=9464198 |pmid=36088458}}&lt;/ref&gt; Ji ber ku germahiya gerdûnî li dora 3°C  zêde bûye, deverên xeternak ên wekê Hewza Wilkes û Hewza Aurora dibe ku di nav 2.000 salan de bimînin di bin avê de&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-09-03 |ziman=en |doi=10.1126/science.abn7950}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://climatetippingpoints.info/2022/09/09/climate-tipping-points-reassessment-explainer/ |sernav=Exceeding 1.5°C global warming could trigger multiple climate tipping points – paper explainer |malper=climatetippingpoints.info |tarîx=2022-09-09 |roja-gihiştinê=2026-09-03 |ziman=en |paşnav=dvdmckay}}&lt;/ref&gt; û dibe ku li van deveran bilindbûna asta deryayê bigihîje 6,4 metreyan.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Pan |pêşnav=Linda |paşnav2=Powell |pêşnav2=Evelyn M. |paşnav3=Latychev |pêşnav3=Konstantin |paşnav4=Mitrovica |pêşnav4=Jerry X. |paşnav5=Creveling |pêşnav5=Jessica R. |paşnav6=Gomez |pêşnav6=Natalya |paşnav7=Hoggard |pêşnav7=Mark J. |paşnav8=Clark |pêşnav8=Peter U. |tarîx=2021 |sernav=Rapid postglacial rebound amplifies global sea level rise following West Antarctic Ice Sheet collapse |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8087405/ |kovar=Science Advances |cild=7 |hejmar=18 |rr=eabf7787 |doi=10.1126/sciadv.abf7787 |issn=2375-2548 |pmc=8087405 |pmid=33931453}}&lt;/ref&gt; 

=== Tenikbûna tebeqeya ozonê ===
[[Wêne:NASA and NOAA Announce Ozone Hole is a Double Record Breaker.png|thumb|Wêneya qula herî mezin a di tebeqeya ozonê de ku di meha îlona sala 2006an de hatiye tomarkirin]]
Zanyaran ji salên 1970an vir ve li ser qata ozona di atmosfera li jor ê Antarktîkayê lêkolîn dikin. Di sala 1985an de zanyarên brîtanî li ser daneyên ku wan li stasyona lêkolîn a Halley ya li ser çemê cemeda Brunt berhev kiribûn dixebitin, wan qadeke mezin a bi rêjeya ozonê ya nizm li ser Antarktîkayê keşiv kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://physicstoday.aip.org/features/the-antarctic-ozone-hole-an-update |sernav=The Antarctic ozone hole: An update |malper=PHYSICS TODAY |tarîx=2014-07-01 |roja-gihiştinê=2026-09-07 |ziman=en |doi=10.1063/PT.3.2449}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Schiermeier |pêşnav=Quirin |tarîx=2009-08-01 |sernav=Atmospheric science: Fixing the sky |url=https://www.nature.com/articles/460792a |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=460 |hejmar=7257 |rr=792–795 |doi=10.1038/460792a |issn=1476-4687}}&lt;/ref&gt; 'Qula tebeqeya ozonê' hema hema tevahiya parzemînê vedigire û di meha îlona sala 2006an de gihîştiye asta xwe ya herî mezin ku bûyera herî dirêj a mayînde ye,&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Bates |pêşnav=Sofie |tarîx=2020-10-30 |sernav=Large, Deep Antarctic Ozone Hole Persisting into November |url=https://www.nasa.gov/feature/goddard/2020/large-deep-antarctic-ozone-hole-persisting-into-november/ |roja-gihiştinê=2026-09-07 |xebat=NASA |ziman=en}}&lt;/ref&gt; di sala 2020an de pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://wmo.int/media/news/record-breaking-2020-ozone-hole-closes |sernav=Record-breaking 2020 ozone hole closes |malper=World Meteorological Organization |tarîx=2021-01-06 |roja-gihiştinê=2026-09-07 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Ev tenikbûna tebeqeya ozonê ji ber belavbûna klorofluorokarbon û halonên di atmosferê de çêdibe ku ev made tebeqeya ozonê bi gazên din perçe dikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=The Ozone Hole - British Antarctic Survey |url=https://www.bas.ac.uk/data/our-data/publication/the-ozone-layer/ |roja-gihiştinê=2026-09-07 |xebat=British Antarctic Survey |ziman=en-GB}}&lt;/ref&gt; 

Şert û mercên pir sar ên Antarktîkayê bûne sedem ku ewrên stratosferîk ên cemserî çêbibin. Ewr wekê katalîzator ji bo reaksiyonên kîmyewî tevdigerin ku di dawiyê de dibin sedema hilweşîna ozonê.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://csl.noaa.gov/assessments/ozone/2010/twentyquestions/Q10.pdf |sernav=Q10: Why has an &quot;ozone hole&quot; appeared over Antarctica when ozone-depleting substances are present throughout the stratosphere?}}&lt;/ref&gt; Protokola Montreal a sala 1987an belavbûna madeyên ku ozonê kêm dikin sinordar kiriye. Tê pêşbînîkirin ku qula ozon an li jor ê Antarktîkayê hêdî hêdî winda bibe ku heta salên 2060î tê payîn ku asta ozonê vegere nirxên ku herî dawî ya ku di salên 1980î de hatine tomarkirin.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://ozone.unep.org/sites/default/files/2019-05/SAP-2018-Assessment-report.pdf |sernav=World Meteorological Organization Global Ozone Research and Monitoring Project—Report No. 58: Scientific Assessment of Ozone Depletion 2018}}&lt;/ref&gt;

Di heman demê de tenikbûna ozonê dikare di stratosferê de bibe sedema sarbûna bi qasê 6 °C ê. Sarbûn girseya cemserî xurt dike û bi vî awayî rê li ber derketina hewaya sar a nêzîkê Cemsera Başûr digire ku ev jî di encamê de girseya parzemînî ya tebeqeya qeşaya Antarktîkaya Rojhilat sar dike. Herêmên li derdora Antarktîkayê, bi taybetî nîvgirava Antarktîkayê rastî germahiyên bilindtir tên ku ev yek jî helîna qeşayê bileztir dike. Ev model destnîşan dikin ku tenikbûna ozonê û bandora vorteksa cemserî ya zêde dibe ku dibe sedema zêdebûna dirêjahiya qeşaya deryayê jî pêvajoyeke ji destpêka çavdêriya di dawiya salên 1970î ve heta sala 2014an berdewam kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Schiermeier |pêşnav=Quirin |tarîx=2009-08-01 |sernav=Atmospheric science: Fixing the sky |url=https://www.nature.com/articles/460792a |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=460 |hejmar=7257 |rr=792–795 |doi=10.1038/460792a |issn=1476-4687}}&lt;/ref&gt; Ev model destnîşan dikin ku kêmbûna ozonê û bandora vorteksa cemserî ya ku zêde dibe, dibe ku ji ber sedema zêdebûna dirêjahiya qeşaya deryayê jî be ku ji dema destpêkirina çavdêriyên di dawiya salên 1970î heta sala 2014an berdewam kiriye. Ji wî demê ve rûbera qeşaya deryaya Antarktîkayê bi awayekê bilez kêm bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Parkinson |pêşnav=Claire L. |tarîx=2019-07-16 |sernav=A 40-y record reveals gradual Antarctic sea ice increases followed by decreases at rates far exceeding the rates seen in the Arctic |url=https://www.pnas.org/doi/full/10.1073/pnas.1906556116 |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences |weşanger=Proceedings of the National Academy of Sciences |cild=116 |hejmar=29 |rr=14414–14423 |doi=10.1073/pnas.1906556116 |pmc=6642375 |pmid=31262810}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Chung |pêşnav=Eui-Seok |paşnav2=Kim |pêşnav2=Seong-Joong |paşnav3=Timmermann |pêşnav3=Axel |paşnav4=Ha |pêşnav4=Kyung-Ja |paşnav5=Lee |pêşnav5=Sang-Ki |paşnav6=Stuecker |pêşnav6=Malte F. |paşnav7=Rodgers |pêşnav7=Keith B. |paşnav8=Lee |pêşnav8=Sun-Seon |paşnav9=Huang |pêşnav9=Lei |tarîx=2022 |sernav=Antarctic sea-ice expansion and Southern Ocean cooling linked to tropical variability |url=https://www.nature.com/articles/s41558-022-01339-z |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=12 |hejmar=5 |rr=461–468 |doi=10.1038/s41558-022-01339-z |issn=1758-6798}}&lt;/ref&gt;
== Biyocûre ==
Tê dîtin piraniya cureyên li Antarktîkayê cisnê cureyên ku bi milyonan salan berê li wir jiyane ne ne. Ji ber vê yekê hatiye payîn ku ev cûre ji gelek çerxên qeşayê sax mane ku cure di demên avhewaya pir sar de li deverên germtir ên îzolekirî yên wekê deverên bi germahiya jeotermal an jî deverên ku di seranserê avhewaya sar de bê qeşa mane, sax mane.
=== Fauna ===
[[Wêne:Kaiserpinguine mit Jungen.jpg|thumb|Dîmenek ji pengûenên împerator û cûcik ên wan]]
Kermêşa bêfirîn ''Belgica antarctica'', ajala herî mezin e ku bi tevahî ajaleke bejayî ya li Antarktîkayê ye ku digihîje mezinahiya 6 mm.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Past Antarctica: Paleoclimatology and Climate Change |paşnav=Franganillo |pêşnav=Marc Oliva i |weşanger=Elsevier Science &amp; Technology |tarîx=2020 |isbn=978-0-12-817925-3 |paşnav2=Fernandez |pêşnav2=Jesus Ruiz}}&lt;/ref&gt; Ev cure di demên avhewaya pir sar de li deverên germtir ên îzolekirî yên wekê bi germahiya jeotermal an jî deverên ku di avhewaya sar de bê qeşa mane, sax man.

Krîla Antarktîkayê ku di komên mezin de kom dibe, cureya bingehîn a ekosîstema [[Okyanûsa Başûr]] e û [[Organîzm|organîzmayeke]] xwarina girîng ê ajalên wekê balîna, fok, fokên pilingî, fokên bi mû, masiyên qeşayê û gelek cureyên çûkên wekê pengûen û albatrosê ye. Hinek cureyên ajalên deryayî hene û rasterast an nerasterast bi fîtoplanktonê ve girêdayî ne. [[Jiyana deryayî]] ya Antarktîkayê pengûen, balînayên şîn, orka, masiyên mezin û fokên bi mû vedihewîne. Foka Antarktîkayê di sedsalên 18 û 19an de ji ber çermê wan ji aliyê nêçîrvanên fokên ku ji Dewletên Yekbûyî û Keyaniya Yekbûyî hatine bi awayekê zêde hatine girtin. [[Foka leopar|Fokên pilingî]] di ekosîstema Antarktîkayê de nêçîrvanên herî baş in û ji bo lêgerîna xwarinê li seranserê Okyanûsa Başûr digerin.

Nêzîkê 40 cureyên çûkan hene ku li Antarktîkayê an jî nêzî Antarktîkayê dîjîn ku di nav wan de cureyên petrelan, penguenan, kormoran û kevok hene. Çend cureyên çûkan ên din serdana okyanûsa li dora Antarktîkê dikin ku di nav wan de hinek ji wan ku bi gelemperî li Arktîkê dijîn hene. Pengûena împerator tekane pengûen e ku di zivistanê de li Antarktîkayê cucikê xwe dertînin; ew û pengûena Adelie ji hemî pengûen ên din dûrtir li başûr cûcik ên xwe dertînin.

[[Wêne:Sterna vittata - Antarctica I.jpg|thumb|Dîmena teyrekî Antarktîkayê (Sterna vittata) li ser keştîyeke binavbûyî li Girava Enterprise sekiniye]]
Di sala 2010an de hêjmara populasyona jiyana deryayî ya ku ji aliyê nêzîkê 500 lêkolîneran ve di dema sala cemserî vavneteweyî de hatiye kirin, hate weşandin. Hatiye diyarkirin ku di lêkolînê de zêdetirî 235 organîzmayên deryayî li her du herêmên cemserî yên cuda dijîn û bi vê awayê di navbera devereke bi qasê 12.000 kîlometre ye, dijîn. Ajalan mezin ên wekê hinek balîna û çûk salane vê rêwîtiyê dikin. Formên jiyanê ya biçûktir ên wekê xiyar û şemalokên azad ên avjen, di herdu okyanûsên cemser de jî têne dîtin. Faktorên ku dikarin di belavbûna wan de bibin alîkar, cûdahiyên germahiyê di navbera okyanûsa kûr ê li cemseran û ekvatorê de ne ku ji 5 °C ê zêdetir nebin û pergalên sereke yên herikînê an kemerên veguhastinên deryayî yên ku dikarin hêk û larvayan veguhezînin in.

Di meha çileya sala 2025an de dabeş bûna çiyayê mezin ên cemedê A-84 (ku bi mezinahiya xwe dişibihe bajarê Şîkagoyê) ji Shela Cemeda George VI derfetek kêm peyda kiriye ku bikaranîna keştiyên binavî yên robotîk, qata deryaya di bin refikên cemed ên li ser avê de were keşifkirin. Lêkolîneran di kûrahiyên heta 1300 metreyan de ekosîstemên bi awayekê neçaverêkirî mercanên mezin, singer ên kevnar, masiyên cemedê, pîrî yên mezin ên deryayî û heta heştpê hatine dîtin, kifş kirine. Dibe ku ev ekosîstem cureyên nû yên ku bi sedsalan veşartî mane û ji aliyê herikînên okyanûs ên ku xurekê hildigirin ve hatine xwedîkirin, vedihewînin.

=== Flora ===
Di seranserê dîroka xwe de Antarktîka gelek jiyana cûreyên nebatan dîtiye. Di serdema kretasye de li parzemîn  ekosîstemek fern-conifer ê serdest hebû ku di dawiya heman serdemê de veguheriye daristaneke barana nerm. Di dema neojena sartir de (17–2,5 milyon sal berê) ekosîstemeke tundrayê cihê daristanên baranê girtiye. Avhewaya Antarktîkaya îro rê nadeye ku nebatên li parzemînê zêde belav bibin. Hewaya sar ê zêde, bêwespiya axê û kêmbûna şilebûna hewayê û tîrêjên rojê mezinbûna nebatan asteng dike ku bûye sedema cûrbecûrbûna cureyan a kêm bibin û belavbûna wan kêm bibin. Floraya parzemînê bi piranî ji brîofîtan pêk dihatin ku di nav de 25 cureyên nebatên kezeba sor û 100 cureyên nebatên kevzê hebûn. Sê cureyên riwekên kulîlkdar hene ku hemî li Nîvgirava Antarktîkayê têne dîtin. Di nav van riwekan de Deschampsia antarctica (giyayê porî yê Antarktîkayê), Colobanthus quitensis ( înciyê yê Antarktîkayê) û Poa annua cureyeke ji derveyî parzemînê hatiye (giyayê şîn ê salane) hene.
=== Organîzmayên din ===
Ji 700 cureyên algeyê ku li Antarktîkayê hene, nêzîkê nîvê wan fîtoplanktonên deryayî ne. Algeyê berfê yên pirreng bi taybetî di havînê de li herêmên peravê pir in. Ji ber ku av cemed digire hemî xwê ya avê (ava şor) ji avê diavêje derve û ji ber ku ev ava şor di nav depoyên ava şor de kom dibe, mîkroorganîzmayên razayî jî vedihewîne. Her wiha heta cemeda deryayê jî dikare komên ekolojîk ên bêhempa vehewîne. Dema ku qeşa dest bi helandinê dike, depoyên ava şor fireh dibin û dikarin bi hev re kanalên ava şor çêbikin û kevza di hindurê depoyan de dikarin ji nû ve şiyar bibin û heta cemidîna din ji nû ve geş bibin.

Di heman demê de di ava deryayê de bakterî heta 800 mêtre di bin qeşayê de hatine dîtin. Hatiye texmînkirin ku di nav ava di bin erdê Gola Vostokê de komeke bakteriyên xwemalî heye. Hatiye texmînkirin ku hebûna jiyanê li wir argumana ihtimala jiyanê li ser heyva Jupiterê Europa zêde dike û dibe ku di bin qalikê xwe yê qeşayê de av hebe. Di avên pir alkalîn ên Gola Unterseeyê de komek ji bakteriyên ekstremofîl hatiye dîtin. Belavbûna zîndewerên pir berxwedêr ên ku li deverên wiha yê nemêvanperwer dijîn dikare argumana ji bo jiyana ji derveyî erdê di jîngehên sar û dewlemend bi metanê de hê jî zêdetir bike.

=== Parastina jîngehê ===
[[Wêne:Antarctica, pollution, environment, Russia, Bellingshausen 1.JPG|thumb|Dîmenek ji bermahiyên li ser perava li stasyona Bellingshausen a li Girava King George ku di sala 1992an de hatiye kişandin]]
Yekem peymana navneteweyî ji bo parastina biyolojîk a cihêrengiya Antarktîkayê di sala 1964an de hatiye pejirandin. Masîgirtina zêde ya populasyona krîl (ajalek e ku di ekosîstema Antarktîkayê de roleke mezin dilîze) bûye sedem ku rayedar rêziknameyên li ser masîgiriyê derxînin. Peymana parastina çavkaniyên zindî yên deryayî yên Antarktîkayê, peymaneke navneteweyî ye ku di sala 1980an de ket meriyetê ku masîgiriyê bi rêk û pêk dike û bi yekê xaye dike ku têkiliyên ekolojîk biparêze. Tevê van rêziknameyan jî, masîgirtina neqanûnî, bi taybetî ya masiyê diranan ê Patagonian ê pir biqîmet ku li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê wekê levreşa Şîlî tê firotin wekê pirsgirêke dimîne.

Bi awayekê analojîk bi peymana masîgiriya sala 1980an ku peymaneke berdewamî ye, welatên bi pêşengiya Zelanda Nû û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê peymaneke li ser madenê danûstandin kirine. Ev peymana li ser rêkxistina çalakiyên çavkaniyên madenî yên Antarktîkayê di sala 1988an de hatiye pejirandin. Piştî kampanyayeke bi hêz ku ji aliyê rêxistinên jîngehê ve, pêşî Awistralyayê û piştre jî li Fransayê hatiye lidarxistin, biryar hatiye dayîn ku peymanê pesend nekin. Li cihê vê peymanê welatan bi protokola parastina jîngeha Antarktîkayê, peymana Antarktîkayê (protokola Madrîdê) pejirandine ku ev peymana ji bo parastina jîngeha Antarktîkayê di sala 1998an de ketiye meriyetê. Protokola Madrîdê hemî kolandinên kanên madenê qedexe kiriye û parzemînê wekê &quot;rezerveke xwezayî ya ji bo aştî û zanistê hatiye veqetandiye&quot; destnîşan kiriye.

Koma aktîvîstên jîngehê Greenpeace ji sala 1987an heta sala 1992an li Girava Rossê bingehek ava kiriye ku wekê beşek ji hewldana xwe ya ku parzemînê wekê wekê parkeke cîhanî radigihîne, diyar kiriye. Penageha balîneyên Okyanûsa Başûr di sala 1994an de ji aliyê komîsyona balîneyên navneteweyî ve hatiye damezrandin. Ev penageh ji devereke bi qasê 50 milyon km² (19 milyon mîlên çargoşe) pêk hatiye ku tevahiya parzemîna Antarktîkayê dorpêç dike. Her çiqas Japon ji bo armancên lêkolînê derbasê vê qadê bibe jî û nêçîra balîneyên bazirganî li herêmê qedexe be jî, nêçîra balîneyên bazirganî ji aliyê Japonê ve berdewam kiriye.

Tevê van parastinan, biyolojiya li Antarktîkayê hê jî ji ber çalakiyên mirovan di bin metirsiyê de ye. Herêmên bi taybetî parastî kêmtir ji %2ê herêmê digirin û ji bo heywanên ku populer in ji heywanên ku kêm têne dîtin parastineke baştir hatiye peydakirin. Di heman demê de herêmên parastî yên bejayî ji herêmên parastî yên deryayî zêdetir in. Ekosîstem ji ber gefên herêmî û gerdûnî bi bandor bûne ku bi taybetî di nav gefan de qirêjî, dagirkirina cureyên ne-xwemalî û bandorên cûrbecûr ên guherîna avhewayê hene.

== Dîroka keşif kirinê ==
Keştiyên keştîvan James Cook, HMS Resolution û Adventure, di 17ê çileya sala 1773an de, di kanûna sala 1773an de û dîsa di çileya sala 1774an de derbasê nav çembera Antarktîkayê bûye. Cook berî ku di çileya sala 1773an de li ber belavbûna qeşayan vekişe, bi qasê 120 km nêzîkê perava Antarktîkayê bûye. Di sala 1775an de, wî hebûna parzemîneke cemserî wekê &quot;îhtîmaleke&quot; dîtiye û di quncikeke din a rojnameya xwe de wiha nivîsandiye: &quot;[Ez] bi tundî bawer dikim û ji ihtîmaleke mezin e ku me beşek ji vê parzemînê dîtibe&quot;.
=== Sedsala 19an ===
Dibe ku di destpêka sedsala 19an de masîgirên fokê di nav masîgirên pêşîn de bûn ku nêzîkê bejahiya Antarktîkê bûne. Kevntirîn bermayiyên mirovan ku li herêma Antarktîkayê hatine dîtin, serê qoqê jineke ciwan bû ku li perava Yamana ya li Giravên Shetland Başûr hatibû dîtin û dibe ku ev jin di sala 1985an de hatiye dîtin.

Di demek dirêj de hatiye bawerkirin ku yekem kesê ku Antarktîka an jî qada qeşaya Antarktîkayê dîtiye, deryavanê brîtanî Edward Bransfield bû ku kaptanekî hêzên deryayî yên qraliyetê bû ku di 30ê çileya sala 1820an de serê nîvgirava Antarktîkayê keşif kiriye. Lêbelê kaptanekî hêza deryayî ya Împeratoriya Rûsyayê, Fabian Gottlieb von Bellingshausen, di 27ê çileyê de girseyeke mezin ên qeşaya Antarktîkê ku li ser avê disekinî dîtiye. Keştiya nêçîrvanî ya fokan a amerîkî Nathaniel Palmer ku keştiya wî ya nêçîrvaniya fokan di wê demê de li herêmê bû, dibe ku yekem kes e ku nîvgirava Antarktîkayê dîtiye.

Yekem ekspedîsyona Antarktîkayê ya Rûsyayê, bi serokatiya Bellingshausen û Mikhail Lazarev li ser keştiya 985 tonî ya Vostokê û keştiya piştgiriyê ya 530 tonî ya Mîrniyê, gihîştiye xalek di nav 32 km yê ji Queen Maud Land û di 27ê çileya sala 1820an de li cihê 69°21′28″S 2°14′50″W girseyeke qeşayê dîtine. Ev dîtin sê roj berê ku Bransfield axa nîvgirava Trînîtî ya Antarktîkayê ku perçeyeke bejahiyê ye bibîne û 10 meh berê ku Palmer di meha mijdara sala 1820an de vê deverê bibîne, pêk hatiye. Her çiqas hinek dîroknas vê îdiayê nepejirandibin jî, ji ber ku ti delîl tune ku Davis derketiye parzemîna Antarktîkayê daketiye, ne li giravek li deryayê, yekem çûyîna piştrastkirî yê li Antarktîkayê ji aliyê John Davis ku keştîvanê fokan a amerîkî yê bi eslê xwe îngilîzî bû pêk hatiye ku hatiye diyarkirin ev derketina parzemînê di 7ê sibata sala 1821ê de li pozikê Hughes Bay a Antarktîkayê pêk hatiye.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Commons|Antarctica|Antarktîka}}

{{Parzemîn}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}

[[Kategorî:Antarktîka| ]]
[[Kategorî:Cîhan]]
[[Kategorî:Parzemîn]]</text>
      <sha1>kp158y1odbwkr7s1uooy4ui4vcar79x</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2092991</id>
      <parentid>2092990</parentid>
      <timestamp>2026-09-07T02:25:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2092991</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="79300" sha1="rl1e8rjgmzwhtmsk0q13l5ma8trxqmn" xml:space="preserve">{{Xebat}}
{{Agahîdanka giştî}}
'''Antarktîka'''&lt;ref&gt;{{Îzolî, 2007|r=1138|jêgirtin=Antarktîka}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ferhenga Erdnîgarîyê (Coğrafya)|Ferhenga Erdnîgarîyê]]|paşnav=Önen|pêşnav=Abdurrahman |weşanger=Stembol: Doz|sal=2008|rûpel=36}}&lt;/ref&gt; yan jî '''Antarktîk'''{{Çavk}} ({{Bi-la|Antarctica}}) yek ji [[parzemîn]]ên cîhanê ye ku parzemîna herî başûr ê dinyayê û parzemîna herî kêm nifûs a cîhanê ye. Parzemîn bi tevahî li başûrê çembera Antarktîkayê ye û ji aliyê [[Okyanûsa Başûr]] (ku wekê Okyanûsa Antarktîkayê jî tê zanîn) ve hatiye dorpêçkirin ku [[Cemsera Başûr]] a erdnîgarî vedihewîne. Di heman demê de Antarktîka pêncem parzemîna herî mezin ê cîhanê ye ku bi qasê ji %40 ji [[Ewropa|Ewropayê]] mezintir e û rûbera parzemînê  bi qasê 14.200.000 km² rûerd (an rûqeşa) vegirtiye. Piraniya Antarktîkayê bi qata qeşayê ya Antarktîkayê ve hatiye nixumandin ku qalindahiya navînî ya qeşayê bi qasê 1,9 km ye.

Antarktîka bi navînî parzemîna herî sar, herî hişke û parzemîna herî bi ba û bahoz ê cîhanê ye û parzemîn ji asta deryayê xwedî bilindahiyeke navînî ye. Antarktîka bi piranî ji çoleke cemserî pêk hatiye ku barîna salane li peravê zêdetirî 200 mm ye û berf û barana li hundirê parzemînê gelek kêm e. Qeşayên parzemîn di warê ava şîrîn de gelek dewlemend e ku nêzîkê ji %70ê rezervên ava şirîn ên cîhanê li Antarktîkayê cemedgirtî ye. Hatiye payîn ger ku qeşaya Antarktîkayê bihele, dê asta deryayê ya [[Cîhan|cîhanê]] bi qasê 60 mêtreyan bilind bibe. Her wiha Antarktîka xwediyê rekora germahiya herî nizm a pîvandî yê li ser rûyê [[Dinya (gerstêrk)|Erdê]] ye ku nizmahiya germahiya bi qasê −89.2 °C hatiye pîvandin. Germahiya herêmên peravê di havînê de dikare bi qasê 10 °C bilind bibe. Cureyên xwemaliyên ajalan kêzik, nematod, pengûen, fok û tardigrad in. Li cihên ku nebat lê hene, bi piranî bi awayê liken an kevzê ye.

Refên qeşayê yên Antarktîkayê dibe ku cara yekem di sala 1820an de, di dema sefereke rûsî de ku ji aliyê Fabian Gottlieb von Bellingshausen û Mikhail Lazarev ve hatibû birêvebirin, hatine dîtin. Di dehsalên piştê seferên wan, di seferên fransî, amerîkî û brîtanî de li parzemînê lêkolînên zêdetir hatine kirin. Yekem derketina piştrastkirî ya Antarktîkayê ji aliyê tîmeke norwêcî ve di sala 1895an de pêk hatiye. Di destpêka sedsala 20an de, çend seferên navxwe yên parzemînê çêbûne. Lêkolînerên brîtanî Douglas Mawson, Edgeworth David û Alistair Mackay yekem kes bûn ku di sala 1909an de gihîştine [[Cemsera Başûr]] a manyetîkî û cemsera başûr a erdnîgarî jî yekem car di sala 1911an de lêkolînerê norwêcî Roald Amundsen gihiştiye cemserê.

Ji aliyê îdarî ve Antarktîka ji aliyê nêzîkê 30 welatan ve tê birêvebirin ku hemî jî endamên sîstema peymana Antarktîkayê ya sala 1959an in. Li gorî şertên peymanê, çalakiyên leşkerî, kolandinên kanên madenê, teqînên nukleerî û avêtina bermayiyên nukleerî li Antarktîkayê qedexe ne. Geştiyarî, masîgirtin û lêkolîn çalakiyên sereke yên mirovan li Antarktîkayê û li derdora Antarktîkayê hene. Di mehên havînê de nêzîkê 5.000 kes li stasyonên lêkolînê dimînin û ev hejmar di mehên zivistanê de dadikeve 1.000 kesan. Her çiqas parzemîn dûr be jî, çalakiyên mirovan bi rêya qirêjî, guherîna avhewayê û bi rêya tenikbûna [[tebeqeya ozonê]] bandoreke neyînî li ser Antarktîkayê dihêle. Helîna qata qeşayê ya [[Antarktîkaya Rojava]] ya ku potansiyeleke nearam e, di pêşbîniyên bilindbûna [[asta deryayê]] di asta sedsalê de bûye sedema nezelaliyeke herî mezin û heman helîn bandorê li ser serûbinkirina gera [[Okyanûsa Başûr]] jî dike ku di dawiyê de dikare bibe sedema bandorên girîng li ser avhewaya [[Nîvkada Başûr]] û hilberîna Okyanûsa Başûr.

== Etîmolojî ==
[[Wêne:1657 map Polus Antarcticus.jpg|thumb|Nexşeya cemserî ya herî başûrê Dinyayê]]
Navê ku ji parzemînê hatiye dayîn ji peyva antarktîka hatiye ku ji peyva fransî ya navîn ''antartique'' an ''antarctique'' ('li hemberî Arktîkê') û piştre ji peyva latînî ''antarcticus'' ('li hemberî bakur') hatiye. Navê Antarktîkus ji peyvên yewnanî ἀντι- ('dij-') û ἀρκτικός (arktikos, 'ya hirçê [Ursa Major], bakur') hatiye.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite book |sernav=Lettinck 2021, p. 158.}}&lt;/ref&gt; Fîlozofê yewnanî Arîstoteles li dora 350 {{bz}} de di ''Meteorolojiyê'' de li ser &quot;herêma Antarktîkê&quot; nivîsandiye. Li gorî raporê, erdnîgarnasê yewnanî Marinusê ji Tîrusê ev nav di nexşeya xwe ya cîhanê ya sedsala duyem a {{pz}} de ku niha winda bûye, bi kar aniye. Nivîskarên romayî Gaius Julius Hyginus û Apuleius ji bo cemsera başûr navê yewnanî yê latînîkirî polus antarcticus bi kar anîne ku ji wir peyva fransî ya kevin ''pole antartike'' (nûjen ''pôle antarctique'')&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Hyginus 1992, p. 176.}}&lt;/ref&gt; ku di sala 1270an de hatiye piştrastkirin û ji wir jî peyva îngilîziya navîn pol antartik ku cara yekem di lêkolîneke ji aliyê nivîskarê îngilîzî Geoffrey Chaucer ve hatiye nivîsandin, hatiye wergirtin.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Ramanên ewropî yên di derbarê hebûna Terra Australis ku parzemîneke berfirehê li başûrê dûr ê cîhanê ye ku ji bo hevsengî kirina axên bakurê [[Ewropa]], [[Asya]] û [[Afrîkaya Bakur]] pêk tîne, wekê têgeheke rewşenbîrî, ji kevnariya klasîk ve hebû. Ji ber vê yekê ''Terra Australis'' navê ku ji bo hemî girseyên bejayî yên hîpotetîk ên ku tê pêşniyar kirin ku li cihê ku niha tê zanîn Antarktîka heye, hatibû bikaranîn.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Mericq 1987, pp. 90–91: 'They published maps and charts based on the hypothesis that Tierra del Fuego was the beginning of that Terra Australis. The first person ever to have rights over these lands was Pedro Sancho de la Hoz, who received them through a special decree signed by Emperor Charles V on 24 January 1539.'}}&lt;/ref&gt; Îdiaya hebûna axek wisa heta keşfkirina Awistralyayê ku ji aliyê ewropiyan ve hatiye keşfkirin, berdewam kiriye.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Scott, Hiatt &amp; McIlroy 2012, pp. 2–3.}}&lt;/ref&gt;

Di destpêka sedsala 19an de keşifger Matthew Flinders guman li hebûna parzemîneke cuda yê li başûrê Awistralyayê (ku di wê demê wekê New Holland hatiye binavkirin) kiriye û ji ber vê yekê pêşniyar kiriye ku li cihê wê navê &quot;Terra Australis&quot; ji bo [[Awistralya|Awistralyayê]] were bikar anîn.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Cawley 2015, p. 130.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=McCrone &amp; McPherson 2009, p. 75.}}&lt;/ref&gt; Di sala 1824an de rayedarên kolonyal ên li Sîdneyê bi fermî navê parzemîna New Hollandê wekê Awistralya guhertine û peyva &quot;Terra Australis&quot; wekê referansek ji bo navê Antarktîkayê hiştine. Di dehsalên piştre de, erdnîgaran hevokên wekê &quot;parzemîna Antarktîkayê&quot; bi kar anîne. Wan li cihê vê navê li naveke helbestî geriyane û navên wekê ''Ultima'' û ''Antipodea'' pêşniyar kirine.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Cameron-Ash 2018, p. 20.}}&lt;/ref&gt; Ji bo binavkirina parzemînê navê Antarktîka di salên 1890î de hatiye pejirandin û bikaranîna yekem ê vê navê ji aliyê kartografê skotlendî John George Bartholomew pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://digital.nls.uk/bartholomew/highlights/antarctica.html#:~:text=Edinburgh%20geographer%20and%20mapmaker%20John,since%20the%20first%20century%20AD. |sernav=Highlights from the Bartholomew Archive: The naming of Antarctica}}&lt;/ref&gt;

== Erdnîgarî ==
[[Wêne:Antarctica.svg|thumb|300px|Nexşeyek ku Antarktîkaya Rojhilat li rastê Çiyayên Transantarktîk û Antarktîkaya Rojava li çepê ye, nişan dide.]]
Antarktîka ku bi awayekî asîmetrîk li dora cemsera başûr û bi piranî li başûrê çembera Antarktîkayê (ku yek ji pênc çemberên sereke yên firehiyê ye ku nexşeyên cîhanê nîşan didin) cih digire ku ji aliyê [[Okyanûsa Başûr]] ve hatiye dorpêçkirin. Di heman de çem ên avan li Antarktîkayê hene ku çemê herî dirêj ê parzemînê çemê Onyxê ye. Her wiha Antarktîka bi qasê 14,2 milyon km² rûber vedigire ku hema hema du car ji rûbera [[Awistralya|Awistralyayê]] mezintir e ku bi vê rûberê bûye pêncem parzemîna herî mezin ê cîhanê. Xeta perava Antarktîkayê bi qasê 18.000 km dirêj e ku ji sala 1983an vir ve çar celebên peravê li parzemînê hene ku perav ji %44ê peravê ji qeşayên avjenî, ji %38 ji dîwarên qeşayê pêk tê ku li ser keviran dimînin, ji %13 ji deverên qeşayî an jî qiraxa cemedên bilind pêk tê û ji %5ê ji parvên mayî jî ji kevirên vekirî pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |sernav=Antarctica - The World Factbook |malper=www.cia.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en |archive-date=2022-05-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220509192134/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: glaciological and geophysical folio |paşnav=Drewry |pêşnav=D. J. |weşanger=University of Cambridge, Scott Polar Research Institute |tarîx=1983 |isbn=978-0-901021-04-5 |cih=Cambridge}}&lt;/ref&gt;

Golên ku di binê qeşaya parzemînî de dimînin, bi piranî li geliyên hişk ên McMurdo an jî li gelek oazên cûda çêbûne.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}&lt;/ref&gt; [[Gola Vostokê]] ku di bin stasyona Vostok a [[Rûsya|Rûsyayê]] de hatiye dîtin, mezintirîn gola binqeşayê ya cîhanê û yek ji mezintirîn golên cîhanê ye. Berê hatiye bawer kirin ku gol bi milyonan salan hatiye girtin lê di roja îro de zanyaran texmîn kirine ku ava golê her 13.000 sal carekê bi helandin û cemidandina hêdî ya qeşayê hatiye guhertin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=David |tarîx=2019-06-27 |sernav=Antarctica |url=https://academic.oup.com/book/62792 |kovar=OUP Academic |ziman=en |doi=10.1093/wentk/9780190641320.001.0001}}&lt;/ref&gt; Di mehên havînan de qeşa li qiraxên golan dikare bihele û xendekên şil bi awayekê demkî çêdibin. Di heman demê de li Antarktîkayê hem golên ava şor û hem jî golên ava şirîn hene.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

[[Wêne:Mount Vinson from NW at Vinson Plateau by Christian Stangl (flickr).jpg|thumb|Dîmenek ji çiyayê Vînsonê ku li bakurê rojavayê Antarktîkayê ye û bilindeya herî bilind ê Antarktîkayê ye]]
Antarktîka ji aliyê Çiyayên Transantarktîk ve hatiye dabeşkirin ku ji erdê Vîktoryayê heta [[Deryaya Rossê]] dirêj dibin ku ev her alî di nav xwe de Antarktîkaya Rojava û Antarktîkaya Rojhilat vedigirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: Earth's Own Ice World |url=https://archive.org/details/antarcticaearths0000carr |paşnav=Carroll |pêşnav=Michael |weşanger=Springer |tarîx=2018-05-16 |isbn=978-3-319-74623-4 |paşnav2=Lopes |pêşnav2=Rosaly}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Ji |pêşnav=Fei |paşnav2=Gao |pêşnav2=Jinyao |paşnav3=Li |pêşnav3=Fei |paşnav4=Shen |pêşnav4=Zhongyan |paşnav5=Zhang |pêşnav5=Qiao |paşnav6=Li |pêşnav6=Yongdong |tarîx=2017-10-16 |sernav=Variations of the effective elastic thickness over the Ross Sea and Transantarctic Mountains and implications for their structure and tectonics |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0040195117302937 |kovar=Tectonophysics |cild=717 |rr=127–138 |doi=10.1016/j.tecto.2017.07.011 |issn=0040-1951}}&lt;/ref&gt; Piraniya Antarktîkayê bi tebeqeyên qeşayê ya Antarktîkayê ve hatiye nixumandin ku bi navînî 1,9 km qalindahiya qeşayan hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fretwell |pêşnav=P. |paşnav2=Pritchard |pêşnav2=H. D. |paşnav3=Vaughan |pêşnav3=D. G. |paşnav4=Bamber |pêşnav4=J. L. |paşnav5=Barrand |pêşnav5=N. E. |paşnav6=Bell |pêşnav6=R. |paşnav7=Bianchi |pêşnav7=C. |paşnav8=Bingham |pêşnav8=R. G. |paşnav9=Blankenship |pêşnav9=D. D. |paşnav10=Casassa |pêşnav10=G. |paşnav11=Catania |pêşnav11=G. |paşnav12=Callens |pêşnav12=D. |paşnav13=Conway |pêşnav13=H. |paşnav14=Cook |pêşnav14=A. J. |paşnav15=Corr |pêşnav15=H. F. J. |tarîx=2013-02-28 |sernav=Bedmap2: improved ice bed, surface and thickness datasets for Antarctica |url=https://tc.copernicus.org/articles/7/375/2013/ |kovar=The Cryosphere |ziman=English |weşanger=Copernicus GmbH |cild=7 |hejmar=1 |rr=375–393 |doi=10.5194/tc-7-375-2013 |issn=1994-0416}}&lt;/ref&gt; Tebeqeya qeşayê ji xeynî ji xeynî çend oazanên li geliyên hişk ên McMurdo tevahiya parzemînê nixumandine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://antarcticsun.usap.gov/science/4184/ |sernav=The Antarctic Sun: News about Antarctica - The Lost Dry Valleys of the Polar Plateau |malper=antarcticsun.usap.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en |archive-date=2022-01-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220115223943/https://antarcticsun.usap.gov/science/4184/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Çend çemên qeşayî yên Antarktîkayê ku ber bi refên qeşayî yên Antarktîkayê ve diherikin, pêvajoyeke ku wekê dînamîkên tebeqeyên qeşayê hatine pênasekirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.gfdl.noaa.gov/ice-sheet-dynamics/ |sernav=Ice Sheet Dynamics – Geophysical Fluid Dynamics Laboratory |malper=www.gfdl.noaa.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31}}&lt;/ref&gt;

Antarktîkaya Rojhilat ji Coats Land, Queen Maud Land, Enderby Land, Mac. Robertson Land, Wilkes Land û Victoria Land pêk hatiye. Ji xeynî beşek piçûk, hemî deverên parzemînê di nav nîvkada rojhilat de ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctic Climate Evolution |paşnav=Florindo |pêşnav=Fabio |weşanger=Elsevier |tarîx=2008-10-10 |isbn=978-0-08-093161-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yUu-x70CZEcC |paşnav2=Siegert |pêşnav2=Martin}}&lt;/ref&gt; Li ser û dora Antarktîkayê gelek girav hene ku piraniya wan giravên volkanîk in û li gorî pîvanên jeolojîk pir ciwan in.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://figshare.utas.edu.au/articles/journal_contribution/Origin_and_evolution_of_the_sub-Antarctic_islands_the_foundation/24483391 |sernav=Quilty, Patrick Gerard |malper=figshare.utas.edu.au |roja-gihiştinê=2026-08-31 |doi=10.26749/rstpp.141.1.35}}&lt;/ref&gt; Îstîsnayên herî berbiçav giravên [[deşta Kerguelenê]] ne ku girava herî kevin li dora 40 milyon sal berê niha çêbûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Olierook |pêşnav=Hugo K. H. |paşnav2=Jourdan |pêşnav2=Fred |paşnav3=Merle |pêşnav3=Renaud E. |paşnav4=Timms |pêşnav4=Nicholas E. |paşnav5=Kusznir |pêşnav5=Nick |paşnav6=Muhling |pêşnav6=Janet R. |tarîx=2016-04-15 |sernav=Bunbury Basalt: Gondwana breakup products or earliest vestiges of the Kerguelen mantle plume? |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0012821X1630019X |kovar=Earth and Planetary Science Letters |cild=440 |rr=20–32 |doi=10.1016/j.epsl.2016.02.008 |issn=0012-821X}}&lt;/ref&gt;

Girê Vinson a li çiyayên Ellsworthê bi bilindahiya 4.892 mêtreyê bilindeya herî bilind ê Antarktîkayê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Hall Ball Kiwi Mountaineers From Mount Cook To Everest |paşnav=Monteath |pêşnav=Colin |weşanger=Cloudcap |tarîx=1997 |isbn=978-0-938567-42-4 |url=https://www.worldcat.org/title/38585390 |oclc=38585390}}&lt;/ref&gt; Çiyayê Erebusa li Girava Rossê volkana herî başûrî ya cîhanê ye û her roj nêzîkê 10 caran diteqe. Xweliya ji teqînên volkanîk 300 kîlometre dûrî kratera volkanîk hatiye dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/48987684 |sernav=Antarctica : an encyclopedia from Abbott ice shelf to zooplankton {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Delîlên hejmareke mezin ji volkanan di bin qeşayê de hene ku ger asta çalakiyê bilind bibe, dibe ku ji bo tebeqeya qeşayê xetereyek çêbike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: Earth's Own Ice World |url=https://archive.org/details/antarcticaearths0000carr |paşnav=Carroll |pêşnav=Michael |weşanger=Springer |tarîx=2018-05-16 |isbn=978-3-319-74623-4 |paşnav2=Lopes |pêşnav2=Rosaly}}&lt;/ref&gt; Qubeya qeşayê ya bi navê Dome Argus li Antarktîkaya Rojhilat e ku bi qasê bilindahiya 4.091 metreyan bilind ew û qada qeşayê ya herî bilind ê Antarktîkayê ye. Ev gir yek ji cihên herî sar û hişk ên cîhanê ye ku germahî ya li vir heya −90 °C ê dadikeve û barîna salane jî bi qasê 1-3 sm ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica And The Arctic Circle, A Geographic Encyclopedia Of The Earth's Polar Regions |tarîx=2014-04-01 |url=http://archive.org/details/antarctica-and-the-arctic-circle-2-volumes-a-geographic-encyclopedia-of-the-earths-polar-regions}}&lt;/ref&gt;

== Dîroka jeolojîk ==
Ji dawiya serdema meoproterozoîkê heta serdema kretasyeyê, Antarktîka beşek ji superparzemîna [[Gondwana|Gondwanayê]] bû û parzemîn bi pêvajoya tevgerên Antarktîkaya îro ji ber ku Gondwana hêdî hêdî ji hev perçe bûye, li dora 183 milyon sal berê îro ava bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctic News Clips |weşanger=National Science Foundation |tarîx=1995 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=HcTrAAAAMAAJ&amp;pg=PA109}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}&lt;/ref&gt; Di demek dirêj a serdema fanerozoyîkê de Antarktîka xwedî avhewayek tropîkal ê nerm bû û ew bi daristanên berfireh nixumandî bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Klages |pêşnav=Johann P. |paşnav2=Salzmann |pêşnav2=Ulrich |paşnav3=Bickert |pêşnav3=Torsten |paşnav4=Hillenbrand |pêşnav4=Claus-Dieter |paşnav5=Gohl |pêşnav5=Karsten |paşnav6=Kuhn |pêşnav6=Gerhard |paşnav7=Bohaty |pêşnav7=Steven M. |paşnav8=Titschack |pêşnav8=Jürgen |paşnav9=Müller |pêşnav9=Juliane |paşnav10=Frederichs |pêşnav10=Thomas |paşnav11=Bauersachs |pêşnav11=Thorsten |paşnav12=Ehrmann |pêşnav12=Werner |paşnav13=van de Flierdt |pêşnav13=Tina |paşnav14=Pereira |pêşnav14=Patric Simões |paşnav15=Larter |pêşnav15=Robert D. |tarîx=2020 |sernav=Temperate rainforests near the South Pole during peak Cretaceous warmth |url=https://www.nature.com/articles/s41586-020-2148-5 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=580 |hejmar=7801 |rr=81–86 |doi=10.1038/s41586-020-2148-5 |issn=1476-4687}}&lt;/ref&gt;
=== Serdema paleozoyîkê (539–252 milyon sal berê) ===
[[Wêne:Glossopteris sp. (fossil leaf) (Permian; Antarctica) 1 (49063572172) (cropped).jpg|thumb|300px|Ji serdema permeya  Antarktîkayê pelgeke ''Glossopteris sp.'' yê]]
Germbûna berdewam bûye sedem ku piraniya Gondwanayê ziwa bibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Vegetation of Antarctica Through Geological Time |paşnav=Cantrill |pêşnav=David J. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012-11-22 |isbn=978-0-521-85598-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=sOGH4xaioRUC |paşnav2=Poole |pêşnav2=Imogen}}&lt;/ref&gt; Di serdema triyasiyê de Antarktîka ji aliyê cûreyeke giyayên bi tov (pteridosperms) ve serdest bû ku ji cinsê Dicroidiumê bûn ku wekê daran mezin dibûn. Florayên din ên triasiyê ginkgophytes, sîkadofites, darên konîfer û sphenopsid bûn. Tetrapod (ajaleke çar ling) cara yekem di serdema triyasiya destpêkê de li Antarktîkayê hatine dîtin û fosîlên herî kevn ên naskirî di formasyona fremouw a çiyayên Transantarktîkê de hatine dîtin. Sînapsîd (ku wekê &quot;xijendeyên mîna memikdaran&quot; jî têne zanîn) cureyên wekê Lystrosaurus di nav de hebû û di serdema triyasiya destpêkê de zêde bûn.

Nîvgirava Antarktîkayê di serdema jurasiyê de (206 heta 146 milyon sal berê) dest bi avakirina xwe kiriye. Afrîka di serdema jurasiyê li de dora 160 milyon sal berê ji Antarktîkayê dabeş bûye û piştre jî di serdema kretasiya destpêkê de nîvgirava Hindistanê (nêzîkî 125 milyon sal berê) ji heman parzemînan dabeş bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Rolland |pêşnav=Yann |paşnav2=Bernet |pêşnav2=Matthias |paşnav3=van der Beek |pêşnav3=Peter |paşnav4=Gautheron |pêşnav4=Cécile |paşnav5=Duclaux |pêşnav5=Guillaume |paşnav6=Bascou |pêşnav6=Jérôme |paşnav7=Balvay |pêşnav7=Mélanie |paşnav8=Héraudet |pêşnav8=Laura |paşnav9=Sue |pêşnav9=Christian |paşnav10=Ménot |pêşnav10=René-Pierre |tarîx=2019-01-15 |sernav=Late Paleozoic Ice Age glaciers shaped East Antarctica landscape |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0012821X18306460 |kovar=Earth and Planetary Science Letters |cild=506 |rr=123–133 |doi=10.1016/j.epsl.2018.10.044 |issn=0012-821X}}&lt;/ref&gt; Piştê kêmbûna qeşayê di nîvê duyem ê serdema permiyana destpêkê de, erd ji aliyê glossopterids (komeke nebatan a tovkirî ya nemabûyî ya bê xizmên zindî) ve serdest bû ku nebata herî berbiçav Glossopteris bû ku dareke wekê ku di axên tijî av de şîn dibe, hatiye şîrove kirin ku depoyên komirê yên berfireh çêkirine. Nebatên din ên ku di dema Permiyeyê de li Antarktîkayê hatine dîtin ''Cordaitales'', ''sphenopsids'', ''ferns'' û ''lycophytes'' in.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Vegetation of Antarctica Through Geological Time |paşnav=Cantrill |pêşnav=David J. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012-11-22 |isbn=978-0-521-85598-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=sOGH4xaioRUC |paşnav2=Poole |pêşnav2=Imogen}}&lt;/ref&gt; Di dawiya serdema permiyeyê de avhewa li ser piraniya [[Gondwana|Gondwanayê]] hişktir û germtir bûye û ekosîstemên daristanên ''glossopteridan'' wekê beşek ji bûyera tunebûna permî-triyasî hilweşiyane.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Past Antarctica: Paleoclimatology and Climate Change |paşnav=Franganillo |pêşnav=Marc Oliva i |weşanger=Elsevier Science &amp; Technology |tarîx=2020 |isbn=978-0-12-817925-3 |paşnav2=Fernandez |pêşnav2=Jesus Ruiz}}&lt;/ref&gt; Di serdema paleozoyîkê de ti delîl tinene ku nîşan bide ka tetrapod li Antarktîkê jiyane an na.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web |url=https://pubs.usgs.gov/of/2007/1047/ea/of2007-1047ea047.pdf |sernav=Collinson, James; William R., Hammer (2007). Migration of Triassic tetrapods to Antarctica (PDF). 10th International Symposium on Antarctic Earth Sciences.}}&lt;/ref&gt;

=== Serdema mezozoîkê (252–66 milyon sal berê) ===
{{Multiple image
| width  = 150
| image1 = Opening of western Indian Ocean 150 Ma.png
| image2 = Opening of South Atlantic 126 Ma.png
| image3 = Opening of South Atlantic 83 Ma.png
| footer = Perçebûna suoerparzemîna Gondwanayê; li dora 150 milyon sal berê (wêneya 1em), li dora 126 milyon sal berê (wêneya 2em) û li dora 83 milyon sal berê (wêneya 3em)
|}}
Germbûna berdewam piraniya Gondwanayê zuwa kiriye. Di serdema triyasiyê de, Antarktîka ji aliyê fernên tovkirî (pteridosperms) ve serdest bû ku beşek cinsê dicroidium bûn ku wekê daran mezin dibûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Icehouse to hothouse: floral turnover, the Permian–Triassic crisis and Triassic vegetation |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012 |rr=105–160 |isbn=978-0-521-85598-3 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Cantrill |pêşnavê-edîtor=David J. |url=https://www.cambridge.org/core/books/vegetation-of-antarctica-through-geological-time/icehouse-to-hothouse-floral-turnover-the-permiantriassic-crisis-and-triassic-vegetation/2A62935F027160A42A76FDD1199FA5C3 |paşnavê-edîtor2=Poole |pêşnavê-edîtor2=Imogen |doi=10.1017/CBO9781139024990.004}}&lt;/ref&gt; Florayên din ên serdema triyasiyê ginkgophytes, sîkadofît, konîfer û sphenopsîdan bûn. Tetrapod cara yekem di serdema triyasiya destpêkê de li Antarktîkayê hatine dîtin û fosîlên herî kevn ên naskirî di formasyona fremouw a [[Rêzeçiyayên Transantarktîk|çiyayên Transantarktîkê]] de hatin dîtin.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; Sînapsîd (ku wekî &quot;xijendeyên mîna memikan&quot; jî têne zanîn) cureyên wek ''Lystrosaurus'' vedihewîne û di serdema triyasiya destpêkê de gelek zêdetir bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Early Evolutionary History of the Synapsida |paşnav=Kammerer |pêşnav=Christian F. |weşanger=Springer London, Limited |tarîx=2013 |isbn=978-94-007-6841-3 |paşnav2=Angielczyk |pêşnav2=Kenneth D. |paşnav3=Fröbisch |pêşnav3=Jörg}}&lt;/ref&gt;

Nîvgirava Antarktîkayê di serdema jurasiyê de (206 heta 146 milyon sal berê) dest bi avakirina xwe kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Birkenmajer |pêşnav=K. |tarîx=1994 |sernav=Evolution of the Pacific margin of the northern Antarctic Peninsula: an overview |url=https://link.springer.com/10.1007/BF00210547 |kovar=Geologische Rundschau |ziman=en |cild=83 |hejmar=2 |rr=309–321 |doi=10.1007/BF00210547 |issn=0016-7835}}&lt;/ref&gt; Afrîka di serdema jurayê de li dora 160 milyon sal berê ji Antarktîkayê dabeş bûye û piştre di derdema kretasye ya destpêkê de (dora 125 milyon sal berê) [[nîvgirava Hindistanê]] ji hev dabeş bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Gaina |pêşnav=Carmen |paşnav2=Müller |pêşnav2=R. Dietmar |paşnav3=Brown |pêşnav3=Belinda |paşnav4=Ishihara |pêşnav4=Takemi |paşnav5=Ivanov |pêşnav5=Sergey |tarîx=2007-07-01 |sernav=Breakup and early seafloor spreading between India and Antarctica |url=https://doi.org/10.1111/j.1365-246X.2007.03450.x |kovar=Geophysical Journal International |cild=170 |hejmar=1 |rr=151–169 |doi=10.1111/j.1365-246X.2007.03450.x |issn=0956-540X}}&lt;/ref&gt; Darên ginkgo, konîfer, Bennettitale, nebatên poçikê hespan, fern û sikad di wê demê de pir bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Vegetation of Antarctica Through Geological Time |paşnav=Cantrill |pêşnav=David J. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012-11-22 |isbn=978-0-521-85598-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=sOGH4xaioRUC |paşnav2=Poole |pêşnav2=Imogen}}&lt;/ref&gt; Nêzîkê 80 milyon sal berê nebatên kulîlkdar bûne komên nebatan ên herî cihêreng ên li ser parzemînê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Barreda |pêşnav=Viviana D. |paşnav2=Palazzesi |pêşnav2=Luis |paşnav3=Olivero |pêşnav3=Eduardo B. |tarîx=2019 |sernav=When flowering plants ruled Antarctica: evidence from Cretaceous pollen grains |url=https://nph.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/nph.15823 |kovar=New Phytologist |ziman=en |cild=223 |hejmar=2 |rr=1023–1030 |doi=10.1111/nph.15823 |issn=0028-646X}}&lt;/ref&gt; Her çiqas darên behîvê yên başûr (Nothofagus) ber bi dawiya kretasyeyê ve berbiçav bin jî li Antarktîkaya Rojava daristanên pelderzî di seranserê serdema kretasyeyê de (146–66 milyon sal berê) de serdest bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Crame |pêşnav=J. A. |tarîx=1989 |sernav=Origins and evolution of the Antarctic biota: an introduction |url=https://www.lyellcollection.org/doi/10.1144/GSL.SP.1989.047.01.01 |kovar=Geological Society, London, Special Publications |ziman=en |cild=47 |hejmar=1 |rr=1–8 |doi=10.1144/GSL.SP.1989.047.01.01 |issn=0305-8719}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the Antarctic |paşnav=Riffenburgh |pêşnav=Beau |weşanger=Routledge |tarîx=2006-10-25 |isbn=978-1-135-87866-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_mUPEAAAQBAJ}}&lt;/ref&gt; Her çiqas tenê çend cinsên dînezorên Antarktîkayê (Cryolophosaurus û Glacialisaurus, ji Formasyona Hanson a serdema jurasiya destpêka çiyayên Transantarktîkê&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.app.pan.pl/archive/published/app52/app52-657.pdf |sernav=Anatomy of a basal sauropodomorph dinosaur from the Early Jurassic Hanson Formation of Antarctica}}&lt;/ref&gt; û Antarctopelta, Trinisaura, Morrosaurus û Imperobator ji kretasya dereng a nîvgirava Antarktîkayê) hatine vegotin, Ammonît li deryayên li derdora Antarktîkayê pir belav bûn û dînezor jî hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Coria |pêşnav=Rodolfo A. |paşnav2=Moly |pêşnav2=Juan J. |paşnav3=Reguero |pêşnav3=Marcelo |paşnav4=Santillana |pêşnav4=Sergio |paşnav5=Marenssi |pêşnav5=Sergio |tarîx=2013-04-01 |sernav=A new ornithopod (Dinosauria; Ornithischia) from Antarctica |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0195667112001784 |kovar=Cretaceous Research |cild=41 |rr=186–193 |doi=10.1016/j.cretres.2012.12.004 |issn=0195-6671}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Rozadilla |pêşnav=Sebastián |paşnav2=Agnolin |pêşnav2=Federico L. |paşnav3=Novas |pêşnav3=Fernando E. |paşnav4=Aranciaga Rolando |pêşnav4=Alexis M. |paşnav5=Motta |pêşnav5=Matías J. |paşnav6=Lirio |pêşnav6=Juan M. |paşnav7=Isasi |pêşnav7=Marcelo P. |tarîx=2016-01-01 |sernav=A new ornithopod (Dinosauria, Ornithischia) from the Upper Cretaceous of Antarctica and its palaeobiogeographical implications |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0195667115300677 |kovar=Cretaceous Research |cild=57 |rr=311–324 |doi=10.1016/j.cretres.2015.09.009 |issn=0195-6671}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Ely |pêşnav=Ricardo C. |paşnav2=Case |pêşnav2=Judd A. |tarîx=2019-09-01 |sernav=Phylogeny of a new gigantic paravian (Theropoda; Coelurosauria; Maniraptora) from the Upper Cretaceous of James Ross Island, Antarctica |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0195667118300120 |kovar=Cretaceous Research |cild=101 |rr=1–16 |doi=10.1016/j.cretres.2019.04.003 |issn=0195-6671}}&lt;/ref&gt;

=== Serdema senozoyîkê (66–10 milyon sal berê) ===
[[Wêne:Eocene-Paleocene-circumpolar.svg|thumb|Pêkhatina herika çerxa derdorî ya Antarktîkayê ji perçebûna dawî ya pira bejahî ya Antarktîkayê]]
Di destpêka serdema paleojenê de girêdana pira bejahî ya pira Antarktîkayê, Antartîkayê bi Amerîkaya Başûr û her wiha bi başûrê rojhilatê Awistralyayê ve berdewam kiriye. Fauna ji formasyona La Mesetaya li nîvgirava Antarktîkayê ku dîroka wê vedigere serdema eosenê, pir dişibihe faunayên wekhev ên Amerîkaya Başûr ku ajalên wekê ajalên bi kîsik (marsupials), xenarthran, lîtoptern û ungulatesê bi sim û her wiha gondwanatheres û dibe ku meridiolestidans hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=History of Terrestrial Mammals in South America: How South American Mammalian Fauna Changed from the Mesozoic to Recent Times |paşnav=Defler |pêşnav=Thomas |weşanger=Springer |tarîx=2018-12-19 |isbn=978-3-319-98449-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-HWADwAAQBAJ}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Gelfo |pêşnav=Javier N. |paşnav2=Goin |pêşnav2=Francisco |paşnav3=Bauzá |pêşnav3=Nicolá |paşnav4=Reguero |pêşnav4=Marcelo |tarîx=2019-09-01 |sernav=The fossil record of Antarctic land mammals: commented review and hypotheses for future research |url=https://www.researchgate.net/publication/337086325_The_fossil_record_of_Antarctic_land_mammals_commented_review_and_hypotheses_for_future_research |kovar=researchgate.net |rr=274–292 |doi=10.13679/j.advps.2019.0021}}&lt;/ref&gt; Hatiye texmînkirin ku ajalên bi kîsik di destpêka eosenê de ji Amerîkaya Başûr bi rêya Antarktîkayê belavê Awistralyayê bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Eldridge |pêşnav=Mark D B |paşnav2=Beck |pêşnav2=Robin M D |paşnav3=Croft |pêşnav3=Darin A |paşnav4=Travouillon |pêşnav4=Kenny J |paşnav5=Fox |pêşnav5=Barry J |tarîx=2019-05-23 |sernav=An emerging consensus in the evolution, phylogeny, and systematics of marsupials and their fossil relatives (Metatheria) |url=https://doi.org/10.1093/jmammal/gyz018 |kovar=Journal of Mammalogy |cild=100 |hejmar=3 |rr=802–837 |doi=10.1093/jmammal/gyz018 |issn=0022-2372}}&lt;/ref&gt;

Nêzîkê 53 milyon sal berê Awistralya û Gîneya Nû ji Antarktîkayê veqetiyane û deriyê Tazmanyayê vebûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Ball |pêşnav=Philip |paşnav2=Eagles |pêşnav2=Graeme |paşnav3=Ebinger |pêşnav3=Cynthia |paşnav4=McClay |pêşnav4=Ken |paşnav5=Totterdell |pêşnav5=Jennifer |tarîx=2013 |sernav=The spatial and temporal evolution of strain during the separation of Australia and Antarctica |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/ggge.20160 |kovar=Geochemistry, Geophysics, Geosystems |ziman=en |cild=14 |hejmar=8 |rr=2771–2799 |doi=10.1002/ggge.20160 |issn=1525-2027}}&lt;/ref&gt; Modelên erdnîgariya Antarktîkayê nîşan didin ku ev herikîn û her wiha çerxa paşvegerê ya xwedî kirinê ji ber kêmbûna asta CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;yê çêbûye û bûye sedema afirandina qeşayên piçûk û qeşayên mayînde yên cemserî.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=England |pêşnav=Matthew H. |paşnav2=Hutchinson |pêşnav2=David K. |paşnav3=Santoso |pêşnav3=Agus |paşnav4=Sijp |pêşnav4=Willem P. |tarîx=2017-08-01 |sernav=Ice–Atmosphere Feedbacks Dominate the Response of the Climate System to Drake Passage Closure |url=https://journals.ametsoc.org/view/journals/clim/30/15/jcli-d-15-0554.1.xml |kovar=Journal of Climate |cild=30 |hejmar=15 |rr=5775–5790 |doi=10.1175/JCLI-D-15-0554.1 |issn=0894-8755}}&lt;/ref&gt; Her ku asta CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;yê zêdetir kêm bûye, qeşayê dest bi berfirehbûneke bilez kiriye û cihê daristanên ku heta wê demê Antarktîkayê vedişartin girtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=DeConto |pêşnav=Robert M. |paşnav2=Pollard |pêşnav2=David |tarîx=2003 |sernav=Rapid Cenozoic glaciation of Antarctica induced by declining atmospheric CO2 |url=https://www.nature.com/articles/nature01290 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=421 |hejmar=6920 |rr=245–249 |doi=10.1038/nature01290 |issn=1476-4687}}&lt;/ref&gt; Ekosîstemên tundrayê li Antarktîkayê heta 14 û 10 milyon sal berê niha hebûna xwe berdewam kirine û piştre sarbûna zêdetir bûye sedema tunekirina van tundrayan.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Ashworth |pêşnav=Allan C. |paşnav2=Erwin |pêşnav2=Terry L. |tarîx=2016 |sernav=Antarctotrechus balli sp. n. (Carabidae, Trechini): the first ground beetle from Antarctica |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5126512/ |kovar=ZooKeys |hejmar=635 |rr=109–122 |doi=10.3897/zookeys.635.10535 |issn=1313-2989 |pmc=5126512 |pmid=27917060}}&lt;/ref&gt;

=== Serdema hemdem ===
Her çiqas jeolojiya Antarktîkayê bi piranî ji aliyê qeşaya parzemînî ve hatibe veşartin jî, parzemîn dikare bi teknîkên wekê ji hestkirina ji dûr ve, radara ku di bin erdê de derbas dibe û wêneyên satelîtê werin lêkolîn kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Pour |pêşnav=Amin Beiranvand |paşnav2=Park |pêşnav2=Yongcheol |paşnav3=Park |pêşnav3=Tae-Yoon S. |paşnav4=Hong |pêşnav4=Jong Kuk |paşnav5=Hashim |pêşnav5=Mazlan |paşnav6=Woo |pêşnav6=Jusun |paşnav7=Ayoobi |pêşnav7=Iman |tarîx=2018-06-01 |sernav=Regional geology mapping using satellite-based remote sensing approach in Northern Victoria Land, Antarctica |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S187396521730107X |kovar=Polar Science |cild=16 |rr=23–46 |doi=10.1016/j.polar.2018.02.004 |issn=1873-9652}}&lt;/ref&gt; Ji aliyê jeolojîk ve, Antarktîkaya Rojava pir dişibihe Andên Amerîkaya Başûr.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Antarctica and the southern oceans |paşnav=Stonehouse |pêşnav=B. |weşanger=J. Wiley |tarîx=2002 |isbn=978-0-471-98665-2 |cih=Chichester, West Sussex, England, Hoboken, NJ |kesên-din=Bernard Stonehouse |url=https://www.worldcat.org/title/50285217 |oclc=50285217}}&lt;/ref&gt; Nîvgirava Antarktîkayê bi bilindbûna jeolojîk û veguherîna sedîmentên binê deryayê ku veguheriye kevirên metamorfîk, çêbûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Tectonic setting and evolution of the James Ross Basin, northern Antarctic Peninsula |paşnav=Elliot |pêşnav=David H. |weşanger=Geological Society of America |tarîx=1988-01-01 |rr=0 |isbn=978-0-8137-1169-0 |paşnavê-edîtor=Feldmann |pêşnavê-edîtor=Rodney M. |url=https://doi.org/10.1130/MEM169-p541 |paşnavê-edîtor2=Woodburne |pêşnavê-edîtor2=Michael O. |doi=10.1130/MEM169-p541}}&lt;/ref&gt;

Antarktîkaya Rojava bi yekbûna çend plakayên parzemînî çêbûye ku di encamê de hejmarek rêzeçiyayên li herêmê çêbûne ku rêzeçiyayên herî berbiçav çiyayên Ellsworthê bûn. Hebûna sîstema rift a Antarktîkaya Rojava bûye sedema volkanîzma li ser sinorê di navbera Antarktîkaya Rojava û Rojhilat de û her wiha bûye sedema çêbûna çiyayên Transantarktîkê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}&lt;/ref&gt;

Antarktîka Rojhilat ji aliyê jeolojîk ve devereke pirreng e. Avabûna Antarktîka Rojhilat di serdema arkeyî (4.000 –2.500 milyon sal berê) de dest pê kiriye û di serdema kambriyê de rawestiyaye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctic Marine Geology |paşnav=Anderson |pêşnav=J. B. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-521-13168-1}}&lt;/ref&gt; Herêm li ser kratoneke kevirî hatiye avakirin ku bingeha  mertala prekambriyê ava kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}&lt;/ref&gt; Li ser bingehê komir û kevirên qûmê, kevirên kilsinî û şêl hene ku di serdemên devonî û jurasiyê de hatine danîn ku çiyayên Transantarktîkê çêbikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Chapter 2 The Geology and Geomorphology of Antarctica |weşanger=Elsevier |tarîx=1987-01-01 |rr=7–42 |cild=16 |paşnavê-edîtor=Campbell |pêşnavê-edîtor=I. B. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0166248108701508 |series=Developments in Soil Science |paşnavê-edîtor2=Claridge |pêşnavê-edîtor2=G. G. C. |doi=10.1016/S0166-2481(08)70150-8}}&lt;/ref&gt; Li deverên peravê çiyayên wekê rêzeçiyayê Shackletonê û Vîktorya Land û hinek şikestekên tektonîk çêbûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Paxman |pêşnav=Guy J. G. |paşnav2=Jamieson |pêşnav2=Stewart S. R. |paşnav3=Ferraccioli |pêşnav3=Fausto |paşnav4=Bentley |pêşnav4=Michael J. |paşnav5=Forsberg |pêşnav5=Rene |paşnav6=Ross |pêşnav6=Neil |paşnav7=Watts |pêşnav7=Anthony B. |paşnav8=Corr |pêşnav8=Hugh F. J. |paşnav9=Jordan |pêşnav9=Tom A. |tarîx=2017 |sernav=Uplift and tilting of the Shackleton Range in East Antarctica driven by glacial erosion and normal faulting |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/2016JB013841 |kovar=Journal of Geophysical Research: Solid Earth |ziman=en |cild=122 |hejmar=3 |rr=2390–2408 |doi=10.1002/2016JB013841 |issn=2169-9356}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Salvini |pêşnav=Francesco |paşnav2=Brancolini |pêşnav2=Giuliano |paşnav3=Busetti |pêşnav3=Martina |paşnav4=Storti |pêşnav4=Fabrizio |paşnav5=Mazzarini |pêşnav5=Francesco |paşnav6=Coren |pêşnav6=Franco |tarîx=1997 |sernav=Cenozoic geodynamics of the Ross Sea region, Antarctica: Crustal extension, intraplate strike-slip faulting, and tectonic inheritance |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1029/97JB01643 |kovar=Journal of Geophysical Research: Solid Earth |ziman=en |cild=102 |hejmar=B11 |rr=24669–24696 |doi=10.1029/97JB01643 |issn=2156-2202}}&lt;/ref&gt;

Komir cara yekem li Antarktîkayê li nêzîkê çiyayên Beardmoreyê ji aliyê Frank Wild ve di sefera Nimrod de di sala 1907an de hatiye tomar kirin û tê zanîn ku komirê pileya nizm li gelek deverên çiyayên Transantarktîkê heye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}&lt;/ref&gt; Çiyayên prens Charles depoyên hesinê vedihewînin û li Deryaya Rossê jî qadên neftê û gaza xwezayî hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Times |pêşnav=Walter Sullivan Special to The New York |tarîx=1976-12-19 |sernav=Soviet Team Finds a ‘Mountain of Iron’ in Antarctica |url=https://www.nytimes.com/1976/12/19/archives/soviet-team-finds-a-mountain-of-iron-in-antarctica.html |roja-gihiştinê=2026-09-02 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt;
== Avhewa ==
[[Wêne:Fryxellsee Opt.jpg|thumb|Dîmenek ji qeşaya şîn ku gola Fryxell a li qirax ên çiyayên Transantarktîkê nixumandiye]]
Antarktîka parzemîna herî sar, parzemîna herî bi bahoz û parzemîna herî hişk ê Dinyayê ye.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |sernav=Antarctica |roja-gihiştinê=2026-09-01 |archive-date=2022-05-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220509192134/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Li nêzîkê peravên parzemînê, germahî di havînê de dikare ji 10 °C ê derbas bibe û di mehên zivistanê de heya -40 °C dadikeve. Li ser deverên bilind ên navendî, germahî di mehên havînê de dikare heya -30 °C dakeve û di mehên zivistanê de jî germahiya heman deverê heya -80 °C ê dadikeve.

Germahiya hewayê ya xwezayî ya herî nizm a ku li ser Erdê hatiye tomarkirin di 21ê tîrmeha sala 1983an de li stasyona Vostok a Rûsyayê li Antarktîkayê bi qasê -89.2 °C hatiye tomarkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Turner |pêşnav=John |paşnav2=Anderson |pêşnav2=Phil |paşnav3=Lachlan-Cope |pêşnav3=Tom |paşnav4=Colwell |pêşnav4=Steve |paşnav5=Phillips |pêşnav5=Tony |paşnav6=Kirchgaessner |pêşnav6=Amélie |paşnav7=Marshall |pêşnav7=Gareth J. |paşnav8=King |pêşnav8=John C. |paşnav9=Bracegirdle |pêşnav9=Tom |paşnav10=Vaughan |pêşnav10=David G. |paşnav11=Lagun |pêşnav11=Victor |paşnav12=Orr |pêşnav12=Andrew |tarîx=2009 |sernav=Record low surface air temperature at Vostok station, Antarctica |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1029/2009JD012104 |kovar=Journal of Geophysical Research: Atmospheres |ziman=en |cild=114 |hejmar=D24 |doi=10.1029/2009JD012104 |issn=2156-2202}}&lt;/ref&gt; Di sala 2010an de bi rêya satelîta germahiyeke hewayê germahiya parzemînê bi qasê −94.7 °C hatiye tomar kirin lêbelê dibe ku ji ev rêje ji sermaya li ser rûyê erdê bi bandor bûye ku li bilindahiya 2 mêtre li jorê rûyê erdê nehatiye tomar kirin ku ji bo tomarên fermî yên germahiya hewayê tê xwestin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.usatoday.com/story/weather/2013/12/10/antarctica-cold-record/3950019/ |sernav=Antarctica records unofficial coldest temperature ever |malper=USA TODAY |roja-gihiştinê=2026-09-02 |ziman=en-US |paşnav=Rice |pêşnav=Doyle}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.antarctica.gov.au/about-antarctica/weather-and-climate/weather/ |sernav=Antarctic weather – Australian Antarctic Program |malper=www.antarctica.gov.au |tarîx=2019-02-18 |roja-gihiştinê=2026-09-02 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Ji ber ku piraniya Antarktîkayê ji asta deryayê ji 3.000 mêtre bilindtir e, Antarktîka ji herêma Arktîkê sartir e. Germahiya Okyanûsa Arktîkê bi rêya qeşaya deryayê ya Arktîkê ber bi parzemînê ve hatiye veguhastin û bi awayê hewaya li herêma Arktîkê nerm dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Climatology |paşnav=Rohli |weşanger=Jones &amp; Bartlett Learning |tarîx=2017-06-05 |isbn=978-1-284-11998-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=umokDwAAQBAJ |paşnav2=Vega |pêşnav2=Anthony J.}}&lt;/ref&gt;

Antarktîka çoleke cemserî ye ku barîna parzemînê kêm e. Parzemîn salane bi navînî nêzîkê 150 mm av werdigire ku bi piranî bi awayê şilopeyê ye. Deverên navxweyî hişktir e û di tevahiya salê herî zêde bi qasê 50 mm baran werdigire lê herêmên peravê bi gelemperî ji 200 mm zêdetir baran werdigirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Climatology |paşnav=Rohli |weşanger=Jones &amp; Bartlett Learning |tarîx=2017-06-05 |isbn=978-1-284-11998-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=umokDwAAQBAJ |paşnav2=Vega |pêşnav2=Anthony J.}}&lt;/ref&gt; Li çend deverên qeşaya şîn, ba û sublîmasyon ji berfa ku dibare zêdetir berfê radike. Li geliyên hişk, heman bandor li ser bingehek kevirî çêdibe ku dibe sedema jîngeheke bêber û hişk.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fountain |pêşnav=Andrew G. |paşnav2=Nylen |pêşnav2=Thomas H. |paşnav3=Monaghan |pêşnav3=Andrew |paşnav4=Basagic |pêşnav4=Hassan J. |paşnav5=Bromwich |pêşnav5=David |tarîx=2010 |sernav=Snow in the McMurdo Dry Valleys, Antarctica |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/joc.1933 |kovar=International Journal of Climatology |ziman=en |cild=30 |hejmar=5 |rr=633–642 |doi=10.1002/joc.1933 |issn=1097-0088}}&lt;/ref&gt;
=== Cudahiyên herêmî ===
Antarktîkaya Rojhilat ji ber bilindahiya xwe ya bilind ve ji Antarktîkaya Rojava sartir e. Eniyên hewayê bi zêde derbasê deverên navendî yên parzemînê nabin ku ev jî dibe sedem ku navenda parzemînê sar û hişk bimînin û dibe sedema ku bayên deverê bi leza nerm bimînin. Barîna berfa li beşa perava Antarktîkayê barîneke pir gelemperî ye ku li wir di nav 48 demjimêran de berf dikare bi qasê 1.22 mêtreyê bibare. Li qiraxa parzemînê, bayên katabatîk ên bihêz ên ji platoya cemserî pir caran bi hêza bahozê çêdibin. Di mehên havînê de ji ber ku her roj 24 demjimêrên tîrêjên rojê li wir tên wergirtin, li Cemsera Başûr ji ekvatorê zêdetir tîrêjên rojê digihîjin rûyê erdê.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;
=== Guherîna avhewayê ===
[[Wêne:20201210 Antarctica ice mass variation - NASA GRACE-en.svg|thumb|Guherîna navînî ya girseya qeşaya Antarktîkê ku ji sala 2002an vir ve salane bi qasî 100 milyar ton e]]
Tevê devera xwe yê îzolekirî, Antarktîka di dehsalên dawî de ji ber belavbûna gazên serayê, germ bûye û hinek ji beşên qeşayên xwe winda kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Singh |pêşnav=Hansi A. |paşnav2=Polvani |pêşnav2=Lorenzo M. |tarîx=2020-10-08 |sernav=Low Antarctic continental climate sensitivity due to high ice sheet orography |url=https://www.nature.com/articles/s41612-020-00143-w |kovar=npj Climate and Atmospheric Science |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=3 |hejmar=1 |rr=39 |doi=10.1038/s41612-020-00143-w |issn=2397-3722}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Casado |pêşnav=Mathieu |paşnav2=Hébert |pêşnav2=Raphaël |paşnav3=Faranda |pêşnav3=Davide |paşnav4=Landais |pêşnav4=Amaelle |tarîx=2023 |sernav=The quandary of detecting the signature of climate change in Antarctica |url=https://www.nature.com/articles/s41558-023-01791-5 |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=13 |hejmar=10 |rr=1082–1088 |doi=10.1038/s41558-023-01791-5 |issn=1758-6798}}&lt;/ref&gt; Antarktîkaya Rojava ji sala 1950an heta sala 2000an di heyamên dehsalan de ji 0,1 °C zêdetir germ bûye û nîvgirava Antarktîkayê ya ku li ber çavan e ji nîvê sedsala 20an vir ve bi qasê 3 °C germ bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://discoveringantarctica.org.uk/climate-change/impacts-of-climate-change/ |sernav=Impacts of climate change |malper=Discovering Antarctica |roja-gihiştinê=2026-09-02 |ziman=en-GB}}&lt;/ref&gt; Antarktîkaya Rojhilat ku li gorî Antarktîkaya Rojava sar e û avhewaya deverê sekan (stabîl) heta salên 2000î germahî nîşan nedaye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Clem |pêşnav=Kyle R. |paşnav2=Fogt |pêşnav2=Ryan L. |paşnav3=Turner |pêşnav3=John |paşnav4=Lintner |pêşnav4=Benjamin R. |paşnav5=Marshall |pêşnav5=Gareth J. |paşnav6=Miller |pêşnav6=James R. |paşnav7=Renwick |pêşnav7=James A. |tarîx=2020 |sernav=Record warming at the South Pole during the past three decades |url=https://www.nature.com/articles/s41558-020-0815-z |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=10 |hejmar=8 |rr=762–770 |doi=10.1038/s41558-020-0815-z |issn=1758-6798}}&lt;/ref&gt; Li dora Antarktîkayê, Okyanûsa Başûr ji her okyanûseke din zêdetir germahiya okyanûsê kişandiye û li kûrahiyên bi qasê 2.000 mêtreyan germbûneke berbiçav çêbûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Bourgeois |pêşnav=Timothée |paşnav2=Goris |pêşnav2=Nadine |paşnav3=Schwinger |pêşnav3=Jörg |paşnav4=Tjiputra |pêşnav4=Jerry F. |tarîx=2022-01-17 |sernav=Stratification constrains future heat and carbon uptake in the Southern Ocean between 30°S and 55°S |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8764023/ |kovar=Nature Communications |cild=13 |hejmar=1 |rr=340 |doi=10.1038/s41467-022-27979-5 |issn=2041-1723 |pmc=8764023 |pmid=35039511}}&lt;/ref&gt; Li dora Antarktîka Rojava, okyanûs ji sala 1955an vir ve bi qasê 1 °C germ bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://discoveringantarctica.org.uk/climate-change/impacts-of-climate-change/ |sernav=Impacts of climate change |malper=Discovering Antarctica |roja-gihiştinê=2026-09-02 |ziman=en-GB}}&lt;/ref&gt;

Germbûna [[Okyanûsa Başûr]] a li dora Antarktîkayê bûye sedema qelsbûn an jî hilweşîna refikên qeşayên ku li derveyî qeşayan digeriyan û hevsengiya wan pêk dianiyan. Her çiqas perê qeşayên Antarktîkaya Rojhilat ku berdewam dike ku li hundirê welêt qeşayê zêde bike jî gelek cemedên peravê giraniya xwe winda dikin û paşve dikişin ku ev jî dibe sedema windabûna giştî ya qeşayên li seranserê Antarktîkayê.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Cite web |url=https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/downloads/report/IPCC_AR6_WGI_Chapter09.pdf |sernav=Chapter 9: Ocean, Cryosphere and Sea Level Change}}&lt;/ref&gt; Hatiye payîn ku heta sala 2100an ku windabûna qeşaya li Antarktîkayê bi qasê 11 santî metreyan bilindbûna asta deryayê ya gerdûnî zêde bike.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt; Bi germbûna zêdetir re îhtimala bêîstîqrariyê pir zêdetir dibe û dikare bilindbûna asta deryayê ya gerdûnî ya sedsala 21ê du caran zêdetir bike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Bamber |pêşnav=Jonathan L. |paşnav2=Oppenheimer |pêşnav2=Michael |paşnav3=Kopp |pêşnav3=Robert E. |paşnav4=Aspinall |pêşnav4=Willy P. |paşnav5=Cooke |pêşnav5=Roger M. |tarîx=2019-06-04 |sernav=Ice sheet contributions to future sea-level rise from structured expert judgment |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6561295/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=116 |hejmar=23 |rr=11195–11200 |doi=10.1073/pnas.1817205116 |issn=1091-6490 |pmc=6561295 |pmid=31110015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Horton |pêşnav=Benjamin P. |paşnav2=Khan |pêşnav2=Nicole S. |paşnav3=Cahill |pêşnav3=Niamh |paşnav4=Lee |pêşnav4=Janice S. H. |paşnav5=Shaw |pêşnav5=Timothy A. |paşnav6=Garner |pêşnav6=Andra J. |paşnav7=Kemp |pêşnav7=Andrew C. |paşnav8=Engelhart |pêşnav8=Simon E. |paşnav9=Rahmstorf |pêşnav9=Stefan |tarîx=2020-05-08 |sernav=Estimating global mean sea-level rise and its uncertainties by 2100 and 2300 from an expert survey |url=https://www.nature.com/articles/s41612-020-0121-5 |kovar=npj Climate and Atmospheric Science |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=3 |hejmar=1 |rr=18 |doi=10.1038/s41612-020-0121-5 |issn=2397-3722}}&lt;/ref&gt;

Ava heliyayî ya nû ya ji qeşayê ava binê Antarktîkayê ya şor firk dike û şaneya jêrîn a gera serûbinkirina Okyanûsa Başûr (SOOC) qels dike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Silvano |pêşnav=Alessandro |paşnav2=Rintoul |pêşnav2=Stephen Rich |paşnav3=Peña-Molino |pêşnav3=Beatriz |paşnav4=Hobbs |pêşnav4=William Richard |paşnav5=van Wijk |pêşnav5=Esmee |paşnav6=Aoki |pêşnav6=Shigeru |paşnav7=Tamura |pêşnav7=Takeshi |paşnav8=Williams |pêşnav8=Guy Darvall |tarîx=2018 |sernav=Freshening by glacial meltwater enhances melting of ice shelves and reduces formation of Antarctic Bottom Water |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5906079/ |kovar=Science Advances |cild=4 |hejmar=4 |rr=eaap9467 |doi=10.1126/sciadv.aap9467 |issn=2375-2548 |pmc=5906079 |pmid=29675467}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Pan |pêşnav=Xianliang L. |paşnav2=Li |pêşnav2=Bofeng F. |paşnav3=Watanabe |pêşnav3=Yutaka W. |tarîx=2022-01-10 |sernav=Intense ocean freshening from melting glacier around the Antarctica during early twenty-first century |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8748732/ |kovar=Scientific Reports |cild=12 |hejmar=1 |rr=383 |doi=10.1038/s41598-021-04231-6 |issn=2045-2322 |pmc=8748732 |pmid=35013425}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/downloads/report/IPCC_AR6_WGI_Chapter09.pdf |sernav=Chapter 9: Ocean, Cryosphere and Sea Level Change}}&lt;/ref&gt; Her çiqas bandorên tevahî tê payîn ku di nav çend sedsalan de çêbibin jî, li gorî hinek lêkolînan, hilweşîna tevahî ya SOOCê dikare di navbera 1.7 °C û 3 °C germbûna gerdûnî de çêbike. Ev barîna kêm ê li nîvkada başûr û barîna zêde yê li nîvkada bakur, dibe sedema kêmbûna masîgirî ya li Okyanûsa Başûr û hilweşîna potansiyel a hinek ekosîstemên deryayî vedigire.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2023-03-29 |sernav='Dramatic' changes to Southern Ocean by 2050 likened to The Day After Tomorrow plot |url=https://www.abc.net.au/news/2023-03-30/dramatic-south-ocean-circulation-changes-study/102154690 |roja-gihiştinê=2026-09-03 |xebat=ABC News |ziman=en-AU}}&lt;/ref&gt; Her çiqas gelek cureyên Antarktîkayê nehatibin keşifkirin jî, zêdebûna flora Antarktîkayê ya belgekirî heye û ji u bo parastina jîngeheke guncavê faunayên mezin ên wekê pengûenan zehmetî hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Roland |pêşnav=Thomas P. |paşnav2=Bartlett |pêşnav2=Oliver T. |paşnav3=Charman |pêşnav3=Dan J. |paşnav4=Anderson |pêşnav4=Karen |paşnav5=Hodgson |pêşnav5=Dominic A. |paşnav6=Amesbury |pêşnav6=Matthew J. |paşnav7=Maclean |pêşnav7=Ilya |paşnav8=Fretwell |pêşnav8=Peter T. |paşnav9=Fleming |pêşnav9=Andrew |tarîx=2024 |sernav=Sustained greening of the Antarctic Peninsula observed from satellites |url=https://www.nature.com/articles/s41561-024-01564-5 |kovar=Nature Geoscience |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=17 |hejmar=11 |rr=1121–1126 |doi=10.1038/s41561-024-01564-5 |issn=1752-0908}}&lt;/ref&gt; Helandina erdên cemed girtî dibe ku ji bo erdên bê cemed bibe sedema gazên serayê û qirêjiya cemedgirtî ya berê ku bi helandinê re derdikeve holê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Potapowicz |pêşnav=Joanna |paşnav2=Szumińska |pêşnav2=Danuta |paşnav3=Szopińska |pêşnav3=Małgorzata |paşnav4=Polkowska |pêşnav4=Żaneta |tarîx=2019-02-15 |sernav=The influence of global climate change on the environmental fate of anthropogenic pollution released from the permafrost: Part I. Case study of Antarctica |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S004896971833612X |kovar=Science of The Total Environment |cild=651 |rr=1534–1548 |doi=10.1016/j.scitotenv.2018.09.168 |issn=0048-9697}}&lt;/ref&gt; Germbûna Antarktîkayê û guhertinên têkildar di gera Okyanûsa Başûr de dikarin bandorê li şêwazên avhewayê yên li hinek deverên Afrîkayê jî bikin ku dikare bandor li barîna herêmî û guherîna germahiyê bike.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Meredith, M. P.; et al. (2025). Antarctica and the Earth System. Routledge. pp. 1–18.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Trisos, C. H.; et al. (2022). Climate Change 2022: Impacts, Adaptation and Vulnerability. Cambridge University Press. pp. 1285–1455.}}&lt;/ref&gt;

Ger germahî ji asta sala 2020an 2 °C kêmtir nebe, ihtimal heye ku qata qeşayê ya Antarktîkaya Rojava bi tevahî bihele.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Lau |pêşnav=Sally C. Y. |paşnav2=Wilson |pêşnav2=Nerida G. |paşnav3=Golledge |pêşnav3=Nicholas R. |paşnav4=Naish |pêşnav4=Tim R. |paşnav5=Watts |pêşnav5=Phillip C. |paşnav6=Silva |pêşnav6=Catarina N. S. |paşnav7=Cooke |pêşnav7=Ira R. |paşnav8=Allcock |pêşnav8=A. Louise |paşnav9=Mark |pêşnav9=Felix C. |paşnav10=Linse |pêşnav10=Katrin |paşnav11=Strugnell |pêşnav11=Jan M. |tarîx=2023-12-22 |sernav=Genomic evidence for West Antarctic Ice Sheet collapse during the Last Interglacial |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.ade0664 |kovar=Science |weşanger=American Association for the Advancement of Science |cild=382 |hejmar=6677 |rr=1384–1389 |doi=10.1126/science.ade0664}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Naughten |pêşnav=Kaitlin A. |paşnav2=Holland |pêşnav2=Paul R. |paşnav3=De Rydt |pêşnav3=Jan |tarîx=2023 |sernav=Unavoidable future increase in West Antarctic ice-shelf melting over the twenty-first century |url=https://www.nature.com/articles/s41558-023-01818-x |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=13 |hejmar=11 |rr=1222–1228 |doi=10.1038/s41558-023-01818-x |issn=1758-6798}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Garbe |pêşnav=Julius |paşnav2=Albrecht |pêşnav2=Torsten |paşnav3=Levermann |pêşnav3=Anders |paşnav4=Donges |pêşnav4=Jonathan F. |paşnav5=Winkelmann |pêşnav5=Ricarda |tarîx=2020 |sernav=The hysteresis of the Antarctic Ice Sheet |url=https://www.nature.com/articles/s41586-020-2727-5 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=585 |hejmar=7826 |rr=538–544 |doi=10.1038/s41586-020-2727-5 |issn=1476-4687}}&lt;/ref&gt; Hatiye payîn ku windabûna vê qata qeşayê heye bi tevahî ji holê rabe ev pêvajo bi qasê 500 û 13.000 sal berxwe bide.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-09-03 |ziman=en |doi=10.1126/science.abn7950}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://climatetippingpoints.info/2022/09/09/climate-tipping-points-reassessment-explainer/ |sernav=Exceeding 1.5°C global warming could trigger multiple climate tipping points – paper explainer |malper=climatetippingpoints.info |tarîx=2022-09-09 |roja-gihiştinê=2026-09-03 |ziman=en |paşnav=dvdmckay}}&lt;/ref&gt; Ger qeşaya bilind hilweşe dibe ku asta deryayê bi qasê 3,3 mêtre bilind bibe û bi helandina qeşayên li ser çiyayan qeşayên bilind jî dibe ku asta deryayê bi qasê 4,3 metreyan bilind bike.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.the-cryosphere.net/7/375/2013/tc-7-375-2013.pdf |sernav=Bedmap2: improved ice bed, surface and thickness datasets for Antarctica}}&lt;/ref&gt; Qata qeşaya Antarktîkaya Rojhilat ku li gorî deverên qeşayî yên din gelek aram e tenê dikare bi qasê 0,5 mête heta 0,9 mêtreyê asta deryayê bilind bike ku ev jî beşek piçûk ê ji bilind bûna 53,3 mêtreyan e ku di tevahiya helandina qata qeşayê de pêk tê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Crotti |pêşnav=Ilaria |paşnav2=Quiquet |pêşnav2=Aurélien |paşnav3=Landais |pêşnav3=Amaelle |paşnav4=Stenni |pêşnav4=Barbara |paşnav5=Wilson |pêşnav5=David J. |paşnav6=Severi |pêşnav6=Mirko |paşnav7=Mulvaney |pêşnav7=Robert |paşnav8=Wilhelms |pêşnav8=Frank |paşnav9=Barbante |pêşnav9=Carlo |paşnav10=Frezzotti |pêşnav10=Massimo |tarîx=2022-09-10 |sernav=Wilkes subglacial basin ice sheet response to Southern Ocean warming during late Pleistocene interglacials |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9464198/ |kovar=Nature Communications |cild=13 |hejmar=1 |rr=5328 |doi=10.1038/s41467-022-32847-3 |issn=2041-1723 |pmc=9464198 |pmid=36088458}}&lt;/ref&gt; Ji ber ku germahiya gerdûnî li dora 3°C  zêde bûye, deverên xeternak ên wekê Hewza Wilkes û Hewza Aurora dibe ku di nav 2.000 salan de bimînin di bin avê de&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-09-03 |ziman=en |doi=10.1126/science.abn7950}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://climatetippingpoints.info/2022/09/09/climate-tipping-points-reassessment-explainer/ |sernav=Exceeding 1.5°C global warming could trigger multiple climate tipping points – paper explainer |malper=climatetippingpoints.info |tarîx=2022-09-09 |roja-gihiştinê=2026-09-03 |ziman=en |paşnav=dvdmckay}}&lt;/ref&gt; û dibe ku li van deveran bilindbûna asta deryayê bigihîje 6,4 metreyan.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Pan |pêşnav=Linda |paşnav2=Powell |pêşnav2=Evelyn M. |paşnav3=Latychev |pêşnav3=Konstantin |paşnav4=Mitrovica |pêşnav4=Jerry X. |paşnav5=Creveling |pêşnav5=Jessica R. |paşnav6=Gomez |pêşnav6=Natalya |paşnav7=Hoggard |pêşnav7=Mark J. |paşnav8=Clark |pêşnav8=Peter U. |tarîx=2021 |sernav=Rapid postglacial rebound amplifies global sea level rise following West Antarctic Ice Sheet collapse |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8087405/ |kovar=Science Advances |cild=7 |hejmar=18 |rr=eabf7787 |doi=10.1126/sciadv.abf7787 |issn=2375-2548 |pmc=8087405 |pmid=33931453}}&lt;/ref&gt; 

=== Tenikbûna tebeqeya ozonê ===
[[Wêne:NASA and NOAA Announce Ozone Hole is a Double Record Breaker.png|thumb|Wêneya qula herî mezin a di tebeqeya ozonê de ku di meha îlona sala 2006an de hatiye tomarkirin]]
Zanyaran ji salên 1970an vir ve li ser qata ozona di atmosfera li jor ê Antarktîkayê lêkolîn dikin. Di sala 1985an de zanyarên brîtanî li ser daneyên ku wan li stasyona lêkolîn a Halley ya li ser çemê cemeda Brunt berhev kiribûn dixebitin, wan qadeke mezin a bi rêjeya ozonê ya nizm li ser Antarktîkayê keşiv kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://physicstoday.aip.org/features/the-antarctic-ozone-hole-an-update |sernav=The Antarctic ozone hole: An update |malper=PHYSICS TODAY |tarîx=2014-07-01 |roja-gihiştinê=2026-09-07 |ziman=en |doi=10.1063/PT.3.2449}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Schiermeier |pêşnav=Quirin |tarîx=2009-08-01 |sernav=Atmospheric science: Fixing the sky |url=https://www.nature.com/articles/460792a |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=460 |hejmar=7257 |rr=792–795 |doi=10.1038/460792a |issn=1476-4687}}&lt;/ref&gt; 'Qula tebeqeya ozonê' hema hema tevahiya parzemînê vedigire û di meha îlona sala 2006an de gihîştiye asta xwe ya herî mezin ku bûyera herî dirêj a mayînde ye,&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Bates |pêşnav=Sofie |tarîx=2020-10-30 |sernav=Large, Deep Antarctic Ozone Hole Persisting into November |url=https://www.nasa.gov/feature/goddard/2020/large-deep-antarctic-ozone-hole-persisting-into-november/ |roja-gihiştinê=2026-09-07 |xebat=NASA |ziman=en}}&lt;/ref&gt; di sala 2020an de pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://wmo.int/media/news/record-breaking-2020-ozone-hole-closes |sernav=Record-breaking 2020 ozone hole closes |malper=World Meteorological Organization |tarîx=2021-01-06 |roja-gihiştinê=2026-09-07 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Ev tenikbûna tebeqeya ozonê ji ber belavbûna klorofluorokarbon û halonên di atmosferê de çêdibe ku ev made tebeqeya ozonê bi gazên din perçe dikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=The Ozone Hole - British Antarctic Survey |url=https://www.bas.ac.uk/data/our-data/publication/the-ozone-layer/ |roja-gihiştinê=2026-09-07 |xebat=British Antarctic Survey |ziman=en-GB}}&lt;/ref&gt; 

Şert û mercên pir sar ên Antarktîkayê bûne sedem ku ewrên stratosferîk ên cemserî çêbibin. Ewr wekê katalîzator ji bo reaksiyonên kîmyewî tevdigerin ku di dawiyê de dibin sedema hilweşîna ozonê.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://csl.noaa.gov/assessments/ozone/2010/twentyquestions/Q10.pdf |sernav=Q10: Why has an &quot;ozone hole&quot; appeared over Antarctica when ozone-depleting substances are present throughout the stratosphere?}}&lt;/ref&gt; Protokola Montreal a sala 1987an belavbûna madeyên ku ozonê kêm dikin sinordar kiriye. Tê pêşbînîkirin ku qula ozon an li jor ê Antarktîkayê hêdî hêdî winda bibe ku heta salên 2060î tê payîn ku asta ozonê vegere nirxên ku herî dawî ya ku di salên 1980î de hatine tomarkirin.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://ozone.unep.org/sites/default/files/2019-05/SAP-2018-Assessment-report.pdf |sernav=World Meteorological Organization Global Ozone Research and Monitoring Project—Report No. 58: Scientific Assessment of Ozone Depletion 2018}}&lt;/ref&gt;

Di heman demê de tenikbûna ozonê dikare di stratosferê de bibe sedema sarbûna bi qasê 6 °C ê. Sarbûn girseya cemserî xurt dike û bi vî awayî rê li ber derketina hewaya sar a nêzîkê Cemsera Başûr digire ku ev jî di encamê de girseya parzemînî ya tebeqeya qeşaya Antarktîkaya Rojhilat sar dike. Herêmên li derdora Antarktîkayê, bi taybetî nîvgirava Antarktîkayê rastî germahiyên bilindtir tên ku ev yek jî helîna qeşayê bileztir dike. Ev model destnîşan dikin ku tenikbûna ozonê û bandora vorteksa cemserî ya zêde dibe ku dibe sedema zêdebûna dirêjahiya qeşaya deryayê jî pêvajoyeke ji destpêka çavdêriya di dawiya salên 1970î ve heta sala 2014an berdewam kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Schiermeier |pêşnav=Quirin |tarîx=2009-08-01 |sernav=Atmospheric science: Fixing the sky |url=https://www.nature.com/articles/460792a |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=460 |hejmar=7257 |rr=792–795 |doi=10.1038/460792a |issn=1476-4687}}&lt;/ref&gt; Ev model destnîşan dikin ku kêmbûna ozonê û bandora vorteksa cemserî ya ku zêde dibe, dibe ku ji ber sedema zêdebûna dirêjahiya qeşaya deryayê jî be ku ji dema destpêkirina çavdêriyên di dawiya salên 1970î heta sala 2014an berdewam kiriye. Ji wî demê ve rûbera qeşaya deryaya Antarktîkayê bi awayekê bilez kêm bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Parkinson |pêşnav=Claire L. |tarîx=2019-07-16 |sernav=A 40-y record reveals gradual Antarctic sea ice increases followed by decreases at rates far exceeding the rates seen in the Arctic |url=https://www.pnas.org/doi/full/10.1073/pnas.1906556116 |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences |weşanger=Proceedings of the National Academy of Sciences |cild=116 |hejmar=29 |rr=14414–14423 |doi=10.1073/pnas.1906556116 |pmc=6642375 |pmid=31262810}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Chung |pêşnav=Eui-Seok |paşnav2=Kim |pêşnav2=Seong-Joong |paşnav3=Timmermann |pêşnav3=Axel |paşnav4=Ha |pêşnav4=Kyung-Ja |paşnav5=Lee |pêşnav5=Sang-Ki |paşnav6=Stuecker |pêşnav6=Malte F. |paşnav7=Rodgers |pêşnav7=Keith B. |paşnav8=Lee |pêşnav8=Sun-Seon |paşnav9=Huang |pêşnav9=Lei |tarîx=2022 |sernav=Antarctic sea-ice expansion and Southern Ocean cooling linked to tropical variability |url=https://www.nature.com/articles/s41558-022-01339-z |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=12 |hejmar=5 |rr=461–468 |doi=10.1038/s41558-022-01339-z |issn=1758-6798}}&lt;/ref&gt;
== Biyocûre ==
Tê dîtin piraniya cureyên li Antarktîkayê cisnê cureyên ku bi milyonan salan berê li wir jiyane ne ne. Ji ber vê yekê hatiye payîn ku ev cûre ji gelek çerxên qeşayê sax mane ku cure di demên avhewaya pir sar de li deverên germtir ên îzolekirî yên wekê deverên bi germahiya jeotermal an jî deverên ku di seranserê avhewaya sar de bê qeşa mane, sax mane.
=== Fauna ===
[[Wêne:Kaiserpinguine mit Jungen.jpg|thumb|Dîmenek ji pengûenên împerator û cûcik ên wan]]
Kermêşa bêfirîn ''Belgica antarctica'', ajala herî mezin e ku bi tevahî ajaleke bejayî ya li Antarktîkayê ye ku digihîje mezinahiya 6 mm.

Krîla Antarktîkayê ku di komên mezin de kom dibe, cureya bingehîn a ekosîstema [[Okyanûsa Başûr]] e û [[Organîzm|organîzmayeke]] xwarina girîng ê ajalên wekê balîna, fok, fokên pilingî, fokên bi mû, masiyên qeşayê û gelek cureyên çûkên wekê pengûen û albatrosê ye. Hinek cureyên ajalên deryayî hene û rasterast an nerasterast bi fîtoplanktonê ve girêdayî ne. [[Jiyana deryayî]] ya Antarktîkayê pengûen, balînayên şîn, orka, masiyên mezin û fokên bi mû vedihewîne. Foka Antarktîkayê di sedsalên 18 û 19an de ji ber çermê wan ji aliyê nêçîrvanên fokên ku ji Dewletên Yekbûyî û Keyaniya Yekbûyî hatine bi awayekê zêde hatine girtin. [[Foka leopar|Fokên pilingî]] di ekosîstema Antarktîkayê de nêçîrvanên herî baş in û ji bo lêgerîna xwarinê li seranserê Okyanûsa Başûr digerin.

Nêzîkê 40 cureyên çûkan hene ku li Antarktîkayê an jî nêzî Antarktîkayê dîjîn ku di nav wan de cureyên petrelan, penguenan, kormoran û kevok hene. Çend cureyên çûkan ên din serdana okyanûsa li dora Antarktîkê dikin ku di nav wan de hinek ji wan ku bi gelemperî li Arktîkê dijîn hene. Pengûena împerator tekane pengûen e ku di zivistanê de li Antarktîkayê cucikê xwe dertînin; ew û pengûena Adelie ji hemî pengûen ên din dûrtir li başûr cûcik ên xwe dertînin.

[[Wêne:Sterna vittata - Antarctica I.jpg|thumb|Dîmena teyrekî Antarktîkayê (Sterna vittata) li ser keştîyeke binavbûyî li Girava Enterprise sekiniye]]
Di sala 2010an de hêjmara populasyona jiyana deryayî ya ku ji aliyê nêzîkê 500 lêkolîneran ve di dema sala cemserî vavneteweyî de hatiye kirin, hate weşandin. Hatiye diyarkirin ku di lêkolînê de zêdetirî 235 organîzmayên deryayî li her du herêmên cemserî yên cuda dijîn û bi vê awayê di navbera devereke bi qasê 12.000 kîlometre ye, dijîn. Ajalan mezin ên wekê hinek balîna û çûk salane vê rêwîtiyê dikin. Formên jiyanê ya biçûktir ên wekê xiyar û şemalokên azad ên avjen, di herdu okyanûsên cemser de jî têne dîtin. Faktorên ku dikarin di belavbûna wan de bibin alîkar, cûdahiyên germahiyê di navbera okyanûsa kûr ê li cemseran û ekvatorê de ne ku ji 5 °C ê zêdetir nebin û pergalên sereke yên herikînê an kemerên veguhastinên deryayî yên ku dikarin hêk û larvayan veguhezînin in.

Di meha çileya sala 2025an de dabeş bûna çiyayê mezin ên cemedê A-84 (ku bi mezinahiya xwe dişibihe bajarê Şîkagoyê) ji Shela Cemeda George VI derfetek kêm peyda kiriye ku bikaranîna keştiyên binavî yên robotîk, qata deryaya di bin refikên cemed ên li ser avê de were keşifkirin. Lêkolîneran di kûrahiyên heta 1300 metreyan de ekosîstemên bi awayekê neçaverêkirî mercanên mezin, singer ên kevnar, masiyên cemedê, pîrî yên mezin ên deryayî û heta heştpê hatine dîtin, kifş kirine. Dibe ku ev ekosîstem cureyên nû yên ku bi sedsalan veşartî mane û ji aliyê herikînên okyanûs ên ku xurekê hildigirin ve hatine xwedîkirin, vedihewînin.

=== Flora ===
Di seranserê dîroka xwe de Antarktîka gelek jiyana cûreyên nebatan dîtiye. Di serdema kretasye de li parzemîn  ekosîstemek fern-conifer ê serdest hebû ku di dawiya heman serdemê de veguheriye daristaneke barana nerm. Di dema neojena sartir de (17–2,5 milyon sal berê) ekosîstemeke tundrayê cihê daristanên baranê girtiye. Avhewaya Antarktîkaya îro rê nadeye ku nebatên li parzemînê zêde belav bibin. Hewaya sar ê zêde, bêwespiya axê û kêmbûna şilebûna hewayê û tîrêjên rojê mezinbûna nebatan asteng dike ku bûye sedema cûrbecûrbûna cureyan a kêm bibin û belavbûna wan kêm bibin. Floraya parzemînê bi piranî ji brîofîtan pêk dihatin ku di nav de 25 cureyên nebatên kezeba sor û 100 cureyên nebatên kevzê hebûn. Sê cureyên riwekên kulîlkdar hene ku hemî li Nîvgirava Antarktîkayê têne dîtin. Di nav van riwekan de Deschampsia antarctica (giyayê porî yê Antarktîkayê), Colobanthus quitensis ( înciyê yê Antarktîkayê) û Poa annua cureyeke ji derveyî parzemînê hatiye (giyayê şîn ê salane) hene.
=== Organîzmayên din ===
Ji 700 cureyên algeyê ku li Antarktîkayê hene, nêzîkê nîvê wan fîtoplanktonên deryayî ne. Algeyê berfê yên pirreng bi taybetî di havînê de li herêmên peravê pir in. Ji ber ku av cemed digire hemî xwê ya avê (ava şor) ji avê diavêje derve û ji ber ku ev ava şor di nav depoyên ava şor de kom dibe, mîkroorganîzmayên razayî jî vedihewîne. Her wiha heta cemeda deryayê jî dikare komên ekolojîk ên bêhempa vehewîne. Dema ku qeşa dest bi helandinê dike, depoyên ava şor fireh dibin û dikarin bi hev re kanalên ava şor çêbikin û kevza di hindurê depoyan de dikarin ji nû ve şiyar bibin û heta cemidîna din ji nû ve geş bibin.

Di heman demê de di ava deryayê de bakterî heta 800 mêtre di bin qeşayê de hatine dîtin. Hatiye texmînkirin ku di nav ava di bin erdê Gola Vostokê de komeke bakteriyên xwemalî heye. Hatiye texmînkirin ku hebûna jiyanê li wir argumana ihtimala jiyanê li ser heyva Jupiterê Europa zêde dike û dibe ku di bin qalikê xwe yê qeşayê de av hebe. Di avên pir alkalîn ên Gola Unterseeyê de komek ji bakteriyên ekstremofîl hatiye dîtin. Belavbûna zîndewerên pir berxwedêr ên ku li deverên wiha yê nemêvanperwer dijîn dikare argumana ji bo jiyana ji derveyî erdê di jîngehên sar û dewlemend bi metanê de hê jî zêdetir bike.

=== Parastina jîngehê ===
[[Wêne:Antarctica, pollution, environment, Russia, Bellingshausen 1.JPG|thumb|Dîmenek ji bermahiyên li ser perava li stasyona Bellingshausen a li Girava King George ku di sala 1992an de hatiye kişandin]]
Yekem peymana navneteweyî ji bo parastina biyolojîk a cihêrengiya Antarktîkayê di sala 1964an de hatiye pejirandin. Masîgirtina zêde ya populasyona krîl (ajalek e ku di ekosîstema Antarktîkayê de roleke mezin dilîze) bûye sedem ku rayedar rêziknameyên li ser masîgiriyê derxînin. Peymana parastina çavkaniyên zindî yên deryayî yên Antarktîkayê, peymaneke navneteweyî ye ku di sala 1980an de ket meriyetê ku masîgiriyê bi rêk û pêk dike û bi yekê xaye dike ku têkiliyên ekolojîk biparêze. Tevê van rêziknameyan jî, masîgirtina neqanûnî, bi taybetî ya masiyê diranan ê Patagonian ê pir biqîmet ku li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê wekê levreşa Şîlî tê firotin wekê pirsgirêke dimîne.

Bi awayekê analojîk bi peymana masîgiriya sala 1980an ku peymaneke berdewamî ye, welatên bi pêşengiya Zelanda Nû û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê peymaneke li ser madenê danûstandin kirine. Ev peymana li ser rêkxistina çalakiyên çavkaniyên madenî yên Antarktîkayê di sala 1988an de hatiye pejirandin. Piştî kampanyayeke bi hêz ku ji aliyê rêxistinên jîngehê ve, pêşî Awistralyayê û piştre jî li Fransayê hatiye lidarxistin, biryar hatiye dayîn ku peymanê pesend nekin. Li cihê vê peymanê welatan bi protokola parastina jîngeha Antarktîkayê, peymana Antarktîkayê (protokola Madrîdê) pejirandine ku ev peymana ji bo parastina jîngeha Antarktîkayê di sala 1998an de ketiye meriyetê. Protokola Madrîdê hemî kolandinên kanên madenê qedexe kiriye û parzemînê wekê &quot;rezerveke xwezayî ya ji bo aştî û zanistê hatiye veqetandiye&quot; destnîşan kiriye.

Koma aktîvîstên jîngehê Greenpeace ji sala 1987an heta sala 1992an li Girava Rossê bingehek ava kiriye ku wekê beşek ji hewldana xwe ya ku parzemînê wekê wekê parkeke cîhanî radigihîne, diyar kiriye. Penageha balîneyên Okyanûsa Başûr di sala 1994an de ji aliyê komîsyona balîneyên navneteweyî ve hatiye damezrandin. Ev penageh ji devereke bi qasê 50 milyon km² (19 milyon mîlên çargoşe) pêk hatiye ku tevahiya parzemîna Antarktîkayê dorpêç dike. Her çiqas Japon ji bo armancên lêkolînê derbasê vê qadê bibe jî û nêçîra balîneyên bazirganî li herêmê qedexe be jî, nêçîra balîneyên bazirganî ji aliyê Japonê ve berdewam kiriye.

Tevê van parastinan, biyolojiya li Antarktîkayê hê jî ji ber çalakiyên mirovan di bin metirsiyê de ye. Herêmên bi taybetî parastî kêmtir ji %2ê herêmê digirin û ji bo heywanên ku populer in ji heywanên ku kêm têne dîtin parastineke baştir hatiye peydakirin. Di heman demê de herêmên parastî yên bejayî ji herêmên parastî yên deryayî zêdetir in. Ekosîstem ji ber gefên herêmî û gerdûnî bi bandor bûne ku bi taybetî di nav gefan de qirêjî, dagirkirina cureyên ne-xwemalî û bandorên cûrbecûr ên guherîna avhewayê hene.

== Dîroka keşif kirinê ==
Keştiyên keştîvan James Cook, HMS Resolution û Adventure, di 17ê çileya sala 1773an de, di kanûna sala 1773an de û dîsa di çileya sala 1774an de derbasê nav çembera Antarktîkayê bûye. Cook berî ku di çileya sala 1773an de li ber belavbûna qeşayan vekişe, bi qasê 120 km nêzîkê perava Antarktîkayê bûye. Di sala 1775an de, wî hebûna parzemîneke cemserî wekê &quot;îhtîmaleke&quot; dîtiye û di quncikeke din a rojnameya xwe de wiha nivîsandiye: &quot;[Ez] bi tundî bawer dikim û ji ihtîmaleke mezin e ku me beşek ji vê parzemînê dîtibe&quot;.
=== Sedsala 19an ===
Dibe ku di destpêka sedsala 19an de masîgirên fokê di nav masîgirên pêşîn de bûn ku nêzîkê bejahiya Antarktîkê bûne. Kevntirîn bermayiyên mirovan ku li herêma Antarktîkayê hatine dîtin, serê qoqê jineke ciwan bû ku li perava Yamana ya li Giravên Shetland Başûr hatibû dîtin û dibe ku ev jin di sala 1985an de hatiye dîtin.

Di demek dirêj de hatiye bawerkirin ku yekem kesê ku Antarktîka an jî qada qeşaya Antarktîkayê dîtiye, deryavanê brîtanî Edward Bransfield bû ku kaptanekî hêzên deryayî yên qraliyetê bû ku di 30ê çileya sala 1820an de serê nîvgirava Antarktîkayê keşif kiriye. Lêbelê kaptanekî hêza deryayî ya Împeratoriya Rûsyayê, Fabian Gottlieb von Bellingshausen, di 27ê çileyê de girseyeke mezin ên qeşaya Antarktîkê ku li ser avê disekinî dîtiye. Keştiya nêçîrvanî ya fokan a amerîkî Nathaniel Palmer ku keştiya wî ya nêçîrvaniya fokan di wê demê de li herêmê bû, dibe ku yekem kes e ku nîvgirava Antarktîkayê dîtiye.

Yekem ekspedîsyona Antarktîkayê ya Rûsyayê, bi serokatiya Bellingshausen û Mikhail Lazarev li ser keştiya 985 tonî ya Vostokê û keştiya piştgiriyê ya 530 tonî ya Mîrniyê, gihîştiye xalek di nav 32 km yê ji Queen Maud Land û di 27ê çileya sala 1820an de li cihê 69°21′28″S 2°14′50″W girseyeke qeşayê dîtine. Ev dîtin sê roj berê ku Bransfield axa nîvgirava Trînîtî ya Antarktîkayê ku perçeyeke bejahiyê ye bibîne û 10 meh berê ku Palmer di meha mijdara sala 1820an de vê deverê bibîne, pêk hatiye. Her çiqas hinek dîroknas vê îdiayê nepejirandibin jî, ji ber ku ti delîl tune ku Davis derketiye parzemîna Antarktîkayê daketiye, ne li giravek li deryayê, yekem çûyîna piştrastkirî yê li Antarktîkayê ji aliyê John Davis ku keştîvanê fokan a amerîkî yê bi eslê xwe îngilîzî bû pêk hatiye ku hatiye diyarkirin ev derketina parzemînê di 7ê sibata sala 1821ê de li pozikê Hughes Bay a Antarktîkayê pêk hatiye.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Commons|Antarctica|Antarktîka}}

{{Parzemîn}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}

[[Kategorî:Antarktîka| ]]
[[Kategorî:Cîhan]]
[[Kategorî:Parzemîn]]</text>
      <sha1>rl1e8rjgmzwhtmsk0q13l5ma8trxqmn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2092993</id>
      <parentid>2092991</parentid>
      <timestamp>2026-09-07T02:31:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Biyocûre */</comment>
      <origin>2092993</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="83242" sha1="3os612s96eglbetmkdyxh46qwxbf54u" xml:space="preserve">{{Xebat}}
{{Agahîdanka giştî}}
'''Antarktîka'''&lt;ref&gt;{{Îzolî, 2007|r=1138|jêgirtin=Antarktîka}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ferhenga Erdnîgarîyê (Coğrafya)|Ferhenga Erdnîgarîyê]]|paşnav=Önen|pêşnav=Abdurrahman |weşanger=Stembol: Doz|sal=2008|rûpel=36}}&lt;/ref&gt; yan jî '''Antarktîk'''{{Çavk}} ({{Bi-la|Antarctica}}) yek ji [[parzemîn]]ên cîhanê ye ku parzemîna herî başûr ê dinyayê û parzemîna herî kêm nifûs a cîhanê ye. Parzemîn bi tevahî li başûrê çembera Antarktîkayê ye û ji aliyê [[Okyanûsa Başûr]] (ku wekê Okyanûsa Antarktîkayê jî tê zanîn) ve hatiye dorpêçkirin ku [[Cemsera Başûr]] a erdnîgarî vedihewîne. Di heman demê de Antarktîka pêncem parzemîna herî mezin ê cîhanê ye ku bi qasê ji %40 ji [[Ewropa|Ewropayê]] mezintir e û rûbera parzemînê  bi qasê 14.200.000 km² rûerd (an rûqeşa) vegirtiye. Piraniya Antarktîkayê bi qata qeşayê ya Antarktîkayê ve hatiye nixumandin ku qalindahiya navînî ya qeşayê bi qasê 1,9 km ye.

Antarktîka bi navînî parzemîna herî sar, herî hişke û parzemîna herî bi ba û bahoz ê cîhanê ye û parzemîn ji asta deryayê xwedî bilindahiyeke navînî ye. Antarktîka bi piranî ji çoleke cemserî pêk hatiye ku barîna salane li peravê zêdetirî 200 mm ye û berf û barana li hundirê parzemînê gelek kêm e. Qeşayên parzemîn di warê ava şîrîn de gelek dewlemend e ku nêzîkê ji %70ê rezervên ava şirîn ên cîhanê li Antarktîkayê cemedgirtî ye. Hatiye payîn ger ku qeşaya Antarktîkayê bihele, dê asta deryayê ya [[Cîhan|cîhanê]] bi qasê 60 mêtreyan bilind bibe. Her wiha Antarktîka xwediyê rekora germahiya herî nizm a pîvandî yê li ser rûyê [[Dinya (gerstêrk)|Erdê]] ye ku nizmahiya germahiya bi qasê −89.2 °C hatiye pîvandin. Germahiya herêmên peravê di havînê de dikare bi qasê 10 °C bilind bibe. Cureyên xwemaliyên ajalan kêzik, nematod, pengûen, fok û tardigrad in. Li cihên ku nebat lê hene, bi piranî bi awayê liken an kevzê ye.

Refên qeşayê yên Antarktîkayê dibe ku cara yekem di sala 1820an de, di dema sefereke rûsî de ku ji aliyê Fabian Gottlieb von Bellingshausen û Mikhail Lazarev ve hatibû birêvebirin, hatine dîtin. Di dehsalên piştê seferên wan, di seferên fransî, amerîkî û brîtanî de li parzemînê lêkolînên zêdetir hatine kirin. Yekem derketina piştrastkirî ya Antarktîkayê ji aliyê tîmeke norwêcî ve di sala 1895an de pêk hatiye. Di destpêka sedsala 20an de, çend seferên navxwe yên parzemînê çêbûne. Lêkolînerên brîtanî Douglas Mawson, Edgeworth David û Alistair Mackay yekem kes bûn ku di sala 1909an de gihîştine [[Cemsera Başûr]] a manyetîkî û cemsera başûr a erdnîgarî jî yekem car di sala 1911an de lêkolînerê norwêcî Roald Amundsen gihiştiye cemserê.

Ji aliyê îdarî ve Antarktîka ji aliyê nêzîkê 30 welatan ve tê birêvebirin ku hemî jî endamên sîstema peymana Antarktîkayê ya sala 1959an in. Li gorî şertên peymanê, çalakiyên leşkerî, kolandinên kanên madenê, teqînên nukleerî û avêtina bermayiyên nukleerî li Antarktîkayê qedexe ne. Geştiyarî, masîgirtin û lêkolîn çalakiyên sereke yên mirovan li Antarktîkayê û li derdora Antarktîkayê hene. Di mehên havînê de nêzîkê 5.000 kes li stasyonên lêkolînê dimînin û ev hejmar di mehên zivistanê de dadikeve 1.000 kesan. Her çiqas parzemîn dûr be jî, çalakiyên mirovan bi rêya qirêjî, guherîna avhewayê û bi rêya tenikbûna [[tebeqeya ozonê]] bandoreke neyînî li ser Antarktîkayê dihêle. Helîna qata qeşayê ya [[Antarktîkaya Rojava]] ya ku potansiyeleke nearam e, di pêşbîniyên bilindbûna [[asta deryayê]] di asta sedsalê de bûye sedema nezelaliyeke herî mezin û heman helîn bandorê li ser serûbinkirina gera [[Okyanûsa Başûr]] jî dike ku di dawiyê de dikare bibe sedema bandorên girîng li ser avhewaya [[Nîvkada Başûr]] û hilberîna Okyanûsa Başûr.

== Etîmolojî ==
[[Wêne:1657 map Polus Antarcticus.jpg|thumb|Nexşeya cemserî ya herî başûrê Dinyayê]]
Navê ku ji parzemînê hatiye dayîn ji peyva antarktîka hatiye ku ji peyva fransî ya navîn ''antartique'' an ''antarctique'' ('li hemberî Arktîkê') û piştre ji peyva latînî ''antarcticus'' ('li hemberî bakur') hatiye. Navê Antarktîkus ji peyvên yewnanî ἀντι- ('dij-') û ἀρκτικός (arktikos, 'ya hirçê [Ursa Major], bakur') hatiye.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite book |sernav=Lettinck 2021, p. 158.}}&lt;/ref&gt; Fîlozofê yewnanî Arîstoteles li dora 350 {{bz}} de di ''Meteorolojiyê'' de li ser &quot;herêma Antarktîkê&quot; nivîsandiye. Li gorî raporê, erdnîgarnasê yewnanî Marinusê ji Tîrusê ev nav di nexşeya xwe ya cîhanê ya sedsala duyem a {{pz}} de ku niha winda bûye, bi kar aniye. Nivîskarên romayî Gaius Julius Hyginus û Apuleius ji bo cemsera başûr navê yewnanî yê latînîkirî polus antarcticus bi kar anîne ku ji wir peyva fransî ya kevin ''pole antartike'' (nûjen ''pôle antarctique'')&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Hyginus 1992, p. 176.}}&lt;/ref&gt; ku di sala 1270an de hatiye piştrastkirin û ji wir jî peyva îngilîziya navîn pol antartik ku cara yekem di lêkolîneke ji aliyê nivîskarê îngilîzî Geoffrey Chaucer ve hatiye nivîsandin, hatiye wergirtin.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Ramanên ewropî yên di derbarê hebûna Terra Australis ku parzemîneke berfirehê li başûrê dûr ê cîhanê ye ku ji bo hevsengî kirina axên bakurê [[Ewropa]], [[Asya]] û [[Afrîkaya Bakur]] pêk tîne, wekê têgeheke rewşenbîrî, ji kevnariya klasîk ve hebû. Ji ber vê yekê ''Terra Australis'' navê ku ji bo hemî girseyên bejayî yên hîpotetîk ên ku tê pêşniyar kirin ku li cihê ku niha tê zanîn Antarktîka heye, hatibû bikaranîn.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Mericq 1987, pp. 90–91: 'They published maps and charts based on the hypothesis that Tierra del Fuego was the beginning of that Terra Australis. The first person ever to have rights over these lands was Pedro Sancho de la Hoz, who received them through a special decree signed by Emperor Charles V on 24 January 1539.'}}&lt;/ref&gt; Îdiaya hebûna axek wisa heta keşfkirina Awistralyayê ku ji aliyê ewropiyan ve hatiye keşfkirin, berdewam kiriye.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Scott, Hiatt &amp; McIlroy 2012, pp. 2–3.}}&lt;/ref&gt;

Di destpêka sedsala 19an de keşifger Matthew Flinders guman li hebûna parzemîneke cuda yê li başûrê Awistralyayê (ku di wê demê wekê New Holland hatiye binavkirin) kiriye û ji ber vê yekê pêşniyar kiriye ku li cihê wê navê &quot;Terra Australis&quot; ji bo [[Awistralya|Awistralyayê]] were bikar anîn.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Cawley 2015, p. 130.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=McCrone &amp; McPherson 2009, p. 75.}}&lt;/ref&gt; Di sala 1824an de rayedarên kolonyal ên li Sîdneyê bi fermî navê parzemîna New Hollandê wekê Awistralya guhertine û peyva &quot;Terra Australis&quot; wekê referansek ji bo navê Antarktîkayê hiştine. Di dehsalên piştre de, erdnîgaran hevokên wekê &quot;parzemîna Antarktîkayê&quot; bi kar anîne. Wan li cihê vê navê li naveke helbestî geriyane û navên wekê ''Ultima'' û ''Antipodea'' pêşniyar kirine.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Cameron-Ash 2018, p. 20.}}&lt;/ref&gt; Ji bo binavkirina parzemînê navê Antarktîka di salên 1890î de hatiye pejirandin û bikaranîna yekem ê vê navê ji aliyê kartografê skotlendî John George Bartholomew pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://digital.nls.uk/bartholomew/highlights/antarctica.html#:~:text=Edinburgh%20geographer%20and%20mapmaker%20John,since%20the%20first%20century%20AD. |sernav=Highlights from the Bartholomew Archive: The naming of Antarctica}}&lt;/ref&gt;

== Erdnîgarî ==
[[Wêne:Antarctica.svg|thumb|300px|Nexşeyek ku Antarktîkaya Rojhilat li rastê Çiyayên Transantarktîk û Antarktîkaya Rojava li çepê ye, nişan dide.]]
Antarktîka ku bi awayekî asîmetrîk li dora cemsera başûr û bi piranî li başûrê çembera Antarktîkayê (ku yek ji pênc çemberên sereke yên firehiyê ye ku nexşeyên cîhanê nîşan didin) cih digire ku ji aliyê [[Okyanûsa Başûr]] ve hatiye dorpêçkirin. Di heman de çem ên avan li Antarktîkayê hene ku çemê herî dirêj ê parzemînê çemê Onyxê ye. Her wiha Antarktîka bi qasê 14,2 milyon km² rûber vedigire ku hema hema du car ji rûbera [[Awistralya|Awistralyayê]] mezintir e ku bi vê rûberê bûye pêncem parzemîna herî mezin ê cîhanê. Xeta perava Antarktîkayê bi qasê 18.000 km dirêj e ku ji sala 1983an vir ve çar celebên peravê li parzemînê hene ku perav ji %44ê peravê ji qeşayên avjenî, ji %38 ji dîwarên qeşayê pêk tê ku li ser keviran dimînin, ji %13 ji deverên qeşayî an jî qiraxa cemedên bilind pêk tê û ji %5ê ji parvên mayî jî ji kevirên vekirî pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |sernav=Antarctica - The World Factbook |malper=www.cia.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en |archive-date=2022-05-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220509192134/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: glaciological and geophysical folio |paşnav=Drewry |pêşnav=D. J. |weşanger=University of Cambridge, Scott Polar Research Institute |tarîx=1983 |isbn=978-0-901021-04-5 |cih=Cambridge}}&lt;/ref&gt;

Golên ku di binê qeşaya parzemînî de dimînin, bi piranî li geliyên hişk ên McMurdo an jî li gelek oazên cûda çêbûne.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}&lt;/ref&gt; [[Gola Vostokê]] ku di bin stasyona Vostok a [[Rûsya|Rûsyayê]] de hatiye dîtin, mezintirîn gola binqeşayê ya cîhanê û yek ji mezintirîn golên cîhanê ye. Berê hatiye bawer kirin ku gol bi milyonan salan hatiye girtin lê di roja îro de zanyaran texmîn kirine ku ava golê her 13.000 sal carekê bi helandin û cemidandina hêdî ya qeşayê hatiye guhertin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=David |tarîx=2019-06-27 |sernav=Antarctica |url=https://academic.oup.com/book/62792 |kovar=OUP Academic |ziman=en |doi=10.1093/wentk/9780190641320.001.0001}}&lt;/ref&gt; Di mehên havînan de qeşa li qiraxên golan dikare bihele û xendekên şil bi awayekê demkî çêdibin. Di heman demê de li Antarktîkayê hem golên ava şor û hem jî golên ava şirîn hene.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

[[Wêne:Mount Vinson from NW at Vinson Plateau by Christian Stangl (flickr).jpg|thumb|Dîmenek ji çiyayê Vînsonê ku li bakurê rojavayê Antarktîkayê ye û bilindeya herî bilind ê Antarktîkayê ye]]
Antarktîka ji aliyê Çiyayên Transantarktîk ve hatiye dabeşkirin ku ji erdê Vîktoryayê heta [[Deryaya Rossê]] dirêj dibin ku ev her alî di nav xwe de Antarktîkaya Rojava û Antarktîkaya Rojhilat vedigirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: Earth's Own Ice World |url=https://archive.org/details/antarcticaearths0000carr |paşnav=Carroll |pêşnav=Michael |weşanger=Springer |tarîx=2018-05-16 |isbn=978-3-319-74623-4 |paşnav2=Lopes |pêşnav2=Rosaly}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Ji |pêşnav=Fei |paşnav2=Gao |pêşnav2=Jinyao |paşnav3=Li |pêşnav3=Fei |paşnav4=Shen |pêşnav4=Zhongyan |paşnav5=Zhang |pêşnav5=Qiao |paşnav6=Li |pêşnav6=Yongdong |tarîx=2017-10-16 |sernav=Variations of the effective elastic thickness over the Ross Sea and Transantarctic Mountains and implications for their structure and tectonics |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0040195117302937 |kovar=Tectonophysics |cild=717 |rr=127–138 |doi=10.1016/j.tecto.2017.07.011 |issn=0040-1951}}&lt;/ref&gt; Piraniya Antarktîkayê bi tebeqeyên qeşayê ya Antarktîkayê ve hatiye nixumandin ku bi navînî 1,9 km qalindahiya qeşayan hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fretwell |pêşnav=P. |paşnav2=Pritchard |pêşnav2=H. D. |paşnav3=Vaughan |pêşnav3=D. G. |paşnav4=Bamber |pêşnav4=J. L. |paşnav5=Barrand |pêşnav5=N. E. |paşnav6=Bell |pêşnav6=R. |paşnav7=Bianchi |pêşnav7=C. |paşnav8=Bingham |pêşnav8=R. G. |paşnav9=Blankenship |pêşnav9=D. D. |paşnav10=Casassa |pêşnav10=G. |paşnav11=Catania |pêşnav11=G. |paşnav12=Callens |pêşnav12=D. |paşnav13=Conway |pêşnav13=H. |paşnav14=Cook |pêşnav14=A. J. |paşnav15=Corr |pêşnav15=H. F. J. |tarîx=2013-02-28 |sernav=Bedmap2: improved ice bed, surface and thickness datasets for Antarctica |url=https://tc.copernicus.org/articles/7/375/2013/ |kovar=The Cryosphere |ziman=English |weşanger=Copernicus GmbH |cild=7 |hejmar=1 |rr=375–393 |doi=10.5194/tc-7-375-2013 |issn=1994-0416}}&lt;/ref&gt; Tebeqeya qeşayê ji xeynî ji xeynî çend oazanên li geliyên hişk ên McMurdo tevahiya parzemînê nixumandine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://antarcticsun.usap.gov/science/4184/ |sernav=The Antarctic Sun: News about Antarctica - The Lost Dry Valleys of the Polar Plateau |malper=antarcticsun.usap.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en |archive-date=2022-01-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220115223943/https://antarcticsun.usap.gov/science/4184/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Çend çemên qeşayî yên Antarktîkayê ku ber bi refên qeşayî yên Antarktîkayê ve diherikin, pêvajoyeke ku wekê dînamîkên tebeqeyên qeşayê hatine pênasekirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.gfdl.noaa.gov/ice-sheet-dynamics/ |sernav=Ice Sheet Dynamics – Geophysical Fluid Dynamics Laboratory |malper=www.gfdl.noaa.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31}}&lt;/ref&gt;

Antarktîkaya Rojhilat ji Coats Land, Queen Maud Land, Enderby Land, Mac. Robertson Land, Wilkes Land û Victoria Land pêk hatiye. Ji xeynî beşek piçûk, hemî deverên parzemînê di nav nîvkada rojhilat de ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctic Climate Evolution |paşnav=Florindo |pêşnav=Fabio |weşanger=Elsevier |tarîx=2008-10-10 |isbn=978-0-08-093161-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yUu-x70CZEcC |paşnav2=Siegert |pêşnav2=Martin}}&lt;/ref&gt; Li ser û dora Antarktîkayê gelek girav hene ku piraniya wan giravên volkanîk in û li gorî pîvanên jeolojîk pir ciwan in.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://figshare.utas.edu.au/articles/journal_contribution/Origin_and_evolution_of_the_sub-Antarctic_islands_the_foundation/24483391 |sernav=Quilty, Patrick Gerard |malper=figshare.utas.edu.au |roja-gihiştinê=2026-08-31 |doi=10.26749/rstpp.141.1.35}}&lt;/ref&gt; Îstîsnayên herî berbiçav giravên [[deşta Kerguelenê]] ne ku girava herî kevin li dora 40 milyon sal berê niha çêbûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Olierook |pêşnav=Hugo K. H. |paşnav2=Jourdan |pêşnav2=Fred |paşnav3=Merle |pêşnav3=Renaud E. |paşnav4=Timms |pêşnav4=Nicholas E. |paşnav5=Kusznir |pêşnav5=Nick |paşnav6=Muhling |pêşnav6=Janet R. |tarîx=2016-04-15 |sernav=Bunbury Basalt: Gondwana breakup products or earliest vestiges of the Kerguelen mantle plume? |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0012821X1630019X |kovar=Earth and Planetary Science Letters |cild=440 |rr=20–32 |doi=10.1016/j.epsl.2016.02.008 |issn=0012-821X}}&lt;/ref&gt;

Girê Vinson a li çiyayên Ellsworthê bi bilindahiya 4.892 mêtreyê bilindeya herî bilind ê Antarktîkayê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Hall Ball Kiwi Mountaineers From Mount Cook To Everest |paşnav=Monteath |pêşnav=Colin |weşanger=Cloudcap |tarîx=1997 |isbn=978-0-938567-42-4 |url=https://www.worldcat.org/title/38585390 |oclc=38585390}}&lt;/ref&gt; Çiyayê Erebusa li Girava Rossê volkana herî başûrî ya cîhanê ye û her roj nêzîkê 10 caran diteqe. Xweliya ji teqînên volkanîk 300 kîlometre dûrî kratera volkanîk hatiye dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/48987684 |sernav=Antarctica : an encyclopedia from Abbott ice shelf to zooplankton {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Delîlên hejmareke mezin ji volkanan di bin qeşayê de hene ku ger asta çalakiyê bilind bibe, dibe ku ji bo tebeqeya qeşayê xetereyek çêbike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: Earth's Own Ice World |url=https://archive.org/details/antarcticaearths0000carr |paşnav=Carroll |pêşnav=Michael |weşanger=Springer |tarîx=2018-05-16 |isbn=978-3-319-74623-4 |paşnav2=Lopes |pêşnav2=Rosaly}}&lt;/ref&gt; Qubeya qeşayê ya bi navê Dome Argus li Antarktîkaya Rojhilat e ku bi qasê bilindahiya 4.091 metreyan bilind ew û qada qeşayê ya herî bilind ê Antarktîkayê ye. Ev gir yek ji cihên herî sar û hişk ên cîhanê ye ku germahî ya li vir heya −90 °C ê dadikeve û barîna salane jî bi qasê 1-3 sm ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica And The Arctic Circle, A Geographic Encyclopedia Of The Earth's Polar Regions |tarîx=2014-04-01 |url=http://archive.org/details/antarctica-and-the-arctic-circle-2-volumes-a-geographic-encyclopedia-of-the-earths-polar-regions}}&lt;/ref&gt;

== Dîroka jeolojîk ==
Ji dawiya serdema meoproterozoîkê heta serdema kretasyeyê, Antarktîka beşek ji superparzemîna [[Gondwana|Gondwanayê]] bû û parzemîn bi pêvajoya tevgerên Antarktîkaya îro ji ber ku Gondwana hêdî hêdî ji hev perçe bûye, li dora 183 milyon sal berê îro ava bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctic News Clips |weşanger=National Science Foundation |tarîx=1995 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=HcTrAAAAMAAJ&amp;pg=PA109}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}&lt;/ref&gt; Di demek dirêj a serdema fanerozoyîkê de Antarktîka xwedî avhewayek tropîkal ê nerm bû û ew bi daristanên berfireh nixumandî bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Klages |pêşnav=Johann P. |paşnav2=Salzmann |pêşnav2=Ulrich |paşnav3=Bickert |pêşnav3=Torsten |paşnav4=Hillenbrand |pêşnav4=Claus-Dieter |paşnav5=Gohl |pêşnav5=Karsten |paşnav6=Kuhn |pêşnav6=Gerhard |paşnav7=Bohaty |pêşnav7=Steven M. |paşnav8=Titschack |pêşnav8=Jürgen |paşnav9=Müller |pêşnav9=Juliane |paşnav10=Frederichs |pêşnav10=Thomas |paşnav11=Bauersachs |pêşnav11=Thorsten |paşnav12=Ehrmann |pêşnav12=Werner |paşnav13=van de Flierdt |pêşnav13=Tina |paşnav14=Pereira |pêşnav14=Patric Simões |paşnav15=Larter |pêşnav15=Robert D. |tarîx=2020 |sernav=Temperate rainforests near the South Pole during peak Cretaceous warmth |url=https://www.nature.com/articles/s41586-020-2148-5 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=580 |hejmar=7801 |rr=81–86 |doi=10.1038/s41586-020-2148-5 |issn=1476-4687}}&lt;/ref&gt;
=== Serdema paleozoyîkê (539–252 milyon sal berê) ===
[[Wêne:Glossopteris sp. (fossil leaf) (Permian; Antarctica) 1 (49063572172) (cropped).jpg|thumb|300px|Ji serdema permeya  Antarktîkayê pelgeke ''Glossopteris sp.'' yê]]
Germbûna berdewam bûye sedem ku piraniya Gondwanayê ziwa bibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Vegetation of Antarctica Through Geological Time |paşnav=Cantrill |pêşnav=David J. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012-11-22 |isbn=978-0-521-85598-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=sOGH4xaioRUC |paşnav2=Poole |pêşnav2=Imogen}}&lt;/ref&gt; Di serdema triyasiyê de Antarktîka ji aliyê cûreyeke giyayên bi tov (pteridosperms) ve serdest bû ku ji cinsê Dicroidiumê bûn ku wekê daran mezin dibûn. Florayên din ên triasiyê ginkgophytes, sîkadofites, darên konîfer û sphenopsid bûn. Tetrapod (ajaleke çar ling) cara yekem di serdema triyasiya destpêkê de li Antarktîkayê hatine dîtin û fosîlên herî kevn ên naskirî di formasyona fremouw a çiyayên Transantarktîkê de hatine dîtin. Sînapsîd (ku wekê &quot;xijendeyên mîna memikdaran&quot; jî têne zanîn) cureyên wekê Lystrosaurus di nav de hebû û di serdema triyasiya destpêkê de zêde bûn.

Nîvgirava Antarktîkayê di serdema jurasiyê de (206 heta 146 milyon sal berê) dest bi avakirina xwe kiriye. Afrîka di serdema jurasiyê li de dora 160 milyon sal berê ji Antarktîkayê dabeş bûye û piştre jî di serdema kretasiya destpêkê de nîvgirava Hindistanê (nêzîkî 125 milyon sal berê) ji heman parzemînan dabeş bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Rolland |pêşnav=Yann |paşnav2=Bernet |pêşnav2=Matthias |paşnav3=van der Beek |pêşnav3=Peter |paşnav4=Gautheron |pêşnav4=Cécile |paşnav5=Duclaux |pêşnav5=Guillaume |paşnav6=Bascou |pêşnav6=Jérôme |paşnav7=Balvay |pêşnav7=Mélanie |paşnav8=Héraudet |pêşnav8=Laura |paşnav9=Sue |pêşnav9=Christian |paşnav10=Ménot |pêşnav10=René-Pierre |tarîx=2019-01-15 |sernav=Late Paleozoic Ice Age glaciers shaped East Antarctica landscape |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0012821X18306460 |kovar=Earth and Planetary Science Letters |cild=506 |rr=123–133 |doi=10.1016/j.epsl.2018.10.044 |issn=0012-821X}}&lt;/ref&gt; Piştê kêmbûna qeşayê di nîvê duyem ê serdema permiyana destpêkê de, erd ji aliyê glossopterids (komeke nebatan a tovkirî ya nemabûyî ya bê xizmên zindî) ve serdest bû ku nebata herî berbiçav Glossopteris bû ku dareke wekê ku di axên tijî av de şîn dibe, hatiye şîrove kirin ku depoyên komirê yên berfireh çêkirine. Nebatên din ên ku di dema Permiyeyê de li Antarktîkayê hatine dîtin ''Cordaitales'', ''sphenopsids'', ''ferns'' û ''lycophytes'' in.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Vegetation of Antarctica Through Geological Time |paşnav=Cantrill |pêşnav=David J. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012-11-22 |isbn=978-0-521-85598-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=sOGH4xaioRUC |paşnav2=Poole |pêşnav2=Imogen}}&lt;/ref&gt; Di dawiya serdema permiyeyê de avhewa li ser piraniya [[Gondwana|Gondwanayê]] hişktir û germtir bûye û ekosîstemên daristanên ''glossopteridan'' wekê beşek ji bûyera tunebûna permî-triyasî hilweşiyane.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Past Antarctica: Paleoclimatology and Climate Change |paşnav=Franganillo |pêşnav=Marc Oliva i |weşanger=Elsevier Science &amp; Technology |tarîx=2020 |isbn=978-0-12-817925-3 |paşnav2=Fernandez |pêşnav2=Jesus Ruiz}}&lt;/ref&gt; Di serdema paleozoyîkê de ti delîl tinene ku nîşan bide ka tetrapod li Antarktîkê jiyane an na.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web |url=https://pubs.usgs.gov/of/2007/1047/ea/of2007-1047ea047.pdf |sernav=Collinson, James; William R., Hammer (2007). Migration of Triassic tetrapods to Antarctica (PDF). 10th International Symposium on Antarctic Earth Sciences.}}&lt;/ref&gt;

=== Serdema mezozoîkê (252–66 milyon sal berê) ===
{{Multiple image
| width  = 150
| image1 = Opening of western Indian Ocean 150 Ma.png
| image2 = Opening of South Atlantic 126 Ma.png
| image3 = Opening of South Atlantic 83 Ma.png
| footer = Perçebûna suoerparzemîna Gondwanayê; li dora 150 milyon sal berê (wêneya 1em), li dora 126 milyon sal berê (wêneya 2em) û li dora 83 milyon sal berê (wêneya 3em)
|}}
Germbûna berdewam piraniya Gondwanayê zuwa kiriye. Di serdema triyasiyê de, Antarktîka ji aliyê fernên tovkirî (pteridosperms) ve serdest bû ku beşek cinsê dicroidium bûn ku wekê daran mezin dibûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Icehouse to hothouse: floral turnover, the Permian–Triassic crisis and Triassic vegetation |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012 |rr=105–160 |isbn=978-0-521-85598-3 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Cantrill |pêşnavê-edîtor=David J. |url=https://www.cambridge.org/core/books/vegetation-of-antarctica-through-geological-time/icehouse-to-hothouse-floral-turnover-the-permiantriassic-crisis-and-triassic-vegetation/2A62935F027160A42A76FDD1199FA5C3 |paşnavê-edîtor2=Poole |pêşnavê-edîtor2=Imogen |doi=10.1017/CBO9781139024990.004}}&lt;/ref&gt; Florayên din ên serdema triyasiyê ginkgophytes, sîkadofît, konîfer û sphenopsîdan bûn. Tetrapod cara yekem di serdema triyasiya destpêkê de li Antarktîkayê hatine dîtin û fosîlên herî kevn ên naskirî di formasyona fremouw a [[Rêzeçiyayên Transantarktîk|çiyayên Transantarktîkê]] de hatin dîtin.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; Sînapsîd (ku wekî &quot;xijendeyên mîna memikan&quot; jî têne zanîn) cureyên wek ''Lystrosaurus'' vedihewîne û di serdema triyasiya destpêkê de gelek zêdetir bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Early Evolutionary History of the Synapsida |paşnav=Kammerer |pêşnav=Christian F. |weşanger=Springer London, Limited |tarîx=2013 |isbn=978-94-007-6841-3 |paşnav2=Angielczyk |pêşnav2=Kenneth D. |paşnav3=Fröbisch |pêşnav3=Jörg}}&lt;/ref&gt;

Nîvgirava Antarktîkayê di serdema jurasiyê de (206 heta 146 milyon sal berê) dest bi avakirina xwe kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Birkenmajer |pêşnav=K. |tarîx=1994 |sernav=Evolution of the Pacific margin of the northern Antarctic Peninsula: an overview |url=https://link.springer.com/10.1007/BF00210547 |kovar=Geologische Rundschau |ziman=en |cild=83 |hejmar=2 |rr=309–321 |doi=10.1007/BF00210547 |issn=0016-7835}}&lt;/ref&gt; Afrîka di serdema jurayê de li dora 160 milyon sal berê ji Antarktîkayê dabeş bûye û piştre di derdema kretasye ya destpêkê de (dora 125 milyon sal berê) [[nîvgirava Hindistanê]] ji hev dabeş bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Gaina |pêşnav=Carmen |paşnav2=Müller |pêşnav2=R. Dietmar |paşnav3=Brown |pêşnav3=Belinda |paşnav4=Ishihara |pêşnav4=Takemi |paşnav5=Ivanov |pêşnav5=Sergey |tarîx=2007-07-01 |sernav=Breakup and early seafloor spreading between India and Antarctica |url=https://doi.org/10.1111/j.1365-246X.2007.03450.x |kovar=Geophysical Journal International |cild=170 |hejmar=1 |rr=151–169 |doi=10.1111/j.1365-246X.2007.03450.x |issn=0956-540X}}&lt;/ref&gt; Darên ginkgo, konîfer, Bennettitale, nebatên poçikê hespan, fern û sikad di wê demê de pir bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Vegetation of Antarctica Through Geological Time |paşnav=Cantrill |pêşnav=David J. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012-11-22 |isbn=978-0-521-85598-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=sOGH4xaioRUC |paşnav2=Poole |pêşnav2=Imogen}}&lt;/ref&gt; Nêzîkê 80 milyon sal berê nebatên kulîlkdar bûne komên nebatan ên herî cihêreng ên li ser parzemînê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Barreda |pêşnav=Viviana D. |paşnav2=Palazzesi |pêşnav2=Luis |paşnav3=Olivero |pêşnav3=Eduardo B. |tarîx=2019 |sernav=When flowering plants ruled Antarctica: evidence from Cretaceous pollen grains |url=https://nph.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/nph.15823 |kovar=New Phytologist |ziman=en |cild=223 |hejmar=2 |rr=1023–1030 |doi=10.1111/nph.15823 |issn=0028-646X}}&lt;/ref&gt; Her çiqas darên behîvê yên başûr (Nothofagus) ber bi dawiya kretasyeyê ve berbiçav bin jî li Antarktîkaya Rojava daristanên pelderzî di seranserê serdema kretasyeyê de (146–66 milyon sal berê) de serdest bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Crame |pêşnav=J. A. |tarîx=1989 |sernav=Origins and evolution of the Antarctic biota: an introduction |url=https://www.lyellcollection.org/doi/10.1144/GSL.SP.1989.047.01.01 |kovar=Geological Society, London, Special Publications |ziman=en |cild=47 |hejmar=1 |rr=1–8 |doi=10.1144/GSL.SP.1989.047.01.01 |issn=0305-8719}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the Antarctic |paşnav=Riffenburgh |pêşnav=Beau |weşanger=Routledge |tarîx=2006-10-25 |isbn=978-1-135-87866-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_mUPEAAAQBAJ}}&lt;/ref&gt; Her çiqas tenê çend cinsên dînezorên Antarktîkayê (Cryolophosaurus û Glacialisaurus, ji Formasyona Hanson a serdema jurasiya destpêka çiyayên Transantarktîkê&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.app.pan.pl/archive/published/app52/app52-657.pdf |sernav=Anatomy of a basal sauropodomorph dinosaur from the Early Jurassic Hanson Formation of Antarctica}}&lt;/ref&gt; û Antarctopelta, Trinisaura, Morrosaurus û Imperobator ji kretasya dereng a nîvgirava Antarktîkayê) hatine vegotin, Ammonît li deryayên li derdora Antarktîkayê pir belav bûn û dînezor jî hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Coria |pêşnav=Rodolfo A. |paşnav2=Moly |pêşnav2=Juan J. |paşnav3=Reguero |pêşnav3=Marcelo |paşnav4=Santillana |pêşnav4=Sergio |paşnav5=Marenssi |pêşnav5=Sergio |tarîx=2013-04-01 |sernav=A new ornithopod (Dinosauria; Ornithischia) from Antarctica |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0195667112001784 |kovar=Cretaceous Research |cild=41 |rr=186–193 |doi=10.1016/j.cretres.2012.12.004 |issn=0195-6671}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Rozadilla |pêşnav=Sebastián |paşnav2=Agnolin |pêşnav2=Federico L. |paşnav3=Novas |pêşnav3=Fernando E. |paşnav4=Aranciaga Rolando |pêşnav4=Alexis M. |paşnav5=Motta |pêşnav5=Matías J. |paşnav6=Lirio |pêşnav6=Juan M. |paşnav7=Isasi |pêşnav7=Marcelo P. |tarîx=2016-01-01 |sernav=A new ornithopod (Dinosauria, Ornithischia) from the Upper Cretaceous of Antarctica and its palaeobiogeographical implications |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0195667115300677 |kovar=Cretaceous Research |cild=57 |rr=311–324 |doi=10.1016/j.cretres.2015.09.009 |issn=0195-6671}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Ely |pêşnav=Ricardo C. |paşnav2=Case |pêşnav2=Judd A. |tarîx=2019-09-01 |sernav=Phylogeny of a new gigantic paravian (Theropoda; Coelurosauria; Maniraptora) from the Upper Cretaceous of James Ross Island, Antarctica |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0195667118300120 |kovar=Cretaceous Research |cild=101 |rr=1–16 |doi=10.1016/j.cretres.2019.04.003 |issn=0195-6671}}&lt;/ref&gt;

=== Serdema senozoyîkê (66–10 milyon sal berê) ===
[[Wêne:Eocene-Paleocene-circumpolar.svg|thumb|Pêkhatina herika çerxa derdorî ya Antarktîkayê ji perçebûna dawî ya pira bejahî ya Antarktîkayê]]
Di destpêka serdema paleojenê de girêdana pira bejahî ya pira Antarktîkayê, Antartîkayê bi Amerîkaya Başûr û her wiha bi başûrê rojhilatê Awistralyayê ve berdewam kiriye. Fauna ji formasyona La Mesetaya li nîvgirava Antarktîkayê ku dîroka wê vedigere serdema eosenê, pir dişibihe faunayên wekhev ên Amerîkaya Başûr ku ajalên wekê ajalên bi kîsik (marsupials), xenarthran, lîtoptern û ungulatesê bi sim û her wiha gondwanatheres û dibe ku meridiolestidans hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=History of Terrestrial Mammals in South America: How South American Mammalian Fauna Changed from the Mesozoic to Recent Times |paşnav=Defler |pêşnav=Thomas |weşanger=Springer |tarîx=2018-12-19 |isbn=978-3-319-98449-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-HWADwAAQBAJ}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Gelfo |pêşnav=Javier N. |paşnav2=Goin |pêşnav2=Francisco |paşnav3=Bauzá |pêşnav3=Nicolá |paşnav4=Reguero |pêşnav4=Marcelo |tarîx=2019-09-01 |sernav=The fossil record of Antarctic land mammals: commented review and hypotheses for future research |url=https://www.researchgate.net/publication/337086325_The_fossil_record_of_Antarctic_land_mammals_commented_review_and_hypotheses_for_future_research |kovar=researchgate.net |rr=274–292 |doi=10.13679/j.advps.2019.0021}}&lt;/ref&gt; Hatiye texmînkirin ku ajalên bi kîsik di destpêka eosenê de ji Amerîkaya Başûr bi rêya Antarktîkayê belavê Awistralyayê bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Eldridge |pêşnav=Mark D B |paşnav2=Beck |pêşnav2=Robin M D |paşnav3=Croft |pêşnav3=Darin A |paşnav4=Travouillon |pêşnav4=Kenny J |paşnav5=Fox |pêşnav5=Barry J |tarîx=2019-05-23 |sernav=An emerging consensus in the evolution, phylogeny, and systematics of marsupials and their fossil relatives (Metatheria) |url=https://doi.org/10.1093/jmammal/gyz018 |kovar=Journal of Mammalogy |cild=100 |hejmar=3 |rr=802–837 |doi=10.1093/jmammal/gyz018 |issn=0022-2372}}&lt;/ref&gt;

Nêzîkê 53 milyon sal berê Awistralya û Gîneya Nû ji Antarktîkayê veqetiyane û deriyê Tazmanyayê vebûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Ball |pêşnav=Philip |paşnav2=Eagles |pêşnav2=Graeme |paşnav3=Ebinger |pêşnav3=Cynthia |paşnav4=McClay |pêşnav4=Ken |paşnav5=Totterdell |pêşnav5=Jennifer |tarîx=2013 |sernav=The spatial and temporal evolution of strain during the separation of Australia and Antarctica |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/ggge.20160 |kovar=Geochemistry, Geophysics, Geosystems |ziman=en |cild=14 |hejmar=8 |rr=2771–2799 |doi=10.1002/ggge.20160 |issn=1525-2027}}&lt;/ref&gt; Modelên erdnîgariya Antarktîkayê nîşan didin ku ev herikîn û her wiha çerxa paşvegerê ya xwedî kirinê ji ber kêmbûna asta CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;yê çêbûye û bûye sedema afirandina qeşayên piçûk û qeşayên mayînde yên cemserî.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=England |pêşnav=Matthew H. |paşnav2=Hutchinson |pêşnav2=David K. |paşnav3=Santoso |pêşnav3=Agus |paşnav4=Sijp |pêşnav4=Willem P. |tarîx=2017-08-01 |sernav=Ice–Atmosphere Feedbacks Dominate the Response of the Climate System to Drake Passage Closure |url=https://journals.ametsoc.org/view/journals/clim/30/15/jcli-d-15-0554.1.xml |kovar=Journal of Climate |cild=30 |hejmar=15 |rr=5775–5790 |doi=10.1175/JCLI-D-15-0554.1 |issn=0894-8755}}&lt;/ref&gt; Her ku asta CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;yê zêdetir kêm bûye, qeşayê dest bi berfirehbûneke bilez kiriye û cihê daristanên ku heta wê demê Antarktîkayê vedişartin girtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=DeConto |pêşnav=Robert M. |paşnav2=Pollard |pêşnav2=David |tarîx=2003 |sernav=Rapid Cenozoic glaciation of Antarctica induced by declining atmospheric CO2 |url=https://www.nature.com/articles/nature01290 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=421 |hejmar=6920 |rr=245–249 |doi=10.1038/nature01290 |issn=1476-4687}}&lt;/ref&gt; Ekosîstemên tundrayê li Antarktîkayê heta 14 û 10 milyon sal berê niha hebûna xwe berdewam kirine û piştre sarbûna zêdetir bûye sedema tunekirina van tundrayan.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Ashworth |pêşnav=Allan C. |paşnav2=Erwin |pêşnav2=Terry L. |tarîx=2016 |sernav=Antarctotrechus balli sp. n. (Carabidae, Trechini): the first ground beetle from Antarctica |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5126512/ |kovar=ZooKeys |hejmar=635 |rr=109–122 |doi=10.3897/zookeys.635.10535 |issn=1313-2989 |pmc=5126512 |pmid=27917060}}&lt;/ref&gt;

=== Serdema hemdem ===
Her çiqas jeolojiya Antarktîkayê bi piranî ji aliyê qeşaya parzemînî ve hatibe veşartin jî, parzemîn dikare bi teknîkên wekê ji hestkirina ji dûr ve, radara ku di bin erdê de derbas dibe û wêneyên satelîtê werin lêkolîn kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Pour |pêşnav=Amin Beiranvand |paşnav2=Park |pêşnav2=Yongcheol |paşnav3=Park |pêşnav3=Tae-Yoon S. |paşnav4=Hong |pêşnav4=Jong Kuk |paşnav5=Hashim |pêşnav5=Mazlan |paşnav6=Woo |pêşnav6=Jusun |paşnav7=Ayoobi |pêşnav7=Iman |tarîx=2018-06-01 |sernav=Regional geology mapping using satellite-based remote sensing approach in Northern Victoria Land, Antarctica |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S187396521730107X |kovar=Polar Science |cild=16 |rr=23–46 |doi=10.1016/j.polar.2018.02.004 |issn=1873-9652}}&lt;/ref&gt; Ji aliyê jeolojîk ve, Antarktîkaya Rojava pir dişibihe Andên Amerîkaya Başûr.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Antarctica and the southern oceans |paşnav=Stonehouse |pêşnav=B. |weşanger=J. Wiley |tarîx=2002 |isbn=978-0-471-98665-2 |cih=Chichester, West Sussex, England, Hoboken, NJ |kesên-din=Bernard Stonehouse |url=https://www.worldcat.org/title/50285217 |oclc=50285217}}&lt;/ref&gt; Nîvgirava Antarktîkayê bi bilindbûna jeolojîk û veguherîna sedîmentên binê deryayê ku veguheriye kevirên metamorfîk, çêbûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Tectonic setting and evolution of the James Ross Basin, northern Antarctic Peninsula |paşnav=Elliot |pêşnav=David H. |weşanger=Geological Society of America |tarîx=1988-01-01 |rr=0 |isbn=978-0-8137-1169-0 |paşnavê-edîtor=Feldmann |pêşnavê-edîtor=Rodney M. |url=https://doi.org/10.1130/MEM169-p541 |paşnavê-edîtor2=Woodburne |pêşnavê-edîtor2=Michael O. |doi=10.1130/MEM169-p541}}&lt;/ref&gt;

Antarktîkaya Rojava bi yekbûna çend plakayên parzemînî çêbûye ku di encamê de hejmarek rêzeçiyayên li herêmê çêbûne ku rêzeçiyayên herî berbiçav çiyayên Ellsworthê bûn. Hebûna sîstema rift a Antarktîkaya Rojava bûye sedema volkanîzma li ser sinorê di navbera Antarktîkaya Rojava û Rojhilat de û her wiha bûye sedema çêbûna çiyayên Transantarktîkê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}&lt;/ref&gt;

Antarktîka Rojhilat ji aliyê jeolojîk ve devereke pirreng e. Avabûna Antarktîka Rojhilat di serdema arkeyî (4.000 –2.500 milyon sal berê) de dest pê kiriye û di serdema kambriyê de rawestiyaye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctic Marine Geology |paşnav=Anderson |pêşnav=J. B. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-521-13168-1}}&lt;/ref&gt; Herêm li ser kratoneke kevirî hatiye avakirin ku bingeha  mertala prekambriyê ava kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}&lt;/ref&gt; Li ser bingehê komir û kevirên qûmê, kevirên kilsinî û şêl hene ku di serdemên devonî û jurasiyê de hatine danîn ku çiyayên Transantarktîkê çêbikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Chapter 2 The Geology and Geomorphology of Antarctica |weşanger=Elsevier |tarîx=1987-01-01 |rr=7–42 |cild=16 |paşnavê-edîtor=Campbell |pêşnavê-edîtor=I. B. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0166248108701508 |series=Developments in Soil Science |paşnavê-edîtor2=Claridge |pêşnavê-edîtor2=G. G. C. |doi=10.1016/S0166-2481(08)70150-8}}&lt;/ref&gt; Li deverên peravê çiyayên wekê rêzeçiyayê Shackletonê û Vîktorya Land û hinek şikestekên tektonîk çêbûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Paxman |pêşnav=Guy J. G. |paşnav2=Jamieson |pêşnav2=Stewart S. R. |paşnav3=Ferraccioli |pêşnav3=Fausto |paşnav4=Bentley |pêşnav4=Michael J. |paşnav5=Forsberg |pêşnav5=Rene |paşnav6=Ross |pêşnav6=Neil |paşnav7=Watts |pêşnav7=Anthony B. |paşnav8=Corr |pêşnav8=Hugh F. J. |paşnav9=Jordan |pêşnav9=Tom A. |tarîx=2017 |sernav=Uplift and tilting of the Shackleton Range in East Antarctica driven by glacial erosion and normal faulting |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/2016JB013841 |kovar=Journal of Geophysical Research: Solid Earth |ziman=en |cild=122 |hejmar=3 |rr=2390–2408 |doi=10.1002/2016JB013841 |issn=2169-9356}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Salvini |pêşnav=Francesco |paşnav2=Brancolini |pêşnav2=Giuliano |paşnav3=Busetti |pêşnav3=Martina |paşnav4=Storti |pêşnav4=Fabrizio |paşnav5=Mazzarini |pêşnav5=Francesco |paşnav6=Coren |pêşnav6=Franco |tarîx=1997 |sernav=Cenozoic geodynamics of the Ross Sea region, Antarctica: Crustal extension, intraplate strike-slip faulting, and tectonic inheritance |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1029/97JB01643 |kovar=Journal of Geophysical Research: Solid Earth |ziman=en |cild=102 |hejmar=B11 |rr=24669–24696 |doi=10.1029/97JB01643 |issn=2156-2202}}&lt;/ref&gt;

Komir cara yekem li Antarktîkayê li nêzîkê çiyayên Beardmoreyê ji aliyê Frank Wild ve di sefera Nimrod de di sala 1907an de hatiye tomar kirin û tê zanîn ku komirê pileya nizm li gelek deverên çiyayên Transantarktîkê heye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}&lt;/ref&gt; Çiyayên prens Charles depoyên hesinê vedihewînin û li Deryaya Rossê jî qadên neftê û gaza xwezayî hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Times |pêşnav=Walter Sullivan Special to The New York |tarîx=1976-12-19 |sernav=Soviet Team Finds a ‘Mountain of Iron’ in Antarctica |url=https://www.nytimes.com/1976/12/19/archives/soviet-team-finds-a-mountain-of-iron-in-antarctica.html |roja-gihiştinê=2026-09-02 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt;
== Avhewa ==
[[Wêne:Fryxellsee Opt.jpg|thumb|Dîmenek ji qeşaya şîn ku gola Fryxell a li qirax ên çiyayên Transantarktîkê nixumandiye]]
Antarktîka parzemîna herî sar, parzemîna herî bi bahoz û parzemîna herî hişk ê Dinyayê ye.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |sernav=Antarctica |roja-gihiştinê=2026-09-01 |archive-date=2022-05-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220509192134/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Li nêzîkê peravên parzemînê, germahî di havînê de dikare ji 10 °C ê derbas bibe û di mehên zivistanê de heya -40 °C dadikeve. Li ser deverên bilind ên navendî, germahî di mehên havînê de dikare heya -30 °C dakeve û di mehên zivistanê de jî germahiya heman deverê heya -80 °C ê dadikeve.

Germahiya hewayê ya xwezayî ya herî nizm a ku li ser Erdê hatiye tomarkirin di 21ê tîrmeha sala 1983an de li stasyona Vostok a Rûsyayê li Antarktîkayê bi qasê -89.2 °C hatiye tomarkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Turner |pêşnav=John |paşnav2=Anderson |pêşnav2=Phil |paşnav3=Lachlan-Cope |pêşnav3=Tom |paşnav4=Colwell |pêşnav4=Steve |paşnav5=Phillips |pêşnav5=Tony |paşnav6=Kirchgaessner |pêşnav6=Amélie |paşnav7=Marshall |pêşnav7=Gareth J. |paşnav8=King |pêşnav8=John C. |paşnav9=Bracegirdle |pêşnav9=Tom |paşnav10=Vaughan |pêşnav10=David G. |paşnav11=Lagun |pêşnav11=Victor |paşnav12=Orr |pêşnav12=Andrew |tarîx=2009 |sernav=Record low surface air temperature at Vostok station, Antarctica |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1029/2009JD012104 |kovar=Journal of Geophysical Research: Atmospheres |ziman=en |cild=114 |hejmar=D24 |doi=10.1029/2009JD012104 |issn=2156-2202}}&lt;/ref&gt; Di sala 2010an de bi rêya satelîta germahiyeke hewayê germahiya parzemînê bi qasê −94.7 °C hatiye tomar kirin lêbelê dibe ku ji ev rêje ji sermaya li ser rûyê erdê bi bandor bûye ku li bilindahiya 2 mêtre li jorê rûyê erdê nehatiye tomar kirin ku ji bo tomarên fermî yên germahiya hewayê tê xwestin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.usatoday.com/story/weather/2013/12/10/antarctica-cold-record/3950019/ |sernav=Antarctica records unofficial coldest temperature ever |malper=USA TODAY |roja-gihiştinê=2026-09-02 |ziman=en-US |paşnav=Rice |pêşnav=Doyle}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.antarctica.gov.au/about-antarctica/weather-and-climate/weather/ |sernav=Antarctic weather – Australian Antarctic Program |malper=www.antarctica.gov.au |tarîx=2019-02-18 |roja-gihiştinê=2026-09-02 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Ji ber ku piraniya Antarktîkayê ji asta deryayê ji 3.000 mêtre bilindtir e, Antarktîka ji herêma Arktîkê sartir e. Germahiya Okyanûsa Arktîkê bi rêya qeşaya deryayê ya Arktîkê ber bi parzemînê ve hatiye veguhastin û bi awayê hewaya li herêma Arktîkê nerm dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Climatology |paşnav=Rohli |weşanger=Jones &amp; Bartlett Learning |tarîx=2017-06-05 |isbn=978-1-284-11998-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=umokDwAAQBAJ |paşnav2=Vega |pêşnav2=Anthony J.}}&lt;/ref&gt;

Antarktîka çoleke cemserî ye ku barîna parzemînê kêm e. Parzemîn salane bi navînî nêzîkê 150 mm av werdigire ku bi piranî bi awayê şilopeyê ye. Deverên navxweyî hişktir e û di tevahiya salê herî zêde bi qasê 50 mm baran werdigire lê herêmên peravê bi gelemperî ji 200 mm zêdetir baran werdigirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Climatology |paşnav=Rohli |weşanger=Jones &amp; Bartlett Learning |tarîx=2017-06-05 |isbn=978-1-284-11998-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=umokDwAAQBAJ |paşnav2=Vega |pêşnav2=Anthony J.}}&lt;/ref&gt; Li çend deverên qeşaya şîn, ba û sublîmasyon ji berfa ku dibare zêdetir berfê radike. Li geliyên hişk, heman bandor li ser bingehek kevirî çêdibe ku dibe sedema jîngeheke bêber û hişk.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fountain |pêşnav=Andrew G. |paşnav2=Nylen |pêşnav2=Thomas H. |paşnav3=Monaghan |pêşnav3=Andrew |paşnav4=Basagic |pêşnav4=Hassan J. |paşnav5=Bromwich |pêşnav5=David |tarîx=2010 |sernav=Snow in the McMurdo Dry Valleys, Antarctica |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/joc.1933 |kovar=International Journal of Climatology |ziman=en |cild=30 |hejmar=5 |rr=633–642 |doi=10.1002/joc.1933 |issn=1097-0088}}&lt;/ref&gt;
=== Cudahiyên herêmî ===
Antarktîkaya Rojhilat ji ber bilindahiya xwe ya bilind ve ji Antarktîkaya Rojava sartir e. Eniyên hewayê bi zêde derbasê deverên navendî yên parzemînê nabin ku ev jî dibe sedem ku navenda parzemînê sar û hişk bimînin û dibe sedema ku bayên deverê bi leza nerm bimînin. Barîna berfa li beşa perava Antarktîkayê barîneke pir gelemperî ye ku li wir di nav 48 demjimêran de berf dikare bi qasê 1.22 mêtreyê bibare. Li qiraxa parzemînê, bayên katabatîk ên bihêz ên ji platoya cemserî pir caran bi hêza bahozê çêdibin. Di mehên havînê de ji ber ku her roj 24 demjimêrên tîrêjên rojê li wir tên wergirtin, li Cemsera Başûr ji ekvatorê zêdetir tîrêjên rojê digihîjin rûyê erdê.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;
=== Guherîna avhewayê ===
[[Wêne:20201210 Antarctica ice mass variation - NASA GRACE-en.svg|thumb|Guherîna navînî ya girseya qeşaya Antarktîkê ku ji sala 2002an vir ve salane bi qasî 100 milyar ton e]]
Tevê devera xwe yê îzolekirî, Antarktîka di dehsalên dawî de ji ber belavbûna gazên serayê, germ bûye û hinek ji beşên qeşayên xwe winda kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Singh |pêşnav=Hansi A. |paşnav2=Polvani |pêşnav2=Lorenzo M. |tarîx=2020-10-08 |sernav=Low Antarctic continental climate sensitivity due to high ice sheet orography |url=https://www.nature.com/articles/s41612-020-00143-w |kovar=npj Climate and Atmospheric Science |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=3 |hejmar=1 |rr=39 |doi=10.1038/s41612-020-00143-w |issn=2397-3722}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Casado |pêşnav=Mathieu |paşnav2=Hébert |pêşnav2=Raphaël |paşnav3=Faranda |pêşnav3=Davide |paşnav4=Landais |pêşnav4=Amaelle |tarîx=2023 |sernav=The quandary of detecting the signature of climate change in Antarctica |url=https://www.nature.com/articles/s41558-023-01791-5 |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=13 |hejmar=10 |rr=1082–1088 |doi=10.1038/s41558-023-01791-5 |issn=1758-6798}}&lt;/ref&gt; Antarktîkaya Rojava ji sala 1950an heta sala 2000an di heyamên dehsalan de ji 0,1 °C zêdetir germ bûye û nîvgirava Antarktîkayê ya ku li ber çavan e ji nîvê sedsala 20an vir ve bi qasê 3 °C germ bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://discoveringantarctica.org.uk/climate-change/impacts-of-climate-change/ |sernav=Impacts of climate change |malper=Discovering Antarctica |roja-gihiştinê=2026-09-02 |ziman=en-GB}}&lt;/ref&gt; Antarktîkaya Rojhilat ku li gorî Antarktîkaya Rojava sar e û avhewaya deverê sekan (stabîl) heta salên 2000î germahî nîşan nedaye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Clem |pêşnav=Kyle R. |paşnav2=Fogt |pêşnav2=Ryan L. |paşnav3=Turner |pêşnav3=John |paşnav4=Lintner |pêşnav4=Benjamin R. |paşnav5=Marshall |pêşnav5=Gareth J. |paşnav6=Miller |pêşnav6=James R. |paşnav7=Renwick |pêşnav7=James A. |tarîx=2020 |sernav=Record warming at the South Pole during the past three decades |url=https://www.nature.com/articles/s41558-020-0815-z |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=10 |hejmar=8 |rr=762–770 |doi=10.1038/s41558-020-0815-z |issn=1758-6798}}&lt;/ref&gt; Li dora Antarktîkayê, Okyanûsa Başûr ji her okyanûseke din zêdetir germahiya okyanûsê kişandiye û li kûrahiyên bi qasê 2.000 mêtreyan germbûneke berbiçav çêbûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Bourgeois |pêşnav=Timothée |paşnav2=Goris |pêşnav2=Nadine |paşnav3=Schwinger |pêşnav3=Jörg |paşnav4=Tjiputra |pêşnav4=Jerry F. |tarîx=2022-01-17 |sernav=Stratification constrains future heat and carbon uptake in the Southern Ocean between 30°S and 55°S |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8764023/ |kovar=Nature Communications |cild=13 |hejmar=1 |rr=340 |doi=10.1038/s41467-022-27979-5 |issn=2041-1723 |pmc=8764023 |pmid=35039511}}&lt;/ref&gt; Li dora Antarktîka Rojava, okyanûs ji sala 1955an vir ve bi qasê 1 °C germ bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://discoveringantarctica.org.uk/climate-change/impacts-of-climate-change/ |sernav=Impacts of climate change |malper=Discovering Antarctica |roja-gihiştinê=2026-09-02 |ziman=en-GB}}&lt;/ref&gt;

Germbûna [[Okyanûsa Başûr]] a li dora Antarktîkayê bûye sedema qelsbûn an jî hilweşîna refikên qeşayên ku li derveyî qeşayan digeriyan û hevsengiya wan pêk dianiyan. Her çiqas perê qeşayên Antarktîkaya Rojhilat ku berdewam dike ku li hundirê welêt qeşayê zêde bike jî gelek cemedên peravê giraniya xwe winda dikin û paşve dikişin ku ev jî dibe sedema windabûna giştî ya qeşayên li seranserê Antarktîkayê.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Cite web |url=https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/downloads/report/IPCC_AR6_WGI_Chapter09.pdf |sernav=Chapter 9: Ocean, Cryosphere and Sea Level Change}}&lt;/ref&gt; Hatiye payîn ku heta sala 2100an ku windabûna qeşaya li Antarktîkayê bi qasê 11 santî metreyan bilindbûna asta deryayê ya gerdûnî zêde bike.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt; Bi germbûna zêdetir re îhtimala bêîstîqrariyê pir zêdetir dibe û dikare bilindbûna asta deryayê ya gerdûnî ya sedsala 21ê du caran zêdetir bike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Bamber |pêşnav=Jonathan L. |paşnav2=Oppenheimer |pêşnav2=Michael |paşnav3=Kopp |pêşnav3=Robert E. |paşnav4=Aspinall |pêşnav4=Willy P. |paşnav5=Cooke |pêşnav5=Roger M. |tarîx=2019-06-04 |sernav=Ice sheet contributions to future sea-level rise from structured expert judgment |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6561295/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=116 |hejmar=23 |rr=11195–11200 |doi=10.1073/pnas.1817205116 |issn=1091-6490 |pmc=6561295 |pmid=31110015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Horton |pêşnav=Benjamin P. |paşnav2=Khan |pêşnav2=Nicole S. |paşnav3=Cahill |pêşnav3=Niamh |paşnav4=Lee |pêşnav4=Janice S. H. |paşnav5=Shaw |pêşnav5=Timothy A. |paşnav6=Garner |pêşnav6=Andra J. |paşnav7=Kemp |pêşnav7=Andrew C. |paşnav8=Engelhart |pêşnav8=Simon E. |paşnav9=Rahmstorf |pêşnav9=Stefan |tarîx=2020-05-08 |sernav=Estimating global mean sea-level rise and its uncertainties by 2100 and 2300 from an expert survey |url=https://www.nature.com/articles/s41612-020-0121-5 |kovar=npj Climate and Atmospheric Science |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=3 |hejmar=1 |rr=18 |doi=10.1038/s41612-020-0121-5 |issn=2397-3722}}&lt;/ref&gt;

Ava heliyayî ya nû ya ji qeşayê ava binê Antarktîkayê ya şor firk dike û şaneya jêrîn a gera serûbinkirina Okyanûsa Başûr (SOOC) qels dike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Silvano |pêşnav=Alessandro |paşnav2=Rintoul |pêşnav2=Stephen Rich |paşnav3=Peña-Molino |pêşnav3=Beatriz |paşnav4=Hobbs |pêşnav4=William Richard |paşnav5=van Wijk |pêşnav5=Esmee |paşnav6=Aoki |pêşnav6=Shigeru |paşnav7=Tamura |pêşnav7=Takeshi |paşnav8=Williams |pêşnav8=Guy Darvall |tarîx=2018 |sernav=Freshening by glacial meltwater enhances melting of ice shelves and reduces formation of Antarctic Bottom Water |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5906079/ |kovar=Science Advances |cild=4 |hejmar=4 |rr=eaap9467 |doi=10.1126/sciadv.aap9467 |issn=2375-2548 |pmc=5906079 |pmid=29675467}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Pan |pêşnav=Xianliang L. |paşnav2=Li |pêşnav2=Bofeng F. |paşnav3=Watanabe |pêşnav3=Yutaka W. |tarîx=2022-01-10 |sernav=Intense ocean freshening from melting glacier around the Antarctica during early twenty-first century |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8748732/ |kovar=Scientific Reports |cild=12 |hejmar=1 |rr=383 |doi=10.1038/s41598-021-04231-6 |issn=2045-2322 |pmc=8748732 |pmid=35013425}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/downloads/report/IPCC_AR6_WGI_Chapter09.pdf |sernav=Chapter 9: Ocean, Cryosphere and Sea Level Change}}&lt;/ref&gt; Her çiqas bandorên tevahî tê payîn ku di nav çend sedsalan de çêbibin jî, li gorî hinek lêkolînan, hilweşîna tevahî ya SOOCê dikare di navbera 1.7 °C û 3 °C germbûna gerdûnî de çêbike. Ev barîna kêm ê li nîvkada başûr û barîna zêde yê li nîvkada bakur, dibe sedema kêmbûna masîgirî ya li Okyanûsa Başûr û hilweşîna potansiyel a hinek ekosîstemên deryayî vedigire.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2023-03-29 |sernav='Dramatic' changes to Southern Ocean by 2050 likened to The Day After Tomorrow plot |url=https://www.abc.net.au/news/2023-03-30/dramatic-south-ocean-circulation-changes-study/102154690 |roja-gihiştinê=2026-09-03 |xebat=ABC News |ziman=en-AU}}&lt;/ref&gt; Her çiqas gelek cureyên Antarktîkayê nehatibin keşifkirin jî, zêdebûna flora Antarktîkayê ya belgekirî heye û ji u bo parastina jîngeheke guncavê faunayên mezin ên wekê pengûenan zehmetî hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Roland |pêşnav=Thomas P. |paşnav2=Bartlett |pêşnav2=Oliver T. |paşnav3=Charman |pêşnav3=Dan J. |paşnav4=Anderson |pêşnav4=Karen |paşnav5=Hodgson |pêşnav5=Dominic A. |paşnav6=Amesbury |pêşnav6=Matthew J. |paşnav7=Maclean |pêşnav7=Ilya |paşnav8=Fretwell |pêşnav8=Peter T. |paşnav9=Fleming |pêşnav9=Andrew |tarîx=2024 |sernav=Sustained greening of the Antarctic Peninsula observed from satellites |url=https://www.nature.com/articles/s41561-024-01564-5 |kovar=Nature Geoscience |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=17 |hejmar=11 |rr=1121–1126 |doi=10.1038/s41561-024-01564-5 |issn=1752-0908}}&lt;/ref&gt; Helandina erdên cemed girtî dibe ku ji bo erdên bê cemed bibe sedema gazên serayê û qirêjiya cemedgirtî ya berê ku bi helandinê re derdikeve holê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Potapowicz |pêşnav=Joanna |paşnav2=Szumińska |pêşnav2=Danuta |paşnav3=Szopińska |pêşnav3=Małgorzata |paşnav4=Polkowska |pêşnav4=Żaneta |tarîx=2019-02-15 |sernav=The influence of global climate change on the environmental fate of anthropogenic pollution released from the permafrost: Part I. Case study of Antarctica |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S004896971833612X |kovar=Science of The Total Environment |cild=651 |rr=1534–1548 |doi=10.1016/j.scitotenv.2018.09.168 |issn=0048-9697}}&lt;/ref&gt; Germbûna Antarktîkayê û guhertinên têkildar di gera Okyanûsa Başûr de dikarin bandorê li şêwazên avhewayê yên li hinek deverên Afrîkayê jî bikin ku dikare bandor li barîna herêmî û guherîna germahiyê bike.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Meredith, M. P.; et al. (2025). Antarctica and the Earth System. Routledge. pp. 1–18.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Trisos, C. H.; et al. (2022). Climate Change 2022: Impacts, Adaptation and Vulnerability. Cambridge University Press. pp. 1285–1455.}}&lt;/ref&gt;

Ger germahî ji asta sala 2020an 2 °C kêmtir nebe, ihtimal heye ku qata qeşayê ya Antarktîkaya Rojava bi tevahî bihele.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Lau |pêşnav=Sally C. Y. |paşnav2=Wilson |pêşnav2=Nerida G. |paşnav3=Golledge |pêşnav3=Nicholas R. |paşnav4=Naish |pêşnav4=Tim R. |paşnav5=Watts |pêşnav5=Phillip C. |paşnav6=Silva |pêşnav6=Catarina N. S. |paşnav7=Cooke |pêşnav7=Ira R. |paşnav8=Allcock |pêşnav8=A. Louise |paşnav9=Mark |pêşnav9=Felix C. |paşnav10=Linse |pêşnav10=Katrin |paşnav11=Strugnell |pêşnav11=Jan M. |tarîx=2023-12-22 |sernav=Genomic evidence for West Antarctic Ice Sheet collapse during the Last Interglacial |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.ade0664 |kovar=Science |weşanger=American Association for the Advancement of Science |cild=382 |hejmar=6677 |rr=1384–1389 |doi=10.1126/science.ade0664}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Naughten |pêşnav=Kaitlin A. |paşnav2=Holland |pêşnav2=Paul R. |paşnav3=De Rydt |pêşnav3=Jan |tarîx=2023 |sernav=Unavoidable future increase in West Antarctic ice-shelf melting over the twenty-first century |url=https://www.nature.com/articles/s41558-023-01818-x |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=13 |hejmar=11 |rr=1222–1228 |doi=10.1038/s41558-023-01818-x |issn=1758-6798}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Garbe |pêşnav=Julius |paşnav2=Albrecht |pêşnav2=Torsten |paşnav3=Levermann |pêşnav3=Anders |paşnav4=Donges |pêşnav4=Jonathan F. |paşnav5=Winkelmann |pêşnav5=Ricarda |tarîx=2020 |sernav=The hysteresis of the Antarctic Ice Sheet |url=https://www.nature.com/articles/s41586-020-2727-5 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=585 |hejmar=7826 |rr=538–544 |doi=10.1038/s41586-020-2727-5 |issn=1476-4687}}&lt;/ref&gt; Hatiye payîn ku windabûna vê qata qeşayê heye bi tevahî ji holê rabe ev pêvajo bi qasê 500 û 13.000 sal berxwe bide.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-09-03 |ziman=en |doi=10.1126/science.abn7950}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://climatetippingpoints.info/2022/09/09/climate-tipping-points-reassessment-explainer/ |sernav=Exceeding 1.5°C global warming could trigger multiple climate tipping points – paper explainer |malper=climatetippingpoints.info |tarîx=2022-09-09 |roja-gihiştinê=2026-09-03 |ziman=en |paşnav=dvdmckay}}&lt;/ref&gt; Ger qeşaya bilind hilweşe dibe ku asta deryayê bi qasê 3,3 mêtre bilind bibe û bi helandina qeşayên li ser çiyayan qeşayên bilind jî dibe ku asta deryayê bi qasê 4,3 metreyan bilind bike.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.the-cryosphere.net/7/375/2013/tc-7-375-2013.pdf |sernav=Bedmap2: improved ice bed, surface and thickness datasets for Antarctica}}&lt;/ref&gt; Qata qeşaya Antarktîkaya Rojhilat ku li gorî deverên qeşayî yên din gelek aram e tenê dikare bi qasê 0,5 mête heta 0,9 mêtreyê asta deryayê bilind bike ku ev jî beşek piçûk ê ji bilind bûna 53,3 mêtreyan e ku di tevahiya helandina qata qeşayê de pêk tê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Crotti |pêşnav=Ilaria |paşnav2=Quiquet |pêşnav2=Aurélien |paşnav3=Landais |pêşnav3=Amaelle |paşnav4=Stenni |pêşnav4=Barbara |paşnav5=Wilson |pêşnav5=David J. |paşnav6=Severi |pêşnav6=Mirko |paşnav7=Mulvaney |pêşnav7=Robert |paşnav8=Wilhelms |pêşnav8=Frank |paşnav9=Barbante |pêşnav9=Carlo |paşnav10=Frezzotti |pêşnav10=Massimo |tarîx=2022-09-10 |sernav=Wilkes subglacial basin ice sheet response to Southern Ocean warming during late Pleistocene interglacials |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9464198/ |kovar=Nature Communications |cild=13 |hejmar=1 |rr=5328 |doi=10.1038/s41467-022-32847-3 |issn=2041-1723 |pmc=9464198 |pmid=36088458}}&lt;/ref&gt; Ji ber ku germahiya gerdûnî li dora 3°C  zêde bûye, deverên xeternak ên wekê Hewza Wilkes û Hewza Aurora dibe ku di nav 2.000 salan de bimînin di bin avê de&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-09-03 |ziman=en |doi=10.1126/science.abn7950}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://climatetippingpoints.info/2022/09/09/climate-tipping-points-reassessment-explainer/ |sernav=Exceeding 1.5°C global warming could trigger multiple climate tipping points – paper explainer |malper=climatetippingpoints.info |tarîx=2022-09-09 |roja-gihiştinê=2026-09-03 |ziman=en |paşnav=dvdmckay}}&lt;/ref&gt; û dibe ku li van deveran bilindbûna asta deryayê bigihîje 6,4 metreyan.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Pan |pêşnav=Linda |paşnav2=Powell |pêşnav2=Evelyn M. |paşnav3=Latychev |pêşnav3=Konstantin |paşnav4=Mitrovica |pêşnav4=Jerry X. |paşnav5=Creveling |pêşnav5=Jessica R. |paşnav6=Gomez |pêşnav6=Natalya |paşnav7=Hoggard |pêşnav7=Mark J. |paşnav8=Clark |pêşnav8=Peter U. |tarîx=2021 |sernav=Rapid postglacial rebound amplifies global sea level rise following West Antarctic Ice Sheet collapse |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8087405/ |kovar=Science Advances |cild=7 |hejmar=18 |rr=eabf7787 |doi=10.1126/sciadv.abf7787 |issn=2375-2548 |pmc=8087405 |pmid=33931453}}&lt;/ref&gt; 

=== Tenikbûna tebeqeya ozonê ===
[[Wêne:NASA and NOAA Announce Ozone Hole is a Double Record Breaker.png|thumb|Wêneya qula herî mezin a di tebeqeya ozonê de ku di meha îlona sala 2006an de hatiye tomarkirin]]
Zanyaran ji salên 1970an vir ve li ser qata ozona di atmosfera li jor ê Antarktîkayê lêkolîn dikin. Di sala 1985an de zanyarên brîtanî li ser daneyên ku wan li stasyona lêkolîn a Halley ya li ser çemê cemeda Brunt berhev kiribûn dixebitin, wan qadeke mezin a bi rêjeya ozonê ya nizm li ser Antarktîkayê keşiv kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://physicstoday.aip.org/features/the-antarctic-ozone-hole-an-update |sernav=The Antarctic ozone hole: An update |malper=PHYSICS TODAY |tarîx=2014-07-01 |roja-gihiştinê=2026-09-07 |ziman=en |doi=10.1063/PT.3.2449}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Schiermeier |pêşnav=Quirin |tarîx=2009-08-01 |sernav=Atmospheric science: Fixing the sky |url=https://www.nature.com/articles/460792a |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=460 |hejmar=7257 |rr=792–795 |doi=10.1038/460792a |issn=1476-4687}}&lt;/ref&gt; 'Qula tebeqeya ozonê' hema hema tevahiya parzemînê vedigire û di meha îlona sala 2006an de gihîştiye asta xwe ya herî mezin ku bûyera herî dirêj a mayînde ye,&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Bates |pêşnav=Sofie |tarîx=2020-10-30 |sernav=Large, Deep Antarctic Ozone Hole Persisting into November |url=https://www.nasa.gov/feature/goddard/2020/large-deep-antarctic-ozone-hole-persisting-into-november/ |roja-gihiştinê=2026-09-07 |xebat=NASA |ziman=en}}&lt;/ref&gt; di sala 2020an de pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://wmo.int/media/news/record-breaking-2020-ozone-hole-closes |sernav=Record-breaking 2020 ozone hole closes |malper=World Meteorological Organization |tarîx=2021-01-06 |roja-gihiştinê=2026-09-07 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Ev tenikbûna tebeqeya ozonê ji ber belavbûna klorofluorokarbon û halonên di atmosferê de çêdibe ku ev made tebeqeya ozonê bi gazên din perçe dikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=The Ozone Hole - British Antarctic Survey |url=https://www.bas.ac.uk/data/our-data/publication/the-ozone-layer/ |roja-gihiştinê=2026-09-07 |xebat=British Antarctic Survey |ziman=en-GB}}&lt;/ref&gt; 

Şert û mercên pir sar ên Antarktîkayê bûne sedem ku ewrên stratosferîk ên cemserî çêbibin. Ewr wekê katalîzator ji bo reaksiyonên kîmyewî tevdigerin ku di dawiyê de dibin sedema hilweşîna ozonê.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://csl.noaa.gov/assessments/ozone/2010/twentyquestions/Q10.pdf |sernav=Q10: Why has an &quot;ozone hole&quot; appeared over Antarctica when ozone-depleting substances are present throughout the stratosphere?}}&lt;/ref&gt; Protokola Montreal a sala 1987an belavbûna madeyên ku ozonê kêm dikin sinordar kiriye. Tê pêşbînîkirin ku qula ozon an li jor ê Antarktîkayê hêdî hêdî winda bibe ku heta salên 2060î tê payîn ku asta ozonê vegere nirxên ku herî dawî ya ku di salên 1980î de hatine tomarkirin.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://ozone.unep.org/sites/default/files/2019-05/SAP-2018-Assessment-report.pdf |sernav=World Meteorological Organization Global Ozone Research and Monitoring Project—Report No. 58: Scientific Assessment of Ozone Depletion 2018}}&lt;/ref&gt;

Di heman demê de tenikbûna ozonê dikare di stratosferê de bibe sedema sarbûna bi qasê 6 °C ê. Sarbûn girseya cemserî xurt dike û bi vî awayî rê li ber derketina hewaya sar a nêzîkê Cemsera Başûr digire ku ev jî di encamê de girseya parzemînî ya tebeqeya qeşaya Antarktîkaya Rojhilat sar dike. Herêmên li derdora Antarktîkayê, bi taybetî nîvgirava Antarktîkayê rastî germahiyên bilindtir tên ku ev yek jî helîna qeşayê bileztir dike. Ev model destnîşan dikin ku tenikbûna ozonê û bandora vorteksa cemserî ya zêde dibe ku dibe sedema zêdebûna dirêjahiya qeşaya deryayê jî pêvajoyeke ji destpêka çavdêriya di dawiya salên 1970î ve heta sala 2014an berdewam kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Schiermeier |pêşnav=Quirin |tarîx=2009-08-01 |sernav=Atmospheric science: Fixing the sky |url=https://www.nature.com/articles/460792a |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=460 |hejmar=7257 |rr=792–795 |doi=10.1038/460792a |issn=1476-4687}}&lt;/ref&gt; Ev model destnîşan dikin ku kêmbûna ozonê û bandora vorteksa cemserî ya ku zêde dibe, dibe ku ji ber sedema zêdebûna dirêjahiya qeşaya deryayê jî be ku ji dema destpêkirina çavdêriyên di dawiya salên 1970î heta sala 2014an berdewam kiriye. Ji wî demê ve rûbera qeşaya deryaya Antarktîkayê bi awayekê bilez kêm bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Parkinson |pêşnav=Claire L. |tarîx=2019-07-16 |sernav=A 40-y record reveals gradual Antarctic sea ice increases followed by decreases at rates far exceeding the rates seen in the Arctic |url=https://www.pnas.org/doi/full/10.1073/pnas.1906556116 |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences |weşanger=Proceedings of the National Academy of Sciences |cild=116 |hejmar=29 |rr=14414–14423 |doi=10.1073/pnas.1906556116 |pmc=6642375 |pmid=31262810}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Chung |pêşnav=Eui-Seok |paşnav2=Kim |pêşnav2=Seong-Joong |paşnav3=Timmermann |pêşnav3=Axel |paşnav4=Ha |pêşnav4=Kyung-Ja |paşnav5=Lee |pêşnav5=Sang-Ki |paşnav6=Stuecker |pêşnav6=Malte F. |paşnav7=Rodgers |pêşnav7=Keith B. |paşnav8=Lee |pêşnav8=Sun-Seon |paşnav9=Huang |pêşnav9=Lei |tarîx=2022 |sernav=Antarctic sea-ice expansion and Southern Ocean cooling linked to tropical variability |url=https://www.nature.com/articles/s41558-022-01339-z |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=12 |hejmar=5 |rr=461–468 |doi=10.1038/s41558-022-01339-z |issn=1758-6798}}&lt;/ref&gt;
== Biyocûre ==
Tê dîtin piraniya cureyên li Antarktîkayê cisnê cureyên ku bi milyonan salan berê li wir jiyane ne ne. Ji ber vê yekê hatiye payîn ku ev cûre ji gelek çerxên qeşayê sax mane ku cure di demên avhewaya pir sar de li deverên germtir ên îzolekirî yên wekê deverên bi germahiya jeotermal an jî deverên ku di seranserê avhewaya sar de bê qeşa mane, sax mane.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Past Antarctica: Paleoclimatology and Climate Change |paşnav=Franganillo |pêşnav=Marc Oliva i |weşanger=Elsevier Science &amp; Technology |tarîx=2020 |isbn=978-0-12-817925-3 |paşnav2=Fernandez |pêşnav2=Jesus Ruiz}}&lt;/ref&gt;
=== Fauna ===
[[Wêne:Kaiserpinguine mit Jungen.jpg|thumb|Dîmenek ji pengûenên împerator û cûcik ên wan]]
Kermêşa bêfirîn ''Belgica antarctica'', ajala herî mezin e ku bi tevahî ajaleke bejayî ya li Antarktîkayê ye ku digihîje mezinahiya 6 mîlîmetreyê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.units.miamioh.edu/cryolab/education/antarcticbestiary_terrestrial.htm#Belgica |sernav=Antarctic Bestiary -  Terrestrial |malper=www.units.miamioh.edu |roja-gihiştinê=2026-09-07}}&lt;/ref&gt;

Krîla Antarktîkayê ku di komên mezin de kom dibe, cureya bingehîn a ekosîstema [[Okyanûsa Başûr]] e û [[Organîzm|organîzmayeke]] xwarina girîng ê ajalên wekê balîna, fok, fokên pilingî, fokên bi mû, masiyên qeşayê û gelek cureyên çûkên wekê pengûen û albatrosê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}&lt;/ref&gt; Hinek cureyên ajalên deryayî hene û rasterast an nerasterast bi fîtoplanktonê ve girêdayî ne. [[Jiyana deryayî]] ya Antarktîkayê pengûen, balînayên şîn, orka, masiyên mezin û fokên bi mû vedihewîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Ancel |pêşnav=André |paşnav2=Beaulieu |pêşnav2=Michaël |paşnav3=Gilbert |pêşnav3=Caroline |tarîx=2013-01-01 |sernav=The different breeding strategies of penguins: A review |url=https://comptes-rendus.academie-sciences.fr/biologies/articles/10.1016/j.crvi.2013.02.002/ |kovar=Comptes Rendus. Biologies |ziman=en |cild=336 |hejmar=1 |rr=1–12 |doi=10.1016/j.crvi.2013.02.002 |issn=1768-3238}}&lt;/ref&gt; Foka Antarktîkayê di sedsalên 18 û 19an de ji ber çermê wan ji aliyê nêçîrvanên fokên ku ji Dewletên Yekbûyî û Keyaniya Yekbûyî hatine bi awayekê zêde hatine girtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Marine biology: its accomplishment and future prospect |paşnav=Mauchline |pêşnav=John |weşanger=Elsevier, University of Tokyo Press, Exclusive sales rights for the U.S.A. and Canada Elsevier Science Pub. Co. |tarîx=1991 |isbn=978-0-444-98696-2 |cih=Amsterdam, New York, [Tokyo], New York, NY, U.S.A |kesên-din=J. Mauchline, Takahisa Nemoto}}&lt;/ref&gt; [[Foka leopar|Fokên pilingî]] di ekosîstema Antarktîkayê de nêçîrvanên herî baş in û ji bo lêgerîna xwarinê li seranserê Okyanûsa Başûr digerin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Staniland |pêşnav=Iain J. |paşnav2=Ratcliffe |pêşnav2=Norman |paşnav3=Trathan |pêşnav3=Philip N. |paşnav4=Forcada |pêşnav4=Jaume |tarîx=2018 |sernav=Long term movements and activity patterns of an Antarctic marine apex predator: The leopard seal |url=https://journals.plos.org/plosone/article?id=10.1371/journal.pone.0197767 |kovar=PLOS ONE |ziman=en |weşanger=Public Library of Science |cild=13 |hejmar=6 |rr=e0197767 |doi=10.1371/journal.pone.0197767 |issn=1932-6203 |pmc=5988266 |pmid=29870541}}&lt;/ref&gt;

Nêzîkê 40 cureyên çûkan hene ku li Antarktîkayê an jî nêzî Antarktîkayê dîjîn ku di nav wan de cureyên petrelan, penguenan, kormoran û kevok hene. Çend cureyên çûkan ên din serdana okyanûsa li dora Antarktîkê dikin ku di nav wan de hinek ji wan ku bi gelemperî li Arktîkê dijîn hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Diseases of Antarctic Seabirds |paşnav=Woods |pêşnav=R. |weşanger=Springer |tarîx=2009 |rr=35–55 |isbn=978-3-540-93923-8 |cih=Berlin, Heidelberg |paşnavê-edîtor=Kerry |pêşnavê-edîtor=Knowles R. |url=https://doi.org/10.1007/978-3-540-93923-8_3 |paşnav2=Jones |pêşnav2=H. I. |paşnav3=Watts |pêşnav3=J. |paşnav4=Miller |pêşnav4=G. D. |paşnav5=Shellam |pêşnav5=G. R. |paşnavê-edîtor2=Riddle |pêşnavê-edîtor2=Martin |doi=10.1007/978-3-540-93923-8_3}}&lt;/ref&gt; Pengûena împerator tekane pengûen e ku di zivistanê de li Antarktîkayê cucikê xwe dertînin; ew û pengûena Adelie ji hemî pengûen ên din dûrtir li başûr cûcik ên xwe dertînin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Ancel |pêşnav=André |paşnav2=Beaulieu |pêşnav2=Michaël |paşnav3=Gilbert |pêşnav3=Caroline |tarîx=2013-01-01 |sernav=The different breeding strategies of penguins: A review |url=https://comptes-rendus.academie-sciences.fr/biologies/articles/10.1016/j.crvi.2013.02.002/ |kovar=Comptes Rendus. Biologies |ziman=en |cild=336 |hejmar=1 |rr=1–12 |doi=10.1016/j.crvi.2013.02.002 |issn=1768-3238}}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:Sterna vittata - Antarctica I.jpg|thumb|Dîmena teyrekî Antarktîkayê (Sterna vittata) li ser keştîyeke binavbûyî li Girava Enterprise sekiniye]]
Di sala 2010an de hêjmara populasyona jiyana deryayî ya ku ji aliyê nêzîkê 500 lêkolîneran ve di dema sala cemserî vavneteweyî de hatiye kirin, hate weşandin. Hatiye diyarkirin ku di lêkolînê de zêdetirî 235 organîzmayên deryayî li her du herêmên cemserî yên cuda dijîn û bi vê awayê di navbera devereke bi qasê 12.000 kîlometre ye, dijîn. Ajalan mezin ên wekê hinek balîna û çûk salane vê rêwîtiyê dikin. Formên jiyanê ya biçûktir ên wekê xiyar û şemalokên azad ên avjen, di herdu okyanûsên cemser de jî têne dîtin. Faktorên ku dikarin di belavbûna wan de bibin alîkar, cûdahiyên germahiyê di navbera okyanûsa kûr ê li cemseran û ekvatorê de ne ku ji 5 °C ê zêdetir nebin û pergalên sereke yên herikînê an kemerên veguhastinên deryayî yên ku dikarin hêk û larvayan veguhezînin in.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2009-02-15 |sernav=Ice oceans 'are not poles apart' |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/7888558.stm |roja-gihiştinê=2026-09-07 |ziman=en-GB}}&lt;/ref&gt;

Di meha çileya sala 2025an de dabeş bûna çiyayê mezin ên cemedê A-84 (ku bi mezinahiya xwe dişibihe bajarê Şîkagoyê) ji Shela Cemeda George VI derfetek kêm peyda kiriye ku bikaranîna keştiyên binavî yên robotîk, qata deryaya di bin refikên cemed ên li ser avê de were keşifkirin. Lêkolîneran di kûrahiyên heta 1300 metreyan de ekosîstemên bi awayekê neçaverêkirî mercanên mezin, singer ên kevnar, masiyên cemedê, pîrî yên mezin ên deryayî û heta heştpê hatine dîtin, kifş kirine. Dibe ku ev ekosîstem cureyên nû yên ku bi sedsalan veşartî mane û ji aliyê herikînên okyanûs ên ku xurekê hildigirin ve hatine xwedîkirin, vedihewînin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://schmidtocean.org/thriving-antarctic-ecosystems-found-in-wake-of-recently-detached-iceberg/ |sernav=Thriving Antarctic Ecosystems Found in Wake of Recently Detached Iceberg |malper=Schmidt Ocean Institute |tarîx=2025-03-20 |roja-gihiştinê=2026-09-07 |ziman=en-US |paşnav=Mock-Bunting |pêşnav=Logan}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.theweather.com/news/science/antarctica-a-84-iceberg-calving-reveals-incredible-ecosystem-never-before-seen-by-humans.html |sernav=Antarctica: A-84 Iceberg Calving Reveals Incredible Ecosystem Never Before Seen by Humans |malper=Meteored US |tarîx=2025-04-02 |roja-gihiştinê=2026-09-07 |ziman=en-US}}&lt;/ref&gt;

=== Flora ===
Di seranserê dîroka xwe de Antarktîka gelek jiyana cûreyên nebatan dîtiye. Di serdema kretasye de li parzemîn  ekosîstemek fern-conifer ê serdest hebû ku di dawiya heman serdemê de veguheriye daristaneke barana nerm. Di dema neojena sartir de (17–2,5 milyon sal berê) ekosîstemeke tundrayê cihê daristanên baranê girtiye. Avhewaya Antarktîkaya îro rê nadeye ku nebatên li parzemînê zêde belav bibin. Hewaya sar ê zêde, bêwespiya axê û kêmbûna şilebûna hewayê û tîrêjên rojê mezinbûna nebatan asteng dike ku bûye sedema cûrbecûrbûna cureyan a kêm bibin û belavbûna wan kêm bibin. Floraya parzemînê bi piranî ji brîofîtan pêk dihatin ku di nav de 25 cureyên nebatên kezeba sor û 100 cureyên nebatên kevzê hebûn. Sê cureyên riwekên kulîlkdar hene ku hemî li Nîvgirava Antarktîkayê têne dîtin. Di nav van riwekan de Deschampsia antarctica (giyayê porî yê Antarktîkayê), Colobanthus quitensis ( înciyê yê Antarktîkayê) û Poa annua cureyeke ji derveyî parzemînê hatiye (giyayê şîn ê salane) hene.
=== Organîzmayên din ===
Ji 700 cureyên algeyê ku li Antarktîkayê hene, nêzîkê nîvê wan fîtoplanktonên deryayî ne. Algeyê berfê yên pirreng bi taybetî di havînê de li herêmên peravê pir in. Ji ber ku av cemed digire hemî xwê ya avê (ava şor) ji avê diavêje derve û ji ber ku ev ava şor di nav depoyên ava şor de kom dibe, mîkroorganîzmayên razayî jî vedihewîne. Her wiha heta cemeda deryayê jî dikare komên ekolojîk ên bêhempa vehewîne. Dema ku qeşa dest bi helandinê dike, depoyên ava şor fireh dibin û dikarin bi hev re kanalên ava şor çêbikin û kevza di hindurê depoyan de dikarin ji nû ve şiyar bibin û heta cemidîna din ji nû ve geş bibin.

Di heman demê de di ava deryayê de bakterî heta 800 mêtre di bin qeşayê de hatine dîtin. Hatiye texmînkirin ku di nav ava di bin erdê Gola Vostokê de komeke bakteriyên xwemalî heye. Hatiye texmînkirin ku hebûna jiyanê li wir argumana ihtimala jiyanê li ser heyva Jupiterê Europa zêde dike û dibe ku di bin qalikê xwe yê qeşayê de av hebe. Di avên pir alkalîn ên Gola Unterseeyê de komek ji bakteriyên ekstremofîl hatiye dîtin. Belavbûna zîndewerên pir berxwedêr ên ku li deverên wiha yê nemêvanperwer dijîn dikare argumana ji bo jiyana ji derveyî erdê di jîngehên sar û dewlemend bi metanê de hê jî zêdetir bike.

=== Parastina jîngehê ===
[[Wêne:Antarctica, pollution, environment, Russia, Bellingshausen 1.JPG|thumb|Dîmenek ji bermahiyên li ser perava li stasyona Bellingshausen a li Girava King George ku di sala 1992an de hatiye kişandin]]
Yekem peymana navneteweyî ji bo parastina biyolojîk a cihêrengiya Antarktîkayê di sala 1964an de hatiye pejirandin. Masîgirtina zêde ya populasyona krîl (ajalek e ku di ekosîstema Antarktîkayê de roleke mezin dilîze) bûye sedem ku rayedar rêziknameyên li ser masîgiriyê derxînin. Peymana parastina çavkaniyên zindî yên deryayî yên Antarktîkayê, peymaneke navneteweyî ye ku di sala 1980an de ket meriyetê ku masîgiriyê bi rêk û pêk dike û bi yekê xaye dike ku têkiliyên ekolojîk biparêze. Tevê van rêziknameyan jî, masîgirtina neqanûnî, bi taybetî ya masiyê diranan ê Patagonian ê pir biqîmet ku li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê wekê levreşa Şîlî tê firotin wekê pirsgirêke dimîne.

Bi awayekê analojîk bi peymana masîgiriya sala 1980an ku peymaneke berdewamî ye, welatên bi pêşengiya Zelanda Nû û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê peymaneke li ser madenê danûstandin kirine. Ev peymana li ser rêkxistina çalakiyên çavkaniyên madenî yên Antarktîkayê di sala 1988an de hatiye pejirandin. Piştî kampanyayeke bi hêz ku ji aliyê rêxistinên jîngehê ve, pêşî Awistralyayê û piştre jî li Fransayê hatiye lidarxistin, biryar hatiye dayîn ku peymanê pesend nekin. Li cihê vê peymanê welatan bi protokola parastina jîngeha Antarktîkayê, peymana Antarktîkayê (protokola Madrîdê) pejirandine ku ev peymana ji bo parastina jîngeha Antarktîkayê di sala 1998an de ketiye meriyetê. Protokola Madrîdê hemî kolandinên kanên madenê qedexe kiriye û parzemînê wekê &quot;rezerveke xwezayî ya ji bo aştî û zanistê hatiye veqetandiye&quot; destnîşan kiriye.

Koma aktîvîstên jîngehê Greenpeace ji sala 1987an heta sala 1992an li Girava Rossê bingehek ava kiriye ku wekê beşek ji hewldana xwe ya ku parzemînê wekê wekê parkeke cîhanî radigihîne, diyar kiriye. Penageha balîneyên Okyanûsa Başûr di sala 1994an de ji aliyê komîsyona balîneyên navneteweyî ve hatiye damezrandin. Ev penageh ji devereke bi qasê 50 milyon km² (19 milyon mîlên çargoşe) pêk hatiye ku tevahiya parzemîna Antarktîkayê dorpêç dike. Her çiqas Japon ji bo armancên lêkolînê derbasê vê qadê bibe jî û nêçîra balîneyên bazirganî li herêmê qedexe be jî, nêçîra balîneyên bazirganî ji aliyê Japonê ve berdewam kiriye.

Tevê van parastinan, biyolojiya li Antarktîkayê hê jî ji ber çalakiyên mirovan di bin metirsiyê de ye. Herêmên bi taybetî parastî kêmtir ji %2ê herêmê digirin û ji bo heywanên ku populer in ji heywanên ku kêm têne dîtin parastineke baştir hatiye peydakirin. Di heman demê de herêmên parastî yên bejayî ji herêmên parastî yên deryayî zêdetir in. Ekosîstem ji ber gefên herêmî û gerdûnî bi bandor bûne ku bi taybetî di nav gefan de qirêjî, dagirkirina cureyên ne-xwemalî û bandorên cûrbecûr ên guherîna avhewayê hene.

== Dîroka keşif kirinê ==
Keştiyên keştîvan James Cook, HMS Resolution û Adventure, di 17ê çileya sala 1773an de, di kanûna sala 1773an de û dîsa di çileya sala 1774an de derbasê nav çembera Antarktîkayê bûye. Cook berî ku di çileya sala 1773an de li ber belavbûna qeşayan vekişe, bi qasê 120 km nêzîkê perava Antarktîkayê bûye. Di sala 1775an de, wî hebûna parzemîneke cemserî wekê &quot;îhtîmaleke&quot; dîtiye û di quncikeke din a rojnameya xwe de wiha nivîsandiye: &quot;[Ez] bi tundî bawer dikim û ji ihtîmaleke mezin e ku me beşek ji vê parzemînê dîtibe&quot;.
=== Sedsala 19an ===
Dibe ku di destpêka sedsala 19an de masîgirên fokê di nav masîgirên pêşîn de bûn ku nêzîkê bejahiya Antarktîkê bûne. Kevntirîn bermayiyên mirovan ku li herêma Antarktîkayê hatine dîtin, serê qoqê jineke ciwan bû ku li perava Yamana ya li Giravên Shetland Başûr hatibû dîtin û dibe ku ev jin di sala 1985an de hatiye dîtin.

Di demek dirêj de hatiye bawerkirin ku yekem kesê ku Antarktîka an jî qada qeşaya Antarktîkayê dîtiye, deryavanê brîtanî Edward Bransfield bû ku kaptanekî hêzên deryayî yên qraliyetê bû ku di 30ê çileya sala 1820an de serê nîvgirava Antarktîkayê keşif kiriye. Lêbelê kaptanekî hêza deryayî ya Împeratoriya Rûsyayê, Fabian Gottlieb von Bellingshausen, di 27ê çileyê de girseyeke mezin ên qeşaya Antarktîkê ku li ser avê disekinî dîtiye. Keştiya nêçîrvanî ya fokan a amerîkî Nathaniel Palmer ku keştiya wî ya nêçîrvaniya fokan di wê demê de li herêmê bû, dibe ku yekem kes e ku nîvgirava Antarktîkayê dîtiye.

Yekem ekspedîsyona Antarktîkayê ya Rûsyayê, bi serokatiya Bellingshausen û Mikhail Lazarev li ser keştiya 985 tonî ya Vostokê û keştiya piştgiriyê ya 530 tonî ya Mîrniyê, gihîştiye xalek di nav 32 km yê ji Queen Maud Land û di 27ê çileya sala 1820an de li cihê 69°21′28″S 2°14′50″W girseyeke qeşayê dîtine. Ev dîtin sê roj berê ku Bransfield axa nîvgirava Trînîtî ya Antarktîkayê ku perçeyeke bejahiyê ye bibîne û 10 meh berê ku Palmer di meha mijdara sala 1820an de vê deverê bibîne, pêk hatiye. Her çiqas hinek dîroknas vê îdiayê nepejirandibin jî, ji ber ku ti delîl tune ku Davis derketiye parzemîna Antarktîkayê daketiye, ne li giravek li deryayê, yekem çûyîna piştrastkirî yê li Antarktîkayê ji aliyê John Davis ku keştîvanê fokan a amerîkî yê bi eslê xwe îngilîzî bû pêk hatiye ku hatiye diyarkirin ev derketina parzemînê di 7ê sibata sala 1821ê de li pozikê Hughes Bay a Antarktîkayê pêk hatiye.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Commons|Antarctica|Antarktîka}}

{{Parzemîn}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}

[[Kategorî:Antarktîka| ]]
[[Kategorî:Cîhan]]
[[Kategorî:Parzemîn]]</text>
      <sha1>3os612s96eglbetmkdyxh46qwxbf54u</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Şerê Cîhanî yê Yekem</title>
    <ns>0</ns>
    <id>17704</id>
    <revision>
      <id>2092980</id>
      <parentid>2092739</parentid>
      <timestamp>2026-09-06T23:26:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Wikihez</username>
        <id>39702</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/js/loader/tagger.js|T:]] +{{[[Şablon:Ai nivîsiye|Ai nivîsiye]]}}</comment>
      <origin>2092980</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11786" sha1="itvvt4h0mzgmkd4y7hyplwb6eka8tnr" xml:space="preserve">{{Bi AIyê nivîsî|tarîx=îlon 2026}}
[[Kategorî:Şer|Cîhanî yê Yekem]]
[[Kategorî:Şerên cîhanî]]
[[Kategorî:Şerên Almanyayê]]
[[Kategorî:Şerên Azerbaycanê]]
[[Kategorî:Şerên Belçîkayê]]
[[Kategorî:Şerên Bulgaristanê]]
[[Kategorî:Şerên DYAyê]]
[[Kategorî:Şerên Ermenistanê]]
[[Kategorî:Şerên Fransayê]]
[[Kategorî:Şerên Îrlendayê]]
[[Kategorî:Şerên Îtalyayê]]
[[Kategorî:Şerên Japonê]]
[[Kategorî:Şerên Kanadayê]]
[[Kategorî:Şerên Keyaniya Yekbûyî]]
[[Kategorî:Şerên Maltayê]]
[[Kategorî:Şerên Montenegroyê]]
[[Kategorî:Şerên Nepalê]]
[[Kategorî:Şerên Portûgalê]]
[[Kategorî:Şerên Romanyayê]]
[[Kategorî:Şerên Serbistanê]]
[[Kategorî:Şerên Slovenyayê]]
[[Kategorî:Şerên Srî Lanka]]
[[Kategorî:Şerên Taylendayê]]
[[Kategorî:Şerên Taywanê]]
[[Kategorî:Şerên Yewnanistanê]]
[[Kategorî:Şerê Cîhanî yê Yekem| ]]
{{Agahîdanka giştî}}

'''Şerê Cîhanî yê Yekem'''&lt;ref&gt;Weqfa Mezopotamyayê, Rêbera Rastnivîsînê, Komxebata Kurmancîyê, Çapa Yekem: Gulan, 2019 Stenbol, Rûpel 97&lt;/ref&gt; (bi navê '''Cenga mezin a kevin'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=41:2}}&lt;/ref&gt; an jî '''Şerê Mezin'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=42:1}}&lt;/ref&gt; jî hatiye nasîn), pevçûneke çekdarî ya cîhanî bû ku di navbera salên 1914 û 1918an de qewimî. Di vî şerî de piraniya hêzên mezin ên aborî û leşkerî yên cîhanê beşdar bûn û ew di nav du hevbendiyên sereke de li hemberî hev şer kirin: [[Hevalbendên Şerê cîhanî yê yekem|Hêzên Hevalbend]] ([[Fransa|Frensa]], [[Brîtanya]], [[Rûsya]], [[DYA]] û paşê [[Îtalya]]) li hemberî [[Hêzên Navend]] ([[Împeratoriya Almanî|Împeratoriya Almanyayê]], [[Împeratoriya Awistirya-Mecaristanê]], [[Împeratoriya Osmanî]] û [[Bulgaristan]]).

Pevçûnên leşkerî bi awayekî fermî di 11ê çiriya paşîn a 1918'an de bi îmzekirina agirbestê sekinîn, lê şer bi awayekî dîplomatîk di [[Hezîran|hezîrana]] 1919'an de bi [[Peymana Versayê]] bi dawî bû. Di encama şer de nêzîkî 20 milyon mirov (leşker û sîvîl) jiyana xwe ji dest dan, çar împeratoriyên mezin ên dîrokî hilweşiyan û nexşeya siyasî ya Ewropa û Rojhilata Navîn ji nû ve hat dirûvandin.

== Sedemên şer ==
Sedemên derketina Şerê Cîhanî yê Yekem encama pêvajoyeke dirêj a aloziyên siyasî, aborî û leşkerî bûn ku ji dawiya sedsala 19an ve li Ewropayê geş dibûn.

=== Hevbendiyên leşkerî ===
Berî şer, hêzên mezin ên Ewropayê di navbera du hevbendiyên nihênî û leşkerî de dabeş bûbûn:

* '''Îtîfaqa Sêalî:''' Di sala 1882an de di navbera [[Almanya]], [[Awistirya-Mecaristan]] û [[Îtalya|Îtalyayê]] de pêk hat (lê Îtalyayê di sala 1915'an de aliyê xwe guhert û tevlî hevalbendan bû).
* '''Îtîlafa Sêalî:''' Di navbera [[Fransa|Frensa]], [[Rûsya]] û [[Keyaniya Yekbûyî]] (Brîtanya) de pêk hat ku ji bo hevsengkirina hêza Almanyayê hatibû damezrandin.

=== Emperyalîzm û reqabeta aborî ===
Bi şoreşa pîşesaziyê re, hêzên Ewropayê ji bo bidestxistina kanzayên xam, bazarên nû û koloniyan ketin nava pêşbaziyeke dijwar. Bi taybetî daxwaza Almanyayê ya ji bo berfirehkirina qada xwe ya bandorê, rasterast berjewendiyên Brîtanya û Frensayê xiste xetereyê.

=== Pêşbaziya çekdarkirinê ===
Di destpêka sedsala 20'an de pêşbaziya çêkirina keştiyên şer (nemaze di navbera Brîtanya û Almanyayê de) û zêdekirina hejmara leşkerên artêşan, hemû parzemîna Ewropayê kiribû embarê çekan.

=== Bûyera Saraybosnayê ===
Çirûska yekem a agirê şer di 28'ê hezîrana 1914'an de li bajarê [[Saraybosna|Saraybosnayê]] vêket. Arşîdûkê Awistirya-Mecaristanê [[Franz Ferdinand]] û hevjîna wî ji aliyê neteweperwerekî serb ê bi navê [[Gavrilo Princip]] ve hatin kuştin. Awistirya-Mecaristanê ji vê bûyerê dewleta Serbistanê berpirsiyar dît û di 28'ê tîrmeha 1914an de şer lê îlan kir. Bi vê gavê re hemû peymanên leşkerî yên hevbendiyan ketin dewrê û di nava çend hefteyan de şer li seranserê Ewropayê belav bû.

== Eniyên sereke yên şer ==

=== Eniya Rojava ===
Li vê eniyê, artêşa Almanyayê li gorî &quot;Plana Schlieffenê&quot; bi ser [[Belçîka|Belçîkayê]] re êrîşî [[Fransa|Frensayê]] kir. Lê belê li ber Çemê Marnê artêşa Frensayê û Brîtanyayê pêşveçûna Almanyayê rawestand. Piştî vê bûyerê, eniyeke dirêj a çeperan (şerê xendekan) ava bû ku bi sedan kîlometre dirêj bû. Şerên mezin ên wekî [[Şerê Verdunê]] (1916) û [[Şerê Sommê]] (1916) li vê eniyê qewimîn û bi sed hezaran leşker di van pevçûnan de canê xwe ji dest dan.

=== Eniya Rojhilat ===
Li vê eniyê, Împeratoriya Rûsyayê li hemberî hêzên Almanî û Awistirya-Mecaristanê şer kir. Her çend Rûsyayê di destpêkê de pêşveçûn nîşan dabe jî, di şerên wekî Tannenbergê de derbên giran xwarin. Zirarên mezin ên aborî û canî bûn sedema nerazîbûna gelê Rûsyayê, ku di sala 1917'an de rê li ber [[Şoreşa Bolşevîk]] vekir. Hikûmeta nû ya Sovyetê di adara 1918'an de bi [[Peymana Brest-Litovskê]] ji şer vekişiya.

=== Eniya Rojhilata Navîn û Împeratoriya Osmanî ===
Împeratoriya Osmanî di çiriya pêşîn a 1914'an de li rex Hêzên Navend ket nava şer. Li ser axa Osmaniyan çend eniyên girîng vebûn:

* '''Eniya Çanakkaleyê (Gelîbolû):''' Di sala 1915'an de hêzên hevalbend hewl dan ku derbasî Tengavên Stenbolê bibin û alîkariyê bigihînin Rûsyayê, lê Osmaniyan berxwedaneke tund nîşan da û hevalbend neçar man ku vekişin.
* '''Eniya Qefqasyayê:''' Li vê eniyê di navbera artêşa Rûs û Osmaniyan de şerên pir dijwar qewimîn (wekî Şerê Sarîqamîşê).
* '''Eniyên Mezopotamya û Filistînê:''' Hêzên Brîtanî li [[Iraq|Îraq]] û [[Filistîn|Filistînê]] pêş ketin û herêmên [[Bexda]] û [[Qudis|Qudsê]] ji bin destê Osmaniyan derxistin.

=== Ketina Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê (1917) ===
Di nîsana 1917an de, piştî êrîşên keştiyên binavî yên Almanyayê li ser keştiyên bazirganiyê û eşkerekirina Têlgrafa Zimmermannê, [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] li dijî Almanyayê ket şer. Hêza nû ya aborî û leşkerî ya DYA'yê hevsengiya şer bi temamî li berjewendiya hêzên hevalbend guhert.

== Bandora şer li ser Kurdistanê û gelê Kurd ==
Şerê Cîhanî yê Yekem yek ji wan bûyerên herî karesat e, ku bandoreke kûr û mayinde li ser dîrok û pêşeroja [[Kurdistan|Kurdistanê]] û [[Kurd|gelê Kurd]] hiştiye.&lt;ref&gt;McDowall, David (2004). ''A Modern History of the Kurds''. I.B. Tauris.&lt;/ref&gt;

=== Kurd li Eniya Xezayê û Filistînê ===
{{Gotara sereke|Şerê Xezayê}}Di dema Şerê Cîhanî yê Yekem de hejmareke pir mezin ji xort û siwariyên kurd di nava artêşa Osmaniyan de ji bo eniyên dûr hatin leşkerkirin. Yek ji van eniyên herî giran Eniya Filistînê û bi taybetî [[Şerê Xezayê|Şerên Xezayê]] (1917) bûn. Li derdora Xezayê yekîneyên kurdan li hemberî hêzên Brîtanyayê şerên dijwar kirin. Piştî şikestina xeta berevaniyê ya Xezayê di çiriya paşîn a 1917'an de, artêşa Osmaniyan ber bi Quds, Şam û di dawiyê de ber bi [[Heleb|Helebê]] ve vekişiya. Di vê pêvajoyê de bi hezaran leşkerên kurd jiyana xwe ji dest dan yan jî ji aliyê îngilîzan ve hatin dîlgirtin û sewqî kampên esîran ên li [[Misir|Misirê]] hatin kirin. Ev şikestina li Xezayê û serpêhatiya dîlan di bîra civakî û kilamên [[Dengbêj|dengbêjên]] kurd de ciyekî kûr û xemgîn girtiye.

=== Qada şer li ser axa Kurdistanê ===
Bi taybetî di navbera salên 1914 û 1917'an de, bakur û rojhilatê Kurdistanê bûn qada şerê giran di navbera artêşên Împeratoriya Osmanî û Împeratoriya Rûsyayê de. Bajarên wekî [[Wan]], [[Bedlîs]], [[Mûş]], [[Erzerom]] û herêmên [[Urmiye|Urmiyeyê]] gelek caran di navbera van her du hêzan de dest guhertin. Di dema vî şerî de gund û bajar hatin wêrankirin, çandinî hilweşiya û birçîbûn û nexweşiyên giran li seranserê herêmê belav bûn.

=== Koçberiya mezin û karesatên mirovî ===
Di encama şer de, bi sed hezaran Kurd neçar man ku ji warên xwe koç bikin ber bi herêmên rojava û başûr ve (ev koçberî di bîra dîrokî ya kurdan de bi navê &quot;Koçberiya Mezin&quot; an &quot;Xelayî&quot; tê nasîn). Di vê pêvajoyê de ji ber serma, birçîbûn û nexweşiyan hejmareke pir mezin ji xelkê herêmê canê xwe ji dest da.

=== Peymanên navneteweyî û parvekirina Kurdistanê ===
Di pêvajoya şer û piştî wê de, welatên biserketî ji bo parvekirina herêmê çend peymanên çarenûssaz îmze kirin:

* '''[[Peymana Sykes-Picot]] (1916):''' Brîtanya û Frensayê bi awayekî nihênî axa Rojhilata Navîn û beşek ji Kurdistanê di navbera xwe de parve kirin.
* '''[[Peymana Sevrê]] (1920):''' Piştî şer hat îmzekirin û di xalên 62, 63 û 64'an de behsa avakirina herêmeke xweser an dewleteke serbixwe ji bo Kurdan dihat kirin. Lê belê ev peyman ji ber guhertinên siyasî yên li Tirkiyeyê tu carî neket meriyetê.
* '''[[Peymana Lozanê]] (1923):''' Bi vê peymanê re sînorên nû yên Rojhilata Navîn hatin pejirandin û Kurdistan bi awayekî fermî di navbera çar dewletan de ([[Tirkiye|Turkî]], [[Iraq|Îraq]], [[Sûrî]] û [[Îran]]) hat parvekirin.

== Dawîbûna şer û agirbest ==
Di nîveka duyem a sala 1918'an de Hêzên Navend li pey hev hilweşiyan:

* Bulgaristan di îlona 1918'an de,
* Împeratoriya Osmanî di 30'ê çiriya pêşîn a 1918'an de bi [[Agirbesta Mondrosê]],
* Awistirya-Mecaristan di destpêka çiriya paşîn de ji şer vekişiyan.

Di dawiyê de li Almanyayê şoreşa karkeran dest pê kir û împerator Wilhelm II neçar ma ku dev ji desthilatê berde. Di 11'ê çiriya paşîn a 1918'an de di vagonê tirênê de li Compiègneê (Frensa) agirbest hat îmzekirin û hemû şer li Eniya Rojava rawestiyan.

== Encamên şer ==
Şerê Cîhanî yê Yekem sîstema kevnar a cîhanê hilweşand û serdemeke nû ya dîrokî da destpêkirin:

* '''Xisara mirovî:''' Nêzîkî 10 milyon leşker û nêzîkî 10 milyon sîvîl di şer û nexweşiyên pê re têkildar de jiyana xwe ji dest dan.
* '''Hilweşîna împeratoriyan:''' Çar împeratoriyên mezin (Împeratoriya Almanî, Împeratoriya Awistirya-Mecaristanê, Împeratoriya Rûsî û Împeratoriya Osmanî) ji nav çûn.
* '''Dewletên nû:''' Li Ewropayê dewletên nû yên wekî [[Polonya]], [[Çekoslovakya]], [[Yûgoslavya]], [[Fînlenda]], [[Estonya]], [[Letonya]] û [[Lîtvanya]] ava bûn.
* '''[[Komela Neteweyan]]:''' Ji bo parastina aştiya cîhanî û rêgirtina li şerên nû, di sala 1920'an de Komela Neteweyan (League of Nations) hat damezrandin.
* '''Rêxweşkirina ji bo Şerê Duyem:''' Mercên giran ên ku di Peymana Versayê de li ser Almanyayê hatibûn ferzkirin, bûne sedema qeyranên kûr ên aborî û geşbûna faşîzmê, ku bîst sal şûnde cîhan kişande nav [[Şerê Cîhanî yê Duyem]].

== Çavkanî ==
{{çavkanî}}

== Pirtûkên têkildar ==

* Fromkin, David (1989). ''A Peace to End All Peace: The Fall of the Ottoman Empire and the Creation of the Modern Middle East''. New York: Owl Books.
* Keegan, John (1998). ''The First World War''. London: Hutchinson.
* McDowall, David (2004). ''A Modern History of the Kurds''. London: I.B. Tauris. ISBN 978-1850434160.

== Girêdanên derve ==
{{Kategoriya Commonsê ya biçûk|World War I}}
{{Kontrola otorîteyê}}</text>
      <sha1>itvvt4h0mzgmkd4y7hyplwb6eka8tnr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Pîza (xwarin)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>23809</id>
    <revision>
      <id>2092910</id>
      <parentid>1969026</parentid>
      <timestamp>2026-09-06T14:18:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MikaelF</username>
        <id>935</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>MikaelFî/ê navê [[Pîza]] weke [[Pîza (xwarin)]] guhart</comment>
      <origin>1969026</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1598" sha1="piqm3exdjr76xjuzvjqu2fs2fpr567q" xml:space="preserve">{{Paqij bike|tarîx=nîsan 2024}}
[[Wêne:Eq it-na pizza-margherita sep2005 sml.jpg|thumb|240px|Pîzaya ''Margherita'']]
[[Wêne:Pizza im Pizzaofen von Maurizio.jpg|thumb|240px|]]

'''Pîza''' xwarin, qût, zad ji destpêkê ev li [[Napolî|Napoliya]] [[Îtalya]]yê hatiye çêkirin.
Pîza ti çêkirin ji hevîr ti weki nanê tenik, zirav paşi şamik, firingî, bacanên sor yen kû herişandi temate mina kû di bejin sas an sos tomatsos li gel filfila reş kariken tevli hev.
Ev sos di keve ser hevîre tenik paş penêr, penîr hur keri paş tişte kû mirov li ser bi xewaze paş di haveji ber ageri germiha vi ageri de vet 300 G be da kû baş çebe.

Tişte ku li ser pîza e kivark banan filfila şirin u sor filfila tûj, [[zeytûn]], [[ananas]], [[canberî]], [[mîdye]], guhikê, sedefa deryayî masiyê ton îsot, bîber, hîçhar xes, xas, kahû, marol spariş, wesandin, qewîtî, veqetandin lazût, garisê misirî, genime şamî (genimok) bezelye, polke goştê hêta berazan, jambon sos, avdonk (a goşt, masî, sebze û hwd.) rûn, dohn, zeyt sîrke, xel, sihk . sîr pîvazok .
gelek çuren goşti le hene merişk beraz çilek masi .

Çend navên pîza hene yên ku li hemî cîhanê heyn ev navên wan: Capricciosa, Tex-Mex, Vegetario, Vesuvio, Kebab, Salami, Mexicana, Tropicana Vegetariana.

== Çavkanî ==
{{çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Xwarin-şitil}}

[[Kategorî:Çanda popûler]]
[[Kategorî:Patîle û pîza]]
[[Kategorî:Pêjgeha îtalî]]
[[Kategorî:Pêjgeha Deryaya Navîn]]
[[Kategorî:Pîza| ]]
[[Kategorî:Xwarin]]
[[Kategorî:Xwarinên neteweyî]]</text>
      <sha1>piqm3exdjr76xjuzvjqu2fs2fpr567q</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2092922</id>
      <parentid>2092910</parentid>
      <timestamp>2026-09-06T14:49:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MikaelF</username>
        <id>935</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2092922</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1641" sha1="gcug7vuprwmieofbltz4bxxey3ucbko" xml:space="preserve">{{Paqij bike|tarîx=nîsan 2024}}
{{Agahîdanka giştî
}}
[[Wêne:Eq it-na pizza-margherita sep2005 sml.jpg|thumb|240px|Pîzaya ''Margherita'']]
[[Wêne:Pizza im Pizzaofen von Maurizio.jpg|thumb|240px|]]

'''Pîza''' (langx|it|pizza}} xwarin, qût, zad ji destpêkê ev li [[Napolî|Napoliya]] [[Îtalya]]yê hatiye çêkirin.
Pîza ti çêkirin ji hevîr ti weki nanê tenik, zirav paşi şamik, firingî, bacanên sor yen kû herişandi temate mina kû di bejin sas an sos tomatsos li gel filfila reş kariken tevli hev.
Ev sos di keve ser hevîre tenik paş penêr, penîr hur keri paş tişte kû mirov li ser bi xewaze paş di haveji ber ageri germiha vi ageri de vet 300 G be da kû baş çebe.

Tişte ku li ser pîza e kivark banan filfila şirin u sor filfila tûj, [[zeytûn]], [[ananas]], [[canberî]], [[mîdye]], guhikê, sedefa deryayî masiyê ton îsot, bîber, hîçhar xes, xas, kahû, marol spariş, wesandin, qewîtî, veqetandin lazût, garisê misirî, genime şamî (genimok) bezelye, polke goştê hêta berazan, jambon sos, avdonk (a goşt, masî, sebze û hwd.) rûn, dohn, zeyt sîrke, xel, sihk . sîr pîvazok .
gelek çuren goşti le hene merişk beraz çilek masi .

Çend navên pîza hene yên ku li hemî cîhanê heyn ev navên wan: Capricciosa, Tex-Mex, Vegetario, Vesuvio, Kebab, Salami, Mexicana, Tropicana Vegetariana.

== Çavkanî ==
{{çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Xwarin-şitil}}

[[Kategorî:Çanda popûler]]
[[Kategorî:Patîle û pîza]]
[[Kategorî:Pêjgeha îtalî]]
[[Kategorî:Pêjgeha Deryaya Navîn]]
[[Kategorî:Pîza| ]]
[[Kategorî:Xwarin]]
[[Kategorî:Xwarinên neteweyî]]</text>
      <sha1>gcug7vuprwmieofbltz4bxxey3ucbko</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2092923</id>
      <parentid>2092922</parentid>
      <timestamp>2026-09-06T14:50:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MikaelF</username>
        <id>935</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2092923</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1644" sha1="4jdplbkxrkqew0j216el69rys6woknl" xml:space="preserve">{{Paqij bike|tarîx=nîsan 2024}}
{{Agahîdanka giştî
}}
[[Wêne:Eq it-na pizza-margherita sep2005 sml.jpg|thumb|240px|Pîzaya ''Margherita'']]
[[Wêne:Pizza im Pizzaofen von Maurizio.jpg|thumb|240px|]]

'''Pîza''' ({{langx|it|pizza}}) xwarin, qût, zad ji destpêkê ev li [[Napolî|Napoliya]] [[Îtalya]]yê hatiye çêkirin.
Pîza ti çêkirin ji hevîr ti weki nanê tenik, zirav paşi şamik, firingî, bacanên sor yen kû herişandi temate mina kû di bejin sas an sos tomatsos li gel filfila reş kariken tevli hev.
Ev sos di keve ser hevîre tenik paş penêr, penîr hur keri paş tişte kû mirov li ser bi xewaze paş di haveji ber ageri germiha vi ageri de vet 300 G be da kû baş çebe.

Tişte ku li ser pîza e kivark banan filfila şirin u sor filfila tûj, [[zeytûn]], [[ananas]], [[canberî]], [[mîdye]], guhikê, sedefa deryayî masiyê ton îsot, bîber, hîçhar xes, xas, kahû, marol spariş, wesandin, qewîtî, veqetandin lazût, garisê misirî, genime şamî (genimok) bezelye, polke goştê hêta berazan, jambon sos, avdonk (a goşt, masî, sebze û hwd.) rûn, dohn, zeyt sîrke, xel, sihk . sîr pîvazok .
gelek çuren goşti le hene merişk beraz çilek masi .

Çend navên pîza hene yên ku li hemî cîhanê heyn ev navên wan: Capricciosa, Tex-Mex, Vegetario, Vesuvio, Kebab, Salami, Mexicana, Tropicana Vegetariana.

== Çavkanî ==
{{çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Xwarin-şitil}}

[[Kategorî:Çanda popûler]]
[[Kategorî:Patîle û pîza]]
[[Kategorî:Pêjgeha îtalî]]
[[Kategorî:Pêjgeha Deryaya Navîn]]
[[Kategorî:Pîza| ]]
[[Kategorî:Xwarin]]
[[Kategorî:Xwarinên neteweyî]]</text>
      <sha1>4jdplbkxrkqew0j216el69rys6woknl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2092924</id>
      <parentid>2092923</parentid>
      <timestamp>2026-09-06T14:53:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MikaelF</username>
        <id>935</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2092924</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1584" sha1="ecqzauguf8z3c17ow40xjvbmljsqhd2" xml:space="preserve">{{Paqij bike|tarîx=nîsan 2024}}
{{Agahîdanka giştî
}}
[[Wêne:Pizza im Pizzaofen von Maurizio.jpg|thumb|240px|]]
'''Pîza''' ({{langx|it|pizza}}, {{IPA-it|ˈpittsa}}) xwarin, qût, zad ji destpêkê ev li [[Napolî|Napoliya]] [[Îtalya]]yê hatiye çêkirin.
Pîza ti çêkirin ji hevîr ti weki nanê tenik, zirav paşi şamik, firingî, bacanên sor yen kû herişandi temate mina kû di bejin sas an sos tomatsos li gel filfila reş kariken tevli hev.
Ev sos di keve ser hevîre tenik paş penêr, penîr hur keri paş tişte kû mirov li ser bi xewaze paş di haveji ber ageri germiha vi ageri de vet 300 G be da kû baş çebe.

Tişte ku li ser pîza e kivark banan filfila şirin u sor filfila tûj, [[zeytûn]], [[ananas]], [[canberî]], [[mîdye]], guhikê, sedefa deryayî masiyê ton îsot, bîber, hîçhar xes, xas, kahû, marol spariş, wesandin, qewîtî, veqetandin lazût, garisê misirî, genime şamî (genimok) bezelye, polke goştê hêta berazan, jambon sos, avdonk (a goşt, masî, sebze û hwd.) rûn, dohn, zeyt sîrke, xel, sihk . sîr pîvazok .
gelek çuren goşti le hene merişk beraz çilek masi .

Çend navên pîza hene yên ku li hemî cîhanê heyn ev navên wan: Capricciosa, Tex-Mex, Vegetario, Vesuvio, Kebab, Salami, Mexicana, Tropicana Vegetariana û hwd.

== Çavkanî ==
{{çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Xwarin-şitil}}

[[Kategorî:Çanda popûler]]
[[Kategorî:Patîle û pîza]]
[[Kategorî:Pêjgeha îtalî]]
[[Kategorî:Pêjgeha Deryaya Navîn]]
[[Kategorî:Pîza| ]]
[[Kategorî:Xwarin]]
[[Kategorî:Xwarinên neteweyî]]</text>
      <sha1>ecqzauguf8z3c17ow40xjvbmljsqhd2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Fethullah Gülen</title>
    <ns>0</ns>
    <id>26789</id>
    <revision>
      <id>2092994</id>
      <parentid>2062391</parentid>
      <timestamp>2026-09-07T03:27:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>599</id>
      </contributor>
      <comment>Wêneyê bi navê Fethullah_Gülen.webp ji gotarê hate jêbirin, ji ber ku ew li Commonsê ji aliyê [[c:User:Krd|Krd]] ve hate jêbirin. Sedema jêbirinê: No permission since 30 August 2026</comment>
      <origin>2092994</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5266" sha1="jhdte7i9ycg34i7daxzoajc94m410m8" xml:space="preserve">{{Agahîdank mirov/wîkîdane2
| çînaser            = nivîskar
| wêne               =
}}
'''Fethullah Gülen''' (jdb. [[27ê nîsanê]] [[1941]] li [[Qoricix]] a [[Hesenqela]]yê, [[Erzîrom]] – m. 20ê cotmeha 2024 li Pensîlvanya), serokê [[Tevgera Gülen]], giregirekî îdeologiya tirk-îslamî bû.

== Jiyan ==

Dibistana seretayî û amadeyî ji derve bidawî kiriye. Di saziyên dijî komûnîzmê de cihgirtiye. Perwerdeya olî dîtiye. Bavê wî mele bûye û ew ji heşt zarokan ê duyemîn e. Hîç nezewiciye. Bi qasî çar salan li [[Edirne]]yê meletî kiriye. Herwiha li gelek deveran waîztî kiriye. Di tevahiya jiyana xwe de tevlî karê polîtîkaya Îslamî bûye.

Yek ji girêgirên civata Nûr a [[Seîdê Kurdî]] damezrandibû bû. Ew di nava civatê de nêzîkî rastgiriya Romê û dewletê disekine û bi mirina Nûrsî re, bi tevayî tarîqata Nûr reforme dike û berê armancên civatê vediguherîne. Lî Îslameke neradîkal, bi [[DYA]]yê re hevalbend û di bin xizmeta îdeolojiya fermî ya dewleta Tirk ''Tûranîzmê'' de digere.

Di cûntaya leşkerî ya [[1961]]î de li dijî wî doza ''&quot;şerîatxwaziya Îslamî&quot;'' tê vekirin û bi cezayê sê salan tê darizandin. Paşê doz tê betalkirin. Ew tenê heft mehan li girtîgehê dimîne. Di cûntaya leşkerî ya [[1980]]î de fermana girtina wî tê belavkirin lê ew rêça xwe dide tarîkirin. Sala 1986î de tê girtin lê dîsa tê berdan û bi fermî waîztiya xwe didomîne.

== Gülen û dewleta kûr a Tirkiyeyê ==
[[Wêne:Fethullah Gülen visiting Ioannes Paulus II.jpg|thumb|210px|Fethullah Gülen û [[Papa Yûhenna Pawlos II]], 1998|çep]]Di çapemeniyê de behsa têkiliyên wî bi [[CIA]], [[MİT]] û hêzên tarî yên dewleta Romê tê kirin. Di raporta ku krîmînaliya hin kadroyên mezin ên dewletê derxist holê Raporta [[Susurluk]]ê (Susurluk Raporu) de navê wî jî derbaz bû. Gorî gotinan ew ji berê de endameke sîxuriya dewleta Romê bûye û dawî li armanc, misyon û girîngiya tarîqata Nûr a li dijî kemalîzm û nîjadperestiya [[Komara Tirkiye]]yê derdiket û biratiya gelan û mafên kurdan diparast aniye.

Dîsa navê terîqeta wî di karên [[narkotîk]]ê de jî derbaz bûye. Wî li derveyî welêt gelek dibistan damezrandine. Tê gotin ew li ser van dibistanan polîtîkayê dike û berjewendiyên Romê dimeşîne. Li [[Başûrê Kurdistanê]] jî gelek dibistan vekiriye. Dîsa fîrmayên civata wî bi tevî fîrmayên artêşa tirk li Başûrê Kurdistanê para herî mezin a aboriyê birêvedibin.

Sala [[2000]]î derbarê wî de doz tê vekirin lê paşê dîsa tê efûkirin. Pirraniya gerîndendeyên ewlekariyê, polîs, hunermend, siyasetmedarên rastgir û lîberal di civata wî de ne.

Ji sala [[1999]]î virde li [[DYA]]yê dijî. Li Tirkiye û derveyî wê gelek firmayên mezin girêdayî cemaeta wî kar dikin. Cemaeta wî xwedî hêzeke aborî ya gelek mezin e.

Di derbarê misyon, fîlozofî û siyaseta Gülen de gelek nivîsar û pirtûk hatine nivîsîn. Herwiha wî jî gelekan nivîsiye. Di hilbijarinan de piştgiriya xwe bo AKPê da diyarkirin.

== Berhemên wî ==
* ''Çağ ve Nesil'' (Serdem û nifş), (1982)
* ''Buhranlar Anaforunda İnsan'' (Di anafora hiştengiyê de mirov), (1986)
* ''Yitirilmiş Cennette Doğru'' (Berî bi bihuşta windabûyî), (1988)
* ''Fatiha Üzerine Mülahazalar'' (Guftûgo li ser Fatihayê), (1998)
* ''Ila-yi Kelimetullah veya Cihad'', (1996)
* ''İnancın Gölgesinde'' 1-2 (Di siya baweriyê de), (1991 - 1992)
* ''Kırık Testi'' (Destiya şikestî), 1-5, (2002)
* ''Kitap ve Sünnet Perspektifinde Kader'' (Di perspektîva pirtûk û sunnetê de çarenûs),
* ''Ölçü veya Yoldaki Işıklar'' 1-4 (Pîvan an tîrêjên li rê), (1985 - 1992)
* ''Sonsuz Nur'' 1-3 (Nûra bêdawî), (1993 - (1994)

== Mirina wî ==
Malpera Herkül a ku nêzî Tevgera Gulen e ragihandiye ku Fethullah Gulen di êvara 20ê cotmeha sala 2024an de saet 21:00an de jiyana xwe ji dest daye. Di derbarê pêvajoya dermankirinê û sedema mirinê de agahî nehatiye dayîn. Biraziyê wî Ebuseleme Gülen bi daxuyaniyekê li ser hesabê xwe yê medyaya civakî nûçeya mirina mamê xwe piştrast kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.dw.com/tr/hakan-fidan-g%C3%BClenin-%C3%B6l%C3%BCm-haberi-bizi-rehavete-itmeyecek/a-70548088 |sernav=Herkül: Fethullah Gülen öldü – DW – 21.10.2024 |malper=dw.com |roja-gihiştinê=2024-10-21 |ziman=tr}}&lt;/ref&gt;

Fethullah Gülen serok û demaziranêrê Cimeet an jî Tevgera Gulen bû ku ji ber îdeolojî û nêrîna xwe yê îslamîst ji ber metirsî ya dadgeh kirin an jî girtina ji aliyê dewleta tirk ve ji 21ê adara sala 1999an ve li [[Pensîlvanya]], [[Dewletên Yekbûyî]] jiyan dikir.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
* [http://de.fgulen.com/ Malpera fermî ya Gülen] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110606112540/http://de.fgulen.com/ |date=2011-06-06 }}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Jidayikbûn 1941]]
[[Kategorî:Kesên ji Erzîromê]]
[[Kategorî:Mafên mirovan li Tirkiyeyê]]
[[Kategorî:Mêr]]
[[Kategorî:Mirin 2024]]
[[Kategorî:Nivîskar]]
[[Kategorî:Rexnegirên ateîzmê]]
[[Kategorî:Tevgera Gülen]]
[[Kategorî:Tirk]]
[[Kategorî:Tirkperwerî]]</text>
      <sha1>jhdte7i9ycg34i7daxzoajc94m410m8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Şirîta Xezeyê</title>
    <ns>0</ns>
    <id>30307</id>
    <revision>
      <id>2092973</id>
      <parentid>2092749</parentid>
      <timestamp>2026-09-06T23:16:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Wikihez</username>
        <id>39702</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/js/loader/tagger.js|T:]] +{{[[Şablon:AI nivîsiye|AI nivîsiye]]}}</comment>
      <origin>2092973</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5855" sha1="3wts42ln55123o4zuay8m02alo1shwx" xml:space="preserve">{{Bi AIyê nivîsî|tarîx=îlon 2026}}
[[Kategorî:Enklav û ekslav]]
[[Kategorî:Filistîn]]
[[Kategorî:Şirîta Xezeyê| ]]
{{Agahîdanka giştî}}
[[Wêne:Gz-map.gif|rast|thumb|268x268px|Nexşeya Şirîta Xezayê]]
'''Şirîta Xezayê''' (bi [[erebî]]: قطاع غزة, latînî: ''Qîta' Xezze''; bi [[îbranî]]: רצועת עזה, latînî: ''Retsu'at 'Aza''), parçeyekî teng û dirêj ê axê ye ku li qiraxa rojhilatê [[Deryaya Navîn]] cî digire. Ew ji başûr-rojava ve bi [[Misir|Misirê]] re (bi dirêjahiya 11 km) û ji rojhilat û bakur ve bi [[Îsraêl|Îsraêlê]] re (bi dirêjahiya 51 km) hevsînor e. Şirîta Xezayê ligel [[Keriya Rojava]] parçeyek ji axa herêmên [[Filistîn|filistînî]] pêk tîne.

Rûbera wê nêzîkî 365 kîlometregoşe ye, dirêjiya wê nêzîkî 41 kîlometre û firehiya wê di navbera 6 heta 12 kîlometreyan de diguhere. Şirîta Xezayê bi nifûsa xwe ya zêdetirî 2 milyon kesan, yek ji wan herêman e ku xwedî dendika nifûsê ya herî bilind e li seranserê cîhanê.

== Erdnîgarî û avhewa ==
Şirîta Xezayê li qada peravê ya Deryaya Navîn cî digire û xwedî erdekî hema hema deştî û nizm e. Qada wê bi giranî ji girên qûmê yên li peravê û axa ji bo çandiniyê pêk tê.

* '''Avhewa:''' Avhewaya Deryaya Navîn lê serdest e; havînan germ û ziwa ye, zivistanan jî nerm û bi baran e.
* '''Çavkaniyên avê:''' Çavkaniya sereke ya ava herêmê jêrzemîna avê ya peravê (aquifer) ye. Ji ber zêdebikaranînê û têkelbûna ava şor a deryayê, herêm bi pirsgirêkên giran ên kêmbûna ava paqij a vexwarinê re rûbirû ye.

== Dîrok ==
Ji ber ciyê xwe yê stratejîk ê li ser riya bazirganiyê ya di navbera parzemînên Asya û Afrîkayê de, herêma Xezayê di dirêjahiya dîrokê de navendeke girîng a bazirganî û leşkerî bûye.

=== Dema kevnar û navîn ===
Di hezarsala duyem a berî zayînê de ji aliyê Kenaniyan ve hatiye avakirin. Piştre di bin desthilata Filistiyan (Philistines), Misira Kevin, Asûrî, Babîlî, Fars, Împeratoriya Makedonî û Împeratoriya Romayê de maye. Piştî şerê Yermûkê yê sala 636an kete bin kontrola xanedanên îslamî. Di dema Seferên Xaçperestan de herêm ji aliyê xiristiyanên Ewropayê ve hat girtin, lê di sedsala 12an de ji aliyê [[Selahedînê Eyûbî]] ve hat standin û piştre kete bin desthilata Memlûkan.

=== Serdema Osmaniyan (1516–1917) ===
Di sala 1516an de Împeratoriya Osmanî herêm xiste bin desthilata xwe. Xeza wekî navendeke girîng a bazirganiyê ya girêdayî Şamê an Qudsê dihat birêvebirin. Di dema [[Şerê Cîhanî yê Yekem]] de, di sala 1917an de hêzên brîtanî piştî sê şerên mezin ên li dora bajêr ([[Şerê Xezayê]]), kontrola herêmê ji destê Osmaniyan derxistin.

=== Serdema Mandataya Brîtanyayê (1920–1948) ===
Piştî hilweşîna Împeratoriya Osmanî, herêm di bin sîwana [[Mandataya Brîtanyayê ya Filistînê]] de hat birêvebirin.

=== Rêveberiya Misirê (1948–1967) ===
Di Şerê Ereb û Îsraêlê yê 1948an de û piştî Peymana Agirbestê ya 1949an, sînorên îroyîn ên Şirîta Xezayê wekî xeteke agirbestê di navbera Misir û Îsraêlê de hatin diyarkirin. Ji sala 1949an heta 1967an ev herêm di bin kontrol û rêveberiya leşkerî ya Misirê de bû. Di vê heyamê de hejmareke pir mezin ji penaberên filistînî yên şerê 1948an li vê herêmê bi cih bûn.

=== Ji sala 1967an heta 2005an ===
Di Şerê Şeş Rojan ê sala 1967an de hêzên Îsraêlê kontrola herêmê girtin destê xwe. Piştî Peymanên Osloyê yên 1993an, beşek ji rêveberiya sivîl radestî [[Desthilata Neteweyî ya Filistînê]] hat kirin.

=== Ji sala 2005an heta îro ===
Di sala 2005an de Îsraêlê bi awayekî yekalî hemû wargehên sivîl û hêzên xwe yên leşkerî ji nav axa Şirîta Xezayê vekişandin. Piştî hilbijartinên 2006an û guhertinên sala 2007an, rêveberiya de facto ya herêmê kete destê tevgera Hemasê. Ji wê demê ve li ser sînorên deryayî, asmanî û deriyên bejayî ji aliyê Îsraêl û Misirê ve pênas û rêzikên ewlehiyê tên meşandin.

== Demografî û civak ==

* '''Nifûs:''' Li gorî amarên fermî yên saziyên navneteweyî, nifûsa wê zêdetirî 2 milyon kes e.
* '''Penaber:''' Nêzîkî ji sedî 70ê şêniyan penaberên tomarkirî yên sala 1948an û zarokên wan in ku di bin tomara Ajansa Alîkariyê ya Neteweyên Yekbûyî ([[UNRWA]]) de ne.
* '''Ziman û Ol:''' Zimanê fermî û yê axaftinê [[erebî]] ye. Piraniya xelkê misilmanên sunî ne; her wiha kêmîneke dîrokî ya xiristiyanên filistînî (ortodoks û latîn) jî lê dijîn.

== Dabeşkirina îdarî û bajarên sereke ==
Şirîta Xezayê ji pênc parêzgehan pêk tê: 1. '''Parêzgeha Bakurê Xezayê:''' Navendên wê Beyt Lahya û Beyt Hanûn in, kampa Cebalyayê jî lê ye. 2. '''Parêzgeha Xezayê:''' Bajarê [[Xeza|Xezayê]] (navenda herî mezin a herêmê ye). 3. '''Parêzgeha Dêr el-Beleh:''' Li beşa navîn a şirêtê ye. 4. '''Parêzgeha Xan Yûnis:''' Bajarê Xan Yûnisê duyem bajarê herî mezin ê herêmê ye. 5. '''Parêzgeha Refahê:''' Li başûrê herêmê ye û deriyê sînorî yê bi Misirê re lê cî digire.

== Aborî ==
Struktura aborî ya Şirîta Xezayê bi awayekî berbiçav bi xizmetguzarî, alîkariyên navneteweyî û çandiniyê ve girêdayî ye:

* '''Çandinî:''' Berhemên sereke zeytûn, firingî, xiyar, mîweyên tirş û gul in.
* '''Masîgirî:''' Ji ber peravê Deryaya Navîn, masîgirî yek ji jêderên kevneşopî yên debara xelkê ye.
* '''Rewşa Giştî:''' Ji ber tunebûna pîşesaziya giran û sînordarkirinên bazirganî û çûnûhatinê, rêjeya bêkariyê li herêmê pir bilind e.

== Çavkanî ==
{{çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Gaza Strip}}
{{Kontrola otorîteyê}}</text>
      <sha1>3wts42ln55123o4zuay8m02alo1shwx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kîmyager (pirtûk)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>50864</id>
    <revision>
      <id>2092969</id>
      <parentid>2092816</parentid>
      <timestamp>2026-09-06T23:14:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Wikihez</username>
        <id>39702</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/js/loader/tagger.js|T:]] +{{[[Şablon:AI nivîsiye|AI nivîsiye]]}}</comment>
      <origin>2092969</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7788" sha1="c8tsa1log8gldyz1qfo1vgdvegssl4z" xml:space="preserve">{{Bi AIyê nivîsî|tarîx=îlon 2026}}
{{Sernavê îtalîk}}{{Agahîdank pirtûk
| nav               = Kîmyager
| wêne              = Kîmyager.jpg
| binwêne           = Berga çapa orîjînal
| nivîskar          = [[Paulo Coelho]]
| ziman             = [[Zimanê portugalî|Portugalî]]
| weşanxane         = Editora Rocco (Brezîl)
| dîroka_weşanê     = 1988
| sernavê_xwemalî   = O Alquimista
| welat             = [[Brezîl]]
| rûpel             = 208
| ISBN              = 978-0062315007
| şêwe              = [[Roman (wêje)|Roman]], felsefî, alegorîk
| wergêr_kurdî      = [[Zeynelabidin Zinar]] (1995)&lt;br /&gt;[[Lezgîn Çalî]] (2009)
}}

'''''Kîmyager''''' (bi [[Zimanê portugalî|portugalî]]: ''O Alquimista''), romana herî navdar a nivîskarê brezîlî [[Paulo Coelho]] ye ku yekem car di sala 1988'an de hatiye çapkirin. Ev berhem wekî romaneke alegorîk û felsefî tê naskirin û li seranserê cîhanê bûye yek ji pirtûkên herî pirfirotî yên dîrokê.

Pirtûk li seranserê cîhanê ji 150 milyonî zêdetir hatiye firotin û wergeriyaye bêtirî 80 zimanî. Di [[Pirtûka Rekoran a Guinnessê]] de, ''Kîmyager'' wekî berhema herî pir hatiye wergerandin a nivîskarekî zindî hatiye tomarkirin.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.guinnessworldrecords.com |sernav=The Alchemist: A Global Phenomenon |malper=Guinness World Records |serlêdan=5ê îlona 2026an}}&lt;/ref&gt;

== Kurteya naverokê ==
[[Wêne:Pyramids_of_Giza,_Egypt.jpg|thumb|Pîramîdên Gîzeyê yên li Misirê, armanca dawî ya rêwîtiya Santiago]]
Çîrok li ser serpêhatiya şivanekî ciwan ê endelusî yê bi navê **Santiago** ava bûye. Santiago li çol û mêrgên Spanyayê bi pezê xwe re digere, lê xewneke dubarebûyî dibîne: Di xewna wî de zarokek wî dibe ber [[Pîramîdên Misirê]] û jê re dibêje ku gencîneyeke mezin a veşartî li benda wî ye.

Santiago biryar dide ku dest ji jiyana xwe ya asayî ya şivaniyê berde û li pey xewna xwe here. Di vê rêwîtiyê de ew bi çend kesayetiyên girîng re rûbirû dibe:

* '''Melchizedek (Şahê Salemê):''' Pîremêrekî zana ye ku rastiya &quot;Efsaneya Kesane&quot; fêrî Santiago dike û jê re dibêje gava mirov tiştekî bi hemû dilê xwe bixwaze, hemû gerdûn hevkariyê dike da ku ew daxwaz pêk were. Melchizedek du kevirên sirûştî yên bi navê *Ûrîm û Tûmîm* dide wî da ku nîşanên gerdûnê bixwîne.
* '''Xwediyê Dikana Krîstalan:''' Li bajarê Tencerê yê li [[Fas|Fasê]], diz hemû pereyên Santiago didizin. Ew neçar dimîne ku salekê di dikana cam û krîstalan de bixebite. Li vir Santiago bi bîr û baweriyên nû dewlemend dibe û dikanê geş dike.
* '''Mirovê Îngilîz:''' Dema ku Santiago tevî karwanê dikeve ser riya çola Sehrayê, rastî ciwanekî îngilîz tê ku hemû temenê xwe daye xwendina pirtûkên kîmyageriyê da ku sirra veguherandina madenan bo zêr fêr bibe.
* '''Wargeha El-Feyûm û Fatima:''' Li oazîsa (wargeha) El-Feyûmê ya li nava çolê, Santiago keçeke ereb a ciwan a bi navê Fatima nas dike û dilê wî dikeve wê. Fatima rê li ber xewna wî nagire û jê re dibêje ku hezkirina rasteqîn nabe asteng li pêşiya Efsaneya Kesane.
* '''Kîmyager:''' Li heman wargehê, Santiago bi kîmyagerekî rasteqîn re hevdîtinê dike. Kîmyager rêberiya wî dike di nav çolê de û fêrî wî dike ka mirov çawa guh dide dengê dilê xwe û çawa bi Giyanê Cîhanê re diaxife.

Dema ku Santiago di dawiyê de digihîje ber Pîramîdên Misirê û dest bi kolandina axê dike, çend rêbirek êrîşî wî dikin û wî diêşînin. Serokê dizan qerfên xwe bi wî dike û dibêje: *&quot;Ez jî du sal berê di xewna xwe de dît ku li Spanyayê, di bin dêreke xirabe de ku li hewşa wê dareke şikeftê şîn bûye, gencîneyek veşartiye; lê ez ewqas ehmeq nînim ku ji bo xewnekê rêya çolê bigirim.&quot;*

Bi vê gotinê re Santiago fêm dike ku gencîneya wî ya rasteqîn li cihê ku lê dest pê kiriye, li Spanyayê bûye. Ew vedigere welatê xwe, li bin heman dara şikeftê gencîneya zêr û kevirên buha derdixe û amadekariya vegera cem Fatimayê dike.

== Karakterên sereke ==

* '''Santiago:''' Serpêlewanê romanê; şivanekî ciwan ê endelusî ye ku dev ji rehetiya xwe berdide da ku xewna xwe û Efsaneya xwe ya Kesane bişopîne.
* '''Melchizedek:''' Şahê Salemê yê efsanewî; sembola rênîşanderiya giyanî û qedera mirov e.
* '''Fatima:''' Jina çolê ya ku Santiago jê hez dike; ew bawer dike ku evîna rasteqîn azadiyê dide mirov da ku xewnên xwe pêk bîne.
* '''Kîmyager:''' hosteyê zanista giyanî û kîmyayê ya kevnar e ku dikare madenan veguherîne zêr û zimanê xwezayê fêm dike.
* '''Xwediyê Dikana Krîstalan:''' Mirovê ku xewna heca Mekkeyê heye lê ditirse ku eger xewna xwe pêk bîne, êdî sedemek ji bo jiyanê jê re nemîne.

== Mijar û felsefeya romanê ==
Roman li ser çend hîmên kûr ên felsefî û giyanî hatiye avakirin:

=== Efsaneya Kesane (Personal Legend) ===
Li gorî Coelho, her mirov di jiyanê de xwedî armancek an rêyeke taybet e ku divê pêk bîne. Ev rê &quot;Efsaneya Kesane&quot; ye. Piraniya mirovan ji ber tirs, astengiyên civakî û bêhêvîbûnê dev ji xewnên xwe berdidin.

=== Zimanê Gerdûnê û Nîşan (Omens) ===
Gerdûn bi rêya nîşanan (sewsan) bi mirovan re diaxife. Santiago fêr dibe ku baldar be li ser nîşanên rojane yên jiyanê ku rêya rast nîşanî wî didin.

=== Mektûb (Hatiye Nivîsandin) ===
Peyva erebî ya &quot;Mektûb&quot; (مكتوب) di romanê de gelek caran derbas dibe. Ev têgeh tê wateya ku her tişt di gerdûnê de ji aliyê heman destî ve hatiye nivîsandin û mirov parçeyek ji planeke mezin a hevgirtî ye.

=== Giyanê Cîhanê (Anima Mundi) ===
Roman diparêze ku hemû tiştên gerdûnê (xweza, kevir, ba, ajal û mirov) xwedî heman giyanî ne û bi hezkirinê ve bi hev ve girêdayî ne.

== Serkeftina pirtûkê ==
Dema ku pirtûk di sala 1988'an de li Brezîlê ji aliyê weşanxaneyeke biçûk ve hat çapkirin, tenê 900 nusxeyên wê hatin firotin û weşanxaneyê peymana xwe bi Coelho re betal kir. Lê belê Coelho dev ji pirtûka xwe berneda û weşanxaneyeke mezin (Rocco) dît.

Piştî ku wergera wê ya fransî di sala 1993an de derket û li Ewropayê deng veda, pirtûk bû fenomênek cîhanî:

* Li DYAyê zêdetirî 300 hefteyan di lîsteya pirtûkên herî pirfirotan a *The New York Times*ê de ma.
* Ji aliyê gelek serokên cîhanê, hunermend û fîlozofan ve hate pesnandin.

== Wergerên Kurdî ==
Romana *Kîmyager* ji aliyê xwendevanên kurd ve jî bi hezkirineke mezin hate pêşwazîkirin û çend caran wergeriyaye ser zaravayên kurdî:

* '''Wergera Zeynelabidin Zinar:''' Yekem wergera kurmancî ji aliyê nivîskar û lêkoler [[Zeynelabidin Zinar]] (bi navê Zeynulabidîn Han) ve hate kirin û di nîveka salên 1990'î de (1995) li Berlîn û Stockholmê ji aliyê Weşanxaneya Pêncînarê ve hat weşandin.
* '''Wergera Lezgîn Çalî:''' Wergera duyem a kurmancî ji aliyê nivîskar Dr. [[Lezgîn Çalî]] ve hate amadekirin û di sala 2009'an de li bajarê Dihokê hat çapkirin.&lt;ref&gt;[http://www.duhokwriters.com/kurdi/pirtuk-writers/pirtuk-2.htm Wergera kurdî ya pirtûka Paulo Coelho bi destê Dr. Lezgînê Evdirehmanî (2009)]&lt;/ref&gt;
* Her wiha roman li Başûrê Kurdistanê ji bo kurdiya navendî ([[soranî]]) jî hatiye wergerandin û gelek caran hatiye çapkirin.

== Çavkanî ==
{{çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Kategoriya Commonsê ya biçûk|The Alchemist (novel)}}
{{Kontrola otorîteyê}}
[[Kategorî:Romanên li ser lêgerîna gencîneyan]]
[[Kategorî:Romanên li ser sîmyayê]]
[[Kategorî:Romanên perwerdeyî yên brezîlî]]
[[Kategorî:Romanên li ser xewnan]]
[[Kategorî:Romanên Paulo Coelho]]
[[Kategorî:Romanên 1988an]]</text>
      <sha1>c8tsa1log8gldyz1qfo1vgdvegssl4z</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Girava Gencîneyê</title>
    <ns>0</ns>
    <id>76523</id>
    <revision>
      <id>2092970</id>
      <parentid>2092772</parentid>
      <timestamp>2026-09-06T23:15:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Wikihez</username>
        <id>39702</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/js/loader/tagger.js|T:]] +{{[[Şablon:AI nivîsiye|AI nivîsiye]]}}</comment>
      <origin>2092970</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3950" sha1="5aa7bx2y1rlygwyqzee6y6nsyg6m8yg" xml:space="preserve">{{Bi AIyê nivîsî|tarîx=îlon 2026}}
{{Sernavê îtalîk}}{{Agahîdank pirtûk
| nav               = Girava Gencîneyî
| wêne              = Girava_Gencîneyî_berg.jpg
| mezinahiyawêne    = 220px
| binwêne           = Berga çapa Kurdî ya Weşanxaneya Lîsê (2010)
| nivîskar          = [[Robert Louis Stevenson]]
| ziman             = [[Kurdî]] (werger ji [[îngilîzî]])
| weşanxane         = [[Weşanxaneya Lîs]]
| dîroka_weşanê     = Çiriya paşîn a 2010an
| rêze              = Cervantes / Wêjeya Cîhanê
| sernavê_xwemalî   = Treasure Island
| wergêr            = [[Bilal Çelik]]
| cih               = Stenbol
| rûpel             = 264
| ISBN              = 978-605-5683-40-5
| şêwe              = [[Roman]]
| pîvan             = 13 x 19.5 cm
| bergsazî          = Karton
| kaxez             = Enso Creamy, 60 gr.
}}

'''''Girava Gencîneyê''''' (bi sernavê resen ê Îngilîzî: ''Treasure Island''), romana navdar a serboriyê ya nivîskarê Skotlandî [[Robert Louis Stevenson]] e ku yekem car di sala 1883'yan de hatiye çapkirin.&lt;ref name=&quot;lis&quot;&gt;{{Cite web |url=https://www.lisyayinevi.com/girava-gencineyi |sernav=GIRAVA GENCÎNEYÎ |malper=Weşanxaneya Lîs |serlêdan=5ê îlona 2026an}}&lt;/ref&gt;

Ev berhem wekî yek ji klasîkên herî navdar ên wêjeya cîhanê tê naskirin ku bandoreke mezin li ser têgihîştina nûjen a li ser giravên tropîkal, nexşeyên gencîneyê yên bi nîşana &quot;X&quot;, korsanên bi çavekî û qanceyên destan hiştiye. Pirtûk ji aliyê wergêr [[Bilal Çelik]] ve li zaravayê Kurmancî hatiye wergerandin û di çiriya paşîn a sala 2010'an de ji aliyê [[Weşanxaneya Lîs|Weşanxaneya Lîsê]] ve di rêze-pirtûkên &quot;Cervantes / Wêjeya Cîhanê&quot; de hatiye çapkirin.&lt;ref name=&quot;lis&quot; /&gt;

== Naverok ==
[[Wêne:Treasure-island-map.jpg|thumb|Nexşeya Girava Gencîneyê ya resen li gorî Stevenson]]
Bûyer li Îngilistana sedsala 18'em di mêvanxaneyeke biçûk a bi navê *Xana Amîral Benbow*ê de dest pê dikin ku dikeve perava başûrê Îngilistanê. Serpêlewanê çîrokê ciwanekî bi navê Jim Hawkins e ku kurê xwediyên vê xanê ye.

Rojekê rêya kevnekorsanekî bi navê Billy Bones bi vê mêvanxaneyê dikeve. Bones bi hatina xwe re gelek sir û karesatan jî tîne; ew li pey gencîneya serkêşê navdar ê korsanan Kaptan Flint e. Bones berî mirina xwe nexşeyekê li pey xwe dihêle ku cihê girava veşartî û gencîneya bêmirin nîşan dide. Bi dîtina vê nexşeyê re, çembera bûyeran fireh dibe û Jim Hawkins tevî Dr. Livesey û Squire Trelawney li ser keştiya *Hispaniola*yê ber bi vê girava nediyar ve dikevin rê. Di vê rêwîtiyê de, korsanê şêlûk Long John Silver û çeteya wî li hemberî wan serî hildidin û têkoşîneke dijwar a jiyan û mirinê li ser giravê dest pê dike.

== Çapa Kurdî ==
Wergera kurdî ya vê romanê ji aliyê Bilal Çelik ve hatiye kirin û pirtûk ji aliyê Weşanxaneya Lîsê ve bi taybetmendiyên jêrîn hatiye weşandin:&lt;ref name=&quot;lis&quot; /&gt;

* '''Sernavê Çapa Kurdî:''' *Girava Gencîneyî*
* '''Wergêr:''' Bilal Çelik
* '''Weşanxane:''' Weşanxaneya Lîs (Amed / Stenbol)
* '''Rêze:''' Cervantes / Wêjeya Cîhanê
* '''Dîroka Çapê:''' Çiriya paşîn a 2010'an
* '''Hejmara Rûpelan:''' 264 rûpel
* '''Pîvan:''' 13 × 19,5 cm
* '''ISBN:''' 978-605-5683-40-5

== Çavkanî ==
{{çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Treasure Island}}
{{Kontrola otorîteyê}}
[[Kategorî:Girava Gencîneyê| ]]
[[Kategorî:Pirtûkên zarokan ên 1880î]]
[[Kategorî:Romanên dîrokî yên brîtanî]]
[[Kategorî:Romanên perwerdeyî yên britanî]]
[[Kategorî:Romanên li ser serhildêran]]
[[Kategorî:Romanên Robert Louis Stevenson]]
[[Kategorî:Romanên serpêhatiyê yên brîtanî]]
[[Kategorî:Romanên viktoryayî]]
[[Kategorî:Romanên zarokan ên brîtanî]]
[[Kategorî:Wêjeya zarokan a skotlendî]]
[[Kategorî:Wêjeya zarok û ciwanan]]</text>
      <sha1>5aa7bx2y1rlygwyqzee6y6nsyg6m8yg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Diyarde</title>
    <ns>0</ns>
    <id>128803</id>
    <revision>
      <id>2092986</id>
      <parentid>1955911</parentid>
      <timestamp>2026-09-07T01:57:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>45060</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>2092986</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1077" sha1="33mnslkkvmh0sjmty27h13dzmtutp9s" xml:space="preserve">{{Kêm|tarîx=hezîran 2024}}
'''Diyarde''' an jî '''Fenomen''' (bi [[înglîzî]]: Phenomenon), bûyereke berçav e ku ev têgîn bi rêya [[Immanuel Kant]] ketiye nav bikaranîna xwe ya [[Felsefe|felsefî]] ya nûjen û bi navdêra ku rasterast nayê dîtin berevajî kir.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://search.credoreference.com/content/entry/columency/phenomenon/0 |sernav=phenomenon {{!}} The Columbia Encyclopedia - Credo Reference |malper=search.credoreference.com |roja-gihiştinê=2022-07-01 }}{{Mirin girêdan|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; [[Immanuel Kant|Kant]], di vê beşa [[felsefe]]ya xwe de ku tê de diyarde û nomenon wekî têgehên teknîkî yên bi hev ve girêdayî ne, bi giranî ji [[Gottfried Wilhelm Leibniz]] bi bandor bû. Berî vê yekê, [[fîlozof]]ê Pîronîstê [[Yewnaniya kevn]] [[Sextus Empiricus]] jî fenomen û noumenon wekî têgehên teknîkî yên bi hev ve girêdayî bikar aniye.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}

[[Kategorî:Konseptên metafizîkê]]</text>
      <sha1>33mnslkkvmh0sjmty27h13dzmtutp9s</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Modul:Daneyên rê/ekstra</title>
    <ns>828</ns>
    <id>133399</id>
    <revision>
      <id>2092992</id>
      <parentid>1955061</parentid>
      <timestamp>2026-09-07T02:31:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-48448-22</username>
        <id>179922</id>
      </contributor>
      <origin>2092992</origin>
      <model>Scribunto</model>
      <format>text/plain</format>
      <text bytes="2524" sha1="kvktcm7ljyiuk1a2i9lv3ethmb9xn35" xml:space="preserve">local extra = {}

extra.rail = {
	default = &quot;Rail Sign.svg&quot;,
	CAN = {
		default = &quot;Ontario M509.svg&quot;,
		QC = &quot;Québec I-310.svg&quot;
	},
	CHL = &quot;Chile IS-13b.svg&quot;,
	IDN = &quot;Indonesia New Road Sign Info 5A2.png&quot;,
	JPN = &quot;Japanese Road sign 125-C.svg&quot;,
	MEX = &quot;MX road sign SIS-10.svg&quot;
}

extra[&quot;light-rail&quot;] = {
	default = &quot;Light Rail Sign.svg&quot;,
	MEX = &quot;MX road sign SIS-20.svg&quot;
}

extra.bus = {
	default = &quot;Bus Sign.svg&quot;,
	CAN = {
		default = &quot;Ontario M506.svg&quot;,
		QC = &quot;Québec I-315.svg&quot;
	},
	FRA = &quot;France road sign C6.svg&quot;,
	HRV = &quot;Croatia road sign C44.svg&quot;,
	HUN = &quot;Hungary road sign E-039.svg&quot;,
	ITA = &quot;Italian traffic sign - fermata autobus.svg&quot;,
	JPN = &quot;Japanese Road sign 124-C.svg&quot;,
	MEX = &quot;MX road sign SIS-19.svg&quot;,
	NOR = &quot;Norwegian-road-sign-508.1.svg&quot;,
	URY = &quot;Uruguay Road Sign I24.svg&quot;
}

extra.ferry = {
	default = &quot;Ferry Sign.svg&quot;,
	CAN = {
		default = &quot;Ontario M508.svg&quot;,
		BC = &quot;British Columbia G-050-5.svg&quot;
	},
	CHL = &quot;Chile IS-14b.svg&quot;,
	FRA = &quot;France road sign CE10.svg&quot;,
	HRV = &quot;Croatia road sign C49.svg&quot;,
	ITA = &quot;Italian traffic signs - auto su nave.svg&quot;,
	JPN = &quot;Japan ferry sign.png&quot;
}

extra.hospital = {
	default = &quot;Hospital sign.svg&quot;,
	 AUS = &quot;Western Australia MR-SM-1.svg&quot;,
	 AUT = &quot;Hinweiszeichen 2.svg&quot;,
	 CAN = {
	 	default = &quot;Québec I-280-1.svg&quot;,
		ON = &quot;Ontario M401.svg&quot;
	 },
	 CHE = &quot;CH-Hinweissignal-Spital.svg&quot;,
	 CHL = &quot;Chile IS-1b.svg&quot;,
	 CZE = &quot;IJ02cr.jpg&quot;,
	 ESP = &quot;Spain traffic signal s23.svg&quot;,
	 FRA = &quot;France road sign ID3.svg&quot;,
	 GBR = &quot;UK traffic sign 827.2.svg&quot;,
	 GRC = &quot;Traffic Sign GR - KOK 2009 - P-22.svg&quot;,
	 HUN = &quot;Hungary road sign E-045.svg&quot;,
	 IDN = &quot;Indonesian Road Sign d9a.png&quot;,
	 ISL = &quot;Iceland road sign E01.12.svg&quot;,
	 ITA = &quot;Italian traffic signs - ospedale.svg&quot;,
	 MEX = &quot;MX road sign SIS-17.svg&quot;,
	 POL = &quot;Znak D-21.svg&quot;,
	 RUS = &quot;7.2 Russian road sign.svg&quot;,
	 SVK = &quot;Dopravná značka II5.svg&quot;,
	 TUR = &quot;Turkish road sign 84.jpg&quot;,
	 UKR = &quot;Ukraine road sign 6.2.gif&quot;,
	 URY = &quot;Uruguay Road Sign I16.svg&quot;
}

extra.airport = {
	default = &quot;Airport Sign.svg&quot;,
	AUS = &quot;Western Australia MR-SM-11.svg&quot;,
	CAN = {
		default = &quot;Ontario M502.svg&quot;,
		QC = &quot;Québec I-300-1.svg &quot;
	},
	CHL = &quot;Chile IS-11b.svg&quot;,
	GBR = &quot;Aircraft Airport ecomo.svg&quot;,
	HRV = &quot;Croatia road sign C47.svg&quot;,
	IDN = &quot;Indonesia New Road Sign Info 5a4.png&quot;,
	MEX = &quot;MX road sign SIS-1.svg&quot;,
	NOR = &quot;Norwegian-road-sign-771.0.svg&quot;,
	TWN = &quot;Legenda lotnisko.svg&quot;,
	UKR = &quot;Ukraine road sign 5.65.png&quot;,
	URY = &quot;Uruguay Road Sign I21.svg&quot;
}

extra.NSB = {
	default = &quot;MUTCD D6-4.svg&quot;
}

return extra</text>
      <sha1>kvktcm7ljyiuk1a2i9lv3ethmb9xn35</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Hevaltî</title>
    <ns>0</ns>
    <id>135479</id>
    <revision>
      <id>2092944</id>
      <parentid>2006640</parentid>
      <timestamp>2026-09-06T21:08:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* Çavkanî */</comment>
      <origin>2092944</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="907" sha1="ftn4hyn8rhi2delydbfpcnqzygzqnfl" xml:space="preserve">[[Wêne:Jerry_Weiss,_Friends.jpg|thumb|Hevalên Keçik, tabloya Jerry Weiss sala 2003]]

'''Hevaltî''' an ji '''Hevalîbûn''', têkiliyek di navbera mirovan de li ser bingeha hezkirina hevdu vedibêje&lt;ref&gt;[https://www.duden.de/rechtschreibung/Freundschaft ''Freundschaft''.] duden.de; abgerufen am 16. November 2013&lt;/ref&gt; ku bi sempatî û pêbaweriyê tê ava kirin. Kesê ku di nav têkiliyek Hevaltî de ye, jê re '''Heval''' tê gotin. Hevaltî ji bo gel û civakan gelek girîng e. Feylesofên kevnin mîna [[Arîstotelês|Arîstoteles]] û [[Cicero]] bi hevaltiyê re mijûl bûne.

Di wateyek mecazî de, ''hevaltî'' têkiliyek siyasî ya baş û bi gelemperî bi peymanek di navbera gelan an neteweyan de hatiye birêve kirin. Berevajiyê hevalbûn [[dijminatî]] ye.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}

[[Kategorî:Bêhnpakî]]
[[Kategorî:Çalakiyên mirovan]]</text>
      <sha1>ftn4hyn8rhi2delydbfpcnqzygzqnfl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2093001</id>
      <parentid>2092944</parentid>
      <timestamp>2026-09-07T07:58:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* Çavkanî */</comment>
      <origin>2093001</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="932" sha1="44grvxaqqidiqbho7hxom2uapxsqhle" xml:space="preserve">[[Wêne:Jerry_Weiss,_Friends.jpg|thumb|Hevalên Keçik, tabloya Jerry Weiss sala 2003]]

'''Hevaltî''' an ji '''Hevalîbûn''', têkiliyek di navbera mirovan de li ser bingeha hezkirina hevdu vedibêje&lt;ref&gt;[https://www.duden.de/rechtschreibung/Freundschaft ''Freundschaft''.] duden.de; abgerufen am 16. November 2013&lt;/ref&gt; ku bi sempatî û pêbaweriyê tê ava kirin. Kesê ku di nav têkiliyek Hevaltî de ye, jê re '''Heval''' tê gotin. Hevaltî ji bo gel û civakan gelek girîng e. Feylesofên kevnin mîna [[Arîstotelês|Arîstoteles]] û [[Cicero]] bi hevaltiyê re mijûl bûne.

Di wateyek mecazî de, ''hevaltî'' têkiliyek siyasî ya baş û bi gelemperî bi peymanek di navbera gelan an neteweyan de hatiye birêve kirin. Berevajiyê hevalbûn [[dijminatî]] ye.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}

[[Kategorî:Bêhnpakî]]
[[Kategorî:Çalakiyên mirovan]]
[[Kategorî:Hevaltî| ]]</text>
      <sha1>44grvxaqqidiqbho7hxom2uapxsqhle</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Taher Movassaghian</title>
    <ns>0</ns>
    <id>138348</id>
    <revision>
      <id>2092935</id>
      <parentid>2087631</parentid>
      <timestamp>2026-09-06T19:04:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ziv</username>
        <id>59628</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>([[c:GR|GR]]) [[c:COM:Duplicate|Duplicate]]: [[File:Taher David Movassaghian.jpg]] → [[File:Pr. Taher David Movassaghian.jpg]] Exact or scaled-down duplicate: [[c::File:Pr. Taher David Movassaghian.jpg]]</comment>
      <origin>2092935</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3587" sha1="ftv4y5u25uk7hmshsvya50y7nxxxnuv" xml:space="preserve">{{Sêwî|tarîx=hezîran 2024}}
{{Agahîdank mirov/wîkîdane
| wêne = Pr. Taher David Movassaghian.jpg
}}

'''Taher David Movassaghian''' (4ê çiriya paşîn 1944 – 2ê kanûna pêşîn 1987, [[Poitiers]], [[Fransa]]) kîmyazan, mamosteyê zanîngehê û rewşenbîrekî îranî bû.&lt;ref name=&quot;SudOuest19021986&quot;&gt;''Sud Ouest'', 19ê sibata 1986.&lt;/ref&gt; Bi eslê xwe [[ermenî]] bûye.

Ew kurê nivîskar û rewşenbîrê îranî-ermenî [[Yishmael Movassaghian|Yişmael Movassaghian]] bû.&lt;ref name=&quot;NouvelleRepublique03051984&quot;&gt;''La Nouvelle République du Centre-Ouest'', 3ê gulana 1984, hejmar 12 034, sala 40an.&lt;/ref&gt;

Movassaghian li Îranê di warê zanistî û zanîngehî de dixebitî. Ew li [[Zanîngeha Tehranê]] mamoste bû û wek serokê Fakulteya Zanistan û mufetîşê giştî yê perwerdehiya bilind kar kir.&lt;ref name=&quot;Courrier23091986&quot;&gt;''Le Courrier de l'Ouest'', 23ê îlona 1986, hejmar 221, sala 43an.&lt;/ref&gt;

Li gel xebata xwe ya zanistî û zanîngehî, Movassaghian di jiyana siyasî ya Îranê de jî beşdar bû. Piştî [[Şoreşa Îranê]] ya 1979an ew ji Îranê derket û li Fransayê penaberî xwest.&lt;ref name=&quot;Courrier10011986&quot;&gt;''Le Courrier de l'Ouest'', 10ê rêbendana 1986, hejmar 8, sala 43an.&lt;/ref&gt;

Movassaghian wek rahênerê guleşa azad jî kar kir. Di sala 1980an de, bi Asghar Mehramouz re, ew di koma rahêneriya tîma ciwanên Îranê ya pêşbirkên cîhanê yên guleşa azad li [[Stockholm]]ê, [[Swêd]]ê de bû. Tîma Îranê bi deh guleşvanan beşdar bû û di nav 23 tîman de bi 54 puanan bû duyemîn, piştî Dewletên Yekbûyî.&lt;ref name=&quot;SedayeKoshti1980&quot;&gt;[https://sedayekoshti.ir/%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE%DA%86%D9%87-%D8%B1%D9%82%D8%A7%D8%A8%D8%AA-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%AC%D9%87%D8%A7%D9%86%DB%8C-%DA%A9%D8%B4%D8%AA%DB%8C-%D8%A2%D8%B2%D8%A7%D8%AF-%D9%86%D9%88%D8%AC%D9%88/ «تاریخچه رقابت های جهانی کشتی آزاد نوجوانان ۱۹۷۶و ۱۹۸۰»], ''Sedaye Koshti'', 14ê tîrmeha 2023, bi farisî, gihîştin: 19ê tebaxa 2026.&lt;/ref&gt;

== Jiyan ==

=== Xebata zanistî û zanîngehî ===

Taher Movassaghian di warê kîmyayê de dixebitî û li [[Zanîngeha Tehranê]] mamoste bû. Ew wek mufetîşê giştî yê perwerdehiya bilind û serokê Fakulteya Zanistan kar kir.&lt;ref name=&quot;Courrier23091986&quot; /&gt;

=== Çalakiya siyasî û girtin ===

Movassaghian di jiyana siyasî ya Îranê de beşdar bû.

Ew li Îranê hate girtin. Di hevpeyvînên xwe yên bi çapemeniya Fransî re, Movassaghian şertên girtîgehên Îranê şirove kir û got ku ew rastî tundiya bedenî û derûnî, îşkence û zextê hatiye.&lt;ref name=&quot;Courrier16081984&quot;&gt;''Le Courrier de l'Ouest'', 16ê tebaxa 1984, hejmar 189, sala 41an.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;NouvelleRepublique28121985&quot;&gt;''La Nouvelle République du Centre-Ouest'', 28–29ê kanûna pêşîn 1985, hejmar 12 535, sala 41an.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Courrier19091986&quot;&gt;''Le Courrier de l'Ouest'', 19ê îlona 1986.&lt;/ref&gt;

Paşê Movassaghian ji Îranê derket û li Fransayê penaberî xwest. Di rêbendana 1986an de, ''Le Courrier de l'Ouest'' ragihand ku ji bo parastina wî hin tedbîr dihatin girtin û [[Amnesty International]] jî di van hewldanan de beşdar bû.&lt;ref name=&quot;Courrier10011986&quot; /&gt;

=== Guleş ===

Di sala 1980an de, Movassaghian bi Asghar Mehramouz re di koma rahêneriya tîma ciwanên Îranê ya guleşa azad de bû, di pêşbirkên cîhanê yên li Stockholmê de. Îran bi deh guleşvanan beşdar bû û di nav 23 tîman de bi 54 puanan bû duyemîn.&lt;ref name=&quot;SedayeKoshti1980&quot; /&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}</text>
      <sha1>ftv4y5u25uk7hmshsvya50y7nxxxnuv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gotûbêj:Deryaya Adriyatîk</title>
    <ns>1</ns>
    <id>210075</id>
    <revision>
      <id>2092893</id>
      <parentid>1903570</parentid>
      <timestamp>2026-09-06T13:20:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Rewiye tine</username>
        <id>40516</id>
      </contributor>
      <comment>/* Adrîyatîk */ beşeke nû</comment>
      <origin>2092893</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="380" sha1="r1uab8ccg2g358mjaeswbjhu0v2iiy0" xml:space="preserve">{{Serê gotûbêjê}}
{{Kalika wîkîprojeyê|sinif=Destpêkî|bingehîn=erê|1=
{{Wîkîproje Îtalya|muhîmî=Zêde}}

}}

== Adrîyatîk ==

li frensî, adriatique -ia dibe îya, -que dibe k, -i dibe î.....adrîyatîk@[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] [[Bikarhêner:Rewiye tine|Rewiye tine]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Rewiye tine|gotûbêj]]) 13:20, 6 îlon 2026 (UTC)</text>
      <sha1>r1uab8ccg2g358mjaeswbjhu0v2iiy0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2092894</id>
      <parentid>2092893</parentid>
      <timestamp>2026-09-06T13:26:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* Adrîyatîk */ Bersiv</comment>
      <origin>2092894</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="732" sha1="8u5qk7qs1i8yl5ou8kqi4oql5rrip2a" xml:space="preserve">{{Serê gotûbêjê}}
{{Kalika wîkîprojeyê|sinif=Destpêkî|bingehîn=erê|1=
{{Wîkîproje Îtalya|muhîmî=Zêde}}

}}

== Adrîyatîk ==

li frensî, adriatique -ia dibe îya, -que dibe k, -i dibe î.....adrîyatîk@[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] [[Bikarhêner:Rewiye tine|Rewiye tine]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Rewiye tine|gotûbêj]]) 13:20, 6 îlon 2026 (UTC)

:Merheba @[[Bikarhêner:Rewiye tine|Rewiye tine]], navê niha a gotarê '''Deryaya Adriyatîk''' e. Li ser wîkîpediyaya kurdî di platformên din ya medyaya kurdî de '''''î''''' eynî maneya '''''iy''''' ye. Tu wê behs dikî? [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 13:26, 6 îlon 2026 (UTC)</text>
      <sha1>8u5qk7qs1i8yl5ou8kqi4oql5rrip2a</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2092895</id>
      <parentid>2092894</parentid>
      <timestamp>2026-09-06T13:26:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2092895</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="738" sha1="ha48e2tzr22va54482pnbzxniby1qxk" xml:space="preserve">{{Serê gotûbêjê}}
{{Kalika wîkîprojeyê|sinif=Destpêkî|bingehîn=erê|1=
{{Wîkîproje Îtalya|muhîmî=Zêde}}

}}

== Adrîyatîk ==

li frensî, adriatique -ia dibe îya, -que dibe k, -i dibe î.....adrîyatîk@[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] [[Bikarhêner:Rewiye tine|Rewiye tine]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Rewiye tine|gotûbêj]]) 13:20, 6 îlon 2026 (UTC)

:Merheba @[[Bikarhêner:Rewiye tine|Rewiye tine]], navê niha a gotarê zaten '''Deryaya Adriyatîk''' e. Li ser wîkîpediyaya kurdî di platformên din ya medyaya kurdî de '''''î''''' eynî maneya '''''iy''''' ye. Tu wê behs dikî? [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 13:26, 6 îlon 2026 (UTC)</text>
      <sha1>ha48e2tzr22va54482pnbzxniby1qxk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2092896</id>
      <parentid>2092895</parentid>
      <timestamp>2026-09-06T13:26:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2092896</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="741" sha1="g4sbgl13jzncg0qrf6hruz60baoiw1z" xml:space="preserve">{{Serê gotûbêjê}}
{{Kalika wîkîprojeyê|sinif=Destpêkî|bingehîn=erê|1=
{{Wîkîproje Îtalya|muhîmî=Zêde}}

}}

== Adrîyatîk ==

li frensî, adriatique -ia dibe îya, -que dibe k, -i dibe î.....adrîyatîk@[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] [[Bikarhêner:Rewiye tine|Rewiye tine]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Rewiye tine|gotûbêj]]) 13:20, 6 îlon 2026 (UTC)

:Merheba @[[Bikarhêner:Rewiye tine|Rewiye tine]], navê niha a gotarê zaten '''Deryaya Adriyatîk''' e. Li ser wîkîpediyaya kurdî û di platformên din ya medyaya kurdî de '''''î''''' eynî maneya '''''iy''''' ye. Tu wê behs dikî? [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 13:26, 6 îlon 2026 (UTC)</text>
      <sha1>g4sbgl13jzncg0qrf6hruz60baoiw1z</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2092897</id>
      <parentid>2092896</parentid>
      <timestamp>2026-09-06T13:30:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* Adrîyatîk */</comment>
      <origin>2092897</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="774" sha1="e8yponnrwri6axgb7x5a4ckjgbizc2i" xml:space="preserve">{{Serê gotûbêjê}}
{{Kalika wîkîprojeyê|sinif=Destpêkî|bingehîn=erê|1=
{{Wîkîproje Îtalya|muhîmî=Zêde}}

}}

== Adrîyatîk ==

li frensî, adriatique -ia dibe îya, -que dibe k, -i dibe î.....adrîyatîk@[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] [[Bikarhêner:Rewiye tine|Rewiye tine]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Rewiye tine|gotûbêj]]) 13:20, 6 îlon 2026 (UTC)

:Merheba @[[Bikarhêner:Rewiye tine|Rewiye tine]], navê niha a gotarê zaten '''Deryaya Adriyatîk''' e. Li ser wîkîpediyaya kurdî û di platformên din ya medyaya kurdî de '''''î''''' tevliheva '''''iy''''' ye, û î bi kombinasiyona y wiha dibe. Tu wê behs dikî? [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 13:26, 6 îlon 2026 (UTC)</text>
      <sha1>e8yponnrwri6axgb7x5a4ckjgbizc2i</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2092898</id>
      <parentid>2092897</parentid>
      <timestamp>2026-09-06T13:31:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>Guhartoya [[Special:Diff/2092897|2092897]] yê [[Special:Contributions/Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[User talk:Kurê Acemî|gotûbêj]]) şûnde kir</comment>
      <origin>2092898</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="741" sha1="g4sbgl13jzncg0qrf6hruz60baoiw1z" xml:space="preserve">{{Serê gotûbêjê}}
{{Kalika wîkîprojeyê|sinif=Destpêkî|bingehîn=erê|1=
{{Wîkîproje Îtalya|muhîmî=Zêde}}

}}

== Adrîyatîk ==

li frensî, adriatique -ia dibe îya, -que dibe k, -i dibe î.....adrîyatîk@[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] [[Bikarhêner:Rewiye tine|Rewiye tine]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Rewiye tine|gotûbêj]]) 13:20, 6 îlon 2026 (UTC)

:Merheba @[[Bikarhêner:Rewiye tine|Rewiye tine]], navê niha a gotarê zaten '''Deryaya Adriyatîk''' e. Li ser wîkîpediyaya kurdî û di platformên din ya medyaya kurdî de '''''î''''' eynî maneya '''''iy''''' ye. Tu wê behs dikî? [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 13:26, 6 îlon 2026 (UTC)</text>
      <sha1>g4sbgl13jzncg0qrf6hruz60baoiw1z</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2092899</id>
      <parentid>2092898</parentid>
      <timestamp>2026-09-06T13:32:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* Adrîyatîk */</comment>
      <origin>2092899</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="754" sha1="k1noqn8sllrk22fvvn1c6td1haozqkf" xml:space="preserve">{{Serê gotûbêjê}}
{{Kalika wîkîprojeyê|sinif=Destpêkî|bingehîn=erê|1=
{{Wîkîproje Îtalya|muhîmî=Zêde}}

}}

== Adrîyatîk ==

li frensî, adriatique -ia dibe îya, -que dibe k, -i dibe î.....adrîyatîk@[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] [[Bikarhêner:Rewiye tine|Rewiye tine]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Rewiye tine|gotûbêj]]) 13:20, 6 îlon 2026 (UTC)

:Merheba @[[Bikarhêner:Rewiye tine|Rewiye tine]], navê niha a gotarê zaten '''Deryaya Adriyatîk''' e. Li ser wîkîpediyaya kurdî û di platformên din ya medyaya kurdî de '''''î''''' li kêleka y têne wiha '''''iy''''' dibe. Tu wê behs dikî? [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 13:26, 6 îlon 2026 (UTC)</text>
      <sha1>k1noqn8sllrk22fvvn1c6td1haozqkf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2092900</id>
      <parentid>2092899</parentid>
      <timestamp>2026-09-06T13:33:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2092900</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="775" sha1="quvbd66rd184vwcswz5k4y1qbby95ir" xml:space="preserve">{{Serê gotûbêjê}}
{{Kalika wîkîprojeyê|sinif=Destpêkî|bingehîn=erê|1=
{{Wîkîproje Îtalya|muhîmî=Zêde}}

}}

== Adrîyatîk ==

li frensî, adriatique -ia dibe îya, -que dibe k, -i dibe î.....adrîyatîk@[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] [[Bikarhêner:Rewiye tine|Rewiye tine]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Rewiye tine|gotûbêj]]) 13:20, 6 îlon 2026 (UTC)

:Merheba @[[Bikarhêner:Rewiye tine|Rewiye tine]], navê niha a gotarê zaten '''Deryaya Adriyatîk''' e. Li ser wîkîpediyaya kurdî û di platformên din ya medyaya kurdî de '''''î''''' li kêleka '''''y''''' têne wiha '''''iy''''' tê nivîsandin. Tu wê behs dikî? [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 13:26, 6 îlon 2026 (UTC)</text>
      <sha1>quvbd66rd184vwcswz5k4y1qbby95ir</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2092901</id>
      <parentid>2092900</parentid>
      <timestamp>2026-09-06T13:33:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Rewiye tine</username>
        <id>40516</id>
      </contributor>
      <comment>/* Adrîyatîk */ Bersiv</comment>
      <origin>2092901</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="904" sha1="5rphuat8hrroyingaipp064qrkp745f" xml:space="preserve">{{Serê gotûbêjê}}
{{Kalika wîkîprojeyê|sinif=Destpêkî|bingehîn=erê|1=
{{Wîkîproje Îtalya|muhîmî=Zêde}}

}}

== Adrîyatîk ==

li frensî, adriatique -ia dibe îya, -que dibe k, -i dibe î.....adrîyatîk@[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] [[Bikarhêner:Rewiye tine|Rewiye tine]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Rewiye tine|gotûbêj]]) 13:20, 6 îlon 2026 (UTC)

:Merheba @[[Bikarhêner:Rewiye tine|Rewiye tine]], navê niha a gotarê zaten '''Deryaya Adriyatîk''' e. Li ser wîkîpediyaya kurdî û di platformên din ya medyaya kurdî de '''''î''''' li kêleka '''''y''''' têne wiha '''''iy''''' tê nivîsandin. Tu wê behs dikî? [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 13:26, 6 îlon 2026 (UTC)
::tmm. spas [[Bikarhêner:Rewiye tine|Rewiye tine]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Rewiye tine|gotûbêj]]) 13:33, 6 îlon 2026 (UTC)</text>
      <sha1>5rphuat8hrroyingaipp064qrkp745f</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gotûbêj:Pîza (xwarin)</title>
    <ns>1</ns>
    <id>210759</id>
    <revision>
      <id>2092912</id>
      <parentid>1904001</parentid>
      <timestamp>2026-09-06T14:18:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MikaelF</username>
        <id>935</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>MikaelFî/ê navê [[Gotûbêj:Pîza]] weke [[Gotûbêj:Pîza (xwarin)]] guhart</comment>
      <origin>1904001</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="155" sha1="6zm9iatd833rd7z52xxjy06t0axo3qs" xml:space="preserve">{{Serê gotûbêjê}}
{{Kalika wîkîprojeyê|sinif=Şitil|bingehîn=erê|1=
{{Wîkîproje DYA|muhîmî=Navîn}}
{{Wîkîproje Îtalya|muhîmî=Zêde}}

}}</text>
      <sha1>6zm9iatd833rd7z52xxjy06t0axo3qs</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gotûbêj:Kasa Cîhanî ya FIFA</title>
    <ns>1</ns>
    <id>210805</id>
    <revision>
      <id>2092996</id>
      <parentid>2092738</parentid>
      <timestamp>2026-09-07T04:56:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurdistanov</username>
        <id>175167</id>
      </contributor>
      <comment>/* Nav */ Bersiv</comment>
      <origin>2092996</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3419" sha1="g27c14yv6txvga9h0ze3kt2nm1irgod" xml:space="preserve">{{Serê gotûbêjê}}
{{Kalika wîkîprojeyê|sinif=Destpêkî|bingehîn=erê|1=
}}

== Nav ==

Silav @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]], @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]], @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]], @[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] û @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]]. Bi min ev nav çewt e û kêm tê bikaranîn. Pêşniyara min ji bo peyveke standartkirî '''Kûpaya Cihanê ya FIFAyê''' ye, ku ji aliyê mêdyayên kurdî jî tê bikaranîn. Helwesta we li ser vê yeke çi ye? [[Bikarhêner:Kurdistanov|Kurdistanov]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurdistanov|gotûbêj]]) 09:27, 2 îlon 2026 (UTC)

:Merheba @[[Bikarhêner:Kurdistanov|Kurdistanov]], ligorî min '''Kûpaya Cîhanê ya FIFA'''yê jî derbastir e. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 11:19, 2 îlon 2026 (UTC)
:Silav  @[[Bikarhêner:Kurdistanov|Kurdistanov]] û @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] hûn çawa nin? Baş in ?
:Jixwe ew sernav berê jî wekî kasa cihanê hatibû standardkirin. Têgeha [[kasa pîroziyê]] mesela di wergera [[Încîl|Încîlê]] ya bi kurdî de heye. Têgeha kasa cihanê di ferhenga [[Enstîtuya Kurdî ya Stenbolê]] de jî tomarkirî ye.
:https://ferhengkurdi.org/peyv/kas+(I)-m [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 11:27, 2 îlon 2026 (UTC)
::Merheba @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]], Min gotûbêja &quot;standardikirinê&quot; nedît. Li kû derê ye? [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 18:34, 5 îlon 2026 (UTC)
:Merheba @[[Bikarhêner:Kurdistanov|Kurdistanov]] Bi ya min jî '''Kûpaya Cîhanê ya FIFAyê''' baştir e, ez nizanim &quot;kas&quot; çi ye lê xuya ye varyanteke &quot;kase&quot; ye loma kûpa baştir e. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 18:33, 5 îlon 2026 (UTC)
::Chyet &quot;kasik&quot; dide di ferhenga xwe de û di dawiyê de dibêje:  &quot;(also: [kasik JlT/kase a-, IT] (JJ); &lt;kasik&gt; JLIT (HH)) (syn: fincan; t'as) Cf. Ar ka's JA = 'cup, drinking glass'; Sor kase &amp;AA= 'bowl'. According to HH, the kasik is used by the poor.&quot; r.299 Erê &quot;kas&quot; kase ye. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 18:40, 5 îlon 2026 (UTC)
::Silav @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] binêr e gotûbêja [[Kasa Cîhanî ya FIFA 2010]]. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 19:07, 5 îlon 2026 (UTC)
:::Mala te ava, min  ew nedîtibû. Feqat em dikarin carekî din nav biguherînin, eger kesek din îtîraz neke. Wek Chyet dibêje &quot;kas&quot; erebî ye, kurmanc dibêjin &quot;kasik&quot; ew tercimeya Încîlê jî mihtelemen kesên Bêhdînî çêkirine wana gelek erebmancî xeber didine wekî min. Kûpa hem kelîmeyeke &quot;hindûewropî&quot; ye bnr [[:en:wikt:cup#Etymology_2]]. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 19:30, 5 îlon 2026 (UTC)
::::Kas ji &quot;Kas el 'alem&quot; a erebî hatiye û bi heman awayî li Rojavayê Kurdistanê û Behdînan jî tê bikaranîn.
::::Pêyva &quot;kûp&quot; ji aliyê Enstîtuya Kurdî ya Parîsê hatibû pêşniyar kirin û ji aliyên mêdayên kurdî jî tê bikaranîn, ji bo wilo ev peyv ji bo formek standardkirî derbastir e. [[Bikarhêner:Kurdistanov|Kurdistanov]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurdistanov|gotûbêj]]) 04:56, 7 îlon 2026 (UTC)</text>
      <sha1>g27c14yv6txvga9h0ze3kt2nm1irgod</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2093008</id>
      <parentid>2092996</parentid>
      <timestamp>2026-09-07T08:35:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* Nav */ Bersiv</comment>
      <origin>2093008</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4062" sha1="l71jvuz9vnmkyahv7a41qrw5uvb7js4" xml:space="preserve">{{Serê gotûbêjê}}
{{Kalika wîkîprojeyê|sinif=Destpêkî|bingehîn=erê|1=
}}

== Nav ==

Silav @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]], @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]], @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]], @[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] û @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]]. Bi min ev nav çewt e û kêm tê bikaranîn. Pêşniyara min ji bo peyveke standartkirî '''Kûpaya Cihanê ya FIFAyê''' ye, ku ji aliyê mêdyayên kurdî jî tê bikaranîn. Helwesta we li ser vê yeke çi ye? [[Bikarhêner:Kurdistanov|Kurdistanov]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurdistanov|gotûbêj]]) 09:27, 2 îlon 2026 (UTC)

:Merheba @[[Bikarhêner:Kurdistanov|Kurdistanov]], ligorî min '''Kûpaya Cîhanê ya FIFA'''yê jî derbastir e. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 11:19, 2 îlon 2026 (UTC)
:Silav  @[[Bikarhêner:Kurdistanov|Kurdistanov]] û @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] hûn çawa nin? Baş in ?
:Jixwe ew sernav berê jî wekî kasa cihanê hatibû standardkirin. Têgeha [[kasa pîroziyê]] mesela di wergera [[Încîl|Încîlê]] ya bi kurdî de heye. Têgeha kasa cihanê di ferhenga [[Enstîtuya Kurdî ya Stenbolê]] de jî tomarkirî ye.
:https://ferhengkurdi.org/peyv/kas+(I)-m [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 11:27, 2 îlon 2026 (UTC)
::Merheba @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]], Min gotûbêja &quot;standardikirinê&quot; nedît. Li kû derê ye? [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 18:34, 5 îlon 2026 (UTC)
:Merheba @[[Bikarhêner:Kurdistanov|Kurdistanov]] Bi ya min jî '''Kûpaya Cîhanê ya FIFAyê''' baştir e, ez nizanim &quot;kas&quot; çi ye lê xuya ye varyanteke &quot;kase&quot; ye loma kûpa baştir e. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 18:33, 5 îlon 2026 (UTC)
::Chyet &quot;kasik&quot; dide di ferhenga xwe de û di dawiyê de dibêje:  &quot;(also: [kasik JlT/kase a-, IT] (JJ); &lt;kasik&gt; JLIT (HH)) (syn: fincan; t'as) Cf. Ar ka's JA = 'cup, drinking glass'; Sor kase &amp;AA= 'bowl'. According to HH, the kasik is used by the poor.&quot; r.299 Erê &quot;kas&quot; kase ye. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 18:40, 5 îlon 2026 (UTC)
::Silav @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] binêr e gotûbêja [[Kasa Cîhanî ya FIFA 2010]]. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 19:07, 5 îlon 2026 (UTC)
:::Mala te ava, min  ew nedîtibû. Feqat em dikarin carekî din nav biguherînin, eger kesek din îtîraz neke. Wek Chyet dibêje &quot;kas&quot; erebî ye, kurmanc dibêjin &quot;kasik&quot; ew tercimeya Încîlê jî mihtelemen kesên Bêhdînî çêkirine wana gelek erebmancî xeber didine wekî min. Kûpa hem kelîmeyeke &quot;hindûewropî&quot; ye bnr [[:en:wikt:cup#Etymology_2]]. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 19:30, 5 îlon 2026 (UTC)
::::Kas ji &quot;Kas el 'alem&quot; a erebî hatiye û bi heman awayî li Rojavayê Kurdistanê û Behdînan jî tê bikaranîn.
::::Pêyva &quot;kûp&quot; ji aliyê Enstîtuya Kurdî ya Parîsê hatibû pêşniyar kirin û ji aliyên mêdayên kurdî jî tê bikaranîn, ji bo wilo ev peyv ji bo formek standardkirî derbastir e. [[Bikarhêner:Kurdistanov|Kurdistanov]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurdistanov|gotûbêj]]) 04:56, 7 îlon 2026 (UTC)
:::::Silav @[[Bikarhêner:Kurdistanov|Kurdistanov]], @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] hûn çawa nin ?  Baş în ? Min kontrol kir û li gorî [[Google Werger]] peyva kas peyveke erebî ye. Helbet kûp ji latînî tê. Peyveke latînî ye û ne peyveke mîrasgir e ji koka zimanên hind û ewropî. Paşê ew peyv ketiye zimanên din; wek mînak bi tirkî '''dünya kupasi''' . Lewma li gorî min him peyva '''kas''' him jî peyva '''kûp'''  peyvên biyanî ne. Dîsa jî ger hûn bixwazin, em dikarin navên gotaran biguherînin. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 08:35, 7 îlon 2026 (UTC)</text>
      <sha1>l71jvuz9vnmkyahv7a41qrw5uvb7js4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2093010</id>
      <parentid>2093008</parentid>
      <timestamp>2026-09-07T09:13:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MikaelF</username>
        <id>935</id>
      </contributor>
      <comment>/* Nav */ Bersiv</comment>
      <origin>2093010</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4558" sha1="7jz244uugft43oqykgwy3io5nprahpb" xml:space="preserve">{{Serê gotûbêjê}}
{{Kalika wîkîprojeyê|sinif=Destpêkî|bingehîn=erê|1=
}}

== Nav ==

Silav @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]], @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]], @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]], @[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] û @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]]. Bi min ev nav çewt e û kêm tê bikaranîn. Pêşniyara min ji bo peyveke standartkirî '''Kûpaya Cihanê ya FIFAyê''' ye, ku ji aliyê mêdyayên kurdî jî tê bikaranîn. Helwesta we li ser vê yeke çi ye? [[Bikarhêner:Kurdistanov|Kurdistanov]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurdistanov|gotûbêj]]) 09:27, 2 îlon 2026 (UTC)

:Merheba @[[Bikarhêner:Kurdistanov|Kurdistanov]], ligorî min '''Kûpaya Cîhanê ya FIFA'''yê jî derbastir e. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 11:19, 2 îlon 2026 (UTC)
:Silav  @[[Bikarhêner:Kurdistanov|Kurdistanov]] û @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] hûn çawa nin? Baş in ?
:Jixwe ew sernav berê jî wekî kasa cihanê hatibû standardkirin. Têgeha [[kasa pîroziyê]] mesela di wergera [[Încîl|Încîlê]] ya bi kurdî de heye. Têgeha kasa cihanê di ferhenga [[Enstîtuya Kurdî ya Stenbolê]] de jî tomarkirî ye.
:https://ferhengkurdi.org/peyv/kas+(I)-m [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 11:27, 2 îlon 2026 (UTC)
::Merheba @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]], Min gotûbêja &quot;standardikirinê&quot; nedît. Li kû derê ye? [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 18:34, 5 îlon 2026 (UTC)
:Merheba @[[Bikarhêner:Kurdistanov|Kurdistanov]] Bi ya min jî '''Kûpaya Cîhanê ya FIFAyê''' baştir e, ez nizanim &quot;kas&quot; çi ye lê xuya ye varyanteke &quot;kase&quot; ye loma kûpa baştir e. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 18:33, 5 îlon 2026 (UTC)
::Chyet &quot;kasik&quot; dide di ferhenga xwe de û di dawiyê de dibêje:  &quot;(also: [kasik JlT/kase a-, IT] (JJ); &lt;kasik&gt; JLIT (HH)) (syn: fincan; t'as) Cf. Ar ka's JA = 'cup, drinking glass'; Sor kase &amp;AA= 'bowl'. According to HH, the kasik is used by the poor.&quot; r.299 Erê &quot;kas&quot; kase ye. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 18:40, 5 îlon 2026 (UTC)
::Silav @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] binêr e gotûbêja [[Kasa Cîhanî ya FIFA 2010]]. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 19:07, 5 îlon 2026 (UTC)
:::Mala te ava, min  ew nedîtibû. Feqat em dikarin carekî din nav biguherînin, eger kesek din îtîraz neke. Wek Chyet dibêje &quot;kas&quot; erebî ye, kurmanc dibêjin &quot;kasik&quot; ew tercimeya Încîlê jî mihtelemen kesên Bêhdînî çêkirine wana gelek erebmancî xeber didine wekî min. Kûpa hem kelîmeyeke &quot;hindûewropî&quot; ye bnr [[:en:wikt:cup#Etymology_2]]. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 19:30, 5 îlon 2026 (UTC)
::::Kas ji &quot;Kas el 'alem&quot; a erebî hatiye û bi heman awayî li Rojavayê Kurdistanê û Behdînan jî tê bikaranîn.
::::Pêyva &quot;kûp&quot; ji aliyê Enstîtuya Kurdî ya Parîsê hatibû pêşniyar kirin û ji aliyên mêdayên kurdî jî tê bikaranîn, ji bo wilo ev peyv ji bo formek standardkirî derbastir e. [[Bikarhêner:Kurdistanov|Kurdistanov]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurdistanov|gotûbêj]]) 04:56, 7 îlon 2026 (UTC)
:::::Silav @[[Bikarhêner:Kurdistanov|Kurdistanov]], @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] hûn çawa nin ?  Baş în ? Min kontrol kir û li gorî [[Google Werger]] peyva kas peyveke erebî ye. Helbet kûp ji latînî tê. Peyveke latînî ye û ne peyveke mîrasgir e ji koka zimanên hind û ewropî. Paşê ew peyv ketiye zimanên din; wek mînak bi tirkî '''dünya kupasi''' . Lewma li gorî min him peyva '''kas''' him jî peyva '''kûp'''  peyvên biyanî ne. Dîsa jî ger hûn bixwazin, em dikarin navên gotaran biguherînin. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 08:35, 7 îlon 2026 (UTC)
::::::Rojnameya Evro ya Dihokê di warê xelata futbolê de Kas bi kar tîne. Yanî gelek çavkaniyên vê peyvê hene. Gelo erebî ye? Ma peyvên mîna tarîx, kitêb û hwd ne erebî ne? Bi dîtina min, divê em bêtir bi alîkarîya çavkaniyan bixebitin. Rojnameyên me bi kurdî çi dibêjin? Di warê zimên de Badînan hê ji Bakurê Kurdistanê gelek pêşverûtir e. Silav û rêz. [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 09:13, 7 îlon 2026 (UTC)</text>
      <sha1>7jz244uugft43oqykgwy3io5nprahpb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2093011</id>
      <parentid>2093010</parentid>
      <timestamp>2026-09-07T09:22:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MikaelF</username>
        <id>935</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2093011</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4557" sha1="co50hxfhmtydk9j45o45yyfdq3z8mpr" xml:space="preserve">{{Serê gotûbêjê}}
{{Kalika wîkîprojeyê|sinif=Destpêkî|bingehîn=erê|1=
}}

== Nav ==

Silav @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]], @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]], @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]], @[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] û @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]]. Bi min ev nav çewt e û kêm tê bikaranîn. Pêşniyara min ji bo peyveke standartkirî '''Kûpaya Cihanê ya FIFAyê''' ye, ku ji aliyê mêdyayên kurdî jî tê bikaranîn. Helwesta we li ser vê yeke çi ye? [[Bikarhêner:Kurdistanov|Kurdistanov]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurdistanov|gotûbêj]]) 09:27, 2 îlon 2026 (UTC)

:Merheba @[[Bikarhêner:Kurdistanov|Kurdistanov]], ligorî min '''Kûpaya Cîhanê ya FIFA'''yê jî derbastir e. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 11:19, 2 îlon 2026 (UTC)
:Silav  @[[Bikarhêner:Kurdistanov|Kurdistanov]] û @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] hûn çawa nin? Baş in ?
:Jixwe ew sernav berê jî wekî kasa cihanê hatibû standardkirin. Têgeha [[kasa pîroziyê]] mesela di wergera [[Încîl|Încîlê]] ya bi kurdî de heye. Têgeha kasa cihanê di ferhenga [[Enstîtuya Kurdî ya Stenbolê]] de jî tomarkirî ye.
:https://ferhengkurdi.org/peyv/kas+(I)-m [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 11:27, 2 îlon 2026 (UTC)
::Merheba @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]], Min gotûbêja &quot;standardikirinê&quot; nedît. Li kû derê ye? [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 18:34, 5 îlon 2026 (UTC)
:Merheba @[[Bikarhêner:Kurdistanov|Kurdistanov]] Bi ya min jî '''Kûpaya Cîhanê ya FIFAyê''' baştir e, ez nizanim &quot;kas&quot; çi ye lê xuya ye varyanteke &quot;kase&quot; ye loma kûpa baştir e. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 18:33, 5 îlon 2026 (UTC)
::Chyet &quot;kasik&quot; dide di ferhenga xwe de û di dawiyê de dibêje:  &quot;(also: [kasik JlT/kase a-, IT] (JJ); &lt;kasik&gt; JLIT (HH)) (syn: fincan; t'as) Cf. Ar ka's JA = 'cup, drinking glass'; Sor kase &amp;AA= 'bowl'. According to HH, the kasik is used by the poor.&quot; r.299 Erê &quot;kas&quot; kase ye. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 18:40, 5 îlon 2026 (UTC)
::Silav @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] binêr e gotûbêja [[Kasa Cîhanî ya FIFA 2010]]. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 19:07, 5 îlon 2026 (UTC)
:::Mala te ava, min  ew nedîtibû. Feqat em dikarin carekî din nav biguherînin, eger kesek din îtîraz neke. Wek Chyet dibêje &quot;kas&quot; erebî ye, kurmanc dibêjin &quot;kasik&quot; ew tercimeya Încîlê jî mihtelemen kesên Bêhdînî çêkirine wana gelek erebmancî xeber didine wekî min. Kûpa hem kelîmeyeke &quot;hindûewropî&quot; ye bnr [[:en:wikt:cup#Etymology_2]]. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 19:30, 5 îlon 2026 (UTC)
::::Kas ji &quot;Kas el 'alem&quot; a erebî hatiye û bi heman awayî li Rojavayê Kurdistanê û Behdînan jî tê bikaranîn.
::::Pêyva &quot;kûp&quot; ji aliyê Enstîtuya Kurdî ya Parîsê hatibû pêşniyar kirin û ji aliyên mêdayên kurdî jî tê bikaranîn, ji bo wilo ev peyv ji bo formek standardkirî derbastir e. [[Bikarhêner:Kurdistanov|Kurdistanov]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurdistanov|gotûbêj]]) 04:56, 7 îlon 2026 (UTC)
:::::Silav @[[Bikarhêner:Kurdistanov|Kurdistanov]], @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] hûn çawa nin ?  Baş în ? Min kontrol kir û li gorî [[Google Werger]] peyva kas peyveke erebî ye. Helbet kûp ji latînî tê. Peyveke latînî ye û ne peyveke mîrasgir e ji koka zimanên hind û ewropî. Paşê ew peyv ketiye zimanên din; wek mînak bi tirkî '''dünya kupasi''' . Lewma li gorî min him peyva '''kas''' him jî peyva '''kûp'''  peyvên biyanî ne. Dîsa jî ger hûn bixwazin, em dikarin navên gotaran biguherînin. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 08:35, 7 îlon 2026 (UTC)
::::::Rojnameya Evro ya Dihokê di warê xelata futbolê de Kas bi kar tîne. Yanî gelek çavkaniyên vê peyvê hene. Gelo erebî ye? Ma peyvên mîna tarîx, kitêb û hwd ne erebî ne? Bi dîtina min, divê em bêtir bi alîkariya çavkaniyan bixebitin. Rojnameyên me bi kurdî çi dibêjin? Di warê zimên de Badînan hê ji Bakurê Kurdistanê gelek pêşverûtir e. Silav û rêz. [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 09:13, 7 îlon 2026 (UTC)</text>
      <sha1>co50hxfhmtydk9j45o45yyfdq3z8mpr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2093014</id>
      <parentid>2093011</parentid>
      <timestamp>2026-09-07T10:41:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* Nav */ Bersiv</comment>
      <origin>2093014</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5064" sha1="e7i3f24cj8leos2v0fnojp5lr1fviqu" xml:space="preserve">{{Serê gotûbêjê}}
{{Kalika wîkîprojeyê|sinif=Destpêkî|bingehîn=erê|1=
}}

== Nav ==

Silav @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]], @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]], @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]], @[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] û @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]]. Bi min ev nav çewt e û kêm tê bikaranîn. Pêşniyara min ji bo peyveke standartkirî '''Kûpaya Cihanê ya FIFAyê''' ye, ku ji aliyê mêdyayên kurdî jî tê bikaranîn. Helwesta we li ser vê yeke çi ye? [[Bikarhêner:Kurdistanov|Kurdistanov]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurdistanov|gotûbêj]]) 09:27, 2 îlon 2026 (UTC)

:Merheba @[[Bikarhêner:Kurdistanov|Kurdistanov]], ligorî min '''Kûpaya Cîhanê ya FIFA'''yê jî derbastir e. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 11:19, 2 îlon 2026 (UTC)
:Silav  @[[Bikarhêner:Kurdistanov|Kurdistanov]] û @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] hûn çawa nin? Baş in ?
:Jixwe ew sernav berê jî wekî kasa cihanê hatibû standardkirin. Têgeha [[kasa pîroziyê]] mesela di wergera [[Încîl|Încîlê]] ya bi kurdî de heye. Têgeha kasa cihanê di ferhenga [[Enstîtuya Kurdî ya Stenbolê]] de jî tomarkirî ye.
:https://ferhengkurdi.org/peyv/kas+(I)-m [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 11:27, 2 îlon 2026 (UTC)
::Merheba @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]], Min gotûbêja &quot;standardikirinê&quot; nedît. Li kû derê ye? [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 18:34, 5 îlon 2026 (UTC)
:Merheba @[[Bikarhêner:Kurdistanov|Kurdistanov]] Bi ya min jî '''Kûpaya Cîhanê ya FIFAyê''' baştir e, ez nizanim &quot;kas&quot; çi ye lê xuya ye varyanteke &quot;kase&quot; ye loma kûpa baştir e. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 18:33, 5 îlon 2026 (UTC)
::Chyet &quot;kasik&quot; dide di ferhenga xwe de û di dawiyê de dibêje:  &quot;(also: [kasik JlT/kase a-, IT] (JJ); &lt;kasik&gt; JLIT (HH)) (syn: fincan; t'as) Cf. Ar ka's JA = 'cup, drinking glass'; Sor kase &amp;AA= 'bowl'. According to HH, the kasik is used by the poor.&quot; r.299 Erê &quot;kas&quot; kase ye. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 18:40, 5 îlon 2026 (UTC)
::Silav @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] binêr e gotûbêja [[Kasa Cîhanî ya FIFA 2010]]. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 19:07, 5 îlon 2026 (UTC)
:::Mala te ava, min  ew nedîtibû. Feqat em dikarin carekî din nav biguherînin, eger kesek din îtîraz neke. Wek Chyet dibêje &quot;kas&quot; erebî ye, kurmanc dibêjin &quot;kasik&quot; ew tercimeya Încîlê jî mihtelemen kesên Bêhdînî çêkirine wana gelek erebmancî xeber didine wekî min. Kûpa hem kelîmeyeke &quot;hindûewropî&quot; ye bnr [[:en:wikt:cup#Etymology_2]]. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 19:30, 5 îlon 2026 (UTC)
::::Kas ji &quot;Kas el 'alem&quot; a erebî hatiye û bi heman awayî li Rojavayê Kurdistanê û Behdînan jî tê bikaranîn.
::::Pêyva &quot;kûp&quot; ji aliyê Enstîtuya Kurdî ya Parîsê hatibû pêşniyar kirin û ji aliyên mêdayên kurdî jî tê bikaranîn, ji bo wilo ev peyv ji bo formek standardkirî derbastir e. [[Bikarhêner:Kurdistanov|Kurdistanov]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurdistanov|gotûbêj]]) 04:56, 7 îlon 2026 (UTC)
:::::Silav @[[Bikarhêner:Kurdistanov|Kurdistanov]], @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] hûn çawa nin ?  Baş în ? Min kontrol kir û li gorî [[Google Werger]] peyva kas peyveke erebî ye. Helbet kûp ji latînî tê. Peyveke latînî ye û ne peyveke mîrasgir e ji koka zimanên hind û ewropî. Paşê ew peyv ketiye zimanên din; wek mînak bi tirkî '''dünya kupasi''' . Lewma li gorî min him peyva '''kas''' him jî peyva '''kûp'''  peyvên biyanî ne. Dîsa jî ger hûn bixwazin, em dikarin navên gotaran biguherînin. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 08:35, 7 îlon 2026 (UTC)
::::::Rojnameya Evro ya Dihokê di warê xelata futbolê de Kas bi kar tîne. Yanî gelek çavkaniyên vê peyvê hene. Gelo erebî ye? Ma peyvên mîna tarîx, kitêb û hwd ne erebî ne? Bi dîtina min, divê em bêtir bi alîkariya çavkaniyan bixebitin. Rojnameyên me bi kurdî çi dibêjin? Di warê zimên de Badînan hê ji Bakurê Kurdistanê gelek pêşverûtir e. Silav û rêz. [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 09:13, 7 îlon 2026 (UTC)
:::::::Silav  @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] tu çawanî ? Başî ?
:::::::Ez dubare dikim. Herdu peyv peyvên biyanî ne . Lewma argûman bê mentiq e ku em bêjin '''kûp''' ji '''kas''' çêtir ji ber ku peyva '''kas'''  erebî ye. Têgeha '''kasa cîhanê''' di ferhenga [[Zana Farqînî]] de tomarkirî ye . Aniha hûn dikarin biryar bidin. 
:::::::https://ferhengkurdi.org/peyv/kas+(I)-m [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 10:41, 7 îlon 2026 (UTC)</text>
      <sha1>e7i3f24cj8leos2v0fnojp5lr1fviqu</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2093015</id>
      <parentid>2093014</parentid>
      <timestamp>2026-09-07T10:44:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* Nav */ Bersiv</comment>
      <origin>2093015</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5353" sha1="l2imxjszq7fmr215sz1hl92xh3yyz5x" xml:space="preserve">{{Serê gotûbêjê}}
{{Kalika wîkîprojeyê|sinif=Destpêkî|bingehîn=erê|1=
}}

== Nav ==

Silav @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]], @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]], @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]], @[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] û @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]]. Bi min ev nav çewt e û kêm tê bikaranîn. Pêşniyara min ji bo peyveke standartkirî '''Kûpaya Cihanê ya FIFAyê''' ye, ku ji aliyê mêdyayên kurdî jî tê bikaranîn. Helwesta we li ser vê yeke çi ye? [[Bikarhêner:Kurdistanov|Kurdistanov]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurdistanov|gotûbêj]]) 09:27, 2 îlon 2026 (UTC)

:Merheba @[[Bikarhêner:Kurdistanov|Kurdistanov]], ligorî min '''Kûpaya Cîhanê ya FIFA'''yê jî derbastir e. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 11:19, 2 îlon 2026 (UTC)
:Silav  @[[Bikarhêner:Kurdistanov|Kurdistanov]] û @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] hûn çawa nin? Baş in ?
:Jixwe ew sernav berê jî wekî kasa cihanê hatibû standardkirin. Têgeha [[kasa pîroziyê]] mesela di wergera [[Încîl|Încîlê]] ya bi kurdî de heye. Têgeha kasa cihanê di ferhenga [[Enstîtuya Kurdî ya Stenbolê]] de jî tomarkirî ye.
:https://ferhengkurdi.org/peyv/kas+(I)-m [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 11:27, 2 îlon 2026 (UTC)
::Merheba @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]], Min gotûbêja &quot;standardikirinê&quot; nedît. Li kû derê ye? [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 18:34, 5 îlon 2026 (UTC)
:Merheba @[[Bikarhêner:Kurdistanov|Kurdistanov]] Bi ya min jî '''Kûpaya Cîhanê ya FIFAyê''' baştir e, ez nizanim &quot;kas&quot; çi ye lê xuya ye varyanteke &quot;kase&quot; ye loma kûpa baştir e. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 18:33, 5 îlon 2026 (UTC)
::Chyet &quot;kasik&quot; dide di ferhenga xwe de û di dawiyê de dibêje:  &quot;(also: [kasik JlT/kase a-, IT] (JJ); &lt;kasik&gt; JLIT (HH)) (syn: fincan; t'as) Cf. Ar ka's JA = 'cup, drinking glass'; Sor kase &amp;AA= 'bowl'. According to HH, the kasik is used by the poor.&quot; r.299 Erê &quot;kas&quot; kase ye. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 18:40, 5 îlon 2026 (UTC)
::Silav @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] binêr e gotûbêja [[Kasa Cîhanî ya FIFA 2010]]. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 19:07, 5 îlon 2026 (UTC)
:::Mala te ava, min  ew nedîtibû. Feqat em dikarin carekî din nav biguherînin, eger kesek din îtîraz neke. Wek Chyet dibêje &quot;kas&quot; erebî ye, kurmanc dibêjin &quot;kasik&quot; ew tercimeya Încîlê jî mihtelemen kesên Bêhdînî çêkirine wana gelek erebmancî xeber didine wekî min. Kûpa hem kelîmeyeke &quot;hindûewropî&quot; ye bnr [[:en:wikt:cup#Etymology_2]]. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 19:30, 5 îlon 2026 (UTC)
::::Kas ji &quot;Kas el 'alem&quot; a erebî hatiye û bi heman awayî li Rojavayê Kurdistanê û Behdînan jî tê bikaranîn.
::::Pêyva &quot;kûp&quot; ji aliyê Enstîtuya Kurdî ya Parîsê hatibû pêşniyar kirin û ji aliyên mêdayên kurdî jî tê bikaranîn, ji bo wilo ev peyv ji bo formek standardkirî derbastir e. [[Bikarhêner:Kurdistanov|Kurdistanov]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurdistanov|gotûbêj]]) 04:56, 7 îlon 2026 (UTC)
:::::Silav @[[Bikarhêner:Kurdistanov|Kurdistanov]], @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] hûn çawa nin ?  Baş în ? Min kontrol kir û li gorî [[Google Werger]] peyva kas peyveke erebî ye. Helbet kûp ji latînî tê. Peyveke latînî ye û ne peyveke mîrasgir e ji koka zimanên hind û ewropî. Paşê ew peyv ketiye zimanên din; wek mînak bi tirkî '''dünya kupasi''' . Lewma li gorî min him peyva '''kas''' him jî peyva '''kûp'''  peyvên biyanî ne. Dîsa jî ger hûn bixwazin, em dikarin navên gotaran biguherînin. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 08:35, 7 îlon 2026 (UTC)
::::::Rojnameya Evro ya Dihokê di warê xelata futbolê de Kas bi kar tîne. Yanî gelek çavkaniyên vê peyvê hene. Gelo erebî ye? Ma peyvên mîna tarîx, kitêb û hwd ne erebî ne? Bi dîtina min, divê em bêtir bi alîkariya çavkaniyan bixebitin. Rojnameyên me bi kurdî çi dibêjin? Di warê zimên de Badînan hê ji Bakurê Kurdistanê gelek pêşverûtir e. Silav û rêz. [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 09:13, 7 îlon 2026 (UTC)
:::::::Silav  @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] tu çawanî ? Başî ?
:::::::Ez dubare dikim. Herdu peyv peyvên biyanî ne . Lewma argûman bê mentiq e ku em bêjin '''kûp''' ji '''kas''' çêtir ji ber ku peyva '''kas'''  erebî ye. Têgeha '''kasa cîhanê''' di ferhenga [[Zana Farqînî]] de tomarkirî ye . Aniha hûn dikarin biryar bidin. 
:::::::https://ferhengkurdi.org/peyv/kas+(I)-m [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 10:41, 7 îlon 2026 (UTC)
:::::::Merheba hevalên hêja. Ku ligorî min be, ez dixwazim ku miletê me jê fêm bike, ew ji min re bese. Kelîmeya '''kûpa''' ji aliyê her kesî tê fêm kirin.  [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 10:44, 7 îlon 2026 (UTC)</text>
      <sha1>l2imxjszq7fmr215sz1hl92xh3yyz5x</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Lîsteya şaredariyên parêzgeha Pîzayê</title>
    <ns>0</ns>
    <id>271990</id>
    <revision>
      <id>2092905</id>
      <parentid>1900933</parentid>
      <timestamp>2026-09-06T14:16:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MikaelF</username>
        <id>935</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>MikaelFî/ê navê [[Lîsteya şaredariyên parêzgeha Pisayê]] weke [[Lîsteya şaredariyên parêzgeha Pîzayê]] guhart</comment>
      <origin>1900933</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2413" sha1="g3cvodyynde2268kztd29mtmf9yils6" xml:space="preserve">Li jêr lîsteya 37 şaredariyên (komun) parêzgeha Pisa, Toskana, Îtalyayê hatiye nivîsandin.
== Lîste ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
!Koda ISTATê
!Komun
!Nifûs (2010)
|-
|50001  || [[Bientina]] ||  align=&quot;right&quot; |7.709
|-
|50002  || [[Buti, Tuscany|Buti]] ||  align=&quot;right&quot; |5.856
|-
|50003  || [[Calci]] ||  align=&quot;right&quot; |6.513
|-
|50004  || [[Calcinaia]] ||  align=&quot;right&quot; |11.692
|-
|50005  || [[Capannoli]] ||  align=&quot;right&quot; |6.145
|-
|50006  || [[Casale Marittimo]] ||  align=&quot;right&quot; |1.067
|-
|50007  || [[Casciana Terme Lari]] ||  align=&quot;right&quot; |12.394
|-
|50008  || [[Cascina]] ||  align=&quot;right&quot; |44.201
|-
|50009  || [[Castelfranco di Sotto]] ||  align=&quot;right&quot; |13.219
|-
|50010  || [[Castellina Marittima]] ||  align=&quot;right&quot; |2.055
|-
|50011  || [[Castelnuovo di Val di Cecina]] ||  align=&quot;right&quot; |2.341
|-
|50012  || [[Chianni]] ||  align=&quot;right&quot; |1.505
|-
|50013  || [[Crespina Lorenzana]] ||  align=&quot;right&quot; |5.436
|-
|50014  || [[Fauglia]] ||  align=&quot;right&quot; |3.601
|-
|50015  || [[Guardistallo]] ||  align=&quot;right&quot; |1.296
|-
|50016  || [[Lajatico]] ||  align=&quot;right&quot; |1?376
|-
|50019  || [[Montecatini Val di Cecina]] ||  align=&quot;right&quot; |1.883
|-
|50020  || [[Montescudaio]] ||  align=&quot;right&quot; |1.946
|-
|50021  || [[Monteverdi Marittimo]] ||  align=&quot;right&quot; |784
|-
|50022  || [[Montopoli in Val d'Arno]] ||  align=&quot;right&quot; |11.219
|-
|50023  || [[Orciano Pisano]] ||  align=&quot;right&quot; |623
|-
|50024  || [[Palaia]] ||  align=&quot;right&quot; |4.622
|-
|50025  || [[Peccioli]] ||  align=&quot;right&quot; |4.966
|-
|50026  || [[Pisa]] ||  align=&quot;right&quot; |88.217
|-
|50027  || [[Pomarance]] ||  align=&quot;right&quot; |6.054
|-
|50028  || [[Ponsacco]] ||  align=&quot;right&quot; |15.511
|-
|50029  || [[Pontedera]] ||  align=&quot;right&quot; |28.350
|-
|50030  || [[Riparbella]] ||  align=&quot;right&quot; |1.646
|-
|50031  || [[San Giuliano Terme]] ||  align=&quot;right&quot; |31.822
|-
|50032  || [[San Miniato]] ||  align=&quot;right&quot; |28.257
|-
|50033  || [[Santa Croce sull'Arno]] ||  align=&quot;right&quot; |14.356
|-
|50034  || [[Santa Luce]] ||  align=&quot;right&quot; |1.715
|-
|50035  || [[Santa Maria a Monte]] ||  align=&quot;right&quot; |12.813
|-
|50036  || [[Terricciola]] ||  align=&quot;right&quot; |4.556
|-
|50037  || [[Vecchiano]] ||  align=&quot;right&quot; |12.472
|-
|50038  || [[Vicopisano]] ||  align=&quot;right&quot; |8.466
|-
|50039  || [[Volterra]] ||  align=&quot;right&quot; |11.077
|-
|}
== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Lîsteyên şaredariyên Îtalyayê|Pisayê]]</text>
      <sha1>g3cvodyynde2268kztd29mtmf9yils6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2092909</id>
      <parentid>2092905</parentid>
      <timestamp>2026-09-06T14:17:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MikaelF</username>
        <id>935</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2092909</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2423" sha1="3fjqbefr9xitinz487tem6gy04t0xwi" xml:space="preserve">Li jêr lîsteya 37 şaredariyên (komun) parêzgeha Pîza, Toskana, Îtalyayê hatiye nivîsandin.
== Lîste ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
!Koda ISTATê
!Komun
!Nifûs (2010)
|-
|50001  || [[Bientina]] ||  align=&quot;right&quot; |7.709
|-
|50002  || [[Buti, Tuscany|Buti]] ||  align=&quot;right&quot; |5.856
|-
|50003  || [[Calci]] ||  align=&quot;right&quot; |6.513
|-
|50004  || [[Calcinaia]] ||  align=&quot;right&quot; |11.692
|-
|50005  || [[Capannoli]] ||  align=&quot;right&quot; |6.145
|-
|50006  || [[Casale Marittimo]] ||  align=&quot;right&quot; |1.067
|-
|50007  || [[Casciana Terme Lari]] ||  align=&quot;right&quot; |12.394
|-
|50008  || [[Cascina]] ||  align=&quot;right&quot; |44.201
|-
|50009  || [[Castelfranco di Sotto]] ||  align=&quot;right&quot; |13.219
|-
|50010  || [[Castellina Marittima]] ||  align=&quot;right&quot; |2.055
|-
|50011  || [[Castelnuovo di Val di Cecina]] ||  align=&quot;right&quot; |2.341
|-
|50012  || [[Chianni]] ||  align=&quot;right&quot; |1.505
|-
|50013  || [[Crespina Lorenzana]] ||  align=&quot;right&quot; |5.436
|-
|50014  || [[Fauglia]] ||  align=&quot;right&quot; |3.601
|-
|50015  || [[Guardistallo]] ||  align=&quot;right&quot; |1.296
|-
|50016  || [[Lajatico]] ||  align=&quot;right&quot; |1?376
|-
|50019  || [[Montecatini Val di Cecina]] ||  align=&quot;right&quot; |1.883
|-
|50020  || [[Montescudaio]] ||  align=&quot;right&quot; |1.946
|-
|50021  || [[Monteverdi Marittimo]] ||  align=&quot;right&quot; |784
|-
|50022  || [[Montopoli in Val d'Arno]] ||  align=&quot;right&quot; |11.219
|-
|50023  || [[Orciano Pisano]] ||  align=&quot;right&quot; |623
|-
|50024  || [[Palaia]] ||  align=&quot;right&quot; |4.622
|-
|50025  || [[Peccioli]] ||  align=&quot;right&quot; |4.966
|-
|50026  || [[Pîza]] (Pisa) ||  align=&quot;right&quot; |88.217
|-
|50027  || [[Pomarance]] ||  align=&quot;right&quot; |6.054
|-
|50028  || [[Ponsacco]] ||  align=&quot;right&quot; |15.511
|-
|50029  || [[Pontedera]] ||  align=&quot;right&quot; |28.350
|-
|50030  || [[Riparbella]] ||  align=&quot;right&quot; |1.646
|-
|50031  || [[San Giuliano Terme]] ||  align=&quot;right&quot; |31.822
|-
|50032  || [[San Miniato]] ||  align=&quot;right&quot; |28.257
|-
|50033  || [[Santa Croce sull'Arno]] ||  align=&quot;right&quot; |14.356
|-
|50034  || [[Santa Luce]] ||  align=&quot;right&quot; |1.715
|-
|50035  || [[Santa Maria a Monte]] ||  align=&quot;right&quot; |12.813
|-
|50036  || [[Terricciola]] ||  align=&quot;right&quot; |4.556
|-
|50037  || [[Vecchiano]] ||  align=&quot;right&quot; |12.472
|-
|50038  || [[Vicopisano]] ||  align=&quot;right&quot; |8.466
|-
|50039  || [[Volterra]] ||  align=&quot;right&quot; |11.077
|-
|}
== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Lîsteyên şaredariyên Îtalyayê|Pîzayê]]</text>
      <sha1>3fjqbefr9xitinz487tem6gy04t0xwi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Bientina</title>
    <ns>0</ns>
    <id>271991</id>
    <revision>
      <id>2092904</id>
      <parentid>2023518</parentid>
      <timestamp>2026-09-06T14:15:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MikaelF</username>
        <id>935</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2092904</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="800" sha1="t6bftv2vup1jjjxkia7mx7rdqdx2uqy" xml:space="preserve">{{Agahîdank wargeh/wîkîdane
| nav                = Bientina
| statû              = Komun
| sernavê_wêne       = Dîmenek ji komunê
}}
'''Bientina''' komun û şaredariyeke parêzgeha [[Pîza (parêzgeh)|Pîzaya]] li herêma [[Toskana]] ye ku yek ji şaredariyên [[Îtalya]]ya navendî ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://dati.istat.it/ |sernav=Statistiche Istat |malper=dati.istat.it |roja-gihiştinê=2024-08-13}}&lt;/ref&gt;
== Nifûs ==
{{Nifûsa tarîxî/wd}}
{{Çepê paqij bike}}
== Mijarên têkildar ==
* [[Lîsteya şaredariyên parêzgeha Pisayê]]
== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
== Girêdanên derve ==
{{Kategoriya Commonsê ya biçûk}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Îtalya-erdnîgarî-şitil}}

[[Kategorî:Bajar û bajarokên Toskanayê]]
[[Kategorî:Şaredariyên parêzgeha Pisayê]]</text>
      <sha1>t6bftv2vup1jjjxkia7mx7rdqdx2uqy</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2092925</id>
      <parentid>2092904</parentid>
      <timestamp>2026-09-06T14:58:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MikaelF</username>
        <id>935</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2092925</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="801" sha1="16uzziybd3cx570dut38rn5tun51skc" xml:space="preserve">{{Agahîdank wargeh/wîkîdane
| nav                = Bientina
| statû              = Komun
| sernavê_wêne       = Dîmenek ji komunê
}}
'''Bientina''' komun û şaredariyeke parêzgeha [[Pîza (parêzgeh)|Pîzayê]] li herêma [[Toskana]] ye ku yek ji şaredariyên [[Îtalya]]ya navendî ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://dati.istat.it/ |sernav=Statistiche Istat |malper=dati.istat.it |roja-gihiştinê=2024-08-13}}&lt;/ref&gt;
== Nifûs ==
{{Nifûsa tarîxî/wd}}
{{Çepê paqij bike}}
== Mijarên têkildar ==
* [[Lîsteya şaredariyên parêzgeha Pisayê]]
== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
== Girêdanên derve ==
{{Kategoriya Commonsê ya biçûk}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Îtalya-erdnîgarî-şitil}}

[[Kategorî:Bajar û bajarokên Toskanayê]]
[[Kategorî:Şaredariyên parêzgeha Pisayê]]</text>
      <sha1>16uzziybd3cx570dut38rn5tun51skc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Pîza, Toskana</title>
    <ns>0</ns>
    <id>272014</id>
    <revision>
      <id>2092902</id>
      <parentid>2028623</parentid>
      <timestamp>2026-09-06T14:06:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MikaelF</username>
        <id>935</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2092902</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="820" sha1="7j4c6j5i5zsydsn3p79cehqh12oxiv6" xml:space="preserve">{{Agahîdank wargeh/wîkîdane
| nav                = Pisa
| statû              = Komun
| sernavê_wêne       = Dîmenek ji komunê
}}
'''Pisa''' yan jî '''Pîza'''{{Çavk}}, komun û şaredariyeke parêzgeha [[Pisa (parêzgeh)|Pisaya]] li herêma [[Toskana]] ye ku yek ji şaredariyên [[Îtalya]]ya navendî ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://dati.istat.it/ |sernav=Statistiche Istat |malper=dati.istat.it |roja-gihiştinê=2024-08-13}}&lt;/ref&gt;
== Nifûs ==
{{Nifûsa tarîxî/wd}}
{{Çepê paqij bike}}
== Mijarên têkildar ==
* [[Lîsteya şaredariyên parêzgeha Pisayê]]
== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
== Girêdanên derve ==
{{Kategoriya Commonsê ya biçûk}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Îtalya-erdnîgarî-şitil}}

[[Kategorî:Bajar û bajarokên Toskanayê]]
[[Kategorî:Şaredariyên parêzgeha Pisayê]]</text>
      <sha1>7j4c6j5i5zsydsn3p79cehqh12oxiv6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2092903</id>
      <parentid>2092902</parentid>
      <timestamp>2026-09-06T14:13:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MikaelF</username>
        <id>935</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2092903</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="815" sha1="8ohu7m18g6o7xyxm9zjrwtsty5korws" xml:space="preserve">{{Agahîdank wargeh/wîkîdane
| nav                = Pîza
| statû              = Komun
| sernavê_wêne       = Dîmenek ji komunê
}}
'''Pîza''' ({{langx|it|Pisa}}), komun û şaredariyeke parêzgeha [[Pîza (parêzgeh)|Pîzaya]] li herêma [[Toskana]] ye ku yek ji şaredariyên [[Îtalya]]ya navendî ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://dati.istat.it/ |sernav=Statistiche Istat |malper=dati.istat.it |roja-gihiştinê=2024-08-13}}&lt;/ref&gt;
== Nifûs ==
{{Nifûsa tarîxî/wd}}
{{Çepê paqij bike}}
== Mijarên têkildar ==
* [[Lîsteya şaredariyên parêzgeha Pisayê]]
== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
== Girêdanên derve ==
{{Kategoriya Commonsê ya biçûk}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Îtalya-erdnîgarî-şitil}}

[[Kategorî:Bajar û bajarokên Toskanayê]]
[[Kategorî:Şaredariyên parêzgeha Pisayê]]</text>
      <sha1>8ohu7m18g6o7xyxm9zjrwtsty5korws</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2092914</id>
      <parentid>2092903</parentid>
      <timestamp>2026-09-06T14:20:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MikaelF</username>
        <id>935</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>MikaelFî/ê navê [[Pisa]] weke [[Pîza, Toskana]] guhart</comment>
      <origin>2092903</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="815" sha1="8ohu7m18g6o7xyxm9zjrwtsty5korws" xml:space="preserve">{{Agahîdank wargeh/wîkîdane
| nav                = Pîza
| statû              = Komun
| sernavê_wêne       = Dîmenek ji komunê
}}
'''Pîza''' ({{langx|it|Pisa}}), komun û şaredariyeke parêzgeha [[Pîza (parêzgeh)|Pîzaya]] li herêma [[Toskana]] ye ku yek ji şaredariyên [[Îtalya]]ya navendî ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://dati.istat.it/ |sernav=Statistiche Istat |malper=dati.istat.it |roja-gihiştinê=2024-08-13}}&lt;/ref&gt;
== Nifûs ==
{{Nifûsa tarîxî/wd}}
{{Çepê paqij bike}}
== Mijarên têkildar ==
* [[Lîsteya şaredariyên parêzgeha Pisayê]]
== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
== Girêdanên derve ==
{{Kategoriya Commonsê ya biçûk}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Îtalya-erdnîgarî-şitil}}

[[Kategorî:Bajar û bajarokên Toskanayê]]
[[Kategorî:Şaredariyên parêzgeha Pisayê]]</text>
      <sha1>8ohu7m18g6o7xyxm9zjrwtsty5korws</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2092918</id>
      <parentid>2092914</parentid>
      <timestamp>2026-09-06T14:20:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MikaelF</username>
        <id>935</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Mijarên têkildar */</comment>
      <origin>2092918</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="817" sha1="lqdmve0wo2w583x8ccm1j4f24tizzft" xml:space="preserve">{{Agahîdank wargeh/wîkîdane
| nav                = Pîza
| statû              = Komun
| sernavê_wêne       = Dîmenek ji komunê
}}
'''Pîza''' ({{langx|it|Pisa}}), komun û şaredariyeke parêzgeha [[Pîza (parêzgeh)|Pîzaya]] li herêma [[Toskana]] ye ku yek ji şaredariyên [[Îtalya]]ya navendî ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://dati.istat.it/ |sernav=Statistiche Istat |malper=dati.istat.it |roja-gihiştinê=2024-08-13}}&lt;/ref&gt;
== Nifûs ==
{{Nifûsa tarîxî/wd}}
{{Çepê paqij bike}}
== Mijarên têkildar ==
* [[Lîsteya şaredariyên parêzgeha Pîzayê]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
== Girêdanên derve ==
{{Kategoriya Commonsê ya biçûk}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Îtalya-erdnîgarî-şitil}}

[[Kategorî:Bajar û bajarokên Toskanayê]]
[[Kategorî:Şaredariyên parêzgeha Pisayê]]</text>
      <sha1>lqdmve0wo2w583x8ccm1j4f24tizzft</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2092931</id>
      <parentid>2092918</parentid>
      <timestamp>2026-09-06T18:16:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MikaelF</username>
        <id>935</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2092931</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="837" sha1="5z6njmrxb0if3fid2jb9mf3zr27udwc" xml:space="preserve">{{Agahîdank wargeh/wîkîdane
| nav                = Pîza
| statû              = Komun
| sernavê_wêne       = Dîmenek ji komunê
}}
'''Pîza''' ({{langx|it|Pisa}} {{IPA-it|ˈpiːza}}), komun û şaredariyeke parêzgeha [[Pîza (parêzgeh)|Pîzaya]] li herêma [[Toskana]] ye ku yek ji şaredariyên [[Îtalya]]ya navendî ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://dati.istat.it/ |sernav=Statistiche Istat |malper=dati.istat.it |roja-gihiştinê=2024-08-13}}&lt;/ref&gt;
== Nifûs ==
{{Nifûsa tarîxî/wd}}
{{Çepê paqij bike}}
== Mijarên têkildar ==
* [[Lîsteya şaredariyên parêzgeha Pîzayê]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
== Girêdanên derve ==
{{Kategoriya Commonsê ya biçûk}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Îtalya-erdnîgarî-şitil}}

[[Kategorî:Bajar û bajarokên Toskanayê]]
[[Kategorî:Şaredariyên parêzgeha Pisayê]]</text>
      <sha1>5z6njmrxb0if3fid2jb9mf3zr27udwc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gotûbêj:Lîsteya şaredariyên parêzgeha Pîzayê</title>
    <ns>1</ns>
    <id>298379</id>
    <revision>
      <id>2092907</id>
      <parentid>1903905</parentid>
      <timestamp>2026-09-06T14:16:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MikaelF</username>
        <id>935</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>MikaelFî/ê navê [[Gotûbêj:Lîsteya şaredariyên parêzgeha Pisayê]] weke [[Gotûbêj:Lîsteya şaredariyên parêzgeha Pîzayê]] guhart</comment>
      <origin>1903905</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="96" sha1="0swoq876r0buqo4cabnmbehibuwsge5" xml:space="preserve">{{Serê gotûbêjê}}
{{Kalika wîkîprojeyê|sinif=|1=
{{Wîkîproje Îtalya|muhîmî=Kêm}}
}}</text>
      <sha1>0swoq876r0buqo4cabnmbehibuwsge5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gotûbêj:Pîza, Toskana</title>
    <ns>1</ns>
    <id>299390</id>
    <revision>
      <id>2092890</id>
      <parentid>1904958</parentid>
      <timestamp>2026-09-06T12:09:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Rewiye tine</username>
        <id>40516</id>
      </contributor>
      <comment>/* Divê Pîsa be. Çimkî wisa tê xwendin. */ beşeke nû</comment>
      <origin>2092890</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="313" sha1="50paixiof7hyjjnksvbbm9aj0z0vfxn" xml:space="preserve">{{Serê gotûbêjê}}
{{Kalika wîkîprojeyê|sinif=Şitil|1=
{{Wîkîproje Îtalya|muhîmî=Zêde}}
}}

== Divê Pîsa be. Çimkî wisa tê xwendin. ==

@[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] [[Bikarhêner:Rewiye tine|Rewiye tine]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Rewiye tine|gotûbêj]]) 12:09, 6 îlon 2026 (UTC)</text>
      <sha1>50paixiof7hyjjnksvbbm9aj0z0vfxn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2092891</id>
      <parentid>2092890</parentid>
      <timestamp>2026-09-06T13:16:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* Divê Pîsa be. Çimkî wisa tê xwendin. */ Bersiv</comment>
      <origin>2092891</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="871" sha1="63r0bcuipp87hkn2yde23qzb72r91s2" xml:space="preserve">{{Serê gotûbêjê}}
{{Kalika wîkîprojeyê|sinif=Şitil|1=
{{Wîkîproje Îtalya|muhîmî=Zêde}}
}}

== Divê Pîsa be. Çimkî wisa tê xwendin. ==

@[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] [[Bikarhêner:Rewiye tine|Rewiye tine]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Rewiye tine|gotûbêj]]) 12:09, 6 îlon 2026 (UTC)

:Merheba @[[Bikarhêner:Rewiye tine|Rewiye tine]], ez ne tam emîn im ku em têne nav û formên nivîsê a resmî dikarin bikar bînin, an jî navên kurdîkirine jî wekî sernav karin bikarbînin, ji ber ku ew cih li derveyî [[Kurdistan|Kurdistanê]] ye. Ku çavkaniyeke kurdî hebûya ku em dikarin lê zêde bikin baştir biya. 
:Hevalê @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] bi îşên nav û nivîsa cihên gurbetê baştir dizaniye. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 13:16, 6 îlon 2026 (UTC)</text>
      <sha1>63r0bcuipp87hkn2yde23qzb72r91s2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2092892</id>
      <parentid>2092891</parentid>
      <timestamp>2026-09-06T13:20:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Rewiye tine</username>
        <id>40516</id>
      </contributor>
      <comment>/* Divê Pîsa be. Çimkî wisa tê xwendin. */ Bersiv</comment>
      <origin>2092892</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1070" sha1="2vmd1mw5cepzvwukqejdzwvrqesg6m2" xml:space="preserve">{{Serê gotûbêjê}}
{{Kalika wîkîprojeyê|sinif=Şitil|1=
{{Wîkîproje Îtalya|muhîmî=Zêde}}
}}

== Divê Pîsa be. Çimkî wisa tê xwendin. ==

@[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] [[Bikarhêner:Rewiye tine|Rewiye tine]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Rewiye tine|gotûbêj]]) 12:09, 6 îlon 2026 (UTC)

:Merheba @[[Bikarhêner:Rewiye tine|Rewiye tine]], ez ne tam emîn im ku em têne nav û formên nivîsê a resmî dikarin bikar bînin, an jî navên kurdîkirine jî wekî sernav karin bikarbînin, ji ber ku ew cih li derveyî [[Kurdistan|Kurdistanê]] ye. Ku çavkaniyeke kurdî hebûya ku em dikarin lê zêde bikin baştir biya. 
:Hevalê @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] bi îşên nav û nivîsa cihên gurbetê baştir dizaniye. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 13:16, 6 îlon 2026 (UTC)
::Ji frensî, xwendina wî dinêrin. aliyê bilêvkirinê ve bîya min dibe pîsa [[Bikarhêner:Rewiye tine|Rewiye tine]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Rewiye tine|gotûbêj]]) 13:20, 6 îlon 2026 (UTC)</text>
      <sha1>2vmd1mw5cepzvwukqejdzwvrqesg6m2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2092916</id>
      <parentid>2092892</parentid>
      <timestamp>2026-09-06T14:20:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MikaelF</username>
        <id>935</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>MikaelFî/ê navê [[Gotûbêj:Pisa]] weke [[Gotûbêj:Pîza, Toskana]] guhart</comment>
      <origin>2092892</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1070" sha1="2vmd1mw5cepzvwukqejdzwvrqesg6m2" xml:space="preserve">{{Serê gotûbêjê}}
{{Kalika wîkîprojeyê|sinif=Şitil|1=
{{Wîkîproje Îtalya|muhîmî=Zêde}}
}}

== Divê Pîsa be. Çimkî wisa tê xwendin. ==

@[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] [[Bikarhêner:Rewiye tine|Rewiye tine]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Rewiye tine|gotûbêj]]) 12:09, 6 îlon 2026 (UTC)

:Merheba @[[Bikarhêner:Rewiye tine|Rewiye tine]], ez ne tam emîn im ku em têne nav û formên nivîsê a resmî dikarin bikar bînin, an jî navên kurdîkirine jî wekî sernav karin bikarbînin, ji ber ku ew cih li derveyî [[Kurdistan|Kurdistanê]] ye. Ku çavkaniyeke kurdî hebûya ku em dikarin lê zêde bikin baştir biya. 
:Hevalê @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] bi îşên nav û nivîsa cihên gurbetê baştir dizaniye. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 13:16, 6 îlon 2026 (UTC)
::Ji frensî, xwendina wî dinêrin. aliyê bilêvkirinê ve bîya min dibe pîsa [[Bikarhêner:Rewiye tine|Rewiye tine]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Rewiye tine|gotûbêj]]) 13:20, 6 îlon 2026 (UTC)</text>
      <sha1>2vmd1mw5cepzvwukqejdzwvrqesg6m2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2092919</id>
      <parentid>2092916</parentid>
      <timestamp>2026-09-06T14:36:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MikaelF</username>
        <id>935</id>
      </contributor>
      <comment>/* Divê Pîsa be. Çimkî wisa tê xwendin. */ Bersiv</comment>
      <origin>2092919</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1412" sha1="0glzry61ks2i1tycy5n9lf11gz21xly" xml:space="preserve">{{Serê gotûbêjê}}
{{Kalika wîkîprojeyê|sinif=Şitil|1=
{{Wîkîproje Îtalya|muhîmî=Zêde}}
}}

== Divê Pîsa be. Çimkî wisa tê xwendin. ==

@[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] [[Bikarhêner:Rewiye tine|Rewiye tine]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Rewiye tine|gotûbêj]]) 12:09, 6 îlon 2026 (UTC)

:Merheba @[[Bikarhêner:Rewiye tine|Rewiye tine]], ez ne tam emîn im ku em têne nav û formên nivîsê a resmî dikarin bikar bînin, an jî navên kurdîkirine jî wekî sernav karin bikarbînin, ji ber ku ew cih li derveyî [[Kurdistan|Kurdistanê]] ye. Ku çavkaniyeke kurdî hebûya ku em dikarin lê zêde bikin baştir biya. 
:Hevalê @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] bi îşên nav û nivîsa cihên gurbetê baştir dizaniye. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 13:16, 6 îlon 2026 (UTC)
::Ji frensî, xwendina wî dinêrin. aliyê bilêvkirinê ve bîya min dibe pîsa [[Bikarhêner:Rewiye tine|Rewiye tine]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Rewiye tine|gotûbêj]]) 13:20, 6 îlon 2026 (UTC)
:Silav @[[Bikarhêner:Rewiye tine|Rewiye tine]], @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]], navê vî bajarî bi kurmancî û soranî Pîza ye, ne wilo? [[Birca Pîzayê]]/[[Birca Xwar a Pîzayê]] ya navdar jî heye. :) Silav û rêz. [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 14:36, 6 îlon 2026 (UTC)</text>
      <sha1>0glzry61ks2i1tycy5n9lf11gz21xly</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2092928</id>
      <parentid>2092919</parentid>
      <timestamp>2026-09-06T17:43:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Rewiye tine</username>
        <id>40516</id>
      </contributor>
      <comment>/* Divê Pîsa be. Çimkî wisa tê xwendin. */ Bersiv</comment>
      <origin>2092928</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1612" sha1="fu0dxkf671qgppgjkxouc6pagsh9ezp" xml:space="preserve">{{Serê gotûbêjê}}
{{Kalika wîkîprojeyê|sinif=Şitil|1=
{{Wîkîproje Îtalya|muhîmî=Zêde}}
}}

== Divê Pîsa be. Çimkî wisa tê xwendin. ==

@[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] [[Bikarhêner:Rewiye tine|Rewiye tine]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Rewiye tine|gotûbêj]]) 12:09, 6 îlon 2026 (UTC)

:Merheba @[[Bikarhêner:Rewiye tine|Rewiye tine]], ez ne tam emîn im ku em têne nav û formên nivîsê a resmî dikarin bikar bînin, an jî navên kurdîkirine jî wekî sernav karin bikarbînin, ji ber ku ew cih li derveyî [[Kurdistan|Kurdistanê]] ye. Ku çavkaniyeke kurdî hebûya ku em dikarin lê zêde bikin baştir biya. 
:Hevalê @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] bi îşên nav û nivîsa cihên gurbetê baştir dizaniye. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 13:16, 6 îlon 2026 (UTC)
::Ji frensî, xwendina wî dinêrin. aliyê bilêvkirinê ve bîya min dibe pîsa [[Bikarhêner:Rewiye tine|Rewiye tine]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Rewiye tine|gotûbêj]]) 13:20, 6 îlon 2026 (UTC)
:Silav @[[Bikarhêner:Rewiye tine|Rewiye tine]], @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]], navê vî bajarî bi kurmancî û soranî Pîza ye, ne wilo? [[Birca Pîzayê]]/[[Birca Xwar a Pîzayê]] ya navdar jî heye. :) Silav û rêz. [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 14:36, 6 îlon 2026 (UTC)
::Rast e, ew -z- ye. Fransî û îtalî -z- dixwînin. Ez dibêjim wisa çêtir e. [[Bikarhêner:Rewiye tine|Rewiye tine]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Rewiye tine|gotûbêj]]) 17:43, 6 îlon 2026 (UTC)</text>
      <sha1>fu0dxkf671qgppgjkxouc6pagsh9ezp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî</title>
    <ns>3</ns>
    <id>309977</id>
    <revision>
      <id>2092953</id>
      <parentid>2092889</parentid>
      <timestamp>2026-09-06T22:24:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Wikihez</username>
        <id>39702</id>
      </contributor>
      <comment>/* Şitil */ Bersiv</comment>
      <origin>2092953</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17505" sha1="a8hamrx03mlzj3hypzl9rtyabpauv8w" xml:space="preserve">{{Xêrhatin}} [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 15:01, 24 tebax 2025 (UTC)

== Di derbarê formata Wîkîpediyaya kurdî de ==

Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ez kevxweş bûm ku ji bo Wîkîpediyaya kurdî jî dixebitî. Ez dixwazim di derbarê format û naverokên Wîkîpediyaya kurdî hinek agahî ji te re binivîsim. Em wek bikarhêner û dilxwazên Wîkîpediya kurdî hewl didin ku ensîklopediyeke rastîn û ji bandora çavkaniyên fermî ya dewletan dûr pêş bixin. Wek ku tu dizanî çavkaniyên fermî yên ku di bin bandorên dewletên Rojhilata Navîn de hatine nivîsandin mixabin rast nînin û hemî bi naverokên ku li gorî berjewendiyên wanin hatine guhartin. Mixabin agahiyên di derbarê kurdan de jî ji aliyê van dewletan ve yan hatine tunekirin yan jî hatine guhertin. Wîkîpediya tirkî û farisî bi awayeke berfireh di bin bandora van çavkaniyan de maye.

Di vê rewşê de em dikarin çibikin?

* Divê em bi taybetî bi awayekî baldar li ser dîroka gelên Rojhilata Navîn, dîroka kurdan û dîroka Kurdistanê bisekinin. Di derheqê naverokên dîrokî de çavkaniyên ku eleqeya wan bi saziyên van dewletan re tuneye bikar bînin (mixabin ji bo rastî ya naverokan ev yek pêwîst e)
* Bi taybetî nav û erdnîgariya Kurdistanê ji ber ku ji aliyê van dewletan ve hatiye înkarkirin divê em çavkaniyên bê alî jî xwe re esas bigirin.
* Di derbarê gelên ereb, tirk û azerî de divê em çavkaniyên ku ji saziyên van dûr in bikar bînin.
* Wek mînak çavkaniyên fermî yên Tirkiyeyê û sazîyên Tirkiye gelek navên erdnîgarî yên Kurdistanê guhertine. Wek mînak li Mereşê Navçeya ''Kurdoğlu'' yan jî ''Kürtoğlu'' wekî ''Türkoğlu'' guhertine. Li heman herêmê mizgefta bi navê ''Kürtler Camii'' wekî ''Türkler Camii'' guhertine. Mînakek din jî di van rojên dawî de li Efrîn Rojavayê Kurdistanê navê Çiyayê Kurmênc wekê ''Türkmen Dağı'' di çavkaniyên xwe de bikar tînin. Mînakên bi vê rengê gelek hene. Divê em hay ji van rastiyan he bin û nehêlin rastî bi çavkaniyên nerastên dewletan winda bibin. Bi silav û rêz.
[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 15:23, 24 tebax 2025 (UTC)

:Silav @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]]! Gelek spas ji bo hewildanên te! Şirove û xalên te bi piranî ji bo min têne fêmkirin. Ez her tim hewl didim ku xebata xwe bi awayekî bêalî bimeşînim û eleqeyek mezin nîşanî min tê ku dîroka kurdî, tirkî û farisî ji bo axaftvanên kurmancî gihîştî û agahdar bikim. Ez her tim di xebata xwe de ji bîr nakim ku sansurkirina têgehên wekî ''kurd'' û ''Kurdistanê'' nayê piştgirîkirin û her tim hewl didim ku li dijî civaka kurd ti propagandayê nekim. Ez bi xwe li Kurdistanê mezin bûm û tiştekî kurdî li ser min heye. Lêbelê ez girîng dibînim ku gotarên li ser vê mijarê berfireh bikim, bêyî ku ew rasterast li ser kurdan bin an jî li ser gelên din ên di dîrokê de ku bandorek mezin li ser gelê kurd kirine.  [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 08:45, 25 tebax 2025 (UTC)
::Spas ji bo bersiva te. Serkevtin. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 10:39, 25 tebax 2025 (UTC)

== Bikarabîna şablona nifûsê  ==

Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ji kerema van herdû şablonên
&quot;Nifûsa tarîxî/wd&quot; û
&quot;Çepê paqij bike&quot; bi hev re li gotaran zêde bike. Dema ku tenê şablona &quot;Nifûsa tarîxî/wd&quot; li gotarê hate zêde kirin, gotar li ser gohertoya komputorê xira dibe. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 12:43, 30 kanûna paşîn 2026 (UTC)

:Baş e. Sipas ji bo wê agahiyê. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 16:56, 31 kanûna paşîn 2026 (UTC)

== Guhertina navan û girênada nav zimanî ==

Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] dema ku te navê gotarekî guhert ew gotar ji lîsteya nav zimanî jî derdikeve. Divê li ser Wîkîpediya înglîzî heman gotarê vekî û li wir li beşa serarastkirina ku listeya zimanan tê sererast kirin, herî wîkîdatayê û li wir navê gotarê biguherînî. Rêya duyem jî ev e: ji bo ku bot bi awayeke otomatîk gotarê beşdaerê lîsteyê bike li herî jêra gotarê di nava van [[..]] naberokan de en:navêgotarê bi îngîlîzî binivîsî û li jêr zêde bikî. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 18:13, 4 sibat 2026 (UTC)

:Temam. Sipas dikim. Ez hişyar nebûm ku giredana wîkî-datayê winda bûye.  [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 09:35, 5 sibat 2026 (UTC)

== Ji bo Agahîdanka bajarên Başûrê Kurdistanê  ==

Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ji ber ku kêmasiyên hinek parametreyan di Agahîdanka Wîkîdaneyê de hene ez dibêjim ku Agahîdanka bajarên herêma Kurdistana neyê guhertin êdî çêtir e. Wek mînak li başurê Kurdistanê rêveberiyeke xweser heye ev di nav Agahîdankê de tuneye.[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 12:25, 11 sibat 2026 (UTC)

== Navê Dêrsimê  ==

Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] Dêrsim navê herêmê ye lê ji aliyê gel ve ji bo navê bajêr tê bikaranîn. Derxistina navê Dêrsimê dibe sedema tevliheviyê. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 05:56, 4 adar 2026 (UTC)

:Silav @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], Dêrsim gorî zanîbûna min navê parêzgeh yê berê û navê herêmê Dêrsim yê îro û hinek perçeyên derûdora xwe ye. Bajar, yanî navenda wê herêmê di dîrokê de ji aliyê kurmancan wekî Mamekî û ji aliyê zazayan wekî Mamekiye hatiye binavkirin. Gelo ma çavkaniyekî hebe ji bo navê Dêrsim ji bo navendê ê gelek baş be, bêr vê ez ne temanî memnûn im bi vê. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 06:25, 4 adar 2026 (UTC)
::@[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]]
::* https://www.researchgate.net/figure/Map-of-the-city-of-Tunceli-within-Turkey-and-the-larger-Dersim-in-red-region-before-the_fig1_319894061
::* https://arastirmax.com/en/system/files/dergiler/79199/makaleler/12/34/arastirmax-tunceli-ili-adlarinin-koken-yapi-anlamlari.pdf
::[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 06:29, 4 adar 2026 (UTC)
::Rast e. Dêrsim navê herêmê ye. Lê îro her çiqas hinek bikaranîna lokal a navê Mamekî hebe jî ji aliyê gel ve bi gelemperî navenda bajêr wekê Dêrsimê binav dikin. Ji ber ku bajêr bi gelemperî wekê Dêrsim tê zanin dema ku em navê Dêrsimê ji gotarê derxin ew dibe sedema tevliheviyê. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 06:30, 4 adar 2026 (UTC)
:::@[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], dibe ku gotina tê rast e. Bila bisekine. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 06:32, 4 adar 2026 (UTC)
::::Spas ji bo hewlên te yên hêja. Hêvî dikim ku tu di pêşerojê de di warê zimanê kurdî de bibî bikarhênereke gelek serkevtî. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 06:47, 4 adar 2026 (UTC)
:::::Gelek sipas ji bo piştgiriya tê. Mala tê ava! [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 08:01, 4 adar 2026 (UTC)

== Tû ji kû dêr î? ==

Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]], dikarim zanîbem ku tu ji kîçar bajarê Bakurê Kurdistanê î? [[Taybet:Beşdarî/&amp;#126;2026-16023-59|&amp;#126;2026-16023-59]] ([[Gotûbêja bikarhêner:&amp;#126;2026-16023-59|talk]]) 04:47, 13 adar 2026 (UTC)

:Silav! Ez ji herêma [[Wan (parêzgeh)|Wanê]] me. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 04:48, 13 adar 2026 (UTC)

== Pêşniyarî ==

Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] gelek spas dikim ji bo hewl û xwesteka te yê ji bo pêşvebirina Wîkîpediya kurdî. Ger ku di warê peyvên bi kurdî zehmetiyê dikişînî, du aplîkasyonên bi navê WQFerhen û WîkîFerheng hene tu dikarî van her dû aplîkasyonan daxînê telefona xwe jê sûdê werbigrî. Ev her dû aplîkasyonan hem li ser Androîdê û hem jî li ser IOSê (iPhone) hene. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 17:37, 19 nîsan 2026 (UTC)

:Silav @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]]. Gelek sipas ji bo pêşniyara tê. Evê gelek alîkariya min ba. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 19:41, 19 nîsan 2026 (UTC)

== Pêşketina rêzimana kurdî (gramera kurdî) ==

Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] di demên dawî de rêzimana te qels bûye. Rewşa û astengiya zimanê kurdî li bakur ji xwe diyar e. Em hewl didin ku bibin alîkar ku hemî bikarhênerên Wîkîpediya kurdî di asta herî bilind de kurdî ya xwe pêş bixin. Ev jî bi xwendin û lêkolîn kirina li ser zimanê kurdî pêk tê. Malpera Rudawê Nûçe û naverokên xwe bi rêya Jîriya çêkirî (AI) dixwîne. Deme ku mirov nûçeyan vekir li jêra malperê nîşana guhdarî kirinê heye. Ez bawer dikim ku ev dikare ji te re bibe alîkar. Ji bo xwesteka xebatên te yê li ser Wîkîpediya kurdî gelek spas dikim. Hêvîdar im ku tu di warê zimanê kurdî de bibî bikarhênerekî serkevtî. [https://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/220420265 Lînka nûçeyekî Rudawê li vir e] [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 13:14, 22 nîsan 2026 (UTC)

:Silav @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], gelek sipas. Min niha bi 2 ferhengan daxwaz ku pêşketin bim di grameriya kurdî de. Lê mixabin, her du ferhengan gelek nêrînên bi cuda ne. Lê ev lînk jî ku te şandiye alîkariya min dike. Ez kurdiya Wanê bi zikmakî diaxivim, mixabin, ev kurdî gelek ne mîna yê standard e. Ji ber ve ez ji bo hinek sebir jî pirs dikim di derbarê xebatên min, lê heman demê de dikarim bibêjim ku ez gelek peşketim bi kurdî re, û li gorî min kurdiya min ne di astake ye ku xirab e. Ezê di pêşerojê bêtir bala xwe li ser bidim. 
:Pirsek ji min ji bo tê heye: Çima di nûçe an medyayên kurdî de, bi mînak di ve lînke ku te şand jî, “zimanê '''K'''urdî, yanî peyva '''''K'''urdî'' tê gir nivîsandin, lê li vir em biçûk wekî “zimanê '''k'''urdî“ dinîvîsin? [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 08:17, 23 nîsan 2026 (UTC)
::Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] Medyaya kurdî li gorî standarda perwerdehiya zimanê tirkî dinivisîn. Wîkîpediya kurdî jî li gorî standardên zimanên ewropî hatiye nivîsandin. Li gorî vê standardê tenê navên taybet dikare bi tîpên gir were destpêkirin. Wek mînak Kurdistan naveke taybet e lê kurd peyv e. Kurdistan bi tîpên mezin destpêdike kurd, fransî, alman û hwd bi tîpên biçûk destpêdikin. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 09:59, 23 nîsan 2026 (UTC)

== Di derbarê pêwendiyên bi kesên nû re  ==

Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ji bo ku mirovên nu hatine li ser Wîkîpediyayê ku û ku niyeteke wan ê xirab tunebe ji bo ku Wîkîpediyayê sar nebin divê mirov li hemberê wan hesas tevbigere. Heta ku dikarî bi bibe alîkar û rê bide nişanê wan. Wîkîpadiya bi vê awayê edîtor û dilxwaz tov dike. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 13:39, 7 gulan 2026 (UTC)

:Rast e. Dibe ku ez di pêşerojê bala xwe ser bidim. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 06:41, 8 gulan 2026 (UTC)

== Mollusca ==

Silav kurê Acemî,

Min nivîsa te ya bi sernavê &quot;mollusca&quot; dit. Pisporiya min li ser biyolojiyê ye. Min nivîsa te xwend, lê mixabîn jê fam nekir. Ez nizanim gelo di warê biyolojiyê an jî zanistê de pisporiya te heye an na, Gelo te vê nivîsê bi navbeynkariya google wergerê çêkir? Peyvên pir ecêb hene ko min nebihistiye û di çavkaniyên berdestên min de jî ev peyv xuya nabin. Gava em rûpelek nû çêdikin, divê hemû kurd bikaribin bi hêsanî nivîsa rûpelê bixwînin û jê sûd bigirin. Heke zimanê gotarê neyê famkirin tu qîmeta gotarê tune. Di nivîsa te di beşa “anatomiyê” de gelek şaşî û kêmasî hene, min peyv û hevokên nayên famkirin an jî yên şaş hatine bikaranîn bi rengê zer nîşan kir. https://drive.google.com/file/d/1q0j9RCBPukW-RIRhRCIp5UJtRCVZhQfj/view?usp=drive_link

Ji kerema xwe bi kurdiyek sade û pak vê gotarê ji nûve binivîse. Tu dikarî ji ferhenga biyolojiyê jî sûd bigirî.

Bimîne nav xêr û xweşiyê de. [[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|gotûbêj]]) 20:08, 14 tîrmeh 2026 (UTC)

:Merheba @[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]], ne ez ne pisporê wan mijaran me, bibore. Dizanim ku min gelek kelîmeyan bi şaşî wergirtiye, ji ber ve yekê ez gelek zaman dikişînim ji bo temam kirina wê gotarê. Gelek sipas ji wê re ku hûn kelîmeyên çewtî jî nîşandan ji bo min. Lê gelek alîkar jî be ku hûn wê gotarê bixwe jî ji kelîmeyên şaşî serrast bikin. Armanca min ew bû ku lîsteya -&gt; [[Wîkîpediya:Gotarên ku ji bo hemû Wîkîpediyayan pêwîst in]] temam bikim, lê ew gelek zehmet dikişîne. Min ne dixwazî bû jî 100 gotarên şitil çêkim. Alîkarî gelek baş dibû. Lê ezê ber xwe bidim û herwiha pirtir zehmet lê kim. Gelek sipas. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 05:13, 15 tîrmeh 2026 (UTC)

== Vîdeoyên derbarê babetên kîmyayê ==

Silav@[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]]

ji bo xebatên derbarê kîmyê, tu dikarî van vîdeoyên mamosteyê kîmyayê temaşe bikî û jê sûd bigirî.

Bîmîne nav xêr û xweşiyê de.

https://www.youtube.com/watch?v=YD4bYFFWORI&amp;list=PL7H0L2CfBTeqruzezJHHyuqmIhn-oDHtV&amp;index=19

https://www.youtube.com/watch?v=IukwwAnkXIU&amp;list=PL7H0L2CfBTeqruzezJHHyuqmIhn-oDHtV&amp;index=21

https://www.youtube.com/watch?v=X7GO4hugDWo&amp;list=PL7H0L2CfBTeqruzezJHHyuqmIhn-oDHtV&amp;index=24

[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|gotûbêj]]) 18:46, 7 tebax 2026 (UTC)

:Şev baş @[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]], sipas ji bo pêşniyara te. Di rojên tênî ew dikare be gelek alîkar ji min ra. Min bixwe bêrî mesaja tê eser/vîdyoyên di derbara meseleya kîmyayê bi kurdî gerî. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 18:55, 7 tebax 2026 (UTC)

== Şitil ==

Merheba, tu çima şitilan bi riya cat-a-lot [https://ku.wikipedia.org/w/index.php?title=P%C3%AErewmeran&amp;curid=55125&amp;diff=2092643&amp;oldid=2028620] kopî dikî? Ev ne tiştekî baş e, jkx tiştên wisa neke. Jixwe [[:Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] binkategoirya [[:Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ye loma du car ne hewce ye tiştekî wisa bikî. Qewet be. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 18:30, 5 îlon 2026 (UTC)

:Merheba, wexta ku min wer kir wê zaman ne tam rast e. Min fikiriye ku ew dîsa jî derbasdar e, lê ku binkategorî tê de heye ew ne pir mentiqî ye, min diqat nekir. Sipas dikim bo hişyarkirine.  [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 09:42, 6 îlon 2026 (UTC)
::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] heval pirsek min jî hebû. Botekî heye ku bi dehan gotaran ser yek çêdike. Ew çawa dişuxilî? Yanî ez çawa dikarim formateke çêkim bi kelîmeyên min û dûr ve wan gotaran bi çêkirin bidim? Eleqeya min bi zêdekirina futbolvanan û lîgayên futbolê re hebû.  [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 10:22, 6 îlon 2026 (UTC)
:::Berê ev hatibû nîqaşkirin. Li vira admîn nahêlin meqale bi riya botan werin çêkirin. Feqat Dikarî [[:en:Wikipedia:CSVLoader]] bi [[Wîkîpediya:AutoWikiBrowser]] bi kar bînî ji bo destpêkê. Dûre dikarî ji AIyê pirs bikî çawa bi [[:mw:Pywikibot]] bot tê hazirkirin û bikaranîn [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 10:25, 6 îlon 2026 (UTC)
::::Ezê di pêşarojê çaw li ser bidim. Belkî ne ewqas hêsan e jî. Gelek sipas. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 10:28, 6 îlon 2026 (UTC)
:::::[https://wikitech.wikimedia.org/wiki/PAWS PAWS] jî heye, ne hewceye tiştekî install bikî, [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 10:45, 6 îlon 2026 (UTC)
::::::Ez dikarim skrîptekê çêkim ji bo ku bêyî botê sayfeyên nû çêkî, lîsteyek heye di destê te de? Tu rûpelên çito dixwazî çêkî? [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 22:24, 6 îlon 2026 (UTC)</text>
      <sha1>a8hamrx03mlzj3hypzl9rtyabpauv8w</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2093013</id>
      <parentid>2092953</parentid>
      <timestamp>2026-09-07T10:40:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* Şitil */ Bersiv</comment>
      <origin>2093013</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17977" sha1="o0vw429vbgu1fsxi5wzdfcphchos4zx" xml:space="preserve">{{Xêrhatin}} [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 15:01, 24 tebax 2025 (UTC)

== Di derbarê formata Wîkîpediyaya kurdî de ==

Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ez kevxweş bûm ku ji bo Wîkîpediyaya kurdî jî dixebitî. Ez dixwazim di derbarê format û naverokên Wîkîpediyaya kurdî hinek agahî ji te re binivîsim. Em wek bikarhêner û dilxwazên Wîkîpediya kurdî hewl didin ku ensîklopediyeke rastîn û ji bandora çavkaniyên fermî ya dewletan dûr pêş bixin. Wek ku tu dizanî çavkaniyên fermî yên ku di bin bandorên dewletên Rojhilata Navîn de hatine nivîsandin mixabin rast nînin û hemî bi naverokên ku li gorî berjewendiyên wanin hatine guhartin. Mixabin agahiyên di derbarê kurdan de jî ji aliyê van dewletan ve yan hatine tunekirin yan jî hatine guhertin. Wîkîpediya tirkî û farisî bi awayeke berfireh di bin bandora van çavkaniyan de maye.

Di vê rewşê de em dikarin çibikin?

* Divê em bi taybetî bi awayekî baldar li ser dîroka gelên Rojhilata Navîn, dîroka kurdan û dîroka Kurdistanê bisekinin. Di derheqê naverokên dîrokî de çavkaniyên ku eleqeya wan bi saziyên van dewletan re tuneye bikar bînin (mixabin ji bo rastî ya naverokan ev yek pêwîst e)
* Bi taybetî nav û erdnîgariya Kurdistanê ji ber ku ji aliyê van dewletan ve hatiye înkarkirin divê em çavkaniyên bê alî jî xwe re esas bigirin.
* Di derbarê gelên ereb, tirk û azerî de divê em çavkaniyên ku ji saziyên van dûr in bikar bînin.
* Wek mînak çavkaniyên fermî yên Tirkiyeyê û sazîyên Tirkiye gelek navên erdnîgarî yên Kurdistanê guhertine. Wek mînak li Mereşê Navçeya ''Kurdoğlu'' yan jî ''Kürtoğlu'' wekî ''Türkoğlu'' guhertine. Li heman herêmê mizgefta bi navê ''Kürtler Camii'' wekî ''Türkler Camii'' guhertine. Mînakek din jî di van rojên dawî de li Efrîn Rojavayê Kurdistanê navê Çiyayê Kurmênc wekê ''Türkmen Dağı'' di çavkaniyên xwe de bikar tînin. Mînakên bi vê rengê gelek hene. Divê em hay ji van rastiyan he bin û nehêlin rastî bi çavkaniyên nerastên dewletan winda bibin. Bi silav û rêz.
[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 15:23, 24 tebax 2025 (UTC)

:Silav @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]]! Gelek spas ji bo hewildanên te! Şirove û xalên te bi piranî ji bo min têne fêmkirin. Ez her tim hewl didim ku xebata xwe bi awayekî bêalî bimeşînim û eleqeyek mezin nîşanî min tê ku dîroka kurdî, tirkî û farisî ji bo axaftvanên kurmancî gihîştî û agahdar bikim. Ez her tim di xebata xwe de ji bîr nakim ku sansurkirina têgehên wekî ''kurd'' û ''Kurdistanê'' nayê piştgirîkirin û her tim hewl didim ku li dijî civaka kurd ti propagandayê nekim. Ez bi xwe li Kurdistanê mezin bûm û tiştekî kurdî li ser min heye. Lêbelê ez girîng dibînim ku gotarên li ser vê mijarê berfireh bikim, bêyî ku ew rasterast li ser kurdan bin an jî li ser gelên din ên di dîrokê de ku bandorek mezin li ser gelê kurd kirine.  [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 08:45, 25 tebax 2025 (UTC)
::Spas ji bo bersiva te. Serkevtin. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 10:39, 25 tebax 2025 (UTC)

== Bikarabîna şablona nifûsê  ==

Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ji kerema van herdû şablonên
&quot;Nifûsa tarîxî/wd&quot; û
&quot;Çepê paqij bike&quot; bi hev re li gotaran zêde bike. Dema ku tenê şablona &quot;Nifûsa tarîxî/wd&quot; li gotarê hate zêde kirin, gotar li ser gohertoya komputorê xira dibe. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 12:43, 30 kanûna paşîn 2026 (UTC)

:Baş e. Sipas ji bo wê agahiyê. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 16:56, 31 kanûna paşîn 2026 (UTC)

== Guhertina navan û girênada nav zimanî ==

Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] dema ku te navê gotarekî guhert ew gotar ji lîsteya nav zimanî jî derdikeve. Divê li ser Wîkîpediya înglîzî heman gotarê vekî û li wir li beşa serarastkirina ku listeya zimanan tê sererast kirin, herî wîkîdatayê û li wir navê gotarê biguherînî. Rêya duyem jî ev e: ji bo ku bot bi awayeke otomatîk gotarê beşdaerê lîsteyê bike li herî jêra gotarê di nava van [[..]] naberokan de en:navêgotarê bi îngîlîzî binivîsî û li jêr zêde bikî. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 18:13, 4 sibat 2026 (UTC)

:Temam. Sipas dikim. Ez hişyar nebûm ku giredana wîkî-datayê winda bûye.  [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 09:35, 5 sibat 2026 (UTC)

== Ji bo Agahîdanka bajarên Başûrê Kurdistanê  ==

Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ji ber ku kêmasiyên hinek parametreyan di Agahîdanka Wîkîdaneyê de hene ez dibêjim ku Agahîdanka bajarên herêma Kurdistana neyê guhertin êdî çêtir e. Wek mînak li başurê Kurdistanê rêveberiyeke xweser heye ev di nav Agahîdankê de tuneye.[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 12:25, 11 sibat 2026 (UTC)

== Navê Dêrsimê  ==

Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] Dêrsim navê herêmê ye lê ji aliyê gel ve ji bo navê bajêr tê bikaranîn. Derxistina navê Dêrsimê dibe sedema tevliheviyê. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 05:56, 4 adar 2026 (UTC)

:Silav @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], Dêrsim gorî zanîbûna min navê parêzgeh yê berê û navê herêmê Dêrsim yê îro û hinek perçeyên derûdora xwe ye. Bajar, yanî navenda wê herêmê di dîrokê de ji aliyê kurmancan wekî Mamekî û ji aliyê zazayan wekî Mamekiye hatiye binavkirin. Gelo ma çavkaniyekî hebe ji bo navê Dêrsim ji bo navendê ê gelek baş be, bêr vê ez ne temanî memnûn im bi vê. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 06:25, 4 adar 2026 (UTC)
::@[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]]
::* https://www.researchgate.net/figure/Map-of-the-city-of-Tunceli-within-Turkey-and-the-larger-Dersim-in-red-region-before-the_fig1_319894061
::* https://arastirmax.com/en/system/files/dergiler/79199/makaleler/12/34/arastirmax-tunceli-ili-adlarinin-koken-yapi-anlamlari.pdf
::[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 06:29, 4 adar 2026 (UTC)
::Rast e. Dêrsim navê herêmê ye. Lê îro her çiqas hinek bikaranîna lokal a navê Mamekî hebe jî ji aliyê gel ve bi gelemperî navenda bajêr wekê Dêrsimê binav dikin. Ji ber ku bajêr bi gelemperî wekê Dêrsim tê zanin dema ku em navê Dêrsimê ji gotarê derxin ew dibe sedema tevliheviyê. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 06:30, 4 adar 2026 (UTC)
:::@[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], dibe ku gotina tê rast e. Bila bisekine. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 06:32, 4 adar 2026 (UTC)
::::Spas ji bo hewlên te yên hêja. Hêvî dikim ku tu di pêşerojê de di warê zimanê kurdî de bibî bikarhênereke gelek serkevtî. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 06:47, 4 adar 2026 (UTC)
:::::Gelek sipas ji bo piştgiriya tê. Mala tê ava! [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 08:01, 4 adar 2026 (UTC)

== Tû ji kû dêr î? ==

Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]], dikarim zanîbem ku tu ji kîçar bajarê Bakurê Kurdistanê î? [[Taybet:Beşdarî/&amp;#126;2026-16023-59|&amp;#126;2026-16023-59]] ([[Gotûbêja bikarhêner:&amp;#126;2026-16023-59|talk]]) 04:47, 13 adar 2026 (UTC)

:Silav! Ez ji herêma [[Wan (parêzgeh)|Wanê]] me. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 04:48, 13 adar 2026 (UTC)

== Pêşniyarî ==

Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] gelek spas dikim ji bo hewl û xwesteka te yê ji bo pêşvebirina Wîkîpediya kurdî. Ger ku di warê peyvên bi kurdî zehmetiyê dikişînî, du aplîkasyonên bi navê WQFerhen û WîkîFerheng hene tu dikarî van her dû aplîkasyonan daxînê telefona xwe jê sûdê werbigrî. Ev her dû aplîkasyonan hem li ser Androîdê û hem jî li ser IOSê (iPhone) hene. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 17:37, 19 nîsan 2026 (UTC)

:Silav @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]]. Gelek sipas ji bo pêşniyara tê. Evê gelek alîkariya min ba. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 19:41, 19 nîsan 2026 (UTC)

== Pêşketina rêzimana kurdî (gramera kurdî) ==

Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] di demên dawî de rêzimana te qels bûye. Rewşa û astengiya zimanê kurdî li bakur ji xwe diyar e. Em hewl didin ku bibin alîkar ku hemî bikarhênerên Wîkîpediya kurdî di asta herî bilind de kurdî ya xwe pêş bixin. Ev jî bi xwendin û lêkolîn kirina li ser zimanê kurdî pêk tê. Malpera Rudawê Nûçe û naverokên xwe bi rêya Jîriya çêkirî (AI) dixwîne. Deme ku mirov nûçeyan vekir li jêra malperê nîşana guhdarî kirinê heye. Ez bawer dikim ku ev dikare ji te re bibe alîkar. Ji bo xwesteka xebatên te yê li ser Wîkîpediya kurdî gelek spas dikim. Hêvîdar im ku tu di warê zimanê kurdî de bibî bikarhênerekî serkevtî. [https://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/220420265 Lînka nûçeyekî Rudawê li vir e] [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 13:14, 22 nîsan 2026 (UTC)

:Silav @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], gelek sipas. Min niha bi 2 ferhengan daxwaz ku pêşketin bim di grameriya kurdî de. Lê mixabin, her du ferhengan gelek nêrînên bi cuda ne. Lê ev lînk jî ku te şandiye alîkariya min dike. Ez kurdiya Wanê bi zikmakî diaxivim, mixabin, ev kurdî gelek ne mîna yê standard e. Ji ber ve ez ji bo hinek sebir jî pirs dikim di derbarê xebatên min, lê heman demê de dikarim bibêjim ku ez gelek peşketim bi kurdî re, û li gorî min kurdiya min ne di astake ye ku xirab e. Ezê di pêşerojê bêtir bala xwe li ser bidim. 
:Pirsek ji min ji bo tê heye: Çima di nûçe an medyayên kurdî de, bi mînak di ve lînke ku te şand jî, “zimanê '''K'''urdî, yanî peyva '''''K'''urdî'' tê gir nivîsandin, lê li vir em biçûk wekî “zimanê '''k'''urdî“ dinîvîsin? [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 08:17, 23 nîsan 2026 (UTC)
::Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] Medyaya kurdî li gorî standarda perwerdehiya zimanê tirkî dinivisîn. Wîkîpediya kurdî jî li gorî standardên zimanên ewropî hatiye nivîsandin. Li gorî vê standardê tenê navên taybet dikare bi tîpên gir were destpêkirin. Wek mînak Kurdistan naveke taybet e lê kurd peyv e. Kurdistan bi tîpên mezin destpêdike kurd, fransî, alman û hwd bi tîpên biçûk destpêdikin. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 09:59, 23 nîsan 2026 (UTC)

== Di derbarê pêwendiyên bi kesên nû re  ==

Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ji bo ku mirovên nu hatine li ser Wîkîpediyayê ku û ku niyeteke wan ê xirab tunebe ji bo ku Wîkîpediyayê sar nebin divê mirov li hemberê wan hesas tevbigere. Heta ku dikarî bi bibe alîkar û rê bide nişanê wan. Wîkîpadiya bi vê awayê edîtor û dilxwaz tov dike. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 13:39, 7 gulan 2026 (UTC)

:Rast e. Dibe ku ez di pêşerojê bala xwe ser bidim. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 06:41, 8 gulan 2026 (UTC)

== Mollusca ==

Silav kurê Acemî,

Min nivîsa te ya bi sernavê &quot;mollusca&quot; dit. Pisporiya min li ser biyolojiyê ye. Min nivîsa te xwend, lê mixabîn jê fam nekir. Ez nizanim gelo di warê biyolojiyê an jî zanistê de pisporiya te heye an na, Gelo te vê nivîsê bi navbeynkariya google wergerê çêkir? Peyvên pir ecêb hene ko min nebihistiye û di çavkaniyên berdestên min de jî ev peyv xuya nabin. Gava em rûpelek nû çêdikin, divê hemû kurd bikaribin bi hêsanî nivîsa rûpelê bixwînin û jê sûd bigirin. Heke zimanê gotarê neyê famkirin tu qîmeta gotarê tune. Di nivîsa te di beşa “anatomiyê” de gelek şaşî û kêmasî hene, min peyv û hevokên nayên famkirin an jî yên şaş hatine bikaranîn bi rengê zer nîşan kir. https://drive.google.com/file/d/1q0j9RCBPukW-RIRhRCIp5UJtRCVZhQfj/view?usp=drive_link

Ji kerema xwe bi kurdiyek sade û pak vê gotarê ji nûve binivîse. Tu dikarî ji ferhenga biyolojiyê jî sûd bigirî.

Bimîne nav xêr û xweşiyê de. [[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|gotûbêj]]) 20:08, 14 tîrmeh 2026 (UTC)

:Merheba @[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]], ne ez ne pisporê wan mijaran me, bibore. Dizanim ku min gelek kelîmeyan bi şaşî wergirtiye, ji ber ve yekê ez gelek zaman dikişînim ji bo temam kirina wê gotarê. Gelek sipas ji wê re ku hûn kelîmeyên çewtî jî nîşandan ji bo min. Lê gelek alîkar jî be ku hûn wê gotarê bixwe jî ji kelîmeyên şaşî serrast bikin. Armanca min ew bû ku lîsteya -&gt; [[Wîkîpediya:Gotarên ku ji bo hemû Wîkîpediyayan pêwîst in]] temam bikim, lê ew gelek zehmet dikişîne. Min ne dixwazî bû jî 100 gotarên şitil çêkim. Alîkarî gelek baş dibû. Lê ezê ber xwe bidim û herwiha pirtir zehmet lê kim. Gelek sipas. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 05:13, 15 tîrmeh 2026 (UTC)

== Vîdeoyên derbarê babetên kîmyayê ==

Silav@[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]]

ji bo xebatên derbarê kîmyê, tu dikarî van vîdeoyên mamosteyê kîmyayê temaşe bikî û jê sûd bigirî.

Bîmîne nav xêr û xweşiyê de.

https://www.youtube.com/watch?v=YD4bYFFWORI&amp;list=PL7H0L2CfBTeqruzezJHHyuqmIhn-oDHtV&amp;index=19

https://www.youtube.com/watch?v=IukwwAnkXIU&amp;list=PL7H0L2CfBTeqruzezJHHyuqmIhn-oDHtV&amp;index=21

https://www.youtube.com/watch?v=X7GO4hugDWo&amp;list=PL7H0L2CfBTeqruzezJHHyuqmIhn-oDHtV&amp;index=24

[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|gotûbêj]]) 18:46, 7 tebax 2026 (UTC)

:Şev baş @[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]], sipas ji bo pêşniyara te. Di rojên tênî ew dikare be gelek alîkar ji min ra. Min bixwe bêrî mesaja tê eser/vîdyoyên di derbara meseleya kîmyayê bi kurdî gerî. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 18:55, 7 tebax 2026 (UTC)

== Şitil ==

Merheba, tu çima şitilan bi riya cat-a-lot [https://ku.wikipedia.org/w/index.php?title=P%C3%AErewmeran&amp;curid=55125&amp;diff=2092643&amp;oldid=2028620] kopî dikî? Ev ne tiştekî baş e, jkx tiştên wisa neke. Jixwe [[:Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] binkategoirya [[:Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ye loma du car ne hewce ye tiştekî wisa bikî. Qewet be. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 18:30, 5 îlon 2026 (UTC)

:Merheba, wexta ku min wer kir wê zaman ne tam rast e. Min fikiriye ku ew dîsa jî derbasdar e, lê ku binkategorî tê de heye ew ne pir mentiqî ye, min diqat nekir. Sipas dikim bo hişyarkirine.  [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 09:42, 6 îlon 2026 (UTC)
::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] heval pirsek min jî hebû. Botekî heye ku bi dehan gotaran ser yek çêdike. Ew çawa dişuxilî? Yanî ez çawa dikarim formateke çêkim bi kelîmeyên min û dûr ve wan gotaran bi çêkirin bidim? Eleqeya min bi zêdekirina futbolvanan û lîgayên futbolê re hebû.  [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 10:22, 6 îlon 2026 (UTC)
:::Berê ev hatibû nîqaşkirin. Li vira admîn nahêlin meqale bi riya botan werin çêkirin. Feqat Dikarî [[:en:Wikipedia:CSVLoader]] bi [[Wîkîpediya:AutoWikiBrowser]] bi kar bînî ji bo destpêkê. Dûre dikarî ji AIyê pirs bikî çawa bi [[:mw:Pywikibot]] bot tê hazirkirin û bikaranîn [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 10:25, 6 îlon 2026 (UTC)
::::Ezê di pêşarojê çaw li ser bidim. Belkî ne ewqas hêsan e jî. Gelek sipas. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 10:28, 6 îlon 2026 (UTC)
:::::[https://wikitech.wikimedia.org/wiki/PAWS PAWS] jî heye, ne hewceye tiştekî install bikî, [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 10:45, 6 îlon 2026 (UTC)
::::::Ez dikarim skrîptekê çêkim ji bo ku bêyî botê sayfeyên nû çêkî, lîsteyek heye di destê te de? Tu rûpelên çito dixwazî çêkî? [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 22:24, 6 îlon 2026 (UTC)
:::::::Min fikir kir ku gotarên wê [[:en:Category:La Liga seasons]] kategoriyê û lîgayên welatên din jî li ser wîkîpediyaya kurdî çêkim. Bila têne agahiyên taybet tê de hebin (mesela kîçan taxim di wê salê qezenc kiriye an lîstikvanê bi golên herî pir…) û îlam ne mezin bin. Lê heval tecrubeya min ter tune di wê de.  [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 10:40, 7 îlon 2026 (UTC)</text>
      <sha1>o0vw429vbgu1fsxi5wzdfcphchos4zx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Şerê Îranê 2026</title>
    <ns>0</ns>
    <id>314773</id>
    <revision>
      <id>2092999</id>
      <parentid>2081753</parentid>
      <timestamp>2026-09-07T07:02:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>45060</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>2092999</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="266973" sha1="jsiz8fpf9uecayksdb28ot5pcee6lu1" xml:space="preserve">{{Agahîdank pevçûnên leşkerî
| pevçûn             = Şerên Îranê 2026
| perçeyekî          = 
| wêne               = {{Nexşeya Şerê Îranê 2026}}
| binnivîs           = &lt;div style=&quot;text-align:center&quot;&gt;
Xalên ku bûne armanca êrîşan:
{{Unbulleted list 
| {{Reng box|#302060|[[Wêne:Maki7-cross-white.svg|16x16px]]}} Dewletên Yekbûyî û Îsraêl
| {{Reng box|#F00|[[Wêne:Maki7-circle-stroked-white.svg|16x16px]]}} Îran, [[Hizbulaya Libnanê]] û [[Heşda Şebî]]}} &lt;/div&gt;
| dîrok              = 28ê sibata 2026an - heta niha
| herêm              = [[Rojavayê Asyayê]]•[[Okyanûsa Hindî]] (bi taybetî li deverên wekê [[Kendava Farsê]], [[Tengava Hurmiz]]ê, [[Deryaya Navîn]])
| koordînat          = 
| sedem              = Bi xayeya bidawî anîna bernameya nukleerî ya Îranê û guhertina rejîma heyî
| encam              = 
| rewş               = Berdewam dike
| şervan1            = {{Sembola alayê|Amerîkî}} [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] &lt;br&gt; {{Sembola alayê|Îsraêl}} [[Îsraêl]]
| şervan2            = {{Sembola alayê|Îran}} [[Îran]]
| şervan3            = 
| fermandar1         = {{Lîsteya sade|
* {{Sembola alayê|Amerîkî}} [[Donald Trump]]
* {{Sembola alayê|Amerîkî}}  [[Pete Hegseth]]
* {{Sembola alayê|Amerîkî}} [[Dan Caine]]
* {{Sembola alayê|Amerîkî}} [[Brad Cooper]]
* {{Sembola alayê|Îsraîl}} [[Benjamin Netanyahu]]
* {{Sembola alayê|Îsraîl}} [[Îsrael Katz]]
* {{Sembola alayê|Îsraîl}} [[Eyal Zamir]]
* {{Sembola alayê|Îsraîl}} [[Tomer Bar]]|}}
| fermandar2         = {{Lîsteya sade|
* {{Sembola alayê|Îran}} [[Elî Xamineyî]] {{Suîqest}}
* {{Sembola alayê|Îran}} [[Mucteba Xamineyî]]
* {{Sembola alayê|Îran}} [[Mesûd Pezeşkiyan]]
* {{Sembola alayê|Îran}} [[Mihemed Bakir Zolqedîr]]
* {{Sembola alayê|Îran}} [[Gulam Huseyîn Muhsînî-Ejeyî]]
* {{Sembola alayê|Îran}} [[Elîreza Erafî]]
* {{Sembola alayê|Îran}} [[Elî Larîcanî]] {{Suîqest}}
* {{Sembola alayê|Îran}} [[Ezîz Nasirzade]] {{Suîqest}}
* {{Sembola alayê|Îran}} [[Elî Şamxanî]] {{Suîqest}}
* {{Sembola alayê|Îran}} [[Mihemed Pakpûr]] {{Suîqest}}|}}
| fermandar3         = 
| yekîne1            = 
| yekîne2            = 
| yekîne3            = 
| hêz1               = {{Lîsteya sade| * {{Sembola alayê|Amerîkî}} [[Artêşa Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]]
* {{Sembola alayê|Îsraêl}} [[Hêzên Parastina Îsraêlê]]|}}
| hêz2               = {{Lîsteya sade| * {{Sembola alayê|Îran}} [[Artêşa Pasdaran a Şoreşa Îslamî ya Îranê]]|}}
| hêz3               = 
| windahî1           = {{Lîsteya sade}}
* '''Li gorî Dewletên Yekbûyî''':
* {{Sembola alayê|Îsraêl}} [[Îsraêl]]:
** 17 kes mirine (2 ji wan hêzên leşkerî ne) 
** 4.099 birîndar bûne (17 ji wan personelên leşkerî ne)
* {{Sembola alayê|Amerîkî}} [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]]: 
** 13 hêzên leşkerî mirine
** 200 kes birîndar bûne
* {{Sembola alayê|Kurdistan}} [[Kurdistan]]:  
[[Başûrê Kurdistanê]] 
** 13 hêzên leşkerî (6 pêşmergeyên Rojhilata Kurdistanê, 6 pêşmergeyên Herêma Kurdistanê û fermandarekî hêzên Fransayê jiyana xwe jidest daye)
** 22 kes birîndar bûne (2 kesên sivîl û 20 pêşmergeyên Kurdistanê birîndar bûne)
| windahî2           = {{Lîsteya sade}}
'''Li gorî Îranê''':
* {{Sembola alayê|Îran}} [[Îran]]: 
** 1.444 kes mirine 
** 18.551 kes birîndar bûne  
* '''Li gorî saziyên sîvîl''' 
** '''[[HARNA]]''':
3.186 kes mirine (di nav wan de 1.153 hêzên leşkerî û 1.394 kes sivîl û 639 kesên din jî nehatine tansîf kirin) 
** '''[[Hengaw]]''':
4.789 kes mirine (di nav de 4.789 hêzên leşkerî û 511 sivîl in. Li gorî Hengawê 5.300 kes jî birîndar bûne) 
'''Deverên din''' 
* {{Sembola alayê|Libnan}} [[Libnan]]
** 1.001 kes mirine 
** 2.584 kes birîndar bûne
| winda3             = 
| nîşe               = 
}}
'''Şerê Îranê''' şerek e ku di 28ê sibata 2026an de ji aliyê [[Îsraêl]] û [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] ve bi êrîşeke hevbeş li dijî [[Îran]]ê hatiye dest pê kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attack-02-28-26-hnk-intl |sernav=Live updates: US, Israel attack Iran in ‘preemptive strike,’ Trump posts video on Truth Social |malper=CNN |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en |paşnav= |pêşnav= }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202602288170 |sernav=Israel names operation against Iran ‘Lion’s Roar’ |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Şerê li dijî Îranê bi navên kodkirî yên wekê '''Dengdana Şêr''', '''Operasyona Mertalê Yahuda''' û '''Operasyona Xezeba Efsaneyî''' li dijî bajarên wekê [[Tehran]], [[Îsfehan]], [[Qum]], [[Kerec]] û [[Kirmaşan]]ê êrîş hatine pêkanîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.yahoo.com/news/articles/witnesses-hear-explosion-irans-capital-061713591.html |sernav=Witnesses say they hear an explosion in Iran's capital, Tehran |malper=Yahoo News |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.bostonglobe.com/2026/02/28/world/witnesses-say-they-hear-an-explosion-in-irans-capital-tehran/ |sernav=US and Israel launch a major attack on Iran and Trump urges Iranians to ‘take over your government’ - The Boston Globe |malper=BostonGlobe.com |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.freepressjournal.in/world/israel-launches-preemptive-strike-on-iran-explosions-reported-in-tehran |sernav=Israel Launches 'Preemptive Strike' On Iran; Explosions Reported In Tehran |malper=Free Press Journal |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Wezîrê parastinê ya [[Îsraêl]]ê [[Îsrael Katz]] êrîşa piştê ku êrîşa hêzên parastina Îsraêlê (IDF) piştrast kiriye, li bajarên Îranê teqînên li pey hev pêk hatine. Piştê êrîşê Dewletên Yekbûyî û Îsraêlê, rayedarên artêşa Îranê ragihandina ku wan jî li dijî Îsraêlê û dijî Dewletên Yekbûyî operasyonek bi navê '''Operasyona Soza Rastîn 4''' dane destpêkirin.

Di êrîşên destpêkê ya li dijî Îranê berpirsên girîng, fermandarên leşkerî, baregehên leşkerî û avahiyên rayedarên Îranê hatine armancgirtin ku di nav de avahiya rêberê bilind [[Elî Xamineyî]] jî di nav de hebû ku dîmenên satelîtê nîşan didin ku bi giranî zirar dîtiye an jî bi giranî hilweşiyaye. Wekê bersiv Îranê jî bi dehan mûşekên balîstîk ku di nav de Îsraîl, [[Urdun]], [[Kuweyt]], [[Behreyn]], [[Qeter]], [[Erebistana Siûdî]] û [[Mîrgehên Yekbûyî yên Ereban]] û [[Başûrê Kurdistanê]] armanc girtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://channel8.com/kurmanci/news/29661 |sernav=ÇAVKANIYEK JI KANAL8Ê RE: ÊRIŞÊN ÎRANÊ YÊN HEWLÊRÊ NEGIHAN ARMANCÊN XWE |malper=Channel8 |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=kr }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/280220261 |sernav=Bi mûşekan êrişî baregeha Amerîkayê ya li Hewlêrê hat kirin |malper=rudaw.net |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Piştê çend rojan ji aliyê rayedaran amerîkî û îsraîlî hatiye diyarkirin ku Elî Xamineyî di êrîşan de jiyana xwe jidest daye. Piştê daxuyaniyên rayedarên Amerîka û Îsraêlê, mirina Elî Xamineyî ji aliyê televîzyona dewletê ya hatiye piştrast kirin.

Serokê Amerîkayê [[Donald Trump]] di daxuyaniya xwe de ragihandiye ku Amerîka û Îsraîlê li dijî Îranê êrîş pêk anîne û diyar kiriye ku &quot;Armanca wan jinavbirina çêkirina mûşekan û leşkerî yên [[Îran]]ê ye ku rê li ber Îranê bigirin ku çekên kîmyewî bi dest nexe û di dawiyê de jî rejîma heyî hilweşîne.&quot; Donald Trump bang li endamên sipaha pasdarên şoreşa îslamî (IRGC) kiriye ku ew li hemberê parêzbendiyê çekên xwe deynin û hişyarî daye ku neqebûl kirina çekdanînê dê bibe sedema &quot;mirineke teqez&quot;.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Magid |pêşnav=Jacob |tarîx=2026-02-28 |sernav=Trump indicates goal of Iran strikes is to topple regime; tells Iranian people: ‘When we’re finished, take over your government’ |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/trump-indicates-goal-of-iran-strikes-is-to-topple-regime-tells-iranian-people-when-we-are-finished-take-over-your-government/ |roja-gihiştinê=2026-02-28 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}&lt;/ref&gt;

Ji destpêka şer ve [[Herêma Kurdistanê]] rasterast bûye armanca êrîşên Îranê û komên bi ser Îranê ve ku di nav sinorên Iraqê de bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://channel8.com/kurmanci/news/7827 |sernav=Îranê Hewlêr mûşekbaran kir |malper=Channel8 |roja-gihiştinê=2026-03-20 |ziman=kr }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://channel8.com/kurmanci/news/29924 |sernav=SILÊMANÎ Û HEWLÊR RASTÎ PÊLEKE ÊRIŞÊN BI DRONAN HAT |malper=Channel8 |roja-gihiştinê=2026-03-20 |ziman=kr }}&lt;/ref&gt; Di dîmenên ku ji aliyê televîzyonên [[Başûrê Kurdistanê]] ve hatine parvekirin de hatiye dîtin ku sîstema parastinê ya hewayî bersiv dide mûşekên Îranê û êrîşên li dijî Hewlêrê têk dibin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.instagram.com/reel/DWBaNatAUtU/?igsh=d3c3YzB2YTJqcjBu |sernav=Instagram |malper=www.instagram.com |roja-gihiştinê=2026-03-20 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.instagram.com/reel/DVyg5D_EwPj/?igsh=MTYyZ2FsYW53YmZjcQ== |sernav=Instagram |malper=www.instagram.com |roja-gihiştinê=2026-03-20 }}&lt;/ref&gt; Hatiye ragihandin ku bi êrîşên têk birî re, Herêma Kurdistanê heya 20 adarê nêzîkî 300 caran rasterast bûye armanca êrîşan

== Paşperdeh ==
[[Wêne:Abraham Lincoln Carrier Strike Group Conducts Photo Exercise.jpg|thumb|çep|Koma 3em a keştiyên balafirên şer ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê li Rojhilata Navîn a 2026an]]
Di dawiya kanûna sala 2025an de li Îranê xwepêşandanên girseyî yên li dijî hikûmetê li seranserê welet hatibû despêkirin ku bi piranî ji ber krîza aborî, daketina nirxê diravê û bilindbûna biha yên xwarin û kelûpelan bû. Xwepêşandanên ku bangên guhertina rejîmê jî di nav de bûn, ji şoreşa 1979an vir ve&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2026-01-13 |sernav=Iranian regime rallies supporters in bid to quell unrest |url=https://www.lemonde.fr/en/international/article/2026/01/13/iranian-regime-rallies-supporters-in-bid-to-quell-unrest_6749359_4.html |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; mezintirîn xwepêşandan a li Îranê bû ku li seranserê welat, li zêdetirî 100 bajaran belav bibû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.politico.eu/article/reza-pahlavi-iran-revolution-exiled-prince-plan-regime-change/ |sernav=Inside an exiled prince’s plan for regime change in Iran |malper=POLITICO |tarîx=2026-01-13 |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Hikûmeta Îranê bi tepeserkirinên tund, tevî komkujiya xwepêşanderan, bersiv daye û bûyerên herî kujer di 8 û 10ê çileya 2026an de qewimîne&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/2026/01/23/middleeast/iran-internet-blackout-violent-crackdown-intl-cmd |sernav=The night Iran went dark: Witness accounts and video reveal violence inflicted during Iran’s internet blackout |malper=CNN |tarîx=2026-01-23 |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en |paşnav=Pourahmadi |pêşnav=Mostafa Salem, Jomana Karadsheh, Sarah Dean, Florence Davey-Attlee, Adam }}&lt;/ref&gt; ku ajansa nûçeyan a çalakvanên mafên mirovan a li Dewletên Yekbûyî hejmara miriyan wekê 7.000 kesan texmîn kiriye. Di heman demê hikûmeta Îranê jî hejmara miriyan 3.117 kes diyar kiriye lê Donald Trump û kesên din jî diyar kirine ku hejmara miriyan 32.000 kes bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Kay Armin Serjoie, Roxana Saberi, and Fatemeh Jamalpour |sernav=Iran Protest Death Toll Could Top 30,000: Local Officials |url=https://time.com/nextgen-preview/7228edd7c55f97e885492382190da5ed793b2bc4232f62e28dc1fe33fca070ed/article/7357635/ |roja-gihiştinê=2026-02-28 |xebat=TIME |ziman=en |roja-arşîvê=2026-01-25 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20260125063424/https://time.com/nextgen-preview/7228edd7c55f97e885492382190da5ed793b2bc4232f62e28dc1fe33fca070ed/article/7357635/ |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/news/articles/clyxrv8z0vdo |sernav=Iran anti-government student protests spread to more universities |malper=www.bbc.com |tarîx=2026-02-23 |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; AP Newsê ragihandiye ku bikaranîna tundiya zêde yê ji aliyê hikûmetê ve di nav gelê Îranê de bêhêvîyeke çêkiriye û di nav hinek welatiyan de jî bendewariya êrîşeke Amerîkayê çêkiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://apnews.com/article/iran-protests-memorials-chehelom-71e5db503a287126a2d31cb32a2809eb |sernav=Iranians grieve defiantly for thousands killed in last month's crackdown |malper=AP News |tarîx=2026-02-19 |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Hinek akademîsyenan îdîa kirine ku hikûmeta Îranê niha bi rewşeke qels re rû bi rû ye dibe ku bibe sedema hilweşîna hikûmetê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.newstatesman.com/international-politics/2026/01/how-much-longer-can-irans-islamic-republic-survive |sernav=How much longer can Iran’s Islamic Republic survive? |malper=New Statesman |tarîx=2026-01-14 |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en-US |paşnav=Ansari |pêşnav=Ali }}&lt;/ref&gt;

Di 13ê çileya sala 2026an de serokê Amerîkayê Donald Trump piştgiriya xwe ji bo xwepêşanderên li dijî hikûmeta Îranê nîşan daye û piştre di 23ê çileyê de, Trump ragihandiye ku &quot;armada&quot; keştiyeke amerîkî ber bi Rojhilata Navîn ve diçe ku tê de keştiya balafiran USS Abraham Lincoln, USS Gerald R. Ford û çend destoryerên mûşekên rêberkirî hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Trump urges Iranians to keep protesting, saying 'help is on its way' |url=https://www.reuters.com/world/china/iranian-mp-warns-greater-unrest-urging-government-address-grievances-2026-01-13/ |roja-gihiştinê=2026-02-28 |xebat=Reuters |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav= |pêşnav= |paşnav2= |pêşnav2= |tarîx=2026-01-24 |sernav=Trump says US ‘armada’ heading to Middle East as Iran death toll put above 5,000 |url=https://www.theguardian.com/world/2026/jan/23/trump-says-us-armada-heading-middle-east-iran-death-toll |roja-gihiştinê=2026-02-28 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2026-02-28 |sernav=Live updates: U.S. and Israel launch attack on Iran as Trump calls for regime change |url=https://www.washingtonpost.com/world/2026/02/28/israel-strikes-iran-live-updates/ |roja-gihiştinê=2026-02-28 |xebat=The Washington Post |ziman=en-US |issn=0190-8286 }}&lt;/ref&gt; Rayedarên amerîkî û ewropî diyar kirine ku Washington sê daxwazên sereke pêşkêşî Îranê kiriye ku di nav de rawestandina mayînde ya hemî cureyên dewlemendkirina uranyûmê, bidawîkirin a bernameya mûşekên balîstîk ên Îranê û rawestandina tevahî ya piştgiriya ji bo komên herêmî yên wekê Hamas, Hizbullah û Hûsiyan hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Pager |pêşnav=David E. SangerTyler |paşnav2=Sanger |pêşnav2=Farnaz FassihiDavid E. |paşnav3=Washington |pêşnav3=Tyler Pager reported from |paşnav4=York |pêşnav4=Farnaz Fassihi from New |tarîx=2026-01-28 |sernav=Trump Threatens Iran With ‘Massive Armada’ and Presses a Set of Demands |url=https://www.nytimes.com/2026/01/28/us/politics/trump-iran-armada.html |roja-gihiştinê=2026-02-28 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331 }}&lt;/ref&gt;

Di 6ê sibata sala 2026an de Îran û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê li paytexta Omanê, Muscatê, danûstandinên nerasterast ên derbarê çekên atomî de lidar xistibûn. Îranê tekez kiriye ku pêşketin bi şêwirmendiyên li paytextan ve girêdayî ye.&lt;ref name=&quot;Ravid2026&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.axios.com/2026/02/14/iran-nuclear-trump-geneva-us |sernav=U.S. and Iran set to hold second round of nuclear talks in Geneva |malper=Axios |tarîx=2026-02-14 |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en |paşnav=Ravid |pêşnav=Barak }}&lt;/ref&gt; Gera duyem a danûstandinên ji bo çekên nukleerî li Cenevreyê hatibû plankirin.&lt;ref name=&quot;Ravid2026&quot; /&gt;

Di 27ê sibata 2026an de berî destpêkirina êrîşan, wezîrê derve yê Omanê Bedr El-Busaidî diyar kiriye ku &quot;pêşketinek&quot; hatiye bidestxistin û Îran hem qebûl kiriye ku qet uranyuma dewlemendkirî kom neke û hem jî ji aliyê ajansa enerjiya atomî ya navneteweyî (IAEA) ve&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/2/28/peace-within-reach-as-iran-agrees-no-nuclear-material-stockpile-oman-fm |sernav=Peace ‘within reach’ as Iran agrees no nuclear material stockpile: Oman FM |malper=Al Jazeera |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en |paşnav=Staff |pêşnav=Al Jazeera }}&lt;/ref&gt; bi tevahî were verastkirin û her wiha Îranê qebûl kiriye ku asta uranyuma xwe ya dewlemendkirî ya heyî bi awayekî bêveger daxîne &quot;asta herî nizm a gengaz&quot;. El-Busaidî diyar kiribû ku aştî &quot;di dest de ye&quot;.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cbsnews.com/news/us-iran-deal-within-our-reach-oman-mediator-says/ |sernav=U.S.-Iran deal is &quot;within our reach,&quot; Omani mediator says - CBS News |malper=www.cbsnews.com |tarîx=2026-02-27 |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot;/&gt;

Di destpêka sibata sala 2026an de Amerîkayê keştiyeke din a balafirhilgir, USS Gerald R. Ford, şandiye Rojhilata Navîn ku zextê li ser Îranê zêde bike.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav= |pêşnav= |paşnav2= |pêşnav2= |paşnav3= |pêşnav3=security |tarîx=2026-02-13 |sernav=Trump sends second aircraft carrier to Middle East in effort to increase pressure on Iran |url=https://www.theguardian.com/world/2026/feb/13/trump-sends-second-aircraft-carrier-middle-east-iran |roja-gihiştinê=2026-02-28 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}&lt;/ref&gt; Di 11ê sibata 2026an de salvegera 47em a şoreşa 1979an bi mîtîngên alîgirê hikûmetê û retorîka tund a dijî Amerîkayê hatiye nîşankirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://apnews.com/article/iran-revolution-anniversary-us-nuclear-talks-protests-4ffab53ef628073ca90b9c8707485577 |sernav=Iran commemorates 1979 revolution as nation is squeezed by anger over crackdown and tensions with US |malper=AP News |tarîx=2026-02-11 |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en |paşnav=español |pêşnav=JON GAMBRELL Leer en }}&lt;/ref&gt; Di 13ê sibata sala 2026an de Trump diyar kiriye ku guhertina rejîmê li Îranê dê &quot;tiştê herî baş dikare biqewime&quot;.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/news/articles/c8egwywkkd1o |sernav=Trump: Iran regime change 'would be the best thing to ever happen' |malper=www.bbc.com |tarîx=2026-02-14 |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Piştê rojekî, di 14ê sibatê de rayedarên amerîkî ji Reutersê re gotine ku artêşa amerîkî ji bo operasyonên berdewam ên çend hefteyan li dijî Îranê amadekariyan dike ku ne tenê êrîşeke sînordar; ev yek nîşan dide ku kampanyayeke berfireh dikare baregehên nukleerî û binesaziya dewlet û ewlehiyê ya Îranê armanc bigire. Di 24ê sibata 2026an de di gotareke derbarê Rewşa Yekîtîyê de, Trump Îran bi vejandina hewildanên çêkirina çekên nukleerî tawanbar kiriye ku van armancên îdiakirî wekê &quot;xerab&quot; şermezar kiriye û îdia kiriye ku Îranê her ku diçe şiyanên mûşekan ên pêşkeftîtir pêşxistiye ku dikarin gefê li Amerîka, Ewropa û baregehên amerîkî yên li derveyî welêt bixin. Wî hişyarî da ku Amerîka amade ye ku ger pêwîst be bikevin tevgerê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ft.com/content/9194e1f5-d191-414a-ab9f-e271a32b8b78 |sernav=Client Challenge |malper=www.ft.com |roja-gihiştinê=2026-02-28 }}&lt;/ref&gt;

== Berê şer ==
=== Xwepêşandanên li dijî rejîma Îranê û destpêkên bicihkirina hêzên amerîkî ===
Di dawiya kanûna 2025an de li Îranê xwepêşandanên girseyî yên li dijî hikûmetê li seranserê welêt dest pê kiriye ku bi piranî ji ber krîza aborî, daketina diravê Îranê û bilindbûna bihayê kelûpelan pêk hatiye. Xwepêşandan ku bangên guhertina rejîmê jî di nav de bûn, ji şoreşa 1979an vir ve xwepêşandana herî mezin ê li Îranê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2026-01-13 |sernav=Iranian regime rallies supporters in bid to quell unrest |url=https://www.lemonde.fr/en/international/article/2026/01/13/iranian-regime-rallies-supporters-in-bid-to-quell-unrest_6749359_4.html |roja-gihiştinê=2026-03-07 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Hikûmeta Îranê bi komkujiya xwepêşanderan bersiv daye û bûyerên herî kujer di 8 û 10ê çileya 2026an de qewimine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/2026/01/23/middleeast/iran-internet-blackout-violent-crackdown-intl-cmd |sernav=The night Iran went dark: Witness accounts and video reveal violence inflicted during Iran’s internet blackout |malper=CNN |tarîx=2026-01-23 |roja-gihiştinê=2026-03-07 |ziman=en |paşnav=Pourahmadi |pêşnav=Mostafa Salem, Jomana Karadsheh, Sarah Dean, Florence Davey-Attlee, Adam }}&lt;/ref&gt; Di sibata sala 2026an de, wezîrê xezîneyê yê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê Scott Bessent îdîa kiriye ku Washington li Îranê kêmbûna dolar çêkiriye da ku nirxên diravên Îranê bikeve xwarê û li Îranê xwepêşandanan çêbike.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.politifact.com/article/2026/feb/27/iran-economic-sanctions-currency-bessent-trump/ |sernav=How US actions spurred Iranian economic, political upheaval |malper=@politifact |roja-gihiştinê=2026-03-07 |ziman=en-US |paşnav=Jacobson |pêşnav=Louis }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Northam |pêşnav=Jackie |tarîx=2026-02-23 |sernav=Trump's sanctions on Iran have dramatically affected its economy and led to protests |url=https://www.npr.org/2026/02/23/nx-s1-5708935/trumps-sanctions-on-iran-have-dramatically-affected-its-economy-and-led-to-protests |roja-gihiştinê=2026-03-07 |xebat=NPR |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Ajansa Nûçeyan a Çalakvanên Mafên Mirovan a li Amerîkayê hejmara miriyan nêzîkê 7.000 kesan texmîn kiriye û di heman demê de hikûmeta Îranê jî hêjmara kuştiyên di xwepêşandanan de 3.117 kes ragihandiye lê Donald Trump û çend berpirsên tenduristiyê yên îranî diyar kirine ku hêjmara kuştiyên di xwepêşandanan de 32.000 kes in.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/news/articles/clyxrv8z0vdo |sernav=Iran anti-government student protests spread to more universities |malper=www.bbc.com |tarîx=2026-02-23 |roja-gihiştinê=2026-03-07 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt;

Di 2ê çileya sala 2026an de, Trump gef li Îranê xwariye ku eger hikûmet biryar bide ku xwepêşanderên aştiyane bikuje, ew ê bi destwerdana leşkerî ya tund û tûj destwerdana Îranê bike. Donald Trump di 13ê çileyê de piştgiriya xwe ji bo xwepêşanderên li dijî hikûmeta Îranî nîşan daye û soz daye ku &quot;alîkarî di rê de ye&quot; ji bo wan û paşê, di 23ê çileyê de, Trump ragihandiye ku &quot;armada&quot; amerîkî ber bi Rojhilata Navîn ve diçe ku di nav de keştiya balafiran USS Abraham Lincoln û çend destoryerên mûşekên rêberkirî hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav= |pêşnav= |paşnav2= |pêşnav2= |tarîx=2026-01-24 |sernav=Trump says US ‘armada’ heading to Middle East as Iran death toll put above 5,000 |url=https://www.theguardian.com/world/2026/jan/23/trump-says-us-armada-heading-middle-east-iran-death-toll |roja-gihiştinê=2026-03-07 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2026-02-28 |sernav=Iran’s supreme leader killed in U.S.-Israeli attack; Tehran strikes Israel, Arab states |url=https://www.washingtonpost.com/world/2026/02/28/israel-strikes-iran-live-updates/ |roja-gihiştinê=2026-03-07 |xebat=The Washington Post |ziman=en-US |issn=0190-8286 }}&lt;/ref&gt; Di 13ê dibatê de, Trump ferman daye keştiya balafirhilgir a USS Gerald R. Ford û keştîyên şer ên alîgir ku ber bi Rojhilata Navîn ve biçin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav= |pêşnav= |paşnav2= |pêşnav2= |paşnav3= |pêşnav3= |tarîx=2026-02-13 |sernav=Trump sends second aircraft carrier to Middle East in effort to increase pressure on Iran |url=https://www.theguardian.com/world/2026/feb/13/trump-sends-second-aircraft-carrier-middle-east-iran |roja-gihiştinê=2026-03-07 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}&lt;/ref&gt;

=== Goftûgoyên bernameya nukleerê 2026an ===
[[Wêne:President Trump Gaggles with Press Before Departing the White House, Feb. 27, 2026.webm|thumb|Serokê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê Donald Trump di 27ê sibatê de, bi qasî 24 demjimêran berî destpêkirina şer, bi kurtî bi çapemeniyê re li ser pêwendiyên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê bi Îranê re diaxive.]]
Di 6ê sibata 2026an de Îran û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê li paytexta [[Oman]]ê, [[Muskat]]ê, danûstandinên nerasterast ên nukleerî lidar xistin. Rayedarên Îranê diyar kirine kiriye ku pêşketin bi şêwirînên li paytextan ve girêdayî ye.&lt;ref name=&quot;:9&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.axios.com/2026/02/14/iran-nuclear-trump-geneva-us |sernav=U.S. and Iran set to hold second round of nuclear talks in Geneva |malper=Axios |tarîx=2026-02-14 |roja-gihiştinê=2026-03-07 |ziman=en |paşnav=Ravid |pêşnav=Barak }}&lt;/ref&gt; Civîna duyem a danûstandinên çekên nukleerî li Cenevê hatiye plankirin.&lt;ref name=&quot;:9&quot; /&gt; Di navbera 15 û 20ê sibatê de, Îranê hinardeya xwe ya petrolê gihandiye rêjeya heyî ya 3 caran û depoyên petrolê kêm kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://oilprice.com/Latest-Energy-News/World-News/Iran-Rushes-to-Ship-Oil-Ahead-of-Possible-US-Strike.html |sernav=Iran Rushes to Ship Oil Ahead of Possible U.S. Strike |malper=OilPrice.com |roja-gihiştinê=2026-03-07 |ziman=en |paşnav= |pêşnav= |paşnav2= |paşnav3= |pêşnav3= }}&lt;/ref&gt;

Di 27ê sibata sala 2026an de berî destpêkirina êrîşên li dijî Îranê wezîrê derve yê Omanê Bedr El-Busaidî gotiye ku di warê danûstandinan de &quot;pêşketinek&quot; hatiye bidestxistin û Îran hem qebûl kiriye ku qet uranyuma dewlemendkirî kom neke û hem jî ji aliyê Ajansa Enerjiya Atomî ya Navneteweyî (IAEA)&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/2/28/peace-within-reach-as-iran-agrees-no-nuclear-material-stockpile-oman-fm |sernav=Peace ‘within reach’ as Iran agrees no nuclear material stockpile: Oman FM |malper=Al Jazeera |roja-gihiştinê=2026-03-07 |ziman=en |paşnav=Staff |pêşnav=Al Jazeera }}&lt;/ref&gt; ve bi tevahî were verastkirin; wekê din, Îran qebûl kiriye ku asta uranyuma dewlemendkirî ya heyî bi awayekî bêveger daxîne &quot;asta herî nizm a gengaz&quot;. El-Bûsaidî gotiye ku aştî &quot;di dest de&quot; ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cbsnews.com/news/us-iran-deal-within-our-reach-oman-mediator-says/ |sernav=U.S.-Iran deal is &quot;within our reach,&quot; Omani mediator says - CBS News |malper=www.cbsnews.com |tarîx=2026-02-27 |roja-gihiştinê=2026-03-07 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt; Lêbelê nûnerê Rojhilata Navîn a amerîkî Steve Witkoff gotiye ku Îranê danûstandinên nukleerî yên vê dawiyê bi israrkirina li ser &quot;mafê xwe yê bêveqetandî&quot; yê dewlemendkirina uranyûmê, redkirina pêşniyara amerîkî ya ji bo bidawîkirina dewlemendkirinê û heta bi pesnê ku ji 460 kîlogram uranyûma wê ya ji %60 dewlemendkirî dikare 11 bombeyên nukleerî çêbike, dest pê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202603035282 |sernav=US envoy says Iran misjudged Trump team in nuclear negotiations |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-03-03 |roja-gihiştinê=2026-03-07 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Magid |pêşnav=Jacob |tarîx=2026-03-03 |sernav=Witkoff: Iran negotiators boasted of having enough enriched uranium to build 11 nuclear bombs |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/witkoff-iran-negotiators-boasted-of-having-enough-enriched-uranium-to-build-11-nuclear-bombs/ |roja-gihiştinê=2026-03-07 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}&lt;/ref&gt;

== Gengeşe ==
=== 28ê sibatê ===
==== Êrîşên Dewletên Yekbûyî û Îsraîlê ====
[[Wêne:U.S. Forces Launch Operation Epic Fury.webm|thumb|Dîmenek ji êrîş ku ji keştiyên Amerîkayê ve hatin kirin]] 
Piştî ku wezîrê parastinê Yisrael Katz êrîşa Îsraîlê piştrast kiriye, li Tehranê teqîn çêbûn.&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.indiatoday.in/world/story/explosions-rock-tehran-as-israel-launches-preventive-attack-on-iran-defence-minister-says-2875809-2026-02-28 |sernav=US, Israel launch Operation Epic Fury against Iran; Tehran strikes back |malper=India Today |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en |paşnav=Desk |pêşnav=India Today World }}&lt;/ref&gt; Rojnameya ''Times of Israel'' ragihandiye ku Katz êrîşan wekê &quot;êrîşek pêşîlêgirtinê&quot; bi nav kiriye ku armanca êrîşê &quot;jiholêrakirina gefên li ser dewleta Îsraîlê&quot; ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/2026/02/28/middleeast/israel-attack-iran-intl-hnk |sernav=What we know about the US-Israeli attack on Iran and Tehran’s retaliation |malper=CNN |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en |paşnav=Tsui |pêşnav=Christian Edwards, Karina }}&lt;/ref&gt; Di nav hedefên armancgirtî de deverek li [[Tehran]]ê hebû ku avahiyê rêberê bilind ê Îranê Elî Xamineyî bû ku li vê deverê qesra serokatiyê û konseya bilind a ewlekariya neteweyî jî hebû.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=null |tarîx=2026-02-28 |sernav=Update from Erica Solomon and Farnaz Fassihi |url=https://www.nytimes.com/live/2026/02/28/world/iran-strikes-trump |roja-gihiştinê=2026-02-28 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331 }}&lt;/ref&gt; Hatiye piştrastkirin ku heft mûşek li vê deverê ketine.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attack-02-28-26-hnk-intl |sernav=Live updates: US and Israel attack Iran as Tehran retaliates across Middle East |malper=CNN |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en |paşnav= |pêşnav= }}&lt;/ref&gt; Paşê ''The New York Timesê'' ragihandiye ku &quot;rayedarekî amerîkî gotiye ku artêşa amerîkî dest bi êrîşên asmanî li dijî Îranê kiriye.&quot;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Boxerman |pêşnav=Aaron |paşnav2=Pager |pêşnav2=Tyler |paşnav3=Fassihi |pêşnav3=Farnaz |paşnav4=Bergman |pêşnav4=Ronen |tarîx=2026-02-28 |sernav=U.S.-Led Strike on Iran: Live Updates as Trump Calls for Government Overthrow |url=https://www.nytimes.com/live/2026/02/28/world/iran-strikes-trump |roja-gihiştinê=2026-02-28 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331 }}&lt;/ref&gt; Di heman demê de rayedarên amerîkî piştrast kirin ku êrîş bi hevkariya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê pêk hatine.&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt;

Li gorî raporên ku di ajansên nûçeyan de hatine parvekirin ji bo ku welatî bêne hişyarkirin ku li deverên ewle bimînin, li seranserê Îsraîlê sîren lêdaye. Balyozê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê li Îsraîlê Mike Huckabee ji welatiyên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê xwestiye ku dema dengê sîrenê dibihîzin tavilê tedbîr bigirin, di heman demê de Serokê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê Donald Trump hişyarî da ku dibe ku ji aliyê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ve qurbanî hebin.&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt; Wezareta tenduristiyê ya Îsraîlê diyar kiriye ku bi veguhestina nexweşxaneyên ji bo bin erdê gihîştine asta herî bilind a amadekariyê.&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt;

Rayedarên amerîkî piştrast kirine ku Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê êrîş li ser Îranê pêk anîye û wan êrîşê wekê &quot;êrîşeke ne biçûk&quot; bi nav kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attack-02-28-26-hnk-intl |sernav=US carrying out strikes against Iran, three US officials say |malper=CNN |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en |paşnav= |pêşnav= }}&lt;/ref&gt; Li gorî rayedarekî amerîkî, bi dehan êrîşên amerîkî ji balafirên şer ên li baregehên li seranserê Rojhilata Navîn û ji yek an çend keştiyên balafiran pêk hatine.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=null |tarîx=2026-02-28 |sernav=Update from Eric Schmitt |url=https://www.nytimes.com/live/2026/02/28/world/iran-strikes-trump |roja-gihiştinê=2026-02-28 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331 }}&lt;/ref&gt; Reutersê ragihandiye ku êrîş dê ji hewa û ji deryayê ve werin pêkanîn.

Ajansa Nûçeyan a Farsê û [[CNN]] ragihandine ku teqîn li bajarên din ên Îranê, li bajarên wekê Qum, Kirmaşan, Îsfehan û Kerec jî çêbûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=null |tarîx=2026-02-28 |sernav=Update from Erika Solomon |url=https://www.nytimes.com/live/2026/02/28/world/iran-strikes-trump |roja-gihiştinê=2026-02-28 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt; Hatiye ragihandin ku li Tehranê êrîşên bi mûşekan li Kolana Zanîngehê, Kolana Cemhurî Îslamî û li taxa Seyîd Xandan a li bakurê Tehranê hatine kirin. Piştî êrîşan li seranserê Tehranê xizmetên ragihandinê qut bûne. Li gorî BBCyê di êrîşan de ofîsên rêberê bilind Elî Xamineyî û serokatiya Mesûd Pezeshkian li Tehranê hatine bombebarankirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/news/live/cn5ge95q6y7t |sernav=Iran launches attacks across Middle East after US and Israel strikes on leadership sites |malper=BBC News |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Berdevkê hêzên heşdê şebiyê gotiye ku di êrîşên li Jurf el-Saxar, li başûrê Bexdayê, du şervan hatine kuştin û sê yên din jî birîndar bûne.

==== Êrîşên Îranê ====
Îranê li gelek herêmên [[Kendava Farsê]] êrîşî ser çend baregehên leşkerî yên amerîkî kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202602282948 |sernav=Iran targets US bases across Persian Gulf states, IRGC-aligned outlet says |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Behrêynê sîrenên êrîşa hewayî çalak kiriye ku hişyariyê li ser êrîşeke Îranê li ser baregehên leşkerî yên amerîkî li welêt bide û medyaya erebî gotiye ku li bajarê paytext a [[Manama]]yê teqîn û dû hatine dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Lehmann |pêşnav=Noam |tarîx=2026-02-28 |sernav=Bahrain: Sirens activated as Iran targets US bases |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/bahrain-sirens-activated-as-iran-targets-us-bases/ |roja-gihiştinê=2026-02-28 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attack-02-28-26-hnk-intl |sernav=Videos show smoke rising near US Navy facility in Bahrain |malper=CNN |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en |paşnav= |pêşnav= }}&lt;/ref&gt; Behrêynê piştre êrîş piştrast kiriye û gotiye ku baregeha Flota Pêncemîn a DYAyê hatiye armanc girtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.wral.com/news/ap/c2f11-bahrain-says-a-missile-attack-targeted-the-us-navys-5th-fleet-headquarters-in-the-island-kingdom/ |sernav=Bahrain says a missile attack targeted the US Navy's 5th Fleet headquarters in the island kingdom |malper=WRAL.com |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en |paşnav=Gambrell |pêşnav=Jon |paşnav2=Toropin |pêşnav2=Konstantin |paşnav3=Press |pêşnav3=JOSH BOAK-Associated }}&lt;/ref&gt; Herwiha li Balafirgeha Navneteweyî ya Kuweytê û Ebû Dabî li Mîrgeha Erebî yên Yekbûyî teqîn çêbûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://news.am/eng/news/932924.html |sernav=Explosions reported in Kuwait and UAE |malper=news.am |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202602283083 |sernav=Drone attacks targets Kuwait international airport |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Li gorî CNNê pasdarên şoreşê yên Îranê îdia kiriye ku Îranê çar baregehên amerîkî li Rojhilata Navîn armanc girtiye ku baregeha hewayî ya El Udeyd li Qeterê, baregeha hewayî ya Elî El Salem li Kuweytê, baregeha hewayî ya El Zafre li Mîrgeha Yekbûyî yên Erebî û baregeha flota pêncem a hêzên deryayî yên Amerîkayê li Behrêynê û vîdyoyek jî hatiye parvekirin ku di vîdeoyê de hatiye dîtin ku dû ji aliyê baregeha li Behrêynê ve bilind dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attack-02-28-26-hnk-intl |sernav=Iran's IRGC targeted four US bases in the Middle East, Iranian media reports |malper=CNN |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en |paşnav= |pêşnav= }}&lt;/ref&gt; 

Erebistana Siûdî piştrast kiriye ku Îranê êrîşî Riyadê û herêmên rojhilat ên wan kiriye.&lt;ref name=&quot;null2026&quot;&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=null |tarîx=2026-02-28 |sernav=Update from Ismaeel Naar |url=https://www.nytimes.com/live/2026/02/28/world/iran-strikes-trump |roja-gihiştinê=2026-02-28 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331 }}&lt;/ref&gt; Di heman demê siudiyan îdia kiriye ku êrîşên Îranê yên li ser wan deveran hatine têk birin û diyar kirine ku qiral dê &quot;hemû tevdbîrên pêwîst bigire&quot; ku xwe biparêze ku &quot;di nav de vebijarka bersivdayîna li dijî êrîşkariyê&quot; heye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=null |tarîx=2026-02-28 |sernav=Update from Edward Wong |url=https://www.nytimes.com/live/2026/02/28/world/iran-strikes-trump |roja-gihiştinê=2026-02-28 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331 }}&lt;/ref&gt; Di heman demê de hatiye îdia kirin ku hejmarek ji mûşekên îranî li Mîrgeha Yekbûyî yên Erebî hatine têk birin û di encama êrîşên Îranê de kesek sivîl ê ji neteweya asyayî ji ber perçeyên mûşekê ku li ser deverek niştecihbûnê ketine, hatiye kuştin.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/news/live/cn5ge95q6y7t |sernav=Iran latest: Netanyahu says 'growing signs' Iran's supreme leader Khamenei is 'gone' after US-Israel attacks |malper=BBC News |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attack-02-28-26-hnk-intl |sernav=One person killed in UAE after Iranian strikes |malper=CNN |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en |paşnav= |pêşnav= }}&lt;/ref&gt; Qeterê îdia kiriye ku wan herî kêm du pêlên êrîşên mûşekî asteng kirine û diyar kir ku ti qurbanî an zirar û ziyaneke milkî çênebûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Beirut |pêşnav=Abdi Latif DahirReporting from |paşnav2=Lebanon |tarîx=2026-02-28 |sernav=Iran Hits Back Across the Mideast, Targeting U.S. Bases and Allies |url=https://www.nytimes.com/2026/02/28/world/middleeast/iran-retaliatory-strikes-region.html |roja-gihiştinê=2026-02-28 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331 }}&lt;/ref&gt;

Li bakurê Îsraîlê avahiyek 9 qatî bi mûşekan hatiye lêdan ku di encamê de kesek birîndar bûye.&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2026/2/28/live-israel-launches-attacks-on-iran-multiple-explosions-heard-in-tehran |sernav=US-ISRAELI ATTACKS ON IRAN KILL 201; IRAN FIRES BACK, BLASTS ACROSS REGION |malper=Al Jazeera |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en |paşnav=Stepansky |pêşnav=Nils Adler,Joseph }}&lt;/ref&gt; Her wiha Hayfa û Tel Avîvê jî bûye armanca êrîşên mûşekên Îranê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://doi.org/10.1163/2210-7975_hrd-2261-0183 |sernav=news-from-asia-watch-no6-indonesia-soeharto-retaliates-against-critics-may-1995-7-pp |malper=Human Rights Documents online |roja-gihiştinê=2026-02-28 }}&lt;/ref&gt; Di heman demê de li gorî raporên ajansan mûşekên ji Îranê li herêmên Urdunê û li bajarê paytext a Emmanê ketine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.marketscreener.com/news/jordan-s-military-says-it-has-downed-two-ballistic-missiles-targeting-the-country-ce7e5cdfd180f321 |sernav=Jordan's military says it has downed two ballistic missiles targeting the country {{!}} MarketScreener |malper=www.marketscreener.com |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en-US |paşnav= }}&lt;/ref&gt; Rayedarên Ûrdunê diyar kirine ku hêzên wan ên çekdar du mûşekên balîstîk ên Îranî yên ku axa wê hedef digirtin xistine xwarê û ku wan 54 raporên ketina bermayiyan ku zirarên milkî çêkirine tespît kirine lê ti qurbanî çênebûne.&lt;ref name=&quot;:4&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=null |tarîx=2026-02-28 |sernav=Update from Rawan Sheikh Ahmad |url=https://www.nytimes.com/live/2026/02/28/world/iran-strikes-trump |roja-gihiştinê=2026-02-28 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331 }}&lt;/ref&gt; Li Sûriyeyê mûşekeke balîstîk a Îranê li Suweydayê ketiye û herî kêm 4 sivîlan jiyana xwe ji dest dane.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Ari |pêşnav=Lior Ben |paşnav2= |tarîx=2026-02-28 |sernav=Report: At least four killed in Iranian missile strike in As-Suwayda, Syria |url=https://www.ynetnews.com/article/8snmn9r7o |roja-gihiştinê=2026-02-28 |xebat=Ynetglobal |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://modern.az/en/dunya/574948/missile-debris-fell-on-syria-there-are-casualties/ |sernav=Missile debris fell on Syria: there are casualties |malper=Modern.az |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=az |paşnav=modern.az }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.corriere.it/esteri/diretta-live/26_febbraio_28/iran-usa-news-diretta-1.shtml |sernav=Iran, le ultime notizie in diretta {{!}} Attacco di Usa e Israele. Netanyahu: «Segnali che Khamenei sia morto». Teheran risponde: missili su Israele, Dubai e basi Usa nel Golfo. Poi l'sms: «Lasciate la capitale» |malper=Corriere della Sera |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=it-IT }}&lt;/ref&gt; Herêmên niştecihî yên Dubayê yên nêzîkî marînaya Dubayê û Keştiya Palm a Dubayê rastî êrîşan hatine ku di encamê de otêla Fairmont The Palm şewitiye ku çar kes birîndar bûne û avahiyeke sivîlan li derdora Dohayê bûye armanca mûşekên Îranê.&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://news.sky.com/story/iran-latest-israel-launches-preventative-attack-defence-minister-says-13509565 |sernav=Iran latest: Supreme leader 'safe and sound', spokesman tells Sky - but Netanyahu claims there 'signs' he is dead |malper=Sky News |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:5&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;:4&quot;/&gt;

Balafirên bêmirov ên Şahed-136 nêzîkî Burc Xelîfeyê armanc girtine ku ev yek bûye sedema fermana valakirinê û protokola awarte ya avahiyê hatiye çalak kirin. Îmaratên Yekbûyî yên Erebî (ÎMAR) ragihandiye ku wan &quot;pêleke nû&quot; yên bermahiyên mûşekên îranî desteser kiriye û &quot;perçeyên ji desteserkirinan&quot; li Ebû Dabî û Dubayê ketine.&lt;ref name=&quot;null2026&quot;/&gt; Êrîşên li ser Balafirgeha Navneteweyî ya Kuweytê bûne sedema çend birîndarên nediyar.&lt;ref name=&quot;:6&quot;/&gt; Li Behrêynê di êvarê de hatiye ragihandin ku droneke îranî li bircêk li herêmeke niştecihbûnê xistiye. Fermandarê hêzên deryayî yên Îranê bi eşkereyî ragihandiye ku her keştiyek ku bixwaze ji Tengava Hurmizê derbas bibe, divê êdî destûra pêşwext ji Îranê werbigire.

=== 1ê adarê ===
==== Êrîşên Dewletên Yekbûyî û Îsraêlê ====
[[Wêne:Operation Epic Fury Update, President Donald J. Trump.webm|thumb|Axavtina serokê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê Donald Trump di derbarê kuştina Elî Xamineyî de]]
Di 1ê adarê de Îsraîlê pêlek din a êrîşan li dijî Îranê pêk aniye ku wekê beşek ji kampanyaya xwe ya berdewam ku navenda paytextê hedef digirt. Piştî êrîşên Îsraêlê dezgehên medyayê yên îranî teqînên bihêz ragihandine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202603016712 |sernav=Powerful explosions shake Tehran - state media |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-03-01 |roja-gihiştinê=2026-03-02 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Trump di parvekirinekê li ser Truth Social gotiye, &quot;Îranê tenê got ku ew ê îro pir bi tundî lê bidin, ji her demê bêtir ji her demê bêtir. Lêbelê, çêtir e ku ew vê yekê nekin, ji ber ku heke ew bikin, em ê bi hêzek ku berê qet nehatiye dîtin li wan bidin!&quot;. CENTCOMê ragihandiye ku ferman ji wan re hatiye dayîn ku &quot;amîra ewlehiyê ya rejîma Îranê hilweşînin&quot;.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Ali Khamenei may be dead, but Donald Trump has unfinished business |url=https://www.economist.com/middle-east-and-africa/2026/03/01/ali-khamenei-may-be-dead-but-donald-trump-has-unfinished-business |roja-gihiştinê=2026-03-02 |xebat=The Economist |issn=0013-0613 }}&lt;/ref&gt; Hêza parastina Îsraîlê (IDF) gotiye ku wan balafireke şer a F-4 û F-5 bombebaran kir ku amadekariya firînê dikirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.jpost.com/israel-news/defense-news/article-888372 |sernav=Israeli airstrike hits Iranian jets on runway {{!}} The Jerusalem Post |malper=The Jerusalem Post {{!}} JPost.com |tarîx=2026-03-01 |roja-gihiştinê=2026-03-02 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Sîstema HQ-9B ya li dora Tehranê jî hatiye bêbandor kirin.

Elî Larîcanî ku berpirsê payebilind ê ewlehiyê yê Îranê ye konseyeke rêberiyê ya demkî ragihandiye û Amerîka û Îsraîl bi hewldana hilweşandina Îranê tawanbar kiriye. Di heman demê de wî pêkhateyên li Îranê wekê &quot;komên cudaxwaz&quot; binav kiriye û di gefên xwe de gotiye &quot;ger ew tevbigerin dê encamên rastîn bibînin&quot;. Serokê parlementoya Îranê, Mihemed Baqir Qalibaf, ji bo Trump û Netanyahu gotiye ku wan xeta sor derbas kiriye û &quot;ew ê berdêla wê bidin&quot;.

Avahiya dadgeha şoreşê ya Tehranê hatiye bombebarankirin û di encama bombebaranê de avahî hilweşiyaye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/liveblog/202602288143#202603016124 |sernav=Live - 'I got him before he got me,' Trump says on killing Khamenei |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-03-02 |roja-gihiştinê=2026-03-02 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Hejmara qurbaniyên êrîşa hewayî ya dibistana Mînabê gihîştiye 148 kesan.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/persian/live/cgjzn5npl7yt |sernav=آنچه گذشت؛ ادامه حملات آمریکا و اسرائیل، صدا و سیما هدف قرار گرفت |malper=BBC News فارسی |tarîx=2026-03-02 |roja-gihiştinê=2026-03-02 |ziman=fa }}&lt;/ref&gt; Li nêzîkî Yarîgeha Azadî, [[Qada Azadî]] û [[Birca Mîladê]] teqîn hatine ragihandin.&lt;ref name=&quot;:3&quot;/&gt; Komeleya Heyva Sor a Îranê ragihandiye ku li nêzîkî nexweşxaneyên Tehranê û her wiha li nêzî avahiya aştiyê teqîn çêbûne.&lt;ref name=&quot;:3&quot;/&gt; Artêşa Îsraêlê ragihandiye ku wan &quot;serfermandariya giştî ya hêzên ewlehiya navxweyî&quot;, digel Baregeha Serellah, hilweşandiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202603018596 |sernav=Israel says it destroyed Iran internal security headquarters in Tehran |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-03-01 |roja-gihiştinê=2026-03-02 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Li gorî medyaya Îranê, êrîşên Amerîka û Îsraêlê bandor li ser baregehên radyo û televîzyona dewletê jî kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202603013820 |sernav=Strikes on Tehran target parts of national radio and TV HQ - state media |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-03-01 |roja-gihiştinê=2026-03-02 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Hatiye diyar kirin ku di êrîşên Amerîka û Îsraêlê de berpirsên Îranê Mihemed Baserî, berpirsekî wezareta îstîxbaratê û Gholamreza Rezaeyan, serokê beşa îstîxbaratê ya polîsên [[FARAJA]] jiyana ji dest dane.&lt;ref name=&quot;:3&quot;/&gt; Trump ji [[NBC Newsê]] re diyar kiriye ku &quot;hejmareke mezin ji serkirdeyan&quot; li Îranê jiyana xwe jidest dane.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.nbcnews.com/politics/donald-trump/trump-responds-reports-ayatollah-death-rcna261149 |sernav=Trump says 'a large amount' of Iran's leadership is gone |malper=NBC News |tarîx=2026-03-01 |roja-gihiştinê=2026-03-02 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

==== Êrîşên Îranê ====
Di sibeha 1ê adarê de, raporan piştrast kiriye ku Îranê bi mûşek û dronan êrîşê Îsraêl, Mîrgeha Yekbûyî yên Erebî, Qeter, Kuweyt, Behrêyn, Urdin û Erebistana Siûdî kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.aicoin.com/en/news-flash/2775332 |sernav=Iran launches missiles at Israel, Israeli military launches defense system |malper=AiCoin |roja-gihiştinê=2026-03-02 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://english.news.cn/20260301/fb1f012710ca405784b8adb5bae95190/c.html? |sernav=Daily World Briefing, March 1 |malper=english.news.cn |roja-gihiştinê=2026-03-02 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:8&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://apnews.com/article/iran-israel-us-03-01-2026-693bc30bbbc98660d81f4a13f65ca10f |sernav=US and Israel pound Iran as Trump signals willingness to talk to new leaders after Khamenei's death |malper=AP News |tarîx=2026-03-01 |roja-gihiştinê=2026-03-02 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Li gorî raporên dawî, Îranê bi mûşekan êrîşî baregeha Flota Pêncemîn a (baregeha leşkerên Amerîkayê) li Behrêynê kiriye.&lt;ref name=&quot;:7&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;:8&quot;/&gt; Hatiye diyar kirin ku du ji mûşekên ku  li bajarê Dubaiyê ketiye û dûyên tarî ji Bendera Jebel Ali ya Mîrgeha Yekbûyî yên Erebî bilind bûne. Piştî êrîşa firokeyên bêpîlot ên milîsên îraqî li hemberê Herêma Kurdistanê nêzîkî li Balafirgeha Hewlêrê teqînek çêbûye.&lt;ref name=&quot;:3&quot;/&gt; Wezîrê parastinî ya Keyaniya Yekbûyî John Healey diyar kiriye ku Îranê du mûşek avêtine baregehên brîtanî yên li Qibrisê lê wî bawer nekiriye ku ew di bin êrîşê de ne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.jpost.com/international/article-888356 |sernav=Iran launched missiles at Cyprus, threatening UK troops {{!}} The Jerusalem Post |malper=The Jerusalem Post {{!}} JPost.com |tarîx=2026-03-01 |roja-gihiştinê=2026-03-02 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Lêbelê wezîrê parastin a Qibrisê Vasilis Palmas paşê înkar kiriye ku mûşek ber bi Qibrisê ve hatine avêtin û serokwezîr Keir Starmer jî ev yek piştrast kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.independent.co.uk/news/uk/politics/iran-missiles-cyprus-defence-secretary-b2929655.html |sernav=Iran missiles fired towards UK military bases in Cyprus, defence minister says |malper=The Independent |tarîx=2026-03-01 |roja-gihiştinê=2026-03-02 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Di dema operasyonên dronan de li Tengava Hurmuzê, li gorî agahiyan, bendera Duqmê ji aliyê du dronan ve hatiye lêdan ku di encamê de karkerekî biyanî birîndar bûye û Navenda Ewlekariya Deryayî ya Omanê piştrast kiriye ku tankereke petrolê ya bi navê Skylight ku bi ala Palauyê ye, bi 5 mîlên deryayî (9.3 km) li bakurê bendera Xesabê hatiye hedefgirtin ku di encamê de çar kes ji tîma hind-îranî ya li ser keştiyê birîndar bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://doi.org/10.64628/ab.s6jad7hag |sernav=Strait of Hormuz: if the Iran conflict shuts world’s most important oil chokepoint, global economic chaos could follow |malper=doi.org |tarîx=2026-03-01 |roja-gihiştinê=2026-03-02 |paşnav=Schiffling |pêşnav=Sarah }}&lt;/ref&gt; Keştiyeke din, tankera MKD VYOM a bi ala Giravên Marshallê piştî ku debasê peravên Omanê  dibe rastî êrîşan hatiye û endamekî tîmê hatiye kuştin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Agencies |tarîx=2026-03-01 |sernav=Three tankers damaged in Gulf and one seafarer killed as US-Iran conflict escalates |url=https://www.timesofisrael.com/three-tankers-damaged-in-gulf-and-one-seafarer-killed-as-us-iran-conflict-escalates/ |roja-gihiştinê=2026-03-02 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}&lt;/ref&gt; Ji ber girtina Tengava Hormuzê, 150 keştîyên barhilgir ku di nav de gelek tankerên petrolê jî hene li pişt tengavê asê mane.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.tagesschau.de/newsticker/liveblog-israel-usa-angriffe-iran-102.html |sernav=Nahost-Liveblog: ++ Militäreinsatz könnte laut Trump vier Wochen dauern ++ |malper=tagesschau.de |roja-gihiştinê=2026-03-02 |ziman=de |paşnav=tagesschau.de }}&lt;/ref&gt;

Di heman rojê de mîna roja berê, Riyad jî rastî êrîşên rasterast hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.nbcnews.com/world/iran/live-blog/iran-attack-strikes-us-israel-trump-khamenei-dead-live-updates-rcna261172 |sernav=Hezbollah and Israel exchange strikes in wake of Khamenei's killing |malper=NBC News |tarîx=2026-03-02 |roja-gihiştinê=2026-03-02 |ziman=en |paşnav= |pêşnav= }}&lt;/ref&gt; Mûşekeke Îranê dikare ji berevaniya Îsraîlê derbas bibe û li kenîşteyekê li Beyt Şemeşê ketiye 9 kesan jiyana xwe jidest dane 11 kes winda bûne û 51 kes jî birîndar bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://apnews.com/live/us-israel-strikes-iran-khamenei-03-01-2026 |sernav=Israel strikes Lebanon’s capital, responding to missiles from Hezbollah |malper=AP News |roja-gihiştinê=2026-03-02 |ziman=en |paşnav=Brown |pêşnav=Bridget |paşnav2=Belanger |pêşnav2=Lorian |paşnav3=Benassi |pêşnav3=Ricardo |paşnav4=Hranjski |pêşnav4=Hrvoje }}&lt;/ref&gt; Balafireke bêmirov a Îranê li Otêla Crowne Plaza li Manama ya [[Behreyn|Behrêynê]] ketiye ku bûye sedema şewatê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.indiatvnews.com/news/world/iranian-drone-hits-crowne-plaza-hotel-in-bahrain-2026-03-01-1032140 |sernav=Iranian drone hits Crowne Plaza hotel in Bahrain's Manama |malper=India TV News |tarîx=2026-03-01 |roja-gihiştinê=2026-03-02 |ziman=en |paşnav= |pêşnav= |paşnav2= |pêşnav2= }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attack-02-28-26-hnk-intl |sernav=Crowne Plaza in Bahrain confirms &quot;incident&quot; affected the hotel |malper=CNN |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-03-02 |ziman=en |paşnav=Cheney |pêşnav= }}&lt;/ref&gt; Li Ebû Dabiyê li nêzîkî kompleksa Etihad Towers, li nêzîkî balyozxaneya Îsraîlê, bermahiyên droneke hatiye dîtin û dema ku drone dikeve, bermahiyên dronê de zirar daye bircan û jinek û zarok a wê bi sivikî birîndar bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Boxerman |pêşnav=Aaron |paşnav2=Fassihi |pêşnav2=Farnaz |paşnav3=Cooper |pêşnav3=Helene |paşnav4=Kanno-Youngs |pêşnav4=Zolan |paşnav5=Pager |pêşnav5=Tyler |paşnav6=Zhuang |pêşnav6=Yan |tarîx=2026-03-01 |sernav=Israel Strikes Hezbollah in Lebanon as War With Iran Escalates |url=https://www.nytimes.com/live/2026/03/01/world/iran-attack-khamenei-trump |roja-gihiştinê=2026-03-02 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331 }}&lt;/ref&gt; Di 1ê adarê de ji ber êrîşeke Îranê li [[Kuweyt]]ê kesek hatiye kuştin û 32 kes jî birîndar bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202603016189 |sernav=One killed, 32 injured in Iranian attacks on Kuwait, health ministry says |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-03-01 |roja-gihiştinê=2026-03-02 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Artêşa Îranê îdia kir ku wan bi çar mûşekan li USS Abraham Lincoln xistiye lê piştre rayedarekî amerîkî vê îdiayê red kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=AFP |tarîx=2026-03-01 |sernav=Iran’s Guards say they ‘struck’ US aircraft carrier USS Abraham Lincoln |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/irans-guards-say-they-struck-us-aircraft-carrier-uss-abraham-lincoln/ |roja-gihiştinê=2026-03-02 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}&lt;/ref&gt; Li gorî agahiyan, baregeha deryayî ya fransî Camp de la Paix a li Ebû Dabiyê jî ji aliyê mûşek an jî droneke Îranê ve hatiye xistin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.theyeshivaworld.com/news/liveblogs/live-blog/2518641/smoke-rises-over-french-naval-base-in-abu-dhabi-after-iranian-strike.html |sernav=Smoke Rises Over French Naval Base in Abu Dhabi After Iranian Strike |roja-gihiştinê=2026-03-02 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt; Du dronên îranî depoyek li Baregeha Deryayî ya El Selam li Ebû Dabî kirine armanc, di encamê de agir bi du konteynerên ku kelûpelên giştî tê de dihatin hilanîn ketiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/news/live/cn5ge95q6y7t |sernav=Trump says ‘there will likely be more’ US deaths as Iran strikes to continue until ‘all’ goals achieved |malper=BBC News |roja-gihiştinê=2026-03-02 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt;

Li dora saet 15:30 GMT, Erebistana Siûdî îdîa kiriye ku wan kariye rê li çend mûşekên ku hewl didan Baregeha Hewayî ya Prens Sultan û Balafirgeha Navneteweyî ya Qiral Xalid bikin hedef, bigirin. Karbidestên leşkerî yên Keyaniya Yekbûyî gotine ku Typhoonek RAF droneke îranî ku ber bi qada hewayî ya Qeterê ve diçû xistine xwarê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202603015680 |sernav=UK says British fighter jet shot down Iranian drone heading toward Qatar |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-03-01 |roja-gihiştinê=2026-03-02 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Mûşek û dronên îranî her wiha li baregeheke leşkerî ya amerîkî ya nêzîkî Hewlêrê ketiye xwarê û kampeke meydanî ya Bundeswehr li rojhilatê Urdunê xistiye, ku di encamê de leşkerekî amerîkî birîndar bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://tass.com/world/2094115 |sernav=Iran targets German bases in Jordan, Iraq — magazine |malper=TASS |roja-gihiştinê=2026-03-02 }}&lt;/ref&gt;

Ber bi dawiya rojê ve êrîşeke mûşekeke balîstîk li devereke rojavayê Qudsê ketiye û ziyanên milkî li ser rêya derdorê, zirar daye wesayîteke sivîl û şeş kes birîndar bûne. Perçeyên mûşekeke îranî li Eyn Tarma, Sûriyeyê ketiye xwarê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.hjnews.com/world/syria-iran/image_0c0cf6ef-aaca-5464-887f-50bf088af3ef.html |sernav=Syria Iran |malper=The Herald Journal |tarîx=2026-03-01 |roja-gihiştinê=2026-03-02 |ziman=en |paşnav=AP |pêşnav=Ghaith Alsayed- }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=nîsan 2026 }}&lt;/ref&gt;
=== 2ê adarê ===
==== Êrîşên Dewletên Yekbûyî û Îsraêlê ====
[[Wêne:Epic Fury Strike compilation (997855).webm|thumb|Montajek ji êrîşên Fermandariya Navendî ya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê di dema Operasyona Epic Fury de li Îranê]]
Di 2ê adarê de êrîş li ser xalên komara îslamî ya Îranê ku xalên li [[Tehran]] û [[Sine]] bûne armanca êrîşan û her wiha li deverên leşkerî û stratejîk ên wekê navendên fermandariyê û navendên mûşekan jî rastî êrîşan hatine. Piştre di heman rojê de Îranê diyar kiriye ku navenda nukleerî ya Natanzê ji aliyê êrîşên hewayî yên DYA û Îsraêlê ve hatiye armancgirtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/persian/articles/cy4wxk7e71xo |sernav=حملات گسترده هوایی به پایتخت ایران؛ آسیب‌ به بیمارستان‌های گاندی و خاتم‌الانبیاء در تهران |malper=BBC News فارسی |tarîx=2026-03-01 |roja-gihiştinê=2026-03-02 |ziman=fa }}&lt;/ref&gt;

Di sibehan di heman rojê de nexweşxaneya Xetam-el-Enbîa û Gandî ya li Tehranê rastî êrîşan hatine ku ji aliyê Îranê ve hatiye ragihandin û ji aliyê BBC Verify ve hatiye piştrast kirin. Ev nexweşxaneya ji berê ve bi hikûmetê ve girêdayî bûn.

Di bersiva êrîşên Hizbullahê de, artêşa Îsraêlê bi rêze bombebaranên stratejîk li ser Beyrût û Geliyê Beqayê berdewam kiriye.&lt;ref name=&quot;Kleinbaum2026&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.jfeed.com/news/hezbollah-israel-war-declaration |sernav=BREAKING: Hezbollah Officially Declared War on Israel |malper=JFeed |tarîx=2026-03-01 |roja-gihiştinê=2026-03-02 |ziman=en |paşnav=Kleinbaum |pêşnav=Yair }}&lt;/ref&gt; Di heman demê de heman êrîş li başûrê Libnanê jî çêbûne. Piştî demek kurt, hêzên hewayî yên Îsraêlê dest bi êrîşên li Tehranê jî kirine. Hêza hewayî ya DYAyê li baregehên hewayî yên li seranserê Îranê, balafirên leşkerî û avêjerên droneyan ku di nav de gelek F-14 Tomcat hebûn xistiye. Artêşa Îsraêlê (IDF) îdîa kir ku wan di êrîşan de serokê baregeha îstîxbaratê ya Hizbullahê Huseyîn Makled kuştiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-03-02 |sernav=IDF says it killed Hezbollah intelligence chief in overnight strike |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/idf-says-it-killed-hezbollah-intelligence-chief-in-overnight-strike/ |roja-gihiştinê=2026-03-02 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}&lt;/ref&gt;

Di çarçoveya xweparastina li dijî Hizbullahê de, hêzên çekdar ên Îsraêlê êrîşî sê bajarokên li başûrê Libnanê kirine ku di nav wan de bajarokên Haris, Nebetiye el-Fewqa û Meyfadûn hebûn û piştre fermana valakirinê li pêncî bajarokên cîran daye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.repubblica.it/esteri/2026/03/02/diretta/iran_guerra_usa_israele_news_oggi-425194152/ |sernav=Iran, le news dalla guerra. Trump: “Li stiamo massacrando”. E non esclude invio soldati |malper=la Repubblica |tarîx=2026-03-02 |roja-gihiştinê=2026-03-02 |ziman=it }}&lt;/ref&gt; Ajansa medyayî ya Siûdî El Hadath ragihandiye ku rêberê siyasî yê Hizbullahê û endamê parlamentoya Libnanê Mihemed Raad di êrîşeke hewayî de hatiye kuştin.&lt;ref name=&quot;Boxerman2026&quot;&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Boxerman |pêşnav=Aaron |paşnav2=Fassihi |pêşnav2=Farnaz |paşnav3=Cooper |pêşnav3=Helene |paşnav4=Kanno-Youngs |pêşnav4=Zolan |paşnav5=Pager |pêşnav5=Tyler |paşnav6=Zhuang |pêşnav6=Yan |tarîx=2026-03-01 |sernav=Israel Strikes Hezbollah in Lebanon as War With Iran Escalates |url=https://www.nytimes.com/live/2026/03/02/world/iran-us-israel-attack-trump |roja-gihiştinê=2026-03-02 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331 }}&lt;/ref&gt; Îsraêlê hişyarî daye libnanî yên ku ji malên xwe reviyane ku venegerin û gelek kesan gotine ku ew nizanin piştî ku roj diçe ava ew ê çawa bigihîjin xwarin an avê.

==== Êrîşên Hizbullah û Îranê ====
Li dora nîvê şeva bi dema herêmî, baregeha hêza hewayî ya qraliyetê li [[Akrotîrî]], [[Qibris]]ê, rastî êrîşeke gumanbar a bêmirov hatiye û li seranserê Akrotîrî û Dhekelî yê sîrenên êrîşa hewayî lê daye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/news/live/cn5ge95q6y7t |sernav=Trump says ‘there will likely be more’ US deaths as Iran strikes to continue until ‘all’ goals achieved |malper=BBC News |roja-gihiştinê=2026-03-02 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Her çiqas yek ji wan karîbû li balafirgehê bikeve û zirarên piçûk çêbike, li gorî agahiyan êrîşên pênc dronan hatine têk birin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://cyprus-mail.com/2026/03/02/security-threat-declared-at-uk-cyprus-bases |sernav=UK Cyprus base hit by drone |malper=cyprus-mail.com |tarîx=2026-03-01 |roja-gihiştinê=2026-03-02 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://english.news.cn/europe/20260302/f1219f92cf764cfda2bcbac966935263/c.html |sernav=Urgent: Explosions heard at Britain's air force base in Cyprus: British media |malper=english.news.cn |roja-gihiştinê=2026-03-02 }}&lt;/ref&gt; Sîstema hişyariya otomatîk a leşkerî ya brîtanî diyar kiriye ku &quot;gefeke ewlehiyê ya berdewam&quot; heye û wezareta parastinê îdia kiriye ku &quot;baregehê bersiv daye&quot; êrîşê.&lt;ref name=&quot;Fulton2026&quot;&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Fulton |pêşnav=Adam |paşnav2=Dunbar |pêşnav2=Marina |paşnav3=Richards |pêşnav3=Serena |paşnav4=Lowe |pêşnav4=Yohannes |paşnav5=Vernon |pêşnav5=Hayden |paşnav6=Ratcliffe |pêşnav6=Rebecca |tarîx=2026-03-02 |sernav=Trump warns there could be more casualties after service members killed – as it happened |url=https://www.theguardian.com/us-news/live/2026/mar/01/us-israel-war-on-iran-ayatollah-ali-khamenei-i-dead-latest-reports |roja-gihiştinê=2026-03-02 |xebat=the Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Fulton2026&quot;/&gt; Ev yek paşê ji aliyê rayedarên qibrisî ve hatiye piştrast kirin.&lt;ref name=&quot;Fulton2026&quot;/&gt; Li gorî agahiyan çend demjimêr piştî ku Keyaniya Yekbûyî destûr daye Dewletên Yekbûyî ku bingehên wan ên leşkerî ji bo operasyonên li dijî Îranê bikar bîne, pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Campbell |pêşnav=Lucy |paşnav2=Ambrose |pêşnav2=Tom |paşnav3=Lowe |pêşnav3=Yohannes |paşnav4=Fulton |pêşnav4=Adam |paşnav5=Ambrose |pêşnav5=Lucy Campbell (now); Tom |paşnav6=Fulton (earlier) |pêşnav6=Adam |tarîx=2026-03-02 |sernav=Middle East crisis live: Israel launches new attacks on Tehran and Beirut as Trump lays out objectives |url=https://www.theguardian.com/world/live/2026/mar/02/us-israel-war-iran-live-updates-attacks-strikes-tehran-lebanon-beirut-hezbollah-dubai-latest-news |roja-gihiştinê=2026-03-02 |xebat=the Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}&lt;/ref&gt; Îranê her wiha îdîa kiriye ku droneke MQ-9 reaper a amerîkî xistiye xwarê.

Çavkaniyên Îsraêlê ragihandine ku di saetên serê sibê yên 2ê adarê de ji nav Libnanê ber bi axa wê ve roket hatine avêtin û li ser Heyfa û Celîleya Jorîn dengê sîrenan hatiye lêxistin.&lt;ref name=&quot;Fulton2026&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Edit |pêşnav= |tarîx=2026-03-01 |sernav=Rockets launched from Lebanon for first time in months, setting off sirens across northern Israel |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/rockets-launched-from-lebanon-for-first-time-in-months-setting-off-sirens-across-northern-israel/ |roja-gihiştinê=2026-03-02 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}&lt;/ref&gt; Artêşa Îsraêlê gotiye ku wan mûşekek têk biriye, di heman demê de mûşekên din jî li deverên vekirî xistine.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Glikman |pêşnav=Eitan |paşnav2=Kraus |pêşnav2=Yair |tarîx=2026-03-01 |sernav=IDF: Rocket intercepted from Lebanon, several landed in open areas; drone intrusion alerts |url=https://www.ynetnews.com/article/08vx55nmo |roja-gihiştinê=2026-03-02 |xebat=Ynetglobal |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Îstîxbarata îsraêlî bawer dike ku êrîş encama fermanek ji Tehranê bû û berdevkê artêşa Îsraêlê daxuyaniyek awarte daye û diyar kiriye ku êrîş divê wekê &quot;ragehandina fermî ya şer ji aliyê Hizbullahê ve&quot; were hesibandin û soz daye ku gefê &quot;bêbandor bike&quot;.&lt;ref name=&quot;Kleinbaum2026&quot;/&gt;

Hizbullah berpirsiyariya xwe di êrîşê de piştrast kiriye û diyar kiriye ku wan di bersiva kuştina Xamineyî de êrîşî baregeheke Îsraîlê li Heyfayê kiriye. Li gorî raporên medyaya civakî, du dronan li nêzîkî Balafirgeha Navneteweyî ya Bexdayê baregeha serketinê ya Amerîkayê kirin armanc û yek ji wan li baregehê ketiye. Di heman demê de çend teqînan li Hewlêr, li Başûrê Kurdistanê pêk hatine. Komeke alîgirê Îranê ya bi navê &quot;parêzvanên lîwaya xwînê&quot; diyar kirine ku ew li pişt van her du êrîşan in û îdia kirine ku ew ji bo tolhildana kuştina Xamineyî van êrîşan pêk anîne.&lt;ref name=&quot;Boxerman2026&quot;/&gt; Êrîşeke Îranê li ser bendera Mîna Selman a Behrêynê bûye sedema şewatê. Perçeyên mûşekek ku hatibû têk birin li ser &quot;keştiyeke biyanî&quot; ku li herêma pîşesaziyê ya Selman dikeve, bûye sedema mirina karkerekî û birîndarbûna giran ên du kesên din. Li Ras Tanura ya Aramco ya li Erebistana Siûdî, tesîseke rafineriyê zirar dîtiye û bûye sedema şewateke kontrolkirî. Di destpêkê de dihat bawerkirin ku ji ber êrîşeke bi dronan çêbûye lê rayedarên Siûdî diyar kirin ku şewat ji ber bermahiyên mûşekeke Îranî ya têk birî derketiye. Wezareta berevaniyê ya Kuweytê diyar kiriye ku &quot;çend&quot; balafirên amerîkî li Kuweytê ketine xwarê. Piştre hatiye diyar kirin ku balafirên şer ên Amerîkayê ji aliyê hêzên Amerika an Kuweytê bi şaşî hatine lêxistin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav= |tarîx=2026-03-02 |sernav=Small fire under control at Saudi Aramco refinery after apparent drone strike |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/small-fire-under-control-at-saudi-aramco-refinery-after-apparent-drone-strike/ |roja-gihiştinê=2026-03-02 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}&lt;/ref&gt;

CNNê teqînên li bajarên mezin ên herêma Kendavê ragihandiye. Li Dubaî, Ebû Dabî û Dohayê teqîn çêbûne. Li gorî Ajansa Nûçeyan a Kuweytê ya dewletê, rafineriyeke petrolê bi şarapnelê hatiye armancgirtin. Li Erebistana Siûdî droneyan rafineriya Ras Tanura armanc girtine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/world/live-news/iran-israel-us-attack-03-02-26-intl-hnk |sernav=Live updates: Trump warns Iran about larger strikes as war spirals in Middle East |malper=CNN |tarîx=2026-03-02 |roja-gihiştinê=2026-03-02 |ziman=en |paşnav=Lee |pêşnav= }}&lt;/ref&gt; Li Behrêynê wezareta karên hundir diyar kiriye ku li seranserê welêt siren hatine lêxistin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202603026672 |sernav=UAE intercepts 9 Iranian ballistic missiles, 6 cruise missiles, ministry says |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-03-02 |roja-gihiştinê=2026-03-02 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Li Qibrisê Balafirgeha Navneteweyî ya Pafosê li ser tespîtkirina tiştekî nenas ê biyanî yê ku li ezman hatiye valakirin û di heman demê de li ser tespîtkirina gefek pêşdîtî ya li hemberî baregeha Akrotiriyê careke din sîren lê daye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://cyprus-mail.com/2026/03/02/paphos-airport-evacuated-reports |sernav=Paphos airport returns to operation after evacuation |malper=cyprus-mail.com |tarîx=2026-03-02 |roja-gihiştinê=2026-03-02 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://knews.kathimerini.com.cy/en/news/sirens-sound-again-at-akrotiri-base-as-tensions-remain-high |sernav=Sirens sound again at Akrotiri base as tensions remain high |malper=knews.com.cy |roja-gihiştinê=2026-03-02 |paşnav=Solutions |pêşnav=BDigital Web }}&lt;/ref&gt; Paşê hikûmeta Qibrisê piştrast kiriye ku ew tişt du dron bûn ku bêyî ku zirarê bidin hatine têk birin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://news.sky.com/story/raf-base-in-cyprus-hit-by-drone-strike-ministry-of-defence-says-13514072 |sernav=RAF base hit, with more drones intercepted |malper=Sky News |roja-gihiştinê=2026-03-02 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Piştî bûyerê Yewnanistanê ragihandiye ku ew ê firkate û balafirên F-16 bi cih bikin ku Qibrisê ji her êrîşeke din ên Îranê biparêzin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://in-cyprus.philenews.com/local/we-will-strike-cyprus-hard-iranian-general-says-over-american-presence-on-island/ |sernav=We will strike Cyprus hard, Revolutionary Guards general says over American presence on island |malper=in-cyprus.philenews.com |tarîx=2026-03-02 |roja-gihiştinê=2026-03-02 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://caliber.az/en/post/iranian-general-warns-of-intense-attacks-on-cyprus-over-us-presence |sernav=Iranian General warns of &quot;intense&quot; attacks on Cyprus over US presence - VIDEO |malper=caliber.az |tarîx=2026-03-02 |roja-gihiştinê=2026-03-02 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Piştre di heman rojê de Îranê êrîşên li dijî binesaziya enerjiyê li Qeterê pêk aniye. Balafirên bêmirov ên Îranê li baregehên gaza xwezayî ya şilekirî (LNG) yên Qeterê xistiye ku bûye sedema rawestandina hilberînê. Her wiha, mûşek û dron ber bi deverên li Qatarê ve hatine şandin ku di nav de Baregeha Hewayî ya El Udeyd û tesîsên pîşesaziyê hebûn, hêzên Qatarê îdîa kiriye ku wan gelek ji van êrîşan têk birine.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=England |pêşnav=Andrew |paşnav2=Moore |pêşnav2=Malcolm |paşnav3=Sandlund |pêşnav3=William |paşnav4=Millard |pêşnav4=Rachel |tarîx=2026-03-02 |sernav=Gas prices soar as Iranian attacks force shutdown of Qatari production |url=https://www.ft.com/content/dac7a77d-e0f4-4f52-a3d4-55b145e67347 |roja-gihiştinê=2026-03-02 |xebat=Financial Times }}&lt;/ref&gt;
=== 3ê adarê ===
==== Êrîşên Dewletên Yekbûyî û Îsraêlê ====
[[Wêne:Attack around Enghelab Square 9.jpg|thumb|Di 3ê adarê de Qada Enqelab a Tehranê]]
Di saetên serê sibeha 3ê adarê de Îsraîlê li Libnan û Îranê bombebaran û êrîşên xwe berdewam kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://apnews.com/article/lebanon-israel-hezbollah-6c73ef0f5836632a2d2b34145900c28b |sernav=Lebanon’s leaders turn on Hezbollah as airstrikes hit Beirut and thousands seek shelter |malper=AP News |tarîx=2026-03-02 |roja-gihiştinê=2026-03-03 |ziman=en |paşnav=Tawil |pêşnav=Fadi |paşnav2=español |pêşnav2=BASSEM MROUE Leer en }}&lt;/ref&gt; Îsraêlê gotiye ku wan yek ji fermandarên artêşa Îranê kuştiye û piştî êrîşa mûşekên li hemberî Îsraêlê, diwanzdeh endamên Hizbullahê girtine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/world/live-news/iran-war-us-israel-trump-03-03-26 |sernav=Live updates: Israel hits Beirut and Tehran as Trump warns Iran of escalated strikes |malper=CNN |tarîx=2026-03-03 |roja-gihiştinê=2026-03-04 |ziman=en |paşnav=Yosef |pêşnav= }}&lt;/ref&gt; Artêşa Îsraêlê ragihandiye ku wan baregeha konseya bilind a ewlekariya neteweyî, digel binesaziya fermandarî û kontrolê û ofîsa serokkomarî ya Îranê hilweşandiye û destnîşan kiriye ku wan &quot;navenda herî navendî û girîng a rejîma Îranê&quot; armanc girtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202603031120 |sernav=Israel strikes Iran leadership compound in central Tehran |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-03-03 |roja-gihiştinê=2026-03-04 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Wezîrê berevaniya Îsraêlê ji bo desteserkirina pozîsyonên stratejîk ên Libnanê destûr daye ku artêş destwerdana bejayî ya Libnanê bike.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.lbc.co.uk/article/israel-launches-ground-invasion-of-lebanon-and-trump-issues-new-warning-5HjdTm8_2/ |sernav=Israel launches ground invasion of Lebanon and Trump warns 'hardest hits were yet to come' |malper=LBC |tarîx=2026-03-03 |roja-gihiştinê=2026-03-04 |ziman=en |paşnav=McShane |pêşnav=Asher }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.france24.com/en/live-news/20260303-israel-orders-troops-to-seize-new-positions-in-lebanon |sernav=Israel orders troops to seize new positions in Lebanon |malper=France 24 |tarîx=2026-03-03 |roja-gihiştinê=2026-03-04 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Li gorî çavkaniyên amerîkî, wan bi giranî zirar dane şiyanên deryayî yên Îranê, bi taybetî li Kendava Omanê ku tê gotin çend keştîyên şer ên Îranê hatine rûxandin û li baregehên girîng ên Îranê hatine xistine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.navalnews.com/naval-news/2026/03/us-strikes-destroy-irans-main-naval-assets/ |sernav=US Strikes Destroy Iran's Main Naval Assets |malper=Naval News |tarîx=2026-03-02 |roja-gihiştinê=2026-03-04 |ziman=en-US |paşnav=Ozberk |pêşnav=Tayfun }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.twz.com/news-features/irans-key-naval-base-on-strait-of-hormuz-set-ablaze-from-strikes |sernav=Iran's Key Naval Base On Strait Of Hormuz Set Ablaze From Strikes |malper=The War Zone |tarîx=2026-03-02 |roja-gihiştinê=2026-03-04 |ziman=en-US |paşnav=Rogoway |pêşnav=Joseph Trevithick, Tyler }}&lt;/ref&gt;

Qesra Golestanê ku di lîsteya mîrata cîhanî ya UNESCOyê de ye, ji ber bermahiyên êrîşa ezmanî ya Îsraêl û Amerîkayê ziyan dîtiye ku bûye sedema zirarê ku di nav de Hola Golestanê û Textê Mermerî hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.euronews.com/culture/2026/03/03/unesco-expresses-concern-over-the-protection-of-cultural-heritage-sites-in-middle-east |sernav=UNESCO shares concerns over protection of cultural heritage sites |malper=euronews |tarîx=2026-03-03 |roja-gihiştinê=2026-03-04 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Wezareta mîrata çandî, geştiyariyê û karên destan a Îranê bi fermî ji UNESCOyê xwestiye ku rewşê binirxîne û UNESCOyê daxuyaniyek weşand û destnîşan kiriye ku zirardayîna milkên dîrokî li dijî qanûnên navneteweyî ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=How Iran Conflict Damaged Golestan Palace, Once Home Of Peacock Throne Looted From Delhi |url=https://www.ndtv.com/lifestyle/how-iran-conflict-damaged-golestan-palace-once-home-of-peacock-throne-looted-from-delhi-11162756/amp/1 |roja-gihiştinê=2026-03-04 |xebat=www.ndtv.com |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Artêşa Îsraêlê diyar kiriye ku wan Dawûd Elîzade, fermandarê şaxê Libnanê ya hêza Qudsê, li Tehranê kuştiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-03-03 |sernav=Top IRGC commander, responsible for Lebanon, killed in Tehran strike — IDF |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/top-irgc-commander-responsible-for-lebanon-killed-in-tehran-strike-idf/ |roja-gihiştinê=2026-03-04 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}&lt;/ref&gt; Êrîşên hewayî yên Amerîka-Îsraêlê avahiya konseya tesbîtkirina berjewendiyê li Tehranê hilweşandiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202603037480 |sernav=Video shows ruins of Iran's Expediency Council building after strikes |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-03-03 |roja-gihiştinê=2026-03-04 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Li gorî rayedarên îsraîlî dibe ku êrîş dijwartir bibin û şerekî bejayî ya kûrtir jî di nav xwe de bigirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Tankersley |pêşnav=Jim |paşnav2=McCreesh |pêşnav2=Shawn |paşnav3=Troianovski |pêşnav3=Anton |paşnav4=Rennison |pêşnav4=Joe |tarîx=2026-03-03 |sernav=Israel Begins ‘Broad Wave of Strikes’ on Iran’s Infrastructure |url=https://www.nytimes.com/live/2026/03/04/world/iran-war-israel-lebanon-trump |roja-gihiştinê=2026-03-04 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331 }}&lt;/ref&gt; Artêşa Îsraêlê diyar kiriye ku wan li Tehranê baregeheke pêşxistina çekên nukleerî ya veşartî ku wekê Min Zadaî bi nav kiriye, hilweşiyaye û ji destpêka şer ve 300 avêjerên mûşek ên îranî ji holê rakiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.jpost.com/middle-east/iran-news/article-888715 |sernav=IDF destroys secret nuclear site, thousands of missile pads {{!}} The Jerusalem Post |malper=The Jerusalem Post {{!}} JPost.com |tarîx=2026-03-03 |roja-gihiştinê=2026-03-04 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Serokê Amerîkayê Donald Trump gotiye ku Amerîkayê &quot;dabînkirinek bêdawî&quot; ya çekên giran di destê xwe de digire lê ew ji dewletên din bêtir dabînkirinan dixwaze. Trump her wiha gotiye ku ew ji serkeftinek &quot;MEZIN&quot; a Amerîkayê bi bawer e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202603033568 |sernav=US munitions stockpiles at record levels in key categories, Trump says |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-03-03 |roja-gihiştinê=2026-03-04 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Rêveberê giştî yê Rêxistina Tenduristiyê ya Cîhanê (WHO) Tedros Adhanom Ghebreyesus ragihandiye ku sê pisporên tenduristiyê dema ku ji bo alîkariya kesên bi bandordar li başûrê Libnanê dixebitin mirine û şeş jî birîndar bûne.

==== Êrîşên Hizbullahê û Îranê ====
Saet di 1:40ê sibê de, bi dema herêmî (22:00 GMT) rêze teqînên bihêz li Dohayê hatine tomarkirin û piştî çend demjimêran jî heman êrîş berdewam kiriye. Dengê teqînan li Qibrisê, li Larnaca, taxa Mackenzie û li nêzîkê Balafirgeha Navneteweyî ya Larnacayê û baregeha brîtanî ya li Dhekeliyê hatiye bihîstin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://cedarnews.net/newstasks/breakingnews/explosions-reported-in-israel-and-cyprus/905942/ |sernav=Explosions reported in Israel and Cyprus {{!}} Cedar News |tarîx=2026-03-03 |roja-gihiştinê=2026-03-03 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.mirror.co.uk/news/world-news/cyprus-larnaca-iran-live-explosion-36806399 |sernav=Fresh security scare for UK military base in Cyprus |malper=The Mirror |tarîx=2026-03-03 |roja-gihiştinê=2026-03-03 |ziman=en |paşnav=Blackshaw |pêşnav=Ethan |paşnav2=Nunes |pêşnav2=Eliana |paşnav3=Vickers-Price |pêşnav3=Rachel }}&lt;/ref&gt; Di saet 3:30ê sibehê bi dema herêmî (23:30 GMT) li Mîrgeha Yekbûyî yên Erebî gelek mûşekên ku ji Îranê ber bi mîrgehê ve hatine tespît kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://gulfnews.com/uae/uae-air-defences-intercept-iranian-ballistic-missiles-1.500461428 |sernav=UAE air defences intercept Iranian ballistic missiles |malper=Gulf News: Latest UAE news, Dubai news, Business, travel news, Dubai Gold rate, prayer time, cinema |tarîx=2026-03-03 |roja-gihiştinê=2026-03-03 |ziman=en |paşnav=Amir |pêşnav=Khitam Al }}&lt;/ref&gt; Li Riyadê jî teqîn pêk hatiye û dû yê di encama van teqînan hatin dîtin û agir li balyozxaneya herêmî ya amerîkî dest pê kiriye ku ji aliyê du dronên îranî ve hatibû armanc girtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Fulton |pêşnav=Adam |paşnav2=Campbell |pêşnav2=Lucy |paşnav3=Lawther |pêşnav3=Fran |paşnav4=Ambrose |pêşnav4=Tom |paşnav5=Lowe |pêşnav5=Yohannes |tarîx=2026-03-03 |sernav=Fire at US embassy in Riyadh after drone strike – as it happened |url=https://www.theguardian.com/world/live/2026/mar/02/us-israel-war-iran-live-updates-attacks-strikes-tehran-lebanon-beirut-hezbollah-dubai-latest-news |roja-gihiştinê=2026-03-03 |xebat=the Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Stout2026&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/world/live-news/iran-israel-us-attack-03-02-26-intl-hnk |sernav=Live updates: US Gulf allies fend off attacks as Trump warns Iran of ‘big wave’ of strikes |malper=CNN |tarîx=2026-03-02 |roja-gihiştinê=2026-03-03 |ziman=en |paşnav=Stout |pêşnav= }}&lt;/ref&gt;

Polîsê Îsraîlê ragihandiye ku di encama ketina parçeyên mûşekên Îranê li Tel Avîvê kesek birîndar bûye. Her wiha di demjimêrên serê sibê de, li seranserê Behreynê sîrenan dest bi çalakbûnê kirin û hikûmetê bang li welatiyan kiriye ku ji ber êrîşan di cihê ewle de bimînin.&lt;ref name=&quot;Stout2026&quot;/&gt; Li gorî raporên ku li ser medyaya civakî hatine parvekirin li Hewlêr a Başûrê Kurdistanê teqîn çêbûne û berxwedana îslamî ya Iraqê berpirsiyariya êrîşê girt ser xwe û gotiye ku wan otêlek ku leşkerên amerîkî tê de ne armanc girtiye. Balyozxaneya Amerîkayê ya li Riyadê ji aliyê du dronan ve hatiye armanc girtin û bûye sedema şewat û zirarê lê ji ber ku avahî vala bû, qurbanî û birîndar çênebûye.

Li [[Başûrê Kurdistanê]] qaymeqamê [[Koye (navçe)|Koyeyê]] ragihandiye ku danê sibehê 3ê adarê de artêşa Îranê bi sê dronan êrişî Kampa Azadiyê ya li Koyeyê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/030320262 |sernav=Bi dron û mûşekan êrişî Kampa Azadiyê ya li Koyeyê hat kirin |malper=rudaw.net |roja-gihiştinê=2026-03-03 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;
=== 4ê adarê ===
==== Êrîşên Dewletên Yekbûyî û Îsraêlê ====
[[Wêne:Attack on residential homes in central Tehran 1.jpg|thumb|Piştê êrîşên Amerîka û Îsraêlê ku zirar dîtiye]]
Wezîrê derve yê Amerîkayê Marco Rubio di 4ê adarê de ragihandiye ku dê êrîşên Amerîka û Îsraîlê yên li ser Îranê zêde bibin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://abcnews.com/International/live-updates/iran-live-updates-israel-launches-preemptive-strike-iran/?id=130301492 |sernav=As Iran retaliates, largest US military base in Middle East hit by ballistic missile, Qatar says |malper=ABC News |roja-gihiştinê=2026-03-06 |ziman=en |paşnav= |pêşnav= }}&lt;/ref&gt; Êrîşên Îsraêlê li hemberî baregeha Besîcê bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/news/live/c62gg44d53xt |sernav=US says 'firepower over Iran to surge dramatically' as Israel bombards Beirut and Tehran |malper=BBC News |roja-gihiştinê=2026-03-06 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Li gorî çavkaniyên îranî, Mucteba Xameneyî ji êrîşeke ezmanî sax filitiye. Qeterê deh kesan bi tohmeta ku wekê şaneyek muhafizên şoreşê ya Îranê li axa Qeterê kar dikirin, li ser binesaziya leşkerî daneyan kom dikirin û hinek ji wan ji bo karanîna dronan perwerdehî dîtibûn girtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://thepeninsulaqatar.com/article/04/03/2026/qatar-state-security-announces-the-arrest-of-two-cells-affiliated-with-the-iranian-revolutionary-guard |sernav=Qatar State Security announces the apprehension of two cells affiliated with the Iranian Revolutionary Guard |malper=thepeninsulaqatar.com |tarîx=2026-03-04 |roja-gihiştinê=2026-03-06 |ziman=en |paşnav=Newspaper |pêşnav=The Peninsula }}&lt;/ref&gt; Hêzên hewayî yên Îsraêlê ragihandiye ku balafireke şer a Yak-130 a Îranî ya çêkirî ya Rûsyayê li ser Tehranê ji aliyê balafireke F-35 ve hatiye xistin. Ev yekem car e ku F-35 balafireke şer a bi mirovî di şerê hewayî de dixe xwarê û yekem car ji sala 1985an vir ve hêza hewayî ya Îsraêlê balafireke şer dixe xwarê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.jpost.com/israel-news/defense-news/article-888768 |sernav=Israel F-35 downs Iranian fighter jet in first war dogfight {{!}} The Jerusalem Post |malper=The Jerusalem Post {{!}} JPost.com |tarîx=2026-03-04 |roja-gihiştinê=2026-03-06 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Keştiyeke şer a Îranê ya bi navê IRIS Dena, bi qasî 40 mîlên deryayî (74 km) li başûrê Galle, Srî Lankayê, li [[Okyanûsa Hindî]] ji aliyê binavderiyeke hêza deryayî ya Dewletên Yekbûyî ve hatiye noqandin. Ev keştiya hatiye lêdan piştî beşdarbûna xwe di nirxandina flota navneteweyî ya 2026an û tetbîqata piralî ya MILAN li Vîsakhapatnam, Hindistanê, di dema vedigeriya xwe ya Îranê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=AFP |tarîx=2026-03-04 |sernav=Sri Lanka rescues 32 sailors from sunk Iranian warship, recovers ‘few bodies’ |url=https://www.thehindu.com/news/international/sri-lanka-rescues-sailors-from-sinking-iranian-ship/article70702468.ece |roja-gihiştinê=2026-03-06 |xebat=The Hindu |ziman=en-IN |issn=0971-751X }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.newindianexpress.com/nation/2026/Mar/04/at-least-87-killed-as-iranian-warship-sinks-in-indian-ocean-after-us-submarine-strike |sernav=Over 100 feared dead after US submarine strike on Iranian frigate in Indian Ocean |malper=The New Indian Express |tarîx=2026-03-05 |roja-gihiştinê=2026-03-06 |ziman=en |paşnav=Rana |pêşnav=Javaria }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.hindustantimes.com/world-news/sri-lanka-navy-sends-ships-aircraft-after-distress-call-from-iranian-vessel-iris-dena-101772605277885.html |sernav=Sri Lanka sends jets over Iran naval ship's distress call, denies ‘submarine attack’ reports; several feared dead |malper=Hindustan Times |tarîx=2026-03-04 |roja-gihiştinê=2026-03-06 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Ew yekem keştî bû ku ji aliyê binavbehrekê ve di şerên çalak de hatiye noqandin ê ji dema General Belgrano ya ARA di dema Şerê Falklandê de û ji dema Şerê Cîhanê yê Duyem ve, yekem keştî ye ku ji aliyê binavbehreke amerîkî ve hatiye noqandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.twz.com/news-features/u-s-submarine-sinks-iranian-warship-in-the-indian-ocean |sernav=U.S. Navy Submarine Torpedoes Iranian Frigate In Indian Ocean |malper=The War Zone |tarîx=2026-03-04 |roja-gihiştinê=2026-03-06 |ziman=en-US |paşnav=Trevithick |pêşnav=Howard Altman, Joseph }}&lt;/ref&gt; Piştê êrîşê keştiya Îranê di serê sibehê de sînyala rewşa awarte daye ku ev yek bû sedema operasyona lêgerîn û rizgarkirinê ya awarte ya ji aliyê hêza deryayî ya Srî Lankayê û hêza hewayî ya [[Srî Lanka]]yê. 32 kesên saxmayî ji aliyê hêzên deryayî yên Srî Lankayê ve bi serkevtî hatine rizgarkirin û ji bo nexweşxaneya neteweyî ya Galleyê hatin veguhastin, li wir ji ber westandinê û birînên têkildarî teqînê dermankirina wan a bijîşkî hatiye wergirtin. Di heman demê de hêzên deryayî yên Srî Lankayê li cihê bûyerê 87 cinazeyên deryavanên Îranî dîtine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.hindustantimes.com/world-news/iris-dena-news-live-updates-iran-navy-ship-explosion-submarine-attack-sri-lanka-coast-death-toll-us-war-march-4-news-101772625664489.html |sernav=Iris Dena news highlights: US says Iran's warship Iris Dena sunk in torpedo attack near Sri Lanka, at least 87 dead |malper=Hindustan Times |tarîx=2026-03-04 |roja-gihiştinê=2026-03-06 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://themorning.lk//articles/6eDXFEnyeabdwhQqvzFE |sernav=Around 180 sailors were onboard the distressed Iranian naval ship ‘IRIS Dena’ off Galle- FM |malper=Latest in the News Sphere {{!}} The Morning |tarîx=2026-03-04 |roja-gihiştinê=2026-03-06 }}&lt;/ref&gt;

==== Êrîşên Îranê ====
Rêjeya avêtina mûşekên balîstîk ji aliyê Îranê ve ji destpêka şer heta 4ê adarê kêm bûye û analîst balê dikişînin ser kêmbûna depoyên mûşek û avêjerên Îranê û her wiha stratejiya kêmkirina çekan bikar tîne ku ji bo şerekî dirêjtir berxwe bide.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ft.com/content/bc7b386f-23e9-4b97-8613-9f7abe985be1 |sernav=Client Challenge |malper=www.ft.com |roja-gihiştinê=2026-03-06 }}&lt;/ref&gt; Îranê li dijî Baregeha Hewayî ya El Udeid û tesîsa rafineriya petrolê ya Ras Tanura ya Aramco êrîş pêk anîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://abcnews.com/International/live-updates/iran-live-updates-israel-launches-preemptive-strike-iran/?id=130301492&amp;entryId=130737063 |sernav=Qatar says Al Udeid Air Base hit by ballistic missile |malper=ABC News |roja-gihiştinê=2026-03-06 |ziman=en |paşnav= |pêşnav= }}&lt;/ref&gt; Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ji ber pêşbîniya êrîşên Îranê fermana derxistina karkerên ne-esasî yên li Qibrisê da û hişyariya seferê ji bo wî welatî daye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://greekcitytimes.com/2026/03/04/america-evacuates-non-essential-workers-from-cyprus/ |sernav=America Evacuates Non-Essential Workers from Cyprus Greek City Times |malper=Greek City Times |tarîx=2026-03-04 |roja-gihiştinê=2026-03-06 |ziman=en-GB |paşnav=Papadopoulos |pêşnav=Kosta }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.usatoday.com/story/travel/2026/03/04/cyprus-travel-safety-risks/88978882007/ |sernav=Reconsider visiting this European country, State Department says |malper=USA TODAY |roja-gihiştinê=2026-03-06 |ziman=en-US |paşnav=Chen |pêşnav=Eve }}&lt;/ref&gt;

Hizbullah li başûrê Libnanê guleyên dijî-tank avêtine.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-03-04 |sernav=IDF says 2 troops moderately injured today from anti-tank fire in southern Lebanon |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/idf-says-2-troops-moderately-injured-today-from-anti-tank-fire-in-southern-lebanon/ |roja-gihiştinê=2026-03-06 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}&lt;/ref&gt; Balafirgeha Navneteweyî ya Larnaca li Qibrisê di bersiva droneke Libnanî de ku ji aliyê balafirên F-16 ên yewnanî ve hatiye xistin, bi awayekê demkî hatiye girtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://greekcitytimes.com/2026/03/04/cyprus-larnaca-airspace-closure-suspicious-object/ |sernav=Cyprus Closes Larnaca Airspace After Suspicious Object Detected Greek City Times |malper=Greek City Times |tarîx=2026-03-04 |roja-gihiştinê=2026-03-06 |ziman=en-GB |paşnav=Bureau |pêşnav=Athens }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://breakingthenews.net/Article/Cyprus%27-Larnaca-closes-airspace-due-to-suspicious-object/65798562 |sernav=Cyprus' Larnaca closes airspace due to suspicious object |malper=breakingthenews.net |roja-gihiştinê=2026-03-06 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Raporan behsa girtina qada hewayî ya Qibrisê kirin lê ev yek paşê ji aliyê hikûmeta Qibrisê ve hatiye redkirin û hikûmeta Qibrisê di heman daxuyaniyê de hebûna tiştê nenas ji Libnanê jî piştrast kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://cyprus-mail.com/2026/03/04/cypriot-airspace-closed-reports |sernav=Govt insists Cypriot airspace is open |malper=cyprus-mail.com |tarîx=2026-03-04 |roja-gihiştinê=2026-03-06 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Mûşekek balîstîk ku ji axa Îranê hatibû avêtin, dema ku ketibû qada hewayî ya Tirkiye ji aliyê pergalên parastina hewayî yên entegre yên NATOyê ve hate astengkirin ku ev yek nîşana gurrbûneke girîng di pevçûna herêmî de ye. Ev yekem binpêkirina rasterast a axa endamekî NATOyê bû di dema dijminatiyên berdewam de pêk hatiye. Di bersiveke dîplomatîk de, Îranê bi vê êrişê fermî red kiriye ku bi zanebûn Tirkiye nekiriye hedef û bûyer wekê &quot;anormalîyeke teknîkî&quot; bi nav kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav= |tarîx=2026-03-04 |sernav=Turkey says Iranian ballistic missile entered its airspace, shot down by NATO |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/turkey-says-iranian-ballistic-missile-entered-its-airspace-shot-down-by-nato/ |roja-gihiştinê=2026-03-06 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}&lt;/ref&gt;
=== 5ê adarê ===
==== Êrîşên Dewletên Yekbûyî û Îsraêlê ====
Êrîşeke esmanî ya amerîkî û îsraîlî hola werzîşê ya girtî ya 12.000 kursiyan a kompleksa azadî ya Tehranê hilweşandiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202603051320 |sernav=Missile strike destroys 12,000-seat indoor arena at Tehran’s Azadi complex |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-03-05 |roja-gihiştinê=2026-03-06 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Du serokên xwendekarên Besîcê ku hatiye îdiakirin ku di tepeserkirina xwepêşandanan de beşdar bûne, di êrîşên esmanî yên Îsraîlê de hatine kuştin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/liveblog/202603053543#202603054727 |sernav=Live - Trump demands Iran’s ‘unconditional surrender’ as Khamenei bunker destroyed |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-03-06 |roja-gihiştinê=2026-03-06 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Li gorî daneyên ku ji aliyê [[Rêxistina Tenduristiyê ya Cîhanê]] ve hatiye weşandin li Îranê 13 navendên tenduristiyê di dema pevçûnê de hatine bombebarankirin.

==== Êrîşên Îranê ====
Di 5ê adara 2026an de, çavkaniyek leşkerî ji [[Ajansa Nûçeyan a Farsê]] re gotiye ku Îranê ji 28ê sibatê ve zêdetirî 500 mûşekên balîstîk û deryayî û nêzîkî 2.000 dronan ber bi welatên kendavê ve şandine. Di raporê de hatiye îdîakirin ku hema hema ji sedî 40ê şandina dronan ber bi Îsraêlê ve hatine kirin û ji sedî 60ê ji dronan jî ber bi hedefên amerîkî yên li herêmê ve hatine şandin. Serokê [[Ûkrayna]]yê [[Volodîmîr Zelenskî]] diyar kiriye ku Ûkraynayê ji bo alîkariya bi dronên Şahed ên îranî daxwazek ji Amerîkayê wergirtiye. Serokê Dewletên Yekbûyî Donald Trump diyar kiriye ku ew ê alîkariya Ûkraynayê qebûl bike.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://en.ara.cat/international/trump-asks-zelensky-for-help-defending-against-iranian-drones_1_5669750.html |sernav=Trump asks Zelensky for help defending against Iranian drones |malper=Ara in English |tarîx=2026-03-05 |roja-gihiştinê=2026-03-06 |ziman=en |paşnav=Ferrer |pêşnav=Antònia Crespí }}&lt;/ref&gt;

Di dema serdana wezîrê berevanî ya [[Keyaniya Yekbûyî]] John Healey de ti mûşek ber bi Qibrisê ve nehatin şandin lêbelê sîrenên li baregehên brîtanî du caran lê daye û di nav nifûsa herêmî de  bûye sedema metirsiya berfireh û cihguhertinê. Her du caran jî baregehan piştrast kirine ku mûşek hatine avêtin lê ev mûşek negihîştin [[Qibris]]ê. Di heman demê de [[Îtalya]], [[Holenda]] û [[Spanya]]yê piştrast kirine ku ew ê keştîyên şer bişînin ku Qibrisê ji êrîşan biparêzin ku di nav de firqateya ''Cristóbal Colón'' jî hebû.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Elgot |pêşnav=Jessica |tarîx=2026-03-05 |sernav=Sirens over RAF Akrotiri in Cyprus are stark reminder of its proximity to war |url=https://www.theguardian.com/world/2026/mar/05/sirens-over-raf-akrotiri-in-cyprus-are-stark-reminder-of-its-proximity-to-war |roja-gihiştinê=2026-03-06 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}&lt;/ref&gt; Di heman demê de [[Keir Starmer]] piştrast kiriye ku baregehên brîtanî li Qibrisê bi taybetî ji bo xistina dronên îranî werin bikar anîn û diyar kiriye ku baregeh ji bo parastina qada hewayî ya Ûrdunê werin bikaranîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.euronews.com/2026/03/05/spain-italy-and-netherlands-join-european-naval-deployment-to-cyprus |sernav=Spain, Italy and Netherlands join European naval deployment to Cyprus |malper=euronews |tarîx=2026-03-05 |roja-gihiştinê=2026-03-06 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.latimes.com/politics/story/2026-03-05/europe-commits-to-expanding-iran-campaign-as-israel-strikes-southern-lebanon |sernav=Trump vows to select Iran's new leader, but Tehran is digging in |malper=Los Angeles Times |tarîx=2026-03-05 |roja-gihiştinê=2026-03-06 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt; Hatiye diyarkirin ger ji Îrlendayê were xwestin, ew ê amade be ku Qibrisê biparêze û tevlî hevpeymaniya parastinê ya ewropî bibe ku li dora giravê seferber bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.irishexaminer.com/news/arid-41804990.html |sernav=Ireland urged to assist Cyprus if it invokes EU mutual defence clause |malper=Irish Examiner |tarîx=2026-03-05 |roja-gihiştinê=2026-03-06 |ziman=en |paşnav=O’Keeffe |pêşnav=Cormac }}&lt;/ref&gt;

Parçeyên ji mûşekek ku hatiye li jor hatine têkbirin li Petah Tikva ketine û li herêmê şewat çêbûye.
=== 6ê adarê ===
[[Wêne:Airstrike on the residential town of Shahid Boroujerdi 20 Avash.webp|thumb|Di 6ê adara 2026an de dîmenek ji encamên êrîşên esmanî yên DYA-Îsraîlê li Tehran a Îranê]]
Serokê [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] Donald Trump di 6ê adarê de gotiye ku &quot;sînorên demê&quot; ji bo dirêjahiya şer tune neye û Hegseth diyar kiriye ku şer &quot;nû dest pê kiriye.&quot;&lt;ref name=&quot;Dautrich2026&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/world/live-news/iran-war-us-israel-trump-03-05-26 |sernav=Day 6 of Middle East conflict — countries intercepting Iranian strikes, US ramps up campaign |malper=CNN |tarîx=2026-03-05 |roja-gihiştinê=2026-03-10 |ziman=en |paşnav=Dautrich |pêşnav= }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Dautrich2026&quot;/&gt; Êrîşên ezmanî yên Amerîka û Îsraêlê li ser baregeheke îstîxbarata IRGC li [[Luristan (parêzgeh)|Loristanê]]&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/liveblog/202603053543#202603063094 |sernav=Live - Iran says it is not seeking ceasefire as Trump threatens ‘death, fire and fury’ |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-03-10 |roja-gihiştinê=2026-03-10 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; û sê leşkerên aştîparêzên ganayî yên ku di nav hêzên UNIFILê de bûn, li Başûrê Libnanê bûne hedefa mûşekekan û birîndar bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.france24.com/en/middle-east/20260306-us-warns-bombardment-surge-as-israel-strikes-iran-lebanon |sernav=War in the Middle East: Ghanaian peacekeepers in Lebanon wounded in missile attacks |malper=France 24 |tarîx=2026-03-06 |roja-gihiştinê=2026-03-10 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Tankera îranî IRIS Bushehr ji aliyê hêzên deryayî yên [[Srî Lanka]]yê ve hatiye desteserkirin ku ev yekem car e ku ji [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cihanê ya Duyem]] vir ve keştiyeke şer li welatekî bêalî hatiye desteserkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://english.newsfirst.lk/2026/3/5/sri-lanka-takes-control-of-iranian-ship-iris-bushehr-and-208-crew |sernav=Sri Lanka Takes Control of Iranian Ship Iris Bushehr and 208 Crew |malper=english.newsfirst.lk |roja-gihiştinê=2026-03-10 |ziman=en |paşnav= |pêşnav= }}&lt;/ref&gt;

Hatiye îdîakirin ku li Azerbaycanê hêzên ewlehiyê yên herêmî planeke êrîşî ya girêdayî Îranê asteng kirine. Kesên ku hatine girtin bi îdîaya bi plankirina teqandina boriya petrolê ya Bakû-Tiblîsî-Ceyhan, balyozxaneya Îsraêlê û kenîşteyên li Bakûyê hatin sûcdar kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://ukranews.com/en/amp/news/1138555-azerbaijan-announces-prevention-of-terrorist-attacks-planned-by-iran-against-israeli-embassy-and |sernav=Azerbaijan announces prevention of terrorist attacks planned by Iran against Israeli Embassy and synagogue |malper=ukranews.com |roja-gihiştinê=2026-03-10 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.euronews.com/2026/03/06/azerbaijan-says-it-stopped-iranian-terror-attacks-dismantled-terror-cells |sernav=Azerbaijan says it stopped Iranian terror attack plot |malper=euronews |tarîx=2026-03-06 |roja-gihiştinê=2026-03-10 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;
=== 7ê adarê ===
DYAyê sêyem keştiya balafiran a bi navê ''USS George H. W. Bush'' şandiye [[Rojhilata Navîn]].&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.freepressjournal.in/world/operation-epic-fury-is-us-deploying-3rd-carrier-uss-george-hw-bush-cvn77-to-the-middle-east-amid-iran-war-heres-all-we-know |sernav=Operation Epic Fury: Is US Deploying 3rd Carrier, USS George H.W. Bush (CVN‑77), To The Middle East Amid Iran War? Here's All We Know |malper=Free Press Journal |roja-gihiştinê=2026-03-13 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://news.usni.org/2026/03/06/uss-gerald-r-ford-now-in-the-red-sea-uss-george-h-w-bush-wraps-pre-deployment-exercises |sernav=USS Gerald R. Ford Now in the Red Sea, USS George H.W. Bush Wraps Pre-Deployment Exercises |malper=USNI News |tarîx=2026-03-06 |roja-gihiştinê=2026-03-13 |ziman=en-US |paşnav=Shelbourne |pêşnav=Mallory }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://en.apa.az/america/us-said-expected-to-deploy-3rd-aircraft-carrier-to-the-middle-east-495510 |sernav=US said expected to deploy 3rd aircraft carrier to the Middle East |malper=Apa.az |roja-gihiştinê=2026-03-13 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Her çiqas hem DYA û hem jî Îsraêlê înkar kirine ku wan êrîşî dezgehên bêxwêkirinê kiriye, artêşa Îranê gotiye ku êrîş li ser dezgeheke bêxwêkirina avê ya li girava Qeşmê hatiye kirin ku bandor li dabînkirina ava 30 gundan kiriye û DYA sûcdar kiriye û gotiye ku wan bi êrîşkirina cihên ku Îranê wekê çavkaniya êrîşê li dijî Îranê diyar kiriye, ji bo tola êrîşan hedef girtine.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=AFP |tarîx=2026-03-07 |sernav=IRGC says it attacked US base in Bahrain, claims it was used to strike desalination plant in Iran |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/irgc-says-it-attacked-us-base-in-bahrain-claims-it-was-used-to-strike-desalination-plant-in-iran/ |roja-gihiştinê=2026-03-13 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://time.com/7383099/iran-news-oil-strikes-tehran/ |sernav=Tehran Shrouded in Toxic Cloud After Israel Strikes Fuel Depots |malper=TIME |tarîx=2026-03-08 |roja-gihiştinê=2026-03-13 |ziman=en |paşnav=Schneid |pêşnav=Rebecca |paşnav2=Jamalpour |pêşnav2=Fatemeh |roja-arşîvê=2026-03-28 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20260328133020/https://time.com/7383099/iran-news-oil-strikes-tehran/ |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Keştiya firokehilgir a brîtanî ''HMS Prince of Wales'' ketiye rewşa amadebaşiyê ya pêşketî ku berjewendîyên [[Keyaniya Yekbûyî|Brîtanyayê]] li herêmê biparêze.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/news/articles/c39w2nj1rk8o |sernav=British aircraft carrier HMS Prince of Wales prepped to set sail |malper=www.bbc.com |tarîx=2026-03-07 |roja-gihiştinê=2026-03-13 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt;

Serokkomarê Îranê Mesûd Pezeşkiyan di 7ê adarê de ji rojnamevanan re gotiye ku Îran dê ji 7ê adarê û pê ve êrîşên li ser cîranên xwe rawestîne heya ku êrîş ji wir dest pê neke. Tevî vê daxuyaniyê, Balafirgeha Navneteweyî ya Dubayê piştê vê daxûyaniyê ji aliyê dronên îranî ve rastê êrîşan hatiye. Êrîşên esmanî yên Îranê bandorek mezin li ser kompleks û rafineriyên petrolên pargîdaniya Halliburton a amerîkî ya li Besrayê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://in-cyprus.philenews.com/international/drone-attack-basra-halliburton-kbr-fire-iraq-live/ |sernav=Drone attack on foreign oil compound in Iraq’s Basra sets Halliburton and KBR facilities ablaze |malper=in-cyprus.philenews.com |tarîx=2026-03-13 |roja-gihiştinê=2026-03-13 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt; Artêşa Îranê bi dronekê êrîşî tankera petrolê ya bi ala Maltayê Prima kiriye. NDTV ragihandiye ku piştî hefteyekê şer, dibe ku tenê nêzîkî hezar mûşekên balîstîk li Îranê bimînin.
=== 8ê adarê ===
Di 8ê adarê de kurê Xameneyî ya duyem Mocteba, wekê rêberê nû yê Îranê hatiye hatiye diyar kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Treisman |pêşnav=Rachel |tarîx=2026-03-09 |sernav=What to know about Mojtaba Khamenei, Iran's new supreme leader |url=https://www.npr.org/2026/03/09/nx-s1-5742375/mojtaba-khamenei-iran-supreme-leader |roja-gihiştinê=2026-03-13 |xebat=NPR |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Êrîşên esmanî yên Îsraîlê ji bo cara yekem li ser dezgehên petrolê yên Îranê daye ku di encamê de çar kes hatin kuştin û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê li dijî van êrîşên li ser dezgehên petrolê nerazîbûna nîşan daye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.axios.com/2026/03/08/us-dismayed-israel-iran-fuel-strikes |sernav=Scoop: U.S. dismayed by Israel's Iran fuel strikes, sources say |malper=Axios |tarîx=2026-03-08 |roja-gihiştinê=2026-03-13 |ziman=en |paşnav=Caputo |pêşnav=Barak Ravid,Marc }}&lt;/ref&gt; Êrîşên li ser depoyên sotemeniyê yên nêzîkî Tehranê bûye sedema rijandina petrolê û &quot;çemê agir&quot; ên li kolanên derdorê û bajar di nav ewrek dûyê reş ê gurr de maye û bûye sedema barana reş a asîdî ya jehrîn ku li derdorê deverê bariye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.timesnownews.com/world/middle-east/iran-war-oil-depot-strikes-videos-black-rain-us-israel-air-strikes-article-153787160 |sernav='River of Fire' in Tehran: Videos Show Israeli Strikes Hit Iran Fuel Depots, Trigger Black Rain |malper=Times Now |tarîx=2026-03-09 |roja-gihiştinê=2026-03-13 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Rayedarên Îranê ji welatiyan xwestine ku li malê bimînin, li derve bi rûpoşan bigerin, xwarin û sotemeniyê bi kêmanî bikar bînin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Parent |pêşnav=Deepa |tarîx=2026-03-08 |sernav=‘Dark, like our future’: Iranians describe scenes of catastrophe after Tehran’s oil depots bombed |url=https://www.theguardian.com/world/2026/mar/08/dark-like-our-future-iranians-describe-scenes-of-catastrophe-after-tehrans-oil-depots-bombed |roja-gihiştinê=2026-03-13 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}&lt;/ref&gt;

Wezareta berevaniya Keyaniya Yekbûyî piştrast kiriye ku hêzên wan droneke îranî ku ber bi Iraqê ve diçû, asteng kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.the-independent.com/news/world/middle-east/kuwait-city-tower-fire-drones-iran-war-b2934196.html |sernav=Kuwait city tower erupts in flames as Iran launches new wave of strikes in the Gulf |malper=The Independent |tarîx=2026-03-08 |roja-gihiştinê=2026-03-13 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Her wiha, wezaretê niyeta xwe ya şandina helîkoptereke Merlîn ji bo herêmê diyar kiriye ku di demên pêşin de alîkariya tespîtkirina gefên hewayî bike.

Li gorî Heyva Sor a Îranê ji destpêka şer ve bi tevahî 65 dibistan û 32 navendên bijîşkî (wek nexweşxane û dermanxane) bûne hedef û zêdetirî 10.000 deverên sivîlan ji ber êrîşan zirar dîtine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2026/3/8/iran-live-israel-bombs-tehran-oil-depots-attacks-on-gulf-states-continue |sernav=Iran war updates: New supreme leader named; 2 killed in Saudi Arabia strike |malper=Al Jazeera |roja-gihiştinê=2026-03-13 |ziman=en |paşnav=Kelliher |pêşnav=Ted Regencia,Virginia Pietromarchi,Alma Milisic,Caolán Magee,Fiona }}&lt;/ref&gt;
=== 9ê adarê ===
[[NATO]]yê rêgirtina li duyem ê mûşeka balîstîk a li ser qada hewayî ya [[Bakurê Kurdistanê]] piştrast kiriye ku mûşekê li ser esmanê Dîlok a Bakurê Kurdistanê, li nêzîkî [[Dîlok]]ê hatiye têk têk birin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2026-03-09 |sernav=NATO intercepts second Iranian ballistic missile fired towards Turkey |url=https://www.straitstimes.com/world/middle-east/turkey-says-second-iranian-ballistic-missile-shot-down-by-nato-defences-in-airspace |roja-gihiştinê=2026-03-13 |xebat=The Straits Times |ziman=en |issn=0585-3923 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/899194/slug |sernav=NATO Intercepts Iranian Ballistic Missile in Turkish Airspace, Türkiye's Defense Ministry Says |malper=NATO Intercepts Iranian Ballistic Missile in Turkish Airspace, Türkiye's Defense Ministry Says |tarîx=2026-03-09 |roja-gihiştinê=2026-03-13 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}&lt;/ref&gt;

Donald Trump piştî axavtina bi serokê Rûsyayê Vladimir Putin re îdîa kiriye ku &quot;şer pir temam e, hema bêje temam bûye&quot; û gotiye &quot;me di gelek waran de şer qezenc kiriye.&quot;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cnbc.com/2026/03/09/trump-iran-war-end.html |sernav=Trump says Iran war will end 'very soon,' predicts lower oil prices |malper=CNBC |tarîx=2026-03-09 |roja-gihiştinê=2026-03-13 |ziman=en |paşnav=Mangan |pêşnav=Dan }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Trew |pêşnav=Bel |tarîx=2026-03-13 |sernav=Iran-US war latest: US confirms troops killed in Iraq plane crash as explosion hits Tehran demonstration |url=https://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/iran-us-war-live-updates-trump-israel-oil-iraq-b2937707.html |roja-gihiştinê=2026-03-13 |xebat=The Independent |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Trump piştre di civîneke çapemeniyê ya ku di heman rojê hatiye lidarxistin de ji hinek şîroveyên xwe vegeriya û piştgirî da wezîrê berevaniyê Pete Hegseth dema ku gotibû ku şer tenê &quot;destpêka avakirina welatekî nû&quot; ye û ew ê &quot;zû&quot; biqede.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Cameron |pêşnav=Chris |paşnav2=Fassihi |pêşnav2=Farnaz |paşnav3=Boxerman |pêşnav3=Aaron |paşnav4=Troianovski |pêşnav4=Anton |paşnav5=Pérez-Peña |pêşnav5=Richard |tarîx=2026-03-09 |sernav=After Global Economy Shudders, Trump Zigzags on Whether War Is Nearing End |url=https://www.nytimes.com/live/2026/03/10/world/iran-war-trump-us-israel |roja-gihiştinê=2026-03-13 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331 }}&lt;/ref&gt; Lêbelê Trump her wiha gotiye ku Amerîka dê di roja sêşemê de êrîşa &quot;roja herî dijwar&quot; pêk bîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.dw.com/en/us-israel-war-with-iran-updates-oil-price-trump/live-76284477 |sernav=Iran war: Tuesday to be 'most intense day' of US strikes |malper=dw.com |roja-gihiştinê=2026-03-13 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Nêzîkî 12 bombebaranên B1-B gihîştine baregehên li Ewropayê. 5 ji wan li baregeha Hêza Hewayî ya Qraliyetê ya Fairfordê li Keyaniya Yekbûyî daketin û tevlî sê bombebaranên B-52 bûne, di heman demê de jî 3 B1-B yên din jî ber bi Baregeha Hewayî ya Ramsteinê li Almanya ve hatine şandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.airandspaceforces.com/b-1s-b-52s-bombers-europe-iran-epic-fury/ |sernav=B-1s and B-52s Bombers Pour into Europe for Ops Against Iran |malper=Air &amp; Space Forces Magazine |tarîx=2026-03-09 |roja-gihiştinê=2026-03-13 |ziman=en-US |paşnav=South |pêşnav=Todd }}&lt;/ref&gt;

=== 10ê adarê ===
Di şeva 9 û 10ê adara 2026an de, bombebaranên li ser Tehranê bi girîngî zêde bûye. Rêzeke teqîn bajarê Tehranê, bi taybetî li beşên rojhilat, rojava û başûrê bajêr ku dengê çend teqînên bihêz bi rêzê ve hatiye bihîstin. Herwiha li Kerecê ku bajarekî mezin ê li bakurê rojavayê Tehranê ye, teqînên mezin hatine ragihandin ku li wir çend teqîn li herêmên pîşesaziyê hatine ragihandin. Li bakurê rojavayê welat, li bajarê Tebrîzê jî dengê teqînan hatiye. Rayedarên îranî tavilê asta zirarê li van bajaran eşkere nekirine lê çend çavkaniyên herêmî ragihandine ku êrîşên ku tesîsên lojîstîk û pîşesaziyê hedef digirin hatine kirin.&lt;ref name=&quot;:10&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://aje.news/a49wlz?update=4382851 |sernav=Wikiwix Archives |malper=archive.wikiwix.com |roja-gihiştinê=2026-03-14 |archive-date=2026-09-04 |archive-url=https://archive.wikiwix.com/cache/20260904152835/https://aje.news/a49wlz?update=4382851 |url-status=bot: unknown }}&lt;/ref&gt;

Li başûrê rojhilatê welêt, balafirgeha Kermanê jî rastî êrîşan hatiye. Li gorî rayedarên herêmî yên ku ji aliyê medyaya Îranê ve hatine parvekirin, gelek avahiyên balafirgehê zirar dîtine. Herwiha êrîşên li bajarê Îsfahanê jî hatine berdewam kirin ku Qesra dîrokî ya kevnar a Chehel Sohoun, ku di Lîsteya Mîrata Cîhanî ya UNESCOyê de ye, piştî bombebaranê zirareke mezin dîtiye. Êrîşê ji ber nêzîkbûna bajêr ji bo çend tesîsên nukleerî yên hesas bûye sedema fikarên cidî.&lt;ref name=&quot;:10&quot; /&gt;

Li deryayê hêzên amerîkî operasyonên xwe yên li dijî şiyanên deryayî yên Îran a li Kendava Farsê berdewam kiriye. Di civîneke çapemeniya li Washingtonê, serkêşê fermandariya giştî ya hêzên hevbeş ên Amerîkayê Dan Caine diyar kiriye ku hêzên amerîkî keştîyên îranî yên ku beşdarî operasyonên danîna mayinên deryayî bûne, hedef girtine. Li gorî wî, ji destpêka şer ve zêdetirî pêncî keştîyên îranî hatine bin av kirin an jî hatine rûxandin.&lt;ref name=&quot;:10&quot; /&gt;

Li bajarê Manamayê ku paytexta Behreynê ye, bi êrîşeke dronî birca Millennium li navçeya Seefê hatiye hedef girtin. Navendên pargîdaniyên telekomunîkasyonê Clarent ku li qata 11em a avahiyê bû, piştî teqînê zirarên mezin dîtiye. Her wiha wezareta karên hundir a Behrêynê piştrast kiriye ku êrîşeke cuda li dijî avahiyeke niştecihbûnê li bajêr pêk hatiye jinek jiyana xwe jidest daye û çend kesên din birîndar bûye. Rayedaran êrîş wekê &quot;êrîşek eşkere&quot; ya ku sivîlan hedef digire wesif kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cbsnews.com/news/us-iran-war-targets-map-numbers/ |sernav=Map and chart track the latest U.S. and Iranian war targets - CBS News |malper=www.cbsnews.com |tarîx=2026-03-10 |roja-gihiştinê=2026-03-14 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;

Li Mîrgehên Yekbûyî yên Erebî, rafineriya Ruwais ku yek ji mezintirîn rafineriyên petrolê ya cîhanê ye, piştî êrîşeke bi dronan ku herêma pîşesaziyê ya Ruwais li mîrgeha Ebû Dabî bûye armanca êrîşên Îranê, hilberîna neftê bi demkî sekiniye.&lt;ref name=&quot;:11&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/10/woman-killed-in-bahrain-as-other-gulf-states-intercept-iranian-missiles |sernav=Wikiwix Archives |malper=archive.wikiwix.com |roja-gihiştinê=2026-03-14 |archive-date=2026-03-27 |archive-url=https://archive.wikiwix.com/cache/20260327222219/https://www.aljazeera.com/news/2026/3/10/woman-killed-in-bahrain-as-other-gulf-states-intercept-iranian-missiles |url-status=bot: unknown }}&lt;/ref&gt;

Li Erebistana Siûdî dronek li taxeke niştecihbûnê ya bajarê Ez Zulfî yê li parêzgeha Riyadê ketiye xwarê. Rayedarên Siûdî ragihandine ku di bûyerê de ziyana madî çêbûye lê ti kes nemiriye.&lt;ref name=&quot;:11&quot; /&gt;

Demek kurt piştî ku artêşa Îsraêlê ragihandiye ku wan avêtina mûşekan ji Îranê tesbît kiriye, li Îsraêlê, çend êrîşên mûşekan li herêma Beyt Şemeş a li navenda welêt hatin ragihandin. Tîmên rizgarkirinê ji bo nirxandina rewşê şandin cihê bûyerê, lê di cih de ti birîndar nehatin ragihandin. Li gorî wezareta tenduristiyê ya Îsraêlê, di 24 saetên borî de 191 kes, hem sivîl û hem jî personelên leşkerî, ji ber pevçûnê rakirine nexweşxaneyê. Ji destpêka şer ve 2 hezar û 339 birîndar li nexweşxaneyên Îsraêlê hatine derman kirin. Li gorî agahiyên herî dawî yên heta 10ê adarê, 95 kes li nexweşxaneyan mane ku 11 ji wan rewşa wan giran e. Di heman demê de, di êrîşeke mûşekî ya Îranê de li ser bajarê Yehudê li navenda Îsraêlê kesek jiyana xwe jidest daye û du kes jî birîndar bûne.
=== 11ê adarê ===
Di roja 11ê adarê de hêza hevbeş a Îsraêl û Amerîkayê êrîşên xwe li seranserê axa Îranê beberdewam kirine ku ev êrîş li hemberî qereqolên polîsan li parêzgehên [[Rojhilata Kurdistanê]], [[Tehran]] û her wiha navendeke Besîcê li Tehranê û baregehên Besîcê Îmam Riza li Îsfehanê pêk hatine. Her wiha baregeha 7em a hêzên hewayî jî hatine hedefgirtin. Li Bender Ebasê, li parêzgeha Hormozgan, dezgehên medyayî yên li dijî rejîmê nûçeyên rûxandina radareke Îranê ragihandine. Li parêzgeha Xuzistanê, rafineriya Abadanê rastî lêdanekê hatiye ku êrîş yek sedemên krîza enerjiyê ye ku qutbûnên rojane yên elektrîka li seranserê Îranê girantir kiriye. Fermandariya Amerîkayê ragihandiye ku ji destpêka şer ve wan li Îranê zêdetirî 5.500 hedefan xistiye û diyar kiriye ku li ser beşên mezin ên axa Îranê serdestiya wan ê hewayî heye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.france24.com/fr/moyen-orient/20260311-en-direct-guerre-au-moyen-orient-iran-revendique-frappes-grande-ampleur-israel-etats-unis-golfe-petrole |sernav=Wikiwix Archives |malper=archive.wikiwix.com |roja-gihiştinê=2026-03-14 |archive-date=2026-03-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260314025456/https://www.france24.com/fr/moyen-orient/20260311-en-direct-guerre-au-moyen-orient-iran-revendique-frappes-grande-ampleur-israel-etats-unis-golfe-petrole |url-status=bot: unknown }}&lt;/ref&gt;

Di heman rojê de hevpeymaniya Îsraêl û Dewletên Yekbûyî li avahiya Bank Sepah li Tehranê xistiye ku di encamê de avahî hilweşiyaye û xizmetguzariyên serhêl û yên rûbirû hatiye rawestandin. Ev bankeya ku ji aliyê Dewletên Yekbûyî ve hatiye hilweşandin, berpirsiyarê dayîna mûçeyên karmendên Pasdarên Şoreşê û artêşa birêkûpêk a Îranê bû. Li gorî medyaya herêmî karmendên ku ji bo amadekirina mûçeyên mehê di şifta şevê ya awarte de dixebitîn, hatine kuştin. Xizmetên Banka Melli ku saziyeke din a bi rejîmê ve girêdayî ye, çend roj in hatine astengkirin. Di bersivê de, baregeha Xetam el-Enbiya ragihandiye ku navendên aborî û bankên bi Dewletên Yekbûyî û Îsraêlê ve girêdayî yên li herêmê niha hedefên wan ên rewa ne û bang li sivîlan kiriye ku ji ber êrîşên Dewletên Yekbûyî di nav kîlometreyekê de nêzîkî saziyên bankayên Îranê nebin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.lorientlejour.com/article/1498593/larmee-iranienne-dit-vouloir-desormais-frapper-des-cibles-economiques-dans-la-region.html |sernav=L'armée iranienne dit vouloir désormais frapper « les centres économiques et les banques » dans la région |malper=L'Orient-Le Jour |tarîx=2026-03-11 |roja-gihiştinê=2026-03-14 |ziman=fr }}&lt;/ref&gt;

Li Erebistana Siûdî Îran êrîşên dubare li ser binesaziya leşkerî û enerjiyê ya padîşahiyê berdewam kiriye. Wezareta berevaniyê ragihandiye ku wan heft dronên ku ber bi zeviya petrolê ya Şeybe ya mezin li rojhilatê welêt ve diçûn asteng kirine ku ji aliyê Aramco ve dihatin xebitandin û ji destpêka şer ve çend caran hatiye hedefgirtin. Şeş mûşekên balîstîk ên ku baregeha hewayî ya prens Siltan ku leşkerên amerîkî li nêzîkî Riyadê lê dimînin, hatine hedef digirtin, hatine têkbirin, her wiha pênc dron li herêma El Xerj û du dronên din jî li nêzîkî Hafar El Batîn, li ser sinorê Kuweytê hatine têk birin.&lt;ref name=&quot;:12&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/11/iran-fires-missiles-drones-at-gulf-nations-as-ship-hit-in-strait-of-hormuz |sernav=Iran fires missiles, drones at Gulf nations as ship hit in Strait of Hormuz |malper=Al Jazeera |roja-gihiştinê=2026-03-14 |ziman=en |paşnav=Staff |pêşnav=Al Jazeera }}&lt;/ref&gt;

Hêzên Îranê pêlek li dijî Mîrgehên Yekbûyî yên Erebî pêlek nû yê êrîşan daye destpêkirin ku tê de dron û mûşek hatine bikaranîn. Du dron li nêzî Balafirgeha Navneteweyî ya Dubayê ketin xwarê û di encamê de çar kes birîndar bûn ku di nav de du welatiyên ganayî, yek bangladeşî û welatiyekî hindî di nav de hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.lorientlejour.com/article/1498577/des-drones-tombes-pres-de-laeroport-de-dubai-quatre-blesses-autorites.html |sernav=Des drones tombés près de l'aéroport de Dubaï, quatre blessés |malper=L'Orient-Le Jour |tarîx=2026-03-11 |roja-gihiştinê=2026-03-14 |ziman=fr }}&lt;/ref&gt;

Li Qeterê piştê ku li Dohayê dengê teqînan hatiye bihîstin ku hatiye ragihandin ku êrîşeke mûşekî hatiye têkbirin.&lt;ref name=&quot;:12&quot;/&gt;

Li Kuweytê, Artêşa Pasdarên Şoreşa Îslamî berpirsiyariya avêtina du mûşekan li baregeha amerîkî ya Kampa Arifjan, li başûrê bajarê Kuweytê ku baregeha pêşeng a pêkhateya bejayî ya CENTCOMê lê ye, girtiye ser xwe. Di heman rojê de artêşa Kuweytê bêbandorkirina heşt dronan ragihandiye.

Li Omanê balafirên bêmirov ên îranî li bendera Salalahê xistine û tankên sotemeniyê hatine armanc girtin. Her çend ti qurbanî nehatine ragihandin jî, xebatên li benderê hatine rawestandin. Di encamê de li wir agirêkî mezin derketiye û di tevahiya êvarê de gurtir bûye û beşek mezin ji benderê şewitandiye.&lt;ref&gt;{{Jêder |sernav=Des réservoirs de carburant touchés par une frappe de drones à Oman |tarîx=2026-03-11 |url=https://www.bfmtv.com/international/moyen-orient/iran/video-des-reservoirs-de-carburant-touches-par-une-frappe-de-drones-a-oman_VN-202603110647.html |roja-gihiştinê=2026-03-14 |ziman=fr }}&lt;/ref&gt;

Îranê li Tengava Hurmizê û li Kendava Erebî, êrîşên xwe yên li dijî keştîyên bazirganî zêde kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://abcnews.com/International/attacks-strait-hormuz-intensify-iran-targeted-commercial-ships/story?id=130962627 |sernav=Tensions continue to escalate in the Strait of Hormuz as 3 commercial ships attacked |malper=ABC News |roja-gihiştinê=2026-03-14 |ziman=en |paşnav= |pêşnav= }}&lt;/ref&gt;

Di heman rojê de êrîşên Îranê û êrîşên komên girêdayî Îranê ku di nav axa Iraqê de ne li hemberî [[Başûrê Kurdistanê]] berdewam kiriye. Îran li Başûrê Kurdistanê êrîşî wergehên kurdên [[Rojhilata Kurdistanê]] kirine. Heşt balafirên bêpîlot ên ku di du pêlan de hatin avêtin baregeha partiya Komala li herêma Zirgiwezala, nêzîkî [[Silêmanî (bajar)|Silêmaniyê]] bûye armanca êrîşên Îranê û di encamê de pêşmergeyek jiyana xwe jidest daye û du peşmerge jî birîndar bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/130320264 |sernav=Kî ji kû derê bi kîjan dronan êrişî Herêma Kurdistanê dike? |malper=rudaw.net |roja-gihiştinê=2026-03-14 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;
=== 12ê adarê ===
==== Êrîşên li ser Îranê ====
Di roja 12 adarê de hevpeymaniya Îsraêl û Amerîkayê êrîşên xwe yên li seranserê axa Îranê bi awayekî berbiçav zêde kiriye û ji destpêka şer ve hejmara xalên ku hatine hedefgirtin gihîştiye nêzîkî 6.000an. Artêşa Îsraêlê ragihandiye ku wan kompleksa Taleghan, ku li Parçînê li başûrê rojhilatê Tehranê ye, bombebaran kiriye ku ew wekê tesîseke stratejîk ji aliyê rejîmê ve hatiye bikaranîn ku şiyanên girîng ji bo çêkirina çekên nukleerî pêş bixe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cbsnews.com/live-updates/iran-war-us-israel-gulf-allies-strait-of-hormuz-attacks-oil-prices-stocks/ |sernav=Iran war paralyzes oil trade, U.S. military plane crashes in Iraq |malper=www.cbsnews.com |tarîx=2026-03-13 |roja-gihiştinê=2026-03-15 |ziman=en-US |paşnav= |pêşnav= |paşnav2= |pêşnav2= |paşnav3= |pêşnav3= |paşnav4= |paşnav5= |pêşnav5= |paşnav6= |pêşnav6= |paşnav7= |pêşnav7= }}&lt;/ref&gt; Her wiha êrîş bi awayekê sîstematîk xalên kontrolê yên milîsên paramîlîter ên Besîcê li seranserê Tehranê hatiye  pêk anîn ku artêşa Îsraêlê dibêje wan li gelek deverên Tehranê xalên leşkerî danîne ku şêniyên bajêr de tirsê çêkirine. Di heman demê de UNHCR radigihîne ku ji destpêka şer û pevçûnan ve 3,2 milyon îranî li hundirê welat koçber bûne, ku ev hejmar di navbera 600.000 û milyonek malbatan de ye ku piraniya wan ji Tehran û deverên mezin ên bajarî reviyan ku li bakurê welat û deverên gundewarî penageh bibînin û di heman demê de Neteweyên Yekbûyî diyar kiriye ku ew texmîn dikin ku ev koçberiya berdewam zêde bibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.unhcr.org/fr/actualites/communiques-de-presse/jusqua-3-2-millions-diraniens-temporairement-deplaces-dans-leur |sernav=Jusqu'à 3,2 millions d'Iraniens temporairement déplacés dans leur pays alors que le conflit s'intensifie |malper=HCR |roja-gihiştinê=2026-03-15 |ziman=fr |paşnav=Ito |pêşnav=Par Ayaki }}&lt;/ref&gt;

Di warê siyasî de rêberê bilind ê nû yê Îranê Mucteba Xameneyî peyama xwe ya yekem ê piştî erkdarkirina xwe bi daxuyaniyekê ku li ser televîzyona dewletê ya Îranê hatiye xwendin lê di weşanê de deng û dîmenên Mucteba Xameneyî nehatiye parvekirin. Mucteba Xameneyî di vê peyamê de bi tundî soza tolhildanê li dijî Dewletên Yekbûyî û Îsraêlê ji bo wêrankirina çêbûyî daye ku daxwaz dike ku Tengava Hurmizê girtî bimîne û diyar kiriye ku hemî baregehên amerîkî yên li herêmê ji bo wî hedef in. Balyozê Îranê li Nîkosyayê piştrast kiriye ku ew di êrîşa ku bavê wî tê de hatiye kuştin de birîndar bûye û ragihandiye ku ew ji ling, dest û milê xwe birîndar bûye û di heman demê de şêwirmendekî hikûmetê bi eşkereyî piştrast kiriye ku ew sax û tenduristiya wî baş e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.bfmtv.com/international/moyen-orient/nous-nous-vengerons-le-nouveau-guide-supreme-iranien-mojtaba-khamenei-sort-du-silence-dans-un-message-lu-a-la-television_AP-202603120568.html |sernav=&quot;Nous nous vengerons&quot;: le nouveau guide suprême iranien Mojtaba Khamenei sort du silence dans un message lu à la télévision |malper=BFM |tarîx=2026-03-12 |roja-gihiştinê=2026-03-15 |ziman=fr }}&lt;/ref&gt;
==== Êrîşên Îranê ====
Di 12 adarê de êrîşên Îranê li dijî Erebistana Siûdî Îran êrîşên li ser binesaziya leşkerî û enerjiyê berdewam kiriye. Wezareta berevaniya siudî têkbirina çend balafirên bêpîlot ên ku bîrên petrolên mezin ên li Şeybe hedef digirtin ku ji destpêka şer ve gelek caran hatibû hedefgirtin û her wiha têkbirina dronek ku bi awayekî xeternak nêzîkî navçeyek Riyadê dibû ku balyozxaneyên biyanî lê ne, ragihandiye ku vê yekê berfirehbûna hedefên Îranê ber bi deverên dîplomatîk ve nîşan daye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://english.alarabiya.net/News/saudi-arabia/2026/03/12/saudi-defense-ministry-says-intercepted-drones-headed-to-shaybah-oil-field |sernav=Saudi Arabia intercepts 24 drones targeting Eastern Province and Shaybah oil field |malper=Al Arabiya English |tarîx=2026-03-12 |roja-gihiştinê=2026-03-15 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Li Mîrgehên Erebî yên Yekbûyî, piştî lêdaneke rasterast ji aliyê droneke Îranê ve, li avahiya bilind ê bi navê Harbour Creek li Dubaiyê agir derketiye û di heman demê de bermahiyên droneke din jî li nêzîkî navçeya darayî ya Dubaiyê ku yek ji navendên aborî yên herî girîng ên herêmê ye, ketiye xwarê. Keştiyeke neftê jî 65 kîlometre li bakurê Jebel Elî ji aliyê guleyeke nenas ve hatiye lêdan ku bûye sedema agireke piçûk ê li ser keştiyê ku zû hatiye kontrolkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://english.alarabiya.net/News/gulf/2026/03/12/dubaibased-dp-world-says-jebel-ali-port-fully-operational-inbound-vessel-traffic-reduced |sernav=Dubai-based DP World says Jebel Ali port fully operational, inbound vessel traffic reduced |malper=Al Arabiya English |tarîx=2026-03-12 |roja-gihiştinê=2026-03-15 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Li Kuweytê droneke îranî rasterast li avahiyek niştecihbûnê li başûrê welêt xistiye ku di encamê de du sivîl birîndar bûn û agir bi avahiyê ketiye ku ji aliyê agirkujan ve bi lez û bez hate kontrolkirin. Balafirgeha Navneteweyî ya Kuweytê jî ji aliyê çend dronan ve hatiye lêdan ku ziyanên madî yên girîng li binesaziyê çêbûne lê di vê êrişê de ti qurbanî çênebûne. Wezareta berevaniya Kuweytê ragihandiye ku çend dronên din berî ku bigihîjin hedefên xwe hatine têkbirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://english.alarabiya.net/News/gulf/2026/03/12/kuwait-international-airport-targeted-by-drones-causing-material-damage-only- |sernav=Kuwait International Airport targeted by drones, causing material damage only |malper=Al Arabiya English |tarîx=2026-03-12 |roja-gihiştinê=2026-03-15 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Li Behrêynê balafirên bêmirov ên Îranê li depoyên hîdrokarbonên li parêzgeha Muharraqê dixin û di encamê de agirê mezin û dijwar derketiye holê ku ji dûr ve hatiye dîtin. Wezareta karên hundir bi lezgînî bang li şêniyên bajarokên nêzîk ên wekê Hidd, Arad, Qelalî û Samahîc kiriye ku ji ber dûyê jehrîn a qalind a ku ji cihê şewatê derdikeve, li hundir bimînin û pencere û deriyên hewakirinê bi hişkî bigirin. Di dawiya rojê de agir hatiye kontrolkirin ku ev yek rê da rayedaran ku qedexeyên li ser şêniyên deverê hatibûn ferzkirin, rakin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/news/articles/c743gpd9z72o |sernav=Iran steps up attacks on energy targets as tankers hit |malper=www.bbc.com |tarîx=2026-03-12 |roja-gihiştinê=2026-03-15 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt;

Li Tengava Hurmizê û Kendava Farsê, rewşa deryayî bi awayekî metirsîdara berdewam xirabtir bûye. Sê deryavanên keştiya barkêş a teylandî Mayuree Naree ku roja berê ji aliyê keştiyeke şer ê Îranê ve ku ji dûr ve tê xebitandin rastî êrîşê hatine, hê jî winda ne û hatiye  bawerkirin ku ev deryavan di odeya motorê ya zirar dîtiye de asê mane. Her çend agir hatiye vemirandin jî, gihîştina keştiyê hê jî ne gengaz e. Bîst endamên din ên tîma deryavan ku hemî hemwelatiyê teylandî bûn, bi ewlehî gihiştine Omanê.
==== Êrîşên li dîjî Başûrê Kurdistanê ====
Li [[Başûrê Kurdistanê]], li [[Hewlêr (paytext)|Hewlêrê]] baregeheke leşkerî ya Îtalyayê rastî êrîşan hatiye. Mûşekek rasterast li baregeha leşkerên îtalî dikeve lê ji ber ku berê ev baregeh hatibû valakirin ti qurbanî çênebûye. Wezîrê berevaniya Îtalyayê Guido Crosetto êrîş piştrast kiriye û vegerandina 141 leşkerên îtalî yên ku hê jî li baregehê ne ragihandiye ku vekişîneke ku ji ber sedemên ewlehiyê beriya bûyerê hatibû plankirin, 102 leşker berê vegeriyabûn Îtalyayê û nêzîkî çil leşkerên din jî li Urdunê hatine bicihkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ilmessaggero.it/schede/erbil_base_militare_italiana_dove_si_trova_quanti_soldati_ci_sono-9411572.html |sernav=Erbil, la base militare italiana nella zona a rischio: dove si trova, quanti soldati italiani ci sono e chi è il comandante |malper=www.ilmessaggero.it |tarîx=2026-03-12 |roja-gihiştinê=2026-03-15 |ziman=it }}&lt;/ref&gt; Di heman rojê de baregeha hevbeş a fransî-kurdî ya Mala Qara, ku bi qasî 40 kîlometreyan li başûrê rojavayê Hewlêrê ye, di şeva 12-13ê adarê de rastî êrîşeke du dronan hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.defense.gouv.fr/terre/actualites/deces-ladjudant-chef-arnaud-frion-operation-exterieure-irak |sernav=Décès de l’adjudant-chef Arnaud Frion en opération extérieure en Irak {{!}} Ministère des Armées et des Anciens combattants |malper=www.defense.gouv.fr |tarîx=2026-03-13 |roja-gihiştinê=2026-03-15 |ziman=fr }}&lt;/ref&gt; Efserê erkan Arnaud Frion ku ji Tabûra 7em a şopvanên alpînê bû ku bi eslê xwe ji bajarê Varces, Isèreyê bû di êrîşê de jiyana xwe jidest daye. Ew yekem leşkerê Fransayê ye piştê demek dirêj li heremê jiyana xwe jidest dide. Serokkomarê Fransayê Emmanuel Macron saet di 1:37ê (dema herêmî) sibehê de mirina fermandarê fransî ragihandiye û diyar kiriye ku hebûna wan ê li heremê di çarçoveya têkoşîna li dijî terorîzma DAÎŞÊ de ji sala 2015an vir ve ye û diyar kiriye ku şerê li Îranê nikare êrîşên bi vî rengî rewa bike.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.franceinfo.fr/monde/iran/guerre-entre-les-etats-unis-israel-et-l-iran/mort-d-un-soldat-francais-au-moyen-orient-qui-etait-l-adjudant-chef-arnaud-frion-mort-lors-d-une-attaque-de-drone-dans-le-kurdistan-irakien_7865429.html |sernav=Qui était l'adjudant-chef Arnaud Frion, mort lors d'une attaque de drone dans le Kurdistan irakien ? |malper=Franceinfo |tarîx=2026-03-13 |roja-gihiştinê=2026-03-15 |ziman=fr-FR }}&lt;/ref&gt;
=== 13ê adarê ===
==== Êrîşên Dewletên Yekbûyî û Îsraêlê ====
Di roja 13ê adarê de êrîşên Îsraêl û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê êrîşên xwe yên li ser Îranê bi awayekî berbiçav zêde kirine û li gorî raporên ajansan ji destpêka şer û pevçûnan vir ve hejmara xalên ku hatine lêxistin gihiştiye 15.000an. Di şeva 12-13ê adarê de artêşa Îsraêlê li parêzgeha Xuzistanê êrîşî çend cihên ewlehiyê yên navxweyî kiriye ku di nav wan de baregeha polîsên li parêzgeha Ehwazê, baregeha hêzên bejayî yên mihafizên şoreşê ya li heman bajarî û tugaya zirxî ya 292em a artêşa birêkûpêk a li Dezfulê hebûn. Li gorî nirxandinên Amerîkayê, hevpeymaniyê heta 13ê adarê ji sedî 60 heta 80ê fuzeyên Îranê û heta ji sedî 80ê pergala parastina hewayî ya Îranê ji holê rakirine. Tesîseke çêkirin û depokirina mûşekên balîstîk ên bin erdê li Şîrazê, parêzgeha Farsê û her wiha cihekî mûşekan ku li Borazcan a li parêzgeha Buşehrê û herêma pîşesaziyê ya Hacîabadê li Arakê, parêzgeha Markazî, ku pargîdaniyên bi bernameya nukleerî ya Îranê ve girêdayî ne, hatine bombebarankirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cnbc.com/2026/03/13/trump-says-us-obliterated-military-targets-on-irans-kharg-island-but-didnt-wipe-out-oil-infrastructure.html |sernav=Iran threatens to retaliate against neighbors; Trump urges countries to assist in securing Strait of Hormuz |malper=CNBC |tarîx=2026-03-13 |roja-gihiştinê=2026-03-15 |ziman=en |paşnav=Cullen |pêşnav=Sam Meredith,Darla Mercado, CFP®,Terri }}&lt;/ref&gt;

Donald Trump bi xwe radigihandiye ku wî fermana yek ji êrîşên esmanî yên herî bihêz ên dîroka Rojhilata Navîn li dijî girava Xarkê daye ku bi qasî ji %90 ê ji petrola hinardekirî ya Îranê ji wir derbas dibe. Careke din dîsa Trump zelal kiriye ku wî biryar daye ku binesaziya petrolê ya giravê biparêze, di heman demê de gef xwar ku ger Îran rê li ber veguhestina petrolê li Tengava Hurmuz bigire, ew ê giravê hilweşîne. Wî her wiha îdia kiriye ku Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê dê di hefteya bê de li Îranê pir bi tundî êrîş bike, ev yek nîşan dide ku dawiya pevçûnê nêzîk nîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.bfmtv.com/international/amerique-nord/etats-unis/donald-trump-annonce-que-l-armee-americaine-a-mene-l-un-des-raids-aeriens-les-plus-puissants-de-l-histoire-du-moyen-orient-sur-l-ile-de-kharg-en-iran_AV-202603130962.html |sernav=Donald Trump annonce que l'armée américaine &quot;a mené l'un des raids aériens les plus puissants de l'histoire du Moyen-Orient&quot; sur l'île de Kharg en Iran |malper=BFM |tarîx=2026-03-14 |roja-gihiştinê=2026-03-15 |ziman=fr }}&lt;/ref&gt;

Li navenda Tehranê, li nêzîkî şahiyeke ku ji bo roja cîhanê ya Qudsê teqîn çêbûne û herî kêm kesek jiyana xwe jidest daye. Artêşa Îsraîlê serê sibeha 13ê adarê ji welatiyên Îranê xwestibû ku ji du deverên li navenda paytextê ya nêzîkî cihê merasîma leşkerî ku gelek serokên payebilind ên Îranê ku di nav wan de serokkomarê Îranê Mesûd Pezeşkiyan û rêveberê ewlehiyê Elî Larîcanî jî hebûn, vala bikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/13/explosions-near-tehran-al-quds-day-march-in-solidarity-with-palestinians |sernav=Al-Quds Day rally in Tehran draws thousands despite US-Israeli attacks |malper=Al Jazeera |roja-gihiştinê=2026-03-15 |ziman=en |paşnav=Staff |pêşnav=Al Jazeera }}&lt;/ref&gt;
==== Êrîşên Îranê ====
Li Erebistana Siûdî wezareta parastinê têk birina deh dronan ku li ser herêma rojhilatê Erebistanê difiriyan ragihandiye û piştre 28 dronên din ên ku di pêla duyem a êrîşan de ketine qada hewayî ya Siûdî jî hatine têk birin.

Li Mîrgehên Yekbûyî yên Erebî avahiyek li navenda darayî ya navneteweyî ya Dubayê bi ketina bermahiyên droneke li avahiyê dikeve ku zirar daye rûyê avahiyê lê ti birîndarî çênebû. Ev bûyer di demekê de qewimî ku pargîdaniyên navneteweyî yên mezin ên ku di nav de Citi, Deloitte û PwC jî hebûn, ji ber gefên Îranê ya li dijî navendên aborî û darayî yên bi Dewletên Yekbûyî û Îsraîlê ve girêdayî, ofîsên xwe ji DIFC yê vala kiribûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://nypost.com/2026/03/13/world-news/international-financial-centre-in-dubai-hit-by-kamikaze-drone/ |sernav=International Financial Centre in Dubai hit by kamikaze drone {{!}} New York Post |tarîx=2026-03-13 |roja-gihiştinê=2026-03-15 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;

Li Omanê du karkerên biyanî dema ku dronek li herêma pîşesaziyê ya El-Awahi li parêzgeha Sohar a bakurê Omanê ketiye xwarê, hatine kuştin û çend kesên din jî birîndar dibin. Droneke din li deverek vekirî bêyî ku ti qurbanî çêbibin ketiye xwarê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/13/iran-war-what-is-happening-on-day-14-of-us-israel-attacks |sernav=Iran war: What is happening on day 14 of US-Israel attacks? |malper=Al Jazeera |roja-gihiştinê=2026-03-15 |ziman=en |paşnav=Melimopoulos |pêşnav=Elizabeth }}&lt;/ref&gt;

Li Tengava Hurmizê Îran trafîka deryayî  bi tevayî asteng kiriye. Serokê fermandariya giştî ya hêzên hevbeş ên Amerîkayê Dan Caine qebûl kiriye ku tengav ji aliyê taktîkî ve hawîrdorek tevlihev pêşkêş dike û bi awayekî neyekser qebûl dike ku di demek kurt de pêşîgirtina li êrîşên Îranê li wir ne mimkûn e. Wezîrê enerjiyê ya Amerîkayê wisa difikire ku heta dawiya mehê eskortên tankeran werin bicihkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cbsnews.com/news/iran-war-hegseth-caine-update-pentagon/ |sernav=Hegseth says there's &quot;no clear evidence&quot; Iran is placing new mines in Strait of Hormuz - CBS News |malper=www.cbsnews.com |tarîx=2026-03-13 |roja-gihiştinê=2026-03-15 |ziman=en-US |paşnav=Watson |pêşnav=Eleanor }}&lt;/ref&gt;

Li Îsraîlê, Îran di nav rojê de pênc mûşekên din ên balîstîk avêtiye. Mûşekek li Zerzîrê, rojhilatê Heyfayê, ketiye ku di encamê de bi dehan kes birîndar bûne û zirarên mezin daye malên derdorê. Artêşa Pasdarên Şoreşa Îslamî berpirsiyariya êrîşan girtiye ser xwe ku diyar kiriye ku wan avêtina mûşekên Xeybar Şekan bi Hizbullahê re  koordîne kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Taber |pêşnav=D |tarîx=1994-10-10 |sernav=Diastereoselectivity in uncatalyzed intramolecular C_H insertion by an alkylidene carbene |url=https://doi.org/10.1016/s0040-4039(00)78382-1 |kovar=Tetrahedron Letters |cild=35 |hejmar=41 |rr=7909–7910 |doi=10.1016/s0040-4039(00)78382-1 |issn=0040-4039 }}&lt;/ref&gt;

Li eniya leşkerî ya amerîkî dema ku balafir li rojavayê Iraqê ketiye xwarê, tevahiya tîma balafireke tanker a KC-135 ku ji şeş leşkeran pêk hatiye, jiyana xwe jidest dane. Di derbarê bûyerê de CENTCOMê diyar kiriye ku bûyer ne ji ber agirê dijmin an dostane çêbûye û balafireke duyem a têkildar bi ewlehî daketiye. Ev çarem balafireke leşkerî ya amerîkî ye ku ji destpêka şer ve dikeve xwarê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cbsnews.com/news/iran-war-kc-135-us-plane-crash-iraq-crew-deaths-confirmed/ |sernav=All 6 crew members killed in crash of American KC-135 refueling aircraft in Iraq, U.S. military confirms - CBS News |malper=www.cbsnews.com |tarîx=2026-03-14 |roja-gihiştinê=2026-03-15 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;
=== 14ê adarê ===
==== Êrîşên Dewletên Yekbûyî û Îsraêlê ====
Hevpeymaniya Îsraêl û Amerîkayê êrîşên xwe li ser axa Îranê beberdewam kirine ku artêşa Îsraêlê ragihadiye ku wan navenda lêkolînê ya sereke ya Ajansa Fezayê ya Îranê armanc girtine ku ew wekê laboratuarên stratejîk ên ku ji bo pêşxistina peykên leşkerî, berhevkirina îstîxbaratê û rêberiya êrîşên li ser xalên li seranserê Rojhilata Navîn têne bikar anîn û her wiha kargehekê ji bo hilberîna pergalên parastina hewayî jî di nav de bû.&lt;ref&gt;{{Jêder |sernav=Guerre au Moyen-Orient: l’armée israélienne frappe le principal centre de recherche de l’Agence spatiale iranienne |tarîx=2026-03-14 |url=https://www.bfmtv.com/international/moyen-orient/iran/video-guerre-au-moyen-orient-l-armee-israelienne-frappe-le-principal-centre-de-recherche-de-l-agence-spatiale-iranienne_VN-202603140281.html |roja-gihiştinê=2026-03-16 |ziman=fr }}&lt;/ref&gt; Li gorî ajansa nûçeyan a farsê di êrîşa mûşekî ya Îsraîl û Amerîkayê ya li ser herêmeke pîşesaziyê ya li Îsfehanê de 15 kes mirine.

Di warê mîrasê de, Wezareta Mîrasa Çandî ya Îranê radigihîne ku ji destpêka şer û pevçûnan ve di bombebaranan de herî kêm 56 muzexane û cihên dîrokî li seranserê welst zirar dîtine. Di nav cihên ku ji ber êrîşan bi bandor bûye de Qesra Golestan a li Tehranê ku Cihê Mîrateya Cîhanî ya UNESCOyê ye û yek ji kevintirîn abîdeyên paytexta Îranê ye.û Meydana Neqşî-Cehan li Îsfehanê ku gewhereke mîmarî ya sedsala 17an e di nav de hebûn. Parêzgeha Tehranê herî zêde ji ber êrîşan bi bandor bûye ku 19 abîdeyên dîrokê zirar dîtine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.franceinfo.fr/culture/patrimoine/en-iran-au-moins-56-musees-et-sites-historiques-ont-ete-endommages-selon-le-ministere-du-patrimoine-culturel_7868015.html |sernav=En Iran, au moins 56 musées et sites historiques ont été endommagés selon le ministère du Patrimoine culturel |malper=Franceinfo |tarîx=2026-03-14 |roja-gihiştinê=2026-03-16 |ziman=fr-FR }}&lt;/ref&gt;
==== Êrîşên Îranê ====
Hêzên îranî pêlên nû yên êrîşan li dijî Erebistana Siûdî dane destpêkirin. Wezareta berevaniya Siudî ragihandiye ku şeş mûşekên balîstîk ên ku ber bi parêzgeha Xercê ve hatine avêtin hatine têkbirin û her wiha deh dronên ku li ser herêma rojhilatê welêt difiriyan hatine rûxandin û piştre 28 dronên din ên ku derbasî qada hewayî bûne hatine têkbirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/14/iran-continues-intensified-attacks-across-gulf-in-us-israel-war-fallout |sernav=Iran continues intensified attacks across Gulf in US-Israeli war fallout |malper=Al Jazeera |roja-gihiştinê=2026-03-16 |ziman=en |paşnav=Staff |pêşnav=Al Jazeera }}&lt;/ref&gt; Her çiqas Donald Trump zirarê kêm dîtiye û diyar kiriye ku çar ji pênc balafirên ku lê ketine, jixwe vegeriyane xizmetê, li gorî Wall Street Journal, balafirên tanker ên amerîkî KC-135 ku li baregeheke Siûdî bi cih bibûn, di êrîşa Îranê de zirar dîtine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.wsj.com/livecoverage/us-israel-iran-war-news-2026/card/five-air-force-refueling-planes-hit-in-iranian-strike-on-saudi-arabia-wHYFMW2YG3p0rwH3HaGU |sernav=Five Air Force Refueling Planes Hit in Iranian Strike on Saudi Arabia |malper=The Wall Street Journal |roja-gihiştinê=2026-03-16 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt; 

Li Mîrgehên Yekbûyî yên Erebî piştî ku bermahiyên droneke Îranê ya têkbirî li tesîsan ketiye, li navenda petrolê ya Fuceyrayê ku bendergeheke stratejîk û termînala hinardekirina petrola xam e û rojane bi qasî milyonek bermîl petrola îmaratê derbas dibe, agireke mezin derketiye. Di êrîşên berdewam de welatiyekî urdunî bi sivikî birîndar bûye û hinek xebatên barkirina petrolê hatine sekinandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.wsj.com/livecoverage/us-israel-iran-war-news-2026/card/u-a-e-says-one-injured-at-fujairah-oil-industry-zone-epFN2fUiQ73DfB8YN47F |sernav=U.A.E. Says One Injured at Fujairah Oil Industry Zone |malper=The Wall Street Journal |roja-gihiştinê=2026-03-16 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;

Li Kuweytê du dron li baregeha hewayî ya Ehmed El-Cabirê ku li nêzîkî kampa Arifjanê ye ku navenda fermandariya pêşverû ya CENTCOMê lê ye, xistine, sê leşkerên kuweytî bi sivikî birîndar bûne û ziyana milkî çêbûne. Balafirgeha Navneteweyî ya Kuweytê jî ji aliyê çend dronan ve hatiye armanc girtin ku zirar daye pergala radarê lê ti qurbanî çênebûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.wsj.com/livecoverage/us-israel-iran-war-news-2026/card/VnOHZwluS01ImfjD06Ay |sernav=Kuwait Says Drones Struck Airport’s Radar System |malper=The Wall Street Journal |roja-gihiştinê=2026-03-16 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;

Li Iraqê balyozxaneya amerîkî li Bexdayê ku li herêma kesk a pir ewle ye, di dana sibê de bi êrîşeke dronî hatiye hedefgirtin û dûyê reş ji ser kompleksa dîplomatîk bilind bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.politico.eu/article/us-embassy-baghdad-hit-missile-drone-iran-war-defense/ |sernav=US embassy in Baghdad hit by missile |malper=POLITICO |tarîx=2026-03-14 |roja-gihiştinê=2026-03-16 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Ji destpêka pevçûnan ve ev êrîşa duyem ê li dîjî balyozxaneyê ye. Çend demjimêran berê, êrîşên hevpeymaniya Îsraêl û Dewletên Yekbûyî li navçeya Arasat a Bexdayê êrîşî Keta'ib Hizbullah kirine û du endamên komê hatiye kuştin ku di nav wan de kesayetiyek ku ji hêla çavkaniyên ewlehiyê ve wekê kesek girîng dihat wesifandin. Derengiya êvarê baregeheke leşkerî li Balafirgeha Navneteweyî ya Bexdayê ji aliyê komên alîgirê Îranê ve hatiye hedefgirtin ku bû sedema agirê li embar û avahiyên demkî yên li derveyî deverê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.france24.com/fr/info-en-continu/20260314-irak-attaque-contre-l-ambassade-am%C3%A9ricaine-trois-morts-dans-des-frappes-sur-un-groupe-pro-iran |sernav=Irak: attaque contre l'ambassade américaine, Washington appelle ses citoyens à quitter le pays |malper=France 24 |tarîx=2026-03-14 |roja-gihiştinê=2026-03-16 |ziman=fr }}&lt;/ref&gt;

Donald Trump ji bo Tengava Hurmizê ji Çîn, Fransa, Japon, Koreya Başûr û Keyaniya Yekbûyî xwestiye ku bi koordîne kirina bi Dewletên Yekbûyî re keştiyên şer bişînin ku rê li ber derbasbûna keştiyên neftê vekin û diyar kir ku gelek welat amadekariyê dikin ku vê yekê bikin. Wî ragihand ku hêzên deryayî yên Dewletên Yekbûyî dê di demek nêzîk de dest bi hevalrêtiya keştiyên neftê bikin ku bi ewlehî di tengavê re derbas bibin, di heman demê de diyar kir ku bombebarana peravên Îranê û hêzên deryayî yên Dewletên Yekbûyî dê di vê navberê de berdewam bike.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.franceinfo.fr/replay-jt/france-2/20-heures/donald-trump-lance-un-appel-a-d-autres-pays-dont-la-france-a-pour-venir-l-aider-dans-le-detroit-d-ormuz_7868198.html |sernav=Donald Trump lance un appel à d'autres pays, dont la France, pour venir l'aider dans le détroit d’Ormuz |malper=Franceinfo |tarîx=2026-03-14 |roja-gihiştinê=2026-03-16 |ziman=fr-FR }}&lt;/ref&gt;
=== 15ê adarê ===
Hatiye ragihandin ku di saetên serê sibê ya 15ê adarê de li derdora Îsfehanê êrîşên esmanî yên dijwar pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202603159508 |sernav=Heavy pre-dawn airstrikes reported across Isfahan |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-03-15 |roja-gihiştinê=2026-03-17 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202603158996 |sernav=Explosions reported in several Iranian cities |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-03-15 |roja-gihiştinê=2026-03-17 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Di heman rojê de li nêzîkî Şîrazê 20 teqîn hatin bihîstin&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202603152097 |sernav=Message to Iran International reports about 20 explosions near Shiraz |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-03-15 |roja-gihiştinê=2026-03-17 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; û li başûrê Tehranê,&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202603158403 |sernav=Video shows heavy explosions across southern Tehran |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-03-15 |roja-gihiştinê=2026-03-17 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; li baregeha hewayî ya Dezfulê,&lt;ref name=&quot;:13&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202603150042 |sernav=Heavy smoke rises over Dezful air base after explosions |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-03-15 |roja-gihiştinê=2026-03-17 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; li Xumeyn û li Hemedan a Rojhilata Kurdistanê teqînên tund çêbûne.&lt;ref name=&quot;:13&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;:13&quot;/&gt; Di dîmenek ku hate weşandin de hatiye dîtin ku zirara berfireh a êrîşa hewayî ya li ser Bendera Jaskê li parêzgeha Hormozgan nîşan dide.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202603159291 |sernav=Video shows heavy damage at Jask port in southeastern Iran after US strikes |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-03-15 |roja-gihiştinê=2026-03-17 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Şêniyên li Îranê diyar kirine ku li seranserê welat zêdebûna belavkirina hêzên ewlehiyê zêde bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202603152170 |sernav=Checkpoints expand as citizens report drones and strikes in several cities |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-03-15 |roja-gihiştinê=2026-03-17 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Di daxuyaniyekê de ku li ser hesabê X ê ya wezareta berevaniya Îtalyayê hatiye parvekirin, serfermandarê giştî Luciano Portolano gotiye, &quot;vê sibehê, baregeha Elî El Salem a li Kuweytê rastî êrîşeke dronê hatiye. Penageheke ku tê de balafireke ji dûr ve tê kontrolkirin a hêza peywirê ya hewayî ya Îtalyayê hebûn, bûye armanca êrîşan û hatiye hilweşandin.&quot; Portolano diyar kiriye ku di bûyerê de ti karmend birîndar nebûne û ti kes rasterast rastî êrîşê nehatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/turkce/live/c7vj03n2ym4t |sernav=Rûpela zindî: Di roja 18an a şerê li Rojhilata Navîn de çi diqewime? |malper=BBC News Türkçe |tarîx=2026-03-17 |roja-gihiştinê=2026-03-17 |ziman=tr }}&lt;/ref&gt;
=== 16ê adarê ===
Du qatên pêşîn ên Otêla Royal Tulip Al Rasheed li Herêma Kesk a Bexdayê dema ku şandeyeke Yekîtiya Ewropî û Erebistana Siûdî li wir bûn, ji aliyê dronekê ve hatiye armanc girtin. Kesî berpirsiyariya êrîşê negirt ser xwe; lêbelê ji ber ku ew nêzîkî êrîşeke bi heman rengî ya 48 demjimêr berê li dijî balyozxaneya amerîkî ya li Bexdayê bû, guman çêbûye ku ew êrîşeke Îranê be.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2026/3/16/iran-war-live-tehran-rejects-trump-claim-on-talks-gulf-attacks-continue |sernav=Iran war updates: Trump chastises nations for lack of Hormuz ‘enthusiasm’ |malper=Al Jazeera |roja-gihiştinê=2026-03-18 |ziman=en |paşnav=Uras |pêşnav=Ted Regencia,Zaid Sabah,Caolán Magee,Virginia Pietromarchi,Alma Milisic,Nils Adler,Sarah Haider,Mariamne Everett,Elis Gjevori,Umut }}&lt;/ref&gt;
=== 17ê adarê ===
Wezîrê berevaniya Îsraêlê, Yisrael Katz ragihandiye ku serokê konseya bilind a ewlekariya neteweyî ya Îranê Elî Larîcanî di êrîşeke artêşa Îsraêlê de jiyana xwe jidest daye.&lt;ref name=&quot;Fabian2026&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ynetnews.com/article/s1t9tkiqwx |sernav=Israel confirms Larijani killed in Tehran safe house, Basij chief also eliminated |malper=ynetglobal |tarîx=2026-03-17 |roja-gihiştinê=2026-03-18 |ziman=en |paşnav=Correspondents |pêşnav=Ynet }}&lt;/ref&gt;

Rayedarên îranî bêyî ku li ser van îdiayan şîrove bikin, peyameke bi destnivîs belav kirine ku hatiye îdiakirin peyam ji aliyê Larîcanî be hatiye nivîsandin. Hatiye diyarkirin ku ev peyama ku dîroka peyamê rojek berê bû, ji bo bîranîna deryavanên Îranî yên ku di êrîşên Dewletên Yekbûyî de mirine û tê payîn ku merasîmên cenazeyên wan werin lidarxistin, hatiye nivîsandin.&lt;ref name=&quot;Fabian2026&quot;&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-03-17 |sernav=IDF confirms Iran’s ‘de facto leader’ Ali Larijani killed in airstrike overnight |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/idf-confirms-irans-de-facto-leader-ali-larijani-killed-in-airstrike-overnight/ |roja-gihiştinê=2026-03-18 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}&lt;/ref&gt;

Artêşa Îsraîlê di daxuyaniyek fermî de diyar kiriye ku fermandarê Besîcê ya îranî Xulam Riza Silêmanî jî di êrîşan de jiyana xwe jidest daye û fermandarekî cîhada îslamî ya filistînî jî hatiye armancgirtin.&lt;ref name=&quot;Fabian2026&quot; /&gt;
=== 18ê adarê ===
==== Êrîşên Dewletên Yekbûyî û Îsraêlê ====
Di roja 18ê adarê de wezîrê îstîxbarata Îranê Îsmaîl Xetîb di êrîşeke esmanî ya Îsraêlê de li Tehranê jiyana xwe jidest daye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Tondo |pêşnav=Lorenzo |paşnav2=Christou |pêşnav2=William |tarîx=2026-03-18 |sernav=Israel strikes Iran’s South Pars gasfield hours after forces kill intelligence minister |url=https://www.theguardian.com/world/2026/mar/18/iran-intelligence-minister-esmail-khatib-killed-israel-claims |roja-gihiştinê=2026-03-23 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}&lt;/ref&gt; Di heman rojê de di saetên serê sibê de li Îranê gelek teqîn çêbûne. Cihên ku hatine armanc girtin deverên deryayî û tesîsên sereke yên benderan bûn ku di nav de deverên li dora benderên şehîd Bahonar û şehîd Rajaee, û her wiha cihên li nêzîkî termînalek petrola li Bandar Abbasê hebûn. Li herêma Zeytûn Karmendiyê ya Ehwazê teqînek bihêz çêbûye. Li gorî agahiyan, teqînek serê sibê li Songhor ku bajarekî Rojhilata Kurdistanê nêzîkî sinorê Başûrê Kurdistanê ye çêbûye û teqînek din jî li nêzîkî Kazerunê li başûrê Îranê hatiye bihîstin. Li rojavayê Tehranê, di demek kurt de li Malardê gelek teqîn çêbûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202603182963 |sernav=Wave of explosions reported across Iran in early morning hours |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-03-18 |roja-gihiştinê=2026-03-23 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Li Fardisê, êrîşên Dewletên Yekbûyî û Îsraêlê li ser tesîseke çêkirina helîkopteran li navçeya pîşesazî ya Nazê pêk hatine. Baregeha Artêşa Fath li Kerajê, ofîsên xizmetguzariya civakî yên bajêr, navenda rehabîlîtasyonê ya ji bo kesên astengdar û deverên niştecihbûnê jî rastê êrîşan hatine. Qereqolên polîsan ên li Qom û Bandar Lengehê jî rastî êrîşan hatine.

Vîdyoyek nîşan daye ku êrîşa giran di sibeha roja çarşemê de li bakurê Tehranê pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202603184619 |sernav=Video shows a massive strike on Northern Tehran |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-03-18 |roja-gihiştinê=2026-03-23 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Îsraîlê gotiye ku wan navendên fermandariya Îranê li Tehranê armanc girtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202603183242 |sernav=Israel strikes Iranian command centers in Tehran, IDF says |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-03-18 |roja-gihiştinê=2026-03-23 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Herwiha navendeke bijîşkî li Tehranê jî hatiye bombebarankirin. Beşek ji qada gazê ya Parsa Başûr a Îranê ji aliyê êrîşên esmanî yên Îsraîlê ve hatine armanc girtin û rafineriyên qada gazê ya li Asaluyeyê jî hatine armanc girtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202603181952 |sernav=Iran shuts several South Pars gas phases after strike |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-03-18 |roja-gihiştinê=2026-03-23 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.axios.com/2026/03/18/israel-strikes-iran-natural-gas-infrastructure |sernav=Israel strikes Iran natural gas facility in coordination with U.S. |malper=Axios |tarîx=2026-03-18 |roja-gihiştinê=2026-03-23 |ziman=en |paşnav=Ravid |pêşnav=Barak }}&lt;/ref&gt; Êrîşên Îsraîlê herî kêm pênc keştîyên deryayî yên Îranê li Deryaya Xezerê armanc girtine û teqîn li Bendera Anzaliyê hatine bihîstin, trafîka çekan a du alî di navbera Rûsya û Îranê de, bi taybetî alavên dronên Şahedê asteng kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ynetnews.com/article/hkvkxtu9wl |sernav=Israeli Air Force strikes Iranian naval vessels in Caspian Sea for first time |malper=ynetglobal |tarîx=2026-03-18 |roja-gihiştinê=2026-03-23 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://maritime-executive.com/article/israel-strikes-iranian-naval-vessels-on-the-caspian-sea |sernav=Israel Strikes Iranian Naval Vessels on the Caspian Sea |malper=The Maritime Executive |roja-gihiştinê=2026-03-23 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Êrîşeke esmanî li dadgeha li Laristanê pêk hatiye.&lt;ref name=&quot;:14&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202603187786 |sernav=Video: Airstrikes hit courthouse in Larestan, southern Iran |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-03-18 |roja-gihiştinê=2026-03-23 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Di 18ê adarê de HRANAyê 79 êrîş û herî kêm 125 qurbanî tomar kiriye.&lt;ref name=&quot;:14&quot;/&gt; Li gorî HARNAyê herî kêm 15 sivîl jiyana xwe jidest dane û 105 kes jî birîndar bûne.
==== Êrîşên Îranê ====
Mûşekên Îranê li bajarê pîşesazî yê Ras Laffan a Qeterê armanc girtine ku di encamê de şewat çêbûne û zirareke mezin gihîşt tesîsa gazê. Qeterê bi qedexekirina ketina wan kesên leşkerî yên balyozxaneya Îranê ji bo axa xwe, bersiv daye Îranê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/18/qatar-says-iran-missile-attack-sparks-fire-causes-damage-at-gas-facility |sernav=Qatar says Iran attack caused significant damage at Ras Laffan gas facility |malper=Al Jazeera |roja-gihiştinê=2026-03-23 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Parçeyên mûşekeke Îranê li Balafirgeha Ben Gurion zirar daye sê balafirên taybetên kesane.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |paşnav2=Wrobel |pêşnav2=Sharon |tarîx=2026-03-18 |sernav=3 private planes at Ben Gurion Airport damaged by debris from Iranian missile attack |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/3-private-planes-at-ben-gurion-airport-damaged-by-debris-from-iranian-missile-attack/ |roja-gihiştinê=2026-03-23 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}&lt;/ref&gt; Li Beyt Awwa, Şerîaya Rojava, di êrîşeke mûşekî de sê filistînî jiyana xwe jidest dane û 13 kes birîndar bûne&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.jpost.com/middle-east/iran-news/article-890479 |sernav=Three Palestinian women killed in West Bank from Iran missile {{!}} The Jerusalem Post |malper=The Jerusalem Post {{!}} JPost.com |tarîx=2026-03-18 |roja-gihiştinê=2026-03-23 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; û li Adenimê jî karkerekî biyanî jiyana xwe jidest daye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=2022-02-09 |sernav=New long-range Iranian missile sends signal to Israel |url=https://doi.org/10.1108/oxan-es267236 |kovar=Emerald Expert Briefings |doi=10.1108/oxan-es267236 |issn=2633-304X }}&lt;/ref&gt;
=== 19ê adarê ===
[[Wêne:Missile interception fragments of an Iranian missile hit Haifa oil refineries in Haifa Bay, March, 19 2026.jpg|thumb|Dîmenek ji roja 19ê adarê ku mûşekeke Îranê li rafineriyên petrolê yên Hayfa li Kendava Hayfayê xistiye]]
Di 19ê adarê de balafireke F-35 Lightning II a Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ji ber gumanên ku ji aliyê hêzên Îranê ve hatiye xistin, bi awayekî awarte hatiye xwarê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/2026/03/19/politics/f-35-damage-iran-war |sernav=US F-35 damaged by suspected Iranian fire makes emergency landing, sources say {{!}} CNN Politics |malper=CNN |tarîx=2026-03-19 |roja-gihiştinê=2026-03-24 |ziman=en |paşnav=Liebermann |pêşnav=Haley Britzky, Oren }}&lt;/ref&gt;

Di êrîşa mûşekî ya berfirehtir a Îranê ya li ser herêmê de, wekê tolhildana êrîşên Îsraîlê ya li ser tesîsên gazê yên Parsa Başûr, rafineriyeke petrolê ya li Heyfayê ya girêdayî BAZAN Holdingê hatiye hedefgirtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=ynet |tarîx=2026-03-19 |sernav=Damage at Haifa oil refineries after Iranian missile attack |url=https://www.ynetnews.com/article/h1rmbctqbl |roja-gihiştinê=2026-03-24 |xebat=Ynetglobal |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Serokwezîrê Îsraêlê Benjamîn Netanyahu di daxuyaniya di derbarê guhertina rejîma li Îranê de gotiye, &quot;Hûn nekarin şoreşekê ji hewayê bikin; divê hêmanek bejayî hebe ku wê bike. Ez ê hemî vebijarkan bi we re parve nekim,&quot; bi vî awayî destnîşankiriye ku îhtimala operasyonên sinorkirî yên bejahî hebe.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Ynetnews |tarîx=2026-03-19 |sernav=Netanyahu: 'You can't make a revolution from the air, there are ground options' |url=https://www.ynetnews.com/article/8148y4dvk |roja-gihiştinê=2026-03-24 |xebat=Ynetglobal |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Di 19ê adarê de wekê beşek ji hewildanên xwe yên ji bo vekirina Tengava Hurmizê ji bo veguhestina deryayî ya navneteweyî, Amerîkayê dest bi operasyoneke esmanî yên li dijî keştî û dronanên deryayî yên Îranê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.wsj.com/world/middle-east/u-s-war-planes-and-helicopters-kick-off-battle-to-reopen-hormuz-530cdb78 |sernav=U.S. War Planes and Helicopters Kick Off Battle to Reopen Hormuz |malper=The Wall Street Journal |tarîx=2026-03-20 |roja-gihiştinê=2026-03-24 |ziman=en-US |paşnav=Gordon |pêşnav=David S. Cloud, Lara Seligman and Michael R. }}&lt;/ref&gt;

=== 20ê adarê ===
==== Êrîşên Dewletên Yekbûyî û Îsraêlê ====
Artêşa Îsraêlê li Beyrût,&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Edit |tarîx=2026-03-21 |sernav=IDF says it is striking Hezbollah targets in Beirut |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/idf-says-it-is-striking-hezbollah-targets-in-beirut/ |roja-gihiştinê=2026-03-26 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}&lt;/ref&gt; Tehran, Nur û li xalên din ên li navenda Îranê êrîşên hewayî pêk aniye ku artêşa Îsraêlê diyar kiriye ku di encama êrîşên wan berdevkê pasdarên şoreşê, Elî Mihemed Naînî jiyana xwe jidest daye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-03-20 |sernav=IDF says it struck weapon factories in Tehran, ballistic missiles storage sites in central Iran |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/idf-says-it-struck-weapon-factories-in-tehran-ballistic-missiles-storage-sites-in-central-iran/ |roja-gihiştinê=2026-03-26 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-03-20 |sernav=IDF says its striking regime targets in northern Iranian city of Nur |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/idf-says-its-striking-regime-targets-in-northern-iranian-city-of-nur/ |roja-gihiştinê=2026-03-26 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}&lt;/ref&gt; Artêşê diyar kiriye ku Naînî di nav salan de di warê propagandayê û têkiliyên giştî de di rolên cûrbecûr de xebitiye ku di nav de di du salên dawî de wekê &quot;propagandîstê sereke&quot; yê muhafizên şoreşê xebitiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-03-20 |sernav=IDF confirms killing Iranian Guards spokesman |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/idf-confirms-killing-iranian-guards-spokesman/ |roja-gihiştinê=2026-03-26 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}&lt;/ref&gt; Kuştina Naînî berê ji aliyê medyaya dewleta Îranê ve hatibû ragihandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |paşnav2=Agencies |tarîx=2026-03-20 |sernav=IRGC spokesman killed in strike, Iran says |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/irgc-spokesman-killed-in-strike-iran-says/ |roja-gihiştinê=2026-03-26 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}&lt;/ref&gt; Li gorî raporên medyaya Îranê, êrîşên hewayî yên hevbeş ên Amerîka û Îsraîlê 16 keştîyên barhilgir ên Îranê li bajarên benderî yên li Kendava Farsê jî hatine rûxandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=AFP |tarîx=2026-03-20 |sernav=US, Israel strike 16 Iranian cargo vessels in port towns: Iran media |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/us-israel-strike-16-iranian-cargo-vessels-in-port-towns-iran-media/ |roja-gihiştinê=2026-03-26 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}&lt;/ref&gt; Derbarê şerê li Libnanê de artêşa Îsraêlê diyar kiriye ku ji destpêka şer û pevçûnan ve wan êrîşî zêdetirî 2.000 hedefên li welat kirine û zêdetirî 570 çekdarên Hizbullah kuştine ku 220 ji wan endamên yekîneya elît a Rizwanê bûn. Wezareta tenduristiyê ya Libnanê diyar kiriye ku ji destpêka şerê navxweyî ve zêdetirî 1000 kes di êrîşên Îsraêlê de jiyana xwe jidest dane.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-03-20 |sernav=IDF says more that 570 Hezbollah operatives killed since start of fighting |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/idf-says-more-that-570-hezbollah-operatives-killed-since-start-of-fighting/ |roja-gihiştinê=2026-03-26 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}&lt;/ref&gt;

==== Êrîşên Îranê ====
Li Îsraêlê dîsa êrîşên ji Îranê û Hizbullahê ji Libnanê hatiye tomar kirin&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-03-20 |sernav=Sirens triggered in Western Galilee amid Hezbollah attack from Lebanon |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/sirens-triggered-in-western-galilee-amid-hezbollah-attack-from-lebanon/ |roja-gihiştinê=2026-03-26 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}&lt;/ref&gt; û êrîşên mûşekan li Kiryat Ono,&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-03-20 |sernav=Authorities dispatch forces to sites of reported impacts from cluster bomb carrying Iran missile in central Israel |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/authorities-dispatch-forces-to-sites-of-reported-impacts-from-cluster-bomb-carrying-iran-missile-in-central-israel/ |roja-gihiştinê=2026-03-26 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}&lt;/ref&gt; Rehovot û Orşelîmê&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-03-20 |sernav=Two lightly wounded in Rehovot cluster bomb strike |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/two-lightly-wounded-in-rehovot-cluster-bomb-strike/ |roja-gihiştinê=2026-03-26 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}&lt;/ref&gt; û deverên din hatine ragihandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-03-20 |sernav=Rescue forces rushing to Iran missile impact in Jerusalem’s Old City; no injuries reported |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/rescue-forces-rushing-to-iran-missile-impact-in-jerusalems-old-city-no-injuries-reported/ |roja-gihiştinê=2026-03-26 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}&lt;/ref&gt; Wezareta tenduristiyê ya Îsraêlê ragihandiye ku ji ber êrîşên bi roketan, heta niha 4099 îsraîlî rakirine nexweşxaneyan ku ji wan 80 kes hê jî li nexweşxaneyê têne dermankirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Bletter |pêşnav=Diana |tarîx=2026-03-20 |sernav=Number of injured in war tops 4,000 |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/number-of-injured-in-war-tops-4000/ |roja-gihiştinê=2026-03-26 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}&lt;/ref&gt; Hatiye ragihandin ku ji destpêka şer ve li Îsraêlê 15 kesên sivîl di êrîşên mûşekî yên Îranê de jiyana xwe jidest dane ku yek ji wan welatiyekî fîlîpînî û yek jî wan jî welatiyê taylendî bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.eurasiantimes.com/us-israel-war-on-iran-here-are-the-latest-casualty-figures-from-across-the-middle-east/ |sernav=U.S.-Israel War on Iran: Here Are the Latest Casualty Figures From Across The Middle-East Region |malper=EURASIAN TIMES |tarîx=2026-03-21 |roja-gihiştinê=2026-03-26 |ziman=en-US |paşnav=NEWS |pêşnav=AFP }}&lt;/ref&gt;

Di heman rojê de êrîşên din ên Îranê li dijî Iraqê,&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=AFP |tarîx=2026-03-20 |sernav=At least three drone attacks target US military site in Baghdad |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/at-least-three-drone-attacks-target-us-military-site-in-baghdad/ |roja-gihiştinê=2026-03-26 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}&lt;/ref&gt; Îmaratên Yekbûyî yên Erebî,&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=AP |tarîx=2026-03-20 |sernav=Dubai says it fought off Iranian attack as Eid holiday begins |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/dubai-says-it-fought-off-iranian-attack-as-eid-holiday-begins/ |roja-gihiştinê=2026-03-26 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}&lt;/ref&gt; Kuweyt,&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav= |tarîx=2026-03-20 |sernav=Kuwait’s Mina Al-Ahmadi refinery hit by drone attack, sparking fire |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/kuwaits-mina-al-ahmadi-refinery-hit-by-drone-attack-sparking-fire/ |roja-gihiştinê=2026-03-26 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}&lt;/ref&gt; Erebistana Siûdî û Behrêynê hatine hatine tomarkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=AFP |tarîx=2026-03-20 |sernav=Gulf states say responding to missile, drone attacks |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/gulf-states-say-responding-to-missile-drone-attacks/ |roja-gihiştinê=2026-03-26 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}&lt;/ref&gt;

Li gorî çavkaniyên amerîkî, êrîşa mûşekî ya Îranê bi du mûşekên balîstîk li ser baregeha leşkerî ya brîtanî-amerîkî ya Diego Garcia ku li Okyanûsa Hindî û nêzîkî 4000 kîlometre dûr e, bi taybetî bala xelkê kişandiye. Her du mûşek jî li baregeha leşkerî neketine. Li gorî agahiyan, mûşekek ketiye deryayê û her çend nehatiye eşkerekirin ka mûşek bi serkeftî hatiye xistin an na, mûşeka duyem jî ji aliyê keştiyeke şer a amerîkî ve bi mûşeka SM-3 hatiye têkbirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://orf.at/stories/3424514/ |sernav=Iran feuerte offenbar Raketen auf Stützpunkt Diego Garcia |malper=news.ORF.at |tarîx=2026-03-21 |roja-gihiştinê=2026-03-26 |ziman=de |paşnav=red |pêşnav=ORF at/Agenturen }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.wsj.com/livecoverage/iran-us-israel-war-updates-2026/card/iran-targeted-diego-garcia-base-with-ballistic-missiles-rb7MdZW1CfwRTauDYHOt |sernav=Iran Targeted Diego Garcia Base With Ballistic Missiles |malper=The Wall Street Journal |roja-gihiştinê=2026-03-26 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt; Li gorî çavkaniyên Brîtanî, Îranê dibe ku ji bo zêdekirina menzîla mûşeka balîstîk a ku hatiye bikar anîn, amûrên roketên fezayê bikar aniye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=AFP |tarîx=2026-03-21 |sernav=Iran ‘unsuccessfully’ targeted Diego Garcia base, UK official source confirms |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/iran-unsuccessfully-targeted-diego-garcia-base-uk-official-source-confirms/ |roja-gihiştinê=2026-03-26 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=AP |tarîx=2026-03-21 |sernav=Iran may have used space launch vehicle to extend range of missiles fired at Diego Garcia |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/iran-may-have-used-space-launch-vehicle-to-extend-range-of-missiles-fired-at-diego-garcia/ |roja-gihiştinê=2026-03-26 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}&lt;/ref&gt; Li gorî daxûyaniya serfermandarê giştî yê artêşa Îsraêlê Zamîr, ew mûşekeke balîstîk a du-qonaxî ya navbera parzemînan bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-03-21 |sernav=IDF chief: Campaign at ‘halfway’ stage; Iran’s missile fire at Diego Garcia shows ‘Berlin, Paris, Rome all within range’ |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/idf-chief-campaign-at-halfway-stage-irans-missile-fire-at-diego-garcia-shows-berlin-paris-rome-all-within-range/ |roja-gihiştinê=2026-03-26 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}&lt;/ref&gt; Piştî êrîşê, Brîtanyayê destûr daye Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ku bingehên wan ji bo operasyonên li dijî hedefên Îranê yên ku êrîşî keştiyên li Tengava Hurmizê dikin bikar bîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/news/articles/c36rny6xgppo |sernav=UK allows US to use bases to strike Iranian sites targeting Strait of Hormuz |malper=www.bbc.com |tarîx=2026-03-21 |roja-gihiştinê=2026-03-26 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.middleeasteye.net/news/uk-allows-us-use-bases-iran-war-after-missiles-fired-diego-garcia |sernav=UK allows US to use bases for Iran war after missiles fired at Diego Garcia |malper=Middle East Eye |roja-gihiştinê=2026-03-26 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Wezareta derve ya Îranê her cure berpirsiyariyên xwe ji bo êrîşê red kiriye û êrîşê wekê operasyoneke &quot;lêp&quot; a Îsraêlê bi nav kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/22/did-iran-launch-missiles-at-us-uk-base-on-diego-garcia-heres-what-to-know |sernav=Did Iran launch missiles at US-UK base on Diego Garcia? Here’s what to know |malper=Al Jazeera |roja-gihiştinê=2026-03-26 |ziman=en |paşnav=Sharma |pêşnav=Yashraj }}&lt;/ref&gt;
=== 21ê adarê ===
Li gorî daxuyaniyên artêşa Îsraêlê, hêza hewayî ya Îsraêlê di roja 21ê adarê de êrîşên xwe yên li ser Îranê berdewam kirine ku di nav de li ser çend pergalên parastina hewayî, komplekseke wezareta parastinê, tesîsên ji bo hilberandin û depokirina pêkhateyên mûşekan û cihekî lêkolîn û pêşvebirina nukleerî ya Zanîngeha Malek Aştarê hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-03-21 |sernav=IDF strikes ballistic missiles sites in Tehran overnight |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/idf-strikes-ballistic-missiles-sites-in-tehran-overnight/ |roja-gihiştinê=2026-03-26 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-03-21 |sernav=IDF says it struck ‘strategic’ nuclear weapons development site at university in Tehran |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/idf-says-it-struck-strategic-nuclear-weapons-development-site-at-university-in-tehran/ |roja-gihiştinê=2026-03-26 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}&lt;/ref&gt; Li gorî ajansa nûçeyan a Tasnîm a Îranê, êrîşeke hevbeş a Amerîka û Îsraêlê li ser tesîsa dewlemendkirina uranyûmê ya Natanzê pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav= |tarîx=2026-03-21 |sernav=Natanz enrichment facility targeted in US-Israeli attack — Iranian media |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/natanz-enrichment-facility-targeted-in-us-israeli-attack-iranian-media/ |roja-gihiştinê=2026-03-26 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}&lt;/ref&gt; Lê belê artêşa Îsraêlê diyar kiriye ku ev êrîş bi tevahî ji aliyê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ve pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-03-21 |sernav=IDF denies role in Natanz strike, won’t comment on US activity |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/idf-denies-role-in-natanz-strike-wont-comment-on-us-activity/ |roja-gihiştinê=2026-03-26 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}&lt;/ref&gt;

Êrîşên bi mûşek û teqemeniyên komî yên li ser Îsraêlê bûne sedema bandorên neyînî yên li deverên qerebalix ên wekê Rîşon LeZîyon,&lt;ref name=&quot;:15&quot;&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-03-21 |sernav=Empty daycare among sites hit in Rishon Lezion cluster missile attack |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/three-impact-sites-in-rishon-lezion-after-cluster-missile-strike/ |roja-gihiştinê=2026-03-26 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}&lt;/ref&gt; Metullayê,&lt;ref name=&quot;:15&quot;/&gt; Safedê,&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-03-21 |sernav=Rocket strike in northern city causes slight damage as more sirens sound in Galilee, Golan Heights |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/rocket-strike-in-northern-city-causes-slight-damage-as-more-sirens-sound-in-galilee-golan-heights/ |roja-gihiştinê=2026-03-26 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}&lt;/ref&gt; Maʿalot-Tarşîhayê,&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-03-21 |sernav=Medics say 5 lightly hurt by Hezbollah rocket that hit Ma’alot-Tarshiha home |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/medics-say-5-lightly-hurt-by-hezbollah-rocket-that-hit-maalot-tarshiha-home/ |roja-gihiştinê=2026-03-26 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}&lt;/ref&gt; Dîmonayê&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-03-21 |sernav=Video shows Iranian missile striking southern city of Dimona |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/video-shows-iranian-missile-striking-southern-city-of-dimona/ |roja-gihiştinê=2026-03-26 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}&lt;/ref&gt; û Aradê&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-03-21 |sernav=Medics treating 30 people with varying degrees of injuries from Iran missile attack on Arad |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/medics-treating-30-people-with-varying-degrees-of-injuries-from-iran-missile-attack-on-arad/ |roja-gihiştinê=2026-03-26 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}&lt;/ref&gt; kirine ku tenê li Dîmonayê û Aradê 175 kes ji ber derbên mûşekên balîstîk birîndar bûne ku 11 kes ji wan bi giranî birîndar bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Bletter |pêşnav=Diana |tarîx=2026-03-22 |sernav=38 people remain hospitalized after last night’s missile attack on Dimona and Arad |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/36-people-remain-hospitalized-after-last-nights-missile-attack-on-dimona-and-arad/ |roja-gihiştinê=2026-03-26 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}&lt;/ref&gt;

Herwiha êrîşên Îranê li dijî Erebistana Siûdî,&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=AFP |tarîx=2026-03-21 |sernav=Saudi Arabia says it intercepted at least 20 Iranian drones in east of country |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/saudi-arabia-says-it-intercepted-at-least-20-iranian-drones-in-east-of-country/ |roja-gihiştinê=2026-03-26 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}&lt;/ref&gt; Kuweyt&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=AFP |tarîx=2026-03-21 |sernav=Kuwait says air defense responding to Iranian missile and drone attack |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/kuwait-says-air-defense-responding-to-iranian-missile-and-drone-attack/ |roja-gihiştinê=2026-03-26 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}&lt;/ref&gt; û Behrêynê beberdewam kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=AFP |tarîx=2026-03-21 |sernav=Explosions heard in Bahrain’s capital |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/explosions-heard-in-bahrains-capital/ |roja-gihiştinê=2026-03-26 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}&lt;/ref&gt;
=== 22ê adarê ===
Li gorî artêşa Îsraîlê, pêlek êrîşên esmanî yên Îsraêlê li Tehranê çend tesîsên hilberîna çekan ên Îranê û çend baregehên rejîmê xistiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-03-22 |sernav=IDF says it hit arms production sites, intel and military HQs in overnight Tehran strikes |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/idf-says-it-hit-arms-production-sites-intel-and-military-hqs-in-overnight-tehran-strikes/ |roja-gihiştinê=2026-03-27 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}&lt;/ref&gt; Wezîrê enerjiyê ya Îranê Elîabadî ragihandiye ku binesaziya av û elektrîkê ya girîng a welat ji ber êrîşên sîber ên DYA û Îsraêlê bi giranî zirar dîtiye. Êrîşan, di nav cihên din de, bi dehan tesîsên veguhestin û paqijkirina avê hedef girtine ku bi vî awayî bandor li ser beşên torên dabînkirina avê yên girîng kiriye. Heyva Sor a Îranê ragihandiye ku li gorî texmînên herî dawî, hejmara giştî ya tesîsên sivîl ên zirar dîtî gihîştiye 81.365 cihan.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=AFP and ToI Staff |tarîx=2026-03-22 |sernav=Iranian minister says ‘heavy damage’ to water, energy infrastructure from US-Israeli strikes |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/iranian-minister-says-heavy-damage-to-water-energy-infrastructure-from-us-israeli-strikes/ |roja-gihiştinê=2026-03-27 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}&lt;/ref&gt; Li gorî amarên fermî yên Îranê, ji destpêka êrîşên Îsraêl û Amerîkayê ve li Îranê zêdetirî 1.500 kes hatine kuştin û zêdetirî 21.000 kes jî birîndar bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://liveblog.zdf.de/us-angriff-auf-iran/187827/ |sernav=Iran meldet mehr als 1.500 Tote seit Kriegsbeginn |malper=ZDF Liveblog |roja-gihiştinê=2026-03-27 |ziman=de }}&lt;/ref&gt; Li gorî rêxistina Brîtanî NetBlocks, ji 28ê sibatê vir ve li Îranê birîna înternetê ya ji aliyê dewletê ve hatiye ferzkirin berdewam dike.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://mastodon.social/@netblocks/116271646464231849 |sernav=NetBlocks (@netblocks@mastodon.social) |malper=Mastodon |tarîx=2026-03-22 |roja-gihiştinê=2026-03-27 |ziman=ku }}&lt;/ref&gt;

Li gorî çavkaniyên Îsraêlê, Îsraêlê pêlek din a berfireh ji êrîşên asmanî li dijî binesaziya Hizbullah li başûrê Libnanê ku di nav de pira Qasmiyeyê ya li ser çemê Lîtanî yê daye destpêkirin, ku hatiye gotin ev êrîş ji bo pêşîgirtina li Hizbullah ku şervan û çekan bigihîne herêmê hatiye pêkanîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-03-22 |sernav=IDF launches wide airstrikes in Lebanon |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/idf-launches-wide-airstrikes-in-lebanon/ |roja-gihiştinê=2026-03-27 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-03-22 |sernav=Israel blows up coastal highway bridge in Lebanon |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/israel-blows-up-coastal-highway-bridge-in-lebanon/ |roja-gihiştinê=2026-03-27 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}&lt;/ref&gt; Di heman demê de ev êrîş ji aliyê serokwezîrê Libnanê Selam û serok Ewn ve wekê zêdebûna xeternakê hatine şermezarkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Yohanan |pêşnav=Nurit |tarîx=2026-03-22 |sernav=Lebanon’s PM slams Hezbollah rocket attacks, says country won’t give up on disarmament |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/lebanons-pm-slams-hezbollah-rocket-attacks-says-country-wont-give-up-on-disarmament/ |roja-gihiştinê=2026-03-27 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}&lt;/ref&gt;

Li Îsraêlê ziyanên ji ber topbarana Îran û Hizbullahê li Tel Avîv,&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |paşnav2=Bletter |pêşnav2=Diana |tarîx=2026-03-22 |sernav=15 injured in Tel Aviv missile cluster bomb attack, most lightly hurt |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/15-injured-in-tel-aviv-missile-cluster-bomb-attack-most-lightly-hurt/ |roja-gihiştinê=2026-03-27 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}&lt;/ref&gt; Bat Yam û Holonê hatine ragihandin û sivîlek li bakurê Misgav' Amê di encama êrîşan de jiyana xwe jidest daye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-03-22 |sernav=Iranian missile attack causes damage in Bat Yam, Holon; no injuries reported |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/iranian-missile-attack-causes-damage-in-bat-yam-holon-no-injuries-reported/ |roja-gihiştinê=2026-03-27 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-03-22 |sernav=Man killed in apparent Hezbollah anti-tank missile attack near northern border |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/one-killed-in-apparent-hezbollah-anti-tank-missile-attack-on-northern-border/ |roja-gihiştinê=2026-03-27 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}&lt;/ref&gt; Di 23ê adarê de artêşa Îsraêlê ragihandiye ku sivîlê li Misgav' Amê bi xeletî ji aliyê topxaneya Îsraêlê ve hatiye kuştin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-03-23 |sernav=IDF probe finds farmer killed in north yesterday was hit by Israeli shelling, not a Hezbollah attack |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/idf-probe-finds-man-killed-in-north-yesterday-was-hit-by-israeli-shelling-not-a-hezbollah-attack/ |roja-gihiştinê=2026-03-27 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}&lt;/ref&gt;

Êrîşên din ên Îranê li ser xalên li Iraq,&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=AFP |tarîx=2026-03-22 |sernav=Iranian media says drone attack targeted base used by US near Baghdad Airport |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/iranian-media-says-drone-attack-targeted-base-used-by-us-near-baghdad-airport/ |roja-gihiştinê=2026-03-27 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}&lt;/ref&gt; Mîrgeha Yekbûyî yên Erebî Erebî&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=AFP |tarîx=2026-03-22 |sernav=UAE says it is responding to Iranian missile, drone attacks |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/uae-says-it-is-responding-to-iranian-missile-drone-attacks/ |roja-gihiştinê=2026-03-27 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}&lt;/ref&gt; û Erebistana Siûdî hatin ragihandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=AFP |tarîx=2026-03-22 |sernav=Saudi Arabia reports three ballistic missiles targeted Riyadh area |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/saudi-arabia-reports-three-ballistic-missiles-targeted-riyadh-area/ |roja-gihiştinê=2026-03-27 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}&lt;/ref&gt; Li gorî operasyonên bazirganiya deryayî ya Keyaniya Yekbûyî (UKMTO), keştîyek 15 mîlên deryayî dûrî peravên Mîrgeha Yekbûyî yên Erebî, bi guleyek nenas hatiye lêdan lê ti kes birîndar nebûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://liveblog.zdf.de/us-angriff-auf-iran/187831/ |sernav=Unbekanntes Geschoss trifft Schiff vor den Emiraten |malper=ZDF Liveblog |roja-gihiştinê=2026-03-27 |ziman=de }}&lt;/ref&gt;

Serokê Amerîkayê Trump ultîmatomek daye û gef li Îranê xwariye ku eger Îran di nav 48 demjimêran de Tengava Hurmizê veneke, ew ê santralên elektrîkê yên Îranê ji holê rake.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.tagesschau.de/ausland/asien/iran-usa-israel-krieg-102.html |sernav=48-Stunden-Ultimatum: Welche Folgen könnte Trumps Drohung haben? |malper=tagesschau.de |roja-gihiştinê=2026-03-27 |ziman=de }}&lt;/ref&gt; Di bersivê de, berdevkê pasdarên şoreşê gef li Tengava Hurmizê xwariye&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Agencies and ToI Staff |tarîx=2026-03-22 |sernav=IRGC threatens to completely close the Strait of Hormuz if US strikes power plants |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/irgc-threatens-to-completely-close-the-strait-of-hormuz-if-us-strikes-power-plants/ |roja-gihiştinê=2026-03-27 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}&lt;/ref&gt; ku bi tevahî dorpêç bike û êrîşî hemî tesîsên enerjî, teknolojiya agahdariyê û palandina avên li dewletên Kendavê yên hevalbendên Amerîkayê bike.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=AFP |tarîx=2026-03-22 |sernav=Iranian army says it will target energy, desalination infrastructure after US threats |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/iran-army-says-will-target-energy-desalination-infrastructure-after-us-threats/ |roja-gihiştinê=2026-03-27 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Edit |tarîx=2026-03-22 |sernav=Iran threatens to ‘irreversibly destroy’ energy infrastructure across region if power plants attacked |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/iran-threatens-to-destroy-energy-infrastructure-across-region-if-power-plants-attacked/ |roja-gihiştinê=2026-03-27 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}&lt;/ref&gt;

Di ketina helîkopterekê de ku li ser avên herêmî yên Qatarê ji ber xeletiyeke teknîkî qewimî, çar leşkerên qeterî û sê welatiyên tirk, leşkerek û du teknîsyenên ji pargîdaniya Aselsanê jiyana xwe ji dest dane.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://dohanews.co/world-leaders-offer-condolences-to-qatar-turkiye-after-helicopter-crash/ |sernav=World leaders offer condolences to Qatar, Türkiye after helicopter crash |malper=Doha News {{!}} Qatar |tarîx=2026-03-22 |roja-gihiştinê=2026-03-27 |ziman=en-US |paşnav=Ziga |pêşnav=Adijata }}&lt;/ref&gt;
=== 23ê adarê ===
Trump ultîmatoma xwe rawestin demkî ya şer ji 2 rojan derxistiye 5 rojan. Wî gef xwaribû ku eger Îran Tengava Hurmizê veneke, ew ê santralên elektrîkê yên Îranê wêran bike. Trump ragihandiye ku di du rojên berê de bi Îranê re hevdîtinên baş û çêker pêk anîne. Di heman demê de danûstandinên di navbera Îran û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê de ji aliyê rayedarên Îranê ve hatiye înkar kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.n-tv.de/politik/06-51-Fed-Gouverneurin-Cook-Iran-Krieg-erhoeht-Inflationsrisiken-id30415311.html |sernav=+++ 06:51 Fed-Gouverneurin Cook: Iran-Krieg erhöht Inflationsrisiken +++ |malper=ntv.de |roja-gihiştinê=2026-03-27 |ziman=de |paşnav=NACHRICHTEN |pêşnav=n-tv }}&lt;/ref&gt; Serokê parlamentoya Îranê Xalîbaf diyar kiriye ku ti danûstandin bi Amerîkayê re nehatine kirin. Di axaftinên diyar kiriye ku &quot;raporên derewîn ên Trump armanc dikirin ku bazarên darayî û petrolê manîpule bikin.&quot;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Magid |pêşnav=Jacob |tarîx=2026-03-23 |sernav=Iran parliament speaker: Trump’s ‘fake news’ about talks designed to manipulate markets |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/iran-parliament-trumps-fake-news-about-talks-designed-to-manipulate-markets/ |roja-gihiştinê=2026-03-27 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}&lt;/ref&gt; Encumena parastinê ya Îranê gef xwariye ku ger perava başûr an giravên wekê Çarg ên Îranê werin dagirkirin an jî werin dorpêçkirin, dê ew teqemenî li ser rêyên keştîvaniyê yên li Kendava Farsê bicih bikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav= |tarîx=2026-03-23 |sernav=Iran threatens to mine Gulf marine routes if southern coast, islands attacked |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/iran-threatens-to-mine-gulf-marine-routes-if-southern-coast-islands-attacked/ |roja-gihiştinê=2026-03-27 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}&lt;/ref&gt;

Di nav roja 23ê adarê de êrîşên Îranê li ser Îsraêl,&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-03-23 |sernav=IDF detects day’s fifth Iran missile attack heading toward Eilat |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/idf-detects-days-fifth-iran-missile-attack-heading-toward-eilat/ |roja-gihiştinê=2026-03-27 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}&lt;/ref&gt; Mîrgehên Yekbûyî yên Erebî,&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=AP |tarîx=2026-03-23 |sernav=One person hurt after missile interception in UAE |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/one-person-hurt-after-missile-interception-in-uae/ |roja-gihiştinê=2026-03-27 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}&lt;/ref&gt; Kuweyt, Erebistana Siûdî, û Behreynê hatine ragihandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=AFP |tarîx=2026-03-23 |sernav=Explosions, sirens ring out in Bahrain |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/explosions-sirens-ring-out-in-bahrain/ |roja-gihiştinê=2026-03-27 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}&lt;/ref&gt;
==== Êrîşa li dijî baregeha pêşmergeyên Herêma Kurdistanê ====
Di 23 û 24ê adarê de êrîşên li dijî Herêma Kurdistanê berdewam kiriye.&lt;ref name=&quot;:16&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/240320266 |sernav=Di 24 demjimêran de 25 caran êrişî Herêma Kurdistanê hat kirin |malper=rudaw.net |roja-gihiştinê=2026-03-27 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Di 23ê adarê de, di nav 24 saetan de li dijî Herêma Kurdistanê 25 êrîşên dronî û mûşekan pêk hatiye.&lt;ref name=&quot;:16&quot; /&gt; Di 23ê adarê de Fermandariya Herêma 1ê ya Hêzên Pêşmergeyan hatiye armanc girtin. Di êrîşa li dijî fermandariya pêşmerge de 6 pêşmerge jiyana xwe jidest dane û 20 pêşmerge jî birîndar bûne.&lt;ref name=&quot;:16&quot; /&gt;

=== 24ê adarê ===
==== Êrîşên Dewletên Yekbûyî û Îsraêlê ====
Li gorî HRANAyê li seranserê Îranê 108 êrîş li 10 parêzgehan pêk hatine û herî kêm 61 qurbanî ku di nav de 12 kes sivîl bûn jiyana xwe jidest dane û 38 kes jî birîndar bûne. Êrîşên herî dijwar li Xuzestan û Îsfehanê pêk hatine. Êrîş li ser cihên mûşekan li Tebrîz û Borazcanê, pîşesaziyên leşkerî, tesîseke şîrketa gazê û karsaziyên sivîl li Îsfehanê, boriyeke gazê ya li Xuremşehrê, komplekseke werzîşê li Andîmeşkê û baregeheke Besîcê û avahiyên niştecîbûnên li Tehranê pêk hatine. Herwiha li Şahîn Şehr, Necefabad, herêma pîşesazî ya Cewzdan û Bender Kenganê jî êrîşên esmanî hatine ragihandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202603245682 |sernav=New wave of strikes hits cities across Iran |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-03-24 |roja-gihiştinê=2026-03-27 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Êrîşeke amerîkî ya şevê li ser baregeheke li El Enbarê bi kêmî ve 15 endamên Hêzên seferberiya gel a Iraqê hatine kuştin û 30 ji wan jî birîndar bûne. Komê mirina Saad Dawai, fermandarê operasyonên xwe li Enbarê, ragihandiye. Êrîşek li mala serokê PMFê Falih el-Feyyad li Mûsilê pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.jpost.com/middle-east/article-891019 |sernav=US strikes reportedly kill, wound 30 PMF fighters in Iraq {{!}} The Jerusalem Post |malper=The Jerusalem Post {{!}} JPost.com |tarîx=2026-03-24 |roja-gihiştinê=2026-03-27 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Hatiye ragihandin ku ev kom êrîşên li dijî Herêma Kurdistanê û li êrîşên li dijî baregehên li Herêma Kurdistanê birêve dibin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202603246138 |sernav=Airstrike hit PMF commander’s residence in Mosul, sources say |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-03-24 |roja-gihiştinê=2026-03-27 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

==== Êrîşên Îranê ====
Îranê bi mûşekan êrîşên li dijî Tel Avîv, Eylat, Dîmona û Heyfayê berdewam kiriye ku di encama êrîşan de gelek kes birîndar bûne. Kuweytê ragihandiye ku ji ber êrîşên Îranê zirar gihîştiye xetên elektrîkê.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |paşnav2=Summers |pêşnav2=Charlie |paşnav3=Agencies |tarîx=2026-03-24 |sernav=4 people lightly hurt, buildings mangled as Iranian missile attack hits Tel Aviv |url=https://www.timesofisrael.com/idf-says-it-struck-islamic-guards-hq-in-tehran-man-lightly-wounded-as-iran-keeps-up-strikes/ |roja-gihiştinê=2026-03-27 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}&lt;/ref&gt; Mûşekên Îranê li ser Beyrûtê hatine têkbirin ku di encamê de birîndariyên bi sivikî çêbûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.al-monitor.com/originals/2026/03/iranian-ballistic-missile-intercepted-over-lebanon-us-embassy-feared-target |sernav=Iranian ballistic missile intercepted over Lebanon, US Embassy feared as target - AL-Monitor: The Middle Eastʼs leading independent since 2012 |malper=www.al-monitor.com |roja-gihiştinê=2026-03-27 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Di êrîşa dronên Îranê ya li ser Behreynê de karkerek ji Morokoyê jiyana xwe jidest daye û çend leşker jî birîndar bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://orf.at/stories/3424849/ |sernav=Toter und Verletzte bei iranischen Angriffen auf Bahrain |malper=news.ORF.at |tarîx=2026-03-24 |roja-gihiştinê=2026-03-27 |ziman=de |paşnav=red |pêşnav=ORF at/Agenturen }}&lt;/ref&gt;
=== 25ê adarê ===
==== Êrîşên Dewletên Yekbûyî û Îsraêlê ====
Di encama êrişên hewayî yên li ser Îranê de li bakurê rojavayê Îranê 11 kesan jiyana xwe jidest dane.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202603258688 |sernav=Eleven killed in strikes in northwest Iran, official says |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-03-25 |roja-gihiştinê=2026-03-27 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Du tesîsên ku li Tehranê mûşekên krûzê çêdikirin bi êrîşên esmanî hatine hilweşandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202603253966 |sernav=Cruise missile production sites in Tehran were hit, Israel says |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-03-25 |roja-gihiştinê=2026-03-27 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Îsraêlê diyar kiriye ku wan navendeke lêkolînên deryayî li Îsfehanê wêran kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202603252252 |sernav=Israel says it struck Iranian naval research center in Isfahan |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-03-25 |roja-gihiştinê=2026-03-27 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Di bersivdayîna hewayî ya Amerîkayê ya li dijî baregeheke heşda şabî ya li rojavayê Enbarê 7 endamên rêxistina heşda şabî hatine kuştin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.jpost.com/middle-east/article-891115 |sernav=Deadly airstrike hits PMF site near army center in Iraq’s Anbar {{!}} The Jerusalem Post |malper=The Jerusalem Post {{!}} JPost.com |tarîx=2026-03-25 |roja-gihiştinê=2026-03-27 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;
==== Êrîşên Îranê ====
Balafirên bêmirov ên Îranê li balafirgeha navneteweyî ya Kuweytê depoyeke sotemeniyê armanc girtiye ku di encamê de şewateke derketiye, di heman demê de hêzên ewlehiyê ragihandin ku şeş balafirên din jî hatine têkbirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://gulfnews.com/world/gulf/kuwait/iranian-drone-strikes-hit-fuel-depot-at-kuwait-airport-1.500485349 |sernav=Iranian drone strikes hit fuel depot at Kuwait airport |malper=Gulf News: Latest UAE news, Dubai news, Business, travel news, Dubai Gold rate, prayer time, cinema |tarîx=2026-03-25 |roja-gihiştinê=2026-03-27 |ziman=en |paşnav=Amir |pêşnav=Khitam Al }}&lt;/ref&gt; Mûşekek Îranê li ser Urdunê hatiye têk birin ku perçeyên mûşekê li nêzîkî bajarê paytext a Emmanê ketine xwarê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.turkiyetoday.com/region/iran-fires-missiles-at-israel-us-bases-in-kuwait-jordan-bahrain-3216847 |sernav=Iran fires missiles at Israel, US bases in Kuwait, Jordan and Bahrain |malper=Türkiye Today |roja-gihiştinê=2026-03-27 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Artêşa Îsraêlê ragihandiye ku herî kêm mûşekeke Îranê hatiye têkbirin. Îranê îdia kiriye ku wan mûşekên krûz ên Qader avêtine ser keştiya USS Abraham Lincoln.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Walia |pêşnav=Gandharv |tarîx=2026-03-25 |sernav=Did Iranian Navy cruise missiles hit USS Abraham Lincoln or is it just a wild claim? Iran strike claim, US response, West Asia war update |url=https://economictimes.indiatimes.com/news/international/us/did-iranian-navy-cruise-missiles-hit-uss-abraham-lincoln-or-is-it-just-a-wild-claim-iran-strike-claim-us-response-west-asia-war-update/articleshow/129802009.cms?from=mdr |roja-gihiştinê=2026-03-27 |xebat=The Economic Times |issn=0013-0389 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.theweek.in/news/middle-east/2026/03/25/watch-iran-claims-second-missile-strike-on-uss-abraham-lincoln-amid-us-push-for-peace-talks.amp.html |sernav=WATCH: Iran claims second missile strike on 'USS Abraham Lincoln' amid US push for peace talks- The Week |malper=www.theweek.in |roja-gihiştinê=2026-03-27 }}&lt;/ref&gt; Zirar negihîştiye keştiyê. Mûşekek Îranê li nêzîkî mezintirîn santrala elektrîkê ya Îsraîlê ya nêzîkî Haderayê ketiye xwarê. Hatiye ragihandin ku ti birîndar an jî zirar çênebûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |paşnav2=Agencies |tarîx=2026-03-25 |sernav=Iran appears to target Israeli power plant in missile attack, but misses |url=https://www.timesofisrael.com/iran-appears-to-target-israeli-power-plant-in-missile-attack-but-misses/ |roja-gihiştinê=2026-03-27 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}&lt;/ref&gt;
=== 26ê adarê ===
Malpera nûçeyan a amerîkî [[Axios]]ê bi agahiyên bidest xistina çar çavkaniyan, ragihandiye ku Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê li ser vebijarkên ji bo êrîşa dawî ya li dijî Îranê dixebite, dibe ku di nav de bicihkirina leşkerên bejahiyên li ser axa Îranê û her wiha operasyoneke bombebaranê ya berfireh jî di nav xwe de bigire. Ev yek ji bo baştirkirina pozîsyona DYAyê di danûstandinên pêşerojê yên bi Îranê re an jî ji bo ku serok Trump bikaribe bi awayekî yekalî şer bi çalakiyek serketî bi dawî bike, hatiye armanckirin. Li gorî daxuyaniyê girtina an dorpêçkirina girava Çargê, xala sereke ya veguhestina petrola Îranê; girtina girava Larakê li tengava Hurmizê ku baregeh û sazîyên radarê yên Îranê lê ne; an jî destwerdana girava Ebû Mûsa, ku Îran beşa rojavayê Hurmizê ji vê giravê ve kontrol dike, di nav vebijarkan de ye. Bi awayekî din, DYA dikare tesîsan ji hewayê ve bombebaran bike.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Berman |pêşnav=Lazar |tarîx=2026-03-26 |sernav=US preparing ‘final blow’ options that could see use of ground troops if Iran talks fail — report |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/us-preparing-final-blow-options-that-could-see-use-of-ground-troops-if-iran-talks-fail-report/ |roja-gihiştinê=2026-03-27 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}&lt;/ref&gt;

Karbidestekî [[Pakistan]]ê ji ajansa nûçeyan a navneteweyî Reuters re gotiye ku Pakistan di danûstandinên bi DYAYê re gihîştiye wê encamê ku wezîrê derve yê Îranê Eraqçî û serokê parlamentoyê Xalîbaf ji lîsteya kuştinên armanckirî ya Îsraîlê hatine derxistin û her du kes wekê muxatabên sereke yên li Îranê hatine binav kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav= |tarîx=2026-03-26 |sernav=Israel backed off killing Iran’s Araghchi, Qalibaf at Pakistani-US request, Pakistani official says |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/israel-backed-off-killing-irans-araghchi-qalibaf-at-pakistani-us-request-pakistani-official-says/ |roja-gihiştinê=2026-03-27 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}&lt;/ref&gt; Wezîrê derve yê Pakistanê Îshaq Dar piştrast kiriye ku di navbera DYA û Îranê de danûstandinên nerasterast ji bo bidawîkirina şerê wan têne kirin û peyam bi rêya Îslamabadê têne şandin. Çavkaniyek leşkerî ya Îranê ragihandiye ku ji ber îhtimala êrîşeke bejayî yê li ser eniya başûr a Îranê zêdetirî milyonek leşker hatine seferberkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.tasnimnews.ir/en/news/2026/03/26/3549808/over-a-million-iranian-combatants-organized-for-ground-battle-with-us |sernav=Over A Million Iranian Combatants Organized for Ground Battle with US - Politics news |malper=Tasnim News Agency |roja-gihiştinê=2026-03-27 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Artêşa Îsraêlê ragihandiye ku hêzên wan ên hewayî di êrîşekê li bajarê bendera Bender Ebasê fermandarê payebilind ê hêzên deryayî yên artêşa pasdarên şoreşê Elî Reza Tengsîrî û serokê îstîxbarata deryayî Behnam Rezayî kuştine.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-03-26 |sernav=Katz confirms Israel has killed Iran official responsible for closing Hormuz, vows to hunt down IRGC ‘one by one’ |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/katz-confirms-israel-has-killed-iran-official-responsible-for-closing-hormuz-vows-to-hunt-down-irgc-one-by-one/ |roja-gihiştinê=2026-03-27 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-03-26 |sernav=IDF confirms killing IRGC Navy commander, says strike also killed Navy’s intel chief and rest of the Navy leadership |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/idf-confirms-killing-irgc-navy-commander-says-strike-also-killed-navys-intel-chief/ |roja-gihiştinê=2026-03-27 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}&lt;/ref&gt; Hêzên çekdar ên Îsraêlê piştre ragihandiye ku hemî fermandarên payebilind ên hêza deryayî ya pasdaran di êrîşê de jiyana xwe jidest dane.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |paşnav2=Agencies |paşnav3=Staff |pêşnav3=ToI |tarîx=2026-03-26 |sernav=Israel says IRGC Navy’s commander, other chiefs killed; Qalibaf said removed from hit list |url=https://www.timesofisrael.com/israel-says-irgc-navy-commander-killed-iranian-top-envoy-said-removed-from-hit-list/ |roja-gihiştinê=2026-03-27 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}&lt;/ref&gt;

Îranê girtina 14 kesan li çar parêzgehên welat ragihandiye ku wekê sixûrên &quot;dijminê amerîkî-siyonîst&quot; û endamên komên terorîst hatine binavkirin. Ew bi plankirina êrîşên çekdarî li ser navendên hikûmet û medyayê û radestkirina agahî û cihên hêzên leşkerî û ewlehiyê yên Îranê an jî binesaziya krîtîk ji dijmin re, hatine tawanbarkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.tasnimnews.ir/en/news/2026/03/26/3549648/people-arrested-in-iran-for-working-for-enemies |sernav=People Arrested in Iran for Working for Enemies - Politics news |malper=Tasnim News Agency |roja-gihiştinê=2026-03-27 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Hizbullahê li nêzîkî Qantara, Taybeh û Debel a li başûrê Libnanê pevçûnên çekdarî bi leşkerên bejayî yên Îsraêlê re piştrast kiriye ku di wan pevçûnan de çend tankên Îsraêlê hatine armanc girtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.tasnimnews.ir/en/news/2026/03/26/3549546/hezbollah-inflicts-heavy-losses-on-israeli-forces-in-southern-lebanon |sernav=Hezbollah Inflicts Heavy Losses on Israeli Forces in Southern Lebanon - World news |malper=Tasnim News Agency |roja-gihiştinê=2026-03-27 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Artêşa Îsraêlê şerê bi Hizbullahê re piştrast kiriye ku tê de du leşkerên Îsraêlê jiyana xwe jidest dane û çend ji wan jî birîndar bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-03-26 |sernav=IDF soldier killed during gunfight with Hezbollah members in southern Lebanon |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/idf-soldier-killed-during-gunfight-with-hezbollah-members-in-southern-lebanon/ |roja-gihiştinê=2026-03-27 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}&lt;/ref&gt; Li Nahariyeyê, di encama êrîşa mûşekî ya Hizbullahê de sivîlekî Îsraêlê jiyana xwe jidest daye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.jfeed.com/news-israel/hezbollah-rocket-strike-nahariya |sernav=BREAKING: Hezbollah Rocket Strike: 30-Year-Old Killed, Another Seriously |malper=JFeed |tarîx=2026-03-26 |roja-gihiştinê=2026-03-27 |ziman=en |paşnav=Isaacson |pêşnav=Gila }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-03-26 |sernav=Sgt. Aviaad Volansky killed in south Lebanon, 4 other soldiers wounded, says IDF |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/sgt-aviaad-volansky-killed-in-south-lebanon-4-other-soldiers-wounded-says-idf/ |roja-gihiştinê=2026-03-27 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}&lt;/ref&gt;

Mîrgehên Yekbûyî yên Erebî, Kuweyt û Erebistana Siûdî dîsa êrîşên bi mûşek û dronan ên Îranê hatine armanc girtin&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://english.alarabiya.net/News/saudi-arabia/2026/03/26/saudi-arabia-intercepts-destroys-over-30-drones-in-eastern-province- |sernav=Saudi Arabia intercepts, destroys over 30 drones in Eastern Province |malper=Al Arabiya English |tarîx=2026-03-26 |roja-gihiştinê=2026-03-27 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; ku du kes li Ebû Dabiyê jiyana xwe jidest daye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav= |tarîx=2026-03-26 |sernav=Two people killed in Abu Dhabi after missile interception, media office says |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/two-people-killed-in-abu-dhabi-after-missile-interception-media-office-says/ |roja-gihiştinê=2026-03-27 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}&lt;/ref&gt; Êrîşên Îran û Hizbullahê carek dîsa li dijî Îsraêlê hatine destpêkirin ku tenê di navbera nîvê şevê û nîvro de heft mûşekên Îranê ber bi Îsraêlê ve hatine avêtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-03-26 |sernav=No injuries reported in Iran’s 7th missile salvo of the day; forces heading to impact site |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/no-injuries-reported-in-irans-7th-missile-salvo-of-the-day-forces-heading-to-impact-site/ |roja-gihiştinê=2026-03-27 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}&lt;/ref&gt;
=== 27ê adarê ===
==== Êrîşên Îranê ====
Hêzên Îsraêlî ragihandine ku ji serê sibê ve Îranê 4 mûşek avêtine Îsraêlê, ku piraniya wan hatine têkbirin û di êrîşên mûşekên din de jî ti ziyan çênebûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-03-27 |sernav=Iran launches small number of missiles, with at least one cluster bomb, in 4th salvo today |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/iran-launches-small-number-of-missiles-with-at-least-one-cluster-bomb-in-4th-salvo-today/ |roja-gihiştinê=2026-03-28 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}&lt;/ref&gt; Kuweytê ragihandiye ku bi dronan û mûşekan êrîşî Bendera Mubarek El Kebîr hatiye kirin ku di encamê de ziyanên milkî çêbûne lê ti qurbaniyên mirovî çênebûne. Di heman rojê de rayedarên Mîrgehên Yekbûyî yên Erebî ragihandine ku şeş mûşekên balîstîk û neh dronên ji Îranê hatine, bi tevahî hatine têkbirin. Êrîşeke mûşekî û bê firokevan a Îranê li ser baregeha hewayî ya prens Sultan zirar da çend balafirên dagirtina sotemeniyê yên amerîkî û deh leşkerên amerîkî bi giranî birîndar bûne ku didu ji wan jî &quot;pir bi giranî&quot; birîndar bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2026-03-27 |sernav=US troops wounded, several refueling planes damaged in Iranian attack on Saudi air base |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/us-troops-wounded-several-planes-damaged-in-iranian-attack-on-saudi-air-base-official/ |roja-gihiştinê=2026-03-28 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cbsnews.com/news/10-americans-injured-in-iranian-attack-on-saudi-airbase/ |sernav=10 Americans injured in Iranian attack on Saudi air base - CBS News |malper=www.cbsnews.com |tarîx=2026-03-27 |roja-gihiştinê=2026-03-28 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;

==== Êrîşên Îsraêlê ====
Êrîşên Îsraêlê li kargehên pargîdaniya Pola Mobarakeh û pargîdaniya Pola Khouzestanê ku bi rêzê ve li Îsfehan û Ahwazê ne, xistiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-03-27 |sernav=Air Force bombs two large steel factories in Iran partially owned by IRGC |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/air-force-bombs-two-large-steel-factories-in-iran-partially-owned-by-irgc/ |roja-gihiştinê=2026-03-28 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}&lt;/ref&gt; Paşê êrîş li er kargeheke keka zer a nêzîkî Yezdê û reaktora ava giran a IR-40 li Arakê pêk hatine.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |paşnav2=Agencies |paşnav3=Staff |pêşnav3=ToI |tarîx=2026-03-27 |sernav=Israel bombs 2 IRGC-linked steel plants, 2 nuclear facilities as Iran vows revenge |url=https://www.timesofisrael.com/israel-bombs-2-irgc-linked-steel-plants-2-nuclear-facilities-as-iran-vows-revenge/ |roja-gihiştinê=2026-03-28 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}&lt;/ref&gt; Artêşa Îsraêlê diyar kiriye ku wan li Yezdê li cihekî sereke yê hilberîna mûşek û mayînên deryayî xistiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.jpost.com/middle-east/iran-news/article-891408 |sernav=IDF strikes Iran’s missile, sea mine production site in Yazd {{!}} The Jerusalem Post |malper=The Jerusalem Post {{!}} JPost.com |tarîx=2026-03-27 |roja-gihiştinê=2026-03-28 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Êrîşeke bi bombeyên komî ya Îranê li ser şeş deverên Îsraêlê li Ramat Gan çêbûne ku di encamê de kesek jiyana xwe jidest daye û sê kes jî birîndar bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Correspondents |pêşnav=Ynet |paşnav2=correspondents |pêşnav2=ynet |tarîx=2026-03-27 |sernav=One killed in central Israel after Iranian cluster missile; multiple impact sites reported |url=https://www.ynetnews.com/article/hyy11e00vowx |roja-gihiştinê=2026-03-28 |xebat=Ynetglobal |ziman=en }}&lt;/ref&gt;
=== 28ê adarê ===
Piştî ku peyvdarê leşkerî yê hûsiyan gotareke pêşkêş kiriye, mûşekek balîstîk ji Yemenê ber bi bajarê Beer Şeba li başûrê Îsraêlê ve hatiye avêtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Goodman |pêşnav=Rick |paşnav2=Vernon |pêşnav2=Hayden |paşnav3=Campbell |pêşnav3=Lucy |paşnav4=Olivares |pêşnav4=José |paşnav5=Ali |pêşnav5=Taz |paşnav6=Mackay |pêşnav6=Hamish |paşnav7=Frew |pêşnav7=Wendy |paşnav8=Goodman (now) |pêşnav8=Rick |paşnav9=Frew (earlier) |pêşnav9=Wendy |tarîx=2026-03-29 |sernav=Houthis join the fray – as it happened |url=https://www.theguardian.com/world/live/2026/mar/28/middle-east-crisis-live-iran-war-updates-trump-us-negotiations-israel-strikes-lebanon-tehran-syria-explosions |roja-gihiştinê=2026-03-29 |xebat=the Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}&lt;/ref&gt; Piştê çend saetan mûşekeke hûsiyan ku Îsraêlê hedef digirtin hatiye têkbirin û droneke ji Yemenê li nêzîkî Eîlatê hatiye têkbirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-03-28 |sernav=IDF says it intercepted Houthi cruise missile earlier today |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/idf-says-it-intercepted-houthi-cruise-missile-earlier-today/ |roja-gihiştinê=2026-03-29 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Crissy |pêşnav=Ron |paşnav2=Crissy |pêşnav2=Ron |tarîx=2026-03-28 |sernav=Suspected Houthi drone intercepted over southern Israel, no injuries reported |url=https://www.ynetnews.com/article/hkk4gkboze |roja-gihiştinê=2026-03-29 |xebat=Ynetglobal |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Du dronan li tesîsên bendergehên li Salalahê li başûrê Omanê xistine. Di vê êrişê de hatiye ragihandin ku karkerek birîndar bûye. Di heman rojê de Îranê diyar kiriye ku wan li nêzîkî bendergehê keştîyeke lojîstîkî ya artêşa Amerîkayê hedef girtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://timesofoman.com/article/169963-drone-attack-targets-port-of-salalah-expat-worker-injured |sernav=Drone attack targets Port of Salalah, expat worker injured |malper=Times of Oman |roja-gihiştinê=2026-03-29 |ziman=en |paşnav= |pêşnav= }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.lbcgroup.tv/news/middleeastnews/919186/lbci-lebanon-articles/en |sernav=Iran military says targeted US vessel near Oman port |malper=LBCIV7 |roja-gihiştinê=2026-03-29 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Di 28ê adarê de Îranê diyar kiriye ku wan depoyeke sîstema dijî-dronan a Ûkraynayê li Dubayê hedef girtiye ku wan ragihandye ku ev depo ji bo alîkariya hêzên amerîkî dihat bikaranîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://en.bd-pratidin.com/international/2026/03/28/59713 |sernav=Iran claims strike on Ukrainian defence site in UAE’s Dubai {{!}} {{!}} Bangladesh Pratidin |malper=en.bd-pratidin.com |tarîx=2026-03-28 |roja-gihiştinê=2026-03-29 |ziman=bn |paşnav=Pratidin |pêşnav=Bangladesh |roja-arşîvê=2026-04-28 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20260428150921/https://en.bd-pratidin.com/international/2026/03/28/59713 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

Balafirên bêmirov ên Îranê li balafirgeha navneteweyî ya Kuweytê xistine û di encamê de sîstema radarê xera bûye. Agirê ku 3 roj di depoya sotemeniyê ya balafirgehê de berdewam dikir, di dawiyê de hatiye vemirandin.

Artêşa Îsraêlê ragihandiye ku wan baregehên rêxistina Ppîşesaziyên deryayî ya li Tehranê û kargehên din ên çêkirina çekan û parastina hewayî ya Îranê bombebaran kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-03-28 |sernav=IDF says it bombed Tehran HQ of Iranian naval weapons and ship producer |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/idf-says-it-bombed-tehran-hq-of-iranian-naval-weapons-and-ship-producer/ |roja-gihiştinê=2026-03-29 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}&lt;/ref&gt;

Di heman demê de êrîşên li dijî Herêma Kurdistanê berdewam kiriye. Di 28ê adarê de êrîşeke dronî li dijî avahiya serokê Herêma Kurdistanê Nêçîrvan Barzanî li Dihokê pêk hatiye. Di dîmenan de hatiye dîtin ku dron li ber derê avahiya dikeve.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://channel8.com/kurmanci/news/30406 |sernav=KCK'YÊ ÊRIŞA LI SER MALA NÊÇÎRVAN BARZANÎ ŞERMEZAR KIR |malper=Channel8 |roja-gihiştinê=2026-03-29 |ziman=kr }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/2903202614 |sernav=Brîtanya: Em êrişa li mala Nêçîrvan Barzanî bi tundî şermezar dikin |malper=rudaw.net |roja-gihiştinê=2026-03-29 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/2803202624 |sernav=Mezlûm Ebdî li ser êrişa li mala Nêçîrvan Barzanî hatiye kirin daxuyanî da |malper=rudaw.net |roja-gihiştinê=2026-03-29 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Di şeva 28ê adarê de êrîşeke li Tehranê ziraran daye avahiyên Zanîngeha Zanist û Teknolojiyê ya Îranê. Artêşa Îranê gef xwariye ku dê êrîşî zanîngehên amerîkî yên li herêmê bike.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202603281733 |sernav=Blast damage hits Iran University of Science and Technology |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-03-28 |roja-gihiştinê=2026-03-29 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=AFP |tarîx=2026-03-28 |sernav=Iran threatens to hit US universities in the Middle East in retaliation for alleged strike on two universities |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/iran-threatens-to-hit-us-universities-in-the-middle-east-in-retaliation-for-alleged-strike-on-two-universities/ |roja-gihiştinê=2026-03-29 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}&lt;/ref&gt; Paşê, li gorî agahiyan, êrîşên Îsraêlê li ser depoyeke avê li Heftkelê ketin û Elî Fûladwend ku serokê beşa lêkolînê ya rêxistina nûbûn û lêkolînên parastinê, li Borujerdê bû ligel endamên malbata xwe jiyana xwe jidest daye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=ynet |tarîx=2026-03-28 |sernav=IDF strikes infrastructure in Iran; reports: senior nuclear program official killed |url=https://www.ynetnews.com/article/syc7d3ssbg |roja-gihiştinê=2026-03-29 |xebat=Ynetglobal |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Mirina Fûladwend paşê ji aliyê medyaya Îranê ve hatiye piştrast kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202603288568 |sernav=Research chief of Iran suspected nuclear weapons program killed in airstrikes |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-03-28 |roja-gihiştinê=2026-03-29 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Di heman rojê de li Eştaolê di êrîşeke mûşekî ya balîstîk de 19 kes birîndar bûne û di encamê de gelek xaniyan jî zirarê dîtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |paşnav2=Staff |pêşnav2=ToI |tarîx=2026-03-28 |sernav=Several hurt as Iranian missile hits Jerusalem-area town; Hezbollah continues to strike north |url=https://www.timesofisrael.com/several-hurt-as-iranian-missile-hits-jerusalem-area-town-hezbollah-continues-to-strike-north/ |roja-gihiştinê=2026-03-29 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}&lt;/ref&gt;

Hêzên deryayî yên brîtanî biryarê daye ku keştiyeke amfîbî ya RFA Lyme Bay ku bi dronên nêçîrvaniya mînan ve hatiye sazkirin, bişîne Tengava Hurmizê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.thetimes.com/uk/politics/article/rfa-lyme-bay-mine-hunting-iran-strait-hormuz-khft3jm3k |sernav=Navy fits RFA Lyme Bay with mine-hunting drones to end Iran blockade |malper=www.thetimes.com |tarîx=2026-03-28 |roja-gihiştinê=2026-03-29 |ziman=en |paşnav= |pêşnav= }}&lt;/ref&gt;
==== Erîşên li dijî Herêma Kurdistanê ====
Di roja 28 adarê de bi dronan li Dihokê li dijî avahiyê serokê Herema Kurdistanê [[Nêçîrvan Barzanî]] pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/kmr/story/903911/slug |sernav=Mesrûr Barzanî bi tundî êrîşa ser mala Nêçîrvan Barzanî şermezar dike |malper=Mesrûr Barzanî bi tundî êrîşa ser mala Nêçîrvan Barzanî şermezar dike |tarîx=2026-03-28 |roja-gihiştinê=2026-03-31 |paşnav=Kurdistan24 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/kmr/story/904224/slug |sernav=Brîtanya êrîşa li ser mala Nêçîrvan Barzanî şermezar dike |malper=Brîtanya êrîşa li ser mala Nêçîrvan Barzanî şermezar dike |tarîx=2026-03-29 |roja-gihiştinê=2026-03-31 |paşnav=Kurdistan24 }}&lt;/ref&gt; Di heman demê de ji aliyê rayedarên Herêma Kurdistanê ve hatiye ragihandin ku heta 28 adarê bi 5 car ofîsên fermî yên rêveberiya Herêma Kurdistanê ji aliyê dronan ve bûye armaca êrîşan. Hatiye texmîn kirin ku ev êrîş ji aliyê komên heşda şabî yên ku nav sinorê Iraqê de ne pêk hatiye. Di derbarê êrîşan de [[Mesûd Barzanî]] banga li hikûmeta Iraqê kiriye ku di derbarê van komên êrîşkar de helwesta xwe diyar bikin.

=== 29ê adarê ===
Di 29ê adarê de, di encama êrîşên hewayî yên DYA û Îsraêlê ya li ser bajarê Bender Hamîr a li başûrê Îranê herî kêm 5 kes jiyana xwe jidest dane.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Sanger |pêşnav=David E. |paşnav2=Boxerman |pêşnav2=Aaron |paşnav3=Mahoozi |pêşnav3=Sanam |tarîx=2026-03-29 |sernav=Trump Says Iran Agreed to Allow 20 More Ships of Oil Through Strait of Hormuz |url=https://www.nytimes.com/live/2026/03/30/world/iran-war-trump-oil-news |roja-gihiştinê=2026-03-31 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331 }}&lt;/ref&gt; Mûşekek Îranê li kargeheke kîmyewî ya li herêma pîşesaziyê ya Neot Hovav a li herêma Negev a Îsraêlê armanc digire. Di vê êrîşa Îranê de kesek birîndar bûye û ev yek fikarên li ser rijandina gazê ya xeternak zêde kiriye. Di dîmenan de hatiye dîtin ku karwaneke heşda şabî derbasê bajarê Xoremşehrê dibe ku li ser sinorê Iraqê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202603282000 |sernav=Video: Tehran-backed militia convoy seen moving from Iraq toward Iran |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-03-28 |roja-gihiştinê=2026-03-31 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

DYA û Îsraêlê bi tevahî êrîşî çar tesîsên sereke yên hilberîna mûşekên balîstîk û 29 cihên avêtina mûşekan kirine. Kompleksên leşkerî yên li Xocir, Şahrûd, Parçîn û Hekîmiyeyê zirareke mezin dîtine û pisporan texmîn kirine ku zirara li van tesîsan dibe ku kapasîteya Îranê ya hilberîna mûşekên balîstîk ên xwedî menzîla kurt û navîn heta ku tesîs ji nû ve werin avakirin, rawestandiye. Li Xocîr û Şahrûdê, avahiyên tevlihevkirin û rijandinê, xetên hilberîna serên şer û tesîsên ku pêkhateyên sotemeniyên girîng hildiberînin bûne hedef; li Parçînê, motorên sotemeniya mûşekan a hişk û tesîsa Taleghan 2 zirar dîtine. Kompleksa Hekimiyeyê tesîsên hilberîna sotemeniya şil û cihê avêtina mûşekan dihewîne ku hatiye diyarkirin 19 avahî li wir hatine hedef girtin. Her wiha, gelek avahî û deriyên tunelan ên li baregehên mûşekî yên Xorgu û Îmam Elî hatine armanc girtin.&lt;ref name=&quot;Bern2026&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://understandingwar.org/research/middle-east/iran-update-special-report-march-29-2026/ |sernav=Iran Update Special Report, March 29, 2026 |malper=Institute for the Study of War |tarîx=2026-03-30 |roja-gihiştinê=2026-03-31 |ziman=en-US |paşnav=Bern |pêşnav=Stefaniia }}&lt;/ref&gt;

Bandorên şer ên li ser siyaset û aboriya navxweyî ya Îranê jî eşkere bûne. Karbidestên sipaha pasdarên şoreşa îslamî hişyariyên serokkomarê Îranê Mesûd Pezeşkiyan a li ser bandora aborî ya şer paşguh kirine. Pezeshkian diyar kiriye ku şer bi giranî zirarê daye aboriya welat û heke di navbera DYA û Îsraêlê de agirbest neyê bidestxistin, di nav sê çar hefteyan de dikare hilweşîneke aborî li Îranê çêbike. Rejîm hewl dide ku bi bikaranîna hestên neteweperest raya giştî bikişîne ser piştgiriya ewlehiya navxweyî û şer û bi vî awayî kampanyayeke leşkerî ya dilxwazî bi navê &quot;canfêda&quot; dest pê dike.&lt;ref name=&quot;Bern2026&quot;/&gt;
=== 30ê adarê ===
==== Erîşên DYA û Îsraêlê ====
Li gelek deverên Îranê ku di nav de Abad, Endîşe, Navçeya 15, Evîn, Mesûdiye, Nobonyad, Qeleh Hesen Xan û Seadatê, teqîn çêbûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202603299006 |sernav=Explosions, fighter jet activity reported across multiple provinces in Iran |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-03-29 |roja-gihiştinê=2026-03-31 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Îsraêlê ragihandiye ku wan li Tehranê navendên fermandariya mobîl û cihên ku ji bo çêkirina çekan hatine bikar anîn hedef girtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202603293568 |sernav=Israel says it struck mobile command centers in Tehran |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-03-29 |roja-gihiştinê=2026-03-31 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Di êrîşa DYA û Îsraêlî ya li ser gundekî Îranê de şeş kes jiyana xwe jidest dane û di encama êrîşan de pênc xanî hilweşiyane û 22 kes jî birîndar bûne. Piştî ku binesaziya elektrîkê ji ber parçeyên şarapnelê zirar dîtine, li hinek deverên Tehran û parêzgeha Alborzê, tevî Kerecê, elektrîka bajaran hatiye qutkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav= |tarîx=2026-03-29 |sernav=Iranian minister confirms blackouts in parts of Tehran and in Karaj after strikes hit power grid |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/iranian-minister-confirms-blackouts-in-parts-of-tehran-and-in-karaj-after-strikes-hit-power-grid/ |roja-gihiştinê=2026-03-31 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}&lt;/ref&gt;

Ajansa Enerjiya Atomî ya Navneteweyî (IAEA) ragihand ku reaktora ava giran a IR-40 piştî ku di êrîşa Îsraîlê ya 27ê Adarê de zirareke giran dîtiye û êdî nexebitiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://english.alarabiya.net/News/middle-east/2026/03/30/iran-s-heavy-water-production-plant-no-longer-operational-iaea-says |sernav=Iran’s heavy water production plant no longer operational, IAEA says |malper=Al Arabiya English |tarîx=2026-03-30 |roja-gihiştinê=2026-03-31 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Li gelek deverên Îranê ku di nav wan de Girava Kiş, Girava Qeşm û Bandar Ebas ên li parêzgeha Hormozgan, li Babol a li parêzgeha Mazenderan, li Dêhgolan a li parêzgeha Kurdistanê û li Tebrîz a li parêzgeha Azerbaycana Rojhilat, teqîn û êrîş çêbûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202603302665 |sernav=New wave of strikes reported across several Iran provinces |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-03-30 |roja-gihiştinê=2026-03-31 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

==== Êrîşên Îranê ====
Mûşekek Îranê li tesîseke kîmyayî ya ADAMA li Ne'ot Hovav ketiye û di encamê de kesek birîndar bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Curiel |pêşnav=Ilana |paşnav2=Curiel |pêşnav2=Ilana |tarîx=2026-03-29 |sernav=Iran targets southern Israel: impacts in Be'er Sheva, industrial plant hit in Neot Hovav |url=https://www.ynetnews.com/article/bjhifiijwl |roja-gihiştinê=2026-03-31 |xebat=Ynetglobal |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Surkes |pêşnav=Sue |tarîx=2026-03-29 |sernav=Ministry says hazardous materials leak has been ruled out after missile fragment hit factory in south |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/ministry-says-hazardous-materials-leak-has-been-ruled-out-after-missile-fragment-hit-factory-in-south/ |roja-gihiştinê=2026-03-31 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}&lt;/ref&gt; Di derengiya 29ê adarê, balafirên bêpîlot ên Îranê li Kuweytê li baregeheke leşkerî dana û di encamê de 10 leşker birîndar bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/30/iranian-attack-damages-kuwait-power-and-desalination-plant-kills-worker |sernav=Iranian attack damages Kuwait power and desalination plant, kills worker |malper=Al Jazeera |roja-gihiştinê=2026-03-31 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;
=== 31ê adarê ===
==== Êrîşên DYA û Îsraêlê ====
Li gorî artêşê di 31ê adarê de êrîşên hewayî yên DYA û Îsraêlê li dijî depoyên cebilxaneyê yên li Îsfehanê&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-03-31 |sernav=US hits Iranian ammunition bunkers, causing major explosions |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/us-hits-iranian-ammunition-bunkers-causing-major-explosions/ |roja-gihiştinê=2026-04-04 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}&lt;/ref&gt; û her wiha li dijî tesîsên hilberîna çekan û pargîdaniyeke dermanan li Tehranê berdewam kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-03-31 |sernav=IDF says it struck Iranian sites for missile components, anti-aircraft weapons |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/idf-says-it-struck-iranian-sites-for-missile-components-anti-aircraft-weapons/ |roja-gihiştinê=2026-04-04 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=AFP |tarîx=2026-03-31 |sernav=Iran claims US-Israel strikes targeted major pharmaceutical company |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/iran-claims-us-israel-strikes-targeted-major-pharmaceutical-company/ |roja-gihiştinê=2026-04-04 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Agencies and ToI Staff |tarîx=2026-04-01 |sernav=Acknowledging strike, Iran FM claims fentanyl factory only supplying ‘hospital drugs’ |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/acknowledging-strike-iran-fm-claims-fentanyl-factory-only-supplying-hospital-drugs/ |roja-gihiştinê=2026-04-04 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}&lt;/ref&gt; Li gorî çavkaniyên Îsraêlê, Mehdî Wefaî ku endezyarê sereke yê hêza Qudsê ya Muhafizên Şoreşê li Libnanê ye, li Mahallatê di êrîşan de jiyana xwe jidest daye. Wezareta Tenduristiyê ya Libnanê ragihandiye ku di êrîşên hewayî yên Îsraêlê ya di tevahiya rojê de li herêmên Tyr, Saydon û Bint Cubeyl herî kêm heşt kesan jiyana xwe jidest dane.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=AFP and ToI Staff |tarîx=2026-03-31 |sernav=Israeli strikes in south Lebanon kill 8, including paramedic — Lebanon Health Ministry |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/israeli-strikes-in-south-lebanon-kill-8-including-paramedic-lebanon-health-ministry/ |roja-gihiştinê=2026-04-04 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}&lt;/ref&gt;

Di heman rojê de artêşa Îsraêlê kuştina Hec Haşem di êrîşeke esmanî de li Beyrûtê ragihandiye ku di îlona sala 2024an de eniya başûr a Hizbullahê ji Elî Karakî wergirtibû.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-04-01 |sernav=Top Hezbollah commander killed by Israeli Navy in Beirut — IDF |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/top-hezbollah-commander-killed-by-israeli-navy-in-beirut-idf/ |roja-gihiştinê=2026-04-04 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}&lt;/ref&gt; Li gorî çavkaniyên filistînî, di êrîşên hewayî yên Îsraêlê ya li ser Cebeliye û Xan Yûnisê ya li Şerîda Xezzeyê de pênc kesan jiyana xwe jidest dane.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav= |tarîx=2026-03-31 |sernav=Israeli strikes kill five in Gaza Strip, medics say |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/israeli-strikes-kill-five-in-gaza-strip-medics-say/ |roja-gihiştinê=2026-04-04 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}&lt;/ref&gt;

==== Êrîşên Îranê ====
Artêşa Îranê êrîşên xwe yên li ser yekîneyên amerîkî yên li baregeha hewayî ya prens Siltan a li Erebistana Siûdî,&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.tasnimnews.ir/en/news/2026/04/01/3554165/irgc-destroys-us-aircrew-accommodation-in-al-kharj-air-base-targets-200-personnel |sernav=IRGC Destroys US Aircrew Accommodation in Al Kharj Air Base, Targets 200 Personnel - Politics news |malper=Tasnim News Agency |roja-gihiştinê=2026-04-04 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; keştiyeke konteyner a Îsraêlê li avên navendî yên Kendava Farisî, xaleke kombûnê ya hêzên deryayî yên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê li peravên Mîrgehên Yekbûyî yên Erebî, pergala parastina dronan a flota pêncemîn a amerîkî ya li derveyî baregeha xwe ya nêzîkî balafirgeha Behrêynê û du pergalên radarê amerîkî li baregeha Ehmed el-Cabirê, li Kuweytê ragihandiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.tasnimnews.ir/en/news/2026/03/31/3553369/irgc-launches-blitz-on-us-israeli-targets |sernav=IRGC Launches Blitz on US, Israeli Targets - Politics news |malper=Tasnim News Agency |roja-gihiştinê=2026-04-04 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Her wiha, droneke MQ-9 li ser Îsfehanê û droneke LUCAS li ser Qeşmê hatin têk birin ku bi vî awayî hejmara dronên amerîkî-îsraêlî yên ku ji destpêka şer ve hatine xistin gihîştiye 147 dronan.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.tasnimnews.ir/en/news/2026/03/31/3553408/iranian-army-shoots-down-intruding-mq-9-lucas-drones |sernav=Iranian Army Shoots Down Intruding MQ-9, LUCAS Drones - Politics news |malper=Tasnim News Agency |roja-gihiştinê=2026-04-04 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Erebistana Siûdî&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://english.alarabiya.net/News/saudi-arabia/2026/03/31/saudi-arabia-intercepts-destroys-two-drone-attacks- |sernav=Saudi Arabia intercepts, destroys two drone attacks |malper=Al Arabiya English |tarîx=2026-03-31 |roja-gihiştinê=2026-04-04 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; û Mîrnişînên Yekbûyî yên Erebî operasyonên parastina hewayî ragihandine&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.euronews.com/2026/03/31/euronews-journalists-report-multiple-blasts-in-dubai-in-iranian-missile-and-drone-attack |sernav=Iran launches missile and drone barrage on Dubai, Kuwaiti tanker hit. |malper=www.euronews.com |roja-gihiştinê=2026-04-04 }}&lt;/ref&gt; û di heman rojê de Îsraêl dîsa ji aliyê Îran û Hizbullahê ve bi roketan hate hedefgirtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-03-31 |sernav=No injuries reported in Iran’s latest volley of missiles at central Israel |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/no-injuries-reported-in-irans-latest-volley-of-missiles-at-central-israel/ |roja-gihiştinê=2026-04-04 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.jpost.com/israel-news/defense-news/article-891733 |sernav=Northern Israel faces over 50 Hezbollah rocket launches, drone infiltrations {{!}} The Jerusalem Post |malper=The Jerusalem Post {{!}} JPost.com |tarîx=2026-03-31 |roja-gihiştinê=2026-04-04 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

==== Revandina rojnemavana amerîkî ====
Wezareta karên hundir a Iraqê û wezareta karên derve ya DYAyê ragihandine ku rojnamevana serbixwe ya amerîkî Shelly Kittelson li Bexdayê ji aliyê rêxistina terorîst a lîwayên Hizbullahê ya ku Îran piştgiriyê dide wan ve hatiye revandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/news/articles/c5yled478zwo |sernav=US journalist Shelly Kittleson kidnapped in Baghdad |malper=www.bbc.com |tarîx=2026-03-31 |roja-gihiştinê=2026-04-04 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt;

=== 1ê nîsanê ===
Di 1ê nîsana 2026an de, Ajansa Nûçeyan a Mehr ku ajanseke nîvfermî ya nûçeyan a dewleta Îranê ye, ragihandiye ku analîstê siyasî û wezîrê derve yê berê Kemal Xerazî di êrîşeke asmanî ya li ser mala wan de bi giranî birîndar bûye û hevjîna wî jî jiyana xwe jidest daye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://english.alarabiya.net/News/middle-east/2026/04/01/former-iran-fm-seriously-injured-wife-killed-in-tehran-strike |sernav=Former Iran FM ‘seriously injured,’ wife killed in Tehran strike |malper=Al Arabiya English |tarîx=2026-04-01 |roja-gihiştinê=2026-04-17 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Karbidestên îranî êrîş wekê hewldanek ji bo têkbirina pêvajoya dîplomatîk bi nav kirine û diyar kirine ku Xerazî civînek plankirî di navbera karbidestên Îranî û cîgirê serokê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê JD Vance de koordîne dikir.&lt;ref name=&quot;KannoYoungs2026&quot;&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Kanno-Youngs |pêşnav=Zolan |tarîx=2026-04-01 |sernav=Trump Claims Military Success but Offers No Clear Timeline to End Fighting |url=https://www.nytimes.com/live/2026/04/01/world/iran-war-trump-oil-news |roja-gihiştinê=2026-04-17 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331 }}&lt;/ref&gt;

Li gorî agahiyan, di êrîşên esmanî yên li ser Girava Hengamê ku xakeke Îranê ya li Tengava Hurmizê ye, heft kes birîndar bûne.&lt;ref name=&quot;KannoYoungs2026&quot;/&gt; Di heman demê de, Donald Trump diyar kiriye ku ew êdî ji ber uranyuma dewlemendkirî ya bin erdê ya Îranê ne xemgîn e.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=negotiate |pêşnav=the United States to |paşnav2=sabotage |paşnav3=years |pêşnav3=attack the Iranian nuclear program for the past 25 |tarîx=2026-04-01 |sernav=‘I Don’t Care About That’: Trump Says Iran’s Enriched Uranium Is Not a Concern |url=https://www.nytimes.com/2026/04/01/us/politics/trump-iran-war-nuclear-uranium.html |roja-gihiştinê=2026-04-17 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331 }}&lt;/ref&gt;

Ji aliyê din ve, Benjamin Netanyahu îdia kiriye ku êrîşên ji aliyê Amerîka û Îsraêlê ve hatine kirin, şiyana Îranê ya hilberîna çekên navokî û mûşekên balîstîk ji holê rakirine û ev yek &quot;du gefên hebûnî&quot; yên li ser Îsraêlê ji holê rakiriye.&lt;ref name=&quot;KannoYoungs2026&quot;/&gt;

Serokkomarê Îranê Mesûd Pezeşkiyan nameyeke vekirî ji bo welatiyên amerîkî belav kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Lee |pêşnav=Chantelle |tarîx=2026-04-02 |sernav=Iranian President Pens Open Letter to American People |url=https://time.com/article/2026/04/01/iran-war-president-open-letter-american-people/ |roja-gihiştinê=2026-04-17 |xebat=Time |ziman=en-US |issn=0040-781X }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=tîrmeh 2026 }}&lt;/ref&gt;
=== 2ê nîsanê ===
Di 2ê nîsanê de Donald Trump gotarek li seranserê welêt pêşkêş kiriye û diyar kiriye ku êrîşan sîstemên mûşek û dronan ên Îranê &quot;bi awayekî dramatîk kêm kirine&quot;. Wî her wiha diyar kiriye ku êrîşên li ser Îranê dê di du-sê hefteyên bê de zêdetir bibin bi armanca &quot;vegerandina wan ji bo serdema kevirî, cihê ku ew lê ne&quot;.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Broadwater |pêşnav=Luke |paşnav2=Pager |pêşnav2=Tyler |tarîx=2026-04-02 |sernav=5 Takeaways From Trump’s Address on Iran |url=https://www.nytimes.com/2026/04/01/us/politics/trump-iran-war-address-takeaways.html |roja-gihiştinê=2026-04-17 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331 }}&lt;/ref&gt; Li gorî agahiyan du êrîşên ji aliyê DYAyê ve li ser Pira B1 a ku di navbera Tehran û Kerecê de ye û wekê pira herî bilind a Rojhilata Navîn hatiye binavkirin pêk hatiye ku di encamê de heşt kes hatine kuştin, 95 kes birîndar bûne û pir jî hilweşiyaye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.al-monitor.com/originals/2026/04/trump-announces-destruction-irans-tallest-bridge |sernav=Trump announces destruction of Iran's tallest bridge - AL-MONITOR: The Middle Eastʼs leading independent news source since 2012 |malper=www.al-monitor.com |roja-gihiştinê=2026-04-17 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Di dema êrîşê de, gelek malbatên îranî li parkên di bin pirê de ku ji bo pîrozbahiyên Sizdeh Be-Dar kom bibûn, hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/persian/articles/cgk03vyre3ko |sernav=واکنش‌ها یه حمله هوایی به «بلندترین پل خاورمیانه» در کرج؛ از نگرانی از بازگشت به «عصر حجر» تا «بهترش را می‌سازیم» |malper=BBC News فارسی |tarîx=2026-04-03 |roja-gihiştinê=2026-04-17 |ziman=fa }}&lt;/ref&gt;

Îranê ragihandye ku Enstîtuya Pasteur a sedsalî û navendeke bijîşkî, di encama êrîşan de zirareke cidî dîtiye. Wezîrê berevaniya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê Hegseth pesnê xwe daye ku &quot;tevahiya rojê mirin û wêranî ji esîman ve çêbûye&quot;.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.france24.com/en/live-news/20260402-trump-gloats-on-possible-war-crimes-in-iran-but-punishment-distant |sernav=Trump gloats on possible war crimes in Iran, but punishment distant |malper=France 24 |tarîx=2026-04-02 |roja-gihiştinê=2026-04-17 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Hêzên oarastina Îsraêlê ragihandiye ku wan di êrîşekê de li herêma Kirmaşanê ya Îranê, fermandarê mûşekên balîstîk ên Îranê Mekrem Atimî û çend fermandarên tabûrê ji yekîneya mûşekên balîstîk ên navendî ya Îranê ya Atimî kuştine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.jpost.com/middle-east/article-891953 |sernav=IDF kills Iranian ballistic missile chief, strike targets key supply bridge {{!}} The Jerusalem Post |malper=The Jerusalem Post {{!}} JPost.com |tarîx=2026-04-02 |roja-gihiştinê=2026-04-17 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.israelnationalnews.com/flashes/682113 |sernav=IDF eliminates Iranian ballistic missile commander in Kermanshah region |malper=Israel National News |tarîx=2026-04-16 |roja-gihiştinê=2026-04-17 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Êrîşeke mûşekî ya balîstîk a Îranê li Petah Tikva zirar daye kargeheke dronên Îsraêlê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kogan |pêşnav=V.S. |paşnav2=Berkovich |pêşnav2=I.V. |tarîx=2019-12-15 |sernav=Silver, gold and palladium leaching from electronic scrap using bromine- bromide solution |url=https://doi.org/10.31643/2019/6445.36 |kovar=Kompleksnoe Ispolʹzovanie Mineralʹnogo syrʹâ/Complex Use of Mineral Resources/Mineraldik Shikisattardy Keshendi Paidalanu |cild=311 |hejmar=4 |rr=35–47 |doi=10.31643/2019/6445.36 |issn=2224-5243 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.calcalistech.com/ctechnews/article/b1bptztoze |sernav=Israeli drone factory hit by Iranian missile |malper=ctech |tarîx=2026-04-03 |roja-gihiştinê=2026-04-17 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.jpost.com/defense-and-tech/article-892002 |sernav=AeroSentinel production facility damaged by Iranian missile attack {{!}} The Jerusalem Post |malper=The Jerusalem Post {{!}} JPost.com |tarîx=2026-04-03 |roja-gihiştinê=2026-04-17 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;
=== 5ê nîsanê ===

== Êrîşên li dijî Herêma Kurdistanê ==
{{Gotara bingehîn|Êrîşên li dijî Herêma Kurdistanê 2026}}
Ji destpêka şer ve Herêma Kurdistanê bûye armanca êrîşan. Êrîşên li ser [[Herêma Kurdistanê]] di 28ê sibata 2026an despêkiriye ku gelek deverên li parêzgeha Hewlêrê û parêzgeha Silêmanî rasterast bûne armanca êrîşên dronên Îranê û heşda şabî ku ji nav sinorê Iraqê ve êrîşê Herêma Kurdistanê kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.state.gov/releases/office-of-the-spokesperson/2026/03/joint-statement-on-irans-missile-and-drone-attacks-in-the-region/ |sernav=Joint Statement on Iran’s Missile and Drone Attacks in the Region |malper=United States Department of State |roja-gihiştinê=2026-03-16 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt; Di êrîşan de deverên derdor ên [[Balafirgeha Navneteweyî ya Hewlêrê]] hatiye armanc girtin ku hêzên amerîkî yên [[Hevpeymaniya Navneteweyî li dijî Daişê|hevpeymaniya navneteweyî ya li dijî DAIŞê]] li deverên bûn û yek ji van xalan balyozxaneya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ya Hewlêrê bû ku bibû armanca êrîşan.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://understandingwar.org/research/middle-east/iran-update-evening-special-report-march-1-2026/ |sernav=Iran Update Evening Special Report, March 1, 2026 |malper=Institute for the Study of War |tarîx=2026-03-02 |roja-gihiştinê=2026-03-16 |ziman=en-US |paşnav=Sleiman |pêşnav=Nadia }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/896852/slug |sernav=Drones Shot Down Over Erbil Near U.S. Consulate as Iran-Israel Conflict Expands to Iraqi Kurdistan |malper=Drones Shot Down Over Erbil Near U.S. Consulate as Iran-Israel Conflict Expands to Iraqi Kurdistan |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-03-16 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}&lt;/ref&gt;

Di 12ê adarê de baregeheke leşkerî ya [[Îtalya]]yê ya li [[Hewlêr (paytext)|Hewlêrê]] rasterast bûye armanceke êrîşa mûşekan.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202603120049 |sernav=Missile hits Italian base in Erbil, no injuries reported |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-03-12 |roja-gihiştinê=2026-03-16 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Piştê re ji aliyê rayedaran ve hatiye ragihandin ku di vê êrişê de ti birîndar çênebûne. Di  roja 12ê adarê de kampeke perwerdeyê ya ku ji aliyê leşkerên [[Fransa]]yê li Hewlêrê ve dihatin bikaranîn rasterast bûye armanca êrîşan ku fermandarê [[Fransayî|fransî]] ya bi navê Arnaud Frion ku ji Tabûra 7em a şopvanên alpînê bû ku bi eslê xwe ji bajarê [[Varces-Allières-et-Risset|Varces]], Isèreyê bû di êrîşê de jiyana xwe jidest daye û şeş leşker jî birîndar bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.france24.com/en/middle-east/20260312-middle-east-war-live-israel-lebanon-iran-gulf |sernav=French soldier killed in drone attack in Iraq’s Kurdish region, Macron says |malper=France 24 |tarîx=2026-03-12 |roja-gihiştinê=2026-03-16 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Heta 17ê adarê nêzîkî 300 êrîş li hemberî Herêma Kurdistanê pêk hatine. Di êrîşên de gelek deverên li [[Hewlêr (paytext)|Hewlêr]] û [[Silêmanî (bajar)|Silêmanî]] rasterast bûne armanca êrîşan.

Herêma Kurdistanê ji destpêka şer ve ku di 28ê adarê de hatibû destpêkirin bûye armaca êrîşên Îranê û bi taybetî êrîşên heşda şabiyên ku ji nav sinorê Iraqê ve êrîşê Herêma Kurdistanê kirine. Di van êrîşên li dijî Herêma Kurdistanê 6 pêşmergeyên Herêma Kurdistanê,&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://channel8.com/kurmanci/news/30290 |sernav=WEZARETA PÊŞMERGEYAN: 6 PÊŞMERGEYÊN LEHENG ŞEHÎD BÛN |malper=Channel8 |roja-gihiştinê=2026-03-25 |ziman=kr }}&lt;/ref&gt; 6 pêşmergeyên [[Rojhilata Kurdistanê]] û fermanderekî fransî jiyana jidest dane.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.fdd.org/analysis/2026/03/11/us-condemns-iranian-and-militia-attacks-in-iraq-amid-unclaimed-airstrikes-on-tehran-backed-militias/ |sernav=US condemns Iranian and militia attacks in Iraq amid unclaimed airstrikes on Tehran-backed militias |malper=FDD |tarîx=2026-03-11 |roja-gihiştinê=2026-03-16 |ziman=en |paşnav=Frantzman |pêşnav=Seth J. }}&lt;/ref&gt; Ji ber van êrîşên li dijî Herêma Kurdistanê 20 pêşmergeyên Herêma Kurdistanê jî birîndar bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/240320266 |sernav=Di 24 demjimêran de 25 caran êrişî Herêma Kurdistanê hat kirin |malper=rudaw.net |roja-gihiştinê=2026-03-25 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

== Bandora şer ==
Îsraîlê rewşa awarte li seranserê welêt ragihandiye ku diyar kiriye ku ev mezintirîn êrîş ew ku wan li hemberî Îranê pêk anîye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/2026/02/28/middleeast/israel-attack-iran-intl-hnk |sernav=What we know about the US-Israeli attack on Iran and Tehran’s retaliation |malper=CNN |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en |paşnav=McCluskey |pêşnav=Christian Edwards, Karina Tsui, Mitchell }}&lt;/ref&gt; Îsrael Katz daxuyaniyek daye û gotiye &quot;Li gorî benda 9C(b)(1) a qanûna parastina sivîl, 5711-1951, di bin desthilata min de û piştî ku ez piştrast bûm ku ihtîmaleke mezin a êrîşekê li ser nifûsa sivîl heye ku ez bi vê yekê li seranserê axa welat eniya navxweyî radigihînim.&quot;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/896765/slug |sernav=Israel Begins Attacks on Iran, Explosions Reported in Tehran Amid Preemptive Strike Declaration |malper=Israel Begins Attacks on Iran, Explosions Reported in Tehran Amid Preemptive Strike Declaration |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}&lt;/ref&gt; Rojnameya New York Times diyar kiriye ku dibistan û cihên kar ên Îsraîlê jî dê werin girtin û kombûnên giştî werin betalkirin. Li Îranê qutbûna înternetê &quot;nêzîkî tevahiya welat&quot; ji nû ve hatiye pêkanîn ku NetBlocksê ragihandiye ku girêdana înternetê li Îranê daketiye ji %4 ê ji astên asayî.&lt;ref name=&quot;:4&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://mastodon.social/@netblocks/116147264437940657 |sernav=NetBlocks (@netblocks@mastodon.social) |malper=Mastodon |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=ku }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/fa/202602281170 |sernav=نت‌بلاکس از خاموشی اینترنت در ایران خبر داد |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=fa }}&lt;/ref&gt;
=== Girtina qada hewayî ===
Piştî êrîşan ji ber ku dewletên herêmî qada hewayî girtin, qada hewayî ya Îranê bi piranî ji bo balafirên sivîl vala bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202602284853 |sernav=Iran’s skies empty after strikes as regional states close airspace |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Bi dest pêka êrîşan re Behreyn, Iraq, Îsraêl, Kuweyt, Qeter, Sûriye û Mîrgehên Yekbûyî yên Erebî qadên xwe yên hewayî girtine û gelek balafir ber bi cihên din ve hatin veguhastin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attack-02-28-26-hnk-intl |sernav=Israel closes airspace after strikes on Iran |malper=CNN |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en |paşnav= |pêşnav= }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Lehmann |pêşnav=Noam |tarîx=2026-02-28 |sernav=Iraq shuttering airspace after US, Israel strike Iran |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/iraq-shuttering-airspace-after-us-israel-strike-iran/ |roja-gihiştinê=2026-02-28 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Edit |tarîx=2026-02-28 |sernav=Syria shutters airspace |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/syria-shutters-airspace/ |roja-gihiştinê=2026-02-28 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}&lt;/ref&gt; Pargîdaniyên hewayî yên navneteweyî yên wekê Air India, Biman Bangladesh Airlines, British Airways, Cathay Pacific Airways, IndiGo, Lufthansa, Virgin Atlantic û Wizz Air ji ber şer û pevçûnan seferên xwe yên bo Rojhilata Navîn ji bo demên cuda cuda rawestandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2026-02-28 |sernav=Iran-Israel war: Air India, IndiGo and multiple other airlines suspend flights. Check full list |url=https://economictimes.indiatimes.com/nri/latest-updates/iran-israel-war-multiple-airlines-suspend-flights-check-full-list/articleshow/128879934.cms?from=mdr |roja-gihiştinê=2026-02-28 |xebat=The Economic Times |issn=0013-0389 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://en.prothomalo.com/bangladesh/46mwakjn9t |sernav=Biman suspends Middle East flights amid conflict |malper=Prothomalo |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en |paşnav=BSS }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/news/articles/cx2dyz6p3weo |sernav=What is happening in Iran? What we know about US-Israel attack and Tehran response |malper=www.bbc.com |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt;
=== Girtina Tengava Hurmizê ===
Raporeke Reutersê ji berpirsekî operasyona aspidesê veguhestiye ku gotiye li gorî guhdarîkirinên radyoya pir bilind (VHF), pasdarên şoreşa îslamî ya Îranê [[Tengava Hurmiz]]ê ji bo çûnûhatina keştiyan girtiye. Rayedareke [[Yekîtiya Ewropayê]] ragihandiye ku peyamên ku keştî dibêjin &quot;destûr nayê dayîn ku tu keştî ji Tengava Hormuzê derbas bibe&quot; werdigirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.middleeasteye.net/live-blog/live-blog-update/irgc-says-no-ship-allowed-pass-strait-hormuz-according-eu-official |sernav=IRGC says 'no ship allowed to pass Strait of Hormuz', according to EU official |malper=Middle East Eye |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202602288034 |sernav=‘No ship allowed to pass Strait of Hormuz,’ Iran warns vessels - Reuters |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;
== Qurbaniyên şer ==

== Bertek ==
=== Îran ===
Wezareta derve ya Îranê gefa bersivdanê li hember êrîşa hêzên amerîkî li ser bingehên amerîkî yên li Kendava Farsê xwariye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202602282948 |sernav=Iran targets US bases across Persian Gulf states, IRGC-aligned outlet says |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-03-01 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202602284010 |sernav=Iran decries attacks, vows response as it appeals to Security Council |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-03-01 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Konseya bilind a ewlekariya neteweyî ya Îranê ragihandiye ku welatê wan rastî &quot;operasyoneke hewayî ya hovane&quot; ji aliyê Amerîka û Îsraîlê ve hatiye û gotiye: &quot;Ev yek careke din di dema danûstandinan de qewimiye û dijmin xeyal dike ku miletê berxwedêr ê Îranê dê bi van kiryarên tirsonek daxwazên wan ên biçûk radest bibe.&quot; Wezîrê derve yê Îranê Ebas Eraqçî êrîşê wekê &quot;bi tevahî bêsedem, neqanûnî û bêexlaq&quot; bi nav kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/news/articles/cx2dyz6p3weo |sernav=What is happening in Iran? What we know about US-Israel attack and Tehran response |malper=www.bbc.com |tarîx=2026-03-01 |roja-gihiştinê=2026-03-01 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt;
=== Dewletên Yekbûyî ===
Serokê Dewletên Yekbûyî [[Donald Trump]] piştrast kiriye ku artêşa amerîkî li Îranê dest bi &quot;operasyonên şer ên mezin&quot; kiriye û şer wekê &quot;operasyoneke mezin û berdewam a ji bo pêşîgirtina li vê dîktatoriya pir xerab û radîkal ku gefê li Amerîkayê dixwe&quot; bi nav kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=null |tarîx=2026-02-28 |sernav=Update from Tyler Pager |url=https://www.nytimes.com/live/2026/02/28/world/iran-strikes-trump |roja-gihiştinê=2026-03-01 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attack-02-28-26-hnk-intl |sernav=Trump says military campaign is &quot;massive and ongoing&quot; |malper=CNN |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-03-01 |ziman=en |paşnav= |pêşnav= }}&lt;/ref&gt; Di vîdyoyekê de ku li ser Truth Social hatiye weşandin, Trump ji nû ve destnîşan kiriye ku &quot;Armanca wan ew e ku ew bi rakirina gefên nêzîk ên ji rejîma Îranê ku komeke hovane ya mirovên pir dijwar û tirsnak, gelê amerîkî biparêzin&quot; û di axavtina xwe de gotiye: &quot;47 sal in, rejîma Îranê Mirin ji bo Amerîkayê diqîre û kampanyayeke bêdawî ya xwînrijandin û kuştinên girseyî dimeşîne ku Dewletên Yekbûyî, leşkerên me û mirovên bêguneh, li gelek welatan armanc digire.&quot;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attack-02-28-26-hnk-intl |sernav=Trump confirms in video message that military campaign in Iran has begun |malper=CNN |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-03-01 |ziman=en |paşnav= |pêşnav= }}&lt;/ref&gt; Trump ragihandiye ku piştî kuştina Elî Xamineyî, danûstandinên bi Îranê re hêsantir dibin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/liveblog/202602288143 |sernav=Live - Trump says talks easier after Khamenei, Iran vows ‘devastating’ response |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-03-01 |roja-gihiştinê=2026-03-01 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;
=== Îsraêl ===
Serokwezîrê Îsraêlê Benjamîn Netanyahu diyar kiriye ku armanca êrîşan &quot;jiholêrakirina gefa hebûnî ya ku ji aliyê rejîma li Îranê ve tê çêkirin&quot; e û diyar kiriye ku &quot;çalakiya me ya hevbeş dê şert û mercan ji bo gelê wêrek ê Îranê biafirîne da ku çarenûsa xwe bigire destên xwe.&quot;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Estrin |pêşnav=Daniel |tarîx=2026-02-28 |sernav=Iran's supreme leader, Ayatollah Ali Khamenei, has been killed |url=https://www.npr.org/2026/02/28/nx-s1-5730158/israel-iran-strikes-trump-us |roja-gihiştinê=2026-03-01 |xebat=NPR |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Wezîrê derve Gideon Sa'ar gotiye ku kiryara leşkerî li dijî Îranê bi awayekî lezgîn pêwîst e &quot;tevî xetereyên girîng ên têkildar&quot;, û gotiye ku &quot;derengketin dê rê bidaya rejîma Îranê ku bigihîje astek parastinê ji bo bernameya xwe ya kîmyayî û her wiha dest bi hilberîna girseyî ya mûşekên balîstîk ên dûravêj bike&quot;.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=null |tarîx=2026-02-28 |sernav=Update from Johnatan Reiss |url=https://www.nytimes.com/live/2026/02/28/world/iran-strikes-trump |roja-gihiştinê=2026-03-01 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331 }}&lt;/ref&gt;
=== Bertekên navneteweyî ===
* {{Sembola alayê|Kurdistan}} [[Kurdistan]]: [[Herêma Kurdistanê]] piştî hedefgirtina [[Balafirgeha Navneteweyî ya Hewlêrê]] û balyozxaneya giştî ya [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] li [[Hewlêr (paytext)|Hewlêrê]] ji aliyê mûşekên Îranê ve, fermandarekî payebilind ê pêşmergeyan diyar kir ku hêzên wan di rewşa amadebaşiyê de ne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.dengeamerika.com/a/peshmarga-iraqi-kurdistan/8118549.html |sernav=Fermandarekî Pêşmergeyan Dibêje Ew di Amadebaşîyê de ne |malper=Voice of America |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-03-01 |ziman=ku }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/896852/slug |sernav=Drones Shot Down Over Erbil Near U.S. Consulate as Iran-Israel Conflict Expands to Iraqi Kurdistan |malper=Drones Shot Down Over Erbil Near U.S. Consulate as Iran-Israel Conflict Expands to Iraqi Kurdistan |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-03-01 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}&lt;/ref&gt; Nûnerên [[Hevpeymaniya Hêzên Siyasî yên Rojhilata Kurdistanê]] diyar kirine ku ew bi hev re biryarên siyasî û leşkerî koordîne dikin û ji bo qonaxek nû amadekariyê dikin ku hêzên wan di hundurê Îranê de ye û li rojhilata Kurdistanê amade ne ku li hemberî êrîşan xwe biparêzin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.dengeamerika.com/a/iran-kurds-position/8118628.html |sernav=Partîyên Kurdên Îranê di Biryarên Xwe yên Siyasî û Leşkerî de Yekgirtî ne |malper=Voice of America |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-03-01 |ziman=ku }}&lt;/ref&gt;
* {{Sembola alayê|Fransa}} [[Fransa]]: Serokkomarê Fransayê [[Emmanuel Macron]] ji bo kêm kirina tundiya şer daxwaza şer bangawaziya civîneke awarte ya [[Konseya Ewlehiyê ya Neteweyên Yekbûyî]] kiriye.
* {{Sembola alayê|Kanada}} [[Kanada]]: Serokwezîr Mark Carney Îran bi &quot;çavkaniya sereke ya bêîstîqrarî û terorê li seranserê Rojhilata Navîn&quot; tawanbar kiriye û piştgiriya xwe ji bo operasyonan anî ziman û tekez kiriye ku Îran nikare çekên nukleerî bi dest bixe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.pm.gc.ca/en/news/statements/2026/02/28/statement-prime-minister-carney-and-minister-anand-situation-middle-east |sernav=Statement by Prime Minister Carney and Minister Anand on the situation in the Middle East |malper=Prime Minister of Canada |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-03-01 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;
* {{Sembola alayê|Keyaniya Yekbûyî}} [[Keyaniya Yekbûyî]]: Hikûmeta brîtanî daxuyaniyek weşandiye û diyar kiriye ku Brîtanya &quot;naxwaze pevçûnên herêmî yên berfirehtir kûrtir bibin&quot;. Di heman demê de hikûmetê diyar kiriye ku wan ji bo ewlekariya balyozxaneyên xwe yên li herêmê &quot;kapasîteyên parastinê&quot; bi hêz kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/news/live/cn5ge95q6y7t |sernav=Israel and Iran exchange fresh attacks after Iran's Supreme Leader Khamenei killed - live updates |malper=BBC News |tarîx=2026-03-01 |roja-gihiştinê=2026-03-01 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Serokwezîr Keir Starmer piştrast kiriye ku balafirên brîtanî ji bo armancên parastinê &quot;li ezmanan&quot; in lê di êrîşên Îsraîl û Amerîkayê de &quot;tu rol nelîstine&quot; û bang li Îranê kiriye ku xwe ji êrîşên din li seranserê Rojhilata Navîn dûr bigire û &quot;tundûtûjî û tepeserkirina tirsnak a li dijî gelê Îranê&quot; rawestîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attack-02-28-26-hnk-intl |sernav=British planes &quot;in the sky&quot; in Middle East, says Starmer |malper=CNN |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-03-01 |ziman=en |paşnav= |pêşnav= }}&lt;/ref&gt; Piştre wî serokatiya civînek awarte ya COBRA lidarxistiye ku ku bersiva Keyaniya Yekbûyî nîqaş bike.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Sabbagh |pêşnav=Dan |paşnav2=Defence |pêşnav2= |paşnav3= |pêşnav3= |tarîx=2026-02-28 |sernav=RAF jets flying defensive missions after US-Israeli attack on Iran, Starmer says |url=https://www.theguardian.com/politics/2026/feb/28/starmer-chairs-cobra-meeting-after-us-israel-strikes-on-iran |roja-gihiştinê=2026-03-01 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}&lt;/ref&gt;
* {{Sembola alayê|Almanya}} [[Almanya]]: Şansolyer Friedrich Merz di daxuyaniyek hevbeş ê bi Fransa û Keyaniya Yekbûyî re gotiye ku ew ji berê ve hatiye agahdarkirin û nîqaş di rê de ne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/news/articles/c5yj9kr31y7o |sernav=How the world has reacted to US and Israeli strikes on Iran |malper=www.bbc.com |tarîx=2026-03-01 |roja-gihiştinê=2026-03-01 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt;
* {{Sembola alayê|Hindistan}} [[Hindistan]]: Wezareta karên derve yê Hindistanê nîgeraniyên xwe aniye ziman û ji her sê welatan xwest ku agirbestê ragihanin. Balyozxaneya Hindistanê welatiyên Hindistanê ji sefera ji bo Îran û piraniya welatên Rojhilata Navîn hişyar kiriye û ji kesên di nav welat de xwestiye ku tavilê li stargehê bigerin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://indianexpress.com/article/india/israel-iran-conflict-indian-embassy-advisory-10556818/ |sernav=‘Remain near shelters, avoid non-essential travel’: India warns citizens in Israel after Tehran attack |malper=The Indian Express |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-03-01 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; NORKA her wiha ji bo welatiyên asê mane li hemî welatên bandordar xetên alîkariyê daniye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.tribuneindia.com/news/india/norka-sets-up-helpdesk-for-kerala-people-in-iran-israel/ |sernav=NORKA sets up helpdesk for Kerala people in Iran, Israel |malper=The Tribune |roja-gihiştinê=2026-03-01 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;
* {{Sembola alayê|Çîn}} [[Çîn]]: Wezareta karên derve fikarên xwe yên li ser êrîşên Amerîka û Îsraîlê aniye ziman û daxwaza rawestandina tavilê ya dijminatiyê li dijî Îranê û ji nû ve destpêkirina diyalogê kiriye. Her wiha tekez kiriye ku divê rêz li serweriya Îranê were girtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.fmprc.gov.cn/eng/xw/fyrbt/202602/t20260228_11866531.html |sernav=Foreign Ministry Spokesperson’s Remarks on the Military Strikes Against Iran by the U.S. and Israel_Ministry of Foreign Affairs of the People's Republic of China |malper=www.fmprc.gov.cn |roja-gihiştinê=2026-03-01 }}&lt;/ref&gt;
* {{Sembola alayê|Rûsya}} [[Rûsya]]: Wezîrê karên derve [[Sergey Lavrov]] êrîşên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Îsraîlê wekê &quot;gaveke bêwijdan&quot; û &quot;kiryareke êrîşkariya çekdarî ya bi zanebûn, pêşwext û bêsedem&quot; şermezar kiriye û wan bi wê yekê tawanbar kir ku herêmê ber bi &quot;karesateke mirovî, aborî û dibe ku radyolojîkî jî&quot; ve dibin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attack-02-28-26-hnk-intl |sernav=Russia condemns &quot;reckless&quot; airstrikes on Iran, as Finland and Ireland express concern |malper=CNN |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-03-01 |ziman=en |paşnav= |pêşnav= }}&lt;/ref&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Elî Xamineyî]]
[[Kategorî:Şer]]
[[Kategorî:Şerên Azerbaycanê]]
[[Kategorî:Şerên Behreynê]]
[[Kategorî:Şerên DYAyê]]
[[Kategorî:Şerên Erebistana Siûdî]]
[[Kategorî:Şerên Fransayê]]
[[Kategorî:Şerên Iraqê]]
[[Kategorî:Şerên Îranê]]
[[Kategorî:Şerên Îsraêlê]]
[[Kategorî:Şerên Keyaniya Yekbûyî]]
[[Kategorî:Şerên Kuweytê]]
[[Kategorî:Şerên Libnanê]]
[[Kategorî:Şerên li Îranê]]
[[Kategorî:Şerên li Rojhilata Navîn]]
[[Kategorî:Şerên Mîrgehên Yekbûyî yên Ereban]]
[[Kategorî:Şerên Omanê]]
[[Kategorî:Şerên Qeterê]]
[[Kategorî:Şerên Qibrisê]]
[[Kategorî:Şerên Sûriyê]]
[[Kategorî:Şerên Tirkiyeyê]]
[[Kategorî:Şerên Urdunê]]
[[Kategorî:Şerên Yemenê]]
[[Kategorî:Şerên Yewnanistanê]]
[[Kategorî:2026 li Azerbaycanê]]
[[Kategorî:2026 li Behreynê]]
[[Kategorî:2026 li DYAyê]]
[[Kategorî:2026 li Erebistana Siûdî]]
[[Kategorî:2026 li Fransayê]]
[[Kategorî:2026 li Iraqê]]
[[Kategorî:2026 li Îranê]]
[[Kategorî:2026 li Îsraêlê]]
[[Kategorî:2026 li Keyaniya Yekbûyî]]
[[Kategorî:2026 li Kurdistanê]]
[[Kategorî:2026 li Kuweytê]]
[[Kategorî:2026 li Libnanê]]
[[Kategorî:2026 li Mîrgehên Yekbûyî yên Ereban]]
[[Kategorî:2026 li Omanê]]
[[Kategorî:2026 li Pakistanê]]
[[Kategorî:2026 li Qeterê]]
[[Kategorî:2026 li Qibrisê]]
[[Kategorî:2026 li Sûriyê]]
[[Kategorî:2026 li Tirkiyeyê]]
[[Kategorî:2026 li Urdunê]]
[[Kategorî:2026 li Yemenê]]
[[Kategorî:2026 li Yewnanistanê]]</text>
      <sha1>jsiz8fpf9uecayksdb28ot5pcee6lu1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Coventry City F.C.</title>
    <ns>0</ns>
    <id>315967</id>
    <revision>
      <id>2092945</id>
      <parentid>2001220</parentid>
      <timestamp>2026-09-06T21:33:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JB82</username>
        <id>55404</id>
      </contributor>
      <origin>2092945</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1775" sha1="2sedv4da0tukryashbbedgqibamzol2" xml:space="preserve">{{Agahîdank yaneya futbolê
| nav                = Coventry City F.C.
| navê_tavahî        = Coventry City Football Club
| bernav             = The Sky Blues
| wêne               = [[Wêne:Coventry City FC logo.svg|150px]]
| damezrandin        = [[1883]] (wekî Singers FC)
| stad               = [[Coventry Building Society Arena]]
| kapasîte           = 32.609
| serok              = Doug King
| rahêner            = [[Frank Lampard]]
| lîg                = [[Premier League]]
| malper             = [https://www.ccfc.co.uk/ ccfc.co.uk]
}}
'''Coventry City Football Club''', klûbeke futbolê ya profesyonel a îngilîz e ku li bajarê [[Coventry]] (West Midlands) hatiye damezrandin. Klûb di sala 1883an de bi navê &quot;Singers FC&quot; hat avakirin û di sala 1898an de navê xwe yê niha girt.

Serkeftina herî mezin a dîroka klûbê qezenckirina [[FA Cup]]ê di sala 1987an de ye, dema ku wan di fînalê de Tottenham Hotspur 3–2 bir. Coventry City yek ji endamên damezrîner ên [[Premier League]] di sala 1992an de ye û 34 salan li pey hev di asta herî bilind a futbolê ya Înglistanê de lîstiye.&lt;ref&gt;https://www.ccfc.co.uk/club/history/&lt;/ref&gt;

Rengê tîmê yê sereke &quot;şîna asîmanî&quot; (sky blue) ye. Klûb maçên xwe li [[Coventry Building Society Arena]] dileyize.

== Serkeftin ==
* '''FA Cup:''' 1987
* '''FA Charity Shield (Duyemîn):''' 1987
* '''Lîga Duyem (Asta 2em):''' 1966–67
* '''EFL Trophy:''' 2017

== Lîstikvanên navdar ==
* [[Steve Ogrizovic]] (Lîstikvanê ku herî zêde kincê tîmê li xwe kiriye)
* [[Dion Dublin]]
* [[Robbie Keane]]
* [[Gary McAllister]]
* [[Viktor Gyökeres]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

[[Kategorî:Coventry City FC]]
[[Kategorî:Damezrandinên 1883an]]
[[Kategorî:Klûbên futbolê yên Înglistanê]]</text>
      <sha1>2sedv4da0tukryashbbedgqibamzol2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/js/loader/tagger.js</title>
    <ns>2</ns>
    <id>322910</id>
    <revision>
      <id>2092965</id>
      <parentid>2068576</parentid>
      <timestamp>2026-09-06T23:09:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Wikihez</username>
        <id>39702</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2092965</origin>
      <model>javascript</model>
      <format>text/javascript</format>
      <text bytes="7228" sha1="ra0kffx2v87ld2xrilq33ug2bnj8i2o" xml:space="preserve">// Key: tagger
// Label: Etîketkerê Ooui
// Info: Amûra etîketkirina rûpelan (Tenê serê rûpelê)
// &lt;nowiki&gt;

// Me koda te xist nav 'mw.loader.using' da ku xeletiya 'WindowManager' çareser bibe
mw.loader.using(['oojs-ui-core', 'oojs-ui-widgets', 'oojs-ui-windows', 'mediawiki.api']).then(function () {

    (function() {
        window.wikihez_scripts = window.wikihez_scripts || {};

        var templates = {
            'AI nivîsiye': { code: '{{AI nivîsiye}}', name: 'AI nivîsiye' },
            'Agahîdanka giştî': { code: '{{Agahîdanka giştî}}', name: 'Agahîdanka giştî' },
            'Agahîdank wargeh/wîkîdane': { code: '{{Agahîdank wargeh/wîkîdane\n| welat =\n|zoom=12\n}}', name: 'Agahîdank wargeh/wîkîdane' },
            'Agahîdank wargeh/wîkîdane bi qeza': { code: '{{Agahîdank wargeh/wîkîdane\n|wdneyîne=Beşa îdarî\n| welat =\n| wîlayet =\n| qeza =\n|zoom=12\n}}', name: 'Agahîdank wargeh/wîkîdane' },
            'Agahîdank mirov/wîkîdane2': { code: '{{Agahîdank mirov/wîkîdane2}}', name: 'Agahîdank mirov/wîkîdane2' },
            'Bêçavkanî': { code: '{{subst:Bêçavkanî}}', name: 'Bêçavkanî' },
            'Bêçavkanî-beş': { code: '{{subst:Beşa bêçavkanî}}', name: 'Beşa bêçavkanî' },
            'Bêalî': { code: '{{subst:Bêalî}}', name: 'Bêalî' },
            'Bêalî-beş': { code: '{{subst:Bêalî|beş}}', name: 'Bêalî' },
            'Bêkategorî': { code: '{{subst:Bêkategorî}}', name: 'Bêkategorî' },
            'Bnr kat': { code: '{{Bnr kat|WP:Wîkîproje }}', name: 'Bnr kat' },
            'Etîketa ref tine': { code: '{{subst:Etîketa ref tine}}', name: 'Etîketa ref tine' },
            'Etîketa ref tine-beş': { code: '{{subst:Etîketa ref tine|beş}}', name: 'Etîketa ref tine' },
            'Islûb': { code: '{{subst:Islûb}}', name: 'Islûb' },
            'Islûb-beş': { code: '{{subst:Islûb|beş}}', name: 'Islûb' },
            'Kêmçavkanî': { code: '{{subst:Kêmçavkanî}}', name: 'Kêmçavkanî' },
            'Kêmçavkanî-beş': { code: '{{subst:Kêmçavkanî}}', name: 'Kêmçavkanî' },
            'Maneyên din': { code: '{{Maneyên din}}', name: 'Maneyên din' },
            'Maneyên din-pagetitle': { code: '{{Maneyên din|{{subst:Nav bê bêhnok|{{PAGENAME}}}} (cudakirin)}}', name: 'Maneyên din' },
            'Navdarî': { code: '{{subst:Navdarî}}', name: 'Navdarî' },
            'Ne kurdî': { code: '{{subst:Ne kurdî}}', name: 'Ne kurdî' },
            'Ne kurdî-beş': { code: '{{subst:Ne kurdî|beş}}', name: 'Ne kurdî' },
            'Reklam': { code: '{{subst:Reklam}}', name: 'Reklam' },
            'Reklam-beş': { code: '{{subst:Reklam|beş}}', name: 'Reklam' },
            'Rêzimana xelet': { code: '{{subst:Rêzimana xelet}}', name: 'Rêzimana xelet' },
            'Rêzimana xelet-beş': { code: '{{subst:Rêzimana xelet|beş}}', name: 'Rêzimana xelet' },
            'Paqij bike': { code: '{{subst:Paqij bike}}', name: 'Paqij bike' },
            'Standard-kat': { code: '{{Standard-kat}}', name: 'Standard-kat' },
            'Sernavê îtalîk': { code: '{{Sernavê îtalîk}}', name: 'Sernavê îtalîk' },
            'Tercimeya xirab': { code: '{{subst:Tercimeya xirab}}', name: 'Tercimeya xirab' },
            'Tercimeya xirab-beş': { code: '{{subst:Tercimeya xirab|beş}}', name: 'Tercimeya xirab' },
            'Yekkirin': { code: '{{Yekkirin|[[]]}}', name: 'Yekkirin' },
            'Yekkirina tarîxê': { code: '{{Yekkirina tarîxê|}}', name: 'Yekkirina tarîxê' }
        };

        window.wikihez_tagger_manager = window.wikihez_tagger_manager || new OO.ui.WindowManager();
        if (!window.wikihez_tagger_manager.$element.parent().length) $(document.body).append(window.wikihez_tagger_manager.$element);

        function TaggerDialog(config) { TaggerDialog.super.call(this, config); }
        OO.inheritClass(TaggerDialog, OO.ui.ProcessDialog);

        TaggerDialog.static.name = 'taggerDialog';
        TaggerDialog.static.title = 'Etîketkirina Rûpelê';
        TaggerDialog.static.actions = [
            { action: 'save', label: 'Tomar bike', flags: ['primary', 'progressive'] },
            { action: 'cancel', label: 'Betal', flags: 'safe' }
        ];

        TaggerDialog.prototype.initialize = function() {
            TaggerDialog.super.prototype.initialize.call(this);
            this.$body.css({ 'min-height': '300px' });
            this.content = new OO.ui.FieldsetLayout();
            this.panel = new OO.ui.PanelLayout({ padded: true, expanded: true });
            this.panel.$element.append(this.content.$element);
            this.$body.append(this.panel.$element);

            this.templateSelect = new OO.ui.DropdownInputWidget({ 
                options: Object.keys(templates).map(function(k) { return { data: k, label: k }; }) 
            });
            this.resultField = new OO.ui.MultilineTextInputWidget({ rows: 5 });
            this.summaryField = new OO.ui.TextInputWidget();

            this.content.addItems([
                new OO.ui.FieldLayout(this.templateSelect, { label: 'Şablon:', align: 'top' }),
                new OO.ui.FieldLayout(this.resultField, { label: 'Naverok:', align: 'top' }),
                new OO.ui.FieldLayout(this.summaryField, { label: 'Kurteya guhertinê:', align: 'top' })
            ]);

            var dialog = this;
            this.templateSelect.on('change', function(v) {
                dialog.resultField.setValue(templates[v].code);
                dialog.summaryField.setValue('[[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/js/loader/tagger.js|T:]] +{{[[Şablon:' + templates[v].name + '|' + templates[v].name + ']]}}');
            });
            
            this.templateSelect.emit('change', this.templateSelect.getValue());
        };

        TaggerDialog.prototype.getActionProcess = function(action) {
            var dialog = this;
            if (action === 'cancel') return new OO.ui.Process(function() { dialog.close(); }, this);

            if (action === 'save') {
                return new OO.ui.Process(function() {
                    var api = new mw.Api();
                    return api.postWithToken('csrf', {
                        action: 'edit',
                        title: mw.config.get('wgPageName'),
                        prependtext: dialog.resultField.getValue() + '\n',
                        summary: dialog.summaryField.getValue(),
                        formatversion: 2
                    }).then(function() {
                        mw.notify('Rûpel hat etîketkirin!');
                        location.reload();
                    }).catch(function(code) {
                        mw.notify('Xeletî: ' + code, { type: 'error' });
                    });
                });
            }
            return TaggerDialog.super.prototype.getActionProcess.call(this, action);
        };

        window.wikihez_scripts.tagger = function() {
            var dialog = new TaggerDialog({ size: 'medium' });
            window.wikihez_tagger_manager.addWindows([dialog]);
            window.wikihez_tagger_manager.openWindow(dialog);
        };
    })();

}); // Dawiya mw.loader.using
// &lt;/nowiki&gt;</text>
      <sha1>ra0kffx2v87ld2xrilq33ug2bnj8i2o</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2092966</id>
      <parentid>2092965</parentid>
      <timestamp>2026-09-06T23:12:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Wikihez</username>
        <id>39702</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2092966</origin>
      <model>javascript</model>
      <format>text/javascript</format>
      <text bytes="7234" sha1="rcprko3emfk9gvk8qd2rymeujib07d0" xml:space="preserve">// Key: tagger
// Label: Etîketkerê Ooui
// Info: Amûra etîketkirina rûpelan (Tenê serê rûpelê)
// &lt;nowiki&gt;

// Me koda te xist nav 'mw.loader.using' da ku xeletiya 'WindowManager' çareser bibe
mw.loader.using(['oojs-ui-core', 'oojs-ui-widgets', 'oojs-ui-windows', 'mediawiki.api']).then(function () {

    (function() {
        window.wikihez_scripts = window.wikihez_scripts || {};

        var templates = {
            'AI nivîsiye': { code: '{{subst:AI nivîsiye}}', name: 'AI nivîsiye' },
            'Agahîdanka giştî': { code: '{{Agahîdanka giştî}}', name: 'Agahîdanka giştî' },
            'Agahîdank wargeh/wîkîdane': { code: '{{Agahîdank wargeh/wîkîdane\n| welat =\n|zoom=12\n}}', name: 'Agahîdank wargeh/wîkîdane' },
            'Agahîdank wargeh/wîkîdane bi qeza': { code: '{{Agahîdank wargeh/wîkîdane\n|wdneyîne=Beşa îdarî\n| welat =\n| wîlayet =\n| qeza =\n|zoom=12\n}}', name: 'Agahîdank wargeh/wîkîdane' },
            'Agahîdank mirov/wîkîdane2': { code: '{{Agahîdank mirov/wîkîdane2}}', name: 'Agahîdank mirov/wîkîdane2' },
            'Bêçavkanî': { code: '{{subst:Bêçavkanî}}', name: 'Bêçavkanî' },
            'Bêçavkanî-beş': { code: '{{subst:Beşa bêçavkanî}}', name: 'Beşa bêçavkanî' },
            'Bêalî': { code: '{{subst:Bêalî}}', name: 'Bêalî' },
            'Bêalî-beş': { code: '{{subst:Bêalî|beş}}', name: 'Bêalî' },
            'Bêkategorî': { code: '{{subst:Bêkategorî}}', name: 'Bêkategorî' },
            'Bnr kat': { code: '{{Bnr kat|WP:Wîkîproje }}', name: 'Bnr kat' },
            'Etîketa ref tine': { code: '{{subst:Etîketa ref tine}}', name: 'Etîketa ref tine' },
            'Etîketa ref tine-beş': { code: '{{subst:Etîketa ref tine|beş}}', name: 'Etîketa ref tine' },
            'Islûb': { code: '{{subst:Islûb}}', name: 'Islûb' },
            'Islûb-beş': { code: '{{subst:Islûb|beş}}', name: 'Islûb' },
            'Kêmçavkanî': { code: '{{subst:Kêmçavkanî}}', name: 'Kêmçavkanî' },
            'Kêmçavkanî-beş': { code: '{{subst:Kêmçavkanî}}', name: 'Kêmçavkanî' },
            'Maneyên din': { code: '{{Maneyên din}}', name: 'Maneyên din' },
            'Maneyên din-pagetitle': { code: '{{Maneyên din|{{subst:Nav bê bêhnok|{{PAGENAME}}}} (cudakirin)}}', name: 'Maneyên din' },
            'Navdarî': { code: '{{subst:Navdarî}}', name: 'Navdarî' },
            'Ne kurdî': { code: '{{subst:Ne kurdî}}', name: 'Ne kurdî' },
            'Ne kurdî-beş': { code: '{{subst:Ne kurdî|beş}}', name: 'Ne kurdî' },
            'Reklam': { code: '{{subst:Reklam}}', name: 'Reklam' },
            'Reklam-beş': { code: '{{subst:Reklam|beş}}', name: 'Reklam' },
            'Rêzimana xelet': { code: '{{subst:Rêzimana xelet}}', name: 'Rêzimana xelet' },
            'Rêzimana xelet-beş': { code: '{{subst:Rêzimana xelet|beş}}', name: 'Rêzimana xelet' },
            'Paqij bike': { code: '{{subst:Paqij bike}}', name: 'Paqij bike' },
            'Standard-kat': { code: '{{Standard-kat}}', name: 'Standard-kat' },
            'Sernavê îtalîk': { code: '{{Sernavê îtalîk}}', name: 'Sernavê îtalîk' },
            'Tercimeya xirab': { code: '{{subst:Tercimeya xirab}}', name: 'Tercimeya xirab' },
            'Tercimeya xirab-beş': { code: '{{subst:Tercimeya xirab|beş}}', name: 'Tercimeya xirab' },
            'Yekkirin': { code: '{{Yekkirin|[[]]}}', name: 'Yekkirin' },
            'Yekkirina tarîxê': { code: '{{Yekkirina tarîxê|}}', name: 'Yekkirina tarîxê' }
        };

        window.wikihez_tagger_manager = window.wikihez_tagger_manager || new OO.ui.WindowManager();
        if (!window.wikihez_tagger_manager.$element.parent().length) $(document.body).append(window.wikihez_tagger_manager.$element);

        function TaggerDialog(config) { TaggerDialog.super.call(this, config); }
        OO.inheritClass(TaggerDialog, OO.ui.ProcessDialog);

        TaggerDialog.static.name = 'taggerDialog';
        TaggerDialog.static.title = 'Etîketkirina Rûpelê';
        TaggerDialog.static.actions = [
            { action: 'save', label: 'Tomar bike', flags: ['primary', 'progressive'] },
            { action: 'cancel', label: 'Betal', flags: 'safe' }
        ];

        TaggerDialog.prototype.initialize = function() {
            TaggerDialog.super.prototype.initialize.call(this);
            this.$body.css({ 'min-height': '300px' });
            this.content = new OO.ui.FieldsetLayout();
            this.panel = new OO.ui.PanelLayout({ padded: true, expanded: true });
            this.panel.$element.append(this.content.$element);
            this.$body.append(this.panel.$element);

            this.templateSelect = new OO.ui.DropdownInputWidget({ 
                options: Object.keys(templates).map(function(k) { return { data: k, label: k }; }) 
            });
            this.resultField = new OO.ui.MultilineTextInputWidget({ rows: 5 });
            this.summaryField = new OO.ui.TextInputWidget();

            this.content.addItems([
                new OO.ui.FieldLayout(this.templateSelect, { label: 'Şablon:', align: 'top' }),
                new OO.ui.FieldLayout(this.resultField, { label: 'Naverok:', align: 'top' }),
                new OO.ui.FieldLayout(this.summaryField, { label: 'Kurteya guhertinê:', align: 'top' })
            ]);

            var dialog = this;
            this.templateSelect.on('change', function(v) {
                dialog.resultField.setValue(templates[v].code);
                dialog.summaryField.setValue('[[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/js/loader/tagger.js|T:]] +{{[[Şablon:' + templates[v].name + '|' + templates[v].name + ']]}}');
            });
            
            this.templateSelect.emit('change', this.templateSelect.getValue());
        };

        TaggerDialog.prototype.getActionProcess = function(action) {
            var dialog = this;
            if (action === 'cancel') return new OO.ui.Process(function() { dialog.close(); }, this);

            if (action === 'save') {
                return new OO.ui.Process(function() {
                    var api = new mw.Api();
                    return api.postWithToken('csrf', {
                        action: 'edit',
                        title: mw.config.get('wgPageName'),
                        prependtext: dialog.resultField.getValue() + '\n',
                        summary: dialog.summaryField.getValue(),
                        formatversion: 2
                    }).then(function() {
                        mw.notify('Rûpel hat etîketkirin!');
                        location.reload();
                    }).catch(function(code) {
                        mw.notify('Xeletî: ' + code, { type: 'error' });
                    });
                });
            }
            return TaggerDialog.super.prototype.getActionProcess.call(this, action);
        };

        window.wikihez_scripts.tagger = function() {
            var dialog = new TaggerDialog({ size: 'medium' });
            window.wikihez_tagger_manager.addWindows([dialog]);
            window.wikihez_tagger_manager.openWindow(dialog);
        };
    })();

}); // Dawiya mw.loader.using
// &lt;/nowiki&gt;</text>
      <sha1>rcprko3emfk9gvk8qd2rymeujib07d0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2092977</id>
      <parentid>2092966</parentid>
      <timestamp>2026-09-06T23:21:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Wikihez</username>
        <id>39702</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2092977</origin>
      <model>javascript</model>
      <format>text/javascript</format>
      <text bytes="7376" sha1="9uvkjf90p6sncdhdpamnz7c8luc06tt" xml:space="preserve">// Key: tagger
// Label: Etîketkerê Ooui
// Info: Amûra etîketkirina rûpelan (Tenê serê rûpelê)
// &lt;nowiki&gt;

// Me koda te xist nav 'mw.loader.using' da ku xeletiya 'WindowManager' çareser bibe
mw.loader.using(['oojs-ui-core', 'oojs-ui-widgets', 'oojs-ui-windows', 'mediawiki.api']).then(function () {

    (function() {
        window.wikihez_scripts = window.wikihez_scripts || {};

        var templates = {
            'AI nivîsiye': { code: '{{subst:AI nivîsiye}}', name: 'teqez Ai Nivîsîye' },
            'AI nivîsiye': { code: '{{subst:Bi AIyê nivîsî|teqez=1|sebeb=Formatkirinên AI tê de heye}}', name: 'AI nivîsiye' },
            'Agahîdanka giştî': { code: '{{Agahîdanka giştî}}', name: 'Agahîdanka giştî' },
            'Agahîdank wargeh/wîkîdane': { code: '{{Agahîdank wargeh/wîkîdane\n| welat =\n|zoom=12\n}}', name: 'Agahîdank wargeh/wîkîdane' },
            'Agahîdank wargeh/wîkîdane bi qeza': { code: '{{Agahîdank wargeh/wîkîdane\n|wdneyîne=Beşa îdarî\n| welat =\n| wîlayet =\n| qeza =\n|zoom=12\n}}', name: 'Agahîdank wargeh/wîkîdane' },
            'Agahîdank mirov/wîkîdane2': { code: '{{Agahîdank mirov/wîkîdane2}}', name: 'Agahîdank mirov/wîkîdane2' },
            'Bêçavkanî': { code: '{{subst:Bêçavkanî}}', name: 'Bêçavkanî' },
            'Bêçavkanî-beş': { code: '{{subst:Beşa bêçavkanî}}', name: 'Beşa bêçavkanî' },
            'Bêalî': { code: '{{subst:Bêalî}}', name: 'Bêalî' },
            'Bêalî-beş': { code: '{{subst:Bêalî|beş}}', name: 'Bêalî' },
            'Bêkategorî': { code: '{{subst:Bêkategorî}}', name: 'Bêkategorî' },
            'Bnr kat': { code: '{{Bnr kat|WP:Wîkîproje }}', name: 'Bnr kat' },
            'Etîketa ref tine': { code: '{{subst:Etîketa ref tine}}', name: 'Etîketa ref tine' },
            'Etîketa ref tine-beş': { code: '{{subst:Etîketa ref tine|beş}}', name: 'Etîketa ref tine' },
            'Islûb': { code: '{{subst:Islûb}}', name: 'Islûb' },
            'Islûb-beş': { code: '{{subst:Islûb|beş}}', name: 'Islûb' },
            'Kêmçavkanî': { code: '{{subst:Kêmçavkanî}}', name: 'Kêmçavkanî' },
            'Kêmçavkanî-beş': { code: '{{subst:Kêmçavkanî}}', name: 'Kêmçavkanî' },
            'Maneyên din': { code: '{{Maneyên din}}', name: 'Maneyên din' },
            'Maneyên din-pagetitle': { code: '{{Maneyên din|{{subst:Nav bê bêhnok|{{PAGENAME}}}} (cudakirin)}}', name: 'Maneyên din' },
            'Navdarî': { code: '{{subst:Navdarî}}', name: 'Navdarî' },
            'Ne kurdî': { code: '{{subst:Ne kurdî}}', name: 'Ne kurdî' },
            'Ne kurdî-beş': { code: '{{subst:Ne kurdî|beş}}', name: 'Ne kurdî' },
            'Reklam': { code: '{{subst:Reklam}}', name: 'Reklam' },
            'Reklam-beş': { code: '{{subst:Reklam|beş}}', name: 'Reklam' },
            'Rêzimana xelet': { code: '{{subst:Rêzimana xelet}}', name: 'Rêzimana xelet' },
            'Rêzimana xelet-beş': { code: '{{subst:Rêzimana xelet|beş}}', name: 'Rêzimana xelet' },
            'Paqij bike': { code: '{{subst:Paqij bike}}', name: 'Paqij bike' },
            'Standard-kat': { code: '{{Standard-kat}}', name: 'Standard-kat' },
            'Sernavê îtalîk': { code: '{{Sernavê îtalîk}}', name: 'Sernavê îtalîk' },
            'Tercimeya xirab': { code: '{{subst:Tercimeya xirab}}', name: 'Tercimeya xirab' },
            'Tercimeya xirab-beş': { code: '{{subst:Tercimeya xirab|beş}}', name: 'Tercimeya xirab' },
            'Yekkirin': { code: '{{Yekkirin|[[]]}}', name: 'Yekkirin' },
            'Yekkirina tarîxê': { code: '{{Yekkirina tarîxê|}}', name: 'Yekkirina tarîxê' }
        };

        window.wikihez_tagger_manager = window.wikihez_tagger_manager || new OO.ui.WindowManager();
        if (!window.wikihez_tagger_manager.$element.parent().length) $(document.body).append(window.wikihez_tagger_manager.$element);

        function TaggerDialog(config) { TaggerDialog.super.call(this, config); }
        OO.inheritClass(TaggerDialog, OO.ui.ProcessDialog);

        TaggerDialog.static.name = 'taggerDialog';
        TaggerDialog.static.title = 'Etîketkirina Rûpelê';
        TaggerDialog.static.actions = [
            { action: 'save', label: 'Tomar bike', flags: ['primary', 'progressive'] },
            { action: 'cancel', label: 'Betal', flags: 'safe' }
        ];

        TaggerDialog.prototype.initialize = function() {
            TaggerDialog.super.prototype.initialize.call(this);
            this.$body.css({ 'min-height': '300px' });
            this.content = new OO.ui.FieldsetLayout();
            this.panel = new OO.ui.PanelLayout({ padded: true, expanded: true });
            this.panel.$element.append(this.content.$element);
            this.$body.append(this.panel.$element);

            this.templateSelect = new OO.ui.DropdownInputWidget({ 
                options: Object.keys(templates).map(function(k) { return { data: k, label: k }; }) 
            });
            this.resultField = new OO.ui.MultilineTextInputWidget({ rows: 5 });
            this.summaryField = new OO.ui.TextInputWidget();

            this.content.addItems([
                new OO.ui.FieldLayout(this.templateSelect, { label: 'Şablon:', align: 'top' }),
                new OO.ui.FieldLayout(this.resultField, { label: 'Naverok:', align: 'top' }),
                new OO.ui.FieldLayout(this.summaryField, { label: 'Kurteya guhertinê:', align: 'top' })
            ]);

            var dialog = this;
            this.templateSelect.on('change', function(v) {
                dialog.resultField.setValue(templates[v].code);
                dialog.summaryField.setValue('[[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/js/loader/tagger.js|T:]] +{{[[Şablon:' + templates[v].name + '|' + templates[v].name + ']]}}');
            });
            
            this.templateSelect.emit('change', this.templateSelect.getValue());
        };

        TaggerDialog.prototype.getActionProcess = function(action) {
            var dialog = this;
            if (action === 'cancel') return new OO.ui.Process(function() { dialog.close(); }, this);

            if (action === 'save') {
                return new OO.ui.Process(function() {
                    var api = new mw.Api();
                    return api.postWithToken('csrf', {
                        action: 'edit',
                        title: mw.config.get('wgPageName'),
                        prependtext: dialog.resultField.getValue() + '\n',
                        summary: dialog.summaryField.getValue(),
                        formatversion: 2
                    }).then(function() {
                        mw.notify('Rûpel hat etîketkirin!');
                        location.reload();
                    }).catch(function(code) {
                        mw.notify('Xeletî: ' + code, { type: 'error' });
                    });
                });
            }
            return TaggerDialog.super.prototype.getActionProcess.call(this, action);
        };

        window.wikihez_scripts.tagger = function() {
            var dialog = new TaggerDialog({ size: 'medium' });
            window.wikihez_tagger_manager.addWindows([dialog]);
            window.wikihez_tagger_manager.openWindow(dialog);
        };
    })();

}); // Dawiya mw.loader.using
// &lt;/nowiki&gt;</text>
      <sha1>9uvkjf90p6sncdhdpamnz7c8luc06tt</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2092978</id>
      <parentid>2092977</parentid>
      <timestamp>2026-09-06T23:24:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Wikihez</username>
        <id>39702</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2092978</origin>
      <model>javascript</model>
      <format>text/javascript</format>
      <text bytes="7376" sha1="prfqscnkgc0dcc9ez0feaznggovzfkx" xml:space="preserve">// Key: tagger
// Label: Etîketkerê Ooui
// Info: Amûra etîketkirina rûpelan (Tenê serê rûpelê)
// &lt;nowiki&gt;

// Me koda te xist nav 'mw.loader.using' da ku xeletiya 'WindowManager' çareser bibe
mw.loader.using(['oojs-ui-core', 'oojs-ui-widgets', 'oojs-ui-windows', 'mediawiki.api']).then(function () {

    (function() {
        window.wikihez_scripts = window.wikihez_scripts || {};

        var templates = {
            'teqez-AI nivîsiye': { code: '{{subst:AI nivîsiye}}', name: 'Ai Nivîsîye' },
            'AI nivîsiye': { code: '{{subst:Bi AIyê nivîsî|teqez=1|sebeb=Formatkirinên AI tê de heye}}', name: 'AI nivîsiye' },
            'Agahîdanka giştî': { code: '{{Agahîdanka giştî}}', name: 'Agahîdanka giştî' },
            'Agahîdank wargeh/wîkîdane': { code: '{{Agahîdank wargeh/wîkîdane\n| welat =\n|zoom=12\n}}', name: 'Agahîdank wargeh/wîkîdane' },
            'Agahîdank wargeh/wîkîdane bi qeza': { code: '{{Agahîdank wargeh/wîkîdane\n|wdneyîne=Beşa îdarî\n| welat =\n| wîlayet =\n| qeza =\n|zoom=12\n}}', name: 'Agahîdank wargeh/wîkîdane' },
            'Agahîdank mirov/wîkîdane2': { code: '{{Agahîdank mirov/wîkîdane2}}', name: 'Agahîdank mirov/wîkîdane2' },
            'Bêçavkanî': { code: '{{subst:Bêçavkanî}}', name: 'Bêçavkanî' },
            'Bêçavkanî-beş': { code: '{{subst:Beşa bêçavkanî}}', name: 'Beşa bêçavkanî' },
            'Bêalî': { code: '{{subst:Bêalî}}', name: 'Bêalî' },
            'Bêalî-beş': { code: '{{subst:Bêalî|beş}}', name: 'Bêalî' },
            'Bêkategorî': { code: '{{subst:Bêkategorî}}', name: 'Bêkategorî' },
            'Bnr kat': { code: '{{Bnr kat|WP:Wîkîproje }}', name: 'Bnr kat' },
            'Etîketa ref tine': { code: '{{subst:Etîketa ref tine}}', name: 'Etîketa ref tine' },
            'Etîketa ref tine-beş': { code: '{{subst:Etîketa ref tine|beş}}', name: 'Etîketa ref tine' },
            'Islûb': { code: '{{subst:Islûb}}', name: 'Islûb' },
            'Islûb-beş': { code: '{{subst:Islûb|beş}}', name: 'Islûb' },
            'Kêmçavkanî': { code: '{{subst:Kêmçavkanî}}', name: 'Kêmçavkanî' },
            'Kêmçavkanî-beş': { code: '{{subst:Kêmçavkanî}}', name: 'Kêmçavkanî' },
            'Maneyên din': { code: '{{Maneyên din}}', name: 'Maneyên din' },
            'Maneyên din-pagetitle': { code: '{{Maneyên din|{{subst:Nav bê bêhnok|{{PAGENAME}}}} (cudakirin)}}', name: 'Maneyên din' },
            'Navdarî': { code: '{{subst:Navdarî}}', name: 'Navdarî' },
            'Ne kurdî': { code: '{{subst:Ne kurdî}}', name: 'Ne kurdî' },
            'Ne kurdî-beş': { code: '{{subst:Ne kurdî|beş}}', name: 'Ne kurdî' },
            'Reklam': { code: '{{subst:Reklam}}', name: 'Reklam' },
            'Reklam-beş': { code: '{{subst:Reklam|beş}}', name: 'Reklam' },
            'Rêzimana xelet': { code: '{{subst:Rêzimana xelet}}', name: 'Rêzimana xelet' },
            'Rêzimana xelet-beş': { code: '{{subst:Rêzimana xelet|beş}}', name: 'Rêzimana xelet' },
            'Paqij bike': { code: '{{subst:Paqij bike}}', name: 'Paqij bike' },
            'Standard-kat': { code: '{{Standard-kat}}', name: 'Standard-kat' },
            'Sernavê îtalîk': { code: '{{Sernavê îtalîk}}', name: 'Sernavê îtalîk' },
            'Tercimeya xirab': { code: '{{subst:Tercimeya xirab}}', name: 'Tercimeya xirab' },
            'Tercimeya xirab-beş': { code: '{{subst:Tercimeya xirab|beş}}', name: 'Tercimeya xirab' },
            'Yekkirin': { code: '{{Yekkirin|[[]]}}', name: 'Yekkirin' },
            'Yekkirina tarîxê': { code: '{{Yekkirina tarîxê|}}', name: 'Yekkirina tarîxê' }
        };

        window.wikihez_tagger_manager = window.wikihez_tagger_manager || new OO.ui.WindowManager();
        if (!window.wikihez_tagger_manager.$element.parent().length) $(document.body).append(window.wikihez_tagger_manager.$element);

        function TaggerDialog(config) { TaggerDialog.super.call(this, config); }
        OO.inheritClass(TaggerDialog, OO.ui.ProcessDialog);

        TaggerDialog.static.name = 'taggerDialog';
        TaggerDialog.static.title = 'Etîketkirina Rûpelê';
        TaggerDialog.static.actions = [
            { action: 'save', label: 'Tomar bike', flags: ['primary', 'progressive'] },
            { action: 'cancel', label: 'Betal', flags: 'safe' }
        ];

        TaggerDialog.prototype.initialize = function() {
            TaggerDialog.super.prototype.initialize.call(this);
            this.$body.css({ 'min-height': '300px' });
            this.content = new OO.ui.FieldsetLayout();
            this.panel = new OO.ui.PanelLayout({ padded: true, expanded: true });
            this.panel.$element.append(this.content.$element);
            this.$body.append(this.panel.$element);

            this.templateSelect = new OO.ui.DropdownInputWidget({ 
                options: Object.keys(templates).map(function(k) { return { data: k, label: k }; }) 
            });
            this.resultField = new OO.ui.MultilineTextInputWidget({ rows: 5 });
            this.summaryField = new OO.ui.TextInputWidget();

            this.content.addItems([
                new OO.ui.FieldLayout(this.templateSelect, { label: 'Şablon:', align: 'top' }),
                new OO.ui.FieldLayout(this.resultField, { label: 'Naverok:', align: 'top' }),
                new OO.ui.FieldLayout(this.summaryField, { label: 'Kurteya guhertinê:', align: 'top' })
            ]);

            var dialog = this;
            this.templateSelect.on('change', function(v) {
                dialog.resultField.setValue(templates[v].code);
                dialog.summaryField.setValue('[[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/js/loader/tagger.js|T:]] +{{[[Şablon:' + templates[v].name + '|' + templates[v].name + ']]}}');
            });
            
            this.templateSelect.emit('change', this.templateSelect.getValue());
        };

        TaggerDialog.prototype.getActionProcess = function(action) {
            var dialog = this;
            if (action === 'cancel') return new OO.ui.Process(function() { dialog.close(); }, this);

            if (action === 'save') {
                return new OO.ui.Process(function() {
                    var api = new mw.Api();
                    return api.postWithToken('csrf', {
                        action: 'edit',
                        title: mw.config.get('wgPageName'),
                        prependtext: dialog.resultField.getValue() + '\n',
                        summary: dialog.summaryField.getValue(),
                        formatversion: 2
                    }).then(function() {
                        mw.notify('Rûpel hat etîketkirin!');
                        location.reload();
                    }).catch(function(code) {
                        mw.notify('Xeletî: ' + code, { type: 'error' });
                    });
                });
            }
            return TaggerDialog.super.prototype.getActionProcess.call(this, action);
        };

        window.wikihez_scripts.tagger = function() {
            var dialog = new TaggerDialog({ size: 'medium' });
            window.wikihez_tagger_manager.addWindows([dialog]);
            window.wikihez_tagger_manager.openWindow(dialog);
        };
    })();

}); // Dawiya mw.loader.using
// &lt;/nowiki&gt;</text>
      <sha1>prfqscnkgc0dcc9ez0feaznggovzfkx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2092979</id>
      <parentid>2092978</parentid>
      <timestamp>2026-09-06T23:25:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Wikihez</username>
        <id>39702</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>([[m:Special:MyLanguage/User:Jon Harald Søby/diffedit|diffedit]])</comment>
      <origin>2092979</origin>
      <model>javascript</model>
      <format>text/javascript</format>
      <text bytes="7375" sha1="ekzpklpt777sdnalcfz707e8lvlcqn5" xml:space="preserve">// Key: tagger
// Label: Etîketkerê Ooui
// Info: Amûra etîketkirina rûpelan (Tenê serê rûpelê)
// &lt;nowiki&gt;

// Me koda te xist nav 'mw.loader.using' da ku xeletiya 'WindowManager' çareser bibe
mw.loader.using(['oojs-ui-core', 'oojs-ui-widgets', 'oojs-ui-windows', 'mediawiki.api']).then(function () {

    (function() {
        window.wikihez_scripts = window.wikihez_scripts || {};

        var templates = {
            'AI nivîsiye': { code: '{{subst:AI nivîsiye}}', name: 'Ai nivîsiye' },
            'teqez-AI nivîsiye': { code: '{{subst:Bi AIyê nivîsî|teqez=1|sebeb=Formatkirinên AI tê de heye}}', name: 'AI nivîsiye' },
            'Agahîdanka giştî': { code: '{{Agahîdanka giştî}}', name: 'Agahîdanka giştî' },
            'Agahîdank wargeh/wîkîdane': { code: '{{Agahîdank wargeh/wîkîdane\n| welat =\n|zoom=12\n}}', name: 'Agahîdank wargeh/wîkîdane' },
            'Agahîdank wargeh/wîkîdane bi qeza': { code: '{{Agahîdank wargeh/wîkîdane\n|wdneyîne=Beşa îdarî\n| welat =\n| wîlayet =\n| qeza =\n|zoom=12\n}}', name: 'Agahîdank wargeh/wîkîdane' },
            'Agahîdank mirov/wîkîdane2': { code: '{{Agahîdank mirov/wîkîdane2}}', name: 'Agahîdank mirov/wîkîdane2' },
            'Bêçavkanî': { code: '{{subst:Bêçavkanî}}', name: 'Bêçavkanî' },
            'Bêçavkanî-beş': { code: '{{subst:Beşa bêçavkanî}}', name: 'Beşa bêçavkanî' },
            'Bêalî': { code: '{{subst:Bêalî}}', name: 'Bêalî' },
            'Bêalî-beş': { code: '{{subst:Bêalî|beş}}', name: 'Bêalî' },
            'Bêkategorî': { code: '{{subst:Bêkategorî}}', name: 'Bêkategorî' },
            'Bnr kat': { code: '{{Bnr kat|WP:Wîkîproje }}', name: 'Bnr kat' },
            'Etîketa ref tine': { code: '{{subst:Etîketa ref tine}}', name: 'Etîketa ref tine' },
            'Etîketa ref tine-beş': { code: '{{subst:Etîketa ref tine|beş}}', name: 'Etîketa ref tine' },
            'Islûb': { code: '{{subst:Islûb}}', name: 'Islûb' },
            'Islûb-beş': { code: '{{subst:Islûb|beş}}', name: 'Islûb' },
            'Kêmçavkanî': { code: '{{subst:Kêmçavkanî}}', name: 'Kêmçavkanî' },
            'Kêmçavkanî-beş': { code: '{{subst:Kêmçavkanî}}', name: 'Kêmçavkanî' },
            'Maneyên din': { code: '{{Maneyên din}}', name: 'Maneyên din' },
            'Maneyên din-pagetitle': { code: '{{Maneyên din|{{subst:Nav bê bêhnok|{{PAGENAME}}}} (cudakirin)}}', name: 'Maneyên din' },
            'Navdarî': { code: '{{subst:Navdarî}}', name: 'Navdarî' },
            'Ne kurdî': { code: '{{subst:Ne kurdî}}', name: 'Ne kurdî' },
            'Ne kurdî-beş': { code: '{{subst:Ne kurdî|beş}}', name: 'Ne kurdî' },
            'Reklam': { code: '{{subst:Reklam}}', name: 'Reklam' },
            'Reklam-beş': { code: '{{subst:Reklam|beş}}', name: 'Reklam' },
            'Rêzimana xelet': { code: '{{subst:Rêzimana xelet}}', name: 'Rêzimana xelet' },
            'Rêzimana xelet-beş': { code: '{{subst:Rêzimana xelet|beş}}', name: 'Rêzimana xelet' },
            'Paqij bike': { code: '{{subst:Paqij bike}}', name: 'Paqij bike' },
            'Standard-kat': { code: '{{Standard-kat}}', name: 'Standard-kat' },
            'Sernavê îtalîk': { code: '{{Sernavê îtalîk}}', name: 'Sernavê îtalîk' },
            'Tercimeya xirab': { code: '{{subst:Tercimeya xirab}}', name: 'Tercimeya xirab' },
            'Tercimeya xirab-beş': { code: '{{subst:Tercimeya xirab|beş}}', name: 'Tercimeya xirab' },
            'Yekkirin': { code: '{{Yekkirin|[[]]}}', name: 'Yekkirin' },
            'Yekkirina tarîxê': { code: '{{Yekkirina tarîxê|}}', name: 'Yekkirina tarîxê' }
        };

        window.wikihez_tagger_manager = window.wikihez_tagger_manager || new OO.ui.WindowManager();
        if (!window.wikihez_tagger_manager.$element.parent().length) $(document.body).append(window.wikihez_tagger_manager.$element);

        function TaggerDialog(config) { TaggerDialog.super.call(this, config); }
        OO.inheritClass(TaggerDialog, OO.ui.ProcessDialog);

        TaggerDialog.static.name = 'taggerDialog';
        TaggerDialog.static.title = 'Etîketkirina Rûpelê';
        TaggerDialog.static.actions = [
            { action: 'save', label: 'Tomar bike', flags: ['primary', 'progressive'] },
            { action: 'cancel', label: 'Betal', flags: 'safe' }
        ];

        TaggerDialog.prototype.initialize = function() {
            TaggerDialog.super.prototype.initialize.call(this);
            this.$body.css({ 'min-height': '300px' });
            this.content = new OO.ui.FieldsetLayout();
            this.panel = new OO.ui.PanelLayout({ padded: true, expanded: true });
            this.panel.$element.append(this.content.$element);
            this.$body.append(this.panel.$element);

            this.templateSelect = new OO.ui.DropdownInputWidget({ 
                options: Object.keys(templates).map(function(k) { return { data: k, label: k }; }) 
            });
            this.resultField = new OO.ui.MultilineTextInputWidget({ rows: 5 });
            this.summaryField = new OO.ui.TextInputWidget();

            this.content.addItems([
                new OO.ui.FieldLayout(this.templateSelect, { label: 'Şablon:', align: 'top' }),
                new OO.ui.FieldLayout(this.resultField, { label: 'Naverok:', align: 'top' }),
                new OO.ui.FieldLayout(this.summaryField, { label: 'Kurteya guhertinê:', align: 'top' })
            ]);

            var dialog = this;
            this.templateSelect.on('change', function(v) {
                dialog.resultField.setValue(templates[v].code);
                dialog.summaryField.setValue('[[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/js/loader/tagger.js|T:]] +{{[[Şablon:' + templates[v].name + '|' + templates[v].name + ']]}}');
            });
            
            this.templateSelect.emit('change', this.templateSelect.getValue());
        };

        TaggerDialog.prototype.getActionProcess = function(action) {
            var dialog = this;
            if (action === 'cancel') return new OO.ui.Process(function() { dialog.close(); }, this);

            if (action === 'save') {
                return new OO.ui.Process(function() {
                    var api = new mw.Api();
                    return api.postWithToken('csrf', {
                        action: 'edit',
                        title: mw.config.get('wgPageName'),
                        prependtext: dialog.resultField.getValue() + '\n',
                        summary: dialog.summaryField.getValue(),
                        formatversion: 2
                    }).then(function() {
                        mw.notify('Rûpel hat etîketkirin!');
                        location.reload();
                    }).catch(function(code) {
                        mw.notify('Xeletî: ' + code, { type: 'error' });
                    });
                });
            }
            return TaggerDialog.super.prototype.getActionProcess.call(this, action);
        };

        window.wikihez_scripts.tagger = function() {
            var dialog = new TaggerDialog({ size: 'medium' });
            window.wikihez_tagger_manager.addWindows([dialog]);
            window.wikihez_tagger_manager.openWindow(dialog);
        };
    })();

}); // Dawiya mw.loader.using
// &lt;/nowiki&gt;</text>
      <sha1>ekzpklpt777sdnalcfz707e8lvlcqn5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Halkalı</title>
    <ns>0</ns>
    <id>329202</id>
    <revision>
      <id>2093017</id>
      <parentid>2085953</parentid>
      <timestamp>2026-09-07T11:46:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hgpfr4njh</username>
        <id>179981</id>
      </contributor>
      <comment>Guhartoya [[Special:Diff/2085775|2085775]] yê [[Special:Contributions/Edge3542|Edge3542]] ([[User talk:Edge3542|gotûbêj]]) şûnde kir</comment>
      <origin>2093017</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="72163" sha1="2qbhuaro86zrhoosr4qjq58v4je0x3h" xml:space="preserve">{{Agahîdank navçe
| statû              = Semt/Herêm
| nav                = Halkalı
| wêne               = Halkalı Map.png
| mezinahiya_wêne    = 
| koordînat          = 
| welat              = Tirkiye
&lt;!--- KARGÊRIYÎ --------------&gt;
| dewlet             = 
| temamiya_qadê_km2  = 23,92
| nifûs              = 331.444
| koda_postayê       = 34303, 34307
| koda_telefonê      = 212
}}
'''Halkalı''' ({{1928| بیوك حلقه‌لی, بچووک حەڵقەلی|ts=''Beuyuk halkali, Keucuk halkali'' = Böyük ḧalqali, Köçük ḧalqali (Ḧelqeliya Mezin, Helqeliya Biçûk)}}&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://kucukcekmece.istanbul/ |sernav=Küçükçekmece Belediyesi |malper=kucukcekmece.istanbul |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=tr |paşnav=Belediyesi |pêşnav=Küçükçekmece}}&lt;/ref&gt;, {{1946|Büyükhalkalı, Küçükhalkalı}}, {{1968|Halkalı}}, semt an herêmeke bi ser navçeya [[Küçükçekmece]]ya [[Stembol|Stenbolê]] ve ye.

== Cih ==
Halkalı li rojava û bakurê navçeya Küçükçekmeceyê ye. Ji ber ku nêzîkî Otoyola TEM û xetên trênê ye, ew yek ji navendên girîng ên veguhastinê yên Stenbolê ye.

== Neqilkirin ==
Îstasyona trênê ya Halkalıyê li Halkalıyê ye û wekî termînala rojava ya xeta [[Marmara]]yê kar dike. Herwiha, ew ji bo veguhestina dûr û dirêj û veguhestina baran navendeke giring a rêhesinî ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.hyhmetro.com.tr/ |sernav=HYH Metro |malper=www.hyhmetro.com.tr |roja-gihiştinê=22 hezîran 2026 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230114162035/https://www.hyhmetro.com.tr/ |roja-arşîvê=14 kanûna paşîn 2023 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.trthaber.com/haber/gundem/cumhurbaskani-erdogan-biz-tribunlere-degil-her-zaman-gonullere-oynadik-948725.html |sernav=Cumhurbaşkanı Erdoğan: Biz tribünlere değil, her zaman gönüllere oynadık |malper=www.trthaber.com |tarîx=2026 |roja-gihiştinê= |ziman=tr }}&lt;/ref&gt;

== Bicihbûn û pêşveçûn ==
Halkalı, bi taybetî ji salên 2000’an û vir ve, bi saya projeyên mezin ên xanî û niştecîbûnê, navendên kirrûbirrê, saziyên perwerdehiyê û veberhênanên veguhastinê, ket nav pêvajoyeke pêşketinê ya bilez. Bi taybetî, kompleksên niştecîbûnê û qadên jiyanê yên nûjen ên ku li taxên Atakent û Îstasyonê hatine avakirin, bûne sedem ku nifûsa herêmê bi rêjeyeke girîng zêde bibe. Niştecîbûnên Atakentê ku ji aliyê TOKÎ ve hatine pêşxistin û projeya Bizim Mahalle ku ji aliyê Emlak Konut ve hatiye pêkanîn, jî wekî navendên nû yên xanî û jiyanê yên herêmê derketine pêş.

== Tax ==
&lt;mapframe latitude=&quot;41.041815&quot; longitude=&quot;28.770447&quot; zoom=&quot;12&quot; width=&quot;270&quot; height=&quot;270&quot; text=&quot;&quot;&gt;{
  &quot;type&quot;: &quot;FeatureCollection&quot;,
  &quot;features&quot;: [
    {
      &quot;type&quot;: &quot;Feature&quot;,
      &quot;properties&quot;: {
        &quot;@id&quot;: &quot;relation/7786494&quot;,
        &quot;admin_level&quot;: &quot;8&quot;,
        &quot;boundary&quot;: &quot;administrative&quot;,
        &quot;name&quot;: &quot;İstasyon Mahallesi&quot;,
        &quot;name:ar&quot;: &quot;استاسيون&quot;,
        &quot;network&quot;: &quot;TR34-neighbourhood&quot;,
        &quot;type&quot;: &quot;boundary&quot;,
        &quot;wikidata&quot;: &quot;Q6074744&quot;,
        &quot;wikipedia&quot;: &quot;tr:İstasyon, Küçükçekmece&quot;
      },
      &quot;geometry&quot;: {
        &quot;type&quot;: &quot;Polygon&quot;,
        &quot;coordinates&quot;: [
          [
            [ 28.783596, 41.023785 ],
            [ 28.783119, 41.023954 ],
            [ 28.78073, 41.024373 ],
            [ 28.780625, 41.024554 ],
            [ 28.780272, 41.025175 ],
            [ 28.779647, 41.025651 ],
            [ 28.776992, 41.027507 ],
            [ 28.776156, 41.027944 ],
            [ 28.776124, 41.028006 ],
            [ 28.776888, 41.02887 ],
            [ 28.777405, 41.029485 ],
            [ 28.777742, 41.029919 ],
            [ 28.777853, 41.030076 ],
            [ 28.777928, 41.030232 ],
            [ 28.777966, 41.030361 ],
            [ 28.777965, 41.030492 ],
            [ 28.777881, 41.030808 ],
            [ 28.777809, 41.030996 ],
            [ 28.777766, 41.031137 ],
            [ 28.777763, 41.031146 ],
            [ 28.77773, 41.031254 ],
            [ 28.777714, 41.031305 ],
            [ 28.777672, 41.031519 ],
            [ 28.777656, 41.03189 ],
            [ 28.777692, 41.032048 ],
            [ 28.777719, 41.032092 ],
            [ 28.777822, 41.032348 ],
            [ 28.778055, 41.032694 ],
            [ 28.778199, 41.032855 ],
            [ 28.778531, 41.03312 ],
            [ 28.778944, 41.033329 ],
            [ 28.780096, 41.033865 ],
            [ 28.77954, 41.034055 ],
            [ 28.778927, 41.034207 ],
            [ 28.778771, 41.034238 ],
            [ 28.778473, 41.034296 ],
            [ 28.777807, 41.034418 ],
            [ 28.777146, 41.034547 ],
            [ 28.776843, 41.034589 ],
            [ 28.776627, 41.03461 ],
            [ 28.776329, 41.03461 ],
            [ 28.776095, 41.034601 ],
            [ 28.775816, 41.034567 ],
            [ 28.775465, 41.034495 ],
            [ 28.775068, 41.034372 ],
            [ 28.774607, 41.034194 ],
            [ 28.774417, 41.034117 ],
            [ 28.774302, 41.034071 ],
            [ 28.773725, 41.033873 ],
            [ 28.773085, 41.033687 ],
            [ 28.772562, 41.033575 ],
            [ 28.771853, 41.033473 ],
            [ 28.771416, 41.033427 ],
            [ 28.77084, 41.033414 ],
            [ 28.769514, 41.033758 ],
            [ 28.769165, 41.033849 ],
            [ 28.768321, 41.034058 ],
            [ 28.767419, 41.034309 ],
            [ 28.766882, 41.034468 ],
            [ 28.766431, 41.034621 ],
            [ 28.766057, 41.034784 ],
            [ 28.765465, 41.035153 ],
            [ 28.764998, 41.035539 ],
            [ 28.762672, 41.037937 ],
            [ 28.762214, 41.038435 ],
            [ 28.762173, 41.038379 ],
            [ 28.761514, 41.037378 ],
            [ 28.762014, 41.036476 ],
            [ 28.762419, 41.035866 ],
            [ 28.762895, 41.035087 ],
            [ 28.762982, 41.034938 ],
            [ 28.763146, 41.034633 ],
            [ 28.763264, 41.03441 ],
            [ 28.763693, 41.033522 ],
            [ 28.763955, 41.032802 ],
            [ 28.764024, 41.032492 ],
            [ 28.76414, 41.031789 ],
            [ 28.764176, 41.03162 ],
            [ 28.764272, 41.03101 ],
            [ 28.764322, 41.030772 ],
            [ 28.764444, 41.030077 ],
            [ 28.764528, 41.029383 ],
            [ 28.764524, 41.029098 ],
            [ 28.764536, 41.02894 ],
            [ 28.764609, 41.028371 ],
            [ 28.76463, 41.027857 ],
            [ 28.764755, 41.026995 ],
            [ 28.764863, 41.026204 ],
            [ 28.764872, 41.025851 ],
            [ 28.7649, 41.025519 ],
            [ 28.764916, 41.025191 ],
            [ 28.764918, 41.025057 ],
            [ 28.764877, 41.024822 ],
            [ 28.764862, 41.024711 ],
            [ 28.764847, 41.024638 ],
            [ 28.764877, 41.024462 ],
            [ 28.764853, 41.024417 ],
            [ 28.764835, 41.02437 ],
            [ 28.764826, 41.024319 ],
            [ 28.76482, 41.024262 ],
            [ 28.764824, 41.023644 ],
            [ 28.764811, 41.023445 ],
            [ 28.764783, 41.023247 ],
            [ 28.764748, 41.023048 ],
            [ 28.764696, 41.022849 ],
            [ 28.763132, 41.018152 ],
            [ 28.763075, 41.017952 ],
            [ 28.763029, 41.01775 ],
            [ 28.762715, 41.016043 ],
            [ 28.762704, 41.015937 ],
            [ 28.762701, 41.015831 ],
            [ 28.762704, 41.015728 ],
            [ 28.762714, 41.015624 ],
            [ 28.76307, 41.013647 ],
            [ 28.763086, 41.013568 ],
            [ 28.763106, 41.013469 ],
            [ 28.763279, 41.012361 ],
            [ 28.763281, 41.012351 ],
            [ 28.763335, 41.012028 ],
            [ 28.763482, 41.011073 ],
            [ 28.763536, 41.010953 ],
            [ 28.763602, 41.010861 ],
            [ 28.763641, 41.010803 ],
            [ 28.763899, 41.010771 ],
            [ 28.764127, 41.010819 ],
            [ 28.764538, 41.011012 ],
            [ 28.764652, 41.011032 ],
            [ 28.764753, 41.011099 ],
            [ 28.765073, 41.011136 ],
            [ 28.765208, 41.011184 ],
            [ 28.766013, 41.011135 ],
            [ 28.766475, 41.011139 ],
            [ 28.766785, 41.011129 ],
            [ 28.766649, 41.011165 ],
            [ 28.766043, 41.011318 ],
            [ 28.765869, 41.011367 ],
            [ 28.765844, 41.011386 ],
            [ 28.765834, 41.011412 ],
            [ 28.765828, 41.011507 ],
            [ 28.765831, 41.011886 ],
            [ 28.765868, 41.011979 ],
            [ 28.765997, 41.01203 ],
            [ 28.766037, 41.012038 ],
            [ 28.766326, 41.012067 ],
            [ 28.767182, 41.012108 ],
            [ 28.767342, 41.012136 ],
            [ 28.767435, 41.012164 ],
            [ 28.767535, 41.012206 ],
            [ 28.767588, 41.012232 ],
            [ 28.76766, 41.012281 ],
            [ 28.768439, 41.012905 ],
            [ 28.768819, 41.013093 ],
            [ 28.76893, 41.013163 ],
            [ 28.769039, 41.012998 ],
            [ 28.76922, 41.012799 ],
            [ 28.76956, 41.012513 ],
            [ 28.769796, 41.012363 ],
            [ 28.770088, 41.01221 ],
            [ 28.770858, 41.011906 ],
            [ 28.771071, 41.011826 ],
            [ 28.771187, 41.012172 ],
            [ 28.771502, 41.012535 ],
            [ 28.771662, 41.01271 ],
            [ 28.772044, 41.012923 ],
            [ 28.773005, 41.013366 ],
            [ 28.773606, 41.013701 ],
            [ 28.774012, 41.014012 ],
            [ 28.774572, 41.014502 ],
            [ 28.775148, 41.015053 ],
            [ 28.77568, 41.015624 ],
            [ 28.776419, 41.01648 ],
            [ 28.776815, 41.016801 ],
            [ 28.777248, 41.017053 ],
            [ 28.778079, 41.017378 ],
            [ 28.778947, 41.017697 ],
            [ 28.7796, 41.017965 ],
            [ 28.781165, 41.018625 ],
            [ 28.781493, 41.01883 ],
            [ 28.78168, 41.01902 ],
            [ 28.781935, 41.020687 ],
            [ 28.782022, 41.021076 ],
            [ 28.782122, 41.021434 ],
            [ 28.78225, 41.021804 ],
            [ 28.782416, 41.02217 ],
            [ 28.782626, 41.022555 ],
            [ 28.782844, 41.022905 ],
            [ 28.783264, 41.023439 ],
            [ 28.783596, 41.023785 ]
          ]
        ]
      },
      &quot;id&quot;: &quot;relation/7786494&quot;
    },
    {
      &quot;type&quot;: &quot;Feature&quot;,
      &quot;properties&quot;: {
        &quot;@id&quot;: &quot;relation/7786495&quot;,
        &quot;admin_level&quot;: &quot;8&quot;,
        &quot;boundary&quot;: &quot;administrative&quot;,
        &quot;name&quot;: &quot;Halkalı Merkez Mahallesi&quot;,
        &quot;name:ar&quot;: &quot;هاكالي مركزي&quot;,
        &quot;network&quot;: &quot;TR34-neighbourhood&quot;,
        &quot;type&quot;: &quot;boundary&quot;,
        &quot;wikidata&quot;: &quot;Q6072084&quot;
      },
      &quot;geometry&quot;: {
        &quot;type&quot;: &quot;Polygon&quot;,
        &quot;coordinates&quot;: [
          [
            [ 28.783596, 41.023785 ],
            [ 28.785867, 41.026256 ],
            [ 28.787231, 41.02765 ],
            [ 28.787505, 41.027881 ],
            [ 28.787788, 41.028083 ],
            [ 28.788067, 41.028253 ],
            [ 28.788667, 41.028541 ],
            [ 28.789954, 41.029087 ],
            [ 28.790328, 41.029204 ],
            [ 28.790442, 41.027789 ],
            [ 28.790489, 41.027422 ],
            [ 28.79079, 41.027435 ],
            [ 28.79203, 41.027557 ],
            [ 28.792286, 41.027647 ],
            [ 28.792318, 41.027496 ],
            [ 28.792364, 41.027372 ],
            [ 28.793329, 41.027418 ],
            [ 28.793571, 41.027409 ],
            [ 28.793653, 41.027404 ],
            [ 28.794116, 41.027377 ],
            [ 28.79416, 41.027397 ],
            [ 28.794142, 41.027707 ],
            [ 28.794514, 41.027714 ],
            [ 28.794651, 41.027726 ],
            [ 28.795228, 41.027737 ],
            [ 28.795417, 41.027766 ],
            [ 28.795476, 41.02778 ],
            [ 28.79585, 41.027838 ],
            [ 28.796183, 41.027876 ],
            [ 28.796272, 41.02789 ],
            [ 28.796284, 41.027757 ],
            [ 28.79685, 41.027853 ],
            [ 28.797259, 41.027909 ],
            [ 28.797308, 41.027926 ],
            [ 28.797611, 41.027913 ],
            [ 28.797707, 41.027905 ],
            [ 28.797781, 41.028374 ],
            [ 28.798305, 41.028323 ],
            [ 28.798726, 41.02829 ],
            [ 28.798781, 41.02828 ],
            [ 28.799124, 41.028249 ],
            [ 28.799211, 41.028237 ],
            [ 28.799503, 41.028174 ],
            [ 28.799866, 41.02813 ],
            [ 28.800315, 41.028092 ],
            [ 28.800342, 41.028281 ],
            [ 28.800368, 41.028332 ],
            [ 28.800408, 41.028361 ],
            [ 28.800552, 41.028606 ],
            [ 28.800761, 41.028543 ],
            [ 28.800891, 41.028508 ],
            [ 28.801369, 41.02839 ],
            [ 28.801812, 41.028259 ],
            [ 28.801914, 41.028272 ],
            [ 28.801964, 41.02859 ],
            [ 28.802284, 41.028513 ],
            [ 28.802648, 41.028462 ],
            [ 28.802802, 41.028451 ],
            [ 28.802996, 41.028445 ],
            [ 28.80326, 41.028449 ],
            [ 28.803794, 41.02847 ],
            [ 28.80403, 41.028468 ],
            [ 28.804425, 41.028474 ],
            [ 28.804614, 41.028471 ],
            [ 28.805658, 41.028437 ],
            [ 28.805682, 41.028576 ],
            [ 28.80614, 41.028529 ],
            [ 28.806547, 41.028556 ],
            [ 28.806729, 41.028565 ],
            [ 28.807239, 41.028628 ],
            [ 28.807747, 41.028235 ],
            [ 28.808394, 41.027953 ],
            [ 28.809817, 41.027472 ],
            [ 28.810963, 41.027171 ],
            [ 28.810929, 41.027665 ],
            [ 28.810901, 41.028045 ],
            [ 28.810847, 41.028494 ],
            [ 28.810812, 41.029036 ],
            [ 28.810786, 41.029391 ],
            [ 28.810776, 41.029893 ],
            [ 28.810748, 41.030437 ],
            [ 28.810741, 41.030865 ],
            [ 28.810739, 41.031897 ],
            [ 28.810727, 41.033938 ],
            [ 28.810807, 41.035099 ],
            [ 28.810838, 41.035661 ],
            [ 28.810833, 41.035847 ],
            [ 28.810825, 41.036355 ],
            [ 28.810789, 41.036758 ],
            [ 28.810767, 41.03698 ],
            [ 28.810663, 41.037597 ],
            [ 28.810412, 41.038614 ],
            [ 28.81012, 41.039445 ],
            [ 28.809977, 41.03989 ],
            [ 28.809514, 41.040933 ],
            [ 28.809014, 41.042034 ],
            [ 28.808714, 41.042889 ],
            [ 28.808386, 41.043747 ],
            [ 28.808184, 41.044586 ],
            [ 28.808036, 41.04543 ],
            [ 28.807977, 41.045791 ],
            [ 28.807877, 41.045792 ],
            [ 28.807618, 41.045799 ],
            [ 28.806941, 41.045792 ],
            [ 28.806504, 41.045777 ],
            [ 28.806282, 41.045741 ],
            [ 28.806033, 41.04573 ],
            [ 28.805814, 41.045697 ],
            [ 28.805645, 41.045516 ],
            [ 28.805447, 41.045314 ],
            [ 28.805491, 41.045117 ],
            [ 28.805529, 41.044877 ],
            [ 28.805565, 41.044615 ],
            [ 28.805474, 41.04435 ],
            [ 28.805352, 41.044176 ],
            [ 28.805176, 41.044048 ],
            [ 28.805003, 41.043974 ],
            [ 28.804728, 41.043907 ],
            [ 28.804228, 41.043816 ],
            [ 28.802847, 41.043625 ],
            [ 28.802425, 41.043552 ],
            [ 28.802307, 41.043525 ],
            [ 28.801918, 41.043396 ],
            [ 28.801654, 41.043244 ],
            [ 28.801478, 41.043153 ],
            [ 28.801366, 41.043135 ],
            [ 28.801317, 41.043131 ],
            [ 28.799066, 41.043177 ],
            [ 28.799064, 41.043416 ],
            [ 28.799076, 41.043924 ],
            [ 28.797736, 41.043915 ],
            [ 28.796042, 41.043938 ],
            [ 28.79606, 41.043879 ],
            [ 28.796121, 41.043733 ],
            [ 28.796158, 41.043311 ],
            [ 28.796137, 41.042685 ],
            [ 28.796093, 41.040841 ],
            [ 28.796072, 41.04076 ],
            [ 28.795985, 41.040644 ],
            [ 28.795887, 41.040586 ],
            [ 28.795765, 41.04052 ],
            [ 28.795515, 41.040453 ],
            [ 28.795227, 41.040359 ],
            [ 28.794723, 41.040208 ],
            [ 28.794551, 41.040191 ],
            [ 28.79435, 41.040219 ],
            [ 28.794213, 41.040268 ],
            [ 28.794208, 41.040273 ],
            [ 28.79411, 41.039403 ],
            [ 28.794046, 41.038927 ],
            [ 28.79395, 41.038774 ],
            [ 28.79382, 41.038763 ],
            [ 28.793048, 41.038619 ],
            [ 28.792927, 41.0386 ],
            [ 28.792529, 41.038555 ],
            [ 28.792401, 41.038527 ],
            [ 28.792202, 41.038467 ],
            [ 28.791948, 41.038402 ],
            [ 28.791707, 41.038332 ],
            [ 28.791343, 41.038213 ],
            [ 28.790997, 41.038088 ],
            [ 28.790515, 41.037961 ],
            [ 28.789998, 41.037913 ],
            [ 28.789222, 41.037891 ],
            [ 28.789138, 41.037895 ],
            [ 28.78909, 41.037891 ],
            [ 28.789354, 41.038491 ],
            [ 28.788885, 41.03864 ],
            [ 28.78807, 41.038694 ],
            [ 28.788128, 41.038888 ],
            [ 28.787407, 41.039024 ],
            [ 28.786597, 41.039072 ],
            [ 28.786542, 41.03962 ],
            [ 28.786546, 41.039827 ],
            [ 28.786661, 41.040078 ],
            [ 28.786718, 41.040192 ],
            [ 28.786738, 41.040299 ],
            [ 28.786716, 41.040645 ],
            [ 28.786673, 41.040919 ],
            [ 28.786635, 41.041279 ],
            [ 28.786622, 41.041321 ],
            [ 28.786534, 41.041611 ],
            [ 28.786508, 41.04169 ],
            [ 28.786462, 41.041881 ],
            [ 28.786285, 41.042611 ],
            [ 28.78616, 41.043094 ],
            [ 28.786107, 41.043313 ],
            [ 28.785937, 41.04397 ],
            [ 28.784557, 41.044584 ],
            [ 28.783964, 41.043838 ],
            [ 28.782372, 41.043978 ],
            [ 28.782364, 41.043858 ],
            [ 28.782382, 41.043325 ],
            [ 28.782366, 41.043022 ],
            [ 28.782383, 41.043022 ],
            [ 28.783461, 41.042837 ],
            [ 28.783534, 41.042831 ],
            [ 28.78367, 41.042807 ],
            [ 28.783713, 41.042742 ],
            [ 28.783834, 41.04227 ],
            [ 28.78378, 41.041818 ],
            [ 28.783738, 41.041618 ],
            [ 28.78365, 41.041453 ],
            [ 28.783832, 41.040699 ],
            [ 28.783416, 41.040199 ],
            [ 28.782268, 41.039271 ],
            [ 28.782067, 41.038881 ],
            [ 28.782215, 41.038707 ],
            [ 28.782518, 41.038525 ],
            [ 28.782785, 41.038359 ],
            [ 28.782912, 41.038335 ],
            [ 28.784091, 41.037706 ],
            [ 28.783918, 41.037354 ],
            [ 28.783584, 41.036673 ],
            [ 28.783569, 41.036643 ],
            [ 28.783409, 41.036619 ],
            [ 28.782499, 41.036913 ],
            [ 28.78238, 41.03695 ],
            [ 28.782092, 41.037052 ],
            [ 28.781695, 41.037176 ],
            [ 28.780857, 41.037471 ],
            [ 28.780685, 41.037636 ],
            [ 28.780605, 41.037968 ],
            [ 28.78051, 41.038358 ],
            [ 28.780133, 41.038834 ],
            [ 28.779574, 41.038744 ],
            [ 28.779462, 41.0386 ],
            [ 28.77955, 41.03826 ],
            [ 28.779527, 41.038143 ],
            [ 28.77942, 41.038086 ],
            [ 28.779332, 41.038027 ],
            [ 28.779192, 41.037911 ],
            [ 28.778682, 41.037649 ],
            [ 28.778627, 41.03762 ],
            [ 28.778404, 41.03753 ],
            [ 28.77814, 41.037451 ],
            [ 28.778084, 41.037434 ],
            [ 28.778072, 41.037432 ],
            [ 28.777722, 41.037363 ],
            [ 28.777462, 41.037332 ],
            [ 28.777035, 41.037313 ],
            [ 28.776738, 41.037299 ],
            [ 28.776192, 41.037265 ],
            [ 28.775278, 41.037207 ],
            [ 28.775047, 41.037232 ],
            [ 28.774703, 41.036405 ],
            [ 28.774535, 41.035996 ],
            [ 28.774462, 41.035672 ],
            [ 28.774342, 41.035154 ],
            [ 28.774322, 41.03464 ],
            [ 28.774313, 41.034536 ],
            [ 28.774417, 41.034117 ],
            [ 28.774607, 41.034194 ],
            [ 28.775068, 41.034372 ],
            [ 28.775465, 41.034495 ],
            [ 28.775816, 41.034567 ],
            [ 28.776095, 41.034601 ],
            [ 28.776329, 41.03461 ],
            [ 28.776627, 41.03461 ],
            [ 28.776843, 41.034589 ],
            [ 28.777146, 41.034547 ],
            [ 28.777807, 41.034418 ],
            [ 28.778473, 41.034296 ],
            [ 28.778771, 41.034238 ],
            [ 28.778927, 41.034207 ],
            [ 28.77954, 41.034055 ],
            [ 28.780096, 41.033865 ],
            [ 28.778944, 41.033329 ],
            [ 28.778531, 41.03312 ],
            [ 28.778199, 41.032855 ],
            [ 28.778055, 41.032694 ],
            [ 28.777822, 41.032348 ],
            [ 28.777719, 41.032092 ],
            [ 28.777692, 41.032048 ],
            [ 28.777656, 41.03189 ],
            [ 28.777672, 41.031519 ],
            [ 28.777714, 41.031305 ],
            [ 28.77773, 41.031254 ],
            [ 28.777763, 41.031146 ],
            [ 28.777766, 41.031137 ],
            [ 28.777809, 41.030996 ],
            [ 28.777881, 41.030808 ],
            [ 28.777965, 41.030492 ],
            [ 28.777966, 41.030361 ],
            [ 28.777928, 41.030232 ],
            [ 28.777853, 41.030076 ],
            [ 28.777742, 41.029919 ],
            [ 28.777405, 41.029485 ],
            [ 28.776888, 41.02887 ],
            [ 28.776124, 41.028006 ],
            [ 28.776156, 41.027944 ],
            [ 28.776992, 41.027507 ],
            [ 28.779647, 41.025651 ],
            [ 28.780272, 41.025175 ],
            [ 28.780625, 41.024554 ],
            [ 28.78073, 41.024373 ],
            [ 28.783119, 41.023954 ],
            [ 28.783596, 41.023785 ]
          ]
        ]
      },
      &quot;id&quot;: &quot;relation/7786495&quot;
    },
    {
      &quot;type&quot;: &quot;Feature&quot;,
      &quot;properties&quot;: {
        &quot;@id&quot;: &quot;relation/7786496&quot;,
        &quot;admin_level&quot;: &quot;8&quot;,
        &quot;boundary&quot;: &quot;administrative&quot;,
        &quot;name&quot;: &quot;Yarımburgaz Mahallesi&quot;,
        &quot;name:ar&quot;: &quot;ياريمبورقاز&quot;,
        &quot;network&quot;: &quot;TR34-neighbourhood&quot;,
        &quot;type&quot;: &quot;boundary&quot;,
        &quot;wikidata&quot;: &quot;Q5991496&quot;
      },
      &quot;geometry&quot;: {
        &quot;type&quot;: &quot;Polygon&quot;,
        &quot;coordinates&quot;: [
          [
            [ 28.756889, 41.061088 ],
            [ 28.755925, 41.061029 ],
            [ 28.754386, 41.060993 ],
            [ 28.753865, 41.060978 ],
            [ 28.75331, 41.060976 ],
            [ 28.75289, 41.060986 ],
            [ 28.752275, 41.061022 ],
            [ 28.750697, 41.061181 ],
            [ 28.74986, 41.061302 ],
            [ 28.749276, 41.061394 ],
            [ 28.747414, 41.061769 ],
            [ 28.747074, 41.061816 ],
            [ 28.74629, 41.061942 ],
            [ 28.746031, 41.061974 ],
            [ 28.745306, 41.062048 ],
            [ 28.744635, 41.062087 ],
            [ 28.744805, 41.061819 ],
            [ 28.744869, 41.061585 ],
            [ 28.745264, 41.06085 ],
            [ 28.745374, 41.060177 ],
            [ 28.745273, 41.059121 ],
            [ 28.744322, 41.058935 ],
            [ 28.744129, 41.058782 ],
            [ 28.743882, 41.058693 ],
            [ 28.743545, 41.058437 ],
            [ 28.742917, 41.057507 ],
            [ 28.742166, 41.056856 ],
            [ 28.741962, 41.05612 ],
            [ 28.741254, 41.054429 ],
            [ 28.740705, 41.052802 ],
            [ 28.740572, 41.052506 ],
            [ 28.740378, 41.051507 ],
            [ 28.740291, 41.051169 ],
            [ 28.740672, 41.051335 ],
            [ 28.740854, 41.051513 ],
            [ 28.740972, 41.051635 ],
            [ 28.741187, 41.051756 ],
            [ 28.741305, 41.051853 ],
            [ 28.741487, 41.05191 ],
            [ 28.742024, 41.051918 ],
            [ 28.742539, 41.051772 ],
            [ 28.742625, 41.051626 ],
            [ 28.74285, 41.051586 ],
            [ 28.743204, 41.051683 ],
            [ 28.743472, 41.051861 ],
            [ 28.74374, 41.052217 ],
            [ 28.744095, 41.052654 ],
            [ 28.744373, 41.052864 ],
            [ 28.744996, 41.053317 ],
            [ 28.745221, 41.053463 ],
            [ 28.745457, 41.053544 ],
            [ 28.745661, 41.053568 ],
            [ 28.745886, 41.053665 ],
            [ 28.74633, 41.05378 ],
            [ 28.746598, 41.053861 ],
            [ 28.746738, 41.053748 ],
            [ 28.746641, 41.053456 ],
            [ 28.746566, 41.05306 ],
            [ 28.746663, 41.052777 ],
            [ 28.746716, 41.052485 ],
            [ 28.746673, 41.05221 ],
            [ 28.746491, 41.051547 ],
            [ 28.746405, 41.051021 ],
            [ 28.746427, 41.050681 ],
            [ 28.746534, 41.050519 ],
            [ 28.74663, 41.050471 ],
            [ 28.746781, 41.050398 ],
            [ 28.746781, 41.050155 ],
            [ 28.746781, 41.049775 ],
            [ 28.746834, 41.049686 ],
            [ 28.746791, 41.049435 ],
            [ 28.746716, 41.04916 ],
            [ 28.746652, 41.048925 ],
            [ 28.746555, 41.04895 ],
            [ 28.746491, 41.048796 ],
            [ 28.746523, 41.048626 ],
            [ 28.746491, 41.048497 ],
            [ 28.74648, 41.048311 ],
            [ 28.746405, 41.048367 ],
            [ 28.746298, 41.048278 ],
            [ 28.746244, 41.0481 ],
            [ 28.746126, 41.048068 ],
            [ 28.746115, 41.047979 ],
            [ 28.74619, 41.047911 ],
            [ 28.746115, 41.047874 ],
            [ 28.746126, 41.047752 ],
            [ 28.746148, 41.047485 ],
            [ 28.746126, 41.047299 ],
            [ 28.746051, 41.047186 ],
            [ 28.746115, 41.047121 ],
            [ 28.74603, 41.047048 ],
            [ 28.745954, 41.046992 ],
            [ 28.745826, 41.047008 ],
            [ 28.74574, 41.046984 ],
            [ 28.745675, 41.046895 ],
            [ 28.745675, 41.046797 ],
            [ 28.745772, 41.046773 ],
            [ 28.745879, 41.046854 ],
            [ 28.745997, 41.046854 ],
            [ 28.74603, 41.046708 ],
            [ 28.745965, 41.046619 ],
            [ 28.745869, 41.046563 ],
            [ 28.746158, 41.046069 ],
            [ 28.746126, 41.045988 ],
            [ 28.746137, 41.045883 ],
            [ 28.74648, 41.045325 ],
            [ 28.746845, 41.045438 ],
            [ 28.746995, 41.045422 ],
            [ 28.747113, 41.045357 ],
            [ 28.747467, 41.045106 ],
            [ 28.747456, 41.045042 ],
            [ 28.747671, 41.044904 ],
            [ 28.747939, 41.044742 ],
            [ 28.748143, 41.044686 ],
            [ 28.74839, 41.044564 ],
            [ 28.748497, 41.044475 ],
            [ 28.748647, 41.044467 ],
            [ 28.748926, 41.04437 ],
            [ 28.74927, 41.044224 ],
            [ 28.749516, 41.044046 ],
            [ 28.750117, 41.043828 ],
            [ 28.75031, 41.043795 ],
            [ 28.750503, 41.043723 ],
            [ 28.750686, 41.043617 ],
            [ 28.750804, 41.043464 ],
            [ 28.750858, 41.043342 ],
            [ 28.750862, 41.043213 ],
            [ 28.751072, 41.043074 ],
            [ 28.751187, 41.042815 ],
            [ 28.751212, 41.04276 ],
            [ 28.751319, 41.042735 ],
            [ 28.751405, 41.042663 ],
            [ 28.751394, 41.042525 ],
            [ 28.751351, 41.042282 ],
            [ 28.751297, 41.042161 ],
            [ 28.751297, 41.042048 ],
            [ 28.751383, 41.04191 ],
            [ 28.751437, 41.041813 ],
            [ 28.751437, 41.04153 ],
            [ 28.751415, 41.041368 ],
            [ 28.751426, 41.041279 ],
            [ 28.751501, 41.041198 ],
            [ 28.751727, 41.041117 ],
            [ 28.751909, 41.041004 ],
            [ 28.752177, 41.040753 ],
            [ 28.752263, 41.040623 ],
            [ 28.752381, 41.040583 ],
            [ 28.752789, 41.040364 ],
            [ 28.753046, 41.040243 ],
            [ 28.753218, 41.040195 ],
            [ 28.753368, 41.040211 ],
            [ 28.753443, 41.040089 ],
            [ 28.753615, 41.039927 ],
            [ 28.753722, 41.039822 ],
            [ 28.753744, 41.039701 ],
            [ 28.753668, 41.039612 ],
            [ 28.753639, 41.039504 ],
            [ 28.753615, 41.039418 ],
            [ 28.753679, 41.039304 ],
            [ 28.753604, 41.039126 ],
            [ 28.753572, 41.03894 ],
            [ 28.753626, 41.038811 ],
            [ 28.753668, 41.038681 ],
            [ 28.753647, 41.038487 ],
            [ 28.753615, 41.038285 ],
            [ 28.75339, 41.03784 ],
            [ 28.753304, 41.037629 ],
            [ 28.753186, 41.037354 ],
            [ 28.753218, 41.037144 ],
            [ 28.752821, 41.036893 ],
            [ 28.752413, 41.036557 ],
            [ 28.752349, 41.036504 ],
            [ 28.752177, 41.036456 ],
            [ 28.752048, 41.036391 ],
            [ 28.751963, 41.036262 ],
            [ 28.751995, 41.03614 ],
            [ 28.752102, 41.036011 ],
            [ 28.752102, 41.035897 ],
            [ 28.752006, 41.0358 ],
            [ 28.752016, 41.035703 ],
            [ 28.752124, 41.035663 ],
            [ 28.752209, 41.035549 ],
            [ 28.752284, 41.035428 ],
            [ 28.752091, 41.035469 ],
            [ 28.752081, 41.035355 ],
            [ 28.752102, 41.035169 ],
            [ 28.75236, 41.03487 ],
            [ 28.752349, 41.034708 ],
            [ 28.752284, 41.03436 ],
            [ 28.752134, 41.034004 ],
            [ 28.752107, 41.033854 ],
            [ 28.752083, 41.033696 ],
            [ 28.751995, 41.033097 ],
            [ 28.751941, 41.032838 ],
            [ 28.751952, 41.032701 ],
            [ 28.752231, 41.032685 ],
            [ 28.752006, 41.032547 ],
            [ 28.75192, 41.032442 ],
            [ 28.752016, 41.032361 ],
            [ 28.75192, 41.032223 ],
            [ 28.75192, 41.032013 ],
            [ 28.751759, 41.031891 ],
            [ 28.751598, 41.03173 ],
            [ 28.751566, 41.031616 ],
            [ 28.751373, 41.03139 ],
            [ 28.751254, 41.03109 ],
            [ 28.751222, 41.030864 ],
            [ 28.751136, 41.030653 ],
            [ 28.750997, 41.030443 ],
            [ 28.750836, 41.030087 ],
            [ 28.750718, 41.029706 ],
            [ 28.750611, 41.029318 ],
            [ 28.750557, 41.029237 ],
            [ 28.750536, 41.029115 ],
            [ 28.750611, 41.028994 ],
            [ 28.750793, 41.028824 ],
            [ 28.750815, 41.028654 ],
            [ 28.751308, 41.028371 ],
            [ 28.751448, 41.028217 ],
            [ 28.751415, 41.028128 ],
            [ 28.751544, 41.028039 ],
            [ 28.751448, 41.02795 ],
            [ 28.751491, 41.027853 ],
            [ 28.751619, 41.027707 ],
            [ 28.75163, 41.027416 ],
            [ 28.751555, 41.027327 ],
            [ 28.751555, 41.027189 ],
            [ 28.751437, 41.026962 ],
            [ 28.751458, 41.026412 ],
            [ 28.75148, 41.026258 ],
            [ 28.751598, 41.026129 ],
            [ 28.751716, 41.026104 ],
            [ 28.751866, 41.02604 ],
            [ 28.751963, 41.025902 ],
            [ 28.752059, 41.025748 ],
            [ 28.752059, 41.025546 ],
            [ 28.751963, 41.02536 ],
            [ 28.751802, 41.025012 ],
            [ 28.751694, 41.024615 ],
            [ 28.751705, 41.02421 ],
            [ 28.751791, 41.023871 ],
            [ 28.751952, 41.023547 ],
            [ 28.752006, 41.023183 ],
            [ 28.752156, 41.022592 ],
            [ 28.752209, 41.022106 ],
            [ 28.752231, 41.021871 ],
            [ 28.752338, 41.02179 ],
            [ 28.752531, 41.021572 ],
            [ 28.752596, 41.021361 ],
            [ 28.752746, 41.02128 ],
            [ 28.752778, 41.020965 ],
            [ 28.752907, 41.020819 ],
            [ 28.752907, 41.020706 ],
            [ 28.752982, 41.02039 ],
            [ 28.753121, 41.020171 ],
            [ 28.753132, 41.019977 ],
            [ 28.753239, 41.019815 ],
            [ 28.753411, 41.019621 ],
            [ 28.75369, 41.019289 ],
            [ 28.753722, 41.019143 ],
            [ 28.753679, 41.018949 ],
            [ 28.75384, 41.018876 ],
            [ 28.753915, 41.018739 ],
            [ 28.753969, 41.018617 ],
            [ 28.75399, 41.018463 ],
            [ 28.754023, 41.018382 ],
            [ 28.754065, 41.017711 ],
            [ 28.754108, 41.017451 ],
            [ 28.754214, 41.017229 ],
            [ 28.754428, 41.016978 ],
            [ 28.754535, 41.016565 ],
            [ 28.754428, 41.016249 ],
            [ 28.754503, 41.016128 ],
            [ 28.754499, 41.016065 ],
            [ 28.754471, 41.015667 ],
            [ 28.754374, 41.015529 ],
            [ 28.754417, 41.015205 ],
            [ 28.754332, 41.015035 ],
            [ 28.754245, 41.014891 ],
            [ 28.753967, 41.014428 ],
            [ 28.753914, 41.014218 ],
            [ 28.753892, 41.014128 ],
            [ 28.753881, 41.013699 ],
            [ 28.753999, 41.013044 ],
            [ 28.75402, 41.012315 ],
            [ 28.754096, 41.012185 ],
            [ 28.754418, 41.012063 ],
            [ 28.755191, 41.011904 ],
            [ 28.755706, 41.011827 ],
            [ 28.75611, 41.01185 ],
            [ 28.756401, 41.011847 ],
            [ 28.756661, 41.011914 ],
            [ 28.757047, 41.011889 ],
            [ 28.75738, 41.01182 ],
            [ 28.757733, 41.011749 ],
            [ 28.758001, 41.011734 ],
            [ 28.758244, 41.011748 ],
            [ 28.758574, 41.011686 ],
            [ 28.758844, 41.011594 ],
            [ 28.759242, 41.011548 ],
            [ 28.759617, 41.011451 ],
            [ 28.76117, 41.011025 ],
            [ 28.761336, 41.011025 ],
            [ 28.761608, 41.011086 ],
            [ 28.761676, 41.011118 ],
            [ 28.761916, 41.011059 ],
            [ 28.762434, 41.010941 ],
            [ 28.762705, 41.010922 ],
            [ 28.762889, 41.010945 ],
            [ 28.763088, 41.010989 ],
            [ 28.763239, 41.01103 ],
            [ 28.76334, 41.011041 ],
            [ 28.763421, 41.011051 ],
            [ 28.763482, 41.011073 ],
            [ 28.763335, 41.012028 ],
            [ 28.763281, 41.012351 ],
            [ 28.763279, 41.012361 ],
            [ 28.763106, 41.013469 ],
            [ 28.763086, 41.013568 ],
            [ 28.76307, 41.013647 ],
            [ 28.762714, 41.015624 ],
            [ 28.762704, 41.015728 ],
            [ 28.762701, 41.015831 ],
            [ 28.762704, 41.015937 ],
            [ 28.762715, 41.016043 ],
            [ 28.763029, 41.01775 ],
            [ 28.763075, 41.017952 ],
            [ 28.763132, 41.018152 ],
            [ 28.764696, 41.022849 ],
            [ 28.764748, 41.023048 ],
            [ 28.764783, 41.023247 ],
            [ 28.764811, 41.023445 ],
            [ 28.764824, 41.023644 ],
            [ 28.76482, 41.024262 ],
            [ 28.764826, 41.024319 ],
            [ 28.764835, 41.02437 ],
            [ 28.764853, 41.024417 ],
            [ 28.764877, 41.024462 ],
            [ 28.764847, 41.024638 ],
            [ 28.764862, 41.024711 ],
            [ 28.764877, 41.024822 ],
            [ 28.764918, 41.025057 ],
            [ 28.764916, 41.025191 ],
            [ 28.7649, 41.025519 ],
            [ 28.764872, 41.025851 ],
            [ 28.764863, 41.026204 ],
            [ 28.764755, 41.026995 ],
            [ 28.76463, 41.027857 ],
            [ 28.764609, 41.028371 ],
            [ 28.764536, 41.02894 ],
            [ 28.764524, 41.029098 ],
            [ 28.764528, 41.029383 ],
            [ 28.764444, 41.030077 ],
            [ 28.764322, 41.030772 ],
            [ 28.764272, 41.03101 ],
            [ 28.764176, 41.03162 ],
            [ 28.76414, 41.031789 ],
            [ 28.764024, 41.032492 ],
            [ 28.763955, 41.032802 ],
            [ 28.763693, 41.033522 ],
            [ 28.763264, 41.03441 ],
            [ 28.763146, 41.034633 ],
            [ 28.762982, 41.034938 ],
            [ 28.762895, 41.035087 ],
            [ 28.762419, 41.035866 ],
            [ 28.762014, 41.036476 ],
            [ 28.761514, 41.037378 ],
            [ 28.762173, 41.038379 ],
            [ 28.762214, 41.038435 ],
            [ 28.76144, 41.039256 ],
            [ 28.759866, 41.040982 ],
            [ 28.759537, 41.042054 ],
            [ 28.759533, 41.042796 ],
            [ 28.759575, 41.043291 ],
            [ 28.759116, 41.043434 ],
            [ 28.757449, 41.047391 ],
            [ 28.756882, 41.049217 ],
            [ 28.756876, 41.049475 ],
            [ 28.756867, 41.049628 ],
            [ 28.756855, 41.049739 ],
            [ 28.756848, 41.049897 ],
            [ 28.756828, 41.050074 ],
            [ 28.756797, 41.05052 ],
            [ 28.756774, 41.050738 ],
            [ 28.756757, 41.050965 ],
            [ 28.756727, 41.05121 ],
            [ 28.75702, 41.051225 ],
            [ 28.757122, 41.051242 ],
            [ 28.757133, 41.051288 ],
            [ 28.75712, 41.051883 ],
            [ 28.757109, 41.05209 ],
            [ 28.757092, 41.052232 ],
            [ 28.7568, 41.053401 ],
            [ 28.756791, 41.05368 ],
            [ 28.756803, 41.054273 ],
            [ 28.756823, 41.05447 ],
            [ 28.756866, 41.055085 ],
            [ 28.756878, 41.055122 ],
            [ 28.756918, 41.055354 ],
            [ 28.757014, 41.056115 ],
            [ 28.75712, 41.056776 ],
            [ 28.757366, 41.057317 ],
            [ 28.757482, 41.057602 ],
            [ 28.757534, 41.057747 ],
            [ 28.757573, 41.057919 ],
            [ 28.757594, 41.058043 ],
            [ 28.757585, 41.058328 ],
            [ 28.757507, 41.058805 ],
            [ 28.757408, 41.059145 ],
            [ 28.757289, 41.059494 ],
            [ 28.757062, 41.060151 ],
            [ 28.756889, 41.061088 ]
          ]
        ]
      },
      &quot;id&quot;: &quot;relation/7786496&quot;
    },
    {
      &quot;type&quot;: &quot;Feature&quot;,
      &quot;properties&quot;: {
        &quot;@id&quot;: &quot;relation/7786499&quot;,
        &quot;admin_level&quot;: &quot;8&quot;,
        &quot;boundary&quot;: &quot;administrative&quot;,
        &quot;name&quot;: &quot;Atakent Mahallesi&quot;,
        &quot;name:ar&quot;: &quot;أتاكنت&quot;,
        &quot;network&quot;: &quot;TR34-neighbourhood&quot;,
        &quot;type&quot;: &quot;boundary&quot;,
        &quot;wikidata&quot;: &quot;Q6084967&quot;
      },
      &quot;geometry&quot;: {
        &quot;type&quot;: &quot;Polygon&quot;,
        &quot;coordinates&quot;: [
          [
            [ 28.784662, 41.063283 ],
            [ 28.783522, 41.063059 ],
            [ 28.783227, 41.063006 ],
            [ 28.781612, 41.062738 ],
            [ 28.780177, 41.062552 ],
            [ 28.779399, 41.062468 ],
            [ 28.777552, 41.062309 ],
            [ 28.776268, 41.062246 ],
            [ 28.775154, 41.062211 ],
            [ 28.773313, 41.062186 ],
            [ 28.772774, 41.062199 ],
            [ 28.77221, 41.062212 ],
            [ 28.769555, 41.062378 ],
            [ 28.768823, 41.062403 ],
            [ 28.767664, 41.062428 ],
            [ 28.766853, 41.062434 ],
            [ 28.765427, 41.062371 ],
            [ 28.764894, 41.06234 ],
            [ 28.763677, 41.062197 ],
            [ 28.763227, 41.062143 ],
            [ 28.762056, 41.061963 ],
            [ 28.760996, 41.06173 ],
            [ 28.7601, 41.061548 ],
            [ 28.759096, 41.061365 ],
            [ 28.758417, 41.061254 ],
            [ 28.757906, 41.061176 ],
            [ 28.757357, 41.061118 ],
            [ 28.756889, 41.061088 ],
            [ 28.757062, 41.060151 ],
            [ 28.757289, 41.059494 ],
            [ 28.757408, 41.059145 ],
            [ 28.757507, 41.058805 ],
            [ 28.757585, 41.058328 ],
            [ 28.757594, 41.058043 ],
            [ 28.757573, 41.057919 ],
            [ 28.757534, 41.057747 ],
            [ 28.757482, 41.057602 ],
            [ 28.757366, 41.057317 ],
            [ 28.75712, 41.056776 ],
            [ 28.757014, 41.056115 ],
            [ 28.756918, 41.055354 ],
            [ 28.756878, 41.055122 ],
            [ 28.756866, 41.055085 ],
            [ 28.756823, 41.05447 ],
            [ 28.756803, 41.054273 ],
            [ 28.756791, 41.05368 ],
            [ 28.7568, 41.053401 ],
            [ 28.757092, 41.052232 ],
            [ 28.757109, 41.05209 ],
            [ 28.75712, 41.051883 ],
            [ 28.757133, 41.051288 ],
            [ 28.757122, 41.051242 ],
            [ 28.75702, 41.051225 ],
            [ 28.756727, 41.05121 ],
            [ 28.756757, 41.050965 ],
            [ 28.756774, 41.050738 ],
            [ 28.756797, 41.05052 ],
            [ 28.756828, 41.050074 ],
            [ 28.756848, 41.049897 ],
            [ 28.756855, 41.049739 ],
            [ 28.756867, 41.049628 ],
            [ 28.756876, 41.049475 ],
            [ 28.756882, 41.049217 ],
            [ 28.757449, 41.047391 ],
            [ 28.759116, 41.043434 ],
            [ 28.759575, 41.043291 ],
            [ 28.759533, 41.042796 ],
            [ 28.759537, 41.042054 ],
            [ 28.759866, 41.040982 ],
            [ 28.76144, 41.039256 ],
            [ 28.762214, 41.038435 ],
            [ 28.762672, 41.037937 ],
            [ 28.764998, 41.035539 ],
            [ 28.765465, 41.035153 ],
            [ 28.766057, 41.034784 ],
            [ 28.766431, 41.034621 ],
            [ 28.766882, 41.034468 ],
            [ 28.767419, 41.034309 ],
            [ 28.768321, 41.034058 ],
            [ 28.769165, 41.033849 ],
            [ 28.769514, 41.033758 ],
            [ 28.77084, 41.033414 ],
            [ 28.771416, 41.033427 ],
            [ 28.771853, 41.033473 ],
            [ 28.772562, 41.033575 ],
            [ 28.773085, 41.033687 ],
            [ 28.773725, 41.033873 ],
            [ 28.774302, 41.034071 ],
            [ 28.774417, 41.034117 ],
            [ 28.774313, 41.034536 ],
            [ 28.774322, 41.03464 ],
            [ 28.774342, 41.035154 ],
            [ 28.774462, 41.035672 ],
            [ 28.774535, 41.035996 ],
            [ 28.774703, 41.036405 ],
            [ 28.775047, 41.037232 ],
            [ 28.775278, 41.037207 ],
            [ 28.776192, 41.037265 ],
            [ 28.776738, 41.037299 ],
            [ 28.777035, 41.037313 ],
            [ 28.777462, 41.037332 ],
            [ 28.777722, 41.037363 ],
            [ 28.778072, 41.037432 ],
            [ 28.778084, 41.037434 ],
            [ 28.77814, 41.037451 ],
            [ 28.778404, 41.03753 ],
            [ 28.778627, 41.03762 ],
            [ 28.778682, 41.037649 ],
            [ 28.779192, 41.037911 ],
            [ 28.779332, 41.038027 ],
            [ 28.77942, 41.038086 ],
            [ 28.779527, 41.038143 ],
            [ 28.77955, 41.03826 ],
            [ 28.779462, 41.0386 ],
            [ 28.779574, 41.038744 ],
            [ 28.780133, 41.038834 ],
            [ 28.78051, 41.038358 ],
            [ 28.780605, 41.037968 ],
            [ 28.780685, 41.037636 ],
            [ 28.780857, 41.037471 ],
            [ 28.781695, 41.037176 ],
            [ 28.782092, 41.037052 ],
            [ 28.78238, 41.03695 ],
            [ 28.782499, 41.036913 ],
            [ 28.783409, 41.036619 ],
            [ 28.783569, 41.036643 ],
            [ 28.783584, 41.036673 ],
            [ 28.783918, 41.037354 ],
            [ 28.784091, 41.037706 ],
            [ 28.782912, 41.038335 ],
            [ 28.782785, 41.038359 ],
            [ 28.782518, 41.038525 ],
            [ 28.782215, 41.038707 ],
            [ 28.782067, 41.038881 ],
            [ 28.782268, 41.039271 ],
            [ 28.783416, 41.040199 ],
            [ 28.783832, 41.040699 ],
            [ 28.78365, 41.041453 ],
            [ 28.783738, 41.041618 ],
            [ 28.78378, 41.041818 ],
            [ 28.783834, 41.04227 ],
            [ 28.783713, 41.042742 ],
            [ 28.78367, 41.042807 ],
            [ 28.783534, 41.042831 ],
            [ 28.783461, 41.042837 ],
            [ 28.782383, 41.043022 ],
            [ 28.782366, 41.043022 ],
            [ 28.782382, 41.043325 ],
            [ 28.782364, 41.043858 ],
            [ 28.782372, 41.043978 ],
            [ 28.783964, 41.043838 ],
            [ 28.784557, 41.044584 ],
            [ 28.785937, 41.04397 ],
            [ 28.786107, 41.043313 ],
            [ 28.78616, 41.043094 ],
            [ 28.786285, 41.042611 ],
            [ 28.786462, 41.041881 ],
            [ 28.786508, 41.04169 ],
            [ 28.786534, 41.041611 ],
            [ 28.786622, 41.041321 ],
            [ 28.786635, 41.041279 ],
            [ 28.786673, 41.040919 ],
            [ 28.786716, 41.040645 ],
            [ 28.786738, 41.040299 ],
            [ 28.786718, 41.040192 ],
            [ 28.786661, 41.040078 ],
            [ 28.786546, 41.039827 ],
            [ 28.786542, 41.03962 ],
            [ 28.786597, 41.039072 ],
            [ 28.787407, 41.039024 ],
            [ 28.788128, 41.038888 ],
            [ 28.78807, 41.038694 ],
            [ 28.788885, 41.03864 ],
            [ 28.789354, 41.038491 ],
            [ 28.78909, 41.037891 ],
            [ 28.789138, 41.037895 ],
            [ 28.789222, 41.037891 ],
            [ 28.789998, 41.037913 ],
            [ 28.790515, 41.037961 ],
            [ 28.790997, 41.038088 ],
            [ 28.791343, 41.038213 ],
            [ 28.791707, 41.038332 ],
            [ 28.791948, 41.038402 ],
            [ 28.792202, 41.038467 ],
            [ 28.792401, 41.038527 ],
            [ 28.792529, 41.038555 ],
            [ 28.792927, 41.0386 ],
            [ 28.793048, 41.038619 ],
            [ 28.79382, 41.038763 ],
            [ 28.79395, 41.038774 ],
            [ 28.794046, 41.038927 ],
            [ 28.79411, 41.039403 ],
            [ 28.794208, 41.040273 ],
            [ 28.794213, 41.040268 ],
            [ 28.79435, 41.040219 ],
            [ 28.794551, 41.040191 ],
            [ 28.794723, 41.040208 ],
            [ 28.795227, 41.040359 ],
            [ 28.795515, 41.040453 ],
            [ 28.795765, 41.04052 ],
            [ 28.795887, 41.040586 ],
            [ 28.795985, 41.040644 ],
            [ 28.796072, 41.04076 ],
            [ 28.796093, 41.040841 ],
            [ 28.796137, 41.042685 ],
            [ 28.796158, 41.043311 ],
            [ 28.796121, 41.043733 ],
            [ 28.79606, 41.043879 ],
            [ 28.796042, 41.043938 ],
            [ 28.797736, 41.043915 ],
            [ 28.799076, 41.043924 ],
            [ 28.799064, 41.043416 ],
            [ 28.799066, 41.043177 ],
            [ 28.801317, 41.043131 ],
            [ 28.801366, 41.043135 ],
            [ 28.801478, 41.043153 ],
            [ 28.801654, 41.043244 ],
            [ 28.801918, 41.043396 ],
            [ 28.802307, 41.043525 ],
            [ 28.802425, 41.043552 ],
            [ 28.802847, 41.043625 ],
            [ 28.804228, 41.043816 ],
            [ 28.804728, 41.043907 ],
            [ 28.805003, 41.043974 ],
            [ 28.805176, 41.044048 ],
            [ 28.805352, 41.044176 ],
            [ 28.805474, 41.04435 ],
            [ 28.805565, 41.044615 ],
            [ 28.805529, 41.044877 ],
            [ 28.805491, 41.045117 ],
            [ 28.805447, 41.045314 ],
            [ 28.805154, 41.045534 ],
            [ 28.804779, 41.045731 ],
            [ 28.804471, 41.045866 ],
            [ 28.804128, 41.046016 ],
            [ 28.803724, 41.046243 ],
            [ 28.803404, 41.046407 ],
            [ 28.802917, 41.046618 ],
            [ 28.802263, 41.046909 ],
            [ 28.801848, 41.047115 ],
            [ 28.801421, 41.047353 ],
            [ 28.800937, 41.047561 ],
            [ 28.800378, 41.047711 ],
            [ 28.800002, 41.047829 ],
            [ 28.79935, 41.048058 ],
            [ 28.798816, 41.048287 ],
            [ 28.798439, 41.048496 ],
            [ 28.797957, 41.048774 ],
            [ 28.797595, 41.048998 ],
            [ 28.797072, 41.049249 ],
            [ 28.796735, 41.049306 ],
            [ 28.795898, 41.049527 ],
            [ 28.795707, 41.04956 ],
            [ 28.795499, 41.049564 ],
            [ 28.795331, 41.049543 ],
            [ 28.794881, 41.049459 ],
            [ 28.794461, 41.049369 ],
            [ 28.794335, 41.04935 ],
            [ 28.794138, 41.049347 ],
            [ 28.793873, 41.049368 ],
            [ 28.793591, 41.0494 ],
            [ 28.793627, 41.049577 ],
            [ 28.79364, 41.049753 ],
            [ 28.793631, 41.049907 ],
            [ 28.793577, 41.050424 ],
            [ 28.793477, 41.05101 ],
            [ 28.793397, 41.051468 ],
            [ 28.79333, 41.051701 ],
            [ 28.79323, 41.051984 ],
            [ 28.793166, 41.052133 ],
            [ 28.793074, 41.052429 ],
            [ 28.792998, 41.052616 ],
            [ 28.792927, 41.05278 ],
            [ 28.792867, 41.052975 ],
            [ 28.792832, 41.053163 ],
            [ 28.792762, 41.053594 ],
            [ 28.792702, 41.054061 ],
            [ 28.792641, 41.054319 ],
            [ 28.792568, 41.054732 ],
            [ 28.792466, 41.055138 ],
            [ 28.79245, 41.055387 ],
            [ 28.792435, 41.055956 ],
            [ 28.792337, 41.056378 ],
            [ 28.792206, 41.056762 ],
            [ 28.792004, 41.057056 ],
            [ 28.791888, 41.057174 ],
            [ 28.791759, 41.057318 ],
            [ 28.791569, 41.057523 ],
            [ 28.791367, 41.057761 ],
            [ 28.790339, 41.059431 ],
            [ 28.789989, 41.059556 ],
            [ 28.789113, 41.059923 ],
            [ 28.789018, 41.059935 ],
            [ 28.788225, 41.05982 ],
            [ 28.787625, 41.059771 ],
            [ 28.78708, 41.059664 ],
            [ 28.786769, 41.059521 ],
            [ 28.786795, 41.059339 ],
            [ 28.786774, 41.05925 ],
            [ 28.78674, 41.059226 ],
            [ 28.786676, 41.05922 ],
            [ 28.786538, 41.059234 ],
            [ 28.786214, 41.059238 ],
            [ 28.786037, 41.058926 ],
            [ 28.785407, 41.059094 ],
            [ 28.785247, 41.059129 ],
            [ 28.785097, 41.059147 ],
            [ 28.784754, 41.059172 ],
            [ 28.784738, 41.059311 ],
            [ 28.78473, 41.05973 ],
            [ 28.784738, 41.060051 ],
            [ 28.784736, 41.060313 ],
            [ 28.784706, 41.061083 ],
            [ 28.784703, 41.061323 ],
            [ 28.784668, 41.061524 ],
            [ 28.784644, 41.061714 ],
            [ 28.784696, 41.062086 ],
            [ 28.784748, 41.062458 ],
            [ 28.784746, 41.062572 ],
            [ 28.784695, 41.063128 ],
            [ 28.784662, 41.063283 ]
          ]
        ]
      },
      &quot;id&quot;: &quot;relation/7786499&quot;
    },
    {
      &quot;type&quot;: &quot;Feature&quot;,
      &quot;properties&quot;: {
        &quot;@id&quot;: &quot;relation/7786500&quot;,
        &quot;admin_level&quot;: &quot;8&quot;,
        &quot;boundary&quot;: &quot;administrative&quot;,
        &quot;name&quot;: &quot;Atatürk Mahallesi&quot;,
        &quot;name:ar&quot;: &quot;أتاتورك&quot;,
        &quot;network&quot;: &quot;TR34-neighbourhood&quot;,
        &quot;type&quot;: &quot;boundary&quot;,
        &quot;wikidata&quot;: &quot;Q6075051&quot;
      },
      &quot;geometry&quot;: {
        &quot;type&quot;: &quot;Polygon&quot;,
        &quot;coordinates&quot;: [
          [
            [ 28.796165, 41.063712 ],
            [ 28.795049, 41.063883 ],
            [ 28.794174, 41.063992 ],
            [ 28.792643, 41.064082 ],
            [ 28.791032, 41.064101 ],
            [ 28.790399, 41.064084 ],
            [ 28.788922, 41.063964 ],
            [ 28.787731, 41.063825 ],
            [ 28.787381, 41.063779 ],
            [ 28.786599, 41.06364 ],
            [ 28.784662, 41.063283 ],
            [ 28.784695, 41.063128 ],
            [ 28.784746, 41.062572 ],
            [ 28.784748, 41.062458 ],
            [ 28.784696, 41.062086 ],
            [ 28.784644, 41.061714 ],
            [ 28.784668, 41.061524 ],
            [ 28.784703, 41.061323 ],
            [ 28.784706, 41.061083 ],
            [ 28.784736, 41.060313 ],
            [ 28.784738, 41.060051 ],
            [ 28.78473, 41.05973 ],
            [ 28.784738, 41.059311 ],
            [ 28.784754, 41.059172 ],
            [ 28.785097, 41.059147 ],
            [ 28.785247, 41.059129 ],
            [ 28.785407, 41.059094 ],
            [ 28.786037, 41.058926 ],
            [ 28.786214, 41.059238 ],
            [ 28.786538, 41.059234 ],
            [ 28.786676, 41.05922 ],
            [ 28.78674, 41.059226 ],
            [ 28.786774, 41.05925 ],
            [ 28.786795, 41.059339 ],
            [ 28.786769, 41.059521 ],
            [ 28.78708, 41.059664 ],
            [ 28.787625, 41.059771 ],
            [ 28.788225, 41.05982 ],
            [ 28.789018, 41.059935 ],
            [ 28.789113, 41.059923 ],
            [ 28.789989, 41.059556 ],
            [ 28.790339, 41.059431 ],
            [ 28.791367, 41.057761 ],
            [ 28.791569, 41.057523 ],
            [ 28.791759, 41.057318 ],
            [ 28.791888, 41.057174 ],
            [ 28.792004, 41.057056 ],
            [ 28.792206, 41.056762 ],
            [ 28.792337, 41.056378 ],
            [ 28.792435, 41.055956 ],
            [ 28.79245, 41.055387 ],
            [ 28.792466, 41.055138 ],
            [ 28.792568, 41.054732 ],
            [ 28.792641, 41.054319 ],
            [ 28.792702, 41.054061 ],
            [ 28.792762, 41.053594 ],
            [ 28.792832, 41.053163 ],
            [ 28.792867, 41.052975 ],
            [ 28.792927, 41.05278 ],
            [ 28.792998, 41.052616 ],
            [ 28.793074, 41.052429 ],
            [ 28.793166, 41.052133 ],
            [ 28.79323, 41.051984 ],
            [ 28.79333, 41.051701 ],
            [ 28.793397, 41.051468 ],
            [ 28.793477, 41.05101 ],
            [ 28.793577, 41.050424 ],
            [ 28.793631, 41.049907 ],
            [ 28.79364, 41.049753 ],
            [ 28.793627, 41.049577 ],
            [ 28.793591, 41.0494 ],
            [ 28.793873, 41.049368 ],
            [ 28.794138, 41.049347 ],
            [ 28.794335, 41.04935 ],
            [ 28.794461, 41.049369 ],
            [ 28.794881, 41.049459 ],
            [ 28.795331, 41.049543 ],
            [ 28.795499, 41.049564 ],
            [ 28.795707, 41.04956 ],
            [ 28.795898, 41.049527 ],
            [ 28.796735, 41.049306 ],
            [ 28.797072, 41.049249 ],
            [ 28.797595, 41.048998 ],
            [ 28.797957, 41.048774 ],
            [ 28.798439, 41.048496 ],
            [ 28.798816, 41.048287 ],
            [ 28.79935, 41.048058 ],
            [ 28.800002, 41.047829 ],
            [ 28.800378, 41.047711 ],
            [ 28.800937, 41.047561 ],
            [ 28.801421, 41.047353 ],
            [ 28.801848, 41.047115 ],
            [ 28.802263, 41.046909 ],
            [ 28.802917, 41.046618 ],
            [ 28.803404, 41.046407 ],
            [ 28.803724, 41.046243 ],
            [ 28.804128, 41.046016 ],
            [ 28.804471, 41.045866 ],
            [ 28.804779, 41.045731 ],
            [ 28.805154, 41.045534 ],
            [ 28.805447, 41.045314 ],
            [ 28.805645, 41.045516 ],
            [ 28.805814, 41.045697 ],
            [ 28.806033, 41.04573 ],
            [ 28.806282, 41.045741 ],
            [ 28.806504, 41.045777 ],
            [ 28.806941, 41.045792 ],
            [ 28.807618, 41.045799 ],
            [ 28.807877, 41.045792 ],
            [ 28.807977, 41.045791 ],
            [ 28.807961, 41.046272 ],
            [ 28.80795, 41.046513 ],
            [ 28.807953, 41.047141 ],
            [ 28.808012, 41.047979 ],
            [ 28.808095, 41.048532 ],
            [ 28.808139, 41.04884 ],
            [ 28.808373, 41.049748 ],
            [ 28.807231, 41.049934 ],
            [ 28.806374, 41.050048 ],
            [ 28.805926, 41.050064 ],
            [ 28.80496, 41.050413 ],
            [ 28.804708, 41.050528 ],
            [ 28.8045, 41.050665 ],
            [ 28.804363, 41.050776 ],
            [ 28.804051, 41.050757 ],
            [ 28.803995, 41.050994 ],
            [ 28.803958, 41.051063 ],
            [ 28.803934, 41.051196 ],
            [ 28.803767, 41.051385 ],
            [ 28.803589, 41.051526 ],
            [ 28.803518, 41.05159 ],
            [ 28.803466, 41.051689 ],
            [ 28.803373, 41.051778 ],
            [ 28.803285, 41.051917 ],
            [ 28.803176, 41.052048 ],
            [ 28.802932, 41.052252 ],
            [ 28.802918, 41.052324 ],
            [ 28.802596, 41.052401 ],
            [ 28.802464, 41.052463 ],
            [ 28.802165, 41.052559 ],
            [ 28.801996, 41.052683 ],
            [ 28.801817, 41.052744 ],
            [ 28.801562, 41.053012 ],
            [ 28.80137, 41.053109 ],
            [ 28.801118, 41.053205 ],
            [ 28.80107, 41.05325 ],
            [ 28.801057, 41.053304 ],
            [ 28.801151, 41.05335 ],
            [ 28.801231, 41.053531 ],
            [ 28.801313, 41.053594 ],
            [ 28.801336, 41.05364 ],
            [ 28.801335, 41.053703 ],
            [ 28.80125, 41.053801 ],
            [ 28.801259, 41.053954 ],
            [ 28.801233, 41.054107 ],
            [ 28.801172, 41.05416 ],
            [ 28.801158, 41.054295 ],
            [ 28.801058, 41.054564 ],
            [ 28.800972, 41.054698 ],
            [ 28.800821, 41.054777 ],
            [ 28.800712, 41.054841 ],
            [ 28.800439, 41.054888 ],
            [ 28.799986, 41.055075 ],
            [ 28.799936, 41.055223 ],
            [ 28.7997, 41.05534 ],
            [ 28.799622, 41.055474 ],
            [ 28.799723, 41.055617 ],
            [ 28.799804, 41.055782 ],
            [ 28.799779, 41.056151 ],
            [ 28.799654, 41.056292 ],
            [ 28.799493, 41.056395 ],
            [ 28.799293, 41.056577 ],
            [ 28.799254, 41.056691 ],
            [ 28.799211, 41.056992 ],
            [ 28.799408, 41.057311 ],
            [ 28.799451, 41.057423 ],
            [ 28.799471, 41.057684 ],
            [ 28.799516, 41.057704 ],
            [ 28.799536, 41.057736 ],
            [ 28.799497, 41.058041 ],
            [ 28.799452, 41.058071 ],
            [ 28.799409, 41.05809 ],
            [ 28.799315, 41.058102 ],
            [ 28.799198, 41.058124 ],
            [ 28.798664, 41.060439 ],
            [ 28.798554, 41.060639 ],
            [ 28.798093, 41.060883 ],
            [ 28.797101, 41.061298 ],
            [ 28.796817, 41.062021 ],
            [ 28.796728, 41.062578 ],
            [ 28.796165, 41.063712 ]
          ]
        ]
      },
      &quot;id&quot;: &quot;relation/7786500&quot;
    },
    {
      &quot;type&quot;: &quot;Feature&quot;,
      &quot;properties&quot;: {
        &quot;@id&quot;: &quot;relation/7786501&quot;,
        &quot;admin_level&quot;: &quot;8&quot;,
        &quot;alt_name&quot;: &quot;Mehmetakif Mahallesi&quot;,
        &quot;boundary&quot;: &quot;administrative&quot;,
        &quot;name&quot;: &quot;Mehmet Akif Mahallesi&quot;,
        &quot;name:ar&quot;: &quot;محمد عاكف&quot;,
        &quot;network&quot;: &quot;TR34-neighbourhood&quot;,
        &quot;type&quot;: &quot;boundary&quot;,
        &quot;wikidata&quot;: &quot;Q20471871&quot;,
        &quot;wikipedia&quot;: &quot;tr:Mehmet Akif, Küçükçekmece&quot;
      },
      &quot;geometry&quot;: {
        &quot;type&quot;: &quot;Polygon&quot;,
        &quot;coordinates&quot;: [
          [
            [ 28.799516, 41.057704 ],
            [ 28.799471, 41.057684 ],
            [ 28.799451, 41.057423 ],
            [ 28.799408, 41.057311 ],
            [ 28.799211, 41.056992 ],
            [ 28.799254, 41.056691 ],
            [ 28.799293, 41.056577 ],
            [ 28.799493, 41.056395 ],
            [ 28.799654, 41.056292 ],
            [ 28.799779, 41.056151 ],
            [ 28.799804, 41.055782 ],
            [ 28.799723, 41.055617 ],
            [ 28.799622, 41.055474 ],
            [ 28.7997, 41.05534 ],
            [ 28.799936, 41.055223 ],
            [ 28.799986, 41.055075 ],
            [ 28.800439, 41.054888 ],
            [ 28.800712, 41.054841 ],
            [ 28.800821, 41.054777 ],
            [ 28.800972, 41.054698 ],
            [ 28.801058, 41.054564 ],
            [ 28.801158, 41.054295 ],
            [ 28.801172, 41.05416 ],
            [ 28.801233, 41.054107 ],
            [ 28.801259, 41.053954 ],
            [ 28.80125, 41.053801 ],
            [ 28.801335, 41.053703 ],
            [ 28.801336, 41.05364 ],
            [ 28.801313, 41.053594 ],
            [ 28.801231, 41.053531 ],
            [ 28.801151, 41.05335 ],
            [ 28.801057, 41.053304 ],
            [ 28.80107, 41.05325 ],
            [ 28.801118, 41.053205 ],
            [ 28.80137, 41.053109 ],
            [ 28.801562, 41.053012 ],
            [ 28.801817, 41.052744 ],
            [ 28.801996, 41.052683 ],
            [ 28.802165, 41.052559 ],
            [ 28.802464, 41.052463 ],
            [ 28.802596, 41.052401 ],
            [ 28.802918, 41.052324 ],
            [ 28.802932, 41.052252 ],
            [ 28.803176, 41.052048 ],
            [ 28.803285, 41.051917 ],
            [ 28.803373, 41.051778 ],
            [ 28.803466, 41.051689 ],
            [ 28.803518, 41.05159 ],
            [ 28.803589, 41.051526 ],
            [ 28.803767, 41.051385 ],
            [ 28.803934, 41.051196 ],
            [ 28.803958, 41.051063 ],
            [ 28.803995, 41.050994 ],
            [ 28.804051, 41.050757 ],
            [ 28.804363, 41.050776 ],
            [ 28.8045, 41.050665 ],
            [ 28.804708, 41.050528 ],
            [ 28.80496, 41.050413 ],
            [ 28.805926, 41.050064 ],
            [ 28.806374, 41.050048 ],
            [ 28.807231, 41.049934 ],
            [ 28.808373, 41.049748 ],
            [ 28.808596, 41.050653 ],
            [ 28.808762, 41.051183 ],
            [ 28.808998, 41.051983 ],
            [ 28.809128, 41.052442 ],
            [ 28.809523, 41.053756 ],
            [ 28.810027, 41.055283 ],
            [ 28.810375, 41.056632 ],
            [ 28.810641, 41.057641 ],
            [ 28.810759, 41.058253 ],
            [ 28.811088, 41.059328 ],
            [ 28.811252, 41.059848 ],
            [ 28.811453, 41.060474 ],
            [ 28.811585, 41.060945 ],
            [ 28.811632, 41.061289 ],
            [ 28.810312, 41.061223 ],
            [ 28.809767, 41.06123 ],
            [ 28.809047, 41.061241 ],
            [ 28.808391, 41.06127 ],
            [ 28.807982, 41.061294 ],
            [ 28.806506, 41.061446 ],
            [ 28.805066, 41.061621 ],
            [ 28.803773, 41.061877 ],
            [ 28.802264, 41.062228 ],
            [ 28.800459, 41.062727 ],
            [ 28.798745, 41.063179 ],
            [ 28.797518, 41.06347 ],
            [ 28.796953, 41.063607 ],
            [ 28.796165, 41.063712 ],
            [ 28.796728, 41.062578 ],
            [ 28.796817, 41.062021 ],
            [ 28.797101, 41.061298 ],
            [ 28.798093, 41.060883 ],
            [ 28.798554, 41.060639 ],
            [ 28.798664, 41.060439 ],
            [ 28.799198, 41.058124 ],
            [ 28.799315, 41.058102 ],
            [ 28.799409, 41.05809 ],
            [ 28.799452, 41.058071 ],
            [ 28.799497, 41.058041 ],
            [ 28.799536, 41.057736 ],
            [ 28.799516, 41.057704 ]
          ]
        ]
      },
      &quot;id&quot;: &quot;relation/7786501&quot;
    },
    {
      &quot;type&quot;: &quot;Feature&quot;,
      &quot;properties&quot;: {
        &quot;@id&quot;: &quot;node/4997166032&quot;,
        &quot;@relations&quot;: [
          {
            &quot;role&quot;: &quot;label&quot;,
            &quot;rel&quot;: 7786494,
            &quot;reltags&quot;: {
              &quot;admin_level&quot;: &quot;8&quot;,
              &quot;boundary&quot;: &quot;administrative&quot;,
              &quot;name&quot;: &quot;İstasyon Mahallesi&quot;,
              &quot;name:ar&quot;: &quot;استاسيون&quot;,
              &quot;network&quot;: &quot;TR34-neighbourhood&quot;,
              &quot;type&quot;: &quot;boundary&quot;,
              &quot;wikidata&quot;: &quot;Q6074744&quot;,
              &quot;wikipedia&quot;: &quot;tr:İstasyon, Küçükçekmece&quot;
            }
          }
        ]
      },
      &quot;geometry&quot;: {
        &quot;type&quot;: &quot;Point&quot;,
        &quot;coordinates&quot;: [ 28.772043, 41.028291 ]
      },
      &quot;id&quot;: &quot;node/4997166032&quot;
    },
    {
      &quot;type&quot;: &quot;Feature&quot;,
      &quot;properties&quot;: {
        &quot;@id&quot;: &quot;node/4997166027&quot;,
        &quot;@relations&quot;: [
          {
            &quot;role&quot;: &quot;label&quot;,
            &quot;rel&quot;: 7786496,
            &quot;reltags&quot;: {
              &quot;admin_level&quot;: &quot;8&quot;,
              &quot;boundary&quot;: &quot;administrative&quot;,
              &quot;name&quot;: &quot;Yarımburgaz Mahallesi&quot;,
              &quot;name:ar&quot;: &quot;ياريمبورقاز&quot;,
              &quot;network&quot;: &quot;TR34-neighbourhood&quot;,
              &quot;type&quot;: &quot;boundary&quot;,
              &quot;wikidata&quot;: &quot;Q5991496&quot;
            }
          }
        ]
      },
      &quot;geometry&quot;: {
        &quot;type&quot;: &quot;Point&quot;,
        &quot;coordinates&quot;: [ 28.753853, 41.048612 ]
      },
      &quot;id&quot;: &quot;node/4997166027&quot;
    },
    {
      &quot;type&quot;: &quot;Feature&quot;,
      &quot;properties&quot;: {
        &quot;@id&quot;: &quot;node/4922514695&quot;,
        &quot;@relations&quot;: [
          {
            &quot;role&quot;: &quot;label&quot;,
            &quot;rel&quot;: 7786499,
            &quot;reltags&quot;: {
              &quot;admin_level&quot;: &quot;8&quot;,
              &quot;boundary&quot;: &quot;administrative&quot;,
              &quot;name&quot;: &quot;Atakent Mahallesi&quot;,
              &quot;name:ar&quot;: &quot;أتاكنت&quot;,
              &quot;network&quot;: &quot;TR34-neighbourhood&quot;,
              &quot;type&quot;: &quot;boundary&quot;,
              &quot;wikidata&quot;: &quot;Q6084967&quot;
            }
          }
        ]
      },
      &quot;geometry&quot;: {
        &quot;type&quot;: &quot;Point&quot;,
        &quot;coordinates&quot;: [ 28.781933, 41.055331 ]
      },
      &quot;id&quot;: &quot;node/4922514695&quot;
    },
    {
      &quot;type&quot;: &quot;Feature&quot;,
      &quot;properties&quot;: {
        &quot;@id&quot;: &quot;node/4922514694&quot;,
        &quot;@relations&quot;: [
          {
            &quot;role&quot;: &quot;label&quot;,
            &quot;rel&quot;: 7786495,
            &quot;reltags&quot;: {
              &quot;admin_level&quot;: &quot;8&quot;,
              &quot;boundary&quot;: &quot;administrative&quot;,
              &quot;name&quot;: &quot;Halkalı Merkez Mahallesi&quot;,
              &quot;name:ar&quot;: &quot;هاكالي مركزي&quot;,
              &quot;network&quot;: &quot;TR34-neighbourhood&quot;,
              &quot;type&quot;: &quot;boundary&quot;,
              &quot;wikidata&quot;: &quot;Q6072084&quot;
            }
          }
        ]
      },
      &quot;geometry&quot;: {
        &quot;type&quot;: &quot;Point&quot;,
        &quot;coordinates&quot;: [ 28.792569, 41.035634 ]
      },
      &quot;id&quot;: &quot;node/4922514694&quot;
    },
    {
      &quot;type&quot;: &quot;Feature&quot;,
      &quot;properties&quot;: {
        &quot;@id&quot;: &quot;node/4997155119&quot;,
        &quot;@relations&quot;: [
          {
            &quot;role&quot;: &quot;label&quot;,
            &quot;rel&quot;: 7786500,
            &quot;reltags&quot;: {
              &quot;admin_level&quot;: &quot;8&quot;,
              &quot;boundary&quot;: &quot;administrative&quot;,
              &quot;name&quot;: &quot;Atatürk Mahallesi&quot;,
              &quot;name:ar&quot;: &quot;أتاتورك&quot;,
              &quot;network&quot;: &quot;TR34-neighbourhood&quot;,
              &quot;type&quot;: &quot;boundary&quot;,
              &quot;wikidata&quot;: &quot;Q6075051&quot;
            }
          }
        ]
      },
      &quot;geometry&quot;: {
        &quot;type&quot;: &quot;Point&quot;,
        &quot;coordinates&quot;: [ 28.797372, 41.050435 ]
      },
      &quot;id&quot;: &quot;node/4997155119&quot;
    },
    {
      &quot;type&quot;: &quot;Feature&quot;,
      &quot;properties&quot;: {
        &quot;@id&quot;: &quot;node/4997166022&quot;,
        &quot;@relations&quot;: [
          {
            &quot;role&quot;: &quot;label&quot;,
            &quot;rel&quot;: 7786501,
            &quot;reltags&quot;: {
              &quot;admin_level&quot;: &quot;8&quot;,
              &quot;alt_name&quot;: &quot;Mehmetakif Mahallesi&quot;,
              &quot;boundary&quot;: &quot;administrative&quot;,
              &quot;name&quot;: &quot;Mehmet Akif Mahallesi&quot;,
              &quot;name:ar&quot;: &quot;محمد عاكف&quot;,
              &quot;network&quot;: &quot;TR34-neighbourhood&quot;,
              &quot;type&quot;: &quot;boundary&quot;,
              &quot;wikidata&quot;: &quot;Q20471871&quot;,
              &quot;wikipedia&quot;: &quot;tr:Mehmet Akif, Küçükçekmece&quot;
            }
          }
        ]
      },
      &quot;geometry&quot;: {
        &quot;type&quot;: &quot;Point&quot;,
        &quot;coordinates&quot;: [ 28.805859, 41.053104 ]
      },
      &quot;id&quot;: &quot;node/4997166022&quot;
    },
    
    {
  &quot;type&quot;: &quot;Feature&quot;,
  &quot;properties&quot;: {
    &quot;@id&quot;: &quot;relation/9475439&quot;,
    &quot;admin_level&quot;: &quot;8&quot;,
    &quot;boundary&quot;: &quot;administrative&quot;,
    &quot;name&quot;: &quot;Altınşehir Mahallesi&quot;,
    &quot;type&quot;: &quot;boundary&quot;,
    &quot;wikidata&quot;: &quot;Q6038424&quot;,
    &quot;wikipedia&quot;: &quot;tr:Altınşehir, Başakşehir&quot;
  },
  &quot;geometry&quot;: {
    &quot;type&quot;: &quot;Polygon&quot;,
    &quot;coordinates&quot;: [
      [
        [28.7470742, 41.0618155],
        [28.7474143, 41.0617691],
        [28.7492755, 41.0613939],
        [28.7498596, 41.0613016],
        [28.7506966, 41.0611807],
        [28.7522754, 41.0610216],
        [28.7528897, 41.0609862],
        [28.7533102, 41.0609756],
        [28.7538647, 41.0609776],
        [28.7543855, 41.0609928],
        [28.7559249, 41.0610294],
        [28.7568892, 41.0610883],
        [28.7568491, 41.0620179],
        [28.757048, 41.062297],
        [28.7576059, 41.0638825],
        [28.7577346, 41.0645135],
        [28.7579921, 41.0649826],
        [28.7578634, 41.065921],
        [28.7581209, 41.0665357],
        [28.7580779, 41.0671505],
        [28.7583783, 41.0677329],
        [28.7583998, 41.0687036],
        [28.7588075, 41.0700948],
        [28.7589821, 41.0714635],
        [28.7584187, 41.0715481],
        [28.7574567, 41.0716607],
        [28.7563639, 41.0718156],
        [28.7514493, 41.072678],
        [28.7500034, 41.0728929],
        [28.7494336, 41.0729986],
        [28.7479183, 41.0732057],
        [28.746711, 41.0734285],
        [28.7458134, 41.0735522],
        [28.7447083, 41.073714],
        [28.7437963, 41.0739243],
        [28.7424084, 41.0745659],
        [28.7425264, 41.0743799],
        [28.7426015, 41.0741939],
        [28.7426874, 41.0739674],
        [28.7431702, 41.0730858],
        [28.7432681, 41.0728886],
        [28.7433028, 41.0728186],
        [28.7436104, 41.0721989],
        [28.7439537, 41.0713739],
        [28.7443829, 41.0702982],
        [28.7446296, 41.0696268],
        [28.7447369, 41.0691091],
        [28.7448013, 41.0685429],
        [28.7448764, 41.0681547],
        [28.745048, 41.0677826],
        [28.745327, 41.0673862],
        [28.7456381, 41.066998],
        [28.7456836, 41.0669098],
        [28.7457132, 41.0668524],
        [28.7457132, 41.0666825],
        [28.745708, 41.0666381],
        [28.7457038, 41.0666021],
        [28.7456489, 41.0661325],
        [28.7456475, 41.0661151],
        [28.7456347, 41.0659567],
        [28.7456274, 41.0658655],
        [28.7456703, 41.0656471],
        [28.7457991, 41.0653963],
        [28.7460128, 41.065092],
        [28.7460544, 41.0650298],
        [28.7465496, 41.0642886],
        [28.7465823, 41.0642396],
        [28.7466329, 41.0641415],
        [28.7467968, 41.0636572],
        [28.7468594, 41.0631864],
        [28.7470742, 41.0618155]
      ]
    ]
  },
  &quot;id&quot;: &quot;relation/9475439&quot;
},
{
  &quot;type&quot;: &quot;Feature&quot;,
  &quot;properties&quot;: {
    &quot;@id&quot;: &quot;node/4697004873&quot;,
    &quot;@relations&quot;: [
      {
        &quot;role&quot;: &quot;label&quot;,
        &quot;rel&quot;: 9475439,
        &quot;reltags&quot;: {
          &quot;admin_level&quot;: &quot;8&quot;,
          &quot;boundary&quot;: &quot;administrative&quot;,
          &quot;name&quot;: &quot;Altınşehir Mahallesi&quot;,
          &quot;type&quot;: &quot;boundary&quot;,
          &quot;wikidata&quot;: &quot;Q6038424&quot;,
          &quot;wikipedia&quot;: &quot;tr:Altınşehir, Başakşehir&quot;
        }
      }
    ]
  },
  &quot;geometry&quot;: {
    &quot;type&quot;: &quot;Point&quot;,
    &quot;coordinates&quot;: [
      28.7529076,
      41.0689001
    ]
  },
  &quot;id&quot;: &quot;node/4697004873&quot;
}
  ]
}&lt;/mapframe&gt;Semtya Halkaliyê ji van ''taxan'' pêk tê:

* [[Taxa Altınşehir]]
* [[Atakent, Küçükçekmece|Taxa Atakent]]
* [[Atatürk, Küçükçekmece|Taxa Ataturk]]
* [[İstasyon, Küçükçekmece|Taxa Îstasyonê]]
* [[Halkalı Merkez|Taxa Navendî ya Halkaliyê]]
* [[Mehmet Akif, Küçükçekmece|Taxa Mehmet Akîf]]
* [[Yarımburgaz|Taxa Yarimburgaz]]

== Nifûs ==
Halkalı semtek e, ji ber vê yekê hejmarên fermî yên nifûsa wê nayên weşandin. Lêbelê, nifûsa semtê dikare bi zêdekirina nifûsa taxên di nav sînorên wê de were texmîn kirin.
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
Halkalı
!Tax
!Nifûs
|-
|Atakent
|10.3195
|-
|Ataturk
|4.1529
|-
|Navenda Halkaliyê
|8.0115
|-
|İstasyon
|4.3148
|-
|Mehmet Akîf
|5.2374
|-
|Yarimburgaz
|8759
|-
|'''Hemû'''
|33.1444
|}

== Statû ==
Halkalı di navbera salên 1976 û 1980an de statuya şaredariyê bi dest xist.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://kucukcekmece.istanbul/icerikler/kucukcekmece/onceki-donem-belediye-baskanlarimiz/31203 |sernav=ÖNCEKİ DÖNEM BELEDİYE BAŞKANLARIMIZ |roja-gihiştinê=31 gulan 2026 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201201174429/https://kucukcekmece.istanbul/icerikler/kucukcekmece/onceki-donem-belediye-baskanlarimiz/31203 |roja-arşîvê=1 kanûna pêşîn 2020 }}&lt;/ref&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Serokbajar
!Dema wezîfeyê
|-
|Hasan Öztekin
|1976-1980
|}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Stembol]]</text>
      <sha1>2qbhuaro86zrhoosr4qjq58v4je0x3h</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2093018</id>
      <parentid>2093017</parentid>
      <timestamp>2026-09-07T11:47:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hgpfr4njh</username>
        <id>179981</id>
      </contributor>
      <origin>2093018</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="68771" sha1="5xdglchgpzye28oibjs328z985hlw64" xml:space="preserve">{{Agahîdank navçe
| statû              = Semt/Herêm
| nav                = Halkalı
| wêne               = Halkalı Map.png
| mezinahiya_wêne    = 
| koordînat          = 
| welat              = Tirkiye
&lt;!--- KARGÊRIYÎ --------------&gt;
| dewlet             = 
| temamiya_qadê_km2  = 23,92
| nifûs              = 331.444
| koda_postayê       = 34303, 34307
| koda_telefonê      = 212
}}
'''Halkalı''' ({{1928| بیوك حلقه‌لی, بچووک حەڵقەلی|ts=''Beuyuk halkali, Keucuk halkali'' = Böyük ḧalqali, Köçük ḧalqali (Ḧelqeliya Mezin, Helqeliya Biçûk)}}&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://kucukcekmece.istanbul/ |sernav=Küçükçekmece Belediyesi |malper=kucukcekmece.istanbul |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=tr |paşnav=Belediyesi |pêşnav=Küçükçekmece}}&lt;/ref&gt;, {{1946|Büyükhalkalı, Küçükhalkalı}}, {{1968|Halkalı}}, semt an herêmeke bi ser navçeya [[Küçükçekmece]]ya [[Stembol|Stenbolê]] ve ye.

== Cih ==
Halkalı li rojava û bakurê navçeya Küçükçekmeceyê ye. Ji ber ku nêzîkî Otoyola TEM û xetên trênê ye, ew yek ji navendên girîng ên veguhastinê yên Stenbolê ye.

== Neqilkirin ==
Îstasyona trênê ya Halkalıyê li Halkalıyê ye û wekî termînala rojava ya xeta [[Marmara]]yê kar dike. Herwiha, ew ji bo veguhestina dûr û dirêj û veguhestina baran navendeke giring a rêhesinî ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.hyhmetro.com.tr/ |sernav=HYH Metro |malper=www.hyhmetro.com.tr |roja-gihiştinê=22 hezîran 2026 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230114162035/https://www.hyhmetro.com.tr/ |roja-arşîvê=14 kanûna paşîn 2023 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.trthaber.com/haber/gundem/cumhurbaskani-erdogan-biz-tribunlere-degil-her-zaman-gonullere-oynadik-948725.html |sernav=Cumhurbaşkanı Erdoğan: Biz tribünlere değil, her zaman gönüllere oynadık |malper=www.trthaber.com |tarîx=2026 |roja-gihiştinê= |ziman=tr }}&lt;/ref&gt;

== Bicihbûn û pêşveçûn ==
Halkalı, bi taybetî ji salên 2000’an û vir ve, bi saya projeyên mezin ên xanî û niştecîbûnê, navendên kirrûbirrê, saziyên perwerdehiyê û veberhênanên veguhastinê, ket nav pêvajoyeke pêşketinê ya bilez. Bi taybetî, kompleksên niştecîbûnê û qadên jiyanê yên nûjen ên ku li taxên Atakent û Îstasyonê hatine avakirin, bûne sedem ku nifûsa herêmê bi rêjeyeke girîng zêde bibe. Niştecîbûnên Atakentê ku ji aliyê TOKÎ ve hatine pêşxistin û projeya Bizim Mahalle ku ji aliyê Emlak Konut ve hatiye pêkanîn, jî wekî navendên nû yên xanî û jiyanê yên herêmê derketine pêş.

== Tax ==
&lt;mapframe latitude=&quot;41.041815&quot; longitude=&quot;28.770447&quot; zoom=&quot;12&quot; width=&quot;270&quot; height=&quot;270&quot; text=&quot;&quot;&gt;{
  &quot;type&quot;: &quot;FeatureCollection&quot;,
  &quot;features&quot;: [
    {
      &quot;type&quot;: &quot;Feature&quot;,
      &quot;properties&quot;: {
        &quot;@id&quot;: &quot;relation/7786494&quot;,
        &quot;admin_level&quot;: &quot;8&quot;,
        &quot;boundary&quot;: &quot;administrative&quot;,
        &quot;name&quot;: &quot;İstasyon Mahallesi&quot;,
        &quot;name:ar&quot;: &quot;استاسيون&quot;,
        &quot;network&quot;: &quot;TR34-neighbourhood&quot;,
        &quot;type&quot;: &quot;boundary&quot;,
        &quot;wikidata&quot;: &quot;Q6074744&quot;,
        &quot;wikipedia&quot;: &quot;tr:İstasyon, Küçükçekmece&quot;
      },
      &quot;geometry&quot;: {
        &quot;type&quot;: &quot;Polygon&quot;,
        &quot;coordinates&quot;: [
          [
            [ 28.783596, 41.023785 ],
            [ 28.783119, 41.023954 ],
            [ 28.78073, 41.024373 ],
            [ 28.780625, 41.024554 ],
            [ 28.780272, 41.025175 ],
            [ 28.779647, 41.025651 ],
            [ 28.776992, 41.027507 ],
            [ 28.776156, 41.027944 ],
            [ 28.776124, 41.028006 ],
            [ 28.776888, 41.02887 ],
            [ 28.777405, 41.029485 ],
            [ 28.777742, 41.029919 ],
            [ 28.777853, 41.030076 ],
            [ 28.777928, 41.030232 ],
            [ 28.777966, 41.030361 ],
            [ 28.777965, 41.030492 ],
            [ 28.777881, 41.030808 ],
            [ 28.777809, 41.030996 ],
            [ 28.777766, 41.031137 ],
            [ 28.777763, 41.031146 ],
            [ 28.77773, 41.031254 ],
            [ 28.777714, 41.031305 ],
            [ 28.777672, 41.031519 ],
            [ 28.777656, 41.03189 ],
            [ 28.777692, 41.032048 ],
            [ 28.777719, 41.032092 ],
            [ 28.777822, 41.032348 ],
            [ 28.778055, 41.032694 ],
            [ 28.778199, 41.032855 ],
            [ 28.778531, 41.03312 ],
            [ 28.778944, 41.033329 ],
            [ 28.780096, 41.033865 ],
            [ 28.77954, 41.034055 ],
            [ 28.778927, 41.034207 ],
            [ 28.778771, 41.034238 ],
            [ 28.778473, 41.034296 ],
            [ 28.777807, 41.034418 ],
            [ 28.777146, 41.034547 ],
            [ 28.776843, 41.034589 ],
            [ 28.776627, 41.03461 ],
            [ 28.776329, 41.03461 ],
            [ 28.776095, 41.034601 ],
            [ 28.775816, 41.034567 ],
            [ 28.775465, 41.034495 ],
            [ 28.775068, 41.034372 ],
            [ 28.774607, 41.034194 ],
            [ 28.774417, 41.034117 ],
            [ 28.774302, 41.034071 ],
            [ 28.773725, 41.033873 ],
            [ 28.773085, 41.033687 ],
            [ 28.772562, 41.033575 ],
            [ 28.771853, 41.033473 ],
            [ 28.771416, 41.033427 ],
            [ 28.77084, 41.033414 ],
            [ 28.769514, 41.033758 ],
            [ 28.769165, 41.033849 ],
            [ 28.768321, 41.034058 ],
            [ 28.767419, 41.034309 ],
            [ 28.766882, 41.034468 ],
            [ 28.766431, 41.034621 ],
            [ 28.766057, 41.034784 ],
            [ 28.765465, 41.035153 ],
            [ 28.764998, 41.035539 ],
            [ 28.762672, 41.037937 ],
            [ 28.762214, 41.038435 ],
            [ 28.762173, 41.038379 ],
            [ 28.761514, 41.037378 ],
            [ 28.762014, 41.036476 ],
            [ 28.762419, 41.035866 ],
            [ 28.762895, 41.035087 ],
            [ 28.762982, 41.034938 ],
            [ 28.763146, 41.034633 ],
            [ 28.763264, 41.03441 ],
            [ 28.763693, 41.033522 ],
            [ 28.763955, 41.032802 ],
            [ 28.764024, 41.032492 ],
            [ 28.76414, 41.031789 ],
            [ 28.764176, 41.03162 ],
            [ 28.764272, 41.03101 ],
            [ 28.764322, 41.030772 ],
            [ 28.764444, 41.030077 ],
            [ 28.764528, 41.029383 ],
            [ 28.764524, 41.029098 ],
            [ 28.764536, 41.02894 ],
            [ 28.764609, 41.028371 ],
            [ 28.76463, 41.027857 ],
            [ 28.764755, 41.026995 ],
            [ 28.764863, 41.026204 ],
            [ 28.764872, 41.025851 ],
            [ 28.7649, 41.025519 ],
            [ 28.764916, 41.025191 ],
            [ 28.764918, 41.025057 ],
            [ 28.764877, 41.024822 ],
            [ 28.764862, 41.024711 ],
            [ 28.764847, 41.024638 ],
            [ 28.764877, 41.024462 ],
            [ 28.764853, 41.024417 ],
            [ 28.764835, 41.02437 ],
            [ 28.764826, 41.024319 ],
            [ 28.76482, 41.024262 ],
            [ 28.764824, 41.023644 ],
            [ 28.764811, 41.023445 ],
            [ 28.764783, 41.023247 ],
            [ 28.764748, 41.023048 ],
            [ 28.764696, 41.022849 ],
            [ 28.763132, 41.018152 ],
            [ 28.763075, 41.017952 ],
            [ 28.763029, 41.01775 ],
            [ 28.762715, 41.016043 ],
            [ 28.762704, 41.015937 ],
            [ 28.762701, 41.015831 ],
            [ 28.762704, 41.015728 ],
            [ 28.762714, 41.015624 ],
            [ 28.76307, 41.013647 ],
            [ 28.763086, 41.013568 ],
            [ 28.763106, 41.013469 ],
            [ 28.763279, 41.012361 ],
            [ 28.763281, 41.012351 ],
            [ 28.763335, 41.012028 ],
            [ 28.763482, 41.011073 ],
            [ 28.763536, 41.010953 ],
            [ 28.763602, 41.010861 ],
            [ 28.763641, 41.010803 ],
            [ 28.763899, 41.010771 ],
            [ 28.764127, 41.010819 ],
            [ 28.764538, 41.011012 ],
            [ 28.764652, 41.011032 ],
            [ 28.764753, 41.011099 ],
            [ 28.765073, 41.011136 ],
            [ 28.765208, 41.011184 ],
            [ 28.766013, 41.011135 ],
            [ 28.766475, 41.011139 ],
            [ 28.766785, 41.011129 ],
            [ 28.766649, 41.011165 ],
            [ 28.766043, 41.011318 ],
            [ 28.765869, 41.011367 ],
            [ 28.765844, 41.011386 ],
            [ 28.765834, 41.011412 ],
            [ 28.765828, 41.011507 ],
            [ 28.765831, 41.011886 ],
            [ 28.765868, 41.011979 ],
            [ 28.765997, 41.01203 ],
            [ 28.766037, 41.012038 ],
            [ 28.766326, 41.012067 ],
            [ 28.767182, 41.012108 ],
            [ 28.767342, 41.012136 ],
            [ 28.767435, 41.012164 ],
            [ 28.767535, 41.012206 ],
            [ 28.767588, 41.012232 ],
            [ 28.76766, 41.012281 ],
            [ 28.768439, 41.012905 ],
            [ 28.768819, 41.013093 ],
            [ 28.76893, 41.013163 ],
            [ 28.769039, 41.012998 ],
            [ 28.76922, 41.012799 ],
            [ 28.76956, 41.012513 ],
            [ 28.769796, 41.012363 ],
            [ 28.770088, 41.01221 ],
            [ 28.770858, 41.011906 ],
            [ 28.771071, 41.011826 ],
            [ 28.771187, 41.012172 ],
            [ 28.771502, 41.012535 ],
            [ 28.771662, 41.01271 ],
            [ 28.772044, 41.012923 ],
            [ 28.773005, 41.013366 ],
            [ 28.773606, 41.013701 ],
            [ 28.774012, 41.014012 ],
            [ 28.774572, 41.014502 ],
            [ 28.775148, 41.015053 ],
            [ 28.77568, 41.015624 ],
            [ 28.776419, 41.01648 ],
            [ 28.776815, 41.016801 ],
            [ 28.777248, 41.017053 ],
            [ 28.778079, 41.017378 ],
            [ 28.778947, 41.017697 ],
            [ 28.7796, 41.017965 ],
            [ 28.781165, 41.018625 ],
            [ 28.781493, 41.01883 ],
            [ 28.78168, 41.01902 ],
            [ 28.781935, 41.020687 ],
            [ 28.782022, 41.021076 ],
            [ 28.782122, 41.021434 ],
            [ 28.78225, 41.021804 ],
            [ 28.782416, 41.02217 ],
            [ 28.782626, 41.022555 ],
            [ 28.782844, 41.022905 ],
            [ 28.783264, 41.023439 ],
            [ 28.783596, 41.023785 ]
          ]
        ]
      },
      &quot;id&quot;: &quot;relation/7786494&quot;
    },
    {
      &quot;type&quot;: &quot;Feature&quot;,
      &quot;properties&quot;: {
        &quot;@id&quot;: &quot;relation/7786495&quot;,
        &quot;admin_level&quot;: &quot;8&quot;,
        &quot;boundary&quot;: &quot;administrative&quot;,
        &quot;name&quot;: &quot;Halkalı Merkez Mahallesi&quot;,
        &quot;name:ar&quot;: &quot;هاكالي مركزي&quot;,
        &quot;network&quot;: &quot;TR34-neighbourhood&quot;,
        &quot;type&quot;: &quot;boundary&quot;,
        &quot;wikidata&quot;: &quot;Q6072084&quot;
      },
      &quot;geometry&quot;: {
        &quot;type&quot;: &quot;Polygon&quot;,
        &quot;coordinates&quot;: [
          [
            [ 28.783596, 41.023785 ],
            [ 28.785867, 41.026256 ],
            [ 28.787231, 41.02765 ],
            [ 28.787505, 41.027881 ],
            [ 28.787788, 41.028083 ],
            [ 28.788067, 41.028253 ],
            [ 28.788667, 41.028541 ],
            [ 28.789954, 41.029087 ],
            [ 28.790328, 41.029204 ],
            [ 28.790442, 41.027789 ],
            [ 28.790489, 41.027422 ],
            [ 28.79079, 41.027435 ],
            [ 28.79203, 41.027557 ],
            [ 28.792286, 41.027647 ],
            [ 28.792318, 41.027496 ],
            [ 28.792364, 41.027372 ],
            [ 28.793329, 41.027418 ],
            [ 28.793571, 41.027409 ],
            [ 28.793653, 41.027404 ],
            [ 28.794116, 41.027377 ],
            [ 28.79416, 41.027397 ],
            [ 28.794142, 41.027707 ],
            [ 28.794514, 41.027714 ],
            [ 28.794651, 41.027726 ],
            [ 28.795228, 41.027737 ],
            [ 28.795417, 41.027766 ],
            [ 28.795476, 41.02778 ],
            [ 28.79585, 41.027838 ],
            [ 28.796183, 41.027876 ],
            [ 28.796272, 41.02789 ],
            [ 28.796284, 41.027757 ],
            [ 28.79685, 41.027853 ],
            [ 28.797259, 41.027909 ],
            [ 28.797308, 41.027926 ],
            [ 28.797611, 41.027913 ],
            [ 28.797707, 41.027905 ],
            [ 28.797781, 41.028374 ],
            [ 28.798305, 41.028323 ],
            [ 28.798726, 41.02829 ],
            [ 28.798781, 41.02828 ],
            [ 28.799124, 41.028249 ],
            [ 28.799211, 41.028237 ],
            [ 28.799503, 41.028174 ],
            [ 28.799866, 41.02813 ],
            [ 28.800315, 41.028092 ],
            [ 28.800342, 41.028281 ],
            [ 28.800368, 41.028332 ],
            [ 28.800408, 41.028361 ],
            [ 28.800552, 41.028606 ],
            [ 28.800761, 41.028543 ],
            [ 28.800891, 41.028508 ],
            [ 28.801369, 41.02839 ],
            [ 28.801812, 41.028259 ],
            [ 28.801914, 41.028272 ],
            [ 28.801964, 41.02859 ],
            [ 28.802284, 41.028513 ],
            [ 28.802648, 41.028462 ],
            [ 28.802802, 41.028451 ],
            [ 28.802996, 41.028445 ],
            [ 28.80326, 41.028449 ],
            [ 28.803794, 41.02847 ],
            [ 28.80403, 41.028468 ],
            [ 28.804425, 41.028474 ],
            [ 28.804614, 41.028471 ],
            [ 28.805658, 41.028437 ],
            [ 28.805682, 41.028576 ],
            [ 28.80614, 41.028529 ],
            [ 28.806547, 41.028556 ],
            [ 28.806729, 41.028565 ],
            [ 28.807239, 41.028628 ],
            [ 28.807747, 41.028235 ],
            [ 28.808394, 41.027953 ],
            [ 28.809817, 41.027472 ],
            [ 28.810963, 41.027171 ],
            [ 28.810929, 41.027665 ],
            [ 28.810901, 41.028045 ],
            [ 28.810847, 41.028494 ],
            [ 28.810812, 41.029036 ],
            [ 28.810786, 41.029391 ],
            [ 28.810776, 41.029893 ],
            [ 28.810748, 41.030437 ],
            [ 28.810741, 41.030865 ],
            [ 28.810739, 41.031897 ],
            [ 28.810727, 41.033938 ],
            [ 28.810807, 41.035099 ],
            [ 28.810838, 41.035661 ],
            [ 28.810833, 41.035847 ],
            [ 28.810825, 41.036355 ],
            [ 28.810789, 41.036758 ],
            [ 28.810767, 41.03698 ],
            [ 28.810663, 41.037597 ],
            [ 28.810412, 41.038614 ],
            [ 28.81012, 41.039445 ],
            [ 28.809977, 41.03989 ],
            [ 28.809514, 41.040933 ],
            [ 28.809014, 41.042034 ],
            [ 28.808714, 41.042889 ],
            [ 28.808386, 41.043747 ],
            [ 28.808184, 41.044586 ],
            [ 28.808036, 41.04543 ],
            [ 28.807977, 41.045791 ],
            [ 28.807877, 41.045792 ],
            [ 28.807618, 41.045799 ],
            [ 28.806941, 41.045792 ],
            [ 28.806504, 41.045777 ],
            [ 28.806282, 41.045741 ],
            [ 28.806033, 41.04573 ],
            [ 28.805814, 41.045697 ],
            [ 28.805645, 41.045516 ],
            [ 28.805447, 41.045314 ],
            [ 28.805491, 41.045117 ],
            [ 28.805529, 41.044877 ],
            [ 28.805565, 41.044615 ],
            [ 28.805474, 41.04435 ],
            [ 28.805352, 41.044176 ],
            [ 28.805176, 41.044048 ],
            [ 28.805003, 41.043974 ],
            [ 28.804728, 41.043907 ],
            [ 28.804228, 41.043816 ],
            [ 28.802847, 41.043625 ],
            [ 28.802425, 41.043552 ],
            [ 28.802307, 41.043525 ],
            [ 28.801918, 41.043396 ],
            [ 28.801654, 41.043244 ],
            [ 28.801478, 41.043153 ],
            [ 28.801366, 41.043135 ],
            [ 28.801317, 41.043131 ],
            [ 28.799066, 41.043177 ],
            [ 28.799064, 41.043416 ],
            [ 28.799076, 41.043924 ],
            [ 28.797736, 41.043915 ],
            [ 28.796042, 41.043938 ],
            [ 28.79606, 41.043879 ],
            [ 28.796121, 41.043733 ],
            [ 28.796158, 41.043311 ],
            [ 28.796137, 41.042685 ],
            [ 28.796093, 41.040841 ],
            [ 28.796072, 41.04076 ],
            [ 28.795985, 41.040644 ],
            [ 28.795887, 41.040586 ],
            [ 28.795765, 41.04052 ],
            [ 28.795515, 41.040453 ],
            [ 28.795227, 41.040359 ],
            [ 28.794723, 41.040208 ],
            [ 28.794551, 41.040191 ],
            [ 28.79435, 41.040219 ],
            [ 28.794213, 41.040268 ],
            [ 28.794208, 41.040273 ],
            [ 28.79411, 41.039403 ],
            [ 28.794046, 41.038927 ],
            [ 28.79395, 41.038774 ],
            [ 28.79382, 41.038763 ],
            [ 28.793048, 41.038619 ],
            [ 28.792927, 41.0386 ],
            [ 28.792529, 41.038555 ],
            [ 28.792401, 41.038527 ],
            [ 28.792202, 41.038467 ],
            [ 28.791948, 41.038402 ],
            [ 28.791707, 41.038332 ],
            [ 28.791343, 41.038213 ],
            [ 28.790997, 41.038088 ],
            [ 28.790515, 41.037961 ],
            [ 28.789998, 41.037913 ],
            [ 28.789222, 41.037891 ],
            [ 28.789138, 41.037895 ],
            [ 28.78909, 41.037891 ],
            [ 28.789354, 41.038491 ],
            [ 28.788885, 41.03864 ],
            [ 28.78807, 41.038694 ],
            [ 28.788128, 41.038888 ],
            [ 28.787407, 41.039024 ],
            [ 28.786597, 41.039072 ],
            [ 28.786542, 41.03962 ],
            [ 28.786546, 41.039827 ],
            [ 28.786661, 41.040078 ],
            [ 28.786718, 41.040192 ],
            [ 28.786738, 41.040299 ],
            [ 28.786716, 41.040645 ],
            [ 28.786673, 41.040919 ],
            [ 28.786635, 41.041279 ],
            [ 28.786622, 41.041321 ],
            [ 28.786534, 41.041611 ],
            [ 28.786508, 41.04169 ],
            [ 28.786462, 41.041881 ],
            [ 28.786285, 41.042611 ],
            [ 28.78616, 41.043094 ],
            [ 28.786107, 41.043313 ],
            [ 28.785937, 41.04397 ],
            [ 28.784557, 41.044584 ],
            [ 28.783964, 41.043838 ],
            [ 28.782372, 41.043978 ],
            [ 28.782364, 41.043858 ],
            [ 28.782382, 41.043325 ],
            [ 28.782366, 41.043022 ],
            [ 28.782383, 41.043022 ],
            [ 28.783461, 41.042837 ],
            [ 28.783534, 41.042831 ],
            [ 28.78367, 41.042807 ],
            [ 28.783713, 41.042742 ],
            [ 28.783834, 41.04227 ],
            [ 28.78378, 41.041818 ],
            [ 28.783738, 41.041618 ],
            [ 28.78365, 41.041453 ],
            [ 28.783832, 41.040699 ],
            [ 28.783416, 41.040199 ],
            [ 28.782268, 41.039271 ],
            [ 28.782067, 41.038881 ],
            [ 28.782215, 41.038707 ],
            [ 28.782518, 41.038525 ],
            [ 28.782785, 41.038359 ],
            [ 28.782912, 41.038335 ],
            [ 28.784091, 41.037706 ],
            [ 28.783918, 41.037354 ],
            [ 28.783584, 41.036673 ],
            [ 28.783569, 41.036643 ],
            [ 28.783409, 41.036619 ],
            [ 28.782499, 41.036913 ],
            [ 28.78238, 41.03695 ],
            [ 28.782092, 41.037052 ],
            [ 28.781695, 41.037176 ],
            [ 28.780857, 41.037471 ],
            [ 28.780685, 41.037636 ],
            [ 28.780605, 41.037968 ],
            [ 28.78051, 41.038358 ],
            [ 28.780133, 41.038834 ],
            [ 28.779574, 41.038744 ],
            [ 28.779462, 41.0386 ],
            [ 28.77955, 41.03826 ],
            [ 28.779527, 41.038143 ],
            [ 28.77942, 41.038086 ],
            [ 28.779332, 41.038027 ],
            [ 28.779192, 41.037911 ],
            [ 28.778682, 41.037649 ],
            [ 28.778627, 41.03762 ],
            [ 28.778404, 41.03753 ],
            [ 28.77814, 41.037451 ],
            [ 28.778084, 41.037434 ],
            [ 28.778072, 41.037432 ],
            [ 28.777722, 41.037363 ],
            [ 28.777462, 41.037332 ],
            [ 28.777035, 41.037313 ],
            [ 28.776738, 41.037299 ],
            [ 28.776192, 41.037265 ],
            [ 28.775278, 41.037207 ],
            [ 28.775047, 41.037232 ],
            [ 28.774703, 41.036405 ],
            [ 28.774535, 41.035996 ],
            [ 28.774462, 41.035672 ],
            [ 28.774342, 41.035154 ],
            [ 28.774322, 41.03464 ],
            [ 28.774313, 41.034536 ],
            [ 28.774417, 41.034117 ],
            [ 28.774607, 41.034194 ],
            [ 28.775068, 41.034372 ],
            [ 28.775465, 41.034495 ],
            [ 28.775816, 41.034567 ],
            [ 28.776095, 41.034601 ],
            [ 28.776329, 41.03461 ],
            [ 28.776627, 41.03461 ],
            [ 28.776843, 41.034589 ],
            [ 28.777146, 41.034547 ],
            [ 28.777807, 41.034418 ],
            [ 28.778473, 41.034296 ],
            [ 28.778771, 41.034238 ],
            [ 28.778927, 41.034207 ],
            [ 28.77954, 41.034055 ],
            [ 28.780096, 41.033865 ],
            [ 28.778944, 41.033329 ],
            [ 28.778531, 41.03312 ],
            [ 28.778199, 41.032855 ],
            [ 28.778055, 41.032694 ],
            [ 28.777822, 41.032348 ],
            [ 28.777719, 41.032092 ],
            [ 28.777692, 41.032048 ],
            [ 28.777656, 41.03189 ],
            [ 28.777672, 41.031519 ],
            [ 28.777714, 41.031305 ],
            [ 28.77773, 41.031254 ],
            [ 28.777763, 41.031146 ],
            [ 28.777766, 41.031137 ],
            [ 28.777809, 41.030996 ],
            [ 28.777881, 41.030808 ],
            [ 28.777965, 41.030492 ],
            [ 28.777966, 41.030361 ],
            [ 28.777928, 41.030232 ],
            [ 28.777853, 41.030076 ],
            [ 28.777742, 41.029919 ],
            [ 28.777405, 41.029485 ],
            [ 28.776888, 41.02887 ],
            [ 28.776124, 41.028006 ],
            [ 28.776156, 41.027944 ],
            [ 28.776992, 41.027507 ],
            [ 28.779647, 41.025651 ],
            [ 28.780272, 41.025175 ],
            [ 28.780625, 41.024554 ],
            [ 28.78073, 41.024373 ],
            [ 28.783119, 41.023954 ],
            [ 28.783596, 41.023785 ]
          ]
        ]
      },
      &quot;id&quot;: &quot;relation/7786495&quot;
    },
    {
      &quot;type&quot;: &quot;Feature&quot;,
      &quot;properties&quot;: {
        &quot;@id&quot;: &quot;relation/7786496&quot;,
        &quot;admin_level&quot;: &quot;8&quot;,
        &quot;boundary&quot;: &quot;administrative&quot;,
        &quot;name&quot;: &quot;Yarımburgaz Mahallesi&quot;,
        &quot;name:ar&quot;: &quot;ياريمبورقاز&quot;,
        &quot;network&quot;: &quot;TR34-neighbourhood&quot;,
        &quot;type&quot;: &quot;boundary&quot;,
        &quot;wikidata&quot;: &quot;Q5991496&quot;
      },
      &quot;geometry&quot;: {
        &quot;type&quot;: &quot;Polygon&quot;,
        &quot;coordinates&quot;: [
          [
            [ 28.756889, 41.061088 ],
            [ 28.755925, 41.061029 ],
            [ 28.754386, 41.060993 ],
            [ 28.753865, 41.060978 ],
            [ 28.75331, 41.060976 ],
            [ 28.75289, 41.060986 ],
            [ 28.752275, 41.061022 ],
            [ 28.750697, 41.061181 ],
            [ 28.74986, 41.061302 ],
            [ 28.749276, 41.061394 ],
            [ 28.747414, 41.061769 ],
            [ 28.747074, 41.061816 ],
            [ 28.74629, 41.061942 ],
            [ 28.746031, 41.061974 ],
            [ 28.745306, 41.062048 ],
            [ 28.744635, 41.062087 ],
            [ 28.744805, 41.061819 ],
            [ 28.744869, 41.061585 ],
            [ 28.745264, 41.06085 ],
            [ 28.745374, 41.060177 ],
            [ 28.745273, 41.059121 ],
            [ 28.744322, 41.058935 ],
            [ 28.744129, 41.058782 ],
            [ 28.743882, 41.058693 ],
            [ 28.743545, 41.058437 ],
            [ 28.742917, 41.057507 ],
            [ 28.742166, 41.056856 ],
            [ 28.741962, 41.05612 ],
            [ 28.741254, 41.054429 ],
            [ 28.740705, 41.052802 ],
            [ 28.740572, 41.052506 ],
            [ 28.740378, 41.051507 ],
            [ 28.740291, 41.051169 ],
            [ 28.740672, 41.051335 ],
            [ 28.740854, 41.051513 ],
            [ 28.740972, 41.051635 ],
            [ 28.741187, 41.051756 ],
            [ 28.741305, 41.051853 ],
            [ 28.741487, 41.05191 ],
            [ 28.742024, 41.051918 ],
            [ 28.742539, 41.051772 ],
            [ 28.742625, 41.051626 ],
            [ 28.74285, 41.051586 ],
            [ 28.743204, 41.051683 ],
            [ 28.743472, 41.051861 ],
            [ 28.74374, 41.052217 ],
            [ 28.744095, 41.052654 ],
            [ 28.744373, 41.052864 ],
            [ 28.744996, 41.053317 ],
            [ 28.745221, 41.053463 ],
            [ 28.745457, 41.053544 ],
            [ 28.745661, 41.053568 ],
            [ 28.745886, 41.053665 ],
            [ 28.74633, 41.05378 ],
            [ 28.746598, 41.053861 ],
            [ 28.746738, 41.053748 ],
            [ 28.746641, 41.053456 ],
            [ 28.746566, 41.05306 ],
            [ 28.746663, 41.052777 ],
            [ 28.746716, 41.052485 ],
            [ 28.746673, 41.05221 ],
            [ 28.746491, 41.051547 ],
            [ 28.746405, 41.051021 ],
            [ 28.746427, 41.050681 ],
            [ 28.746534, 41.050519 ],
            [ 28.74663, 41.050471 ],
            [ 28.746781, 41.050398 ],
            [ 28.746781, 41.050155 ],
            [ 28.746781, 41.049775 ],
            [ 28.746834, 41.049686 ],
            [ 28.746791, 41.049435 ],
            [ 28.746716, 41.04916 ],
            [ 28.746652, 41.048925 ],
            [ 28.746555, 41.04895 ],
            [ 28.746491, 41.048796 ],
            [ 28.746523, 41.048626 ],
            [ 28.746491, 41.048497 ],
            [ 28.74648, 41.048311 ],
            [ 28.746405, 41.048367 ],
            [ 28.746298, 41.048278 ],
            [ 28.746244, 41.0481 ],
            [ 28.746126, 41.048068 ],
            [ 28.746115, 41.047979 ],
            [ 28.74619, 41.047911 ],
            [ 28.746115, 41.047874 ],
            [ 28.746126, 41.047752 ],
            [ 28.746148, 41.047485 ],
            [ 28.746126, 41.047299 ],
            [ 28.746051, 41.047186 ],
            [ 28.746115, 41.047121 ],
            [ 28.74603, 41.047048 ],
            [ 28.745954, 41.046992 ],
            [ 28.745826, 41.047008 ],
            [ 28.74574, 41.046984 ],
            [ 28.745675, 41.046895 ],
            [ 28.745675, 41.046797 ],
            [ 28.745772, 41.046773 ],
            [ 28.745879, 41.046854 ],
            [ 28.745997, 41.046854 ],
            [ 28.74603, 41.046708 ],
            [ 28.745965, 41.046619 ],
            [ 28.745869, 41.046563 ],
            [ 28.746158, 41.046069 ],
            [ 28.746126, 41.045988 ],
            [ 28.746137, 41.045883 ],
            [ 28.74648, 41.045325 ],
            [ 28.746845, 41.045438 ],
            [ 28.746995, 41.045422 ],
            [ 28.747113, 41.045357 ],
            [ 28.747467, 41.045106 ],
            [ 28.747456, 41.045042 ],
            [ 28.747671, 41.044904 ],
            [ 28.747939, 41.044742 ],
            [ 28.748143, 41.044686 ],
            [ 28.74839, 41.044564 ],
            [ 28.748497, 41.044475 ],
            [ 28.748647, 41.044467 ],
            [ 28.748926, 41.04437 ],
            [ 28.74927, 41.044224 ],
            [ 28.749516, 41.044046 ],
            [ 28.750117, 41.043828 ],
            [ 28.75031, 41.043795 ],
            [ 28.750503, 41.043723 ],
            [ 28.750686, 41.043617 ],
            [ 28.750804, 41.043464 ],
            [ 28.750858, 41.043342 ],
            [ 28.750862, 41.043213 ],
            [ 28.751072, 41.043074 ],
            [ 28.751187, 41.042815 ],
            [ 28.751212, 41.04276 ],
            [ 28.751319, 41.042735 ],
            [ 28.751405, 41.042663 ],
            [ 28.751394, 41.042525 ],
            [ 28.751351, 41.042282 ],
            [ 28.751297, 41.042161 ],
            [ 28.751297, 41.042048 ],
            [ 28.751383, 41.04191 ],
            [ 28.751437, 41.041813 ],
            [ 28.751437, 41.04153 ],
            [ 28.751415, 41.041368 ],
            [ 28.751426, 41.041279 ],
            [ 28.751501, 41.041198 ],
            [ 28.751727, 41.041117 ],
            [ 28.751909, 41.041004 ],
            [ 28.752177, 41.040753 ],
            [ 28.752263, 41.040623 ],
            [ 28.752381, 41.040583 ],
            [ 28.752789, 41.040364 ],
            [ 28.753046, 41.040243 ],
            [ 28.753218, 41.040195 ],
            [ 28.753368, 41.040211 ],
            [ 28.753443, 41.040089 ],
            [ 28.753615, 41.039927 ],
            [ 28.753722, 41.039822 ],
            [ 28.753744, 41.039701 ],
            [ 28.753668, 41.039612 ],
            [ 28.753639, 41.039504 ],
            [ 28.753615, 41.039418 ],
            [ 28.753679, 41.039304 ],
            [ 28.753604, 41.039126 ],
            [ 28.753572, 41.03894 ],
            [ 28.753626, 41.038811 ],
            [ 28.753668, 41.038681 ],
            [ 28.753647, 41.038487 ],
            [ 28.753615, 41.038285 ],
            [ 28.75339, 41.03784 ],
            [ 28.753304, 41.037629 ],
            [ 28.753186, 41.037354 ],
            [ 28.753218, 41.037144 ],
            [ 28.752821, 41.036893 ],
            [ 28.752413, 41.036557 ],
            [ 28.752349, 41.036504 ],
            [ 28.752177, 41.036456 ],
            [ 28.752048, 41.036391 ],
            [ 28.751963, 41.036262 ],
            [ 28.751995, 41.03614 ],
            [ 28.752102, 41.036011 ],
            [ 28.752102, 41.035897 ],
            [ 28.752006, 41.0358 ],
            [ 28.752016, 41.035703 ],
            [ 28.752124, 41.035663 ],
            [ 28.752209, 41.035549 ],
            [ 28.752284, 41.035428 ],
            [ 28.752091, 41.035469 ],
            [ 28.752081, 41.035355 ],
            [ 28.752102, 41.035169 ],
            [ 28.75236, 41.03487 ],
            [ 28.752349, 41.034708 ],
            [ 28.752284, 41.03436 ],
            [ 28.752134, 41.034004 ],
            [ 28.752107, 41.033854 ],
            [ 28.752083, 41.033696 ],
            [ 28.751995, 41.033097 ],
            [ 28.751941, 41.032838 ],
            [ 28.751952, 41.032701 ],
            [ 28.752231, 41.032685 ],
            [ 28.752006, 41.032547 ],
            [ 28.75192, 41.032442 ],
            [ 28.752016, 41.032361 ],
            [ 28.75192, 41.032223 ],
            [ 28.75192, 41.032013 ],
            [ 28.751759, 41.031891 ],
            [ 28.751598, 41.03173 ],
            [ 28.751566, 41.031616 ],
            [ 28.751373, 41.03139 ],
            [ 28.751254, 41.03109 ],
            [ 28.751222, 41.030864 ],
            [ 28.751136, 41.030653 ],
            [ 28.750997, 41.030443 ],
            [ 28.750836, 41.030087 ],
            [ 28.750718, 41.029706 ],
            [ 28.750611, 41.029318 ],
            [ 28.750557, 41.029237 ],
            [ 28.750536, 41.029115 ],
            [ 28.750611, 41.028994 ],
            [ 28.750793, 41.028824 ],
            [ 28.750815, 41.028654 ],
            [ 28.751308, 41.028371 ],
            [ 28.751448, 41.028217 ],
            [ 28.751415, 41.028128 ],
            [ 28.751544, 41.028039 ],
            [ 28.751448, 41.02795 ],
            [ 28.751491, 41.027853 ],
            [ 28.751619, 41.027707 ],
            [ 28.75163, 41.027416 ],
            [ 28.751555, 41.027327 ],
            [ 28.751555, 41.027189 ],
            [ 28.751437, 41.026962 ],
            [ 28.751458, 41.026412 ],
            [ 28.75148, 41.026258 ],
            [ 28.751598, 41.026129 ],
            [ 28.751716, 41.026104 ],
            [ 28.751866, 41.02604 ],
            [ 28.751963, 41.025902 ],
            [ 28.752059, 41.025748 ],
            [ 28.752059, 41.025546 ],
            [ 28.751963, 41.02536 ],
            [ 28.751802, 41.025012 ],
            [ 28.751694, 41.024615 ],
            [ 28.751705, 41.02421 ],
            [ 28.751791, 41.023871 ],
            [ 28.751952, 41.023547 ],
            [ 28.752006, 41.023183 ],
            [ 28.752156, 41.022592 ],
            [ 28.752209, 41.022106 ],
            [ 28.752231, 41.021871 ],
            [ 28.752338, 41.02179 ],
            [ 28.752531, 41.021572 ],
            [ 28.752596, 41.021361 ],
            [ 28.752746, 41.02128 ],
            [ 28.752778, 41.020965 ],
            [ 28.752907, 41.020819 ],
            [ 28.752907, 41.020706 ],
            [ 28.752982, 41.02039 ],
            [ 28.753121, 41.020171 ],
            [ 28.753132, 41.019977 ],
            [ 28.753239, 41.019815 ],
            [ 28.753411, 41.019621 ],
            [ 28.75369, 41.019289 ],
            [ 28.753722, 41.019143 ],
            [ 28.753679, 41.018949 ],
            [ 28.75384, 41.018876 ],
            [ 28.753915, 41.018739 ],
            [ 28.753969, 41.018617 ],
            [ 28.75399, 41.018463 ],
            [ 28.754023, 41.018382 ],
            [ 28.754065, 41.017711 ],
            [ 28.754108, 41.017451 ],
            [ 28.754214, 41.017229 ],
            [ 28.754428, 41.016978 ],
            [ 28.754535, 41.016565 ],
            [ 28.754428, 41.016249 ],
            [ 28.754503, 41.016128 ],
            [ 28.754499, 41.016065 ],
            [ 28.754471, 41.015667 ],
            [ 28.754374, 41.015529 ],
            [ 28.754417, 41.015205 ],
            [ 28.754332, 41.015035 ],
            [ 28.754245, 41.014891 ],
            [ 28.753967, 41.014428 ],
            [ 28.753914, 41.014218 ],
            [ 28.753892, 41.014128 ],
            [ 28.753881, 41.013699 ],
            [ 28.753999, 41.013044 ],
            [ 28.75402, 41.012315 ],
            [ 28.754096, 41.012185 ],
            [ 28.754418, 41.012063 ],
            [ 28.755191, 41.011904 ],
            [ 28.755706, 41.011827 ],
            [ 28.75611, 41.01185 ],
            [ 28.756401, 41.011847 ],
            [ 28.756661, 41.011914 ],
            [ 28.757047, 41.011889 ],
            [ 28.75738, 41.01182 ],
            [ 28.757733, 41.011749 ],
            [ 28.758001, 41.011734 ],
            [ 28.758244, 41.011748 ],
            [ 28.758574, 41.011686 ],
            [ 28.758844, 41.011594 ],
            [ 28.759242, 41.011548 ],
            [ 28.759617, 41.011451 ],
            [ 28.76117, 41.011025 ],
            [ 28.761336, 41.011025 ],
            [ 28.761608, 41.011086 ],
            [ 28.761676, 41.011118 ],
            [ 28.761916, 41.011059 ],
            [ 28.762434, 41.010941 ],
            [ 28.762705, 41.010922 ],
            [ 28.762889, 41.010945 ],
            [ 28.763088, 41.010989 ],
            [ 28.763239, 41.01103 ],
            [ 28.76334, 41.011041 ],
            [ 28.763421, 41.011051 ],
            [ 28.763482, 41.011073 ],
            [ 28.763335, 41.012028 ],
            [ 28.763281, 41.012351 ],
            [ 28.763279, 41.012361 ],
            [ 28.763106, 41.013469 ],
            [ 28.763086, 41.013568 ],
            [ 28.76307, 41.013647 ],
            [ 28.762714, 41.015624 ],
            [ 28.762704, 41.015728 ],
            [ 28.762701, 41.015831 ],
            [ 28.762704, 41.015937 ],
            [ 28.762715, 41.016043 ],
            [ 28.763029, 41.01775 ],
            [ 28.763075, 41.017952 ],
            [ 28.763132, 41.018152 ],
            [ 28.764696, 41.022849 ],
            [ 28.764748, 41.023048 ],
            [ 28.764783, 41.023247 ],
            [ 28.764811, 41.023445 ],
            [ 28.764824, 41.023644 ],
            [ 28.76482, 41.024262 ],
            [ 28.764826, 41.024319 ],
            [ 28.764835, 41.02437 ],
            [ 28.764853, 41.024417 ],
            [ 28.764877, 41.024462 ],
            [ 28.764847, 41.024638 ],
            [ 28.764862, 41.024711 ],
            [ 28.764877, 41.024822 ],
            [ 28.764918, 41.025057 ],
            [ 28.764916, 41.025191 ],
            [ 28.7649, 41.025519 ],
            [ 28.764872, 41.025851 ],
            [ 28.764863, 41.026204 ],
            [ 28.764755, 41.026995 ],
            [ 28.76463, 41.027857 ],
            [ 28.764609, 41.028371 ],
            [ 28.764536, 41.02894 ],
            [ 28.764524, 41.029098 ],
            [ 28.764528, 41.029383 ],
            [ 28.764444, 41.030077 ],
            [ 28.764322, 41.030772 ],
            [ 28.764272, 41.03101 ],
            [ 28.764176, 41.03162 ],
            [ 28.76414, 41.031789 ],
            [ 28.764024, 41.032492 ],
            [ 28.763955, 41.032802 ],
            [ 28.763693, 41.033522 ],
            [ 28.763264, 41.03441 ],
            [ 28.763146, 41.034633 ],
            [ 28.762982, 41.034938 ],
            [ 28.762895, 41.035087 ],
            [ 28.762419, 41.035866 ],
            [ 28.762014, 41.036476 ],
            [ 28.761514, 41.037378 ],
            [ 28.762173, 41.038379 ],
            [ 28.762214, 41.038435 ],
            [ 28.76144, 41.039256 ],
            [ 28.759866, 41.040982 ],
            [ 28.759537, 41.042054 ],
            [ 28.759533, 41.042796 ],
            [ 28.759575, 41.043291 ],
            [ 28.759116, 41.043434 ],
            [ 28.757449, 41.047391 ],
            [ 28.756882, 41.049217 ],
            [ 28.756876, 41.049475 ],
            [ 28.756867, 41.049628 ],
            [ 28.756855, 41.049739 ],
            [ 28.756848, 41.049897 ],
            [ 28.756828, 41.050074 ],
            [ 28.756797, 41.05052 ],
            [ 28.756774, 41.050738 ],
            [ 28.756757, 41.050965 ],
            [ 28.756727, 41.05121 ],
            [ 28.75702, 41.051225 ],
            [ 28.757122, 41.051242 ],
            [ 28.757133, 41.051288 ],
            [ 28.75712, 41.051883 ],
            [ 28.757109, 41.05209 ],
            [ 28.757092, 41.052232 ],
            [ 28.7568, 41.053401 ],
            [ 28.756791, 41.05368 ],
            [ 28.756803, 41.054273 ],
            [ 28.756823, 41.05447 ],
            [ 28.756866, 41.055085 ],
            [ 28.756878, 41.055122 ],
            [ 28.756918, 41.055354 ],
            [ 28.757014, 41.056115 ],
            [ 28.75712, 41.056776 ],
            [ 28.757366, 41.057317 ],
            [ 28.757482, 41.057602 ],
            [ 28.757534, 41.057747 ],
            [ 28.757573, 41.057919 ],
            [ 28.757594, 41.058043 ],
            [ 28.757585, 41.058328 ],
            [ 28.757507, 41.058805 ],
            [ 28.757408, 41.059145 ],
            [ 28.757289, 41.059494 ],
            [ 28.757062, 41.060151 ],
            [ 28.756889, 41.061088 ]
          ]
        ]
      },
      &quot;id&quot;: &quot;relation/7786496&quot;
    },
    {
      &quot;type&quot;: &quot;Feature&quot;,
      &quot;properties&quot;: {
        &quot;@id&quot;: &quot;relation/7786499&quot;,
        &quot;admin_level&quot;: &quot;8&quot;,
        &quot;boundary&quot;: &quot;administrative&quot;,
        &quot;name&quot;: &quot;Atakent Mahallesi&quot;,
        &quot;name:ar&quot;: &quot;أتاكنت&quot;,
        &quot;network&quot;: &quot;TR34-neighbourhood&quot;,
        &quot;type&quot;: &quot;boundary&quot;,
        &quot;wikidata&quot;: &quot;Q6084967&quot;
      },
      &quot;geometry&quot;: {
        &quot;type&quot;: &quot;Polygon&quot;,
        &quot;coordinates&quot;: [
          [
            [ 28.784662, 41.063283 ],
            [ 28.783522, 41.063059 ],
            [ 28.783227, 41.063006 ],
            [ 28.781612, 41.062738 ],
            [ 28.780177, 41.062552 ],
            [ 28.779399, 41.062468 ],
            [ 28.777552, 41.062309 ],
            [ 28.776268, 41.062246 ],
            [ 28.775154, 41.062211 ],
            [ 28.773313, 41.062186 ],
            [ 28.772774, 41.062199 ],
            [ 28.77221, 41.062212 ],
            [ 28.769555, 41.062378 ],
            [ 28.768823, 41.062403 ],
            [ 28.767664, 41.062428 ],
            [ 28.766853, 41.062434 ],
            [ 28.765427, 41.062371 ],
            [ 28.764894, 41.06234 ],
            [ 28.763677, 41.062197 ],
            [ 28.763227, 41.062143 ],
            [ 28.762056, 41.061963 ],
            [ 28.760996, 41.06173 ],
            [ 28.7601, 41.061548 ],
            [ 28.759096, 41.061365 ],
            [ 28.758417, 41.061254 ],
            [ 28.757906, 41.061176 ],
            [ 28.757357, 41.061118 ],
            [ 28.756889, 41.061088 ],
            [ 28.757062, 41.060151 ],
            [ 28.757289, 41.059494 ],
            [ 28.757408, 41.059145 ],
            [ 28.757507, 41.058805 ],
            [ 28.757585, 41.058328 ],
            [ 28.757594, 41.058043 ],
            [ 28.757573, 41.057919 ],
            [ 28.757534, 41.057747 ],
            [ 28.757482, 41.057602 ],
            [ 28.757366, 41.057317 ],
            [ 28.75712, 41.056776 ],
            [ 28.757014, 41.056115 ],
            [ 28.756918, 41.055354 ],
            [ 28.756878, 41.055122 ],
            [ 28.756866, 41.055085 ],
            [ 28.756823, 41.05447 ],
            [ 28.756803, 41.054273 ],
            [ 28.756791, 41.05368 ],
            [ 28.7568, 41.053401 ],
            [ 28.757092, 41.052232 ],
            [ 28.757109, 41.05209 ],
            [ 28.75712, 41.051883 ],
            [ 28.757133, 41.051288 ],
            [ 28.757122, 41.051242 ],
            [ 28.75702, 41.051225 ],
            [ 28.756727, 41.05121 ],
            [ 28.756757, 41.050965 ],
            [ 28.756774, 41.050738 ],
            [ 28.756797, 41.05052 ],
            [ 28.756828, 41.050074 ],
            [ 28.756848, 41.049897 ],
            [ 28.756855, 41.049739 ],
            [ 28.756867, 41.049628 ],
            [ 28.756876, 41.049475 ],
            [ 28.756882, 41.049217 ],
            [ 28.757449, 41.047391 ],
            [ 28.759116, 41.043434 ],
            [ 28.759575, 41.043291 ],
            [ 28.759533, 41.042796 ],
            [ 28.759537, 41.042054 ],
            [ 28.759866, 41.040982 ],
            [ 28.76144, 41.039256 ],
            [ 28.762214, 41.038435 ],
            [ 28.762672, 41.037937 ],
            [ 28.764998, 41.035539 ],
            [ 28.765465, 41.035153 ],
            [ 28.766057, 41.034784 ],
            [ 28.766431, 41.034621 ],
            [ 28.766882, 41.034468 ],
            [ 28.767419, 41.034309 ],
            [ 28.768321, 41.034058 ],
            [ 28.769165, 41.033849 ],
            [ 28.769514, 41.033758 ],
            [ 28.77084, 41.033414 ],
            [ 28.771416, 41.033427 ],
            [ 28.771853, 41.033473 ],
            [ 28.772562, 41.033575 ],
            [ 28.773085, 41.033687 ],
            [ 28.773725, 41.033873 ],
            [ 28.774302, 41.034071 ],
            [ 28.774417, 41.034117 ],
            [ 28.774313, 41.034536 ],
            [ 28.774322, 41.03464 ],
            [ 28.774342, 41.035154 ],
            [ 28.774462, 41.035672 ],
            [ 28.774535, 41.035996 ],
            [ 28.774703, 41.036405 ],
            [ 28.775047, 41.037232 ],
            [ 28.775278, 41.037207 ],
            [ 28.776192, 41.037265 ],
            [ 28.776738, 41.037299 ],
            [ 28.777035, 41.037313 ],
            [ 28.777462, 41.037332 ],
            [ 28.777722, 41.037363 ],
            [ 28.778072, 41.037432 ],
            [ 28.778084, 41.037434 ],
            [ 28.77814, 41.037451 ],
            [ 28.778404, 41.03753 ],
            [ 28.778627, 41.03762 ],
            [ 28.778682, 41.037649 ],
            [ 28.779192, 41.037911 ],
            [ 28.779332, 41.038027 ],
            [ 28.77942, 41.038086 ],
            [ 28.779527, 41.038143 ],
            [ 28.77955, 41.03826 ],
            [ 28.779462, 41.0386 ],
            [ 28.779574, 41.038744 ],
            [ 28.780133, 41.038834 ],
            [ 28.78051, 41.038358 ],
            [ 28.780605, 41.037968 ],
            [ 28.780685, 41.037636 ],
            [ 28.780857, 41.037471 ],
            [ 28.781695, 41.037176 ],
            [ 28.782092, 41.037052 ],
            [ 28.78238, 41.03695 ],
            [ 28.782499, 41.036913 ],
            [ 28.783409, 41.036619 ],
            [ 28.783569, 41.036643 ],
            [ 28.783584, 41.036673 ],
            [ 28.783918, 41.037354 ],
            [ 28.784091, 41.037706 ],
            [ 28.782912, 41.038335 ],
            [ 28.782785, 41.038359 ],
            [ 28.782518, 41.038525 ],
            [ 28.782215, 41.038707 ],
            [ 28.782067, 41.038881 ],
            [ 28.782268, 41.039271 ],
            [ 28.783416, 41.040199 ],
            [ 28.783832, 41.040699 ],
            [ 28.78365, 41.041453 ],
            [ 28.783738, 41.041618 ],
            [ 28.78378, 41.041818 ],
            [ 28.783834, 41.04227 ],
            [ 28.783713, 41.042742 ],
            [ 28.78367, 41.042807 ],
            [ 28.783534, 41.042831 ],
            [ 28.783461, 41.042837 ],
            [ 28.782383, 41.043022 ],
            [ 28.782366, 41.043022 ],
            [ 28.782382, 41.043325 ],
            [ 28.782364, 41.043858 ],
            [ 28.782372, 41.043978 ],
            [ 28.783964, 41.043838 ],
            [ 28.784557, 41.044584 ],
            [ 28.785937, 41.04397 ],
            [ 28.786107, 41.043313 ],
            [ 28.78616, 41.043094 ],
            [ 28.786285, 41.042611 ],
            [ 28.786462, 41.041881 ],
            [ 28.786508, 41.04169 ],
            [ 28.786534, 41.041611 ],
            [ 28.786622, 41.041321 ],
            [ 28.786635, 41.041279 ],
            [ 28.786673, 41.040919 ],
            [ 28.786716, 41.040645 ],
            [ 28.786738, 41.040299 ],
            [ 28.786718, 41.040192 ],
            [ 28.786661, 41.040078 ],
            [ 28.786546, 41.039827 ],
            [ 28.786542, 41.03962 ],
            [ 28.786597, 41.039072 ],
            [ 28.787407, 41.039024 ],
            [ 28.788128, 41.038888 ],
            [ 28.78807, 41.038694 ],
            [ 28.788885, 41.03864 ],
            [ 28.789354, 41.038491 ],
            [ 28.78909, 41.037891 ],
            [ 28.789138, 41.037895 ],
            [ 28.789222, 41.037891 ],
            [ 28.789998, 41.037913 ],
            [ 28.790515, 41.037961 ],
            [ 28.790997, 41.038088 ],
            [ 28.791343, 41.038213 ],
            [ 28.791707, 41.038332 ],
            [ 28.791948, 41.038402 ],
            [ 28.792202, 41.038467 ],
            [ 28.792401, 41.038527 ],
            [ 28.792529, 41.038555 ],
            [ 28.792927, 41.0386 ],
            [ 28.793048, 41.038619 ],
            [ 28.79382, 41.038763 ],
            [ 28.79395, 41.038774 ],
            [ 28.794046, 41.038927 ],
            [ 28.79411, 41.039403 ],
            [ 28.794208, 41.040273 ],
            [ 28.794213, 41.040268 ],
            [ 28.79435, 41.040219 ],
            [ 28.794551, 41.040191 ],
            [ 28.794723, 41.040208 ],
            [ 28.795227, 41.040359 ],
            [ 28.795515, 41.040453 ],
            [ 28.795765, 41.04052 ],
            [ 28.795887, 41.040586 ],
            [ 28.795985, 41.040644 ],
            [ 28.796072, 41.04076 ],
            [ 28.796093, 41.040841 ],
            [ 28.796137, 41.042685 ],
            [ 28.796158, 41.043311 ],
            [ 28.796121, 41.043733 ],
            [ 28.79606, 41.043879 ],
            [ 28.796042, 41.043938 ],
            [ 28.797736, 41.043915 ],
            [ 28.799076, 41.043924 ],
            [ 28.799064, 41.043416 ],
            [ 28.799066, 41.043177 ],
            [ 28.801317, 41.043131 ],
            [ 28.801366, 41.043135 ],
            [ 28.801478, 41.043153 ],
            [ 28.801654, 41.043244 ],
            [ 28.801918, 41.043396 ],
            [ 28.802307, 41.043525 ],
            [ 28.802425, 41.043552 ],
            [ 28.802847, 41.043625 ],
            [ 28.804228, 41.043816 ],
            [ 28.804728, 41.043907 ],
            [ 28.805003, 41.043974 ],
            [ 28.805176, 41.044048 ],
            [ 28.805352, 41.044176 ],
            [ 28.805474, 41.04435 ],
            [ 28.805565, 41.044615 ],
            [ 28.805529, 41.044877 ],
            [ 28.805491, 41.045117 ],
            [ 28.805447, 41.045314 ],
            [ 28.805154, 41.045534 ],
            [ 28.804779, 41.045731 ],
            [ 28.804471, 41.045866 ],
            [ 28.804128, 41.046016 ],
            [ 28.803724, 41.046243 ],
            [ 28.803404, 41.046407 ],
            [ 28.802917, 41.046618 ],
            [ 28.802263, 41.046909 ],
            [ 28.801848, 41.047115 ],
            [ 28.801421, 41.047353 ],
            [ 28.800937, 41.047561 ],
            [ 28.800378, 41.047711 ],
            [ 28.800002, 41.047829 ],
            [ 28.79935, 41.048058 ],
            [ 28.798816, 41.048287 ],
            [ 28.798439, 41.048496 ],
            [ 28.797957, 41.048774 ],
            [ 28.797595, 41.048998 ],
            [ 28.797072, 41.049249 ],
            [ 28.796735, 41.049306 ],
            [ 28.795898, 41.049527 ],
            [ 28.795707, 41.04956 ],
            [ 28.795499, 41.049564 ],
            [ 28.795331, 41.049543 ],
            [ 28.794881, 41.049459 ],
            [ 28.794461, 41.049369 ],
            [ 28.794335, 41.04935 ],
            [ 28.794138, 41.049347 ],
            [ 28.793873, 41.049368 ],
            [ 28.793591, 41.0494 ],
            [ 28.793627, 41.049577 ],
            [ 28.79364, 41.049753 ],
            [ 28.793631, 41.049907 ],
            [ 28.793577, 41.050424 ],
            [ 28.793477, 41.05101 ],
            [ 28.793397, 41.051468 ],
            [ 28.79333, 41.051701 ],
            [ 28.79323, 41.051984 ],
            [ 28.793166, 41.052133 ],
            [ 28.793074, 41.052429 ],
            [ 28.792998, 41.052616 ],
            [ 28.792927, 41.05278 ],
            [ 28.792867, 41.052975 ],
            [ 28.792832, 41.053163 ],
            [ 28.792762, 41.053594 ],
            [ 28.792702, 41.054061 ],
            [ 28.792641, 41.054319 ],
            [ 28.792568, 41.054732 ],
            [ 28.792466, 41.055138 ],
            [ 28.79245, 41.055387 ],
            [ 28.792435, 41.055956 ],
            [ 28.792337, 41.056378 ],
            [ 28.792206, 41.056762 ],
            [ 28.792004, 41.057056 ],
            [ 28.791888, 41.057174 ],
            [ 28.791759, 41.057318 ],
            [ 28.791569, 41.057523 ],
            [ 28.791367, 41.057761 ],
            [ 28.790339, 41.059431 ],
            [ 28.789989, 41.059556 ],
            [ 28.789113, 41.059923 ],
            [ 28.789018, 41.059935 ],
            [ 28.788225, 41.05982 ],
            [ 28.787625, 41.059771 ],
            [ 28.78708, 41.059664 ],
            [ 28.786769, 41.059521 ],
            [ 28.786795, 41.059339 ],
            [ 28.786774, 41.05925 ],
            [ 28.78674, 41.059226 ],
            [ 28.786676, 41.05922 ],
            [ 28.786538, 41.059234 ],
            [ 28.786214, 41.059238 ],
            [ 28.786037, 41.058926 ],
            [ 28.785407, 41.059094 ],
            [ 28.785247, 41.059129 ],
            [ 28.785097, 41.059147 ],
            [ 28.784754, 41.059172 ],
            [ 28.784738, 41.059311 ],
            [ 28.78473, 41.05973 ],
            [ 28.784738, 41.060051 ],
            [ 28.784736, 41.060313 ],
            [ 28.784706, 41.061083 ],
            [ 28.784703, 41.061323 ],
            [ 28.784668, 41.061524 ],
            [ 28.784644, 41.061714 ],
            [ 28.784696, 41.062086 ],
            [ 28.784748, 41.062458 ],
            [ 28.784746, 41.062572 ],
            [ 28.784695, 41.063128 ],
            [ 28.784662, 41.063283 ]
          ]
        ]
      },
      &quot;id&quot;: &quot;relation/7786499&quot;
    },
    {
      &quot;type&quot;: &quot;Feature&quot;,
      &quot;properties&quot;: {
        &quot;@id&quot;: &quot;relation/7786500&quot;,
        &quot;admin_level&quot;: &quot;8&quot;,
        &quot;boundary&quot;: &quot;administrative&quot;,
        &quot;name&quot;: &quot;Atatürk Mahallesi&quot;,
        &quot;name:ar&quot;: &quot;أتاتورك&quot;,
        &quot;network&quot;: &quot;TR34-neighbourhood&quot;,
        &quot;type&quot;: &quot;boundary&quot;,
        &quot;wikidata&quot;: &quot;Q6075051&quot;
      },
      &quot;geometry&quot;: {
        &quot;type&quot;: &quot;Polygon&quot;,
        &quot;coordinates&quot;: [
          [
            [ 28.796165, 41.063712 ],
            [ 28.795049, 41.063883 ],
            [ 28.794174, 41.063992 ],
            [ 28.792643, 41.064082 ],
            [ 28.791032, 41.064101 ],
            [ 28.790399, 41.064084 ],
            [ 28.788922, 41.063964 ],
            [ 28.787731, 41.063825 ],
            [ 28.787381, 41.063779 ],
            [ 28.786599, 41.06364 ],
            [ 28.784662, 41.063283 ],
            [ 28.784695, 41.063128 ],
            [ 28.784746, 41.062572 ],
            [ 28.784748, 41.062458 ],
            [ 28.784696, 41.062086 ],
            [ 28.784644, 41.061714 ],
            [ 28.784668, 41.061524 ],
            [ 28.784703, 41.061323 ],
            [ 28.784706, 41.061083 ],
            [ 28.784736, 41.060313 ],
            [ 28.784738, 41.060051 ],
            [ 28.78473, 41.05973 ],
            [ 28.784738, 41.059311 ],
            [ 28.784754, 41.059172 ],
            [ 28.785097, 41.059147 ],
            [ 28.785247, 41.059129 ],
            [ 28.785407, 41.059094 ],
            [ 28.786037, 41.058926 ],
            [ 28.786214, 41.059238 ],
            [ 28.786538, 41.059234 ],
            [ 28.786676, 41.05922 ],
            [ 28.78674, 41.059226 ],
            [ 28.786774, 41.05925 ],
            [ 28.786795, 41.059339 ],
            [ 28.786769, 41.059521 ],
            [ 28.78708, 41.059664 ],
            [ 28.787625, 41.059771 ],
            [ 28.788225, 41.05982 ],
            [ 28.789018, 41.059935 ],
            [ 28.789113, 41.059923 ],
            [ 28.789989, 41.059556 ],
            [ 28.790339, 41.059431 ],
            [ 28.791367, 41.057761 ],
            [ 28.791569, 41.057523 ],
            [ 28.791759, 41.057318 ],
            [ 28.791888, 41.057174 ],
            [ 28.792004, 41.057056 ],
            [ 28.792206, 41.056762 ],
            [ 28.792337, 41.056378 ],
            [ 28.792435, 41.055956 ],
            [ 28.79245, 41.055387 ],
            [ 28.792466, 41.055138 ],
            [ 28.792568, 41.054732 ],
            [ 28.792641, 41.054319 ],
            [ 28.792702, 41.054061 ],
            [ 28.792762, 41.053594 ],
            [ 28.792832, 41.053163 ],
            [ 28.792867, 41.052975 ],
            [ 28.792927, 41.05278 ],
            [ 28.792998, 41.052616 ],
            [ 28.793074, 41.052429 ],
            [ 28.793166, 41.052133 ],
            [ 28.79323, 41.051984 ],
            [ 28.79333, 41.051701 ],
            [ 28.793397, 41.051468 ],
            [ 28.793477, 41.05101 ],
            [ 28.793577, 41.050424 ],
            [ 28.793631, 41.049907 ],
            [ 28.79364, 41.049753 ],
            [ 28.793627, 41.049577 ],
            [ 28.793591, 41.0494 ],
            [ 28.793873, 41.049368 ],
            [ 28.794138, 41.049347 ],
            [ 28.794335, 41.04935 ],
            [ 28.794461, 41.049369 ],
            [ 28.794881, 41.049459 ],
            [ 28.795331, 41.049543 ],
            [ 28.795499, 41.049564 ],
            [ 28.795707, 41.04956 ],
            [ 28.795898, 41.049527 ],
            [ 28.796735, 41.049306 ],
            [ 28.797072, 41.049249 ],
            [ 28.797595, 41.048998 ],
            [ 28.797957, 41.048774 ],
            [ 28.798439, 41.048496 ],
            [ 28.798816, 41.048287 ],
            [ 28.79935, 41.048058 ],
            [ 28.800002, 41.047829 ],
            [ 28.800378, 41.047711 ],
            [ 28.800937, 41.047561 ],
            [ 28.801421, 41.047353 ],
            [ 28.801848, 41.047115 ],
            [ 28.802263, 41.046909 ],
            [ 28.802917, 41.046618 ],
            [ 28.803404, 41.046407 ],
            [ 28.803724, 41.046243 ],
            [ 28.804128, 41.046016 ],
            [ 28.804471, 41.045866 ],
            [ 28.804779, 41.045731 ],
            [ 28.805154, 41.045534 ],
            [ 28.805447, 41.045314 ],
            [ 28.805645, 41.045516 ],
            [ 28.805814, 41.045697 ],
            [ 28.806033, 41.04573 ],
            [ 28.806282, 41.045741 ],
            [ 28.806504, 41.045777 ],
            [ 28.806941, 41.045792 ],
            [ 28.807618, 41.045799 ],
            [ 28.807877, 41.045792 ],
            [ 28.807977, 41.045791 ],
            [ 28.807961, 41.046272 ],
            [ 28.80795, 41.046513 ],
            [ 28.807953, 41.047141 ],
            [ 28.808012, 41.047979 ],
            [ 28.808095, 41.048532 ],
            [ 28.808139, 41.04884 ],
            [ 28.808373, 41.049748 ],
            [ 28.807231, 41.049934 ],
            [ 28.806374, 41.050048 ],
            [ 28.805926, 41.050064 ],
            [ 28.80496, 41.050413 ],
            [ 28.804708, 41.050528 ],
            [ 28.8045, 41.050665 ],
            [ 28.804363, 41.050776 ],
            [ 28.804051, 41.050757 ],
            [ 28.803995, 41.050994 ],
            [ 28.803958, 41.051063 ],
            [ 28.803934, 41.051196 ],
            [ 28.803767, 41.051385 ],
            [ 28.803589, 41.051526 ],
            [ 28.803518, 41.05159 ],
            [ 28.803466, 41.051689 ],
            [ 28.803373, 41.051778 ],
            [ 28.803285, 41.051917 ],
            [ 28.803176, 41.052048 ],
            [ 28.802932, 41.052252 ],
            [ 28.802918, 41.052324 ],
            [ 28.802596, 41.052401 ],
            [ 28.802464, 41.052463 ],
            [ 28.802165, 41.052559 ],
            [ 28.801996, 41.052683 ],
            [ 28.801817, 41.052744 ],
            [ 28.801562, 41.053012 ],
            [ 28.80137, 41.053109 ],
            [ 28.801118, 41.053205 ],
            [ 28.80107, 41.05325 ],
            [ 28.801057, 41.053304 ],
            [ 28.801151, 41.05335 ],
            [ 28.801231, 41.053531 ],
            [ 28.801313, 41.053594 ],
            [ 28.801336, 41.05364 ],
            [ 28.801335, 41.053703 ],
            [ 28.80125, 41.053801 ],
            [ 28.801259, 41.053954 ],
            [ 28.801233, 41.054107 ],
            [ 28.801172, 41.05416 ],
            [ 28.801158, 41.054295 ],
            [ 28.801058, 41.054564 ],
            [ 28.800972, 41.054698 ],
            [ 28.800821, 41.054777 ],
            [ 28.800712, 41.054841 ],
            [ 28.800439, 41.054888 ],
            [ 28.799986, 41.055075 ],
            [ 28.799936, 41.055223 ],
            [ 28.7997, 41.05534 ],
            [ 28.799622, 41.055474 ],
            [ 28.799723, 41.055617 ],
            [ 28.799804, 41.055782 ],
            [ 28.799779, 41.056151 ],
            [ 28.799654, 41.056292 ],
            [ 28.799493, 41.056395 ],
            [ 28.799293, 41.056577 ],
            [ 28.799254, 41.056691 ],
            [ 28.799211, 41.056992 ],
            [ 28.799408, 41.057311 ],
            [ 28.799451, 41.057423 ],
            [ 28.799471, 41.057684 ],
            [ 28.799516, 41.057704 ],
            [ 28.799536, 41.057736 ],
            [ 28.799497, 41.058041 ],
            [ 28.799452, 41.058071 ],
            [ 28.799409, 41.05809 ],
            [ 28.799315, 41.058102 ],
            [ 28.799198, 41.058124 ],
            [ 28.798664, 41.060439 ],
            [ 28.798554, 41.060639 ],
            [ 28.798093, 41.060883 ],
            [ 28.797101, 41.061298 ],
            [ 28.796817, 41.062021 ],
            [ 28.796728, 41.062578 ],
            [ 28.796165, 41.063712 ]
          ]
        ]
      },
      &quot;id&quot;: &quot;relation/7786500&quot;
    },
    {
      &quot;type&quot;: &quot;Feature&quot;,
      &quot;properties&quot;: {
        &quot;@id&quot;: &quot;relation/7786501&quot;,
        &quot;admin_level&quot;: &quot;8&quot;,
        &quot;alt_name&quot;: &quot;Mehmetakif Mahallesi&quot;,
        &quot;boundary&quot;: &quot;administrative&quot;,
        &quot;name&quot;: &quot;Mehmet Akif Mahallesi&quot;,
        &quot;name:ar&quot;: &quot;محمد عاكف&quot;,
        &quot;network&quot;: &quot;TR34-neighbourhood&quot;,
        &quot;type&quot;: &quot;boundary&quot;,
        &quot;wikidata&quot;: &quot;Q20471871&quot;,
        &quot;wikipedia&quot;: &quot;tr:Mehmet Akif, Küçükçekmece&quot;
      },
      &quot;geometry&quot;: {
        &quot;type&quot;: &quot;Polygon&quot;,
        &quot;coordinates&quot;: [
          [
            [ 28.799516, 41.057704 ],
            [ 28.799471, 41.057684 ],
            [ 28.799451, 41.057423 ],
            [ 28.799408, 41.057311 ],
            [ 28.799211, 41.056992 ],
            [ 28.799254, 41.056691 ],
            [ 28.799293, 41.056577 ],
            [ 28.799493, 41.056395 ],
            [ 28.799654, 41.056292 ],
            [ 28.799779, 41.056151 ],
            [ 28.799804, 41.055782 ],
            [ 28.799723, 41.055617 ],
            [ 28.799622, 41.055474 ],
            [ 28.7997, 41.05534 ],
            [ 28.799936, 41.055223 ],
            [ 28.799986, 41.055075 ],
            [ 28.800439, 41.054888 ],
            [ 28.800712, 41.054841 ],
            [ 28.800821, 41.054777 ],
            [ 28.800972, 41.054698 ],
            [ 28.801058, 41.054564 ],
            [ 28.801158, 41.054295 ],
            [ 28.801172, 41.05416 ],
            [ 28.801233, 41.054107 ],
            [ 28.801259, 41.053954 ],
            [ 28.80125, 41.053801 ],
            [ 28.801335, 41.053703 ],
            [ 28.801336, 41.05364 ],
            [ 28.801313, 41.053594 ],
            [ 28.801231, 41.053531 ],
            [ 28.801151, 41.05335 ],
            [ 28.801057, 41.053304 ],
            [ 28.80107, 41.05325 ],
            [ 28.801118, 41.053205 ],
            [ 28.80137, 41.053109 ],
            [ 28.801562, 41.053012 ],
            [ 28.801817, 41.052744 ],
            [ 28.801996, 41.052683 ],
            [ 28.802165, 41.052559 ],
            [ 28.802464, 41.052463 ],
            [ 28.802596, 41.052401 ],
            [ 28.802918, 41.052324 ],
            [ 28.802932, 41.052252 ],
            [ 28.803176, 41.052048 ],
            [ 28.803285, 41.051917 ],
            [ 28.803373, 41.051778 ],
            [ 28.803466, 41.051689 ],
            [ 28.803518, 41.05159 ],
            [ 28.803589, 41.051526 ],
            [ 28.803767, 41.051385 ],
            [ 28.803934, 41.051196 ],
            [ 28.803958, 41.051063 ],
            [ 28.803995, 41.050994 ],
            [ 28.804051, 41.050757 ],
            [ 28.804363, 41.050776 ],
            [ 28.8045, 41.050665 ],
            [ 28.804708, 41.050528 ],
            [ 28.80496, 41.050413 ],
            [ 28.805926, 41.050064 ],
            [ 28.806374, 41.050048 ],
            [ 28.807231, 41.049934 ],
            [ 28.808373, 41.049748 ],
            [ 28.808596, 41.050653 ],
            [ 28.808762, 41.051183 ],
            [ 28.808998, 41.051983 ],
            [ 28.809128, 41.052442 ],
            [ 28.809523, 41.053756 ],
            [ 28.810027, 41.055283 ],
            [ 28.810375, 41.056632 ],
            [ 28.810641, 41.057641 ],
            [ 28.810759, 41.058253 ],
            [ 28.811088, 41.059328 ],
            [ 28.811252, 41.059848 ],
            [ 28.811453, 41.060474 ],
            [ 28.811585, 41.060945 ],
            [ 28.811632, 41.061289 ],
            [ 28.810312, 41.061223 ],
            [ 28.809767, 41.06123 ],
            [ 28.809047, 41.061241 ],
            [ 28.808391, 41.06127 ],
            [ 28.807982, 41.061294 ],
            [ 28.806506, 41.061446 ],
            [ 28.805066, 41.061621 ],
            [ 28.803773, 41.061877 ],
            [ 28.802264, 41.062228 ],
            [ 28.800459, 41.062727 ],
            [ 28.798745, 41.063179 ],
            [ 28.797518, 41.06347 ],
            [ 28.796953, 41.063607 ],
            [ 28.796165, 41.063712 ],
            [ 28.796728, 41.062578 ],
            [ 28.796817, 41.062021 ],
            [ 28.797101, 41.061298 ],
            [ 28.798093, 41.060883 ],
            [ 28.798554, 41.060639 ],
            [ 28.798664, 41.060439 ],
            [ 28.799198, 41.058124 ],
            [ 28.799315, 41.058102 ],
            [ 28.799409, 41.05809 ],
            [ 28.799452, 41.058071 ],
            [ 28.799497, 41.058041 ],
            [ 28.799536, 41.057736 ],
            [ 28.799516, 41.057704 ]
          ]
        ]
      },
      &quot;id&quot;: &quot;relation/7786501&quot;
    },
    {
      &quot;type&quot;: &quot;Feature&quot;,
      &quot;properties&quot;: {
        &quot;@id&quot;: &quot;node/4997166032&quot;,
        &quot;@relations&quot;: [
          {
            &quot;role&quot;: &quot;label&quot;,
            &quot;rel&quot;: 7786494,
            &quot;reltags&quot;: {
              &quot;admin_level&quot;: &quot;8&quot;,
              &quot;boundary&quot;: &quot;administrative&quot;,
              &quot;name&quot;: &quot;İstasyon Mahallesi&quot;,
              &quot;name:ar&quot;: &quot;استاسيون&quot;,
              &quot;network&quot;: &quot;TR34-neighbourhood&quot;,
              &quot;type&quot;: &quot;boundary&quot;,
              &quot;wikidata&quot;: &quot;Q6074744&quot;,
              &quot;wikipedia&quot;: &quot;tr:İstasyon, Küçükçekmece&quot;
            }
          }
        ]
      },
      &quot;geometry&quot;: {
        &quot;type&quot;: &quot;Point&quot;,
        &quot;coordinates&quot;: [ 28.772043, 41.028291 ]
      },
      &quot;id&quot;: &quot;node/4997166032&quot;
    },
    {
      &quot;type&quot;: &quot;Feature&quot;,
      &quot;properties&quot;: {
        &quot;@id&quot;: &quot;node/4997166027&quot;,
        &quot;@relations&quot;: [
          {
            &quot;role&quot;: &quot;label&quot;,
            &quot;rel&quot;: 7786496,
            &quot;reltags&quot;: {
              &quot;admin_level&quot;: &quot;8&quot;,
              &quot;boundary&quot;: &quot;administrative&quot;,
              &quot;name&quot;: &quot;Yarımburgaz Mahallesi&quot;,
              &quot;name:ar&quot;: &quot;ياريمبورقاز&quot;,
              &quot;network&quot;: &quot;TR34-neighbourhood&quot;,
              &quot;type&quot;: &quot;boundary&quot;,
              &quot;wikidata&quot;: &quot;Q5991496&quot;
            }
          }
        ]
      },
      &quot;geometry&quot;: {
        &quot;type&quot;: &quot;Point&quot;,
        &quot;coordinates&quot;: [ 28.753853, 41.048612 ]
      },
      &quot;id&quot;: &quot;node/4997166027&quot;
    },
    {
      &quot;type&quot;: &quot;Feature&quot;,
      &quot;properties&quot;: {
        &quot;@id&quot;: &quot;node/4922514695&quot;,
        &quot;@relations&quot;: [
          {
            &quot;role&quot;: &quot;label&quot;,
            &quot;rel&quot;: 7786499,
            &quot;reltags&quot;: {
              &quot;admin_level&quot;: &quot;8&quot;,
              &quot;boundary&quot;: &quot;administrative&quot;,
              &quot;name&quot;: &quot;Atakent Mahallesi&quot;,
              &quot;name:ar&quot;: &quot;أتاكنت&quot;,
              &quot;network&quot;: &quot;TR34-neighbourhood&quot;,
              &quot;type&quot;: &quot;boundary&quot;,
              &quot;wikidata&quot;: &quot;Q6084967&quot;
            }
          }
        ]
      },
      &quot;geometry&quot;: {
        &quot;type&quot;: &quot;Point&quot;,
        &quot;coordinates&quot;: [ 28.781933, 41.055331 ]
      },
      &quot;id&quot;: &quot;node/4922514695&quot;
    },
    {
      &quot;type&quot;: &quot;Feature&quot;,
      &quot;properties&quot;: {
        &quot;@id&quot;: &quot;node/4922514694&quot;,
        &quot;@relations&quot;: [
          {
            &quot;role&quot;: &quot;label&quot;,
            &quot;rel&quot;: 7786495,
            &quot;reltags&quot;: {
              &quot;admin_level&quot;: &quot;8&quot;,
              &quot;boundary&quot;: &quot;administrative&quot;,
              &quot;name&quot;: &quot;Halkalı Merkez Mahallesi&quot;,
              &quot;name:ar&quot;: &quot;هاكالي مركزي&quot;,
              &quot;network&quot;: &quot;TR34-neighbourhood&quot;,
              &quot;type&quot;: &quot;boundary&quot;,
              &quot;wikidata&quot;: &quot;Q6072084&quot;
            }
          }
        ]
      },
      &quot;geometry&quot;: {
        &quot;type&quot;: &quot;Point&quot;,
        &quot;coordinates&quot;: [ 28.792569, 41.035634 ]
      },
      &quot;id&quot;: &quot;node/4922514694&quot;
    },
    {
      &quot;type&quot;: &quot;Feature&quot;,
      &quot;properties&quot;: {
        &quot;@id&quot;: &quot;node/4997155119&quot;,
        &quot;@relations&quot;: [
          {
            &quot;role&quot;: &quot;label&quot;,
            &quot;rel&quot;: 7786500,
            &quot;reltags&quot;: {
              &quot;admin_level&quot;: &quot;8&quot;,
              &quot;boundary&quot;: &quot;administrative&quot;,
              &quot;name&quot;: &quot;Atatürk Mahallesi&quot;,
              &quot;name:ar&quot;: &quot;أتاتورك&quot;,
              &quot;network&quot;: &quot;TR34-neighbourhood&quot;,
              &quot;type&quot;: &quot;boundary&quot;,
              &quot;wikidata&quot;: &quot;Q6075051&quot;
            }
          }
        ]
      },
      &quot;geometry&quot;: {
        &quot;type&quot;: &quot;Point&quot;,
        &quot;coordinates&quot;: [ 28.797372, 41.050435 ]
      },
      &quot;id&quot;: &quot;node/4997155119&quot;
    },
    {
      &quot;type&quot;: &quot;Feature&quot;,
      &quot;properties&quot;: {
        &quot;@id&quot;: &quot;node/4997166022&quot;,
        &quot;@relations&quot;: [
          {
            &quot;role&quot;: &quot;label&quot;,
            &quot;rel&quot;: 7786501,
            &quot;reltags&quot;: {
              &quot;admin_level&quot;: &quot;8&quot;,
              &quot;alt_name&quot;: &quot;Mehmetakif Mahallesi&quot;,
              &quot;boundary&quot;: &quot;administrative&quot;,
              &quot;name&quot;: &quot;Mehmet Akif Mahallesi&quot;,
              &quot;name:ar&quot;: &quot;محمد عاكف&quot;,
              &quot;network&quot;: &quot;TR34-neighbourhood&quot;,
              &quot;type&quot;: &quot;boundary&quot;,
              &quot;wikidata&quot;: &quot;Q20471871&quot;,
              &quot;wikipedia&quot;: &quot;tr:Mehmet Akif, Küçükçekmece&quot;
            }
          }
        ]
      },
      &quot;geometry&quot;: {
        &quot;type&quot;: &quot;Point&quot;,
        &quot;coordinates&quot;: [ 28.805859, 41.053104 ]
      },
      &quot;id&quot;: &quot;node/4997166022&quot;
    }
]
}&lt;/mapframe&gt;Semtya Halkaliyê ji van ''taxan'' pêk tê:

* [[Atakent, Küçükçekmece|Taxa Atakent]]
* [[Atatürk, Küçükçekmece|Taxa Ataturk]]
* [[İstasyon, Küçükçekmece|Taxa Îstasyonê]]
* [[Halkalı Merkez|Taxa Navendî ya Halkaliyê]]
* [[Mehmet Akif, Küçükçekmece|Taxa Mehmet Akîf]]
* [[Yarımburgaz|Taxa Yarimburgaz]]

== Nifûs ==
Halkalı semtek e, ji ber vê yekê hejmarên fermî yên nifûsa wê nayên weşandin. Lêbelê, nifûsa semtê dikare bi zêdekirina nifûsa taxên di nav sînorên wê de were texmîn kirin.
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
Halkalı
!Tax
!Nifûs
|-
|Atakent
|10.3195
|-
|Ataturk
|4.1529
|-
|Navenda Halkaliyê
|8.0115
|-
|İstasyon
|4.3148
|-
|Mehmet Akîf
|5.2374
|-
|Yarimburgaz
|8759
|-
|'''Hemû'''
|33.1444
|}

== Statû ==
Halkalı di navbera salên 1976 û 1980an de statuya şaredariyê bi dest xist.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://kucukcekmece.istanbul/icerikler/kucukcekmece/onceki-donem-belediye-baskanlarimiz/31203 |sernav=ÖNCEKİ DÖNEM BELEDİYE BAŞKANLARIMIZ |roja-gihiştinê=31 gulan 2026 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201201174429/https://kucukcekmece.istanbul/icerikler/kucukcekmece/onceki-donem-belediye-baskanlarimiz/31203 |roja-arşîvê=1 kanûna pêşîn 2020 }}&lt;/ref&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Serokbajar
!Dema wezîfeyê
|-
|Hasan Öztekin
|1976-1980
|}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Stembol]]</text>
      <sha1>5xdglchgpzye28oibjs328z985hlw64</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Mefî</title>
    <ns>0</ns>
    <id>329288</id>
    <revision>
      <id>2092947</id>
      <parentid>2090038</parentid>
      <timestamp>2026-09-06T21:45:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-48476-39</username>
        <id>179887</id>
      </contributor>
      <origin>2092947</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1341" sha1="ax8ydt7oswjd4e4ax81ptk2k0o36h4n" xml:space="preserve">{{Bêkategorî|tarîx=tebax 2026}}
Eşîra [[Mefî]] mezintirîn eşîra konfedrasyona eşîra Oramarî ye. Ya me ji mezinên xwe guh lê buyî, di sala 1526'an an 1535'an de dema li Oramarê xwe cih bû, ji 300 an 310 malan pêk hatibûn. Eşîra Mefî ji 6 qûbîlan pêk hatiye. li dawîya sedsala 19'an sala 1800'î de axayê eşîra [[Mefî]] Newroz Axa [[Mefî]] bû. 12 gund li bin desthilata wî bûn. Newroz Axa kesekî çak, maqûl û xwedan şiyan bû.
Di sala 1922'an de bi 50 malan re diçe bajarê Amêdiyê. Piştî mana wî 3 salan li Başûrê Kurdistanê, dema di sala 1925'an de vedigere Bakurê Kurdistanê, ji aliyê hikûmeta Tirkiyeyê ve tê girtin û derbiderkirin bo Ezîziyê. Ji ber ew 3 salên ew maye li Başûrê Kurdistanê, temenê wî 40 sal bû. Herweha piştî salekê di dema serhildana 1926'an de diçe nik Sîto Axa li gundê Nêrwa Sîto. Di heman salê de Newroz Axa û Sîto Axa tên girtin.
Û di sala 1930'î de serokatiya şoreşa Oramar dike li dijî dewleta Tirkiyeyê, ji ber wê yekê direve Başûrê Kurdistanê.

== Dabeşkirina Eşîra Mefî ==
eşîra [[Mefî]] ji 9 qûbîlan pek te ewji ev in :

1- [[Mala Şaqûlî]]

2- [[Mala Meyterî]]

3- [[Mala Kemalî]]

4- [[Mala Qerexanî]]

5- [[Mala Mîrxanî]]

6- [[Mala Mefî]]

7- [[Mala Şexî]]

8- [[Mala Xanê]]

9- [[Mala Hesenî]]</text>
      <sha1>ax8ydt7oswjd4e4ax81ptk2k0o36h4n</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2092949</id>
      <parentid>2092947</parentid>
      <timestamp>2026-09-06T21:47:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-48476-39</username>
        <id>179887</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2092949</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1341" sha1="r1fwb9usu6sq3jmose2cz07lh1dcbuz" xml:space="preserve">{{Bêkategorî|tarîx=tebax 2026}}
[[Eşîra Mefî]] mezintirîn eşîra konfedrasyona eşîra Oramarî ye. Ya me ji mezinên xwe guh lê buyî, di sala 1526'an an 1535'an de dema li Oramarê xwe cih bû, ji 300 an 310 malan pêk hatibûn. Eşîra Mefî ji 6 qûbîlan pêk hatiye. li dawîya sedsala 19'an sala 1800'î de axayê eşîra [[Mefî]] Newroz Axa [[Mefî]] bû. 12 gund li bin desthilata wî bûn. Newroz Axa kesekî çak, maqûl û xwedan şiyan bû.
Di sala 1922'an de bi 50 malan re diçe bajarê Amêdiyê. Piştî mana wî 3 salan li Başûrê Kurdistanê, dema di sala 1925'an de vedigere Bakurê Kurdistanê, ji aliyê hikûmeta Tirkiyeyê ve tê girtin û derbiderkirin bo Ezîziyê. Ji ber ew 3 salên ew maye li Başûrê Kurdistanê, temenê wî 40 sal bû. Herweha piştî salekê di dema serhildana 1926'an de diçe nik Sîto Axa li gundê Nêrwa Sîto. Di heman salê de Newroz Axa û Sîto Axa tên girtin.
Û di sala 1930'î de serokatiya şoreşa Oramar dike li dijî dewleta Tirkiyeyê, ji ber wê yekê direve Başûrê Kurdistanê.

== Dabeşkirina Eşîra Mefî ==
eşîra [[Mefî]] ji 9 qûbîlan pek te ewji ev in :

1- [[Mala Şaqûlî]]

2- [[Mala Meyterî]]

3- [[Mala Kemalî]]

4- [[Mala Qerexanî]]

5- [[Mala Mîrxanî]]

6- [[Mala Mefî]]

7- [[Mala Şexî]]

8- [[Mala Xanê]]

9- [[Mala Hesenî]]</text>
      <sha1>r1fwb9usu6sq3jmose2cz07lh1dcbuz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2092950</id>
      <parentid>2092949</parentid>
      <timestamp>2026-09-06T21:49:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-48476-39</username>
        <id>179887</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2092950</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1370" sha1="4xj83ka8g4apzbawa61vd3j8tz7p2vr" xml:space="preserve">{{Bêkategorî|tarîx=tebax 2026}}
[[Eşîra Mefî]] mezintirîn eşîra konfedrasyona eşîra Oramarî ye. Ya me ji mezinên xwe guh lê buyî, di sala 1526'an an 1535'an de dema li Oramarê xwe cih bû, ji 300 an 310 malan pêk hatibûn. Eşîra Mefî ji 6 qûbîlan pêk hatiye. li dawîya sedsala 19'an sala 1800'î de axayê eşîra [[Mefî]] Newroz Axa [[Mefî]] bû. 12 gund li bin desthilata wî bûn. Newroz Axa kesekî çak, maqûl û xwedan şiyan bû.
Di sala 1922'an de bi 50 malan re diçe bajarê Amêdiyê. Piştî mana wî 3 salan li Başûrê Kurdistanê, dema di sala 1925'an de vedigere Bakurê Kurdistanê, ji aliyê hikûmeta Tirkiyeyê ve tê girtin û derbiderkirin bo Ezîziyê. Ji ber ew 3 salên ew maye li Başûrê Kurdistanê, temenê wî 40 sal bû. Herweha piştî salekê di dema serhildana 1926'an de diçe nik Sîto Axa li gundê Nêrwa Sîto. Di heman salê de Newroz Axa û Sîto Axa tên girtin.
Û di sala 1930'î de serokatiya şoreşa Oramar dike li dijî dewleta Tirkiyeyê, ji ber wê yekê direve Başûrê Kurdistanê. 

==kategorî==
[[Oremarî]]

== Dabeşkirina Eşîra Mefî ==
eşîra [[Mefî]] ji 9 qûbîlan pek te ewji ev in :

1- [[Mala Şaqûlî]]

2- [[Mala Meyterî]]

3- [[Mala Kemalî]]

4- [[Mala Qerexanî]]

5- [[Mala Mîrxanî]]

6- [[Mala Mefî]]

7- [[Mala Şexî]]

8- [[Mala Xanê]]

9- [[Mala Hesenî]]</text>
      <sha1>4xj83ka8g4apzbawa61vd3j8tz7p2vr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2092951</id>
      <parentid>2092950</parentid>
      <timestamp>2026-09-06T21:49:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-48476-39</username>
        <id>179887</id>
      </contributor>
      <origin>2092951</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1342" sha1="nglrm995dp3vqtjyetfqmjkbpr66fuj" xml:space="preserve">{{Bêkategorî|tarîx=tebax 2026}}
[[Eşîra Mefî]] mezintirîn eşîra konfedrasyona eşîra Oramarî ye. Ya me ji mezinên xwe guh lê buyî, di sala 1526'an an 1535'an de dema li Oramarê xwe cih bû, ji 300 an 310 malan pêk hatibûn. Eşîra Mefî ji 6 qûbîlan pêk hatiye. li dawîya sedsala 19'an sala 1800'î de axayê eşîra [[Mefî]] Newroz Axa [[Mefî]] bû. 12 gund li bin desthilata wî bûn. Newroz Axa kesekî çak, maqûl û xwedan şiyan bû.
Di sala 1922'an de bi 50 malan re diçe bajarê Amêdiyê. Piştî mana wî 3 salan li Başûrê Kurdistanê, dema di sala 1925'an de vedigere Bakurê Kurdistanê, ji aliyê hikûmeta Tirkiyeyê ve tê girtin û derbiderkirin bo Ezîziyê. Ji ber ew 3 salên ew maye li Başûrê Kurdistanê, temenê wî 40 sal bû. Herweha piştî salekê di dema serhildana 1926'an de diçe nik Sîto Axa li gundê Nêrwa Sîto. Di heman salê de Newroz Axa û Sîto Axa tên girtin.
Û di sala 1930'î de serokatiya şoreşa Oramar dike li dijî dewleta Tirkiyeyê, ji ber wê yekê direve Başûrê Kurdistanê. 

== Dabeşkirina Eşîra Mefî ==
eşîra [[Mefî]] ji 9 qûbîlan pek te ewji ev in :

1- [[Mala Şaqûlî]]

2- [[Mala Meyterî]]

3- [[Mala Kemalî]]

4- [[Mala Qerexanî]]

5- [[Mala Mîrxanî]]

6- [[Mala Mefî]]

7- [[Mala Şexî]]

8- [[Mala Xanê]]

9- [[Mala Hesenî]]</text>
      <sha1>nglrm995dp3vqtjyetfqmjkbpr66fuj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2092952</id>
      <parentid>2092951</parentid>
      <timestamp>2026-09-06T21:50:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-48476-39</username>
        <id>179887</id>
      </contributor>
      <comment>/* Dabeşkirina Eşîra Mefî */</comment>
      <origin>2092952</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1372" sha1="5xv67su4tr4qd9wipx78zyd3dq2k0ij" xml:space="preserve">{{Bêkategorî|tarîx=tebax 2026}}
[[Eşîra Mefî]] mezintirîn eşîra konfedrasyona eşîra Oramarî ye. Ya me ji mezinên xwe guh lê buyî, di sala 1526'an an 1535'an de dema li Oramarê xwe cih bû, ji 300 an 310 malan pêk hatibûn. Eşîra Mefî ji 6 qûbîlan pêk hatiye. li dawîya sedsala 19'an sala 1800'î de axayê eşîra [[Mefî]] Newroz Axa [[Mefî]] bû. 12 gund li bin desthilata wî bûn. Newroz Axa kesekî çak, maqûl û xwedan şiyan bû.
Di sala 1922'an de bi 50 malan re diçe bajarê Amêdiyê. Piştî mana wî 3 salan li Başûrê Kurdistanê, dema di sala 1925'an de vedigere Bakurê Kurdistanê, ji aliyê hikûmeta Tirkiyeyê ve tê girtin û derbiderkirin bo Ezîziyê. Ji ber ew 3 salên ew maye li Başûrê Kurdistanê, temenê wî 40 sal bû. Herweha piştî salekê di dema serhildana 1926'an de diçe nik Sîto Axa li gundê Nêrwa Sîto. Di heman salê de Newroz Axa û Sîto Axa tên girtin.
Û di sala 1930'î de serokatiya şoreşa Oramar dike li dijî dewleta Tirkiyeyê, ji ber wê yekê direve Başûrê Kurdistanê. 

== Dabeşkirina Eşîra Mefî ==
eşîra [[Mefî]] ji 9 qûbîlan pek te ewji ev in :

1- [[Mala Şaqûlî]]

2- [[Mala Meyterî]]

3- [[Mala Kemalî]]

4- [[Mala Qerexanî]]

5- [[Mala Mîrxanî]]

6- [[Mala Mefî]]

7- [[Mala Şexî]]

8- [[Mala Xanê]]

9- [[Mala Hesenî]]


==kategorî==

[[Oremarî]]</text>
      <sha1>5xv67su4tr4qd9wipx78zyd3dq2k0ij</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Lemdînî</title>
    <ns>0</ns>
    <id>329289</id>
    <revision>
      <id>2092946</id>
      <parentid>2091291</parentid>
      <timestamp>2026-09-06T21:44:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-48476-39</username>
        <id>179887</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2092946</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2728" sha1="7syx4h7d1ewz553wrv8il9qf5by2fxt" xml:space="preserve">[[Eşîra Lemdînî]] eke ji eşîrên konfederasyona eşîra Oramarî; eşîra Lemdînî ji 10 qûbîlan pek tê. Li navenda sed sala 19'an, sala 1872'an Sitar Axayê Oramarî yê naskirî bi Sîto Axayê Oramarî dibe Axayê eşîra Lemdînî. Li dema buye Axa, herdû eşirên Lemdînî û Mefî bi bin êk nav kom kirin, anku eşira Oramarî. Herwisa bu mudirê nahiya Çelê li parêzgeha Colemêrgê (Hekarî) yê û axayê Doski Juri ya ji bu. Desehilata wi piştî sala 1915'ê roj bu roj berifreh bu, weki mirekî lê hat. Vi desehilat hebu bê ku pêseyara keseki bilet, wi di dşiya axayeki raket û eki di danit. Bo nimune, desehilat ji destê Tahir Axa Doski ina der û da Ferhan Axa yê kurê Bazid Axa. Xelki bi navê Sultan-Situ Axa Oramarî gazi dikre. Situ Axa beşariya gelek şera buye li dji dujminêt Kurd. Bo nimune, li sala 1915'ê şeri dji herdû eshirên Ashuri: eshira Jilu û eshira Baz diket û di vi şeri da serxevtineka mezin bi dest xuve tînit; û herdû deverên Jilu û Baz ku ji 31 gunda pêkhat bu, dixe bin desehilata xwe. Li heman salê, disa dji Ashuri u Kaldaniya li deverên Tiyari, Tuxuma u Berwar şeri diket u disa serxevtineka mezin bi dest xuve tînit. Di vi şeri da 50 hezar Ashuri u Chaldani di kujit; hendek di bêjin li sala 1915'ê 150 hezar bu 250 hezar Ashuri bi destê Situ Axayi di ên kuştin. Li sala 1917'ê, Ashuri bi harikariya Rusiya 818 eskerên Rusi-Kazax kom kirin u beref Oramare hatin. Situ Axa yê şareza u paqil bu; dema eskere Rusi hati, wi bi pêşwaziyeka germ li wan kir u daxaz ji 18 fermandên Kazax yên Rusi kir ku li koçka xwe bi minin u sibehi zivirin. Her 18 fermandên Rusi razi bun. Li dema şeve di xewe ra, her 18 fermandanda di kujit u beri spidê êrîş dikete ser, 800 eskerên Rusi u hemûya di kujit. Li sala 1920-1921'ê pilan dêyna ki, 8000 eskerên Rus-Kazax beref bajirê Rewandzê bi çin u wêran ken. Situ Axa bi vi pilane di hesiyêt u bi 350 eskerên xwe di çin li ser dola Rewandzê xujieh dibin. Situ Axayi di zani eskerên Rusi dê dinafila dole ra çin, ji ber çeken giran weki top u çend çekên din. Li dema eskere Rusi di gehine niveka dola Rewandzê, Situ Agha digel 350 eskerên xwe li serê dola Rewandzê êrîş dikete ser eskere Rusi u her 8000 eskéri Rusi di kujit. Hendek di bêjin li dema şeri da gulên tifenga weki barana bi ser eskere Rusi da di hatne xarî.

==Dabeşkirina Eşîra Lemdînî==

[[Eşîra Lemdînî]] ji 10 qûbîlan Pek hatîye ewji ev in :

1• [[Mala Mîre]]

2• [[Mala Mijdînî]]

3• [[Mala Mengelanî]]

4• [[Mala Baranî]]

5• [[Mala Melayî]]

6• [[Mala Mam Axayî]]

7• [[Mala Erebî]]

8• [[Mala Melakî]]

9• [[Mala Mîrzayî]]

10• [[Mala Mesîhayî]]</text>
      <sha1>7syx4h7d1ewz553wrv8il9qf5by2fxt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Campeonato Brasileiro Série A</title>
    <ns>0</ns>
    <id>329529</id>
    <revision>
      <id>2092998</id>
      <parentid>2091425</parentid>
      <timestamp>2026-09-07T05:17:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurdistanov</username>
        <id>175167</id>
      </contributor>
      <comment>/* Daxistin û promovekirin */</comment>
      <origin>2092998</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9526" sha1="5kvfq6mi9m2usgqv2869lwej0qo71jc" xml:space="preserve">{{Agahîdanka giştî}}

'''Campeonato Brasileiro Série A''', ku bi navê '''Brasileirão''' jî tê zanîn, asta herî bilind a [[futbol]]&lt;nowiki/&gt;ê ya profesyonel a [[Brezîl|Brezîlya]]&lt;nowiki/&gt;yê ye. Pêşbirka ji aliyê [[Confederação Brasileira de Futebol]] (CBF) ve tê rêvebirin û di pergala lîgên futbolê yên Brezîlyayê de asta yekem e. Ji sala 2003an ve pêşbirk bi pergala xalên berhevkirî (''pontos corridos'') tê lîstin.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=CBF divulga Regulamento Específico e tabela básica de todas as rodadas do Brasileirão 2026
 |website=Confederação Brasileira de Futebol
 |date=15 Kanûna Pêşîn 2025
}}&lt;/ref&gt;

== Dîrok ==

Futbolê neteweyî yê yaneyan li Brezîlyayê ji beriya damezrandina Série A ya nûjen jî pêşve çûbû. Di sala 1959an de Taça Brasil dest pê kir û di navbera 1959 û 1968an de wekî pêşbirkeke neteweyî ya girîng a yaneyan hate lîstin. Di navbera 1967 û 1970an de jî Torneio Roberto Gomes Pedrosa, ku bi navê ''Robertão'' jî dihat naskirin, wekî pêşbirkeke neteweyî ya girîng hate lîstin.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Brazil - List of Champions
 |website=RSSSF Brasil
}}&lt;/ref&gt;

Di sala 1971an de [[Campeonato Nacional de Clubes]] hate damezrandin. [[Atlético Mineiro]] di wê demsalê de bû yekem şampiyon ê pêşbirkê. Piştre ev pêşbirk bû bingeha Campeonato Brasileiro ya nûjen.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Brazil 1971 Championship - Primeiro Campeonato Nacional de Clubes
 |website=RSSSF Brasil
}}&lt;/ref&gt;

Di sala 2010an de CBF biryar da ku serkeftinên Taça Brasil ya 1959–1968 û Torneio Roberto Gomes Pedrosa ya 1967–1970 bi serkeftinên Campeonato Brasileiro Série A re wekhev werin hesibandin. Di sala 2023an de CBF serkeftina Atlético Mineiro di Torneio dos Campeões ya 1937an de jî wekî serkeftinek ji dîroka Campeonato Brasileiro Série A nas kir.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Participantes do Campeonato Brasileiro - Histórico ano a ano
 |website=RSSSF Brasil
}}&lt;/ref&gt;

== Pergal ==

Di Série A de 20 yane beşdar dibin. Her yane du caran li hember her yek ji 19 yaneyên din dilîze: carekê li yarîgeha xwe û carekê li yarîgeha yaneya dijberî xwe. Ji ber vê yekê her yane di demsalê de 38 maçan dilîze û bi tevahî 380 maç di demsalê de tên lîstin.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=CBF divulga Regulamento Específico e tabela básica de todas as rodadas do Brasileirão 2026
 |website=Confederação Brasileira de Futebol
 |date=15 Kanûna Pêşîn 2025
}}&lt;/ref&gt;

Pêşbirk bi pergala xalên berhevkirî tê lîstin. Yane ku di dawiya demsalê de herî zêde xal berhev dike, dibe şampiyonê Brezîlyayê. Pergala ''pontos corridos'' ji sala 2003an ve tê bikaranîn.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Brasileirão 2026: Confira o retrospecto dos confrontos da 1ª rodada
 |website=Confederação Brasileira de Futebol
 |date=26 Rêbendan 2026
}}&lt;/ref&gt;

== Demsala 2026 ==

Demsala 2026 ya Campeonato Brasileiro Série A di 28ê rêbendana 2026an de dest pê kir. Ev yekem car bû ku Série A di çarçoveya salekê de ji rêbendanê heta kanûna pêşînê bê lîstin.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=De janeiro a dezembro: Maior Brasileirão da história começa nesta quarta
 |website=Confederação Brasileira de Futebol
 |date=28 Rêbendana 2026
}}&lt;/ref&gt;

Demsal ji 20 yaneyan pêk tê û di 38 xuleyên pêşbirkê de tê lîstin. Roja dawî ya demsalê ji bo 2yê kanûna pêşînê 2026 hatiye plan kirin.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=CBF divulga Regulamento Específico e tabela básica de todas as rodadas do Brasileirão 2026
 |website=Confederação Brasileira de Futebol
 |date=15 Kanûna Pêşîn 2025
}}&lt;/ref&gt;

== Yaneyên demsala 2026 ==

Di demsala 2026an de 20 yaneyên jêrîn di Série A de beşdar dibin:&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Times – Campeonato Brasileiro Série A 2026
 |website=Confederação Brasileira de Futebol
}}&lt;/ref&gt;

* [[Club Athletico Paranaense|Athletico Paranaense]]
* [[Clube Atlético Mineiro|Atlético Mineiro]]
* [[Esporte Clube Bahia|Bahia]]
* [[Botafogo FR|Botafogo]]
* [[Associação Chapecoense de Futebol|Chapecoense]]
* [[SC Corinthians Paulista|Corinthians]]
* [[Yaneya futbolê ya Coritibayê|Coritiba]]
* [[Cruzeiro EC|Cruzeiro]]
* [[Clube de Regatas do Flamengo|Flamengo]]
* [[Fluminense FC|Fluminense]]
* [[Grêmio FBPA|Grêmio]]
* [[SC Internacional|Internacional]]
* [[Mirassol Futebol Clube|Mirassol]]
* [[SE Palmeiras|Palmeiras]]
* [[Red Bull Bragantino]]
* [[Clube do Remo]]
* [[Santos FC|Santos]]
* [[São Paulo FC|São Paulo]]
* [[CR Vasco da Gama|Vasco da Gama]]
* [[Esporte Clube Vitória|Vitória]]

Di nav van yaneyan de Athletico Paranaense, Coritiba, Chapecoense û Remo ji Série B ya 2025an hatin promovekirin û ji bo demsala 2026an vegeriyan asta herî bilind.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Furacão fica com o vice-campeonato e volta à elite em 2026
 |website=Confederação Brasileira de Futebol
 |date=23 Mijdar 2025
}}&lt;/ref&gt;

Ji Série A ya 2025an Ceará, Fortaleza, Juventude û Sport hatin daxistin û di demsala 2026an de di Série B de lîstin.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Ceará, Fortaleza, Juventude e Sport: como estão na Série B os quatro times que caíram da Série A em 2025?
 |website=Confederação Brasileira de Futebol
 |date=10 Tîrmeh 2026
}}&lt;/ref&gt;

== Daxistin û promovekirin ==

Di dawiya demsalê de yaneyên ku di beşa jêrîn a tabloyê de cih digirin ji Série A tên daxistin û di demsala paşîn de di Série B de dilîzin. Yaneyên ku di Série B de cihên herî bilind digirin dikarin ji bo Série A werin promovekirin.

Di demsala 2026an de Série B bi 20 yaneyan tê lîstin. Du yaneyên herî bilind bi awayekî rasterast ji bo Série A ya 2027an tên promovekirin, lê du cihên din bi rêya play-offan tên diyarkirin.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Brasileirão Série B começa neste fim de semana com novo formato
 |website=Confederação Brasileira de Futebol
 |date=20 Adar 2026
}}&lt;/ref&gt;

== Şampiyon ==

Yaneya ku di dawiya demsalê de di tabloyê de herî zêde xalên berhev dike, şampiyonê Campeonato Brasileiro Série A dibe.

Şampiyonê demsala 2025an Flamengo bû. Flamengo di 3ê kanûna pêşînê 2025an de bi serkeftina 1–0 li hember Ceará sernavê xwe misoger kir. Ev bû serkeftina wî ya çaremîn di serdema ''pontos corridos'' de.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Flamengo é campeão do Brasileirão Betano 2025
 |website=Confederação Brasileira de Futebol
 |date=3 Kanûna Pêşîn 2025
}}&lt;/ref&gt;

== Yaneyên herî serkeftî ==

Di dîroka Campeonato Brasileiro de gelek yaneyên mezin roleke girîng lîstine. Di nav yaneyên ku di dîroka şampiyoniya neteweyî de serkeftinên herî zêde bi dest xistine de Palmeiras, Santos, Flamengo, Corinthians, São Paulo û Cruzeiro hene.

CBF di dîroka pêşbirkê de serkeftinên pêşîn ên Taça Brasil, Torneio Roberto Gomes Pedrosa û Campeonato Brasileiro Série A wekî beşên heman dîroka şampiyoniya neteweyî hesibandiye.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Brazil - List of Champions
 |website=RSSSF Brasil
}}&lt;/ref&gt;

Di serdema ''pontos corridos'' de, ku ji 2003an ve dest pê kir, São Paulo, Flamengo, Palmeiras, Corinthians, Fluminense, Cruzeiro û Atlético Mineiro di nav yaneyên herî serkeftî de ne. Flamengo di 2025an de bû şampiyonê wê serdemê ji bo cara çaremîn.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Flamengo: campeão do Brasileirão Betano 2025 com recorde de público
 |website=Confederação Brasileira de Futebol
 |date=4 Kanûna Pêşîn 2025
}}&lt;/ref&gt;

== Pêwendiya bi pêşbirkinên Amerîkaya Başûr re ==

Yaneyên ku di Série A de cihên herî bilind digirin dikarin ji bo pêşbirkinên yaneyên Amerîkaya Başûr, bi taybetî [[Copa Libertadores]] û [[Copa Sudamericana]], mafê beşdarbûnê bistînin.

Ji demsala 2026an ve pênc yane ji Série A bi rêya şampiyoniya neteweyî ji bo Copa Libertadores tên hilbijartin. Cihê şeşem ê ku berê ji Série A re dihat dayîn ji bo kupa neteweyî ya Copa do Brasil hate veguhestin û yaneya asta duyem wê pêşbirkê dikare ji bo qonaxa pêşîn a Libertadores maf bistîne.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=De janeiro a dezembro: Maior Brasileirão da história começa nesta quarta
 |website=Confederação Brasileira de Futebol
 |date=28 Rêbend 2026
}}&lt;/ref&gt;

== Navê bazirganî ==

Di demsala 2026an de navê bazirganî yê pêşbirkê Brasileirão Betano ye. Betano di sala 2026an de ji bo sala sêyemîn li pey hev sponsorê pêşbirkê bû.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Taça do Brasileirão Betano inicia tour nacional
 |website=Confederação Brasileira de Futebol
 |date=23 Rêbend 2026
}}&lt;/ref&gt;

Di tîrmeha 2026an de CBF jî Coca-Cola wekî sponsora nû ya Série A û Série B ragihand; peyman heta dawiya demsala 2027an derbasdar e.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Coca-Cola é a nova patrocinadora das Séries A e B
 |website=Confederação Brasileira de Futebol
 |date=24 Tîrmeh 2026
}}&lt;/ref&gt;

== Medya û weşan ==

Maçên Campeonato Brasileiro Série A ji aliyê kanal û platformên ku mafên weşanê wergirtine ve tên weşandin. Mafên weşanê dikarin di navbera demsalan de û di navbera platforman de bêne guhertin.

Di 2026an de CBF ji bo pêşbirkê tabloya fermî ya 38 rojan, bi cih, roj û saetên maçan, weşand.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=CBF divulga Regulamento Específico e tabela básica de todas as rodadas do Brasileirão 2026
 |website=Confederação Brasileira de Futebol
 |date=15 Kanûna Pêşîn 2025
}}&lt;/ref&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

[[Kategorî:Campeonato Brasileiro Série A]]
[[Kategorî:Futbol li Brezîl]]
[[Kategorî:Lîgên futbolê yên Amerîkaya Latînî]]</text>
      <sha1>5kvfq6mi9m2usgqv2869lwej0qo71jc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Eşîra Mefî</title>
    <ns>0</ns>
    <id>329715</id>
    <revision>
      <id>2092948</id>
      <parentid>2091363</parentid>
      <timestamp>2026-09-06T21:46:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-48476-39</username>
        <id>179887</id>
      </contributor>
      <origin>2092948</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1325" sha1="j0xvkznhapkfw4e8rnjvopi4x1dvdr7" xml:space="preserve">[[Eşîra Mefî]] mezintirîn eşîra konfedrasyona eşîra Oramarî ye. Ya me ji mezinên xwe guh lê buyî, di sala 1526'an an 1535'an de dema li Oramarê xwe cih bû, ji 300 an 310 malan pêk hatibûn. Eşîra Mefî ji 9 qûbîlan pêk hatiye. li dawîya sedsala 19'an sala 1800'î de axayê eşîra Mefî Newroz Axa Mefî bû. 12 gund li bin desthilata wî bûn. Newroz Axa kesekî çak, maqûl û xwedan şiyan bû. Di sala 1922'an de bi 50 malan re diçe bajarê Amêdiyê. Piştî mana wî 3 salan li Başûrê Kurdistanê, dema di sala 1925'an de vedigere Bakurê Kurdistanê, ji aliyê hikûmeta Tirkiyeyê ve tê girtin û derbiderkirin bo Ezîziyê. Ji ber ew 3 salên ew maye li Başûrê Kurdistanê, temenê wî 40 sal bû. Herweha piştî salekê di dema serhildana 1926'an de diçe nik Sîto Axa li gundê Nêrwa Sîto. Di heman salê de Newroz Axa û Sîto Axa tên girtin. Û di sala 1930'î de serokatiya şoreşa Oramar dike li dijî dewleta Tirkiyeyê, ji ber wê yekê direve Başûrê Kurdistanê.

==Dabeşkirina Eşîra Mefî==

Eşîra Mefî ji 9 qebîlan pek hatîye ewji ev in : 

1 • [[Mala Şaqûlî]]

2 • [[Mala Meyterî]]

3 • [[Mala Kemalî]]

4 • [[Mala Qerexanî]]

5 • [[Mala Mîrxanî]]

6 • [[Mala Mefî]]

7 • [[Mala Şexî]]

8 • [[Mala Xanê]]

9 • [[Mala Hesenî]]</text>
      <sha1>j0xvkznhapkfw4e8rnjvopi4x1dvdr7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Grand Theft Auto IV</title>
    <ns>0</ns>
    <id>329727</id>
    <revision>
      <id>2092997</id>
      <parentid>2091435</parentid>
      <timestamp>2026-09-07T05:08:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurdistanov</username>
        <id>175167</id>
      </contributor>
      <origin>2092997</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5478" sha1="5pjkbuefq5r0brcrr3qzkyjz9y7fyxf" xml:space="preserve">{{Agahîdanka giştî}}

'''Grand Theft Auto IV''' an jî '''GTA IV''' lîstikeke vîdyoyê ya aksiyon û serpêhatî ye ku ji aliyê [[Rockstar North]] ve hatiye pêşvebirin û ji aliyê [[Rockstar Games]] ve hatiye weşandin. Ev lîstika şeşemîn a sereke ya rêzeya [[Grand Theft Auto (rêzelîstik)|Grand Theft Autoyê]] ye, ku piştî [[Grand Theft Auto: San Andreas]] (2004) hat weşandin, û bi giştî lîstika yazdehemîn a vê rêzê ye. Çîroka lîstikê li Liberty Cityê, bajarê xeyalî ku li ser bingeha [[New York City|New York Cityê]] hatiye afirandin, derbas dibe. Di moda yek-lîstikvanî de, çîrok li ser serbazê berê yê şerêkî li Ewropaya Rojhilatê, Niko Bellic, radiweste û hewldanên wî yên ku ji rabirdûya xwe dûr bikeve disekine. Di vê rêyê de, Niko dikeve nav cîhaneke tawankarî ya ku tê de gelek tawankarên navdar li ser wî zextê dikin. Sîstema cîhana vekirî ya lîstikê dihêle ku lîstikvan bi azadî di Liberty Cityê de bigere û deverên wê keşf bike. Liberty City ji çar navçeyan ku li ser sê giravan hatine belavkirin pêk tê. Her wiha, eyaleta cîranê bajêr, Alderney, jî di lîstikê de heye; ev eyalet li ser bingeha [[New Jersey]] hatiye çêkirin.

Grand Theft Auto IV ji perspektîfa kesê sêyemîn (third-person perspective) tê lîstin û di cîhana lîstikê de lîstikvan dikare bi peyan an jî bi alîkariya wesayîtan bigere. Di tevahiya moda yek-lîstikvanî de, lîstikvan Niko Bellic kontrol dike. Her wiha, modeke pir-lîstikvanî ya serhêl jî di nav lîstikê de heye. Di vê modê de ku heta 32 lîstikvan di cîhaneke ku li gor moda yek-lîstikvanî hatî çêkirin de, hem bi hev re hevkariyê bikin an jî li dijî hev pêşbaziyê bikin.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.gamespot.com/reviews/grand-theft-auto-iv-review/1900-6202100/ |sernav=}}&lt;/ref&gt; Piştî weşandina lîstikê, du berfirehkirin jî hatin weşandin: [[Grand Theft Auto IV: The Lost and Damned|The Lost and Damned]] û [[Grand Theft Auto: The Ballad of Gay Tony|The Ballad of Gay Tony]]. Her du berfirehkirin çîrokên nû pêşkêş dikin ku bi çîroka sereke ya Grand Theft Auto IV ve girêdayî ne. Di heman demê de, her yek ji wan li ser kesayetiyekî sereke yê nû disekine.

Grand Theft Auto IV piştî weşandina Grand Theft Auto: San Andreasê ket qonaxa pêşvebirinê. Pêşvebirina lîstikê di nav gelek stûdyoyên Rockstar Gamesê yên li deverên cûda yên [[cîhan]]&lt;nowiki/&gt;ê de hate parvekirin. Ev lîstik ji bo rêza Grand Theft Auto guhertineke girîng pêk anî, ji ber ku şêwaz û atmosfera wê ber bi rastgoyî û hûrguliyek zêdetir ve çû. Berevajî hin lîstikên berê yên rêzê, Grand Theft Auto IV kêm li ser bandora fîlm û sînemayê rawestiya. Li şûna wê, tîmê pêşvebirinê hewl da ku lîstikê li ser bingeha çîrokeke orîjînal û rêbazeke nû ya vegotina çîrokê ava bike. Di çarçoveya lêkolînên wan ji bo afirandina cîhana vekirî ya lîstikê de, endamên tîmê pêşvebirinê çûne New York Cityê û lêkolînek berfireh li ser erdê kirin. Di vê pêvajoyê de zêdetirî 100.000 wêne û gelek saetan materyalên vîdyoyî hatin tomarkirin. Pêşvebiran cîhana lîstikê wekî hêmanê herî girîng ê projeyê dihesabandin. Her çend nexşeya lîstikê ne ya herî mezin di nav rêza Grand Theft Auto de bû, wan bawer dikir ku ji ber avakirina wê ya pir rengî û hûrguliyên wê yên pirjimar, ji aliyê firehî û berfirehiyê ve dikare bi lîstikên din ên rêzê re were berhev kirin. Budceya lîstikê di dawiyê de derbasî 100 milyon [[Dolara DYAyê|dolarên Amerîkayê]] bû, û ev yek kir ku Grand Theft Auto IV bibe yek ji lîstikên vîdyoyê yên ku di dîroka pîşesaziya lîstikan de bi mesrefa herî mezin hatine pêşvebirin.

Grand Theft Auto IV di nîsana 2008an de ji bo konsolên [[PlayStation 3]] û [[Xbox 360]] hate weşandin, û di kanûna heman salê de jî guhertoya wê ya ji bo [[Microsoft Windows|Microsoft Windowsê]] derket. Lîstik ji aliyê rexnegirên lîstikan ve gelek carî pesnê wê hatiye kirin, bi taybetî ji bo çîroka wê û avakirina cîhana wê ya vekirî. ''Grand Theft Auto IV'' rekorên firotanê yên pîşesaziya şahî û lîstikan şikand û di wê demê de bû berhema şahiyê ya ku di demeke kurt de herî zêde hate firotin. Lîstik di roja yekem a firotanê de nêzî 310 milyon dolarên Amerîkayê qezenc kir, û di hefteya yekem de ev hejmar gihîşt 500 milyon dolaran. Ev lîstik bi gelemperî wekî yek ji berhemên herî girîng ên nifşa heftemîn a [[Lîstika vîdyoyê|lîstikên vîdyoyê]] tê hesibandin. Gelek rexnegir û weşanên taybet ên lîstikan jî wê wekî yek ji lîstikên herî baş ên dîrokê binav kirin. Di dawiya sala weşandinê de, lîstik gelek xelat bi dest xist, di nav wan de çend xelatên [[Lîstika Salê]] jî hebûn. Heta sala 2013an, zêdetirî 25 milyon çap ji lîstikê hatibûn firotin, û ev yek kir ku ew bibe yek ji lîstikên vîdyoyê yên herî zêde hatine firotin. Lîstik di heman demê de bû sedema hin nîqaş û rexneyan. Rexne bi taybetî li ser nîşandana tundûtûjiyê di lîstikê de û li ser şiyana lîstikvanan ya ajotina wesayîtan di rewşa serxweşbûnê de bûn. Lîstika ku li pey wê hat, [[Grand Theft Auto V]], di sala 2013an de hate weşandin.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
[[Kategorî:Grand Theft Auto]]
[[Kategorî:Lîstikên komputerê]]
[[Kategorî:Lîstikên aksiyon û macerayê]]</text>
      <sha1>5pjkbuefq5r0brcrr3qzkyjz9y7fyxf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2093000</id>
      <parentid>2092997</parentid>
      <timestamp>2026-09-07T07:20:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurdistanov</username>
        <id>175167</id>
      </contributor>
      <origin>2093000</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5369" sha1="lhjlmgzjpzzwn7fwucxqp0hh42pbyo0" xml:space="preserve">{{Agahîdanka giştî}}

'''Grand Theft Auto IV''' an jî '''GTA IV''' lîstikeke vîdyoyê ya aksiyon û serpêhatî ye ku ji aliyê [[Rockstar North]] ve hatiye pêşvebirin û ji aliyê [[Rockstar Games]] ve hatiye weşandin. Ev lîstika şeşemîn a sereke ya rêzeya [[Grand Theft Auto (rêzelîstik)|Grand Theft Autoyê]] ye, ku piştî [[Grand Theft Auto: San Andreas]] (2004) hat weşandin, û bi giştî lîstika yazdehemîn a vê rêzê ye. Çîroka lîstikê li Liberty Cityê, bajarê xeyalî ku li ser bingeha [[New York City|New York Cityê]] hatiye afirandin, derbas dibe. Di moda yek-lîstikvanî de, çîrok li ser Niko Bellic, serbazê berê yê şerekî li Ewropaya Rojhilat û hewldanên wî yên ku ji rabirdûya xwe dûr bikeve radiweste. Di vê pêvajoyê de, Niko dikeve nav cîhaneke tawankarî ya ku tê de gelek tawankarên navdar li ser wî zextê dikin. Sîstema cîhana vekirî ya lîstikê dihêle ku lîstikvan bi azadî di Liberty Cityê de bigere û deverên wê keşf bike. Liberty City ji çar navçeyan pêk tê û ev navçe li ser sê giravan belav dibin. Her wiha, eyaleta cîranê bajêr, Alderney, jî di lîstikê de heye; ev eyalet li ser bingeha [[New Jersey]] hatiye çêkirin.

''Grand Theft Auto IV'' ji perspektîfa kesê sêyemîn (third-person perspective) tê lîstin û di cîhana lîstikê de lîstikvan dikare bi peyan an jî bi alîkariya wesayîtan bigere. Di moda yek-lîstikvanî de, lîstikvan Niko Bellic kontrol dike. Her wiha, modeke pir-lîstikvanî ya serhêl jî di nav lîstikê de heye. Di vê modê de heta 32 lîstikvan dikarin di cîhaneke li ser bingeha moda yek-lîstikvanî hatî çêkirin de bi hev re hevkariyê bikin an jî li dijî hev pêşbaziyê bikin.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.gamespot.com/reviews/grand-theft-auto-iv-review/1900-6202100/ |sernav=}}&lt;/ref&gt; Piştî weşandina lîstikê, du berfirehkirinên lîstikê jî hatin weşandin: [[Grand Theft Auto IV: The Lost and Damned|The Lost and Damned]] û [[Grand Theft Auto: The Ballad of Gay Tony|The Ballad of Gay Tony]]. Her du berfirehkirin çîrokên nû pêşkêş dikin ku bi çîroka sereke ya Grand Theft Auto IV ve girêdayî ne. Di heman demê de, her yek ji wan li ser kesayetiyekî sereke yê nû radiweste.

Pêşvebirina ''Grand Theft Auto IV'' piştî weşandina Grand Theft Auto: San Andreasê dest pê kir. Pêşvebirina lîstikê di nav gelek stûdyoyên Rockstar Gamesê yên li deverên cûda yên [[cîhan]]&lt;nowiki/&gt;ê de hate parvekirin. Ev lîstik ji ber ku şêwaz û atmosfera wê rastgoyî û hûrgulîtir bûn, ji bo rêza Grand Theft Auto guhertineke girîng pêk anî. Berevajî hin lîstikên berê yên rêzê, bandora fîlm û sînemayê li ser ''Grand Theft Auto IV'' kêmtir bû. Li şûna wê, tîmê pêşvebirinê hewl da ku lîstikê li ser bingeha çîrokeke orîjînal û rêbazeke nû ya vegotina çîrokê ava bike. Ji bo afirandina cîhana vekirî ya lîstikê, endamên tîmê pêşvebirinê çûne New York Cityê û li ser erdê lêkolînek berfireh kirin. Di vê pêvajoyê de zêdetirî 100.000 wêne û gelek saetan materyalên vîdyoyî hatin tomarkirin. Pêşvebiran cîhana lîstikê wekî hêmanê herî girîng ê projeyê dihesabandin. Her çend nexşeya lîstikê di nav rêza Grand Theft Auto de ne ya herî mezin bû, pêşvebiran bawer dikir ku cîhana wê ya pirreng û hûrguliyên wê yên pirjimar wê digihînin asta lîstikên din ên rêzê. Budceya lîstikê di dawiyê de derbasî 100 milyon [[Dolara DYAyê|dolarên Amerîkayê]] bû. Bi vê yekê, ''Grand Theft Auto IV'' bû yek ji lîstikên vîdyoyê yên ku di dîroka pîşesaziya lîstikan de bi mesrefa herî zêde hatine pêşvebirin.

''Grand Theft Auto IV'' di nîsana 2008an de ji bo konsolên [[PlayStation 3]] û [[Xbox 360]] hate weşandin, û di kanûna heman salê de jî guhertoya wê ya ji bo [[Microsoft Windows|Microsoft Windowsê]] derket. Rexnegirên lîstikan gelek caran pesnê lîstikê dane, bi taybetî ji ber çîroka wê û avakirina cîhana wê ya vekirî. ''Grand Theft Auto IV'' rekorên firotinê yên pîşesaziya şahî û lîstikan şikandin. Di wê demê de, tu berhemeke din a şahiyê nebû ku di ewqas demeke kurt de ewqas zêde were firotin. Lîstik di roja yekem a firotinê de nêzî 310 milyon dolarên Amerîkayê qezenc kir, û di hefteya yekem de ev hejmar gihîşt 500 milyon dolaran. Ev lîstik di nav berhemên herî girîng ên nifşa heftemîn a [[Lîstika vîdyoyê|lîstikên vîdyoyê]] de tê dîtin. Gelek rexnegir û weşanên taybet ên lîstikan jî wê wek yek ji lîstikên herî baş ên dîrokê dihesibînin. Di dawiya sala weşandinê de, lîstik gelek xelat bi dest xist, di nav wan de çend xelatên [[Lîstika Salê]] jî hebûn. Heta sala 2013an, zêdetirî 25 milyon çap ji lîstikê hatibûn firotin, û bi vê yekê ew bû yek ji lîstikên vîdyoyê yên herî zêde hatine firotin. Lîstik di heman demê de bû sedema hin nîqaş û rexneyan. Rexneyên herî girîng li ser nîşandana tundûtûjiyê di lîstikê de û li ser şiyana lîstikvanan ya ajotina wesayîtan di rewşa serxweşbûnê de bûn. Lîstika ku li pey wê hat, [[Grand Theft Auto V]], di sala 2013an de hate weşandin.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
[[Kategorî:Grand Theft Auto]]
[[Kategorî:Lîstikên komputerê]]
[[Kategorî:Lîstikên aksiyon û macerayê]]</text>
      <sha1>lhjlmgzjpzzwn7fwucxqp0hh42pbyo0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Şerê Xezayê</title>
    <ns>0</ns>
    <id>329771</id>
    <revision>
      <id>2092974</id>
      <parentid>2092741</parentid>
      <timestamp>2026-09-06T23:17:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Wikihez</username>
        <id>39702</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/js/loader/tagger.js|T:]] +{{[[Şablon:AI nivîsiye|AI nivîsiye]]}}</comment>
      <origin>2092974</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5533" sha1="pib1e5gpntvv2396omgbcrubxcjm5vk" xml:space="preserve">{{Bi AIyê nivîsî|teqez|tarîx=îlon 2026|sebeb=Formatkirinên AI tê de heye}}
{{Agahîdanka giştî}}

'''Şerê Xezayê''' an jî '''Eniya Xezayê''' (1917), yek ji qonaxên herî girîng û çarenûsaz ên Eniya Flistîn û Sînayê di dema [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerê Cîhanê yê Yekem]] de bû. Di vî şerî de artêşa [[Keyaniya Yekbûyî|Brîtanyayê]] û artêşa [[Împeratoriya Osmanî]] (bi piştgiriya [[Împeratoriya Almanî|Almanyayê]]) li devera [[Şirêta Xezeyê|Xezayê]] ya li başûrê [[Filistîn|Flistînê]] rûbirûyî hev bûn. Beşeke pir mezin ji leşker, efser û alayên siwariyan ên Osmaniyan ji [[Kurd|kurdên]] herêmên cuda yên [[Kurdistan|Kurdistanê]] (wekî [[Amed]], [[Wan]], [[Mêrdîn]], [[Dêrsim]], [[Xarpêt]] û herêma Serhedê) pêk dihatin.&lt;ref&gt;McDowall, David (2004). ''A Modern History of the Kurds''. I.B. Tauris.&lt;/ref&gt;

Piştî sê pevçûnên pir giran ên li Xezayê di sala 1917'an de, berevaniya Osmaniyan şkest û artêş neçar ma ku bi paş ve ber bi [[Qudis|Qudsê]], [[Şam|Şamê]] û di dawiyê de ber bi [[Heleb|Helebê]] ve vekêşe. Ev şikestin bû sedema dîlgirtina bi hezaran leşkerên kurd ji aliyê îngilîzan ve û şopeke pir kûr di bîra dîrokî û edebiyata devkî ya kurdî de hişt.

== Pêvajoya şerên li Xezayê (1917) ==
Ji bo bidestxistina kontrola Flistînê û derbasbûna ber bi Şamê, hêzên brîtanî sê êrîşên mezin birin ser xeta berevaniyê ya Xezayê:

* '''Şerê Yekem ê Xezayê (26'ê adara 1917'an):''' Hêzên brîtanî hewl dan ku bajarê Xezayê dorpêç bikin, lê belê berevaniya tund a hêzên osmanî êrîşa wan pûç kir û îngilîz neçar man ku vekişin.
* '''Şerê Duyem ê Xezayê (17-19'ê nîsana 1917'an):''' Brîtanyayê êrîşeke rasterast a eniyî pêk anî, lê berevaniya xurt a çeperan careke din brîtanî rawestand û zirarên giran gihandin wan.
* '''Şerê Sêyem ê Xezayê û Şikestina Berevaniyê (31'ê çiriya pêşîn – 7'ê çiriya paşîn a 1917'an):''' Generalê brîtanî [[Edmund Allenby]] fermandariya hêzên hevalbend wergirt û stratejiya şer guhert. Brîtaniyan pêşî li Bîrulsebî (Beersheba) xeta berevaniyê şkandin û piştre ji aliyê paş ve êrîşî Xezayê kirin. Di 7'ê çiriya paşîn a 1917'an de Xezayê ket destê îngilîzan û berevaniya osmaniyan bi temamî hilweşiya.

== Beşdariya Kurdan di Eniya Xezayê de ==
Di dema Şerê Cîhanî yê Yekem de, hejmareke pir mezin a xortên kurd di bin navê &quot;seferberiyê&quot; de ji bo artêşên Osmaniyan hatibûn leşkerkirin. Gelek ji van leşkeran ji Artêşa Çarem, Artêşa Heftem û alayên siwariyan ên eşîran bûn ku rasterast sewqî eniya Sîna û Flistînê hatibûn kirin:

* Di şerên xendekan ên li derdora Xezayê de, gelek yekîneyên kurdan li hemberî firoke, topbaran û agirê giran ê çekên giran ên Brîtanyayê şer kirin.
* Ji ber kêmasiya xwarinê, nebûna ava vexwarinê, germaya çolê û belavbûna nexweşiyên wekî tîfo û kolerayê, hejmareke pir zêde ji leşkerên kurd berî bigihîjin eniyê yan jî di çeperan de jiyana xwe ji dest dan.

== Şikestina eniyê û vekişîna ber bi Helebê ==
Piştî ketina Xezayê di çiriya paşîn a 1917'an de:

* Bajarê Qudsê di kanûna 1917'an de ket destê brîtaniyan.
* Di îlona 1918'an de li Şerê Megîdoyê (Nablus) berevaniya mayî ya Osmaniyan bi temamî belav bû.
* Leşkerên kurd û yekîneyên osmanî di nava şert û mercên pir dijwar de dest bi vekişîneke dirêj kirin: Pêşî ber bi Şamê û paşê ber bi [[Heleb|Helebê]] ve.
* Di çiriya pêşîn a 1918'an de hêzên brîtanî û ereb gihîştin Helebê û piştî şerên kolanan ên li Helebê, di 30'ê çiriya pêşîn a 1918'an de bi [[Agirbesta Mondrosê]] şer li vê eniyê bi dawî bû.

== Dîlên şer li Misrê ==
Di dema şikestina Xezayê û vekişînê de, bi hezaran leşkerên kurd ji aliyê hêzên brîtanî ve hatin dîlgirtin. Ev dîl sewqî kampên esîran ên mezin ên li [[Misir|Misrê]] (wekî kampa Sîdî Bişr a li nêzîkî [[Îskenderiye|Eskenderiyeyê]] û Kampa Tel el-Kebîrê) hatin kirin.

* Gelek ji van leşkeran bi mehan û salan di van kampan de man.
* Hinek ji wan piştî agirbestê karîn vegerin warên xwe li Kurdistanê, lê hejmareke mezin ji wan ji ber birînan û nexweşiyan di wan kampan de jiyana xwe ji dest dan.

== Şopa Şerê Xezayê di edebiyat û bîra Kurdan de ==
Ev şer di bîra dîrokî û çanda devkî ya gelê kurd de bûye birîneke kûr. Ji ber ku piraniya kesên ku çûn Xezayê û Flistînê venegeriyan, ev trajedî di kilamên [[Dengbêj|dengbêjan]] û stranên şînê de cîhekî berfireh girtiye:

* Di stranên gelêrî de peyvên wekî &quot;Xezayê&quot;, &quot;Flistînê&quot; û &quot;Misirê&quot; wekî sembola mirin, dîlî û windabûnê hatine bikaranîn.
* Gelek dengbêjan li ser ciwanên ku çûne eniya Xezayê û dayikên ku li benda wan mane klam û lawik gotine (wekî lawikên li ser *&quot;Êsîrên Xezayê&quot;* an *&quot;Fermana Seferberiyê&quot;*).

== Çavkanî ==
{{çavkanî}}

== Pirtûkên têkildar ==

* Erickson, Edward J. (2001). ''Ordered to Die: A History of the Ottoman Army in the First World War''. Greenwood Press.
* Falls, Cyril (1930). ''Military Operations Egypt &amp; Palestine: From the Outbreak of War with Germany to June 1917''. London: HMSO.
* McDowall, David (2004). ''A Modern History of the Kurds''. London: I.B. Tauris. ISBN 978-1850434160.

== Girêdanên derve ==
{{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Battles of Gaza (1917)}}
{{Kontrola otorîteyê}}</text>
      <sha1>pib1e5gpntvv2396omgbcrubxcjm5vk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2092975</id>
      <parentid>2092974</parentid>
      <timestamp>2026-09-06T23:17:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Wikihez</username>
        <id>39702</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Bikarhêner:Wikihez/templateScript.js|TS]]: +{{[[Şablon:Rêza kategoriyê|Rêza kategoriyê]]}}</comment>
      <origin>2092975</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5558" sha1="ame7my8pc4k4kytt5f7jvwv6dqhxm8b" xml:space="preserve">{{Bi AIyê nivîsî|teqez=1|tarîx=îlon 2026|sebeb=Formatkirinên AI tê de heye}}
{{Agahîdanka giştî}}

'''Şerê Xezayê''' an jî '''Eniya Xezayê''' (1917), yek ji qonaxên herî girîng û çarenûsaz ên Eniya Flistîn û Sînayê di dema [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerê Cîhanê yê Yekem]] de bû. Di vî şerî de artêşa [[Keyaniya Yekbûyî|Brîtanyayê]] û artêşa [[Împeratoriya Osmanî]] (bi piştgiriya [[Împeratoriya Almanî|Almanyayê]]) li devera [[Şirêta Xezeyê|Xezayê]] ya li başûrê [[Filistîn|Flistînê]] rûbirûyî hev bûn. Beşeke pir mezin ji leşker, efser û alayên siwariyan ên Osmaniyan ji [[Kurd|kurdên]] herêmên cuda yên [[Kurdistan|Kurdistanê]] (wekî [[Amed]], [[Wan]], [[Mêrdîn]], [[Dêrsim]], [[Xarpêt]] û herêma Serhedê) pêk dihatin.&lt;ref&gt;McDowall, David (2004). ''A Modern History of the Kurds''. I.B. Tauris.&lt;/ref&gt;

Piştî sê pevçûnên pir giran ên li Xezayê di sala 1917'an de, berevaniya Osmaniyan şkest û artêş neçar ma ku bi paş ve ber bi [[Qudis|Qudsê]], [[Şam|Şamê]] û di dawiyê de ber bi [[Heleb|Helebê]] ve vekêşe. Ev şikestin bû sedema dîlgirtina bi hezaran leşkerên kurd ji aliyê îngilîzan ve û şopeke pir kûr di bîra dîrokî û edebiyata devkî ya kurdî de hişt.

== Pêvajoya şerên li Xezayê (1917) ==
Ji bo bidestxistina kontrola Flistînê û derbasbûna ber bi Şamê, hêzên brîtanî sê êrîşên mezin birin ser xeta berevaniyê ya Xezayê:

* '''Şerê Yekem ê Xezayê (26'ê adara 1917'an):''' Hêzên brîtanî hewl dan ku bajarê Xezayê dorpêç bikin, lê belê berevaniya tund a hêzên osmanî êrîşa wan pûç kir û îngilîz neçar man ku vekişin.
* '''Şerê Duyem ê Xezayê (17-19'ê nîsana 1917'an):''' Brîtanyayê êrîşeke rasterast a eniyî pêk anî, lê berevaniya xurt a çeperan careke din brîtanî rawestand û zirarên giran gihandin wan.
* '''Şerê Sêyem ê Xezayê û Şikestina Berevaniyê (31'ê çiriya pêşîn – 7'ê çiriya paşîn a 1917'an):''' Generalê brîtanî [[Edmund Allenby]] fermandariya hêzên hevalbend wergirt û stratejiya şer guhert. Brîtaniyan pêşî li Bîrulsebî (Beersheba) xeta berevaniyê şkandin û piştre ji aliyê paş ve êrîşî Xezayê kirin. Di 7'ê çiriya paşîn a 1917'an de Xezayê ket destê îngilîzan û berevaniya osmaniyan bi temamî hilweşiya.

== Beşdariya Kurdan di Eniya Xezayê de ==
Di dema Şerê Cîhanî yê Yekem de, hejmareke pir mezin a xortên kurd di bin navê &quot;seferberiyê&quot; de ji bo artêşên Osmaniyan hatibûn leşkerkirin. Gelek ji van leşkeran ji Artêşa Çarem, Artêşa Heftem û alayên siwariyan ên eşîran bûn ku rasterast sewqî eniya Sîna û Flistînê hatibûn kirin:

* Di şerên xendekan ên li derdora Xezayê de, gelek yekîneyên kurdan li hemberî firoke, topbaran û agirê giran ê çekên giran ên Brîtanyayê şer kirin.
* Ji ber kêmasiya xwarinê, nebûna ava vexwarinê, germaya çolê û belavbûna nexweşiyên wekî tîfo û kolerayê, hejmareke pir zêde ji leşkerên kurd berî bigihîjin eniyê yan jî di çeperan de jiyana xwe ji dest dan.

== Şikestina eniyê û vekişîna ber bi Helebê ==
Piştî ketina Xezayê di çiriya paşîn a 1917'an de:

* Bajarê Qudsê di kanûna 1917'an de ket destê brîtaniyan.
* Di îlona 1918'an de li Şerê Megîdoyê (Nablus) berevaniya mayî ya Osmaniyan bi temamî belav bû.
* Leşkerên kurd û yekîneyên osmanî di nava şert û mercên pir dijwar de dest bi vekişîneke dirêj kirin: Pêşî ber bi Şamê û paşê ber bi [[Heleb|Helebê]] ve.
* Di çiriya pêşîn a 1918'an de hêzên brîtanî û ereb gihîştin Helebê û piştî şerên kolanan ên li Helebê, di 30'ê çiriya pêşîn a 1918'an de bi [[Agirbesta Mondrosê]] şer li vê eniyê bi dawî bû.

== Dîlên şer li Misrê ==
Di dema şikestina Xezayê û vekişînê de, bi hezaran leşkerên kurd ji aliyê hêzên brîtanî ve hatin dîlgirtin. Ev dîl sewqî kampên esîran ên mezin ên li [[Misir|Misrê]] (wekî kampa Sîdî Bişr a li nêzîkî [[Îskenderiye|Eskenderiyeyê]] û Kampa Tel el-Kebîrê) hatin kirin.

* Gelek ji van leşkeran bi mehan û salan di van kampan de man.
* Hinek ji wan piştî agirbestê karîn vegerin warên xwe li Kurdistanê, lê hejmareke mezin ji wan ji ber birînan û nexweşiyan di wan kampan de jiyana xwe ji dest dan.

== Şopa Şerê Xezayê di edebiyat û bîra Kurdan de ==
Ev şer di bîra dîrokî û çanda devkî ya gelê kurd de bûye birîneke kûr. Ji ber ku piraniya kesên ku çûn Xezayê û Flistînê venegeriyan, ev trajedî di kilamên [[Dengbêj|dengbêjan]] û stranên şînê de cîhekî berfireh girtiye:

* Di stranên gelêrî de peyvên wekî &quot;Xezayê&quot;, &quot;Flistînê&quot; û &quot;Misirê&quot; wekî sembola mirin, dîlî û windabûnê hatine bikaranîn.
* Gelek dengbêjan li ser ciwanên ku çûne eniya Xezayê û dayikên ku li benda wan mane klam û lawik gotine (wekî lawikên li ser *&quot;Êsîrên Xezayê&quot;* an *&quot;Fermana Seferberiyê&quot;*).

== Çavkanî ==
{{çavkanî}}

== Pirtûkên têkildar ==

* Erickson, Edward J. (2001). ''Ordered to Die: A History of the Ottoman Army in the First World War''. Greenwood Press.
* Falls, Cyril (1930). ''Military Operations Egypt &amp; Palestine: From the Outbreak of War with Germany to June 1917''. London: HMSO.
* McDowall, David (2004). ''A Modern History of the Kurds''. London: I.B. Tauris. ISBN 978-1850434160.

== Girêdanên derve ==
{{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Battles of Gaza (1917)}}
{{Kontrola otorîteyê}}

{{Rêza kategoriyê}}</text>
      <sha1>ame7my8pc4k4kytt5f7jvwv6dqhxm8b</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2092981</id>
      <parentid>2092975</parentid>
      <timestamp>2026-09-06T23:27:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Wikihez</username>
        <id>39702</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>([[m:Special:MyLanguage/User:Jon Harald Søby/diffedit|diffedit]])</comment>
      <origin>2092981</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5535" sha1="dk383m5xruojibjm40hjaf888jityoc" xml:space="preserve">{{Bi AIyê nivîsî|teqez=1|tarîx=îlon 2026|sebeb=Formatkirinên AI tê de heye}}
{{Agahîdanka giştî}}

'''Şerê Xezayê''' an jî '''Eniya Xezayê''' (1917), yek ji qonaxên herî girîng û çarenûsaz ên Eniya Flistîn û Sînayê di dema [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerê Cîhanê yê Yekem]] de bû. Di vî şerî de artêşa [[Keyaniya Yekbûyî|Brîtanyayê]] û artêşa [[Împeratoriya Osmanî]] (bi piştgiriya [[Împeratoriya Almanî|Almanyayê]]) li devera [[Şirêta Xezeyê|Xezayê]] ya li başûrê [[Filistîn|Flistînê]] rûbirûyî hev bûn. Beşeke pir mezin ji leşker, efser û alayên siwariyan ên Osmaniyan ji [[Kurd|kurdên]] herêmên cuda yên [[Kurdistan|Kurdistanê]] (wekî [[Amed]], [[Wan]], [[Mêrdîn]], [[Dêrsim]], [[Xarpêt]] û herêma Serhedê) pêk dihatin.&lt;ref&gt;McDowall, David (2004). ''A Modern History of the Kurds''. I.B. Tauris.&lt;/ref&gt;

Piştî sê pevçûnên pir giran ên li Xezayê di sala 1917'an de, berevaniya Osmaniyan şkest û artêş neçar ma ku bi paş ve ber bi [[Qudis|Qudsê]], [[Şam|Şamê]] û di dawiyê de ber bi [[Heleb|Helebê]] ve vekêşe. Ev şikestin bû sedema dîlgirtina bi hezaran leşkerên kurd ji aliyê îngilîzan ve û şopeke pir kûr di bîra dîrokî û edebiyata devkî ya kurdî de hişt.

== Pêvajoya şerên li Xezayê (1917) ==
Ji bo bidestxistina kontrola Flistînê û derbasbûna ber bi Şamê, hêzên brîtanî sê êrîşên mezin birin ser xeta berevaniyê ya Xezayê:

* '''Şerê Yekem ê Xezayê (26'ê adara 1917'an):''' Hêzên brîtanî hewl dan ku bajarê Xezayê dorpêç bikin, lê belê berevaniya tund a hêzên osmanî êrîşa wan pûç kir û îngilîz neçar man ku vekişin.
* '''Şerê Duyem ê Xezayê (17-19'ê nîsana 1917'an):''' Brîtanyayê êrîşeke rasterast a eniyî pêk anî, lê berevaniya xurt a çeperan careke din brîtanî rawestand û zirarên giran gihandin wan.
* '''Şerê Sêyem ê Xezayê û Şikestina Berevaniyê (31'ê çiriya pêşîn – 7'ê çiriya paşîn a 1917'an):''' Generalê brîtanî [[Edmund Allenby]] fermandariya hêzên hevalbend wergirt û stratejiya şer guhert. Brîtaniyan pêşî li Bîrulsebî (Beersheba) xeta berevaniyê şkandin û piştre ji aliyê paş ve êrîşî Xezayê kirin. Di 7'ê çiriya paşîn a 1917'an de Xezayê ket destê îngilîzan û berevaniya osmaniyan bi temamî hilweşiya.

== Beşdariya Kurdan di Eniya Xezayê de ==
Di dema Şerê Cîhanî yê Yekem de, hejmareke pir mezin a xortên kurd di bin navê &quot;seferberiyê&quot; de ji bo artêşên Osmaniyan hatibûn leşkerkirin. Gelek ji van leşkeran ji Artêşa Çarem, Artêşa Heftem û alayên siwariyan ên eşîran bûn ku rasterast sewqî eniya Sîna û Flistînê hatibûn kirin:

* Di şerên xendekan ên li derdora Xezayê de, gelek yekîneyên kurdan li hemberî firoke, topbaran û agirê giran ê çekên giran ên Brîtanyayê şer kirin.
* Ji ber kêmasiya xwarinê, nebûna ava vexwarinê, germaya çolê û belavbûna nexweşiyên wekî tîfo û kolerayê, hejmareke pir zêde ji leşkerên kurd berî bigihîjin eniyê yan jî di çeperan de jiyana xwe ji dest dan.

== Şikestina eniyê û vekişîna ber bi Helebê ==
Piştî ketina Xezayê di çiriya paşîn a 1917'an de:

* Bajarê Qudsê di kanûna 1917'an de ket destê brîtaniyan.
* Di îlona 1918'an de li Şerê Megîdoyê (Nablus) berevaniya mayî ya Osmaniyan bi temamî belav bû.
* Leşkerên kurd û yekîneyên osmanî di nava şert û mercên pir dijwar de dest bi vekişîneke dirêj kirin: Pêşî ber bi Şamê û paşê ber bi [[Heleb|Helebê]] ve.
* Di çiriya pêşîn a 1918'an de hêzên brîtanî û ereb gihîştin Helebê û piştî şerên kolanan ên li Helebê, di 30'ê çiriya pêşîn a 1918'an de bi [[Agirbesta Mondrosê]] şer li vê eniyê bi dawî bû.

== Dîlên şer li Misrê ==
Di dema şikestina Xezayê û vekişînê de, bi hezaran leşkerên kurd ji aliyê hêzên brîtanî ve hatin dîlgirtin. Ev dîl sewqî kampên esîran ên mezin ên li [[Misir|Misrê]] (wekî kampa Sîdî Bişr a li nêzîkî [[Îskenderiye|Eskenderiyeyê]] û Kampa Tel el-Kebîrê) hatin kirin.

* Gelek ji van leşkeran bi mehan û salan di van kampan de man.
* Hinek ji wan piştî agirbestê karîn vegerin warên xwe li Kurdistanê, lê hejmareke mezin ji wan ji ber birînan û nexweşiyan di wan kampan de jiyana xwe ji dest dan.

== Şopa Şerê Xezayê di edebiyat û bîra Kurdan de ==
Ev şer di bîra dîrokî û çanda devkî ya gelê kurd de bûye birîneke kûr. Ji ber ku piraniya kesên ku çûn Xezayê û Flistînê venegeriyan, ev trajedî di kilamên [[Dengbêj|dengbêjan]] û stranên şînê de cîhekî berfireh girtiye:

* Di stranên gelêrî de peyvên wekî &quot;Xezayê&quot;, &quot;Flistînê&quot; û &quot;Misirê&quot; wekî sembola mirin, dîlî û windabûnê hatine bikaranîn.
* Gelek dengbêjan li ser ciwanên ku çûne eniya Xezayê û dayikên ku li benda wan mane klam û lawik gotine (wekî lawikên li ser *&quot;Êsîrên Xezayê&quot;* an *&quot;Fermana Seferberiyê&quot;*).

== Çavkanî ==
{{çavkanî}}

== Pirtûkên têkildar ==

* Erickson, Edward J. (2001). ''Ordered to Die: A History of the Ottoman Army in the First World War''. Greenwood Press.
* Falls, Cyril (1930). ''Military Operations Egypt &amp; Palestine: From the Outbreak of War with Germany to June 1917''. London: HMSO.
* McDowall, David (2004). ''A Modern History of the Kurds''. London: I.B. Tauris. ISBN 978-1850434160.

== Girêdanên derve ==
{{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Battles of Gaza (1917)}}
{{Kontrola otorîteyê}}</text>
      <sha1>dk383m5xruojibjm40hjaf888jityoc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Şerê Afyonê yê Yekem</title>
    <ns>0</ns>
    <id>329775</id>
    <revision>
      <id>2092972</id>
      <parentid>2092756</parentid>
      <timestamp>2026-09-06T23:16:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Wikihez</username>
        <id>39702</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/js/loader/tagger.js|T:]] +{{[[Şablon:AI nivîsiye|AI nivîsiye]]}}</comment>
      <origin>2092972</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6133" sha1="05b4mxxrbcdfd85se3xir4bqek345h8" xml:space="preserve">{{Bi AIyê nivîsî|tarîx=îlon 2026}}
{{Agahîdanka giştî}}

'''Şerê Afyonê yê Yekem''' (bi [[çînî]]: 第一次鴉片戰爭; bi [[îngilîzî]]: ''First Opium War'') an jî '''Şerê Yekem ê Îngilîz û Çînê''', pevçûneke leşkerî bû ku di navbera salên 1839 û 1842'an de di navbera [[Keyaniya Yekbûyî]] (Brîtanya) û [[Xanedana Qing|Xanedana Qingê]] ya [[Çîn|Çînê]] de qewimî. Ev şer wekî xala werçerxanê ya derbasbûna Çînê ber bi serdema nûjen û destpêka ya ku di dîroka Çînê de wekî &quot;Sedsala Şermezariyê&quot; tê binavkirin, tê qebûlkirin.

Şer bi serkeftina leşkerî ya berbiçav a Brîtanyayê bi dawî bû. Bi îmzekirina [[Peymana Nankînê]] ya sala 1842'an, Çîn neçar ma ku bendera [[Hong Kong|Hong Kongê]] bide Brîtanyayê, pênc benderên xwe yên deryayî ji bo bazirganiya biyanî veke û xisarên şer bide.

== Paşxane û sedemên şer ==

=== Pirsgirêka hevsengiya bazirganiyê ===
Di sedsala 18an û destpêka sedsala 19an de, daxwazeke pir mezin li [[Ewropa]] û nemaze li Brîtanyayê ji bo berhemên çînî yên wekî [[çay]], [[hevîrşim]] (hevrîşim) û [[Porselen|porselenê]] peyda bûbû. Lê belê Çînê ji bilî [[Zîv|zîvê]] tu kelûpelên ewropiyan nedipejirandin. Ev rewş bû sedema herikîna bêrawestan a zîvê Brîtanyayê ber bi Çînê ve û hevsengiya bazirganiyê bi giranî li dijî Brîtanyayê xira kir.

=== Qaçaxçîtiya afyonê ===
Ji bo çareserkirina vê qeyranê, Kompaniya Hindistana Rojhilat a Brîtanî (British East India Company) û bazirganên brîtanî dest bi çandina [[Afyon|afyonê]] (tiryak) li [[Hindistan|Hindistanê]] kirin û ew bi awayekî qaçax firotin bazirganên çînî.

* Bazirganiya afyonê di demeke kurt de bi lez mezin bû.
* Zêdebûna tiryakê bû sedema belavbûna girêdayîbûnê (muptelabûn) di nav bi milyonan welatiyên Çînê de.
* Di heman demê de zîvê Çînê ji welêt derket û aboriya Xanedana Qingê rûbirûyî krîzeke giran kir.

=== Pêngava Komîser Lin Zexu (1839) ===
Di sala 1839'an de, Împeratorê Çînê Daoguang ferman da ku bazirganiya afyonê bi tundî were rawestandin û karmendê payebilind [[Lin Zexu]] wekî komîserê taybet şande bajarê [[Guangzhou|Guangzhoyê]] (Kanton).

* Komîser Lin daxwaz ji bazirganên biyanî kir ku hemû afyona di destê xwe de radest bikin.
* Wî zêdetirî 20.000 sindoqên afyonê (nêzîkî 1.200 ton) ji bazirganên brîtanî destser kir û ew li ber deryayê bi xwê û kilsê tune kirin.
* Her wiha wî bazirganiya bi Brîtanyayê re qedexe kir.

Vê pêngavê bazirganên brîtanî hêrs kir û wan zext li hikûmeta Londonê kir ku bi hêza leşkerî bersivê bide. Pevçûnên yekem ên çekdarî di 4-5'ê îlona 1839'an de li nêzîkî [[Kowloon|Kowloonê]] di navbera keştiyên şer ên brîtanî û qeyikên çînî de dest pê kirin.

== Pêvajoya şer (1839–1842) ==
Brîtanyayê fîloyeke bihêz a keştiyên şer ên nûjen (di nav wan de keştiya hesinî ya bi hilmê ya bi navê ''Nemesis'') û hêzên bejayî yên bi tifingên pêşketî şandin beravên Çînê.

* '''Banga li Deryayê:''' Hêzên brîtanî benderên sereke yên Çînê dorpêç kirin û bircên parastinê yên li ser devê Çemê Mirwarî (Pearl River) rûxandin.
* '''Dagirkirina Bajarên Peravê:''' Artêşa brîtanî bajarên Dinghai, Ningbo û Amoyê bi hêsanî dagir kirin. Çekên artêşa Qingê kevnar bûn û fîloya wan ji qeyikên darîn pêk dihat ku li hember topxaneya Brîtanyayê nekarîn li ber xwe bidin.
* '''Operasyona Çemê Yangtze:''' Di sala 1842'an de fîloya brîtanî ket nav Çemê Yangtze û bajarê girîng ê Zhenjiangê zeft kir. Bi vî awayî riya sereke ya xwarin û veguhastinê ya ber bi paytext [[Pekîn|Pekînê]] ve hat birîn.

Gava ku hêzên brîtanî gihîştin ber deriyên bajarê [[Nanjing|Nankînê]], împeratorê Çînê neçar ma ku şertên aştiyê yên Brîtanyayê qebûl bike.

== Peymana Nankînê (1842) ==
Şer di 29'ê tebaxa 1842'an de bi îmzekirina [[Peymana Nankînê]] bi dawî bû. Ev peyman di dîroka Çînê de wekî yekem ji &quot;Peymanên Nehevseng&quot; tê binavkirin: 1. '''Dabirîna Hong Kongê:''' Girava [[Hong Kong|Hong Kongê]] bi temamî radestî Keyaniya Yekbûyî hat kirin (ku heta sala 1997an di bin desthilata Brîtanyayê de ma). 2. '''Vekirina Benderan:''' Pênc benderên mezin (Kanton, Amoy, Fuzhou, Ningbo û [[Şanghay]]) ji bo bazirganî û rûniştina hemwelatiyên brîtanî hatin vekirin. 3. '''Qerebûkirina Şer:''' Hikûmeta Çînê neçar ma ku 21 milyon dolarên zîvîn wekî berdêla afyona hatî tunekirin û mesrefên şer bide Brîtanyayê. 4. '''Kêmbûna Gumrikê:''' Ji bo kelûpelên brîtanî gumrikeke kêm û sabît hat diyarkirin.

== Encam û bandora dîrokî ==
Şerê Afyonê yê Yekem encamên pir kûr li ser pêşeroja Çîn û cîhanê hiştin:

* '''Hilweşîna Îzolebûnê:''' Siyaseta kevneşopî ya Çînê ya girtina deriyan li ber biyaniyan têk çû û deriyên welêt ji bo emperyalîzma rojavayî vebûn.
* '''Lawazbûna Xanedana Qingê:''' Şikestina leşkerî nîşan da ku xanedana serdest çiqasî li paş maye; ev yek rê li ber serhildanên navxweyî yên mezin ên wekî [[Serhildana Taipingê]] (1850–1864) xweş kir.
* '''Şerê Afyonê yê Duyem:''' Ji ber ku pirsgirêkên bazirganî û afyonê bi temamî nehatin çareserkirin, piştî çend salan di sala 1856an de [[Şerê Afyonê yê Duyem]] derket.
* '''Sedsala Şermezariyê:''' Di bîra dîrokî ya gelê Çînê de, ev şer wekî destpêka serdemeke sed salî ya destwerdana biyanî, peymanên neheq û bindestiyê tê qebûlkirin.

== Çavkanî ==
{{çavkanî}}

== Pirtûkên têkildar ==

* Fay, Peter Ward (1975). ''The Opium War, 1840–1842: Barbarians in the Celestial Empire''. University of North Carolina Press.
* Lovell, Julia (2011). ''The Opium War: Drugs, Dreams and the Making of Modern China''. Picador. ISBN 978-0330537858.
* Spence, Jonathan D. (1999). ''The Search for Modern China''. W. W. Norton &amp; Company.

== Girêdanên derve ==
{{Kategoriya Commonsê ya biçûk|First Opium War}}
{{Kontrola otorîteyê}}</text>
      <sha1>05b4mxxrbcdfd85se3xir4bqek345h8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Peymana Nankînê</title>
    <ns>0</ns>
    <id>329777</id>
    <revision>
      <id>2092971</id>
      <parentid>2092760</parentid>
      <timestamp>2026-09-06T23:16:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Wikihez</username>
        <id>39702</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/js/loader/tagger.js|T:]] +{{[[Şablon:AI nivîsiye|AI nivîsiye]]}}</comment>
      <origin>2092971</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6734" sha1="i5u92tgym26tkr1ffmiqr2oa1xr9ikp" xml:space="preserve">{{Bi AIyê nivîsî|tarîx=îlon 2026}}
{{Agahîdanka giştî}}

'''Peymana Nankînê''' (bi [[çînî]]: 南京條約, latînî: ''Nánjīng Tiáoyuē''; bi [[îngilîzî]]: ''Treaty of Nanking''), peymaneke aştiyê bû ku di 29'ê tebaxa 1842'an de di navbera [[Keyaniya Yekbûyî]] (Brîtanya) û [[Xanedana Qing|Xanedana Qingê]] ya [[Çîn|Çînê]] de hat îmzekirin. Ev peyman dawî li [[Şerê Afyonê yê Yekem]] (1839–1842) anî.

Peymana Nankînê di dîroka Çînê de wekî yekem ji wan peymanan tê qebûlkirin ku jê re &quot;[[Peymanên Nehevseng]]&quot; tê gotin; ji ber ku Brîtanyayê bi zora hêza leşkerî şertên pir giran li ser hikûmeta Qingê ferz kirin bêyî ku tu maf an berpirsiyariyên wekhev bide Çînê. Yek ji encamên herî berbiçav ên vê peymanê, dabirîn û radestkirina girava [[Hong Kong|Hong Kongê]] ji bo Împeratoriya Brîtanyayê bû.

== Paşxaneya dîrokî ==
Di nîveka pêşîn a sedsala 19an de, têkiliyên bazirganî yên di navbera Çîn û welatên ewropî de di bin &quot;Pergala Kantonê&quot; de dihatin meşandin, ku li gorî wê bazirganên biyanî tenê dikarîn li bendera [[Guangzhou|Guangzhoyê]] (Kanton) û bi rêya komeke bazirganên tekelparêz ên çînî yên bi navê ''Cohong'' bazirganiyê bikin. Ji ber ku daxwaza Ewropayê ya ji bo [[çay]], [[hevîrşim]] û [[Porselen|porselenê]] pir zêde bû lê Çînê kelûpelên rojavayî nedikڕîn, bazirganên brîtanî dest bi qaçaxçîtiya berfireh a [[Afyon|afyonê]] ber bi Çînê ve kirin.

Piştî ku qedexekirin û tunekirina afyonê ji aliyê Komîser [[Lin Zexu]] ve di sala 1839'an de bû sedema derketina [[Şerê Afyonê yê Yekem]], fîloya nûjen a Brîtanyayê benderên Çînê dorpêç kirin û çûnûhatina li ser Çemê Yangtze birîn. Gava keştiyên şer ên brîtanî nêzîkî bajarê dîrokî yê [[Nanjing|Nankînê]] bûn û gefa toparanê li bajêr xwarin, Împerator Daoguang neçar ma ku nûnerên xwe bişîne da ku şertên Brîtanyayê bipejirînin.

Peyman di 29'ê tebaxa 1842'an de li ser keştiya şer a brîtanî ya bi navê ''HMS Cornwallis'' a li ber Nankînê, ji aliyê nûnerê tamdesthilatdar ê Brîtanyayê Sir Henry Pottinger û nûnerên împeratoriya Çînê (Qiying, Yilibu û Niu Jian) ve hat îmzekirin.

== Xal û şertên sereke yên peymanê ==
Peymana Nankînê ji 13 xalan pêk dihat û xalên wê yên herî çarenûssaz ev bûn:

=== 1. Dabirîna Hong Kongê ===
Li gorî xala sêyem a peymanê, girava [[Hong Kong|Hong Kongê]] &quot;ji bo herdemê&quot; (heta hetayê) radestî Keyaniya Yekbûyî hat kirin da ku bibe benderek ji bo keştî û bazirganiya Brîtanyayê. Bi vî awayî Hong Kong bû koloniyeke împeratoriya Brîtanyayê û heta 1'ê tîrmeha 1997'an (ji bo 155 salan) di bin desthilata Londonê de ma.

=== 2. Vekirina pênc benderan (Benderên Peymanê) ===
Pergala teng a Kantonê hat hilweşandin û pênc benderên deryayî yên girîng ji bo bazirganî û niştecihbûna hemwelatiyên brîtanî û malbatên wan hatin vekirin:

* Kanton ([[Guangzhou]])
* Amoy ([[Xiamen]])
* Foochow ([[Fuzhou]])
* Ningpo ([[Ningbo]])
* [[Şanghay]]

Li van benderan konsolosên brîtanî hatin bicîkirin û destûra bazirganiya rasterast bi her bazirganekî çînî re hat dayîn.

=== 3. Qerebûkirina darayî (Tazmînat) ===
Hikûmeta Xanedana Qingê hat neçarkirin ku bi giştî 21 milyon dolarên zîvîn ên spanî wekî qerebû bide Brîtanyayê:

* 6 milyon dolar ji bo berdêla afyona ku di sala 1839'an de hatibû destserkirin û tunekirin.
* 3 milyon dolar ji bo deynên ku bazirganên çînî yên Cohongê nedabûn bazirganên brîtanî.
* 12 milyon dolar ji bo mesrefên leşkerî yên şer ên artêşa Brîtanyayê.

=== 4. Hilweşandina pergala Cohongê ===
Monopola bazirganî ya komeleya Cohongê ya li Kantonê bi fermî hat betalkirin û azadiya tam a bazirganiyê ji bo bazirganên biyanî hat misogerkirin.

=== 5. Rêziknameya nû ya gumrikê ===
Çîn neçar ma ku li ser kelûpelên îthalkirî yên Brîtanyayê rêjeyeke kêm û sabît a gumrikê (nêzîkî ji sedî 5) destnîşan bike, ku ev rêje bêyî razîbûna Brîtanyayê nedihate guhertin.

== Peymanên temamker (Peymana Boguê ya 1843an) ==
Di sala 1843'an de bi Peymana Boguê (Treaty of the Bogue) du bendên pir girîng li ser Peymana Nankînê hatin zêdekirin ku serweriya qanûnî ya Çînê hê bêtir lawaz kirin:

* '''Mafê Derterîtoriyalîteyê (Dadweriya Biyanî):''' Hemwelatiyên brîtanî yên li benderên vekirî ji qanûn û dadgehên Çînê hatin efûkirin; heke wan sûcek bikira, tenê ji aliyê konsolos û qanûnên brîtanî ve dihatin darizandin.
* '''Benda Neteweya Herî Bijarte (Most Favoured Nation):''' Hat pejirandin ku her maf, îmtiyaz an muafiyeta ku Çîn di paşerojê de bide dewleteke din, divê bixweber û bêyî şert ji bo Brîtanyayê jî derbasdar be.

== Encam û bandora dîrokî ==

=== Destpêka &quot;Sedsala Şermezariyê&quot; ===
Peymana Nankînê deriyên serweriya neteweyî ya Çînê şikand. Di dîroka hemdem a Çînê de, ev peyman wekî destpêka ya ku wekî &quot;Sedsala Şermezariyê&quot; (1842–1949) tê zanîn tê binavkirin. Piştî Brîtanyayê, hêzên din ên rojavayî yên wekî [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] (bi Peymana Wanghiayê ya 1844an) û [[Fransa|Frensayê]] (bi Peymana Whampoayê ya 1844an) peymanên bi heman rengî yên nehevseng li ser Çînê ferz kirin.

=== Krîza aborî û serhildanên navxweyî ===
Herikîna kelûpelên pîşesazî yên ewropiyan û dayîna tazmînatên giran ên zîvîn, zirarên karesatbar gihandin hilberînerên xwemalî û gundiyên Çînê. Bêkarî, birçîbûn û lawazbûna desthilata navendî rê li ber yek ji serhildanên herî bixwîn ên dîroka mirovahiyê vekir: [[Serhildana Taipingê]] (1850–1864), ku di encama wê de zêdetirî 20 milyon mirov hatin kuştin.

=== Rêxweşkirina ji bo Şerê Duyem ê Afyonê ===
Ji ber ku di Peymana Nankînê de bazirganiya afyonê bi awayekî qanûnî bi zelalî nehatibû ravekirin û daxwazên bazirganî yên dewletên rojavayî bi tevahî nehatibûn têrkirin, piştî çend salan aloziyên nû rû dan û bûn sedema derketina [[Şerê Afyonê yê Duyem]] (1856–1860).

== Çavkanî ==
{{çavkanî}}

== Pirtûkên têkildar ==

* Fairbank, John King (1953). ''Trade and Diplomacy on the China Coast: The Opening of the Treaty Ports, 1842–1854''. Harvard University Press.
* Lovell, Julia (2011). ''The Opium War: Drugs, Dreams and the Making of Modern China''. Picador. ISBN 978-0330537858.
* Spence, Jonathan D. (1999). ''The Search for Modern China''. W. W. Norton &amp; Company. ISBN 978-0393973518.

== Girêdanên derve ==
{{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Treaty of Nanking}}
{{Kontrola otorîteyê}}</text>
      <sha1>i5u92tgym26tkr1ffmiqr2oa1xr9ikp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Şerê Rûsya û Japon</title>
    <ns>0</ns>
    <id>329782</id>
    <revision>
      <id>2092968</id>
      <parentid>2092786</parentid>
      <timestamp>2026-09-06T23:14:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Wikihez</username>
        <id>39702</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/js/loader/tagger.js|T:]] +{{[[Şablon:AI nivîsiye|AI nivîsiye]]}}</comment>
      <origin>2092968</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7725" sha1="0iaaxg03wmt7dyiqcpflt2ocqp91uko" xml:space="preserve">{{Bi AIyê nivîsî|tarîx=îlon 2026}}
{{Agahîdanka giştî}}

'''Şerê Rûsya û Japon''' (bi [[Rûsî]]: Русско-японская война, latînî: ''Russko-yaponskaya voyna''; bi [[Japonî]]: 日露戦争, latînî: ''Nichiro sensō''), pevçûneke leşkerî ya mezin bû ku di navbera 8'ê sibata 1904'an û 5'ê îlona 1905'an de di navbera [[Împeratoriya Rûsî]] û [[Împeratoriya Japonê]] de qewimî. Sedema sereke ya vî şerî, reqabeta împeriyalîst a her du dewletan a li ser kontrolkirina [[Mançûrya]] û [[Kore|Nîvgirava Koreyê]] bû.

Şer bi serkeftineke dîrokî ya Japonê bi dawî bû. Ev cara yekem bû di serdema nûjen de ku dewleteke asyayî di şerekî mezin ê deryayî û bejayî de derbeke giran li împeratoriyeke mezin a ewropî dixe. Şer di 5'ê îlona 1905'an de bi îmzekirina [[Peymana Portsmouthê]] bi navbeynkariya serokê [[DYA|Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] [[Theodore Roosevelt]] bi dawî bû.

== Paşxaneya dîrokî û sedemên şer ==

=== Serdema Meiji û berfirehbûna Japonê ===
Piştî Restorasyona Meijiyê ya sala 1868'an, Japonê dest bi reformên lez ên pîşesazî, aborî û leşkerî kir. Japon ji bo peydakirina kanzayên xam û bazarên nû dest bi siyaseta berfirehbûnê kir. Piştî serkeftina di Şerê Yekem ê Çîn û Japonê (1894–1895) de, li gorî Peymana Shimonosekiyê Nîvgirava Liaodongê (tevî bendera stratejîk a Port Arthurê) kete destê Japonê.

=== Destwerdana Sêalî û dijberiya Rûsyayê ===
Lê belê Rûsya, bi piştgiriya [[Almanya]] û [[Fransa|Frensayê]], bi &quot;Destwerdana Sêalî&quot; zext li Japonê kir ku dev ji Nîvgirava Liaodongê berde. Tenê çend sal şûnde, di sala 1898'an de Rûsyayê bi xwe bendera Port Arthurê ji Çînê kirê kir û ew kire binkeyeke deryayî ya mezin.

* Port Arthur ji bo Rûsyayê pir krîtîk bû, ji ber ku bendera wê ya sereke ya li rojhilat ([[Vladivostok]]) zivistanan dicemidî, lê Port Arthur bendereke ava germ bû.
* Her wiha di sala 1900'î de di dema Serhildana Boxer de, Rûsyayê zêdetirî 100.000 leşker şandin Mançûryayê û ew herêm bi temamî xiste bin kontrola xwe.

=== Têkçûna hevdîtinan (1903–1904) ===
Japonê pêşniyar kir ku Rûsya serdestiya Japonê ya li ser Koreyê nas bike, li hemberî wê Japon jî dê kontrola Rûsyayê ya li ser Mançûryayê qebûl bike. Lê desthilatdariya Çar [[Nîkolay II]] daxwazên Japonê paşguh kirin û bawer nedikir ku dewleteke asyayî cesaret bike şer li dijî Rûsyayê îlan bike.

== Pêvajoya şer (1904–1905) ==

=== Êrîşa Port Arthurê (8'ê sibata 1904'an) ===
Şer bêyî daxuyaniyeke fermî dest pê kir. Di şeva 8'ê sibata 1904'an de fîloya Japonê di bin fermandariya Amîral [[Tōgō Heihachirō]] de êrîşeke nişkêva ya torpîlan bir ser keştiyên şer ên Rûsyayê yên li bendera Port Arthurê û du keştiyên mezin ên şer xistin derveyî xizmetê. Dotira rojê her du aliyan bi awayekî fermî şer ragihandin.

=== Dorpêçkirina Port Arthurê (Gulan 1904 – Çile 1905) ===
Artêşa Japonê nîvgirav ji aliyê bejayî ve dorpêç kir. Ev dorpêçkirin bû yek ji qonaxên herî bi xisret û bixwîn ên şer:

* Li ser Girê 203'an şerên dijwar ên bi xendek, telên stirî û mîtralyozan qewimîn.
* Piştî mirina zêdetirî 60.000 leşkerên japonî û 30.000 leşkerên rûsî, fermandarê rûsî di 2'yê çiriya paşîn a 1905'an de Port Arthur radestî japonan kir.

=== Şerê Mukdenê (Sibat – Adar 1905) ===
Li devera Mançûryayê, nêzîkî 600.000 leşkerên her du aliyan li dora bajarê Mukdenê rûbirû bûn. Ev şer yek ji mezintirîn şerên bejayî yên dîrokê berî Şerê Cîhanî yê Yekem bû. Artêşa Japonê di bin serokatiya Marşal Oyama Iwao de artêşa Rûsyayê ya bi serokatiya General Kuropatkin neçar kir ku ber bi bakur ve vekêşe.

=== Şerê Deryayî yê Tsushimayê (27–28'ê gulana 1905'an) ===
Ji bo rizgarkirina rewşê, Çar Nîkolay II ferman da ku Fîloya Baltikê ya Rûsyayê bi rê bikeve. Keştiyên rûsî piştî rêwîtiyeke heşt mehan a li dora Afrîkayê (zêdetirî 33.000 km) gihîştin Okyanûsa Mezin.

Di 27'ê gulana 1905'an de gava fîloya rûsî xwest di Tengava Tsushimayê re derbas bibe, fîloya Japonê ya amade û bilez rê li wan girt. Di nava du rojan de:

* Hema hema hemû fîloya Rûsyayê hat tunekirin yan dîlgirtin (ji 38 keştiyên rûsî tenê 3 keştî karîn xwe bigihînin Vladivostokê).
* Zêdetirî 5.000 deryavanên rûs canê xwe ji dest dan û zêdetirî 6.000 kes dîl ketin.
* Zirarên Japonê tenê 3 keştiyên piçûk ên torpîlan bûn.

Ev şer di dîroka deryayî de wekî yek ji serkeftinên herî mutleq ên taktîkî tê hesibandin.

== Peymana Portsmouthê (5'ê îlona 1905'an) ==
Her çend Japon li pey hev serkeftinên leşkerî bi dest xistibin jî, aborî û çavkaniyên wê yên mirovî ber bi xilasbûnê ve diçûn. Rûsya jî di hundur de bi grev û serhildanên gelî yên [[Şoreşa Rûsî ya 1905an]] re rûbirû mabû.

Bi navbeynkariya serokê Amerîkayê Theodore Roosevelt, nûnerên her du welatan li bajarê Portsmouthê yê li eyaleta New Hampshireê civiyan. Di 5'ê îlona 1905'an de [[Peymana Portsmouthê]] hat îmzekirin: 1. Rûsyayê serdestiya Japonê ya li ser Koreyê nas kir. 2. Mafên kirêkirina Port Arthur û Nîvgirava Liaodongê ji Rûsyayê derbasî Japonê bûn. 3. Beşa başûr a Girava Sakhalinê radestî Japonê hat kirin. 4. Her du alî li hev kirin ku hêzên xwe ji Mançûryayê vekêşin û wê vegerînin bin desthilata Çînê.

Ji ber serkeftina wî ya di maseya danûstandinan de, Theodore Roosevelt di sala 1906'an de Xelata Nobelê ya Aştiyê wergirt.

== Encamên şer û bandora cîhanî ==

=== Li ser Rûsyayê ===

* Şikestina leşkerî rûmeta împeratoriya Romanovan bi temamî şikand.
* Bêhêvîbûn û zirarên aborî rê li ber [[Şoreşa Rûsî ya 1905an]] vekir, ku Çar neçar ma bibe xwediyê destûrekê û parlemanekê (Dûma) ava bike.
* Ev şikestin bû yek ji sedemên bingehîn ên hilweşîna paşîn a Çartiyê di sala 1917'an de.

=== Li ser Japonê ===

* Japon êdî wekî &quot;Hêza Mezin&quot; a cîhanî hat pejirandin.
* Di sala 1910'an de Japonê Kore bi awayekî fermî bi ser axa xwe ve girêda.
* Hêza leşkerî ya Japonê di nava siyaseta hundurîn de bû xwedî bandoreke sereke, ku ev yek di salên 1930'î de rê li ber emperyalîzma leşkerî ya Japonê vekir.

=== Li ser Tevgerên Neteweyî yên Asya û Rojhilata Navîn ===
Serkeftina Japonê bandoreke derûnî ya mezin li seranserê cîhana ne-ewropî çêkir. Ji Hindistan, Çîn, Viyetnamê heta Îran û Împeratoriya Osmanî, ronakbîr û şoreşgeran dît ku hêzeke rojhilatî bi zanist û nûjenbûnê dikare împeratoriyeke mezin a ewropî têk bibe. Vê yekê bandor li ser Şoreşa Destûrî ya Îranê (1906) û tevgerên li dijî emperyalîzmê kir.

=== Pêşketina teknîka şer ===
Şerê Rûsya û Japonyayê wekî ceribandineke mezin a çekên sedsala 20an bû. Bikaranîna tîrên stirî, xendekan, çekên otomatîk (mîtralyoz) û pêwendiyên bêtêl di vî şerî de, pêşdîtinek bû ji bo şêwaza şerê ku neh sal şûnde di [[Şerê Cîhanî yê Yekem]] de rû da.

== Çavkanî ==
{{çavkanî}}

== Pirtûkên têkildar ==

* Connaughton, Richard (2003). ''Rising Sun and Tumbling Bear: Russia's War with Japan''. Cassell. ISBN 978-0304366576.
* Kowner, Rotem (2006). ''Historical Dictionary of the Russo-Japanese War''. Scarecrow Press.
* Warner, Denis; Warner, Peggy (2002). ''The Tide at Sunrise: A History of the Russo-Japanese War, 1904–1905''. Frank Cass.

== Girêdanên derve ==
{{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Russo-Japanese War}}
{{Kontrola otorîteyê}}</text>
      <sha1>0iaaxg03wmt7dyiqcpflt2ocqp91uko</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gotûbêja kategoriyê:Pirtûkên li ser masîbayên efsaneyî</title>
    <ns>15</ns>
    <id>329799</id>
    <revision>
      <id>2092930</id>
      <parentid>2092888</parentid>
      <timestamp>2026-09-06T18:00:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Wikihez</username>
        <id>39702</id>
      </contributor>
      <comment>/* Jorkategorî */ Bersiv</comment>
      <origin>2092930</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1520" sha1="fbabxl3l1wtfqjksvtz9awz839srdbx" xml:space="preserve">== Jorkategorî ==

Merheba @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]]. Kategoriya jor [[:Kategorî:Mexlûqên efsanewî]] ye, admînek gotibû bila kategorî li gorî jorkategoriyan werin çêkirin. Ez hatibûm hişyarkirin feqat ti kes te hişyar nake. Eger wisa be, ez ê li beramberî her kategoriya ku te çêkir, kategoriyek bi &quot;tarîx&quot;, &quot;edebiyat&quot; çêkim (eger karibim ji Wîkîferhengê wext bibînim).
Not: Masîba ji xeynî Zana Farqînî ti kes bi kar nayîne. Ew jî dibêje rengdêr e. Ne navdêr. Te ji kû anî navdêra vê kelîmeyê? [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 10:19, 6 îlon 2026 (UTC)

:Silav @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] . Jixwe te çend kategoriyan bi peyva '''tarîx''' çêkiribû. Weleh  heke ez rast bêjim min serî de peyva '''afirîde'''  bi kar ani bû. Lê paşê min dît ku 2 wateyên vê peyvê hene . Lewma min sernavê kategoriyê wek '''masîba''' guherandibû . Ji ber ku bilêvkirin û telefûza vê peyvê hêsan e. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 10:42, 6 îlon 2026 (UTC)
::P.S. https://ferhengkurdi.org/peyv/afir%C3%AEde-nd_nt [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 10:43, 6 îlon 2026 (UTC)
:::@[[Bikarhêner:Kurdistanov|Kurdistanov]], @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] fikrê we? [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 18:00, 6 îlon 2026 (UTC)</text>
      <sha1>fbabxl3l1wtfqjksvtz9awz839srdbx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2092937</id>
      <parentid>2092930</parentid>
      <timestamp>2026-09-06T19:21:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* Jorkategorî */ Bersiv</comment>
      <origin>2092937</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1773" sha1="k6piq3fz3bbeqmpiy58ygn5ld663ohd" xml:space="preserve">== Jorkategorî ==

Merheba @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]]. Kategoriya jor [[:Kategorî:Mexlûqên efsanewî]] ye, admînek gotibû bila kategorî li gorî jorkategoriyan werin çêkirin. Ez hatibûm hişyarkirin feqat ti kes te hişyar nake. Eger wisa be, ez ê li beramberî her kategoriya ku te çêkir, kategoriyek bi &quot;tarîx&quot;, &quot;edebiyat&quot; çêkim (eger karibim ji Wîkîferhengê wext bibînim).
Not: Masîba ji xeynî Zana Farqînî ti kes bi kar nayîne. Ew jî dibêje rengdêr e. Ne navdêr. Te ji kû anî navdêra vê kelîmeyê? [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 10:19, 6 îlon 2026 (UTC)

:Silav @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] . Jixwe te çend kategoriyan bi peyva '''tarîx''' çêkiribû. Weleh  heke ez rast bêjim min serî de peyva '''afirîde'''  bi kar ani bû. Lê paşê min dît ku 2 wateyên vê peyvê hene . Lewma min sernavê kategoriyê wek '''masîba''' guherandibû . Ji ber ku bilêvkirin û telefûza vê peyvê hêsan e. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 10:42, 6 îlon 2026 (UTC)
::P.S. https://ferhengkurdi.org/peyv/afir%C3%AEde-nd_nt [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 10:43, 6 îlon 2026 (UTC)
:::@[[Bikarhêner:Kurdistanov|Kurdistanov]], @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] fikrê we? [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 18:00, 6 îlon 2026 (UTC)
::::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] her wiha em neçarin pirsgirêkên rastnivîsê sererast bikin . '''Efsanewî'''  an '''Efsaneyî''' ? . [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 19:21, 6 îlon 2026 (UTC)</text>
      <sha1>k6piq3fz3bbeqmpiy58ygn5ld663ohd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2092938</id>
      <parentid>2092937</parentid>
      <timestamp>2026-09-06T19:24:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Wikihez</username>
        <id>39702</id>
      </contributor>
      <comment>/* Jorkategorî */ Bersiv</comment>
      <origin>2092938</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1947" sha1="tb10r3b96ohq7t07mp3gzortsmif6pz" xml:space="preserve">== Jorkategorî ==

Merheba @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]]. Kategoriya jor [[:Kategorî:Mexlûqên efsanewî]] ye, admînek gotibû bila kategorî li gorî jorkategoriyan werin çêkirin. Ez hatibûm hişyarkirin feqat ti kes te hişyar nake. Eger wisa be, ez ê li beramberî her kategoriya ku te çêkir, kategoriyek bi &quot;tarîx&quot;, &quot;edebiyat&quot; çêkim (eger karibim ji Wîkîferhengê wext bibînim).
Not: Masîba ji xeynî Zana Farqînî ti kes bi kar nayîne. Ew jî dibêje rengdêr e. Ne navdêr. Te ji kû anî navdêra vê kelîmeyê? [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 10:19, 6 îlon 2026 (UTC)

:Silav @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] . Jixwe te çend kategoriyan bi peyva '''tarîx''' çêkiribû. Weleh  heke ez rast bêjim min serî de peyva '''afirîde'''  bi kar ani bû. Lê paşê min dît ku 2 wateyên vê peyvê hene . Lewma min sernavê kategoriyê wek '''masîba''' guherandibû . Ji ber ku bilêvkirin û telefûza vê peyvê hêsan e. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 10:42, 6 îlon 2026 (UTC)
::P.S. https://ferhengkurdi.org/peyv/afir%C3%AEde-nd_nt [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 10:43, 6 îlon 2026 (UTC)
:::@[[Bikarhêner:Kurdistanov|Kurdistanov]], @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] fikrê we? [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 18:00, 6 îlon 2026 (UTC)
::::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] her wiha em neçarin pirsgirêkên rastnivîsê sererast bikin . '''Efsanewî'''  an '''Efsaneyî''' ? . [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 19:21, 6 îlon 2026 (UTC)
:::::efsanewî ye. efsaneyî bi zorê kurdîkirina wê ye ez dibêm. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 19:24, 6 îlon 2026 (UTC)</text>
      <sha1>tb10r3b96ohq7t07mp3gzortsmif6pz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2093007</id>
      <parentid>2092938</parentid>
      <timestamp>2026-09-07T08:24:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MikaelF</username>
        <id>935</id>
      </contributor>
      <comment>/* Jorkategorî */ Bersiv</comment>
      <origin>2093007</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2360" sha1="1atssyy91ouboaaojs4x4hiyt9762su" xml:space="preserve">== Jorkategorî ==

Merheba @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]]. Kategoriya jor [[:Kategorî:Mexlûqên efsanewî]] ye, admînek gotibû bila kategorî li gorî jorkategoriyan werin çêkirin. Ez hatibûm hişyarkirin feqat ti kes te hişyar nake. Eger wisa be, ez ê li beramberî her kategoriya ku te çêkir, kategoriyek bi &quot;tarîx&quot;, &quot;edebiyat&quot; çêkim (eger karibim ji Wîkîferhengê wext bibînim).
Not: Masîba ji xeynî Zana Farqînî ti kes bi kar nayîne. Ew jî dibêje rengdêr e. Ne navdêr. Te ji kû anî navdêra vê kelîmeyê? [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 10:19, 6 îlon 2026 (UTC)

:Silav @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] . Jixwe te çend kategoriyan bi peyva '''tarîx''' çêkiribû. Weleh  heke ez rast bêjim min serî de peyva '''afirîde'''  bi kar ani bû. Lê paşê min dît ku 2 wateyên vê peyvê hene . Lewma min sernavê kategoriyê wek '''masîba''' guherandibû . Ji ber ku bilêvkirin û telefûza vê peyvê hêsan e. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 10:42, 6 îlon 2026 (UTC)
::P.S. https://ferhengkurdi.org/peyv/afir%C3%AEde-nd_nt [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 10:43, 6 îlon 2026 (UTC)
:::@[[Bikarhêner:Kurdistanov|Kurdistanov]], @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] fikrê we? [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 18:00, 6 îlon 2026 (UTC)
::::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] her wiha em neçarin pirsgirêkên rastnivîsê sererast bikin . '''Efsanewî'''  an '''Efsaneyî''' ? . [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 19:21, 6 îlon 2026 (UTC)
:::::efsanewî ye. efsaneyî bi zorê kurdîkirina wê ye ez dibêm. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 19:24, 6 îlon 2026 (UTC)
::::&quot;Pirtûkên li ser heyberên efsanewî&quot;... Afirîde farisî ye, ne wilo? Masîba çi ye? Li gorî Ferhenga destî ya Umîd Demîrhan, &quot;mexlûq = hemû heyberên ku ji aliyê Xwedê ve hatine afirandin.&quot; &quot;Heyber = tiştê ku hebûna wî teqez e lê dibe ku bê zanîn an jî neyê zanîn.&quot; Silav û rêz. [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 08:24, 7 îlon 2026 (UTC)</text>
      <sha1>1atssyy91ouboaaojs4x4hiyt9762su</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2093009</id>
      <parentid>2093007</parentid>
      <timestamp>2026-09-07T08:38:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurdistanov</username>
        <id>175167</id>
      </contributor>
      <comment>/* Jorkategorî */ Bersiv</comment>
      <origin>2093009</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2591" sha1="j4fckvgc3jcggxwg9hfpdh7l4iar3ov" xml:space="preserve">== Jorkategorî ==

Merheba @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]]. Kategoriya jor [[:Kategorî:Mexlûqên efsanewî]] ye, admînek gotibû bila kategorî li gorî jorkategoriyan werin çêkirin. Ez hatibûm hişyarkirin feqat ti kes te hişyar nake. Eger wisa be, ez ê li beramberî her kategoriya ku te çêkir, kategoriyek bi &quot;tarîx&quot;, &quot;edebiyat&quot; çêkim (eger karibim ji Wîkîferhengê wext bibînim).
Not: Masîba ji xeynî Zana Farqînî ti kes bi kar nayîne. Ew jî dibêje rengdêr e. Ne navdêr. Te ji kû anî navdêra vê kelîmeyê? [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 10:19, 6 îlon 2026 (UTC)

:Silav @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] . Jixwe te çend kategoriyan bi peyva '''tarîx''' çêkiribû. Weleh  heke ez rast bêjim min serî de peyva '''afirîde'''  bi kar ani bû. Lê paşê min dît ku 2 wateyên vê peyvê hene . Lewma min sernavê kategoriyê wek '''masîba''' guherandibû . Ji ber ku bilêvkirin û telefûza vê peyvê hêsan e. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 10:42, 6 îlon 2026 (UTC)
::P.S. https://ferhengkurdi.org/peyv/afir%C3%AEde-nd_nt [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 10:43, 6 îlon 2026 (UTC)
:::@[[Bikarhêner:Kurdistanov|Kurdistanov]], @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] fikrê we? [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 18:00, 6 îlon 2026 (UTC)
::::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] her wiha em neçarin pirsgirêkên rastnivîsê sererast bikin . '''Efsanewî'''  an '''Efsaneyî''' ? . [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 19:21, 6 îlon 2026 (UTC)
:::::efsanewî ye. efsaneyî bi zorê kurdîkirina wê ye ez dibêm. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 19:24, 6 îlon 2026 (UTC)
::::&quot;Pirtûkên li ser heyberên efsanewî&quot;... Afirîde farisî ye, ne wilo? Masîba çi ye? Li gorî Ferhenga destî ya Umîd Demîrhan, &quot;mexlûq = hemû heyberên ku ji aliyê Xwedê ve hatine afirandin.&quot; &quot;Heyber = tiştê ku hebûna wî teqez e lê dibe ku bê zanîn an jî neyê zanîn.&quot; Silav û rêz. [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 08:24, 7 îlon 2026 (UTC)
::::Rêz û silav birêz @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] peyva &quot;masîb&quot; ev cara yekemîn li ser min derbas dibe. [[Bikarhêner:Kurdistanov|Kurdistanov]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurdistanov|gotûbêj]]) 08:38, 7 îlon 2026 (UTC)</text>
      <sha1>j4fckvgc3jcggxwg9hfpdh7l4iar3ov</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Lîsteya şaredariyên parêzgeha Pisayê</title>
    <ns>0</ns>
    <id>329800</id>
    <redirect title="Lîsteya şaredariyên parêzgeha Pîzayê" />
    <revision>
      <id>2092906</id>
      <timestamp>2026-09-06T14:16:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MikaelF</username>
        <id>935</id>
      </contributor>
      <comment>MikaelFî/ê navê [[Lîsteya şaredariyên parêzgeha Pisayê]] weke [[Lîsteya şaredariyên parêzgeha Pîzayê]] guhart</comment>
      <origin>2092906</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="60" sha1="npq4w0csmx71b41pb5ophiark65gftu" xml:space="preserve">#BERALÎKIRIN [[Lîsteya şaredariyên parêzgeha Pîzayê]]</text>
      <sha1>npq4w0csmx71b41pb5ophiark65gftu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gotûbêj:Lîsteya şaredariyên parêzgeha Pisayê</title>
    <ns>1</ns>
    <id>329801</id>
    <redirect title="Gotûbêj:Lîsteya şaredariyên parêzgeha Pîzayê" />
    <revision>
      <id>2092908</id>
      <timestamp>2026-09-06T14:16:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MikaelF</username>
        <id>935</id>
      </contributor>
      <comment>MikaelFî/ê navê [[Gotûbêj:Lîsteya şaredariyên parêzgeha Pisayê]] weke [[Gotûbêj:Lîsteya şaredariyên parêzgeha Pîzayê]] guhart</comment>
      <origin>2092908</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="70" sha1="b4mfkj1goqu9ot79iz2y679m3v5cdq6" xml:space="preserve">#BERALÎKIRIN [[Gotûbêj:Lîsteya şaredariyên parêzgeha Pîzayê]]</text>
      <sha1>b4mfkj1goqu9ot79iz2y679m3v5cdq6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Pîza</title>
    <ns>0</ns>
    <id>329802</id>
    <revision>
      <id>2092911</id>
      <timestamp>2026-09-06T14:18:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MikaelF</username>
        <id>935</id>
      </contributor>
      <comment>MikaelFî/ê navê [[Pîza]] weke [[Pîza (xwarin)]] guhart</comment>
      <origin>2092911</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="32" sha1="92fvi1ku42jyoj397nwbm9j3fi2ndwt" xml:space="preserve">#BERALÎKIRIN [[Pîza (xwarin)]]</text>
      <sha1>92fvi1ku42jyoj397nwbm9j3fi2ndwt</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2092920</id>
      <parentid>2092911</parentid>
      <timestamp>2026-09-06T14:40:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MikaelF</username>
        <id>935</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Beralîkirin ji bo [[Pîza (xwarin)]] hate jêbirin.</comment>
      <origin>2092920</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="42" sha1="kyflk8cc8noz6rv42c49de3pn3a5ceb" xml:space="preserve">
* [[Pîza, Toskana]]
* [[Pîza (xwarin)]]</text>
      <sha1>kyflk8cc8noz6rv42c49de3pn3a5ceb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2092921</id>
      <parentid>2092920</parentid>
      <timestamp>2026-09-06T14:45:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MikaelF</username>
        <id>935</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2092921</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="55" sha1="bno8wyhb8e2mbjig7z8nlz4rw9yg74h" xml:space="preserve">{{Cudakirin}}
* [[Pîza, Toskana]]
* [[Pîza (xwarin)]]</text>
      <sha1>bno8wyhb8e2mbjig7z8nlz4rw9yg74h</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gotûbêj:Pîza</title>
    <ns>1</ns>
    <id>329803</id>
    <redirect title="Gotûbêj:Pîza (xwarin)" />
    <revision>
      <id>2092913</id>
      <timestamp>2026-09-06T14:18:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MikaelF</username>
        <id>935</id>
      </contributor>
      <comment>MikaelFî/ê navê [[Gotûbêj:Pîza]] weke [[Gotûbêj:Pîza (xwarin)]] guhart</comment>
      <origin>2092913</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="42" sha1="7elefas57thlpr1zoo9lud203buzu9l" xml:space="preserve">#BERALÎKIRIN [[Gotûbêj:Pîza (xwarin)]]</text>
      <sha1>7elefas57thlpr1zoo9lud203buzu9l</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Pisa</title>
    <ns>0</ns>
    <id>329804</id>
    <redirect title="Pîza, Toskana" />
    <revision>
      <id>2092915</id>
      <timestamp>2026-09-06T14:20:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MikaelF</username>
        <id>935</id>
      </contributor>
      <comment>MikaelFî/ê navê [[Pisa]] weke [[Pîza, Toskana]] guhart</comment>
      <origin>2092915</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="32" sha1="9odevzrjajs0l56rcebfy6hi59qrcr4" xml:space="preserve">#BERALÎKIRIN [[Pîza, Toskana]]</text>
      <sha1>9odevzrjajs0l56rcebfy6hi59qrcr4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gotûbêj:Pisa</title>
    <ns>1</ns>
    <id>329805</id>
    <redirect title="Gotûbêj:Pîza, Toskana" />
    <revision>
      <id>2092917</id>
      <timestamp>2026-09-06T14:20:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MikaelF</username>
        <id>935</id>
      </contributor>
      <comment>MikaelFî/ê navê [[Gotûbêj:Pisa]] weke [[Gotûbêj:Pîza, Toskana]] guhart</comment>
      <origin>2092917</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="42" sha1="003toida4susac2u7tlwijxzw4857rv" xml:space="preserve">#BERALÎKIRIN [[Gotûbêj:Pîza, Toskana]]</text>
      <sha1>003toida4susac2u7tlwijxzw4857rv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Bikarhêner:Şivanê Dêrikî/ceribandin</title>
    <ns>2</ns>
    <id>329806</id>
    <revision>
      <id>2092932</id>
      <timestamp>2026-09-06T18:42:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Şivanê Dêrikî</username>
        <id>179677</id>
      </contributor>
      <comment>Rûpel bi &quot; = Rastnivîsa Kurmancî = '''Rastnivîsa Kurmancî''' (an jî ''ortografîya Kurmancî''), pergala rêzikan e ku ji bo rast, zelal û biyekrengî nivîsandina zaravayê Kurmancî tê bikaranîn. Bingeha rastnivîsa Kurmancî a nûjen bi piranî li ser alfabeya Hawarê (alfabeya Celadet Alî Bedirxan) ku di sala 1932'yan de di kovara ''Hawar''ê de hat belavkirin, hatiye avakirin. Rastnivîs ne tenê tîpên alfabeyê, lê di heman demê de xalbendî, bilêvkirin,...&quot; hat çêkirin</comment>
      <origin>2092932</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6149" sha1="bg5218m5o5r314tw4t3uy7ge7akfwpv" xml:space="preserve">
= Rastnivîsa Kurmancî =
'''Rastnivîsa Kurmancî''' (an jî ''ortografîya Kurmancî''), pergala rêzikan e ku ji bo rast, zelal û biyekrengî nivîsandina zaravayê Kurmancî tê bikaranîn. Bingeha rastnivîsa Kurmancî a nûjen bi piranî li ser alfabeya Hawarê (alfabeya Celadet Alî Bedirxan) ku di sala 1932'yan de di kovara ''Hawar''ê de hat belavkirin, hatiye avakirin. Rastnivîs ne tenê tîpên alfabeyê, lê di heman demê de xalbendî, bilêvkirin, hevgirtina peyvan û nîşankirina peyvên hevedudanî nîşan dide.

=== Binbeşên Sereke ên Rastnivîsa Kurmancî ===

* Rastnivîsa lêkeran: Lêkerên Xwerû, Lêkerên Pêkhatî, Lêkerên Hevedudanî, Lêkerên Biwêjî
* Ergatîfî: Lêkerên Kurmancî ên gerguhêz di dema borî û raweyên daxwazî ên dema borî de di bin bandora bireserê de dimînin û li gorî bireserê tên kesandin/kişandin lê di dema niha, dema bê, raweya fermanî û raweya daxwazî a dema niha de di bin bandora kirdeyê de dimînin û li gorî kirdeyê tên kesandin/kişandin.   Li herêmeke ne gelekî biçûk (Ji Farqînê û der û dora wê dest pê dike digihêje Tetwanê) ergatîfîya dema borî tune ye. Lê di nivîsandin peyivîna standard de nivîskar û zimanhezên li vê herêmê li gorî ergatîfîya dema borî nivîsên xwe dinivîsînin û xebatên xwe dimeşînin.  Lêkera me a mînak ''hilbijartin'' (gerguhêz) e. Ji ber ku navê dem û raweyan di her çavkanîyekê de cuda ne, li vir nav li deman nehatiye kirin.  
''Awayê ku herêma ku li jor bahsa wê tê kirin'': Wekî di tabloyê jî tê dîtin, di dema borî de hem kirde hem jî bireser hatiye tewandin.

{| class=&quot;wikitable&quot;
|'''Borî-1'''
|-
|tiştekî min hilbijart
|-
|tiştekî te hilbijart
|-
|tiştekî wî/wê hilbijart
|-
|tiştekî me hilbijart
|-
|tiştekî we hilbijart
|-
|tiştekî wan hilbijart
|}

''Awayê ku ji alîyê her kesî ve hatiye pejirandin ev e''

{| class=&quot;wikitable&quot;
|''hilbijartin''
|Gerguhêz (G)
|Reha dema borî:  hilbijart
|Reha nihaû bê: hilbijêr
|-
|'''Fermanî'''
|'''Daxwazî'''
|'''Dema Bê'''
|'''Niha'''
|-
|tiştekî hilbijêre
|ez tiştekî hilbijêrim
|ez  ê tiştekî hilbijêrim
|ez tiştekî hildibijêrim
|-
|tiştekî hilbijêrin
|tu tiştekî hilbijêrî
|tu  yê tiştekî hilbijêrî
|tu tiştekî hildibijêrî
|-
|tiştekî hilmebijêre
|ew tiştekî hilbijêre
|ew  ê tiştekî hilbijêre
|ew tiştekî hildibijêre
|-
|tiştekî hilmebijêrin
|em tiştekî hilbijêrin
|em  ê tiştekî hilbijêrin
|em tiştekî hildibijêrin
|-
|
|hûn tiştekî hilbijêrin
|hûn  ê tiştekî hilbijêrin
|hûn tiştekî hildibijêrin
|-
|
|ew tiştekî hilbijêrin
|ew  ê tiştekî hilbijêrin
|ew tiştekî hildibijêrin
|-
|
|ez tiştekî hilnebijêrim
|ez  ê tiştekî hilnebijêrim
|ez tiştekî hilnabijêrim
|-
|
|tu tiştekî hilnebijêrî
|tu  yê tiştekî hilnebijêrî
|tu tiştekî hilnabijêrî
|-
|
|ew tiştekî hilnebijêre
|ew  ê tiştekî hilnebijêre
|ew tiştekî hilnabijêre
|-
|
|em tiştekî hilnebijêrin
|em  ê tiştekî hilnebijêrin
|em tiştekî hilnabijêrin
|-
|
|hûn tiştekî hilnebijêrin
|hûn  ê tiştekî hilnebijêrin
|hûn tiştekî hilnabijêrin
|-
|
|ew tiştekî hilnebijêrin
|ew  ê tiştekî hilnebijêrin
|ew tiştekî hilnabijêrin
|-
|'''Borî-1'''
|'''Borî-2'''
|'''Borî-3'''
|'''Borî-4'''
|-
|tiştekî ez hilbijartim
|tiştekî ez hilbijartime
|tiştekî ez hilbijartibûm
|tiştekî ez hildibijartim
|-
|tiştekî tu hilbijartî
|tiştekî tu hilbijartiyî
|tiştekî tu hilbijartibûyî
|tiştekî tu hildibijartî
|-
|tiştekî ew hilbijart
|tiştekî ew hilbijartiye
|tiştekî ew hilbijartibû
|tiştekî ew hildibijart
|-
|tiştekî em hilbijartin
|tiştekî em hilbijartine
|tiştekî em hilbijartibûn
|tiştekî em hildibijartin
|-
|tiştekî hûn hilbijartin
|tiştekî hûn hilbijartine
|tiştekî hûn hilbijartibûn
|tiştekî hûn hildibijartin
|-
|tiştekî ew hilbijartin
|tiştekî ew hilbijartine
|tiştekî ew hilbijartibûn
|tiştekî ew hildibijartin
|-
|tiştekî ez hilnebijartim
|tiştekî ez hilnebijartime
|tiştekî ez hilnebijartibûm
|tiştekî ez hilnedibijartim
|-
|tiştekî tu hilnebijartî
|tiştekî tu hilnebijartiyî
|tiştekî tu hilnebijartibûyî
|tiştekî tu hilnedibijartî
|-
|tiştekî ew hilnebijart
|tiştekî ew hilnebijartiye
|tiştekî ew hilnebijartibû
|tiştekî ew hilnedibijart
|-
|tiştekî em hilnebijartin
|tiştekî em hilnebijartine
|tiştekî em hilnebijartibûn
|tiştekî em hilnedibijartin
|-
|tiştekî hûn hilnebijartin
|tiştekî hûn hilnebijartine
|tiştekî hûn hilnebijartibûn
|tiştekî hûn hilnedibijartin
|-
|tiştekî ew hilnebijartin
|tiştekî ew hilnebijartine
|tiştekî ew hilnebijartibûn
|tiştekî ew hilnedibijartin
|-
|'''Daxw. B-1'''
|'''Daxw.  B-2'''
|'''Daxw.  B-3'''
|
|-
|tiştekî dê ez hilbijartama
|tiştekî  dê ez  hilbijartibûma
|tiştekî  dê ez  hilbijartibama
|
|-
|tiştekî dê tu hilbijartayî
|tiştekî  dê tu  hilbijartibûyayî
|tiştekî  dê tu  hilbijartibayî
|
|-
|tiştekî dê ew hilbijarta
|tiştekî  dê ew  hilbijartibûya
|tiştekî  dê ew  hilbijartiba
|
|-
|tiştekî dê em hilbijartana
|tiştekî  dê em  hilbijartibûna
|tiştekî  dê em  hilbijartibana
|
|-
|tiştekî dê hûn hilbijartana
|tiştekî  dê hûn hilbijartibûna
|tiştekî  dê hûn hilbijartibana
|
|-
|tiştekî dê ew hilbijartana
|tiştekî  dê ew  hilbijartibûna
|tiştekî  dê ew  hilbijartibana
|
|-
|tiştekî dê ez hilnebijartama
|tiştekî  dê ez  hilnebijartibûma
|tiştekî  dê ez  hilnebijartibama
|
|-
|tiştekî dê tu hilnebijartayî
|tiştekî  dê tu  hilnebijartibûyayî
|tiştekî  dê tu  hilnebijartibayî
|
|-
|tiştekî dê ew hilnebijarta
|tiştekî  dê ew  hilnebijartibûya
|tiştekî  dê ew  hilnebijartiba
|
|-
|tiştekî dê em hilnebijartana
|tiştekî  dê em  hilnebijartibûna
|tiştekî  dê em  hilnebijartibana
|
|-
|tiştekî dê hûn hilnebijartana
|tiştekî  dê hûn hilnebijartibûna
|tiştekî  dê hûn hilnebijartibana
|
|-
|tiştekî dê ew hilnebijartana
|tiştekî  dê ew  hilnebijartibûna
|tiştekî  dê ew  hilnebijartibana
|
|}</text>
      <sha1>bg5218m5o5r314tw4t3uy7ge7akfwpv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2092940</id>
      <parentid>2092932</parentid>
      <timestamp>2026-09-06T19:40:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Şivanê Dêrikî</username>
        <id>179677</id>
      </contributor>
      <origin>2092940</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6174" sha1="nrs9dad3jhxyngwojntmqe1k7qxu6n3" xml:space="preserve">
= Rastnivîsa Kurmancî =
'''Rastnivîsa Kurmancî''' (an jî ''ortografîya Kurmancî''), pergala rêzikan e ku ji bo rast, zelal û biyekrengî nivîsandina zaravayê Kurmancî tê bikaranîn. Bingeha rastnivîsa Kurmancî a nûjen bi piranî li ser alfabeya Hawarê (alfabeya Celadet Alî Bedirxan) ku di sala 1932'yan de di kovara ''Hawar''ê de hat belavkirin, hatiye avakirin. Rastnivîs ne tenê tîpên alfabeyê, lê di heman demê de xalbendî, bilêvkirin, hevgirtina peyvan û nîşankirina peyvên hevedudanî nîşan dide.

=== Binbeşên Sereke ên Rastnivîsa Kurmancî ===

* [[Rastnivîsa Lêkeran|Rastnivîsa lêkeran]]: Lêkerên Xwerû, Lêkerên Pêkhatî, Lêkerên Hevedudanî, Lêkerên Biwêjî
* Ergatîfî: Lêkerên Kurmancî ên gerguhêz di dema borî û raweyên daxwazî ên dema borî de di bin bandora bireserê de dimînin û li gorî bireserê tên kesandin/kişandin lê di dema niha, dema bê, raweya fermanî û raweya daxwazî a dema niha de di bin bandora kirdeyê de dimînin û li gorî kirdeyê tên kesandin/kişandin.   Li herêmeke ne gelekî biçûk (Ji Farqînê û der û dora wê dest pê dike digihêje Tetwanê) ergatîfîya dema borî tune ye. Lê di nivîsandin peyivîna standard de nivîskar û zimanhezên li vê herêmê li gorî ergatîfîya dema borî nivîsên xwe dinivîsînin û xebatên xwe dimeşînin.  Lêkera me a mînak ''hilbijartin'' (gerguhêz) e. Ji ber ku navê dem û raweyan di her çavkanîyekê de cuda ne, li vir nav li deman nehatiye kirin.  
''Awayê ku herêma ku li jor bahsa wê tê kirin'': Wekî di tabloyê jî tê dîtin, di dema borî de hem kirde hem jî bireser hatiye tewandin.

{| class=&quot;wikitable&quot;
|'''Borî-1'''
|-
|tiştekî min hilbijart
|-
|tiştekî te hilbijart
|-
|tiştekî wî/wê hilbijart
|-
|tiştekî me hilbijart
|-
|tiştekî we hilbijart
|-
|tiştekî wan hilbijart
|}

''Awayê ku ji alîyê her kesî ve hatiye pejirandin ev e''

{| class=&quot;wikitable&quot;
|''hilbijartin''
|Gerguhêz (G)
|Reha dema borî:  hilbijart
|Reha nihaû bê: hilbijêr
|-
|'''Fermanî'''
|'''Daxwazî'''
|'''Dema Bê'''
|'''Niha'''
|-
|tiştekî hilbijêre
|ez tiştekî hilbijêrim
|ez  ê tiştekî hilbijêrim
|ez tiştekî hildibijêrim
|-
|tiştekî hilbijêrin
|tu tiştekî hilbijêrî
|tu  yê tiştekî hilbijêrî
|tu tiştekî hildibijêrî
|-
|tiştekî hilmebijêre
|ew tiştekî hilbijêre
|ew  ê tiştekî hilbijêre
|ew tiştekî hildibijêre
|-
|tiştekî hilmebijêrin
|em tiştekî hilbijêrin
|em  ê tiştekî hilbijêrin
|em tiştekî hildibijêrin
|-
|
|hûn tiştekî hilbijêrin
|hûn  ê tiştekî hilbijêrin
|hûn tiştekî hildibijêrin
|-
|
|ew tiştekî hilbijêrin
|ew  ê tiştekî hilbijêrin
|ew tiştekî hildibijêrin
|-
|
|ez tiştekî hilnebijêrim
|ez  ê tiştekî hilnebijêrim
|ez tiştekî hilnabijêrim
|-
|
|tu tiştekî hilnebijêrî
|tu  yê tiştekî hilnebijêrî
|tu tiştekî hilnabijêrî
|-
|
|ew tiştekî hilnebijêre
|ew  ê tiştekî hilnebijêre
|ew tiştekî hilnabijêre
|-
|
|em tiştekî hilnebijêrin
|em  ê tiştekî hilnebijêrin
|em tiştekî hilnabijêrin
|-
|
|hûn tiştekî hilnebijêrin
|hûn  ê tiştekî hilnebijêrin
|hûn tiştekî hilnabijêrin
|-
|
|ew tiştekî hilnebijêrin
|ew  ê tiştekî hilnebijêrin
|ew tiştekî hilnabijêrin
|-
|'''Borî-1'''
|'''Borî-2'''
|'''Borî-3'''
|'''Borî-4'''
|-
|tiştekî ez hilbijartim
|tiştekî ez hilbijartime
|tiştekî ez hilbijartibûm
|tiştekî ez hildibijartim
|-
|tiştekî tu hilbijartî
|tiştekî tu hilbijartiyî
|tiştekî tu hilbijartibûyî
|tiştekî tu hildibijartî
|-
|tiştekî ew hilbijart
|tiştekî ew hilbijartiye
|tiştekî ew hilbijartibû
|tiştekî ew hildibijart
|-
|tiştekî em hilbijartin
|tiştekî em hilbijartine
|tiştekî em hilbijartibûn
|tiştekî em hildibijartin
|-
|tiştekî hûn hilbijartin
|tiştekî hûn hilbijartine
|tiştekî hûn hilbijartibûn
|tiştekî hûn hildibijartin
|-
|tiştekî ew hilbijartin
|tiştekî ew hilbijartine
|tiştekî ew hilbijartibûn
|tiştekî ew hildibijartin
|-
|tiştekî ez hilnebijartim
|tiştekî ez hilnebijartime
|tiştekî ez hilnebijartibûm
|tiştekî ez hilnedibijartim
|-
|tiştekî tu hilnebijartî
|tiştekî tu hilnebijartiyî
|tiştekî tu hilnebijartibûyî
|tiştekî tu hilnedibijartî
|-
|tiştekî ew hilnebijart
|tiştekî ew hilnebijartiye
|tiştekî ew hilnebijartibû
|tiştekî ew hilnedibijart
|-
|tiştekî em hilnebijartin
|tiştekî em hilnebijartine
|tiştekî em hilnebijartibûn
|tiştekî em hilnedibijartin
|-
|tiştekî hûn hilnebijartin
|tiştekî hûn hilnebijartine
|tiştekî hûn hilnebijartibûn
|tiştekî hûn hilnedibijartin
|-
|tiştekî ew hilnebijartin
|tiştekî ew hilnebijartine
|tiştekî ew hilnebijartibûn
|tiştekî ew hilnedibijartin
|-
|'''Daxw. B-1'''
|'''Daxw.  B-2'''
|'''Daxw.  B-3'''
|
|-
|tiştekî dê ez hilbijartama
|tiştekî  dê ez  hilbijartibûma
|tiştekî  dê ez  hilbijartibama
|
|-
|tiştekî dê tu hilbijartayî
|tiştekî  dê tu  hilbijartibûyayî
|tiştekî  dê tu  hilbijartibayî
|
|-
|tiştekî dê ew hilbijarta
|tiştekî  dê ew  hilbijartibûya
|tiştekî  dê ew  hilbijartiba
|
|-
|tiştekî dê em hilbijartana
|tiştekî  dê em  hilbijartibûna
|tiştekî  dê em  hilbijartibana
|
|-
|tiştekî dê hûn hilbijartana
|tiştekî  dê hûn hilbijartibûna
|tiştekî  dê hûn hilbijartibana
|
|-
|tiştekî dê ew hilbijartana
|tiştekî  dê ew  hilbijartibûna
|tiştekî  dê ew  hilbijartibana
|
|-
|tiştekî dê ez hilnebijartama
|tiştekî  dê ez  hilnebijartibûma
|tiştekî  dê ez  hilnebijartibama
|
|-
|tiştekî dê tu hilnebijartayî
|tiştekî  dê tu  hilnebijartibûyayî
|tiştekî  dê tu  hilnebijartibayî
|
|-
|tiştekî dê ew hilnebijarta
|tiştekî  dê ew  hilnebijartibûya
|tiştekî  dê ew  hilnebijartiba
|
|-
|tiştekî dê em hilnebijartana
|tiştekî  dê em  hilnebijartibûna
|tiştekî  dê em  hilnebijartibana
|
|-
|tiştekî dê hûn hilnebijartana
|tiştekî  dê hûn hilnebijartibûna
|tiştekî  dê hûn hilnebijartibana
|
|-
|tiştekî dê ew hilnebijartana
|tiştekî  dê ew  hilnebijartibûna
|tiştekî  dê ew  hilnebijartibana
|
|}</text>
      <sha1>nrs9dad3jhxyngwojntmqe1k7qxu6n3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Rastnivîsa Kurmancî</title>
    <ns>0</ns>
    <id>329807</id>
    <revision>
      <id>2092934</id>
      <timestamp>2026-09-06T19:03:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Şivanê Dêrikî</username>
        <id>179677</id>
      </contributor>
      <comment>Ev destpêkek e. Ez hêvîdar im ku dê gelekî bi rêk û pêk bi pêş de here</comment>
      <origin>2092934</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6118" sha1="e8dmxvap38v8mi4oicqrtdvswhxrlcr" xml:space="preserve">'''Rastnivîsa Kurmancî''' (an jî ''ortografîya Kurmancî''), pergala rêzikan e ku ji bo rast, zelal û biyekrengî nivîsandina zaravayê Kurmancî tê bikaranîn. Bingeha rastnivîsa Kurmancî a nûjen bi piranî li ser alfabeya Hawarê (alfabeya Celadet Alî Bedirxan) ku di sala 1932'yan de di kovara ''Hawar''ê de hat belavkirin, hatiye avakirin. Rastnivîs ne tenê tîpên alfabeyê, lê di heman demê de xalbendî, bilêvkirin, hevgirtina peyvan û nîşankirina peyvên hevedudanî nîşan dide.

=== Binbeşên Sereke ên Rastnivîsa Kurmancî ===

* Rastnivîsa lêkeran: Lêkerên Xwerû, Lêkerên Pêkhatî, Lêkerên Hevedudanî, Lêkerên Biwêjî
* Ergatîfî: Lêkerên Kurmancî ên gerguhêz di dema borî û raweyên daxwazî ên dema borî de di bin bandora bireserê de dimînin û li gorî bireserê tên kesandin/kişandin lê di dema niha, dema bê, raweya fermanî û raweya daxwazî a dema niha de di bin bandora kirdeyê de dimînin û li gorî kirdeyê tên kesandin/kişandin.   Li herêmeke ne gelekî biçûk (Ji Farqînê û der û dora wê dest pê dike digihêje Tetwanê) ergatîfîya dema borî tune ye. Lê di nivîsandin peyivîna standard de nivîskar û zimanhezên li vê herêmê li gorî ergatîfîya dema borî nivîsên xwe dinivîsînin û xebatên xwe dimeşînin.  Lêkera me a mînak ''hilbijartin'' (gerguhêz) e. Ji ber ku navê dem û raweyan di her çavkanîyekê de cuda ne, li vir nav li deman nehatiye kirin.

''Awayê ku herêma ku li jor bahsa wê tê kirin'': Wekî di tabloyê jî tê dîtin, di dema borî de hem kirde hem jî bireser hatiye tewandin.
{| class=&quot;wikitable&quot;
|'''Borî-1'''
|-
|tiştekî min hilbijart
|-
|tiştekî te hilbijart
|-
|tiştekî wî/wê hilbijart
|-
|tiştekî me hilbijart
|-
|tiştekî we hilbijart
|-
|tiştekî wan hilbijart
|}
''Awayê ku ji alîyê her kesî ve hatiye pejirandin ev e''
{| class=&quot;wikitable&quot;
|''hilbijartin''
|Gerguhêz (G)
|Reha dema borî:  hilbijart
|Reha nihaû bê: hilbijêr
|-
|'''Fermanî'''
|'''Daxwazî'''
|'''Dema Bê'''
|'''Niha'''
|-
|tiştekî hilbijêre
|ez tiştekî hilbijêrim
|ez  ê tiştekî hilbijêrim
|ez tiştekî hildibijêrim
|-
|tiştekî hilbijêrin
|tu tiştekî hilbijêrî
|tu  yê tiştekî hilbijêrî
|tu tiştekî hildibijêrî
|-
|tiştekî hilmebijêre
|ew tiştekî hilbijêre
|ew  ê tiştekî hilbijêre
|ew tiştekî hildibijêre
|-
|tiştekî hilmebijêrin
|em tiştekî hilbijêrin
|em  ê tiştekî hilbijêrin
|em tiştekî hildibijêrin
|-
|
|hûn tiştekî hilbijêrin
|hûn  ê tiştekî hilbijêrin
|hûn tiştekî hildibijêrin
|-
|
|ew tiştekî hilbijêrin
|ew  ê tiştekî hilbijêrin
|ew tiştekî hildibijêrin
|-
|
|ez tiştekî hilnebijêrim
|ez  ê tiştekî hilnebijêrim
|ez tiştekî hilnabijêrim
|-
|
|tu tiştekî hilnebijêrî
|tu  yê tiştekî hilnebijêrî
|tu tiştekî hilnabijêrî
|-
|
|ew tiştekî hilnebijêre
|ew  ê tiştekî hilnebijêre
|ew tiştekî hilnabijêre
|-
|
|em tiştekî hilnebijêrin
|em  ê tiştekî hilnebijêrin
|em tiştekî hilnabijêrin
|-
|
|hûn tiştekî hilnebijêrin
|hûn  ê tiştekî hilnebijêrin
|hûn tiştekî hilnabijêrin
|-
|
|ew tiştekî hilnebijêrin
|ew  ê tiştekî hilnebijêrin
|ew tiştekî hilnabijêrin
|-
|'''Borî-1'''
|'''Borî-2'''
|'''Borî-3'''
|'''Borî-4'''
|-
|tiştekî ez hilbijartim
|tiştekî ez hilbijartime
|tiştekî ez hilbijartibûm
|tiştekî ez hildibijartim
|-
|tiştekî tu hilbijartî
|tiştekî tu hilbijartiyî
|tiştekî tu hilbijartibûyî
|tiştekî tu hildibijartî
|-
|tiştekî ew hilbijart
|tiştekî ew hilbijartiye
|tiştekî ew hilbijartibû
|tiştekî ew hildibijart
|-
|tiştekî em hilbijartin
|tiştekî em hilbijartine
|tiştekî em hilbijartibûn
|tiştekî em hildibijartin
|-
|tiştekî hûn hilbijartin
|tiştekî hûn hilbijartine
|tiştekî hûn hilbijartibûn
|tiştekî hûn hildibijartin
|-
|tiştekî ew hilbijartin
|tiştekî ew hilbijartine
|tiştekî ew hilbijartibûn
|tiştekî ew hildibijartin
|-
|tiştekî ez hilnebijartim
|tiştekî ez hilnebijartime
|tiştekî ez hilnebijartibûm
|tiştekî ez hilnedibijartim
|-
|tiştekî tu hilnebijartî
|tiştekî tu hilnebijartiyî
|tiştekî tu hilnebijartibûyî
|tiştekî tu hilnedibijartî
|-
|tiştekî ew hilnebijart
|tiştekî ew hilnebijartiye
|tiştekî ew hilnebijartibû
|tiştekî ew hilnedibijart
|-
|tiştekî em hilnebijartin
|tiştekî em hilnebijartine
|tiştekî em hilnebijartibûn
|tiştekî em hilnedibijartin
|-
|tiştekî hûn hilnebijartin
|tiştekî hûn hilnebijartine
|tiştekî hûn hilnebijartibûn
|tiştekî hûn hilnedibijartin
|-
|tiştekî ew hilnebijartin
|tiştekî ew hilnebijartine
|tiştekî ew hilnebijartibûn
|tiştekî ew hilnedibijartin
|-
|'''Daxw. B-1'''
|'''Daxw.  B-2'''
|'''Daxw.  B-3'''
|
|-
|tiştekî dê ez hilbijartama
|tiştekî  dê ez  hilbijartibûma
|tiştekî  dê ez  hilbijartibama
|
|-
|tiştekî dê tu hilbijartayî
|tiştekî  dê tu  hilbijartibûyayî
|tiştekî  dê tu  hilbijartibayî
|
|-
|tiştekî dê ew hilbijarta
|tiştekî  dê ew  hilbijartibûya
|tiştekî  dê ew  hilbijartiba
|
|-
|tiştekî dê em hilbijartana
|tiştekî  dê em  hilbijartibûna
|tiştekî  dê em  hilbijartibana
|
|-
|tiştekî dê hûn hilbijartana
|tiştekî  dê hûn hilbijartibûna
|tiştekî  dê hûn hilbijartibana
|
|-
|tiştekî dê ew hilbijartana
|tiştekî  dê ew  hilbijartibûna
|tiştekî  dê ew  hilbijartibana
|
|-
|tiştekî dê ez hilnebijartama
|tiştekî  dê ez  hilnebijartibûma
|tiştekî  dê ez  hilnebijartibama
|
|-
|tiştekî dê tu hilnebijartayî
|tiştekî  dê tu  hilnebijartibûyayî
|tiştekî  dê tu  hilnebijartibayî
|
|-
|tiştekî dê ew hilnebijarta
|tiştekî  dê ew  hilnebijartibûya
|tiştekî  dê ew  hilnebijartiba
|
|-
|tiştekî dê em hilnebijartana
|tiştekî  dê em  hilnebijartibûna
|tiştekî  dê em  hilnebijartibana
|
|-
|tiştekî dê hûn hilnebijartana
|tiştekî  dê hûn hilnebijartibûna
|tiştekî  dê hûn hilnebijartibana
|
|-
|tiştekî dê ew hilnebijartana
|tiştekî  dê ew  hilnebijartibûna
|tiştekî  dê ew  hilnebijartibana
|
|}</text>
      <sha1>e8dmxvap38v8mi4oicqrtdvswhxrlcr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2092941</id>
      <parentid>2092934</parentid>
      <timestamp>2026-09-06T19:43:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Şivanê Dêrikî</username>
        <id>179677</id>
      </contributor>
      <origin>2092941</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6122" sha1="j4yc42rvm798txn7sdndfm675r58hiz" xml:space="preserve">'''Rastnivîsa Kurmancî''' (an jî ''ortografîya Kurmancî''), pergala rêzikan e ku ji bo rast, zelal û biyekrengî nivîsandina zaravayê Kurmancî tê bikaranîn. Bingeha rastnivîsa Kurmancî a nûjen bi piranî li ser alfabeya Hawarê (alfabeya Celadet Alî Bedirxan) ku di sala 1932'yan de di kovara ''Hawar''ê de hat belavkirin, hatiye avakirin. Rastnivîs ne tenê tîpên alfabeyê, lê di heman demê de xalbendî, bilêvkirin, hevgirtina peyvan û nîşankirina peyvên hevedudanî nîşan dide.

=== Binbeşên Sereke ên Rastnivîsa Kurmancî ===

* [[Rastnivîsa lêkeran]]: Lêkerên Xwerû, Lêkerên Pêkhatî, Lêkerên Hevedudanî, Lêkerên Biwêjî
* Ergatîfî: Lêkerên Kurmancî ên gerguhêz di dema borî û raweyên daxwazî ên dema borî de di bin bandora bireserê de dimînin û li gorî bireserê tên kesandin/kişandin lê di dema niha, dema bê, raweya fermanî û raweya daxwazî a dema niha de di bin bandora kirdeyê de dimînin û li gorî kirdeyê tên kesandin/kişandin.   Li herêmeke ne gelekî biçûk (Ji Farqînê û der û dora wê dest pê dike digihêje Tetwanê) ergatîfîya dema borî tune ye. Lê di nivîsandin peyivîna standard de nivîskar û zimanhezên li vê herêmê li gorî ergatîfîya dema borî nivîsên xwe dinivîsînin û xebatên xwe dimeşînin.  Lêkera me a mînak ''hilbijartin'' (gerguhêz) e. Ji ber ku navê dem û raweyan di her çavkanîyekê de cuda ne, li vir nav li deman nehatiye kirin.

''Awayê ku herêma ku li jor bahsa wê tê kirin'': Wekî di tabloyê jî tê dîtin, di dema borî de hem kirde hem jî bireser hatiye tewandin.
{| class=&quot;wikitable&quot;
|'''Borî-1'''
|-
|tiştekî min hilbijart
|-
|tiştekî te hilbijart
|-
|tiştekî wî/wê hilbijart
|-
|tiştekî me hilbijart
|-
|tiştekî we hilbijart
|-
|tiştekî wan hilbijart
|}
''Awayê ku ji alîyê her kesî ve hatiye pejirandin ev e''
{| class=&quot;wikitable&quot;
|''hilbijartin''
|Gerguhêz (G)
|Reha dema borî:  hilbijart
|Reha nihaû bê: hilbijêr
|-
|'''Fermanî'''
|'''Daxwazî'''
|'''Dema Bê'''
|'''Niha'''
|-
|tiştekî hilbijêre
|ez tiştekî hilbijêrim
|ez  ê tiştekî hilbijêrim
|ez tiştekî hildibijêrim
|-
|tiştekî hilbijêrin
|tu tiştekî hilbijêrî
|tu  yê tiştekî hilbijêrî
|tu tiştekî hildibijêrî
|-
|tiştekî hilmebijêre
|ew tiştekî hilbijêre
|ew  ê tiştekî hilbijêre
|ew tiştekî hildibijêre
|-
|tiştekî hilmebijêrin
|em tiştekî hilbijêrin
|em  ê tiştekî hilbijêrin
|em tiştekî hildibijêrin
|-
|
|hûn tiştekî hilbijêrin
|hûn  ê tiştekî hilbijêrin
|hûn tiştekî hildibijêrin
|-
|
|ew tiştekî hilbijêrin
|ew  ê tiştekî hilbijêrin
|ew tiştekî hildibijêrin
|-
|
|ez tiştekî hilnebijêrim
|ez  ê tiştekî hilnebijêrim
|ez tiştekî hilnabijêrim
|-
|
|tu tiştekî hilnebijêrî
|tu  yê tiştekî hilnebijêrî
|tu tiştekî hilnabijêrî
|-
|
|ew tiştekî hilnebijêre
|ew  ê tiştekî hilnebijêre
|ew tiştekî hilnabijêre
|-
|
|em tiştekî hilnebijêrin
|em  ê tiştekî hilnebijêrin
|em tiştekî hilnabijêrin
|-
|
|hûn tiştekî hilnebijêrin
|hûn  ê tiştekî hilnebijêrin
|hûn tiştekî hilnabijêrin
|-
|
|ew tiştekî hilnebijêrin
|ew  ê tiştekî hilnebijêrin
|ew tiştekî hilnabijêrin
|-
|'''Borî-1'''
|'''Borî-2'''
|'''Borî-3'''
|'''Borî-4'''
|-
|tiştekî ez hilbijartim
|tiştekî ez hilbijartime
|tiştekî ez hilbijartibûm
|tiştekî ez hildibijartim
|-
|tiştekî tu hilbijartî
|tiştekî tu hilbijartiyî
|tiştekî tu hilbijartibûyî
|tiştekî tu hildibijartî
|-
|tiştekî ew hilbijart
|tiştekî ew hilbijartiye
|tiştekî ew hilbijartibû
|tiştekî ew hildibijart
|-
|tiştekî em hilbijartin
|tiştekî em hilbijartine
|tiştekî em hilbijartibûn
|tiştekî em hildibijartin
|-
|tiştekî hûn hilbijartin
|tiştekî hûn hilbijartine
|tiştekî hûn hilbijartibûn
|tiştekî hûn hildibijartin
|-
|tiştekî ew hilbijartin
|tiştekî ew hilbijartine
|tiştekî ew hilbijartibûn
|tiştekî ew hildibijartin
|-
|tiştekî ez hilnebijartim
|tiştekî ez hilnebijartime
|tiştekî ez hilnebijartibûm
|tiştekî ez hilnedibijartim
|-
|tiştekî tu hilnebijartî
|tiştekî tu hilnebijartiyî
|tiştekî tu hilnebijartibûyî
|tiştekî tu hilnedibijartî
|-
|tiştekî ew hilnebijart
|tiştekî ew hilnebijartiye
|tiştekî ew hilnebijartibû
|tiştekî ew hilnedibijart
|-
|tiştekî em hilnebijartin
|tiştekî em hilnebijartine
|tiştekî em hilnebijartibûn
|tiştekî em hilnedibijartin
|-
|tiştekî hûn hilnebijartin
|tiştekî hûn hilnebijartine
|tiştekî hûn hilnebijartibûn
|tiştekî hûn hilnedibijartin
|-
|tiştekî ew hilnebijartin
|tiştekî ew hilnebijartine
|tiştekî ew hilnebijartibûn
|tiştekî ew hilnedibijartin
|-
|'''Daxw. B-1'''
|'''Daxw.  B-2'''
|'''Daxw.  B-3'''
|
|-
|tiştekî dê ez hilbijartama
|tiştekî  dê ez  hilbijartibûma
|tiştekî  dê ez  hilbijartibama
|
|-
|tiştekî dê tu hilbijartayî
|tiştekî  dê tu  hilbijartibûyayî
|tiştekî  dê tu  hilbijartibayî
|
|-
|tiştekî dê ew hilbijarta
|tiştekî  dê ew  hilbijartibûya
|tiştekî  dê ew  hilbijartiba
|
|-
|tiştekî dê em hilbijartana
|tiştekî  dê em  hilbijartibûna
|tiştekî  dê em  hilbijartibana
|
|-
|tiştekî dê hûn hilbijartana
|tiştekî  dê hûn hilbijartibûna
|tiştekî  dê hûn hilbijartibana
|
|-
|tiştekî dê ew hilbijartana
|tiştekî  dê ew  hilbijartibûna
|tiştekî  dê ew  hilbijartibana
|
|-
|tiştekî dê ez hilnebijartama
|tiştekî  dê ez  hilnebijartibûma
|tiştekî  dê ez  hilnebijartibama
|
|-
|tiştekî dê tu hilnebijartayî
|tiştekî  dê tu  hilnebijartibûyayî
|tiştekî  dê tu  hilnebijartibayî
|
|-
|tiştekî dê ew hilnebijarta
|tiştekî  dê ew  hilnebijartibûya
|tiştekî  dê ew  hilnebijartiba
|
|-
|tiştekî dê em hilnebijartana
|tiştekî  dê em  hilnebijartibûna
|tiştekî  dê em  hilnebijartibana
|
|-
|tiştekî dê hûn hilnebijartana
|tiştekî  dê hûn hilnebijartibûna
|tiştekî  dê hûn hilnebijartibana
|
|-
|tiştekî dê ew hilnebijartana
|tiştekî  dê ew  hilnebijartibûna
|tiştekî  dê ew  hilnebijartibana
|
|}</text>
      <sha1>j4yc42rvm798txn7sdndfm675r58hiz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2092942</id>
      <parentid>2092941</parentid>
      <timestamp>2026-09-06T19:45:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Şivanê Dêrikî</username>
        <id>179677</id>
      </contributor>
      <origin>2092942</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6143" sha1="gw3sjwx6tffbpmk2yaw4158602px31m" xml:space="preserve">'''Rastnivîsa Kurmancî''' (an jî ''ortografîya Kurmancî''), pergala rêzikan e ku ji bo rast, zelal û biyekrengî nivîsandina zaravayê Kurmancî tê bikaranîn. Bingeha rastnivîsa Kurmancî a nûjen bi piranî li ser alfabeya Hawarê (alfabeya Celadet Alî Bedirxan) ku di sala 1932'yan de di kovara ''Hawar''ê de hat belavkirin, hatiye avakirin. Rastnivîs ne tenê tîpên alfabeyê, lê di heman demê de xalbendî, bilêvkirin, hevgirtina peyvan û nîşankirina peyvên hevedudanî nîşan dide.

=== Binbeşên Sereke ên Rastnivîsa Kurmancî ===

* [[Rastnivîsa Lêkeran|Rastnivîsa lêkeran]]: Lêkerên Xwerû, Lêkerên Pêkhatî, Lêkerên Hevedudanî, Lêkerên Biwêjî
* Ergatîfî: Lêkerên Kurmancî ên gerguhêz di dema borî û raweyên daxwazî ên dema borî de di bin bandora bireserê de dimînin û li gorî bireserê tên kesandin/kişandin lê di dema niha, dema bê, raweya fermanî û raweya daxwazî a dema niha de di bin bandora kirdeyê de dimînin û li gorî kirdeyê tên kesandin/kişandin.   Li herêmeke ne gelekî biçûk (Ji Farqînê û der û dora wê dest pê dike digihêje Tetwanê) ergatîfîya dema borî tune ye. Lê di nivîsandin peyivîna standard de nivîskar û zimanhezên li vê herêmê li gorî ergatîfîya dema borî nivîsên xwe dinivîsînin û xebatên xwe dimeşînin.  Lêkera me a mînak ''hilbijartin'' (gerguhêz) e. Ji ber ku navê dem û raweyan di her çavkanîyekê de cuda ne, li vir nav li deman nehatiye kirin.

''Awayê ku herêma ku li jor bahsa wê tê kirin'': Wekî di tabloyê jî tê dîtin, di dema borî de hem kirde hem jî bireser hatiye tewandin.
{| class=&quot;wikitable&quot;
|'''Borî-1'''
|-
|tiştekî min hilbijart
|-
|tiştekî te hilbijart
|-
|tiştekî wî/wê hilbijart
|-
|tiştekî me hilbijart
|-
|tiştekî we hilbijart
|-
|tiştekî wan hilbijart
|}
''Awayê ku ji alîyê her kesî ve hatiye pejirandin ev e''
{| class=&quot;wikitable&quot;
|''hilbijartin''
|Gerguhêz (G)
|Reha dema borî:  hilbijart
|Reha nihaû bê: hilbijêr
|-
|'''Fermanî'''
|'''Daxwazî'''
|'''Dema Bê'''
|'''Niha'''
|-
|tiştekî hilbijêre
|ez tiştekî hilbijêrim
|ez  ê tiştekî hilbijêrim
|ez tiştekî hildibijêrim
|-
|tiştekî hilbijêrin
|tu tiştekî hilbijêrî
|tu  yê tiştekî hilbijêrî
|tu tiştekî hildibijêrî
|-
|tiştekî hilmebijêre
|ew tiştekî hilbijêre
|ew  ê tiştekî hilbijêre
|ew tiştekî hildibijêre
|-
|tiştekî hilmebijêrin
|em tiştekî hilbijêrin
|em  ê tiştekî hilbijêrin
|em tiştekî hildibijêrin
|-
|
|hûn tiştekî hilbijêrin
|hûn  ê tiştekî hilbijêrin
|hûn tiştekî hildibijêrin
|-
|
|ew tiştekî hilbijêrin
|ew  ê tiştekî hilbijêrin
|ew tiştekî hildibijêrin
|-
|
|ez tiştekî hilnebijêrim
|ez  ê tiştekî hilnebijêrim
|ez tiştekî hilnabijêrim
|-
|
|tu tiştekî hilnebijêrî
|tu  yê tiştekî hilnebijêrî
|tu tiştekî hilnabijêrî
|-
|
|ew tiştekî hilnebijêre
|ew  ê tiştekî hilnebijêre
|ew tiştekî hilnabijêre
|-
|
|em tiştekî hilnebijêrin
|em  ê tiştekî hilnebijêrin
|em tiştekî hilnabijêrin
|-
|
|hûn tiştekî hilnebijêrin
|hûn  ê tiştekî hilnebijêrin
|hûn tiştekî hilnabijêrin
|-
|
|ew tiştekî hilnebijêrin
|ew  ê tiştekî hilnebijêrin
|ew tiştekî hilnabijêrin
|-
|'''Borî-1'''
|'''Borî-2'''
|'''Borî-3'''
|'''Borî-4'''
|-
|tiştekî ez hilbijartim
|tiştekî ez hilbijartime
|tiştekî ez hilbijartibûm
|tiştekî ez hildibijartim
|-
|tiştekî tu hilbijartî
|tiştekî tu hilbijartiyî
|tiştekî tu hilbijartibûyî
|tiştekî tu hildibijartî
|-
|tiştekî ew hilbijart
|tiştekî ew hilbijartiye
|tiştekî ew hilbijartibû
|tiştekî ew hildibijart
|-
|tiştekî em hilbijartin
|tiştekî em hilbijartine
|tiştekî em hilbijartibûn
|tiştekî em hildibijartin
|-
|tiştekî hûn hilbijartin
|tiştekî hûn hilbijartine
|tiştekî hûn hilbijartibûn
|tiştekî hûn hildibijartin
|-
|tiştekî ew hilbijartin
|tiştekî ew hilbijartine
|tiştekî ew hilbijartibûn
|tiştekî ew hildibijartin
|-
|tiştekî ez hilnebijartim
|tiştekî ez hilnebijartime
|tiştekî ez hilnebijartibûm
|tiştekî ez hilnedibijartim
|-
|tiştekî tu hilnebijartî
|tiştekî tu hilnebijartiyî
|tiştekî tu hilnebijartibûyî
|tiştekî tu hilnedibijartî
|-
|tiştekî ew hilnebijart
|tiştekî ew hilnebijartiye
|tiştekî ew hilnebijartibû
|tiştekî ew hilnedibijart
|-
|tiştekî em hilnebijartin
|tiştekî em hilnebijartine
|tiştekî em hilnebijartibûn
|tiştekî em hilnedibijartin
|-
|tiştekî hûn hilnebijartin
|tiştekî hûn hilnebijartine
|tiştekî hûn hilnebijartibûn
|tiştekî hûn hilnedibijartin
|-
|tiştekî ew hilnebijartin
|tiştekî ew hilnebijartine
|tiştekî ew hilnebijartibûn
|tiştekî ew hilnedibijartin
|-
|'''Daxw. B-1'''
|'''Daxw.  B-2'''
|'''Daxw.  B-3'''
|
|-
|tiştekî dê ez hilbijartama
|tiştekî  dê ez  hilbijartibûma
|tiştekî  dê ez  hilbijartibama
|
|-
|tiştekî dê tu hilbijartayî
|tiştekî  dê tu  hilbijartibûyayî
|tiştekî  dê tu  hilbijartibayî
|
|-
|tiştekî dê ew hilbijarta
|tiştekî  dê ew  hilbijartibûya
|tiştekî  dê ew  hilbijartiba
|
|-
|tiştekî dê em hilbijartana
|tiştekî  dê em  hilbijartibûna
|tiştekî  dê em  hilbijartibana
|
|-
|tiştekî dê hûn hilbijartana
|tiştekî  dê hûn hilbijartibûna
|tiştekî  dê hûn hilbijartibana
|
|-
|tiştekî dê ew hilbijartana
|tiştekî  dê ew  hilbijartibûna
|tiştekî  dê ew  hilbijartibana
|
|-
|tiştekî dê ez hilnebijartama
|tiştekî  dê ez  hilnebijartibûma
|tiştekî  dê ez  hilnebijartibama
|
|-
|tiştekî dê tu hilnebijartayî
|tiştekî  dê tu  hilnebijartibûyayî
|tiştekî  dê tu  hilnebijartibayî
|
|-
|tiştekî dê ew hilnebijarta
|tiştekî  dê ew  hilnebijartibûya
|tiştekî  dê ew  hilnebijartiba
|
|-
|tiştekî dê em hilnebijartana
|tiştekî  dê em  hilnebijartibûna
|tiştekî  dê em  hilnebijartibana
|
|-
|tiştekî dê hûn hilnebijartana
|tiştekî  dê hûn hilnebijartibûna
|tiştekî  dê hûn hilnebijartibana
|
|-
|tiştekî dê ew hilnebijartana
|tiştekî  dê ew  hilnebijartibûna
|tiştekî  dê ew  hilnebijartibana
|
|}</text>
      <sha1>gw3sjwx6tffbpmk2yaw4158602px31m</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Rastnivîsa Lêkeran</title>
    <ns>0</ns>
    <id>329808</id>
    <revision>
      <id>2092939</id>
      <timestamp>2026-09-06T19:38:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Şivanê Dêrikî</username>
        <id>179677</id>
      </contributor>
      <comment>Rûpel bi &quot;'''Rastnivîsa lêkeran''': Lêkerên Xwerû, Lêkerên Pêkhatî, Lêkerên Hevedudanî, Lêkerên Biwêjî  ''Lêkerên Xwerû'': Ji ber ku mijara me rastnivîs e, em ê ji hemû lêkerên ku di raweyên fermanî  û daxwazîyê de pêşqertafa &quot;bi&quot; tê pêşîya wan re bibêjin &quot;Lêkerên Xwerû&quot;.   '''Mînak''': ketin, xistin, hatin, anîn, çûn, birin, guherîn, guherandin, meşîn, meşandin, revîn/revîyan, revandin, birijîn, birijandin, biraştin, ...  '...&quot; hat çêkirin</comment>
      <origin>2092939</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1381" sha1="iwbfczuuwkueschpeecrqj259wlhb4a" xml:space="preserve">'''Rastnivîsa lêkeran''': Lêkerên Xwerû, Lêkerên Pêkhatî, Lêkerên Hevedudanî, Lêkerên Biwêjî

''Lêkerên Xwerû'': Ji ber ku mijara me rastnivîs e, em ê ji hemû lêkerên ku di raweyên fermanî  û daxwazîyê de pêşqertafa &quot;bi&quot; tê pêşîya wan re bibêjin &quot;Lêkerên Xwerû&quot;. 

'''Mînak''': ketin, xistin, hatin, anîn, çûn, birin, guherîn, guherandin, meşîn, meşandin, revîn/revîyan, revandin, birijîn, birijandin, biraştin, ...

''Lêkerên Pêkhatî:'' Em ê ji lêkerên ku bi alîkarîya pêşqertafên &quot;da, ra, ve, hil, wer û hwd.&quot; çê bûne re bibêjin &quot;Lêkerên Pêkhatî&quot;.

'''Mînak''': daketin, veketinî raketin, daxistin, vexistin, raxistin, daguherîn, veguherîn, daguherandin, veguherandin, hilbijartin, derketin, rûniştin, wergirtin, ...

''Lêkerên Hevedudanî'': Em ê ji lêkerên ku bi alîkarîya rengdêrekê û lêkerekê an jî bi alîkarîya lêkerekê û navdêrekê çê bûne re bibêjin &quot;Lêkerên Hevedudanî&quot;.

'''Mînak''': sor bûn, bilind bûn, xweş bûn, sor kirin, bilind kirin, xweş kirin, bûn pisîk, bûn mamoste, bûn kevir, kirin pisîk, kirin mamoste, kirin kevir, ...

''Lêkerên Biwêjî'': Em ê ji lêkerên ku ji sê hêmanan û ji sê hêmanan zêdetir çê bûne re bibêjin &quot;Lêkerên Biwêjî&quot;.

'''Mînak''': dev jê berdan, dest pê kirin, gef lê xwarin, bi ser xwe ve hatin, ...</text>
      <sha1>iwbfczuuwkueschpeecrqj259wlhb4a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Şablon:Bi AIyê nivîsî</title>
    <ns>10</ns>
    <id>329809</id>
    <revision>
      <id>2092954</id>
      <timestamp>2026-09-06T22:35:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Wikihez</username>
        <id>39702</id>
      </contributor>
      <comment>[[:en:Template:AI-generated]] hat kopîkirin ([[kopi-enwiki.js]])</comment>
      <origin>2092954</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1313" sha1="dpbmv6jt6p7kxdkubxd7o3x2u7pjw7x" xml:space="preserve">{{ {{{|safesubst:}}}#invoke:Unsubst||date=__DATE__ |$B=
&lt;!--{{AI-generated}} begin--&gt;{{Ambox
| name  = AI-generated
| subst = &lt;includeonly&gt;{{subst:substcheck}}&lt;/includeonly&gt;
| small = {{{small|}}}
| type  = content
| image = [[File:OOjs UI icon robot.svg|40px|class=skin-invert|alt=icon]]
| class = ambox-ai-generated
| issue = {{#if:{{{partial|}}}|Parts of this|This}} {{#if:{{{section|}}}|section|{{{1|article}}}}} '''{{yesno|{{{certain|}}}|no=may incorporate|yes=incorporates}} text from a [[WP:Large language models|large language model]], which is [[WP:LLM|prohibited in Wikipedia articles]]'''.
| fix   =  {{#if:{{{plural|}}}|They|It}} may include [[Hallucination (artificial intelligence)|hallucinated]] information, [[WP:COPYVIO|copyright violations]], claims not [[WP:V|verified]] in cited sources, [[Wikipedia:OR|original research]], or [[WP:Fictitious references|fictitious references]]. Any such material should be [{{fullurl:{{FULLPAGENAME}}|action=edit}} removed]. {{#if:{{{reason|}}}|The reason given is: '''{{{reason}}}'''}}
| removalnotice = yes
| cat   = Articles containing suspected AI-generated texts
| date  = {{{date|}}} 
| all   = 
}}&lt;!--{{AI-generated}} end--&gt;
}}&lt;noinclude&gt;
{{Documentation}}
&lt;!-- Add categories to the /doc subpage; interwikis go to Wikidata, thank you! --&gt;
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>dpbmv6jt6p7kxdkubxd7o3x2u7pjw7x</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2092955</id>
      <parentid>2092954</parentid>
      <timestamp>2026-09-06T23:00:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Wikihez</username>
        <id>39702</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2092955</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1550" sha1="74n5qh5apdbh2gx55adhp5kubdd1yio" xml:space="preserve">{{ {{{|safesubst:}}}#invoke:Unsubst||tarîx=__DATE__ |$B=
&lt;!--{{AI-generated}} begin--&gt;{{Ambox
| name  = AI-generated
| subst = &lt;includeonly&gt;{{subst:substcheck}}&lt;/includeonly&gt;
| small = {{{small|}}}
| type  = content
| image = [[File:OOjs UI icon robot.svg|40px|class=skin-invert|alt=icon]]
| class = ambox-ai-generated
| issue = Ev&amp;nbsp;{{#if:{{{section|{{{beş|}}}}}}|beş|{{{1|gotar}}}}}&amp;nbsp;'''{{yesno|{{{certain|{{{teqez|}}}}}}|no=dibe ku}}&amp;nbsp;{{#if:{{{partial|{{{qismen|}}}}}}|qismen}}&amp;nbsp;bi [[:en:WP:Large language models|Modela Zimanî ya Mezin]] (AI) {{yesno|{{{certain|{{{teqez|}}}}}}|no=hatibe|yes=hatiye}} nivîsîn ku [[:en:WP:LLM|li gorî qaîdeyên Wîkîpediyayê qedexe ye]]'''.
| fix   = Dibe ku tê de [[:en:Hallucination (artificial intelligence)|halusînasyonên]] malûmatan, [[:en:WP:COPYVIO|îxlalkirinên heqên telîfê]], îdiayên hebûna çavkaniyan yên [[:en:WP:V|ne piştrastkirî]], [[:en:Wikipedia:OR|lêkolîna orîjînal]], an jî  [[:en:WP:Fictitious references|çavkaniyên xeyalî]] hebin. Divê materyalên wisa demildest werin [{{fullurl:{{FULLPAGENAME}}|action=edit}} jêbirin]. {{#if:{{{reason|{{{sebeb|{{{sedem|}}}}}}}}}|{{#if:{{{sedem|}}}|Sedem|Sebeb}}a ku hatiye dayîn: '''{{{reason|{{{sebeb|{{{sedem|}}}}}}}}}'''}}
| removalnotice = 
| cat   = Gotarên bi AIyê hatine nivîsîn
| date  =  {{{date|{{{tarîx|{{{dîrok|}}}}}}}}} 
| all   = 
}}&lt;!--{{AI-generated}} end--&gt;
}}&lt;noinclude&gt;
{{Documentation}}
&lt;!-- Add categories to the /doc subpage; interwikis go to Wikidata, thank you! --&gt;
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>74n5qh5apdbh2gx55adhp5kubdd1yio</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2092958</id>
      <parentid>2092955</parentid>
      <timestamp>2026-09-06T23:05:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Wikihez</username>
        <id>39702</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Wikihezî/ê navê [[Şablon:AI-generated]] weke [[Şablon:Bi AIyê nivîsî]] guhart</comment>
      <origin>2092955</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1550" sha1="74n5qh5apdbh2gx55adhp5kubdd1yio" xml:space="preserve">{{ {{{|safesubst:}}}#invoke:Unsubst||tarîx=__DATE__ |$B=
&lt;!--{{AI-generated}} begin--&gt;{{Ambox
| name  = AI-generated
| subst = &lt;includeonly&gt;{{subst:substcheck}}&lt;/includeonly&gt;
| small = {{{small|}}}
| type  = content
| image = [[File:OOjs UI icon robot.svg|40px|class=skin-invert|alt=icon]]
| class = ambox-ai-generated
| issue = Ev&amp;nbsp;{{#if:{{{section|{{{beş|}}}}}}|beş|{{{1|gotar}}}}}&amp;nbsp;'''{{yesno|{{{certain|{{{teqez|}}}}}}|no=dibe ku}}&amp;nbsp;{{#if:{{{partial|{{{qismen|}}}}}}|qismen}}&amp;nbsp;bi [[:en:WP:Large language models|Modela Zimanî ya Mezin]] (AI) {{yesno|{{{certain|{{{teqez|}}}}}}|no=hatibe|yes=hatiye}} nivîsîn ku [[:en:WP:LLM|li gorî qaîdeyên Wîkîpediyayê qedexe ye]]'''.
| fix   = Dibe ku tê de [[:en:Hallucination (artificial intelligence)|halusînasyonên]] malûmatan, [[:en:WP:COPYVIO|îxlalkirinên heqên telîfê]], îdiayên hebûna çavkaniyan yên [[:en:WP:V|ne piştrastkirî]], [[:en:Wikipedia:OR|lêkolîna orîjînal]], an jî  [[:en:WP:Fictitious references|çavkaniyên xeyalî]] hebin. Divê materyalên wisa demildest werin [{{fullurl:{{FULLPAGENAME}}|action=edit}} jêbirin]. {{#if:{{{reason|{{{sebeb|{{{sedem|}}}}}}}}}|{{#if:{{{sedem|}}}|Sedem|Sebeb}}a ku hatiye dayîn: '''{{{reason|{{{sebeb|{{{sedem|}}}}}}}}}'''}}
| removalnotice = 
| cat   = Gotarên bi AIyê hatine nivîsîn
| date  =  {{{date|{{{tarîx|{{{dîrok|}}}}}}}}} 
| all   = 
}}&lt;!--{{AI-generated}} end--&gt;
}}&lt;noinclude&gt;
{{Documentation}}
&lt;!-- Add categories to the /doc subpage; interwikis go to Wikidata, thank you! --&gt;
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>74n5qh5apdbh2gx55adhp5kubdd1yio</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2092976</id>
      <parentid>2092958</parentid>
      <timestamp>2026-09-06T23:19:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Wikihez</username>
        <id>39702</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2092976</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1560" sha1="fjj3q8yuiejxg8jpjqcpymicdokix5r" xml:space="preserve">{{ {{{|safesubst:}}}#invoke:Unsubst||tarîx=__DATE__ |$B=
&lt;!--{{AI-generated}} begin--&gt;{{Ambox
| name  = AI-generated
| subst = &lt;includeonly&gt;{{subst:substcheck}}&lt;/includeonly&gt;
| small = {{{small|}}}
| type  = content
| image = [[File:OOjs UI icon robot.svg|40px|class=skin-invert|alt=icon]]
| class = ambox-ai-generated
| issue = Ev&amp;nbsp;{{#if:{{{section|{{{beş|}}}}}}|beş|{{{1|gotar}}}}}&amp;nbsp;'''{{yesno|{{{certain|{{{teqez|}}}}}}|yes=teqez|no=dibe ku}}&amp;nbsp;{{#if:{{{partial|{{{qismen|}}}}}}|qismen}}&amp;nbsp;bi [[:en:WP:Large language models|Modela Zimanî ya Mezin]] (AI) {{yesno|{{{certain|{{{teqez|}}}}}}|no=hatibe|yes=hatiye}} nivîsîn ku [[:en:WP:LLM|li gorî qaîdeyên Wîkîpediyayê qedexe ye]]'''.
| fix   = Dibe ku tê de [[:en:Hallucination (artificial intelligence)|halusînasyonên]] malûmatan, [[:en:WP:COPYVIO|îxlalkirinên heqên telîfê]], îdiayên hebûna çavkaniyan yên [[:en:WP:V|ne piştrastkirî]], [[:en:Wikipedia:OR|lêkolîna orîjînal]], an jî  [[:en:WP:Fictitious references|çavkaniyên xeyalî]] hebin. Divê materyalên wisa demildest werin [{{fullurl:{{FULLPAGENAME}}|action=edit}} jêbirin]. {{#if:{{{reason|{{{sebeb|{{{sedem|}}}}}}}}}|{{#if:{{{sedem|}}}|Sedem|Sebeb}}a ku hatiye dayîn: '''{{{reason|{{{sebeb|{{{sedem|}}}}}}}}}'''}}
| removalnotice = 
| cat   = Gotarên bi AIyê hatine nivîsîn
| date  =  {{{date|{{{tarîx|{{{dîrok|}}}}}}}}} 
| all   = 
}}&lt;!--{{AI-generated}} end--&gt;
}}&lt;noinclude&gt;
{{Documentation}}
&lt;!-- Add categories to the /doc subpage; interwikis go to Wikidata, thank you! --&gt;
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>fjj3q8yuiejxg8jpjqcpymicdokix5r</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Şablon:Bi AIyê nivîsî/belge</title>
    <ns>10</ns>
    <id>329810</id>
    <revision>
      <id>2092956</id>
      <timestamp>2026-09-06T23:04:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Wikihez</username>
        <id>39702</id>
      </contributor>
      <comment>Rûpel bi &quot;&lt;noinclude&gt;{{Belgekirin/binrûpel}}&lt;/noinclude&gt; {{template redirects|Qîmeta tomarkirinê|Ne ensîklopedîk|Kesên ne ensîklopedîk}}  == Parametre == * {{para|tarîx}}/{{para|dîrok}}{{snd}}navê mehê û sal; e.g. '{{CURRENTMONTHNAME}} {{CURRENTYEAR}}'  === Nimûne ===  {{tlc|Bi AIyê nivîsî|tarîx{{=}}{{CURRENTMONTHNAME}} {{CURRENTYEAR}}}}  an jî  {{tlc|subst:Bi AIyê nivîsî}}  Dema ev şablon bi [[:en:Help:Substitution|subst:]] were bikaranîn, parametrey...&quot; hat çêkirin</comment>
      <origin>2092956</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1684" sha1="4zhcb48ieu71vqy0a0rdpi9ufh7kkrf" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;{{Belgekirin/binrûpel}}&lt;/noinclude&gt;
{{template redirects|Qîmeta tomarkirinê|Ne ensîklopedîk|Kesên ne ensîklopedîk}}

== Parametre ==
* {{para|tarîx}}/{{para|dîrok}}{{snd}}navê mehê û sal; e.g. '{{CURRENTMONTHNAME}} {{CURRENTYEAR}}'

=== Nimûne ===

{{tlc|Bi AIyê nivîsî|tarîx{{=}}{{CURRENTMONTHNAME}} {{CURRENTYEAR}}}}

an jî

{{tlc|subst:Bi AIyê nivîsî}}

Dema ev şablon bi [[:en:Help:Substitution|subst:]] were bikaranîn, parametreya tarîx bi otomatîkî lê zêde dibe.

=== Kategorî ===
Ev şablon gotarê li kategoriya [[:Kategorî:Gotarên bi AIyê hatine nivîsîn]] zêde dike. Eger {{param|tarîx}} hebe, kategoriyeke mehane wekî [[:Kategorî:Gotarên bi AIyê hatine nivîsîn ji {{CURRENTMONTHNAME}} {{CURRENTYEAR}}]] jî lê zêde dike, eger tinebe, [[:Kategorî:Gotarên bi AIyê hatine nivîsîn]] li gotarê zêde dike. Hemû kategorî [[:Category:Kategoriyên veşartî|veşartî]] ne.
*{{Category link with count|Gotarên bi AIyê hatine nivîsîn}}

== TemplateData ==
{{TemplateData header}}
&lt;includeonly&gt;&lt;templatedata&gt;
{
	&quot;params&quot;: {
		&quot;tarîx&quot;: {
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;dîrok&quot;,
				&quot;date&quot;
			],
			&quot;label&quot;: &quot;Meh û sal&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Meh û sal 'adar 2024' binivîsin ji bo ku kategorî bibe&quot;,
			&quot;autovalue&quot;: &quot;{{subst:CURRENTMONTHNAME}} {{subst:CURRENTYEAR}}&quot;,
			&quot;suggested&quot;: true
		}
	},
	&quot;description&quot;: &quot;Şablona ku dibêje ev gotar bi AIyê hatiye nivîsîn.&quot;,
	&quot;format&quot;: &quot;inline&quot;,
	&quot;paramOrder&quot;: [
		&quot;tarîx&quot;
	]
}
&lt;/templatedata&gt;&lt;/includeonly&gt;

== Binêre herwiha ==
* {{ş|Paqij bike}}
* {{ş|Bêçavkanî}}

&lt;includeonly&gt;{{sandbox other||
[[Kategorî:Şablonên hişyarde bi parametreya tarîx]]
}}&lt;/includeonly&gt;</text>
      <sha1>4zhcb48ieu71vqy0a0rdpi9ufh7kkrf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2092957</id>
      <parentid>2092956</parentid>
      <timestamp>2026-09-06T23:05:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Wikihez</username>
        <id>39702</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2092957</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1646" sha1="a28i4xp1bqmy6mvrncs2iw1hr1bpoy7" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;{{Belgekirin/binrûpel}}&lt;/noinclude&gt;
{{template redirects|AI-generated|Ai nivîsiye}}

== Parametre ==
* {{para|tarîx}}/{{para|dîrok}}{{snd}}navê mehê û sal; e.g. '{{CURRENTMONTHNAME}} {{CURRENTYEAR}}'

=== Nimûne ===

{{tlc|Bi AIyê nivîsî|tarîx{{=}}{{CURRENTMONTHNAME}} {{CURRENTYEAR}}}}

an jî

{{tlc|subst:Bi AIyê nivîsî}}

Dema ev şablon bi [[:en:Help:Substitution|subst:]] were bikaranîn, parametreya tarîx bi otomatîkî lê zêde dibe.

=== Kategorî ===
Ev şablon gotarê li kategoriya [[:Kategorî:Gotarên bi AIyê hatine nivîsîn]] zêde dike. Eger {{param|tarîx}} hebe, kategoriyeke mehane wekî [[:Kategorî:Gotarên bi AIyê hatine nivîsîn ji {{CURRENTMONTHNAME}} {{CURRENTYEAR}}]] jî lê zêde dike, eger tinebe, [[:Kategorî:Gotarên bi AIyê hatine nivîsîn]] li gotarê zêde dike. Hemû kategorî [[:Category:Kategoriyên veşartî|veşartî]] ne.
*{{Category link with count|Gotarên bi AIyê hatine nivîsîn}}

== TemplateData ==
{{TemplateData header}}
&lt;includeonly&gt;&lt;templatedata&gt;
{
	&quot;params&quot;: {
		&quot;tarîx&quot;: {
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;dîrok&quot;,
				&quot;date&quot;
			],
			&quot;label&quot;: &quot;Meh û sal&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Meh û sal 'adar 2024' binivîsin ji bo ku kategorî bibe&quot;,
			&quot;autovalue&quot;: &quot;{{subst:CURRENTMONTHNAME}} {{subst:CURRENTYEAR}}&quot;,
			&quot;suggested&quot;: true
		}
	},
	&quot;description&quot;: &quot;Şablona ku dibêje ev gotar bi AIyê hatiye nivîsîn.&quot;,
	&quot;format&quot;: &quot;inline&quot;,
	&quot;paramOrder&quot;: [
		&quot;tarîx&quot;
	]
}
&lt;/templatedata&gt;&lt;/includeonly&gt;

== Binêre herwiha ==
* {{ş|Paqij bike}}
* {{ş|Bêçavkanî}}

&lt;includeonly&gt;{{sandbox other||
[[Kategorî:Şablonên hişyarde bi parametreya tarîx]]
}}&lt;/includeonly&gt;</text>
      <sha1>a28i4xp1bqmy6mvrncs2iw1hr1bpoy7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2092960</id>
      <parentid>2092957</parentid>
      <timestamp>2026-09-06T23:06:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Wikihez</username>
        <id>39702</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Wikihezî/ê navê [[Şablon:AI-generated/belge]] weke [[Şablon:Bi AIyê nivîsî/belge]] guhart</comment>
      <origin>2092957</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1646" sha1="a28i4xp1bqmy6mvrncs2iw1hr1bpoy7" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;{{Belgekirin/binrûpel}}&lt;/noinclude&gt;
{{template redirects|AI-generated|Ai nivîsiye}}

== Parametre ==
* {{para|tarîx}}/{{para|dîrok}}{{snd}}navê mehê û sal; e.g. '{{CURRENTMONTHNAME}} {{CURRENTYEAR}}'

=== Nimûne ===

{{tlc|Bi AIyê nivîsî|tarîx{{=}}{{CURRENTMONTHNAME}} {{CURRENTYEAR}}}}

an jî

{{tlc|subst:Bi AIyê nivîsî}}

Dema ev şablon bi [[:en:Help:Substitution|subst:]] were bikaranîn, parametreya tarîx bi otomatîkî lê zêde dibe.

=== Kategorî ===
Ev şablon gotarê li kategoriya [[:Kategorî:Gotarên bi AIyê hatine nivîsîn]] zêde dike. Eger {{param|tarîx}} hebe, kategoriyeke mehane wekî [[:Kategorî:Gotarên bi AIyê hatine nivîsîn ji {{CURRENTMONTHNAME}} {{CURRENTYEAR}}]] jî lê zêde dike, eger tinebe, [[:Kategorî:Gotarên bi AIyê hatine nivîsîn]] li gotarê zêde dike. Hemû kategorî [[:Category:Kategoriyên veşartî|veşartî]] ne.
*{{Category link with count|Gotarên bi AIyê hatine nivîsîn}}

== TemplateData ==
{{TemplateData header}}
&lt;includeonly&gt;&lt;templatedata&gt;
{
	&quot;params&quot;: {
		&quot;tarîx&quot;: {
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;dîrok&quot;,
				&quot;date&quot;
			],
			&quot;label&quot;: &quot;Meh û sal&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Meh û sal 'adar 2024' binivîsin ji bo ku kategorî bibe&quot;,
			&quot;autovalue&quot;: &quot;{{subst:CURRENTMONTHNAME}} {{subst:CURRENTYEAR}}&quot;,
			&quot;suggested&quot;: true
		}
	},
	&quot;description&quot;: &quot;Şablona ku dibêje ev gotar bi AIyê hatiye nivîsîn.&quot;,
	&quot;format&quot;: &quot;inline&quot;,
	&quot;paramOrder&quot;: [
		&quot;tarîx&quot;
	]
}
&lt;/templatedata&gt;&lt;/includeonly&gt;

== Binêre herwiha ==
* {{ş|Paqij bike}}
* {{ş|Bêçavkanî}}

&lt;includeonly&gt;{{sandbox other||
[[Kategorî:Şablonên hişyarde bi parametreya tarîx]]
}}&lt;/includeonly&gt;</text>
      <sha1>a28i4xp1bqmy6mvrncs2iw1hr1bpoy7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2092963</id>
      <parentid>2092960</parentid>
      <timestamp>2026-09-06T23:08:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Wikihez</username>
        <id>39702</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2092963</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1659" sha1="6yscpufrkzqes28d9wuvm4gar749b3z" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;{{Belgekirin/binrûpel}}&lt;/noinclude&gt;
{{template redirects|AI-generated|Ai nivîsiye|AI nivîsiye}}

== Parametre ==
* {{para|tarîx}}/{{para|dîrok}}{{snd}}navê mehê û sal; e.g. '{{CURRENTMONTHNAME}} {{CURRENTYEAR}}'

=== Nimûne ===

{{tlc|Bi AIyê nivîsî|tarîx{{=}}{{CURRENTMONTHNAME}} {{CURRENTYEAR}}}}

an jî

{{tlc|subst:Bi AIyê nivîsî}}

Dema ev şablon bi [[:en:Help:Substitution|subst:]] were bikaranîn, parametreya tarîx bi otomatîkî lê zêde dibe.

=== Kategorî ===
Ev şablon gotarê li kategoriya [[:Kategorî:Gotarên bi AIyê hatine nivîsîn]] zêde dike. Eger {{param|tarîx}} hebe, kategoriyeke mehane wekî [[:Kategorî:Gotarên bi AIyê hatine nivîsîn ji {{CURRENTMONTHNAME}} {{CURRENTYEAR}}]] jî lê zêde dike, eger tinebe, [[:Kategorî:Gotarên bi AIyê hatine nivîsîn]] li gotarê zêde dike. Hemû kategorî [[:Category:Kategoriyên veşartî|veşartî]] ne.
*{{Category link with count|Gotarên bi AIyê hatine nivîsîn}}

== TemplateData ==
{{TemplateData header}}
&lt;includeonly&gt;&lt;templatedata&gt;
{
	&quot;params&quot;: {
		&quot;tarîx&quot;: {
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;dîrok&quot;,
				&quot;date&quot;
			],
			&quot;label&quot;: &quot;Meh û sal&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Meh û sal 'adar 2024' binivîsin ji bo ku kategorî bibe&quot;,
			&quot;autovalue&quot;: &quot;{{subst:CURRENTMONTHNAME}} {{subst:CURRENTYEAR}}&quot;,
			&quot;suggested&quot;: true
		}
	},
	&quot;description&quot;: &quot;Şablona ku dibêje ev gotar bi AIyê hatiye nivîsîn.&quot;,
	&quot;format&quot;: &quot;inline&quot;,
	&quot;paramOrder&quot;: [
		&quot;tarîx&quot;
	]
}
&lt;/templatedata&gt;&lt;/includeonly&gt;

== Binêre herwiha ==
* {{ş|Paqij bike}}
* {{ş|Bêçavkanî}}

&lt;includeonly&gt;{{sandbox other||
[[Kategorî:Şablonên hişyarde bi parametreya tarîx]]
}}&lt;/includeonly&gt;</text>
      <sha1>6yscpufrkzqes28d9wuvm4gar749b3z</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Şablon:AI-generated</title>
    <ns>10</ns>
    <id>329811</id>
    <redirect title="Şablon:Bi AIyê nivîsî" />
    <revision>
      <id>2092959</id>
      <timestamp>2026-09-06T23:05:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Wikihez</username>
        <id>39702</id>
      </contributor>
      <comment>Wikihezî/ê navê [[Şablon:AI-generated]] weke [[Şablon:Bi AIyê nivîsî]] guhart</comment>
      <origin>2092959</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="43" sha1="ghskttj469lkw99rbht2zalayon5wrs" xml:space="preserve">#BERALÎKIRIN [[Şablon:Bi AIyê nivîsî]]</text>
      <sha1>ghskttj469lkw99rbht2zalayon5wrs</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Şablon:AI-generated/belge</title>
    <ns>10</ns>
    <id>329812</id>
    <redirect title="Şablon:Bi AIyê nivîsî/belge" />
    <revision>
      <id>2092961</id>
      <timestamp>2026-09-06T23:06:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Wikihez</username>
        <id>39702</id>
      </contributor>
      <comment>Wikihezî/ê navê [[Şablon:AI-generated/belge]] weke [[Şablon:Bi AIyê nivîsî/belge]] guhart</comment>
      <origin>2092961</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="49" sha1="qpjthz1a46uygglylw11qodpea6vx9o" xml:space="preserve">#BERALÎKIRIN [[Şablon:Bi AIyê nivîsî/belge]]</text>
      <sha1>qpjthz1a46uygglylw11qodpea6vx9o</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Şablon:Ai nivîsiye</title>
    <ns>10</ns>
    <id>329813</id>
    <redirect title="Şablon:Bi AIyê nivîsî" />
    <revision>
      <id>2092962</id>
      <timestamp>2026-09-06T23:07:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Wikihez</username>
        <id>39702</id>
      </contributor>
      <comment>Ji bo [[Şablon:Bi AIyê nivîsî]] hat beralîkirin</comment>
      <origin>2092962</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="43" sha1="ghskttj469lkw99rbht2zalayon5wrs" xml:space="preserve">#BERALÎKIRIN [[Şablon:Bi AIyê nivîsî]]</text>
      <sha1>ghskttj469lkw99rbht2zalayon5wrs</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Şablon:AI nivîsiye</title>
    <ns>10</ns>
    <id>329814</id>
    <redirect title="Şablon:Bi AIyê nivîsî" />
    <revision>
      <id>2092964</id>
      <timestamp>2026-09-06T23:08:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Wikihez</username>
        <id>39702</id>
      </contributor>
      <comment>Ji bo [[Şablon:Bi AIyê nivîsî]] hat beralîkirin</comment>
      <origin>2092964</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="43" sha1="ghskttj469lkw99rbht2zalayon5wrs" xml:space="preserve">#BERALÎKIRIN [[Şablon:Bi AIyê nivîsî]]</text>
      <sha1>ghskttj469lkw99rbht2zalayon5wrs</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategorî:Hevaltî</title>
    <ns>14</ns>
    <id>329815</id>
    <revision>
      <id>2093002</id>
      <timestamp>2026-09-07T07:59:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>Rûpel bi &quot;{{Kategoriya Commonsê}} {{Gotara bingehîn}}&quot; hat çêkirin</comment>
      <origin>2093002</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="45" sha1="2wk9zlhk27bl8ps6eflthtt7pzqxpgi" xml:space="preserve">{{Kategoriya Commonsê}}
{{Gotara bingehîn}}</text>
      <sha1>2wk9zlhk27bl8ps6eflthtt7pzqxpgi</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2093003</id>
      <parentid>2093002</parentid>
      <timestamp>2026-09-07T08:01:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2093003</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="76" sha1="jv1c3j5zczfmvugwc5b9k7i12zbh9n2" xml:space="preserve">{{Kategoriya Commonsê}}
{{Gotara bingehîn}}
[[Kategorî:Helwesta mirovan]]</text>
      <sha1>jv1c3j5zczfmvugwc5b9k7i12zbh9n2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2093004</id>
      <parentid>2093003</parentid>
      <timestamp>2026-09-07T08:02:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2093004</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="45" sha1="2wk9zlhk27bl8ps6eflthtt7pzqxpgi" xml:space="preserve">{{Kategoriya Commonsê}}
{{Gotara bingehîn}}</text>
      <sha1>2wk9zlhk27bl8ps6eflthtt7pzqxpgi</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2093005</id>
      <parentid>2093004</parentid>
      <timestamp>2026-09-07T08:02:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2093005</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="70" sha1="0hv4v9buouh2v0t8azupd2bjfjj2es3" xml:space="preserve">{{Kategoriya Commonsê}}
{{Gotara bingehîn}}
[[Kategorî:Bêhnpakî]]</text>
      <sha1>0hv4v9buouh2v0t8azupd2bjfjj2es3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2093006</id>
      <parentid>2093005</parentid>
      <timestamp>2026-09-07T08:03:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2093006</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="105" sha1="tkslb767btsfdmzk4p3urp20wmbyt5f" xml:space="preserve">{{Kategoriya Commonsê}}
{{Gotara bingehîn}}
[[Kategorî:Bêhnpakî]]
[[Kategorî:Enstîtuyên civakî]]</text>
      <sha1>tkslb767btsfdmzk4p3urp20wmbyt5f</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>24 (rêzefilm)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>329816</id>
    <revision>
      <id>2093016</id>
      <timestamp>2026-09-07T11:32:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurdistanov</username>
        <id>175167</id>
      </contributor>
      <comment>Rûpel bi &quot;'''24''' an jî '''Bîst û Çar''' (bi Îngilîzî: 24 an Twenty Four) navê [[Rêzefîlma televîzyonê|rêzefîlmeke]] televîzyonê ye ku ji aliyê kanala televîzyonê [[Fox Broadcasting Company|Fox]] a [[Amerîkî|Amerîkayê]] ve hatiye hilberandin.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.imdb.com/de/title/tt0285331/releaseinfo/ |sernav=}}&lt;/ref&gt; Afirînerên rêzefîlmê [[Joel Surnow]] û [[Robert Cochran]] in. Weşana vê rêzefîlmê di 6ê mijdara 2001ê de dest...&quot; hat çêkirin</comment>
      <origin>2093016</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2969" sha1="nkutre034lqy9wb4cw58y5yg5azf475" xml:space="preserve">'''24''' an jî '''Bîst û Çar''' (bi Îngilîzî: 24 an Twenty Four) navê [[Rêzefîlma televîzyonê|rêzefîlmeke]] televîzyonê ye ku ji aliyê kanala televîzyonê [[Fox Broadcasting Company|Fox]] a [[Amerîkî|Amerîkayê]] ve hatiye hilberandin.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.imdb.com/de/title/tt0285331/releaseinfo/ |sernav=}}&lt;/ref&gt; Afirînerên rêzefîlmê [[Joel Surnow]] û [[Robert Cochran]] in. Weşana vê rêzefîlmê di 6ê mijdara 2001ê de dest pê kir û di 24ê gulana 2010an de, piştî heşt sezonan, bi dawî bû. Di navbera sezona şeşem û heftem a rêzefîlmê de, fîlmeke televîzyonê ya bi navê [[24: Rizgarî]] jî hate nîşandan. Di 13ê gulana 2013an de, kanala televîzyona Fox bi fermî ragihand ku sezona nehê ya rêzefîlma 24, bi 12 beşên nû û bi navê [[24: Rojeke Din Bijî]], di gulana 2014an de dê vegere televîzyonê. Van beşan ji 5ê gulane heta 14ê tîrmeha 2014an ji aliyê kanala Fox ve hatin weşandin. [[Rêzefîlma 24: Mîras]], ku spin-offek ji heman rêzefîlmê ye, weşana xwe di 5ê sibata 2017an de dest pê kir û di 17ê nîsana 2017an de bi dawî bû.

Çîroka vê rêzefîlmê li ser kesayetiyekî bi navê Jack Bauer e ku di CTU'yê, ango Yekîtiya Dijî-Terorê, de dixebite radiweste. Ew ajanekî jêhatî û ezmûndar e.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.telegraph.co.uk/culture/tvandradio/7046424/24-five-ways-Jack-Bauer-has-changed-television.html |sernav=}}&lt;/ref&gt; Di her sezonê de, ew hewl dide rêzek êrîşên terorîstî rawestîne; di nav wan de hewildanên kuştina serokê dewletê, êrîşên nukleerî, [[Biyolojî|biyolojîk]] û [[Kîmya|kîmyayî]], êrîşên sîberî û bêbandorkirina komployên şirketên mezin û nasîna kes û hêmanên gendeliyê di nav hikûmetê de jî hene. Her sezona vê rêzefîlmê ji 24 beşan pêk tê ku ji aliyê çîrokê ve 24 saetên rojekê digire. Dirêjahiya her beşê nêzîkî 40 deqîqe ye ku bi zêdekirina demên reklaman re bi tevahî dibe yek saet.

Ev rêzefîlm ji ber nîşandana gelek dîmenên [[Îşkence|îşkenceyê]] û nîşandana hin karakterên [[misilman]] wekî [[Terorîzm|terorîst]] hatiye rexnekirin.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.welt.de/kultur/medien/article127362978/24-Staffel-9-Trailer-Sendetermin-und-TV-Start.html |sernav=}}&lt;/ref&gt; Bi taybetî di hin sezonan de, awayê ku misilman û karakterên ji [[Rojhilata Navîn]] hatine nîşandan, bûye mijara gelek rexneyan. Lêbelê, di nav heşt sezonan de, 24 gelek caran ji bo xelatên cuda hatiye namzedkirin û hin ji wan xelatan jî wergirtiye; di nav wan de [[Xelatên Emmy|Xelata Emmy]] ya Rêzefîlma Dramayî ya Herî Baş di sala 2006an de û [[Xelata Kûreya Zêrîn|Xelata Golden Globe]] ya Rêzefîlma Dramayî ya Herî Baş di sala 2003an de hene.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.imdb.com/de/title/tt0813980/awards/?reasonForLanguagePrompt=browser_header_mismatch |sernav=}}&lt;/ref&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

[[en:24 (TV series)]]</text>
      <sha1>nkutre034lqy9wb4cw58y5yg5azf475</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>