Aborî

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="ku">
  <siteinfo>
    <sitename>Wîkîpediya</sitename>
    <dbname>kuwiki</dbname>
    <base>https://ku.wikipedia.org/wiki/Destp%C3%AAk</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.18</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Medya</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Taybet</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Gotûbêj</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Bikarhêner</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Gotûbêja bikarhêner</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Wîkîpediya</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Gotûbêja Wîkîpediyayê</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Wêne</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Gotûbêja wêneyî</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">Gotûbêja MediaWiki</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Şablon</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Gotûbêja şablonê</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Alîkarî</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Gotûbêja alîkariyê</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Kategorî</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Gotûbêja kategoriyê</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">Portal</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">Gotûbêja portalê</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Modul</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Gotûbêja modulê</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Aborî</title>
    <ns>0</ns>
    <id>796</id>
    <revision>
      <id>2093095</id>
      <parentid>2012536</parentid>
      <timestamp>2026-09-07T17:23:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RezanTovjin</username>
        <id>60</id>
      </contributor>
      <comment>Pêdiviya frehkirina gotarê hat bicihanîn.</comment>
      <origin>2093095</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21942" sha1="t7fczuhd4j4a6fs567j37w33m1aga9n" xml:space="preserve">'''Aborî''' an jî bi têgîna navneteweyî '''Ekonomî''', zanisteke civakî ya bingehîn e ku lêkolînê li ser awayên hilberandin, dabeşkirin, danûstandin û mezaxtina mal, saman û xizmetan di nava civakê de dike. Aborî di heman demê de balê dikişîne ser wê yekê ka mirov, karsazî, sazî û dewlet çawa biryaran didin da ku bi rêya çavkaniyên bisînor û kêm, pêdivî û xwestekên bêdawî yên mirovahiyê dabîn bikin.

Di nava dîroka şaristaniyê de, aborî ne tenê wekî jimartina dirav û bazirganiyê, belkî wekî pergala man û jiyana rojane ya mirovan, hevsengiya hêzê, dabeşkirina keda civakî û bingeha pêşketina çandî û madî ya gelan hatiye dîtin.

== Pêşgotin û Têgîna Giştî ==

=== Koka Peyvê (Etîmolojî) ===

* '''Aborî''': Di zimanê kurdî de peyva ''aborî'' ji koka peyva '''abûr''' an '''abor''' tê. Ev peyv bi wateya &quot;debar&quot;, &quot;şiyan&quot;, &quot;xwedîkirin&quot;, &quot;parastina jiyanê&quot; û &quot;rûmet û serxwebûna madî ya malbatê&quot; hatiye bikaranîn. Lêkera wê di wateya debarkirin an xweyîkirinê de ye ku destnîşan dike mirov çawa debara jiyana xwe dike û malbata xwe ji xizanî û hewcedariyê diparêze.
* '''Ekonomî''': Ev têgîn ji peyva yewnaniya kevn '''''oikonomia''''' (''οἰκονομία'') hatiye wergirtin. Ev peyv ji du beşan pêk tê: ''oikos'' (mal, stargeh, malbat) û ''nomos'' (zagon, rêzik, birêvebirin). Di wateya xwe ya resen de, aborî tê wateya &quot;zagon an hunera birêvebirina karûbarên malê&quot;. Fîlozofên Yewnanî ev têgîn di destpêkê de ji bo rêveberiya dirust a zevî û malbatê bikar anîn, lê bi pêşketina dewlet û bazirganiyê re, ew veguherî rêveberiya samanên tevahiya neteweyê (Aboriya Siyasî).

=== Pirsgirêka Bingehîn a Aboriyê: Kêmasî û Hilbijartin ===
Zanista aboriyê li ser rastiyeke neguhêrbar hatiye avakirin ku jê re '''Kêmasiya Çavkaniyan''' (bi îngilîzî: ''Scarcity'') tê gotin:

# '''Pêdivî û xwestekên mirov bêsînor in''': Xwarin, kinc, sitargeh, tenduristî, perwerde, teknolojî, ewlehî û gelek daxwazên nû her roj zêde dibin.
# '''Çavkaniyên cîhanê bisînor in''': Erd, kanza, av, hêza kar, makîne û dem xwedî hejmareke diyar in û têrê nakin ku di heman demê de hemû xwestekên hemû mirovan bi cih bînin.

Ji ber vê nakokiyê, her takekes û civak neçar e ku '''hilbijartinê''' bike. Her hilbijartinek tê wateya destberdana vebijarkeke din, ku di aboriyê de jê re '''Lêçûna Fersendê''' (''Opportunity Cost'') tê gotin.

== Şaxên Sereke yên Zanista Aboriyê ==
Zanista aboriyê bi giştî dabeşî du baskên sereke dibe: '''Mîkroaborî''' û '''Makroaborî'''.

=== Mîkroaborî (Microeconomics) ===
Mîkroaborî berê xwe dide asta hûr û reftarên yekeyên takekesî yên biryardanê dinirxîne. Ew lêkolîn dike ka kiriyar (mişterî), malbat û fîrme (karsazî) di bin şert û mercên diyar de çawa tevdigerin:

* '''Teoriya Daxwaz û Dabînkirinê (Arz û Teleb)''': Çawa rêjeya tiştekî li bazarê bihayê wî diyar dike. Heke daxwaz zêde be û dabînkirin kêm be, biha bilind dibe; heke dabînkirin zêde be û daxwaz kêm be, biha dadikeve.
* '''Buhayê Hevsengiyê''': Ew xala hevdîtinê ye ku daxwaza kiriyaran û dabînkirina firoşkaran li ser bihayekî hev digirin.
* '''Teoriya Feydeya Marjînal''': Mirov bi her yekeya zêde ya tiştekî ku bi kar tîne, çi qas kêfxweşî an feydeyê bi dest dixe.
* '''Binyata Bazaran''': Bazara pêşbirka bêkêmasî (mukemel), bazara monopolê (yekdestî), û olîgopol (desthilata çend fîrmayan).

=== Makroaborî (Macroeconomics) ===
Makroaborî lêkolînê li ser aboriyê bi giştî û di asta neteweyî û navneteweyî de dike. Ew li şûna karsaziyekê, tevahiya pergalê dinirxîne:

* '''Berhema Navxweyî ya Xav ([[Berhema Navxweyî ya Xav|BNX / GDP]])''': Nirxa giştî ya diravî ya hemû mal û xizmetên ku di nava sînorên welatekî de di salekê de hatine hilberandin.
* '''[[Enflasyon]] û Deflasyon''': Zêdebûna giştî û berdewam a buhayên mal û xizmetan ku hêza kirînê ya dirav kêm dike. Deflasyon jî daketina giştî ya bihayan e.
* '''Bêkarî (Bêmilî)''': Rêjeya wan kesên ku dixwazin bixebitin û şiyana wan heye, lê kar nabînin.
* '''Siyasetên Dewletê''':
** '''Siyaseta Diravî (Monetary Policy)''': Ji aliyê Banka Navendî ve bi rêya rêjeya faîzê û hecma diravê tê meşandin.
** '''Siyaseta Darayî (Fiscal Policy)''': Ji aliyê hikûmetê ve bi rêya bac û lêçûnên giştî tê birêvebirin.

== Pêvajo û Hêmanên Çalakiya Aborî ==
Çalakiya aborî ji çar qonaxên bingehîn ên girêdayî hev pêk tê:

=== 1. Hilberandin (Production) ===
Hilberandin çêkirin an afirandina nirx, kelûpel û xizmetguzariyan e. Ji bo ku hilberandinek pêk broke, pêdivî bi çar hêmanên bingehîn heye:

# '''Ax û Çavkaniyên Xwezayî''': Erd, av, daristan, petrol, gaz û kanzayên kûr ên erdê. Dahata ku ji axê tê wekî ''kirê'' tê binavkirin.
# '''Ked (Hêza Kar)''': Hemû hewldanên fîzîkî û zihnî yên mirovan ên di pêvajoya hilberînê de. Dahata kedê wekî ''mûçe'' an ''meaş'' tê dayîn.
# '''Sermaye (Kapîtal)''': Tiştên çêkirî yên ku ji bo hilberandina tiştên din tên bikaranîn; mîna makîne, amûr, kargeh, rê û binesazî. Dahata sermayeyê wekî ''faîz'' tê dîtin.
# '''Karsazî (Pêşengî)''': Şiyan û cesareta mirov a ji bo berhevkirina sê hêmanên din, nûbûn (inovasyon) û girtina rîskên aborî. Dahata karsaziyê wekî ''qazanc'' (kar) tê pênasekirin.

=== 2. Belavkirin (Distribution) ===
Ev qonax nîşan dide ka saman û dahata giştî ya ku hatiye hilberandin di nava çînên civakê, kedkaran, xwediyên sermayeyê û dewletê de bi çi awayî tê dabeşkirin. Yek ji mezintirîn gengeşiyên aboriyê dadperweriya di belavkirina dahatê de ye.

=== 3. Danûstandin û Bazirganî (Exchange &amp; Trade) ===
Bazirganî ew pêvajo ye ku mal û xizmet di navbera karker, fîrme û dewletan de tên guhertin:

* '''Pergala Teqesê (Barter / Trampa)''': Berî derketina pereyan, mirovan tiştek bi tiştekî din diguherand (mînak: genim didan û hirî distandin). Lê ev pergal pir dijwar bû ji ber ku pêdivî bi &quot;hevhatina du alî ya pêdiviyan&quot; hebû.
* '''Dirav (Pere)''': Dirav hem amûra pîvandina nirxê ye, hem navgîna danûstandinê ye û hem jî amûra tomarkirina samanê ye.
* '''Bazirganiya Navneteweyî''': Firotina malan bo derve (hinardekirin / îxracat) û kirîna wan ji derve (hawirdekirin / îthalat).

=== 4. Mezaxtin (Consumption) ===
Mezaxtin bikaranîna rasterast a mal û xizmetan e ji bo têrkirina pêdiviyên rojane. Ew qonaxa dawî ya çerxa aboriyê ye; heke mezaxtin nebe, hilberandin jî radiweste.

== Pergalên Aborî yên Gerdûnî ==
Di dîroka cîhanê de civakan bersivên cuda dane sê pirsên bingehîn: ''Çi were hilberandin?'', ''Çawa were hilberandin?'', û ''Ji bo kê were hilberandin?''. Li gorî bersivên van pirsan, çend pergalên aborî yên sereke derketine holê:

=== Aboriya Bazara Azad (Kapîtalîzm) ===
Di vê pergalê de amûrên hilberînê di destê kesan û şîrketên taybet de ne. Taybetmendiyên sereke:

* '''Xwedîtiya Taybet''': Her kes dikare mal û kargehan bike milkê xwe.
* '''Mekanîzmaya Bihayê''': Çi were hilberandin ne bi destê dewletê, belkî bi daxwaz û dabînkirina li bazarê diyar dibe.
* '''Destê Nedîtî''': Wekî ku [[Adam Smith]] gotiye, gava her kes li dû berjewendiya xwe ya takekesî be, bi rêya pêşbirkê feydeyê digihîne tevahiya civakê.
* '''Pêşbirk''': Hilberîner ji bo qazanca herî bilind hewl didin kelûpelên baştir û erzantir pêşkêş bikin.

=== Aboriya Planbûyî ya Navendî (Sosyalîzm û Komunîzm) ===
Di vê pergalê de hemû an piraniya amûrên hilberînê xwedîtiya giştî ne û di destê dewletê de ne:

* '''Plansaziya Dewletê''': Komîteyeke navendî biryarê dide ka çi, çi qas û bi çi bihayî were hilberandin.
* '''Redkirina Qazanca Takekesî''': Armanca sereke ne dewlemendbûna şexsî ye, lê belê bicihanîna hewcedariyên hemû xelkê ye.
* '''Nimûneya Dîrokî''': Yekîtiya Sovyetê û welatên Bloka Rojhilat di sedsala 20an de ev model meşandin.

=== Aboriya Têkel (Mixed Economy) ===
Pergala aborî ya ku hêmanên bazara azad û destwerdana dewletê digihîne hev. Îro piraniya welatên cîhanê xwedî aboriyeke têkel in:

* Sektora taybet azad e ku veberhênanê bike û pêşbirkê bimeşîne.
* Dewlet jî di qadên stratejîk de (perwerde, tenduristî, rê, dad, ewlehî) xizmetê dike û ji bo rêgirtina li zêdegaviyên bazarê zagonan datîne.
* Mînaka herî serkeftî: Welatên Skandînavyayê (modela sosyaldemokrat a bakurê Ewropayê) ku bazara azad bi tora bihêz a ewlehiya civakî re girê didin.

=== Aboriya Kevneşopî (Traditional Economy) ===
Pergala herî kevn e ku li ser bingeha dab û nêrît, çandiniya xwerû, kedîkirina heywanan û nêçîrê hatiye avakirin. Hilberîn tenê ji bo têrkirina malbatê an qebîleyê ye û guherîn tê de pir hêdî pêk tê.

== Dîroka Raman û Dibistanên Aboriyê ==
Dîroka ramanên aboriyê nîşan dide ka ramana mirovî li ser saman, hêz û xebatê çawa pêşketiye:

=== Dema Kevnar û Serdema Navîn ===

* '''Mezopotamya''': Yekem tomarkirinên bazirganiyê, dayîna faîzê û zagonên li ser deyndariyê di Qanûnên Hemûrabî de li Mezopotamyayê hatin nivîsandin.
* '''Felsefeya Yewnanî''': [[Arîstoteles]] di navbera &quot;aborî&quot; (rêveberiya pêdiviyên jiyanê) û &quot;krematîstîk&quot; (berhevkirina pereyan bi tenê ji bo quretî û zêdebûnê) de ciyawazî danî û faîzê wek tiştekî nerewa dît.
* '''[[Îbn Xeldûn]]''' (1332–1406): Di pirtûka xwe ya navdar ''Mukedîme'' de nîşan da ku nirxa her tiştî ji keda mirov tê. Wî her wiha bandora bacê li ser hilberînê şirove kir (teoriya ku piştre bû bingeha xêza Laffer).

=== Merkantalîzm û Fîzyokratî (Sedsalên 16–18) ===

* '''Merkantalîzm''': Bawer dikir ku hêza dewletekê bi rêjeya zêr û zîvê di xezîneyê de tê pîvandin. Ji bo vê jî divê îxracat zêde be û îthalat bi bacên giran were astengkirin.
* '''Fîzyokratî''': Bi pêşengiya François Quesnay, fîzyokratan got ku tenê [[çandinî]] nirxa nû diafirîne, ji ber ku xweza berhemdar e. Wan dirûşma dîrokî ya &quot;''Laissez-faire, laissez-passer''&quot; (Bihêlin bila bikin, bihêlin bila derbas bibin) anî rojevê.

=== Dibistana Klasîk (Sedsalên 18–19) ===

* '''[[Adam Smith]]''' (1723–1790): Bavê aboriya nûjen tê hesibandin. Di pirtûka xwe ya navdar ''Dewlemendiya Neteweyan'' (''The Wealth of Nations'', 1776) de parast ku dabeşkirina kedê û bazara azad a bêdestwerdan çavkaniya dewlemendiyê ne.
* '''[[David Ricardo]]''' (1772–1823): Teoriya &quot;Avantaja Berawirdî&quot; (''Comparative Advantage'') damezirand, ku nîşan dide bazirganiya navneteweyî çawa feydeyê dide hemû aliyên beşdar.
* '''[[Thomas Malthus]]''': Hişyarî da ku nifûsa mirovan bi awayekî geometrîk zêde dibe, lê xwarin bi awayekî arîtmetîk zêde dibe, lewma qeyranên birçîbûnê neçar in.

=== Rexneya Marksîst û Aboriya Siyasî ===

* '''[[Karl Marx]]''' (1818–1883): Di pirtûka xwe ya mezin ''Das Kapital'' de mekanîzmayên kapîtalîzmê analîz kir. Wî got ku sermayedar &quot;nirxa zêde&quot; (''Surplus Value'') ya ku karker diafirînin desteser dikin. Li gorî Marx, ev nakokiya di navbera burjuwazî û proletaryayê de dê bibe sedema qeyranên navxweyî û hilweşîna kapîtalîzmê.

=== Dibistana Neoklasîk û Şoreşa Marjînalîst ===
Di dawiya sedsala 19an de zanyarên wek Alfred Marshall, Léon Walras û Carl Menger nêrîneke nû anîn. Wan got ku nirxa tiştekî ne tenê ji keda wî, belkî ji feydeya ku mirov di marjînalê de jê digire tê. Wan matematîk û modelên hevsengiyê xistin navenda analîzên aborî.

=== Şoreşa Keynesî ===

* '''[[John Maynard Keynes]]''' (1883–1946): Di dema Krîza Mezin a sala 1929an de dît ku bazara azad bi xwe nikare zû hevsengiyê ava bike. Di pirtûka xwe ya sala 1936an de parast ku di demên krîz û bêkariyê de divê dewlet bikeve dewrê, xwesteka giştî (''Aggregate Demand'') bilind bike û bi lêçûnên giştî aboriyê zindî bike.

=== Monetarîzm û Dibistana Nûjen ===

* '''[[Milton Friedman]]''' û Dibistana Şîkagoyê: Li dijî destwerdana Keynesî derketin û gotin ku enflasyon her dem û li her derê diyardeyeke diravî ye. Ji ber vê yekê, rola sereke divê kontrolkirina hecma diravê be, ne zêdekirina bac û lêçûnên dewletê.

== Sektorên Aboriyê ==
Çalakiyên aborî di nav civakê de li gorî qada kar dabeşî pênc sektoran dibin:

# '''Sektora Yekemîn (Sektora Çavkaniyên Xwezayî)''': Derxistin û berhevkirina madeyên xav ji xwezayê. Ev sektor [[çandinî]], heywandarî, masîvanî, daristanvanî û derxistina kanzayan (maden) li xwe digire.
# '''Sektora Duyemîn (Sektora Pîşesazî û Çêkirinê)''': Veguherandina madeyên xav bo kelûpelên nû yên bikêrhatî. Kargehên tekstîlê, çêkirina ototrombêlan, kîmya, avahîsazî û hilberîna enerjiyê di vê sektorê de ne.
# '''Sektora Sêyemîn (Sektora Xizmetguzariyê)''': Li şûna kelûpelên berbiçav, xizmet tên pêşkêşkirin. Veguhastin, bankagerî, bîme, geştyarî (turîzm), perwerde, saxlemî û bazirganiya firotanê dikevin vê beşê.
# '''Sektora Çaremîn (Sektora Zanyarî û Agahdariyê)''': Çalakiyên li ser bingeha zanist û agahdariyê; wekî teknolojiya agahdariyê (IT), nermalav, lêkolîn û pêşxistin (R&amp;D) û ragihandina nûjen.
# '''Sektora Pêncemîn (Sektora Rêveberiya Bilind)''': Astên herî bilind ên biryardana stratejîk; serokên fîrmayan, rêveberên hikûmetê, zanîngeh û saziyên biryardayînê.

== Nîşaneyên Sereke yên Aboriyê ==
Ji bo nirxandina rewşa aboriya welatekî, pispor çavdêriya çend nîşaneyên bingehîn dikin:
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Nîşaneya Aborî
!Kurtenivîs
!Şirove û Girîngiya Wê
|-
|'''Berhema Navxweyî ya Xav'''
|BNX / GDP
|Nirxa tevahiya hilberîna li hundirê sînorên welêt di salekê de. Mezinahiya giştî ya aboriyê nîşan dide.
|-
|'''Berhema Neteweyî ya Xav'''
|GNP / BNTX
|Tevahiya nirxa hilberîna welatiyên welatekî, çi li hundir bin çi li derveyî welat bin.
|-
|'''Rêjeya Enflasyonê'''
|CPI / IBS
|Leza bilindbûna buhayên bazarê ya li ser esasê selika mal û xizmetan; hêza kirînê dipîve.
|-
|'''Rêjeya Bêkariyê'''
| -
|Ji sedî ya wan kesên bêkar ên ku li kar digerin li gorî tevahiya hêza kar a çalak.
|-
|'''Hevkêşeya Gini'''
|Gini
|Nîşaneya newekheviya dabeşkirina dahatê di navbera welatiyan de (ji 0: wekheviya kamil, heta 1: newekheviya tam).
|-
|'''Indeksa Pêşveçûna Mirovî'''
|IPM / HDI
|Pîvaneke Neteweyên Yekbûyî ku ne tenê dahatê, lê dirêjiya temen û asta perwerdeyê jî dinirxîne.
|-
|'''Hevsengiya Tezmînatê'''
|BoP
|Cudahiya di navbera tevahiya diravê ku dikeve welêt û diravê ku ji welêt derdikeve.
|}

== Zehmetiyên Hevdem û Aboriya Pêşerojê ==
Di serdema me de pergala aborî ya cîhanê rûbirûyî şoreş û qeyranên kûr dibe:

=== 1. Gerdûnîbûn û Zincîrên Dabînkirinê ===
Bi saya pêşketina ragihandin û veguhastinê, aboriya welatan bi hev ve hate girêdan. Hilberîna ototrombêlekê an telefonê dikare li ser deh welatên cuda dabeş bibe. Ev yek ji aliyekî ve bihayê daxist, lê ji aliyekî din ve aborî li hemberî qeyranên herêmî û şeran zeîftir kir.

=== 2. Guherîna Avhewayê û Aboriya Kesk ===
Modelên hilberînê yên ku xwe dispêrin sotemeniyên fosîlî (petrol û komir) sirûştê wêran dikin. Îro pêngava ber bi &quot;Aboriya Çerxî&quot; (''Circular Economy'') û enerjiya nûjenbar (tav, ba, hîdrojen) bûye mecbûriyeke aborî û mirovî.

=== 3. Aboriya Dîjîtal, Pereyên Krîpto û Zekaya Çêkirî ===

* '''Diravê Dîjîtal''': Bi pêşketina teknolojiya blokzincîrê ([[blockchain]]), dravên krîpto (wekî Bîtkoyîn) derketin ku navendiyeta bankan dixe bin pirsê.
* '''Zekaya Çêkirî (AI) û Otomasyon''': Ji nû ve pênasekirina hêza kar. Karên rûtîn ên kargehan û nivîsgehan ber bi robotan ve diçin, ku ev yek di nava civakan de nîqaşên li ser &quot;Dahata Bingehîn a Gerdûnî&quot; (''Universal Basic Income'') gurr dike.

== Taybetmendiyên Aboriya Kurdistanê ==
[[Kurdistan]] xwedî erdnîgariyeke pir dewlemend û xwedî pêgeheke stratejîk a aborî ye, lê ji ber sedemên dîrokî û siyasî ev potansiyel bi temamî nehatiye bikaranîn:

=== Çavkaniyên Xwezayî û Çandinî ===

* '''Av û Çandinî''': Welatê Mezopotamyayê dergûşa çandiniyê ye. Çemên mîna [[Dîcle]], [[Firat]], Zêya Mezin û Zêya Biçûk axa Kurdistanê dikin yek ji herêmên herî biberek ên Rojhilata Navîn. Li Deşta Heyranê, Deşta Mûşê, Deşta Şarezûrê û Deşta Herranê berhemên wek genim, ceh, pembo, fêkî û titûn tên çandin.
* '''Kanzagerî û Enerjî''': Kurdistan xwedî rezervên mezin ên petrol û gaza sirûştî ye (bi taybetî li Kerkûk, Silêmanî, Hewlêr, Duhok, Êlih û Amedê). Her wiha madenên wek hesin, sifir, krom û mermer bi pirî lê hene.

=== Pirsgirêkên Binyadî yên Aboriya Kurdistanê ===

# '''Parçebûna Siyasî''': Ji ber parvebûna erdnîgariyê di navbera çar dewletan de, bazareke yekgirtî ya neteweyî pêş neketiye û her parçe bi bazara navendî ya dewleta xwe ve hatiye girêdan.
# '''Siyaseta mêtingeriyê''': Di sedsala 20an de çavkaniyên herêmê hatin derxistin lê dahata wan ji bo pêşxistina pîşesaziya giran a bajaran nehat bikaranîn.
# '''Nexweşiya Holendî (Dutch Disease)''': Li başûrê Kurdistanê girêdayîbûna zêde ya bi dahata petrolê re bû sedem ku guh nedin çandinî û pîşesaziya xwemalî.
# '''Pêdiviya bi Çaksaziyê''': Ji bo paşerojê, veberhênana li ser binesaziyê, piştgirîkirina karsazên ciwan, pêşxistina geştyariya xwezayî û dîrokî, û vejandina çandiniyê wekî xalên herî stratejîk tên dîtin.

== Tabloyên Berawirdkirina Zanistî ==

=== 1. Berawirdkirina Pergalên Aborî yên Gerdûnî ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Pîvan
!Aboriya Bazara Azad (Kapîtalîzm)
!Aboriya Planbûyî (Sosyalîzm)
!Aboriya Têkel
|-
|'''Xwedîtiya Amûrên Hilberînê'''
|Karsaz û şîrketên taybet
|Dewlet û saziyên giştî
|Hem şîrketên taybet hem dewlet
|-
|'''Biryardana li ser Hilberînê'''
|Kiriyar û firoşkar bi mekanîzmaya sûkê
|Komîteyên plansaziyê yên navendî
|Bazar biryar dide, lê dewlet rêziknameyan datîne
|-
|'''Diyarkirina Bihayan'''
|Hêza daxwaz û dabînkirinê (arz û teleb)
|Ji aliyê dewletê ve bi biryarnameyan
|Bi giştî azad e, lê di xizmetên sereke de çavdêrî heye
|-
|'''Motîvasyona Sereke'''
|Qazanca şexsî û pêşbirk
|Pêdiviya civakî û wekhevî
|Hevsengiya qazanca karsazî û aramiya civakî
|-
|'''Rola Dewletê'''
|Kêmtirîn e (parastina zagon û ewlehiyê)
|Total e (rêveberiya hemû çalakiyan)
|Stratejîk e (bac, binesazî, saxlemî, edalet)
|-
|'''Mînakên Welatan'''
|DYA, Singapûr (nêzîkî modelê)
|Yekîtiya Sovyetê (kevn), Korêya Bakur
|Swêd, Almanya, Fransa, Norwêc
|}

=== 2. Dibistanên Ramanên Aboriyê ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Dibistan
!Pêşengên Sereke
!Raperîna Dîrokî
!Nêrîna Bingehîn
!Çareseriya ji bo Krîzan
|-
|'''Merkantalîzm'''
|Jean-Baptiste Colbert
|Sedsalên 16–18
|Zêr û zîv saman in; divê îxracat zêde be
|Astengkirina îthalatê bi bacên bilind
|-
|'''Dibistana Klasîk'''
|Adam Smith, David Ricardo
|Dawiya sedsala 18an
|Destê nedîtî yê bazarê, dabeşkirina kedê
|Bila dewlet destwerdanê neke, bazar xwe rast dike
|-
|'''Aboriya Marksîst'''
|Karl Marx, Friedrich Engels
|Nîveka sedsala 19an
|Nirxa zêde, têkoşîna çînan, îstîsmar
|Hilweşandina milkiyeta taybet û şoreşa karkeran
|-
|'''Dibistana Neoklasîk'''
|Alfred Marshall, Walras
|Dawiya sedsala 19an
|Feydeya marjînal, hevsengiya matematîkî
|Hevsengiya xwezayî ya buhayên bazarê
|-
|'''Dibistana Keynesî'''
|John Maynard Keynes
|Salên 1930an
|Xwesteka giştî diyarker e; bazar dikare têk biçe
|Destwerdana dewletê û zêdekirina lêçûnên giştî
|-
|'''Monetarîzm'''
|Milton Friedman
|Salên 1970an
|Çavkaniya krîz û enflasyonê zêdebûna drav e
|Kontrolkirina zexm a hecma drav ji aliyê Banka Navendî ve
|}

== Encam ==
Aborî tenê hejmar, dirav û bazirganî nîne; ew zimanê birêxistinkirina jiyan, ewlehî û azadiya mirovahiyê ye. Civakên ku xwedî binyateke aborî ya xurt, hilberîner û dadperwer bin, dikarin çand, ziman, perwerde û pêşeroja xwe jî ji bindestî û windabûnê biparêzin. Zanîna qanûnên aboriyê ji bo her takekes û neteweyekî mifteya serxwebûn û bextewariyê ye.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

* Friedman, Milton (1962). ''Capitalism and Freedom''. University of Chicago Press.
* Hayek, Friedrich (1944). ''The Road to Serfdom''. Routledge.
* Keynes, John Maynard (1936). ''The General Theory of Employment, Interest and Money''. Macmillan.
* Malthus, Thomas (1798). ''An Essay on the Principle of Population''. J. Johnson, London.
* Mankiw, N. Gregory (2020). ''Principles of Economics'' (9th Edition). Cengage Learning.
* Marshall, Alfred (1890). ''Principles of Economics''. Macmillan and Co.
* Marx, Karl (1867). ''Das Kapital: Kritik der politischen Ökonomie''. Verlag von Otto Meissner, Hamburg.
* Piketty, Thomas (2013). ''Le Capital au XXIe siècle''. Éditions du Seuil, Paris.
* Ricardo, David (1817). ''On the Principles of Political Economy and Taxation''. John Murray, London.
* Samuelson, Paul A. &amp; Nordhaus, William D. (2009). ''Economics'' (19th Edition). McGraw-Hill.
* Smith, Adam (1776). ''An Inquiry into the Nature and Causes of the Wealth of Nations''. W. Strahan and T. Cadell, London.
* Stiglitz, Joseph E. (2002). ''Globalization and Its Discontents''. W. W. Norton &amp; Company.
* Îbn Xeldûn (1377). ''Muqaddimah'' (Wergera Kurdî / Erebî).

[[Kategorî:Aborî| ]]
[[Kategorî:Gotarên mijarên sereke]]</text>
      <sha1>t7fczuhd4j4a6fs567j37w33m1aga9n</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2093097</id>
      <parentid>2093095</parentid>
      <timestamp>2026-09-07T17:28:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2093097</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21983" sha1="3pd8awbc0g3zctq8nmlgvxmobay42u6" xml:space="preserve">{{Bi AIyê nivîsî|tarîx=îlon 2026}}

'''Aborî''' an jî bi têgîna navneteweyî '''Ekonomî''', zanisteke civakî ya bingehîn e ku lêkolînê li ser awayên hilberandin, dabeşkirin, danûstandin û mezaxtina mal, saman û xizmetan di nava civakê de dike. Aborî di heman demê de balê dikişîne ser wê yekê ka mirov, karsazî, sazî û dewlet çawa biryaran didin da ku bi rêya çavkaniyên bisînor û kêm, pêdivî û xwestekên bêdawî yên mirovahiyê dabîn bikin.

Di nava dîroka şaristaniyê de, aborî ne tenê wekî jimartina dirav û bazirganiyê, belkî wekî pergala man û jiyana rojane ya mirovan, hevsengiya hêzê, dabeşkirina keda civakî û bingeha pêşketina çandî û madî ya gelan hatiye dîtin.

== Pêşgotin û Têgîna Giştî ==

=== Koka Peyvê (Etîmolojî) ===

* '''Aborî''': Di zimanê kurdî de peyva ''aborî'' ji koka peyva '''abûr''' an '''abor''' tê. Ev peyv bi wateya &quot;debar&quot;, &quot;şiyan&quot;, &quot;xwedîkirin&quot;, &quot;parastina jiyanê&quot; û &quot;rûmet û serxwebûna madî ya malbatê&quot; hatiye bikaranîn. Lêkera wê di wateya debarkirin an xweyîkirinê de ye ku destnîşan dike mirov çawa debara jiyana xwe dike û malbata xwe ji xizanî û hewcedariyê diparêze.
* '''Ekonomî''': Ev têgîn ji peyva yewnaniya kevn '''''oikonomia''''' (''οἰκονομία'') hatiye wergirtin. Ev peyv ji du beşan pêk tê: ''oikos'' (mal, stargeh, malbat) û ''nomos'' (zagon, rêzik, birêvebirin). Di wateya xwe ya resen de, aborî tê wateya &quot;zagon an hunera birêvebirina karûbarên malê&quot;. Fîlozofên Yewnanî ev têgîn di destpêkê de ji bo rêveberiya dirust a zevî û malbatê bikar anîn, lê bi pêşketina dewlet û bazirganiyê re, ew veguherî rêveberiya samanên tevahiya neteweyê (Aboriya Siyasî).

=== Pirsgirêka Bingehîn a Aboriyê: Kêmasî û Hilbijartin ===
Zanista aboriyê li ser rastiyeke neguhêrbar hatiye avakirin ku jê re '''Kêmasiya Çavkaniyan''' (bi îngilîzî: ''Scarcity'') tê gotin:

# '''Pêdivî û xwestekên mirov bêsînor in''': Xwarin, kinc, sitargeh, tenduristî, perwerde, teknolojî, ewlehî û gelek daxwazên nû her roj zêde dibin.
# '''Çavkaniyên cîhanê bisînor in''': Erd, kanza, av, hêza kar, makîne û dem xwedî hejmareke diyar in û têrê nakin ku di heman demê de hemû xwestekên hemû mirovan bi cih bînin.

Ji ber vê nakokiyê, her takekes û civak neçar e ku '''hilbijartinê''' bike. Her hilbijartinek tê wateya destberdana vebijarkeke din, ku di aboriyê de jê re '''Lêçûna Fersendê''' (''Opportunity Cost'') tê gotin.

== Şaxên Sereke yên Zanista Aboriyê ==
Zanista aboriyê bi giştî dabeşî du baskên sereke dibe: '''Mîkroaborî''' û '''Makroaborî'''.

=== Mîkroaborî (Microeconomics) ===
Mîkroaborî berê xwe dide asta hûr û reftarên yekeyên takekesî yên biryardanê dinirxîne. Ew lêkolîn dike ka kiriyar (mişterî), malbat û fîrme (karsazî) di bin şert û mercên diyar de çawa tevdigerin:

* '''Teoriya Daxwaz û Dabînkirinê (Arz û Teleb)''': Çawa rêjeya tiştekî li bazarê bihayê wî diyar dike. Heke daxwaz zêde be û dabînkirin kêm be, biha bilind dibe; heke dabînkirin zêde be û daxwaz kêm be, biha dadikeve.
* '''Buhayê Hevsengiyê''': Ew xala hevdîtinê ye ku daxwaza kiriyaran û dabînkirina firoşkaran li ser bihayekî hev digirin.
* '''Teoriya Feydeya Marjînal''': Mirov bi her yekeya zêde ya tiştekî ku bi kar tîne, çi qas kêfxweşî an feydeyê bi dest dixe.
* '''Binyata Bazaran''': Bazara pêşbirka bêkêmasî (mukemel), bazara monopolê (yekdestî), û olîgopol (desthilata çend fîrmayan).

=== Makroaborî (Macroeconomics) ===
Makroaborî lêkolînê li ser aboriyê bi giştî û di asta neteweyî û navneteweyî de dike. Ew li şûna karsaziyekê, tevahiya pergalê dinirxîne:

* '''Berhema Navxweyî ya Xav ([[Berhema Navxweyî ya Xav|BNX / GDP]])''': Nirxa giştî ya diravî ya hemû mal û xizmetên ku di nava sînorên welatekî de di salekê de hatine hilberandin.
* '''[[Enflasyon]] û Deflasyon''': Zêdebûna giştî û berdewam a buhayên mal û xizmetan ku hêza kirînê ya dirav kêm dike. Deflasyon jî daketina giştî ya bihayan e.
* '''Bêkarî (Bêmilî)''': Rêjeya wan kesên ku dixwazin bixebitin û şiyana wan heye, lê kar nabînin.
* '''Siyasetên Dewletê''':
** '''Siyaseta Diravî (Monetary Policy)''': Ji aliyê Banka Navendî ve bi rêya rêjeya faîzê û hecma diravê tê meşandin.
** '''Siyaseta Darayî (Fiscal Policy)''': Ji aliyê hikûmetê ve bi rêya bac û lêçûnên giştî tê birêvebirin.

== Pêvajo û Hêmanên Çalakiya Aborî ==
Çalakiya aborî ji çar qonaxên bingehîn ên girêdayî hev pêk tê:

=== 1. Hilberandin (Production) ===
Hilberandin çêkirin an afirandina nirx, kelûpel û xizmetguzariyan e. Ji bo ku hilberandinek pêk broke, pêdivî bi çar hêmanên bingehîn heye:

# '''Ax û Çavkaniyên Xwezayî''': Erd, av, daristan, petrol, gaz û kanzayên kûr ên erdê. Dahata ku ji axê tê wekî ''kirê'' tê binavkirin.
# '''Ked (Hêza Kar)''': Hemû hewldanên fîzîkî û zihnî yên mirovan ên di pêvajoya hilberînê de. Dahata kedê wekî ''mûçe'' an ''meaş'' tê dayîn.
# '''Sermaye (Kapîtal)''': Tiştên çêkirî yên ku ji bo hilberandina tiştên din tên bikaranîn; mîna makîne, amûr, kargeh, rê û binesazî. Dahata sermayeyê wekî ''faîz'' tê dîtin.
# '''Karsazî (Pêşengî)''': Şiyan û cesareta mirov a ji bo berhevkirina sê hêmanên din, nûbûn (inovasyon) û girtina rîskên aborî. Dahata karsaziyê wekî ''qazanc'' (kar) tê pênasekirin.

=== 2. Belavkirin (Distribution) ===
Ev qonax nîşan dide ka saman û dahata giştî ya ku hatiye hilberandin di nava çînên civakê, kedkaran, xwediyên sermayeyê û dewletê de bi çi awayî tê dabeşkirin. Yek ji mezintirîn gengeşiyên aboriyê dadperweriya di belavkirina dahatê de ye.

=== 3. Danûstandin û Bazirganî (Exchange &amp; Trade) ===
Bazirganî ew pêvajo ye ku mal û xizmet di navbera karker, fîrme û dewletan de tên guhertin:

* '''Pergala Teqesê (Barter / Trampa)''': Berî derketina pereyan, mirovan tiştek bi tiştekî din diguherand (mînak: genim didan û hirî distandin). Lê ev pergal pir dijwar bû ji ber ku pêdivî bi &quot;hevhatina du alî ya pêdiviyan&quot; hebû.
* '''Dirav (Pere)''': Dirav hem amûra pîvandina nirxê ye, hem navgîna danûstandinê ye û hem jî amûra tomarkirina samanê ye.
* '''Bazirganiya Navneteweyî''': Firotina malan bo derve (hinardekirin / îxracat) û kirîna wan ji derve (hawirdekirin / îthalat).

=== 4. Mezaxtin (Consumption) ===
Mezaxtin bikaranîna rasterast a mal û xizmetan e ji bo têrkirina pêdiviyên rojane. Ew qonaxa dawî ya çerxa aboriyê ye; heke mezaxtin nebe, hilberandin jî radiweste.

== Pergalên Aborî yên Gerdûnî ==
Di dîroka cîhanê de civakan bersivên cuda dane sê pirsên bingehîn: ''Çi were hilberandin?'', ''Çawa were hilberandin?'', û ''Ji bo kê were hilberandin?''. Li gorî bersivên van pirsan, çend pergalên aborî yên sereke derketine holê:

=== Aboriya Bazara Azad (Kapîtalîzm) ===
Di vê pergalê de amûrên hilberînê di destê kesan û şîrketên taybet de ne. Taybetmendiyên sereke:

* '''Xwedîtiya Taybet''': Her kes dikare mal û kargehan bike milkê xwe.
* '''Mekanîzmaya Bihayê''': Çi were hilberandin ne bi destê dewletê, belkî bi daxwaz û dabînkirina li bazarê diyar dibe.
* '''Destê Nedîtî''': Wekî ku [[Adam Smith]] gotiye, gava her kes li dû berjewendiya xwe ya takekesî be, bi rêya pêşbirkê feydeyê digihîne tevahiya civakê.
* '''Pêşbirk''': Hilberîner ji bo qazanca herî bilind hewl didin kelûpelên baştir û erzantir pêşkêş bikin.

=== Aboriya Planbûyî ya Navendî (Sosyalîzm û Komunîzm) ===
Di vê pergalê de hemû an piraniya amûrên hilberînê xwedîtiya giştî ne û di destê dewletê de ne:

* '''Plansaziya Dewletê''': Komîteyeke navendî biryarê dide ka çi, çi qas û bi çi bihayî were hilberandin.
* '''Redkirina Qazanca Takekesî''': Armanca sereke ne dewlemendbûna şexsî ye, lê belê bicihanîna hewcedariyên hemû xelkê ye.
* '''Nimûneya Dîrokî''': Yekîtiya Sovyetê û welatên Bloka Rojhilat di sedsala 20an de ev model meşandin.

=== Aboriya Têkel (Mixed Economy) ===
Pergala aborî ya ku hêmanên bazara azad û destwerdana dewletê digihîne hev. Îro piraniya welatên cîhanê xwedî aboriyeke têkel in:

* Sektora taybet azad e ku veberhênanê bike û pêşbirkê bimeşîne.
* Dewlet jî di qadên stratejîk de (perwerde, tenduristî, rê, dad, ewlehî) xizmetê dike û ji bo rêgirtina li zêdegaviyên bazarê zagonan datîne.
* Mînaka herî serkeftî: Welatên Skandînavyayê (modela sosyaldemokrat a bakurê Ewropayê) ku bazara azad bi tora bihêz a ewlehiya civakî re girê didin.

=== Aboriya Kevneşopî (Traditional Economy) ===
Pergala herî kevn e ku li ser bingeha dab û nêrît, çandiniya xwerû, kedîkirina heywanan û nêçîrê hatiye avakirin. Hilberîn tenê ji bo têrkirina malbatê an qebîleyê ye û guherîn tê de pir hêdî pêk tê.

== Dîroka Raman û Dibistanên Aboriyê ==
Dîroka ramanên aboriyê nîşan dide ka ramana mirovî li ser saman, hêz û xebatê çawa pêşketiye:

=== Dema Kevnar û Serdema Navîn ===

* '''Mezopotamya''': Yekem tomarkirinên bazirganiyê, dayîna faîzê û zagonên li ser deyndariyê di Qanûnên Hemûrabî de li Mezopotamyayê hatin nivîsandin.
* '''Felsefeya Yewnanî''': [[Arîstoteles]] di navbera &quot;aborî&quot; (rêveberiya pêdiviyên jiyanê) û &quot;krematîstîk&quot; (berhevkirina pereyan bi tenê ji bo quretî û zêdebûnê) de ciyawazî danî û faîzê wek tiştekî nerewa dît.
* '''[[Îbn Xeldûn]]''' (1332–1406): Di pirtûka xwe ya navdar ''Mukedîme'' de nîşan da ku nirxa her tiştî ji keda mirov tê. Wî her wiha bandora bacê li ser hilberînê şirove kir (teoriya ku piştre bû bingeha xêza Laffer).

=== Merkantalîzm û Fîzyokratî (Sedsalên 16–18) ===

* '''Merkantalîzm''': Bawer dikir ku hêza dewletekê bi rêjeya zêr û zîvê di xezîneyê de tê pîvandin. Ji bo vê jî divê îxracat zêde be û îthalat bi bacên giran were astengkirin.
* '''Fîzyokratî''': Bi pêşengiya François Quesnay, fîzyokratan got ku tenê [[çandinî]] nirxa nû diafirîne, ji ber ku xweza berhemdar e. Wan dirûşma dîrokî ya &quot;''Laissez-faire, laissez-passer''&quot; (Bihêlin bila bikin, bihêlin bila derbas bibin) anî rojevê.

=== Dibistana Klasîk (Sedsalên 18–19) ===

* '''[[Adam Smith]]''' (1723–1790): Bavê aboriya nûjen tê hesibandin. Di pirtûka xwe ya navdar ''Dewlemendiya Neteweyan'' (''The Wealth of Nations'', 1776) de parast ku dabeşkirina kedê û bazara azad a bêdestwerdan çavkaniya dewlemendiyê ne.
* '''[[David Ricardo]]''' (1772–1823): Teoriya &quot;Avantaja Berawirdî&quot; (''Comparative Advantage'') damezirand, ku nîşan dide bazirganiya navneteweyî çawa feydeyê dide hemû aliyên beşdar.
* '''[[Thomas Malthus]]''': Hişyarî da ku nifûsa mirovan bi awayekî geometrîk zêde dibe, lê xwarin bi awayekî arîtmetîk zêde dibe, lewma qeyranên birçîbûnê neçar in.

=== Rexneya Marksîst û Aboriya Siyasî ===

* '''[[Karl Marx]]''' (1818–1883): Di pirtûka xwe ya mezin ''Das Kapital'' de mekanîzmayên kapîtalîzmê analîz kir. Wî got ku sermayedar &quot;nirxa zêde&quot; (''Surplus Value'') ya ku karker diafirînin desteser dikin. Li gorî Marx, ev nakokiya di navbera burjuwazî û proletaryayê de dê bibe sedema qeyranên navxweyî û hilweşîna kapîtalîzmê.

=== Dibistana Neoklasîk û Şoreşa Marjînalîst ===
Di dawiya sedsala 19an de zanyarên wek Alfred Marshall, Léon Walras û Carl Menger nêrîneke nû anîn. Wan got ku nirxa tiştekî ne tenê ji keda wî, belkî ji feydeya ku mirov di marjînalê de jê digire tê. Wan matematîk û modelên hevsengiyê xistin navenda analîzên aborî.

=== Şoreşa Keynesî ===

* '''[[John Maynard Keynes]]''' (1883–1946): Di dema Krîza Mezin a sala 1929an de dît ku bazara azad bi xwe nikare zû hevsengiyê ava bike. Di pirtûka xwe ya sala 1936an de parast ku di demên krîz û bêkariyê de divê dewlet bikeve dewrê, xwesteka giştî (''Aggregate Demand'') bilind bike û bi lêçûnên giştî aboriyê zindî bike.

=== Monetarîzm û Dibistana Nûjen ===

* '''[[Milton Friedman]]''' û Dibistana Şîkagoyê: Li dijî destwerdana Keynesî derketin û gotin ku enflasyon her dem û li her derê diyardeyeke diravî ye. Ji ber vê yekê, rola sereke divê kontrolkirina hecma diravê be, ne zêdekirina bac û lêçûnên dewletê.

== Sektorên Aboriyê ==
Çalakiyên aborî di nav civakê de li gorî qada kar dabeşî pênc sektoran dibin:

# '''Sektora Yekemîn (Sektora Çavkaniyên Xwezayî)''': Derxistin û berhevkirina madeyên xav ji xwezayê. Ev sektor [[çandinî]], heywandarî, masîvanî, daristanvanî û derxistina kanzayan (maden) li xwe digire.
# '''Sektora Duyemîn (Sektora Pîşesazî û Çêkirinê)''': Veguherandina madeyên xav bo kelûpelên nû yên bikêrhatî. Kargehên tekstîlê, çêkirina ototrombêlan, kîmya, avahîsazî û hilberîna enerjiyê di vê sektorê de ne.
# '''Sektora Sêyemîn (Sektora Xizmetguzariyê)''': Li şûna kelûpelên berbiçav, xizmet tên pêşkêşkirin. Veguhastin, bankagerî, bîme, geştyarî (turîzm), perwerde, saxlemî û bazirganiya firotanê dikevin vê beşê.
# '''Sektora Çaremîn (Sektora Zanyarî û Agahdariyê)''': Çalakiyên li ser bingeha zanist û agahdariyê; wekî teknolojiya agahdariyê (IT), nermalav, lêkolîn û pêşxistin (R&amp;D) û ragihandina nûjen.
# '''Sektora Pêncemîn (Sektora Rêveberiya Bilind)''': Astên herî bilind ên biryardana stratejîk; serokên fîrmayan, rêveberên hikûmetê, zanîngeh û saziyên biryardayînê.

== Nîşaneyên Sereke yên Aboriyê ==
Ji bo nirxandina rewşa aboriya welatekî, pispor çavdêriya çend nîşaneyên bingehîn dikin:
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Nîşaneya Aborî
!Kurtenivîs
!Şirove û Girîngiya Wê
|-
|'''Berhema Navxweyî ya Xav'''
|BNX / GDP
|Nirxa tevahiya hilberîna li hundirê sînorên welêt di salekê de. Mezinahiya giştî ya aboriyê nîşan dide.
|-
|'''Berhema Neteweyî ya Xav'''
|GNP / BNTX
|Tevahiya nirxa hilberîna welatiyên welatekî, çi li hundir bin çi li derveyî welat bin.
|-
|'''Rêjeya Enflasyonê'''
|CPI / IBS
|Leza bilindbûna buhayên bazarê ya li ser esasê selika mal û xizmetan; hêza kirînê dipîve.
|-
|'''Rêjeya Bêkariyê'''
| -
|Ji sedî ya wan kesên bêkar ên ku li kar digerin li gorî tevahiya hêza kar a çalak.
|-
|'''Hevkêşeya Gini'''
|Gini
|Nîşaneya newekheviya dabeşkirina dahatê di navbera welatiyan de (ji 0: wekheviya kamil, heta 1: newekheviya tam).
|-
|'''Indeksa Pêşveçûna Mirovî'''
|IPM / HDI
|Pîvaneke Neteweyên Yekbûyî ku ne tenê dahatê, lê dirêjiya temen û asta perwerdeyê jî dinirxîne.
|-
|'''Hevsengiya Tezmînatê'''
|BoP
|Cudahiya di navbera tevahiya diravê ku dikeve welêt û diravê ku ji welêt derdikeve.
|}

== Zehmetiyên Hevdem û Aboriya Pêşerojê ==
Di serdema me de pergala aborî ya cîhanê rûbirûyî şoreş û qeyranên kûr dibe:

=== 1. Gerdûnîbûn û Zincîrên Dabînkirinê ===
Bi saya pêşketina ragihandin û veguhastinê, aboriya welatan bi hev ve hate girêdan. Hilberîna ototrombêlekê an telefonê dikare li ser deh welatên cuda dabeş bibe. Ev yek ji aliyekî ve bihayê daxist, lê ji aliyekî din ve aborî li hemberî qeyranên herêmî û şeran zeîftir kir.

=== 2. Guherîna Avhewayê û Aboriya Kesk ===
Modelên hilberînê yên ku xwe dispêrin sotemeniyên fosîlî (petrol û komir) sirûştê wêran dikin. Îro pêngava ber bi &quot;Aboriya Çerxî&quot; (''Circular Economy'') û enerjiya nûjenbar (tav, ba, hîdrojen) bûye mecbûriyeke aborî û mirovî.

=== 3. Aboriya Dîjîtal, Pereyên Krîpto û Zekaya Çêkirî ===

* '''Diravê Dîjîtal''': Bi pêşketina teknolojiya blokzincîrê ([[blockchain]]), dravên krîpto (wekî Bîtkoyîn) derketin ku navendiyeta bankan dixe bin pirsê.
* '''Zekaya Çêkirî (AI) û Otomasyon''': Ji nû ve pênasekirina hêza kar. Karên rûtîn ên kargehan û nivîsgehan ber bi robotan ve diçin, ku ev yek di nava civakan de nîqaşên li ser &quot;Dahata Bingehîn a Gerdûnî&quot; (''Universal Basic Income'') gurr dike.

== Taybetmendiyên Aboriya Kurdistanê ==
[[Kurdistan]] xwedî erdnîgariyeke pir dewlemend û xwedî pêgeheke stratejîk a aborî ye, lê ji ber sedemên dîrokî û siyasî ev potansiyel bi temamî nehatiye bikaranîn:

=== Çavkaniyên Xwezayî û Çandinî ===

* '''Av û Çandinî''': Welatê Mezopotamyayê dergûşa çandiniyê ye. Çemên mîna [[Dîcle]], [[Firat]], Zêya Mezin û Zêya Biçûk axa Kurdistanê dikin yek ji herêmên herî biberek ên Rojhilata Navîn. Li Deşta Heyranê, Deşta Mûşê, Deşta Şarezûrê û Deşta Herranê berhemên wek genim, ceh, pembo, fêkî û titûn tên çandin.
* '''Kanzagerî û Enerjî''': Kurdistan xwedî rezervên mezin ên petrol û gaza sirûştî ye (bi taybetî li Kerkûk, Silêmanî, Hewlêr, Duhok, Êlih û Amedê). Her wiha madenên wek hesin, sifir, krom û mermer bi pirî lê hene.

=== Pirsgirêkên Binyadî yên Aboriya Kurdistanê ===

# '''Parçebûna Siyasî''': Ji ber parvebûna erdnîgariyê di navbera çar dewletan de, bazareke yekgirtî ya neteweyî pêş neketiye û her parçe bi bazara navendî ya dewleta xwe ve hatiye girêdan.
# '''Siyaseta mêtingeriyê''': Di sedsala 20an de çavkaniyên herêmê hatin derxistin lê dahata wan ji bo pêşxistina pîşesaziya giran a bajaran nehat bikaranîn.
# '''Nexweşiya Holendî (Dutch Disease)''': Li başûrê Kurdistanê girêdayîbûna zêde ya bi dahata petrolê re bû sedem ku guh nedin çandinî û pîşesaziya xwemalî.
# '''Pêdiviya bi Çaksaziyê''': Ji bo paşerojê, veberhênana li ser binesaziyê, piştgirîkirina karsazên ciwan, pêşxistina geştyariya xwezayî û dîrokî, û vejandina çandiniyê wekî xalên herî stratejîk tên dîtin.

== Tabloyên Berawirdkirina Zanistî ==

=== 1. Berawirdkirina Pergalên Aborî yên Gerdûnî ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Pîvan
!Aboriya Bazara Azad (Kapîtalîzm)
!Aboriya Planbûyî (Sosyalîzm)
!Aboriya Têkel
|-
|'''Xwedîtiya Amûrên Hilberînê'''
|Karsaz û şîrketên taybet
|Dewlet û saziyên giştî
|Hem şîrketên taybet hem dewlet
|-
|'''Biryardana li ser Hilberînê'''
|Kiriyar û firoşkar bi mekanîzmaya sûkê
|Komîteyên plansaziyê yên navendî
|Bazar biryar dide, lê dewlet rêziknameyan datîne
|-
|'''Diyarkirina Bihayan'''
|Hêza daxwaz û dabînkirinê (arz û teleb)
|Ji aliyê dewletê ve bi biryarnameyan
|Bi giştî azad e, lê di xizmetên sereke de çavdêrî heye
|-
|'''Motîvasyona Sereke'''
|Qazanca şexsî û pêşbirk
|Pêdiviya civakî û wekhevî
|Hevsengiya qazanca karsazî û aramiya civakî
|-
|'''Rola Dewletê'''
|Kêmtirîn e (parastina zagon û ewlehiyê)
|Total e (rêveberiya hemû çalakiyan)
|Stratejîk e (bac, binesazî, saxlemî, edalet)
|-
|'''Mînakên Welatan'''
|DYA, Singapûr (nêzîkî modelê)
|Yekîtiya Sovyetê (kevn), Korêya Bakur
|Swêd, Almanya, Fransa, Norwêc
|}

=== 2. Dibistanên Ramanên Aboriyê ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Dibistan
!Pêşengên Sereke
!Raperîna Dîrokî
!Nêrîna Bingehîn
!Çareseriya ji bo Krîzan
|-
|'''Merkantalîzm'''
|Jean-Baptiste Colbert
|Sedsalên 16–18
|Zêr û zîv saman in; divê îxracat zêde be
|Astengkirina îthalatê bi bacên bilind
|-
|'''Dibistana Klasîk'''
|Adam Smith, David Ricardo
|Dawiya sedsala 18an
|Destê nedîtî yê bazarê, dabeşkirina kedê
|Bila dewlet destwerdanê neke, bazar xwe rast dike
|-
|'''Aboriya Marksîst'''
|Karl Marx, Friedrich Engels
|Nîveka sedsala 19an
|Nirxa zêde, têkoşîna çînan, îstîsmar
|Hilweşandina milkiyeta taybet û şoreşa karkeran
|-
|'''Dibistana Neoklasîk'''
|Alfred Marshall, Walras
|Dawiya sedsala 19an
|Feydeya marjînal, hevsengiya matematîkî
|Hevsengiya xwezayî ya buhayên bazarê
|-
|'''Dibistana Keynesî'''
|John Maynard Keynes
|Salên 1930an
|Xwesteka giştî diyarker e; bazar dikare têk biçe
|Destwerdana dewletê û zêdekirina lêçûnên giştî
|-
|'''Monetarîzm'''
|Milton Friedman
|Salên 1970an
|Çavkaniya krîz û enflasyonê zêdebûna drav e
|Kontrolkirina zexm a hecma drav ji aliyê Banka Navendî ve
|}

== Encam ==
Aborî tenê hejmar, dirav û bazirganî nîne; ew zimanê birêxistinkirina jiyan, ewlehî û azadiya mirovahiyê ye. Civakên ku xwedî binyateke aborî ya xurt, hilberîner û dadperwer bin, dikarin çand, ziman, perwerde û pêşeroja xwe jî ji bindestî û windabûnê biparêzin. Zanîna qanûnên aboriyê ji bo her takekes û neteweyekî mifteya serxwebûn û bextewariyê ye.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

* Friedman, Milton (1962). ''Capitalism and Freedom''. University of Chicago Press.
* Hayek, Friedrich (1944). ''The Road to Serfdom''. Routledge.
* Keynes, John Maynard (1936). ''The General Theory of Employment, Interest and Money''. Macmillan.
* Malthus, Thomas (1798). ''An Essay on the Principle of Population''. J. Johnson, London.
* Mankiw, N. Gregory (2020). ''Principles of Economics'' (9th Edition). Cengage Learning.
* Marshall, Alfred (1890). ''Principles of Economics''. Macmillan and Co.
* Marx, Karl (1867). ''Das Kapital: Kritik der politischen Ökonomie''. Verlag von Otto Meissner, Hamburg.
* Piketty, Thomas (2013). ''Le Capital au XXIe siècle''. Éditions du Seuil, Paris.
* Ricardo, David (1817). ''On the Principles of Political Economy and Taxation''. John Murray, London.
* Samuelson, Paul A. &amp; Nordhaus, William D. (2009). ''Economics'' (19th Edition). McGraw-Hill.
* Smith, Adam (1776). ''An Inquiry into the Nature and Causes of the Wealth of Nations''. W. Strahan and T. Cadell, London.
* Stiglitz, Joseph E. (2002). ''Globalization and Its Discontents''. W. W. Norton &amp; Company.
* Îbn Xeldûn (1377). ''Muqaddimah'' (Wergera Kurdî / Erebî).

[[Kategorî:Aborî| ]]
[[Kategorî:Gotarên mijarên sereke]]</text>
      <sha1>3pd8awbc0g3zctq8nmlgvxmobay42u6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2093107</id>
      <parentid>2093097</parentid>
      <timestamp>2026-09-07T17:45:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RezanTovjin</username>
        <id>60</id>
      </contributor>
      <comment>Ferhenga Aboriyê û hnek sernvîsên ferz hatin lêzêdekirin.</comment>
      <origin>2093107</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22127" sha1="aeb7qwqwax8zwshqx2zkqnrhc8q0qj6" xml:space="preserve">{{Bi AIyê nivîsî|tarîx=îlon 2026}}

'''Aborî''' an jî bi têgîna navneteweyî '''Ekonomî''', zanisteke civakî ya bingehîn e ku lêkolînê li ser awayên hilberandin, dabeşkirin, danûstandin û mezaxtina mal, saman û xizmetan di nava civakê de dike. Aborî di heman demê de balê dikişîne ser wê yekê ka mirov, karsazî, sazî û dewlet çawa biryaran didin da ku bi rêya çavkaniyên bisînor û kêm, pêdivî û xwestekên bêdawî yên mirovahiyê dabîn bikin.

Di nava dîroka şaristaniyê de, aborî ne tenê wekî jimartina dirav û bazirganiyê, belkî wekî pergala man û jiyana rojane ya mirovan, hevsengiya hêzê, dabeşkirina keda civakî û bingeha pêşketina çandî û madî ya gelan hatiye dîtin.

== Pêşgotin û Têgîna Giştî ==

=== Koka Peyvê (Etîmolojî) ===

* '''Aborî''': Di zimanê kurdî de peyva ''aborî'' ji koka peyva '''abûr''' an '''abor''' tê. Ev peyv bi wateya &quot;debar&quot;, &quot;şiyan&quot;, &quot;xwedîkirin&quot;, &quot;parastina jiyanê&quot; û &quot;rûmet û serxwebûna madî ya malbatê&quot; hatiye bikaranîn. Lêkera wê di wateya debarkirin an xweyîkirinê de ye ku destnîşan dike mirov çawa debara jiyana xwe dike û malbata xwe ji xizanî û hewcedariyê diparêze.
* '''Ekonomî''': Ev têgîn ji peyva yewnaniya kevn '''''oikonomia''''' (''οἰκονομία'') hatiye wergirtin. Ev peyv ji du beşan pêk tê: ''oikos'' (mal, stargeh, malbat) û ''nomos'' (zagon, rêzik, birêvebirin). Di wateya xwe ya resen de, aborî tê wateya &quot;zagon an hunera birêvebirina karûbarên malê&quot;. Fîlozofên Yewnanî ev têgîn di destpêkê de ji bo rêveberiya dirust a zevî û malbatê bikar anîn, lê bi pêşketina dewlet û bazirganiyê re, ew veguherî rêveberiya samanên tevahiya neteweyê (Aboriya Siyasî).

=== Pirsgirêka Bingehîn a Aboriyê: Kêmasî û Hilbijartin ===
Zanista aboriyê li ser rastiyeke neguhêrbar hatiye avakirin ku jê re '''Kêmasiya Çavkaniyan''' (bi îngilîzî: ''Scarcity'') tê gotin:

# '''Pêdivî û xwestekên mirov bêsînor in''': Xwarin, kinc, sitargeh, tenduristî, perwerde, teknolojî, ewlehî û gelek daxwazên nû her roj zêde dibin.
# '''Çavkaniyên cîhanê bisînor in''': Erd, kanza, av, hêza kar, makîne û dem xwedî hejmareke diyar in û têrê nakin ku di heman demê de hemû xwestekên hemû mirovan bi cih bînin.

Ji ber vê nakokiyê, her takekes û civak neçar e ku '''hilbijartinê''' bike. Her hilbijartinek tê wateya destberdana vebijarkeke din, ku di aboriyê de jê re '''Lêçûna Fersendê''' (''Opportunity Cost'') tê gotin.

== Şaxên Sereke yên Zanista Aboriyê ==
Zanista aboriyê bi giştî dabeşî du baskên sereke dibe: '''Mîkroaborî''' û '''Makroaborî'''.

=== Mîkroaborî (Microeconomics) ===
Mîkroaborî berê xwe dide asta hûr û reftarên yekeyên takekesî yên biryardanê dinirxîne. Ew lêkolîn dike ka kiriyar (mişterî), malbat û fîrme (karsazî) di bin şert û mercên diyar de çawa tevdigerin:

* '''Teoriya Daxwaz û Dabînkirinê (Arz û Teleb)''': Çawa rêjeya tiştekî li bazarê bihayê wî diyar dike. Heke daxwaz zêde be û dabînkirin kêm be, biha bilind dibe; heke dabînkirin zêde be û daxwaz kêm be, biha dadikeve.
* '''Buhayê Hevsengiyê''': Ew xala hevdîtinê ye ku daxwaza kiriyaran û dabînkirina firoşkaran li ser bihayekî hev digirin.
* '''Teoriya Feydeya Marjînal''': Mirov bi her yekeya zêde ya tiştekî ku bi kar tîne, çi qas kêfxweşî an feydeyê bi dest dixe.
* '''Binyata Bazaran''': Bazara pêşbirka bêkêmasî (mukemel), bazara monopolê (yekdestî), û olîgopol (desthilata çend fîrmayan).

=== Makroaborî (Macroeconomics) ===
Makroaborî lêkolînê li ser aboriyê bi giştî û di asta neteweyî û navneteweyî de dike. Ew li şûna karsaziyekê, tevahiya pergalê dinirxîne:

* '''Berhema Navxweyî ya Xav ([[Berhema Navxweyî ya Xav|BNX / GDP]])''': Nirxa giştî ya diravî ya hemû mal û xizmetên ku di nava sînorên welatekî de di salekê de hatine hilberandin.
* '''[[Enflasyon]] û Deflasyon''': Zêdebûna giştî û berdewam a buhayên mal û xizmetan ku hêza kirînê ya dirav kêm dike. Deflasyon jî daketina giştî ya bihayan e.
* '''Bêkarî (Bêmilî)''': Rêjeya wan kesên ku dixwazin bixebitin û şiyana wan heye, lê kar nabînin.
* '''Siyasetên Dewletê''':
** '''Siyaseta Diravî (Monetary Policy)''': Ji aliyê Banka Navendî ve bi rêya rêjeya faîzê û hecma diravê tê meşandin.
** '''Siyaseta Darayî (Fiscal Policy)''': Ji aliyê hikûmetê ve bi rêya bac û lêçûnên giştî tê birêvebirin.

== Pêvajo û Hêmanên Çalakiya Aborî ==
Çalakiya aborî ji çar qonaxên bingehîn ên girêdayî hev pêk tê:

=== 1. Hilberandin (Production) ===
Hilberandin çêkirin an afirandina nirx, kelûpel û xizmetguzariyan e. Ji bo ku hilberandinek pêk broke, pêdivî bi çar hêmanên bingehîn heye:

# '''Ax û Çavkaniyên Xwezayî''': Erd, av, daristan, petrol, gaz û kanzayên kûr ên erdê. Dahata ku ji axê tê wekî ''kirê'' tê binavkirin.
# '''Ked (Hêza Kar)''': Hemû hewldanên fîzîkî û zihnî yên mirovan ên di pêvajoya hilberînê de. Dahata kedê wekî ''mûçe'' an ''meaş'' tê dayîn.
# '''Sermaye (Kapîtal)''': Tiştên çêkirî yên ku ji bo hilberandina tiştên din tên bikaranîn; mîna makîne, amûr, kargeh, rê û binesazî. Dahata sermayeyê wekî ''faîz'' tê dîtin.
# '''Karsazî (Pêşengî)''': Şiyan û cesareta mirov a ji bo berhevkirina sê hêmanên din, nûbûn (inovasyon) û girtina rîskên aborî. Dahata karsaziyê wekî ''qazanc'' (kar) tê pênasekirin.

=== 2. Belavkirin (Distribution) ===
Ev qonax nîşan dide ka saman û dahata giştî ya ku hatiye hilberandin di nava çînên civakê, kedkaran, xwediyên sermayeyê û dewletê de bi çi awayî tê dabeşkirin. Yek ji mezintirîn gengeşiyên aboriyê dadperweriya di belavkirina dahatê de ye.

=== 3. Danûstandin û Bazirganî (Exchange &amp; Trade) ===
Bazirganî ew pêvajo ye ku mal û xizmet di navbera karker, fîrme û dewletan de tên guhertin:

* '''Pergala Teqesê (Barter / Trampa)''': Berî derketina pereyan, mirovan tiştek bi tiştekî din diguherand (mînak: genim didan û hirî distandin). Lê ev pergal pir dijwar bû ji ber ku pêdivî bi &quot;hevhatina du alî ya pêdiviyan&quot; hebû.
* '''Dirav (Pere)''': Dirav hem amûra pîvandina nirxê ye, hem navgîna danûstandinê ye û hem jî amûra tomarkirina samanê ye.
* '''Bazirganiya Navneteweyî''': Firotina malan bo derve (hinardekirin / îxracat) û kirîna wan ji derve (hawirdekirin / îthalat).

=== 4. Mezaxtin (Consumption) ===
Mezaxtin bikaranîna rasterast a mal û xizmetan e ji bo têrkirina pêdiviyên rojane. Ew qonaxa dawî ya çerxa aboriyê ye; heke mezaxtin nebe, hilberandin jî radiweste.

== Pergalên Aborî yên Gerdûnî ==
Di dîroka cîhanê de civakan bersivên cuda dane sê pirsên bingehîn: ''Çi were hilberandin?'', ''Çawa were hilberandin?'', û ''Ji bo kê were hilberandin?''. Li gorî bersivên van pirsan, çend pergalên aborî yên sereke derketine holê:

=== Aboriya Bazara Azad (Kapîtalîzm) ===
Di vê pergalê de amûrên hilberînê di destê kesan û şîrketên taybet de ne. Taybetmendiyên sereke:

* '''Xwedîtiya Taybet''': Her kes dikare mal û kargehan bike milkê xwe.
* '''Mekanîzmaya Bihayê''': Çi were hilberandin ne bi destê dewletê, belkî bi daxwaz û dabînkirina li bazarê diyar dibe.
* '''Destê Nedîtî''': Wekî ku [[Adam Smith]] gotiye, gava her kes li dû berjewendiya xwe ya takekesî be, bi rêya pêşbirkê feydeyê digihîne tevahiya civakê.
* '''Pêşbirk''': Hilberîner ji bo qazanca herî bilind hewl didin kelûpelên baştir û erzantir pêşkêş bikin.

=== Aboriya Planbûyî ya Navendî (Sosyalîzm û Komunîzm) ===
Di vê pergalê de hemû an piraniya amûrên hilberînê xwedîtiya giştî ne û di destê dewletê de ne:

* '''Plansaziya Dewletê''': Komîteyeke navendî biryarê dide ka çi, çi qas û bi çi bihayî were hilberandin.
* '''Redkirina Qazanca Takekesî''': Armanca sereke ne dewlemendbûna şexsî ye, lê belê bicihanîna hewcedariyên hemû xelkê ye.
* '''Nimûneya Dîrokî''': Yekîtiya Sovyetê û welatên Bloka Rojhilat di sedsala 20an de ev model meşandin.

=== Aboriya Têkel (Mixed Economy) ===
Pergala aborî ya ku hêmanên bazara azad û destwerdana dewletê digihîne hev. Îro piraniya welatên cîhanê xwedî aboriyeke têkel in:

* Sektora taybet azad e ku veberhênanê bike û pêşbirkê bimeşîne.
* Dewlet jî di qadên stratejîk de (perwerde, tenduristî, rê, dad, ewlehî) xizmetê dike û ji bo rêgirtina li zêdegaviyên bazarê zagonan datîne.
* Mînaka herî serkeftî: Welatên Skandînavyayê (modela sosyaldemokrat a bakurê Ewropayê) ku bazara azad bi tora bihêz a ewlehiya civakî re girê didin.

=== Aboriya Kevneşopî (Traditional Economy) ===
Pergala herî kevn e ku li ser bingeha dab û nêrît, çandiniya xwerû, kedîkirina heywanan û nêçîrê hatiye avakirin. Hilberîn tenê ji bo têrkirina malbatê an qebîleyê ye û guherîn tê de pir hêdî pêk tê.

== Dîroka Raman û Dibistanên Aboriyê ==
Dîroka ramanên aboriyê nîşan dide ka ramana mirovî li ser saman, hêz û xebatê çawa pêşketiye:

=== Dema Kevnar û Serdema Navîn ===

* '''Mezopotamya''': Yekem tomarkirinên bazirganiyê, dayîna faîzê û zagonên li ser deyndariyê di Qanûnên Hemûrabî de li Mezopotamyayê hatin nivîsandin.
* '''Felsefeya Yewnanî''': [[Arîstoteles]] di navbera &quot;aborî&quot; (rêveberiya pêdiviyên jiyanê) û &quot;krematîstîk&quot; (berhevkirina pereyan bi tenê ji bo quretî û zêdebûnê) de ciyawazî danî û faîzê wek tiştekî nerewa dît.
* '''[[Îbn Xeldûn]]''' (1332–1406): Di pirtûka xwe ya navdar ''Mukedîme'' de nîşan da ku nirxa her tiştî ji keda mirov tê. Wî her wiha bandora bacê li ser hilberînê şirove kir (teoriya ku piştre bû bingeha xêza Laffer).

=== Merkantalîzm û Fîzyokratî (Sedsalên 16–18) ===

* '''Merkantalîzm''': Bawer dikir ku hêza dewletekê bi rêjeya zêr û zîvê di xezîneyê de tê pîvandin. Ji bo vê jî divê îxracat zêde be û îthalat bi bacên giran were astengkirin.
* '''Fîzyokratî''': Bi pêşengiya François Quesnay, fîzyokratan got ku tenê [[çandinî]] nirxa nû diafirîne, ji ber ku xweza berhemdar e. Wan dirûşma dîrokî ya &quot;''Laissez-faire, laissez-passer''&quot; (Bihêlin bila bikin, bihêlin bila derbas bibin) anî rojevê.

=== Dibistana Klasîk (Sedsalên 18–19) ===

* '''[[Adam Smith]]''' (1723–1790): Bavê aboriya nûjen tê hesibandin. Di pirtûka xwe ya navdar ''Dewlemendiya Neteweyan'' (''The Wealth of Nations'', 1776) de parast ku dabeşkirina kedê û bazara azad a bêdestwerdan çavkaniya dewlemendiyê ne.
* '''[[David Ricardo]]''' (1772–1823): Teoriya &quot;Avantaja Berawirdî&quot; (''Comparative Advantage'') damezirand, ku nîşan dide bazirganiya navneteweyî çawa feydeyê dide hemû aliyên beşdar.
* '''[[Thomas Malthus]]''': Hişyarî da ku nifûsa mirovan bi awayekî geometrîk zêde dibe, lê xwarin bi awayekî arîtmetîk zêde dibe, lewma qeyranên birçîbûnê neçar in.

=== Rexneya Marksîst û Aboriya Siyasî ===

* '''[[Karl Marx]]''' (1818–1883): Di pirtûka xwe ya mezin ''Das Kapital'' de mekanîzmayên kapîtalîzmê analîz kir. Wî got ku sermayedar &quot;nirxa zêde&quot; (''Surplus Value'') ya ku karker diafirînin desteser dikin. Li gorî Marx, ev nakokiya di navbera burjuwazî û proletaryayê de dê bibe sedema qeyranên navxweyî û hilweşîna kapîtalîzmê.

=== Dibistana Neoklasîk û Şoreşa Marjînalîst ===
Di dawiya sedsala 19an de zanyarên wek Alfred Marshall, Léon Walras û Carl Menger nêrîneke nû anîn. Wan got ku nirxa tiştekî ne tenê ji keda wî, belkî ji feydeya ku mirov di marjînalê de jê digire tê. Wan matematîk û modelên hevsengiyê xistin navenda analîzên aborî.

=== Şoreşa Keynesî ===

* '''[[John Maynard Keynes]]''' (1883–1946): Di dema Krîza Mezin a sala 1929an de dît ku bazara azad bi xwe nikare zû hevsengiyê ava bike. Di pirtûka xwe ya sala 1936an de parast ku di demên krîz û bêkariyê de divê dewlet bikeve dewrê, xwesteka giştî (''Aggregate Demand'') bilind bike û bi lêçûnên giştî aboriyê zindî bike.

=== Monetarîzm û Dibistana Nûjen ===

* '''[[Milton Friedman]]''' û Dibistana Şîkagoyê: Li dijî destwerdana Keynesî derketin û gotin ku enflasyon her dem û li her derê diyardeyeke diravî ye. Ji ber vê yekê, rola sereke divê kontrolkirina hecma diravê be, ne zêdekirina bac û lêçûnên dewletê.

== Sektorên Aboriyê ==
Çalakiyên aborî di nav civakê de li gorî qada kar dabeşî pênc sektoran dibin:

# '''Sektora Yekemîn (Sektora Çavkaniyên Xwezayî)''': Derxistin û berhevkirina madeyên xav ji xwezayê. Ev sektor [[çandinî]], heywandarî, masîvanî, daristanvanî û derxistina kanzayan (maden) li xwe digire.
# '''Sektora Duyemîn (Sektora Pîşesazî û Çêkirinê)''': Veguherandina madeyên xav bo kelûpelên nû yên bikêrhatî. Kargehên tekstîlê, çêkirina ototrombêlan, kîmya, avahîsazî û hilberîna enerjiyê di vê sektorê de ne.
# '''Sektora Sêyemîn (Sektora Xizmetguzariyê)''': Li şûna kelûpelên berbiçav, xizmet tên pêşkêşkirin. Veguhastin, bankagerî, bîme, geştyarî (turîzm), perwerde, saxlemî û bazirganiya firotanê dikevin vê beşê.
# '''Sektora Çaremîn (Sektora Zanyarî û Agahdariyê)''': Çalakiyên li ser bingeha zanist û agahdariyê; wekî teknolojiya agahdariyê (IT), nermalav, lêkolîn û pêşxistin (R&amp;D) û ragihandina nûjen.
# '''Sektora Pêncemîn (Sektora Rêveberiya Bilind)''': Astên herî bilind ên biryardana stratejîk; serokên fîrmayan, rêveberên hikûmetê, zanîngeh û saziyên biryardayînê.

== Nîşaneyên Sereke yên Aboriyê ==
Ji bo nirxandina rewşa aboriya welatekî, pispor çavdêriya çend nîşaneyên bingehîn dikin:
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Nîşaneya Aborî
!Kurtenivîs
!Şirove û Girîngiya Wê
|-
|'''Berhema Navxweyî ya Xav'''
|BNX / GDP
|Nirxa tevahiya hilberîna li hundirê sînorên welêt di salekê de. Mezinahiya giştî ya aboriyê nîşan dide.
|-
|'''Berhema Neteweyî ya Xav'''
|GNP / BNTX
|Tevahiya nirxa hilberîna welatiyên welatekî, çi li hundir bin çi li derveyî welat bin.
|-
|'''Rêjeya Enflasyonê'''
|CPI / IBS
|Leza bilindbûna buhayên bazarê ya li ser esasê selika mal û xizmetan; hêza kirînê dipîve.
|-
|'''Rêjeya Bêkariyê'''
| -
|Ji sedî ya wan kesên bêkar ên ku li kar digerin li gorî tevahiya hêza kar a çalak.
|-
|'''Hevkêşeya Gini'''
|Gini
|Nîşaneya newekheviya dabeşkirina dahatê di navbera welatiyan de (ji 0: wekheviya kamil, heta 1: newekheviya tam).
|-
|'''Indeksa Pêşveçûna Mirovî'''
|IPM / HDI
|Pîvaneke Neteweyên Yekbûyî ku ne tenê dahatê, lê dirêjiya temen û asta perwerdeyê jî dinirxîne.
|-
|'''Hevsengiya Tezmînatê'''
|BoP
|Cudahiya di navbera tevahiya diravê ku dikeve welêt û diravê ku ji welêt derdikeve.
|}

== Zehmetiyên Hevdem û Aboriya Pêşerojê ==
Di serdema me de pergala aborî ya cîhanê rûbirûyî şoreş û qeyranên kûr dibe:

=== 1. Gerdûnîbûn û Zincîrên Dabînkirinê ===
Bi saya pêşketina ragihandin û veguhastinê, aboriya welatan bi hev ve hate girêdan. Hilberîna ototrombêlekê an telefonê dikare li ser deh welatên cuda dabeş bibe. Ev yek ji aliyekî ve bihayê daxist, lê ji aliyekî din ve aborî li hemberî qeyranên herêmî û şeran zeîftir kir.

=== 2. Guherîna Avhewayê û Aboriya Kesk ===
Modelên hilberînê yên ku xwe dispêrin sotemeniyên fosîlî (petrol û komir) sirûştê wêran dikin. Îro pêngava ber bi &quot;Aboriya Çerxî&quot; (''Circular Economy'') û enerjiya nûjenbar (tav, ba, hîdrojen) bûye mecbûriyeke aborî û mirovî.

=== 3. Aboriya Dîjîtal, Pereyên Krîpto û Zekaya Çêkirî ===

* '''Diravê Dîjîtal''': Bi pêşketina teknolojiya blokzincîrê ([[blockchain]]), dravên krîpto (wekî Bîtkoyîn) derketin ku navendiyeta bankan dixe bin pirsê.
* '''Zekaya Çêkirî (AI) û Otomasyon''': Ji nû ve pênasekirina hêza kar. Karên rûtîn ên kargehan û nivîsgehan ber bi robotan ve diçin, ku ev yek di nava civakan de nîqaşên li ser &quot;Dahata Bingehîn a Gerdûnî&quot; (''Universal Basic Income'') gurr dike.

== Taybetmendiyên Aboriya Kurdistanê ==
[[Kurdistan]] xwedî erdnîgariyeke pir dewlemend û xwedî pêgeheke stratejîk a aborî ye, lê ji ber sedemên dîrokî û siyasî ev potansiyel bi temamî nehatiye bikaranîn:

=== Çavkaniyên Xwezayî û Çandinî ===

* '''Av û Çandinî''': Welatê Mezopotamyayê dergûşa çandiniyê ye. Çemên mîna [[Dîcle]], [[Firat]], Zêya Mezin û Zêya Biçûk axa Kurdistanê dikin yek ji herêmên herî biberek ên Rojhilata Navîn. Li Deşta Heyranê, Deşta Mûşê, Deşta Şarezûrê û Deşta Herranê berhemên wek genim, ceh, pembo, fêkî û titûn tên çandin.
* '''Kanzagerî û Enerjî''': Kurdistan xwedî rezervên mezin ên petrol û gaza sirûştî ye (bi taybetî li Kerkûk, Silêmanî, Hewlêr, Duhok, Êlih û Amedê). Her wiha madenên wek hesin, sifir, krom û mermer bi pirî lê hene.

=== Pirsgirêkên Binyadî yên Aboriya Kurdistanê ===

# '''Parçebûna Siyasî''': Ji ber parvebûna erdnîgariyê di navbera çar dewletan de, bazareke yekgirtî ya neteweyî pêş neketiye û her parçe bi bazara navendî ya dewleta xwe ve hatiye girêdan.
# '''Siyaseta mêtingeriyê''': Di sedsala 20an de çavkaniyên herêmê hatin derxistin lê dahata wan ji bo pêşxistina pîşesaziya giran a bajaran nehat bikaranîn.
# '''Nexweşiya Holendî (Dutch Disease)''': Li başûrê Kurdistanê girêdayîbûna zêde ya bi dahata petrolê re bû sedem ku guh nedin çandinî û pîşesaziya xwemalî.
# '''Pêdiviya bi Çaksaziyê''': Ji bo paşerojê, veberhênana li ser binesaziyê, piştgirîkirina karsazên ciwan, pêşxistina geştyariya xwezayî û dîrokî, û vejandina çandiniyê wekî xalên herî stratejîk tên dîtin.

== Tabloyên Berawirdkirina Zanistî ==

=== 1. Berawirdkirina Pergalên Aborî yên Gerdûnî ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Pîvan
!Aboriya Bazara Azad (Kapîtalîzm)
!Aboriya Planbûyî (Sosyalîzm)
!Aboriya Têkel
|-
|'''Xwedîtiya Amûrên Hilberînê'''
|Karsaz û şîrketên taybet
|Dewlet û saziyên giştî
|Hem şîrketên taybet hem dewlet
|-
|'''Biryardana li ser Hilberînê'''
|Kiriyar û firoşkar bi mekanîzmaya sûkê
|Komîteyên plansaziyê yên navendî
|Bazar biryar dide, lê dewlet rêziknameyan datîne
|-
|'''Diyarkirina Bihayan'''
|Hêza daxwaz û dabînkirinê (arz û teleb)
|Ji aliyê dewletê ve bi biryarnameyan
|Bi giştî azad e, lê di xizmetên sereke de çavdêrî heye
|-
|'''Motîvasyona Sereke'''
|Qazanca şexsî û pêşbirk
|Pêdiviya civakî û wekhevî
|Hevsengiya qazanca karsazî û aramiya civakî
|-
|'''Rola Dewletê'''
|Kêmtirîn e (parastina zagon û ewlehiyê)
|Total e (rêveberiya hemû çalakiyan)
|Stratejîk e (bac, binesazî, saxlemî, edalet)
|-
|'''Mînakên Welatan'''
|DYA, Singapûr (nêzîkî modelê)
|Yekîtiya Sovyetê (kevn), Korêya Bakur
|Swêd, Almanya, Fransa, Norwêc
|}

=== 2. Dibistanên Ramanên Aboriyê ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Dibistan
!Pêşengên Sereke
!Raperîna Dîrokî
!Nêrîna Bingehîn
!Çareseriya ji bo Krîzan
|-
|'''Merkantalîzm'''
|Jean-Baptiste Colbert
|Sedsalên 16–18
|Zêr û zîv saman in; divê îxracat zêde be
|Astengkirina îthalatê bi bacên bilind
|-
|'''Dibistana Klasîk'''
|Adam Smith, David Ricardo
|Dawiya sedsala 18an
|Destê nedîtî yê bazarê, dabeşkirina kedê
|Bila dewlet destwerdanê neke, bazar xwe rast dike
|-
|'''Aboriya Marksîst'''
|Karl Marx, Friedrich Engels
|Nîveka sedsala 19an
|Nirxa zêde, têkoşîna çînan, îstîsmar
|Hilweşandina milkiyeta taybet û şoreşa karkeran
|-
|'''Dibistana Neoklasîk'''
|Alfred Marshall, Walras
|Dawiya sedsala 19an
|Feydeya marjînal, hevsengiya matematîkî
|Hevsengiya xwezayî ya buhayên bazarê
|-
|'''Dibistana Keynesî'''
|John Maynard Keynes
|Salên 1930an
|Xwesteka giştî diyarker e; bazar dikare têk biçe
|Destwerdana dewletê û zêdekirina lêçûnên giştî
|-
|'''Monetarîzm'''
|Milton Friedman
|Salên 1970an
|Çavkaniya krîz û enflasyonê zêdebûna drav e
|Kontrolkirina zexm a hecma drav ji aliyê Banka Navendî ve
|}

== Encam ==
Aborî tenê hejmar, dirav û bazirganî nîne; ew zimanê birêxistinkirina jiyan, ewlehî û azadiya mirovahiyê ye. Civakên ku xwedî binyateke aborî ya xurt, hilberîner û dadperwer bin, dikarin çand, ziman, perwerde û pêşeroja xwe jî ji bindestî û windabûnê biparêzin. Zanîna qanûnên aboriyê ji bo her takekes û neteweyekî mifteya serxwebûn û bextewariyê ye.

== Binêre herwiha ==

* [[Ferhenga Aboriyê]]
* [[Bazirganî]]
* [[Dîroka aboriyê]]
* [[Berhema Navxweyî ya Xav]]
* [[Pergalên aboriyê]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

* Friedman, Milton (1962). ''Capitalism and Freedom''. University of Chicago Press.
* Hayek, Friedrich (1944). ''The Road to Serfdom''. Routledge.
* Keynes, John Maynard (1936). ''The General Theory of Employment, Interest and Money''. Macmillan.
* Malthus, Thomas (1798). ''An Essay on the Principle of Population''. J. Johnson, London.
* Mankiw, N. Gregory (2020). ''Principles of Economics'' (9th Edition). Cengage Learning.
* Marshall, Alfred (1890). ''Principles of Economics''. Macmillan and Co.
* Marx, Karl (1867). ''Das Kapital: Kritik der politischen Ökonomie''. Verlag von Otto Meissner, Hamburg.
* Piketty, Thomas (2013). ''Le Capital au XXIe siècle''. Éditions du Seuil, Paris.
* Ricardo, David (1817). ''On the Principles of Political Economy and Taxation''. John Murray, London.
* Samuelson, Paul A. &amp; Nordhaus, William D. (2009). ''Economics'' (19th Edition). McGraw-Hill.
* Smith, Adam (1776). ''An Inquiry into the Nature and Causes of the Wealth of Nations''. W. Strahan and T. Cadell, London.
* Stiglitz, Joseph E. (2002). ''Globalization and Its Discontents''. W. W. Norton &amp; Company.
* Îbn Xeldûn (1377). ''Muqaddimah'' (Wergera Kurdî / Erebî).

[[Kategorî:Aborî| ]]
[[Kategorî:Gotarên mijarên sereke]]</text>
      <sha1>aeb7qwqwax8zwshqx2zkqnrhc8q0qj6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Giovanni Boccaccio</title>
    <ns>0</ns>
    <id>911</id>
    <revision>
      <id>2093063</id>
      <parentid>2041850</parentid>
      <timestamp>2026-09-07T16:47:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <origin>2093063</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1247" sha1="d588igccw9232tvpd4gt8hsvetg9kel" xml:space="preserve">{{Bêçavkanî|tarîx=gulan 2024}}
{{Agahîdank mirov
| nav                = Giovanni Boccaccio
| navê_rastî         = Giovanni Boccaccio
| wêne               = [[Wêne:Boccaccio by Morghen.jpg|250px]]
| sernavê_wêne       = Giovanni Boccaccio bi xêzkirina Raffaello Sanzio Morghen
| roja_jidayikbûnê   = 1313
| cihê_jidayikbûnê   = [[Certaldo]], [[Florans]], [[Toskana]]
| roja_mirinê        = {{Mirin|21|12|1375}} (jiyê wî 62 sal bû)
| cihê_mirinê        = [[Certaldo]], [[Florans]], [[Toskana]]
| hevwelatî          = [[Îtalyan]]
| pîşe               = [[Humanîst]]ê [[ronesans]]ê, [[nivîskar]], [[helbestvan]]
}}
'''Giovanni Boccaccio''' (bixwîne ''Covanî Bokaçiyo'') nivîskar û helbestvanê îtalyan ê [[ronesans]]ê bû. Pirtûka wî ''[[Decameron]]'' (&quot;Dekameron&quot;) pir navdar e. Çîroka [[Bazê Nêçîrê]] ji aliyê [[Husein Muhammed]] ve 2004an ve hatiye [[kurdîkirin]].{{Çavkanî hewce ye|tarîx=gulan 2024}}

== Girêdanên derve ==
{{Wîkîgotin-b|{{PAGENAME}}}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Nivîskar-şitil}}

[[Kategorî:Giovanni Boccaccio| ]]
[[Kategorî:Helbestvanên îtalî yên mêr]]
[[Kategorî:Helbestvanên îtalî yên sedsala 14an]]
[[Kategorî:Jidayikbûn 1313]]
[[Kategorî:Nivîskar]]</text>
      <sha1>d588igccw9232tvpd4gt8hsvetg9kel</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2093065</id>
      <parentid>2093063</parentid>
      <timestamp>2026-09-07T16:52:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <origin>2093065</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1223" sha1="px4kenqd2wp8faq9a5xp2uoyq7m818j" xml:space="preserve">{{Bêçavkanî|tarîx=gulan 2024}}
{{Agahîdank mirov
| nav                = Giovanni Boccaccio
| navê_rastî         = Giovanni Boccaccio
| wêne               = [[Wêne:Boccaccio by Morghen.jpg|250px]]
| sernavê_wêne       = Giovanni Boccaccio bi xêzkirina Raffaello Sanzio Morghen
| roja_jidayikbûnê   = 1313
| cihê_jidayikbûnê   = [[Certaldo]], [[Florans]], [[Toskana]]
| roja_mirinê        = {{Mirin|21|12|1375}} (jiyê wî 62 sal bû)
| cihê_mirinê        = [[Certaldo]], [[Florans]], [[Toskana]]
| hevwelatî          = [[Îtalyan]]
| pîşe               = [[Humanîst]]ê [[ronesans]]ê, [[nivîskar]], [[helbestvan]]
}}
'''Giovanni Boccaccio''' (bixwîne ''Covanî Bokaçiyo'') nivîskar û helbestvanê îtalyan ê [[ronesans]]ê bû. Pirtûka wî ''[[Decameron]]'' (&quot;Dekameron&quot;) pir navdar e. Çîroka [[Bazê Nêçîrê]] ji aliyê [[Husein Muhammed]] ve 2004an ve hatiye [[kurdîkirin]].{{Çavkanî hewce ye|tarîx=gulan 2024}}

== Girêdanên derve ==
{{Wîkîgotin-b|{{PAGENAME}}}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Nivîskar-şitil}}

[[Kategorî:Giovanni Boccaccio| ]]
[[Kategorî:Helbestvanên îtalî yên mêr]]
[[Kategorî:Helbestvanên îtalî yên sedsala 14an]]
[[Kategorî:Jidayikbûn 1313]]</text>
      <sha1>px4kenqd2wp8faq9a5xp2uoyq7m818j</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gotûbêja bikarhêner:RezanTovjin</title>
    <ns>3</ns>
    <id>2460</id>
    <revision>
      <id>2093111</id>
      <parentid>48955</parentid>
      <timestamp>2026-09-07T18:07:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* Merheba */ beşeke nû</comment>
      <origin>2093111</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1226" sha1="gr1641cm113oazt53kxfewa7bsb4l0x" xml:space="preserve">Dîtin û ramanên xwe ji bo min li vir binivîsin. Heke alîkarî li ser Wikipedia Kurdî lazim bû tu dikarî li vir binivîsî.

== Sergotin ==

Rojbaş RezanTovjin. Min dît, te niha [[Bernameyên Komputerê|vê]] rûpelê çêkir û hên jî xeyrand. Spas j bo xebata te, lê ez gireke tiştekî jî ji te ra bêjim. Eger te sergotina çêkir, xêra xwe ne bes bi =. Destpêkê tim == bibe. Yanê şonê&lt;p&gt;
&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;=Sergotin=&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;p&gt;
ev&lt;p&gt;
&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;==Sergotin==&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;p&gt;
--[[Bikarhêner:Bangin|Bangin]] [[Bikarhêner nîqaş:Bangin|&lt;small&gt;çay ya qehwe?&lt;/small&gt;]] 09:25, 1 kewçêr 2006 (UTC)

----------------------
Min fam nekir.

Rêzan Tovjîn
:Ji bo sernivîsan te &quot;=&quot; bikaranî, divê &quot;==&quot; be. --[[Bikarhêner:Erdal Ronahi|Erdal Ronahi]] 09:48, 1 kewçêr 2006 (UTC)

----------------
Spas... Min fam kir. Ezê baldar bim.

Rêzan Tovjîn

== Merheba ==

Merheba @[[Bikarhêner:RezanTovjin|RezanTovjin]]. Ez gotarên ku tu çêdikî dibînim û îhtîmal mezin e ku tu bi AIyê wan çêdikî. Xeber hebe ku ew ligorî qaîdeyên wîkîpediyayê yasax e. Qewet be. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 18:07, 7 îlon 2026 (UTC)</text>
      <sha1>gr1641cm113oazt53kxfewa7bsb4l0x</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2093113</id>
      <parentid>2093111</parentid>
      <timestamp>2026-09-07T18:12:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* Merheba */ Bersiv</comment>
      <origin>2093113</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1566" sha1="cztovonpbrx46xloch2v9qxv5jqe0ni" xml:space="preserve">Dîtin û ramanên xwe ji bo min li vir binivîsin. Heke alîkarî li ser Wikipedia Kurdî lazim bû tu dikarî li vir binivîsî.

== Sergotin ==

Rojbaş RezanTovjin. Min dît, te niha [[Bernameyên Komputerê|vê]] rûpelê çêkir û hên jî xeyrand. Spas j bo xebata te, lê ez gireke tiştekî jî ji te ra bêjim. Eger te sergotina çêkir, xêra xwe ne bes bi =. Destpêkê tim == bibe. Yanê şonê&lt;p&gt;
&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;=Sergotin=&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;p&gt;
ev&lt;p&gt;
&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;==Sergotin==&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;p&gt;
--[[Bikarhêner:Bangin|Bangin]] [[Bikarhêner nîqaş:Bangin|&lt;small&gt;çay ya qehwe?&lt;/small&gt;]] 09:25, 1 kewçêr 2006 (UTC)

----------------------
Min fam nekir.

Rêzan Tovjîn
:Ji bo sernivîsan te &quot;=&quot; bikaranî, divê &quot;==&quot; be. --[[Bikarhêner:Erdal Ronahi|Erdal Ronahi]] 09:48, 1 kewçêr 2006 (UTC)

----------------
Spas... Min fam kir. Ezê baldar bim.

Rêzan Tovjîn

== Merheba ==

Merheba @[[Bikarhêner:RezanTovjin|RezanTovjin]]. Ez gotarên ku tu çêdikî dibînim û îhtîmal mezin e ku tu bi AIyê wan çêdikî. Xeber hebe ku ew ligorî qaîdeyên wîkîpediyayê yasax e. Qewet be. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 18:07, 7 îlon 2026 (UTC)

:P.S: Herwiha pir baştir biya ku tu endamekî çalak a wîkîpediya kurdî dibeyî, bi nivîsandin û mixabin, ne bi kopîkirin. Wîkîpediya kurdî bikarhêneran digerî û riya te her tim ava ye ji bo nivîsandine.  [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 18:12, 7 îlon 2026 (UTC)</text>
      <sha1>cztovonpbrx46xloch2v9qxv5jqe0ni</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2093114</id>
      <parentid>2093113</parentid>
      <timestamp>2026-09-07T18:12:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2093114</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1566" sha1="j1moajeocsviefrkzxnljvnca8v8fu6" xml:space="preserve">Dîtin û ramanên xwe ji bo min li vir binivîsin. Heke alîkarî li ser Wikipedia Kurdî lazim bû tu dikarî li vir binivîsî.

== Sergotin ==

Rojbaş RezanTovjin. Min dît, te niha [[Bernameyên Komputerê|vê]] rûpelê çêkir û hên jî xeyrand. Spas j bo xebata te, lê ez gireke tiştekî jî ji te ra bêjim. Eger te sergotina çêkir, xêra xwe ne bes bi =. Destpêkê tim == bibe. Yanê şonê&lt;p&gt;
&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;=Sergotin=&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;p&gt;
ev&lt;p&gt;
&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;==Sergotin==&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;p&gt;
--[[Bikarhêner:Bangin|Bangin]] [[Bikarhêner nîqaş:Bangin|&lt;small&gt;çay ya qehwe?&lt;/small&gt;]] 09:25, 1 kewçêr 2006 (UTC)

----------------------
Min fam nekir.

Rêzan Tovjîn
:Ji bo sernivîsan te &quot;=&quot; bikaranî, divê &quot;==&quot; be. --[[Bikarhêner:Erdal Ronahi|Erdal Ronahi]] 09:48, 1 kewçêr 2006 (UTC)

----------------
Spas... Min fam kir. Ezê baldar bim.

Rêzan Tovjîn

== Merheba ==

Merheba @[[Bikarhêner:RezanTovjin|RezanTovjin]]. Ez gotarên ku tu çêdikî dibînim û îhtîmal mezin e ku tu bi AIyê wan çêdikî. Xeber hebe ku ew ligorî qaîdeyên wîkîpediyayê yasax e. Qewet be. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 18:07, 7 îlon 2026 (UTC)

:P.S: Herwiha pir baştir biya ku tu endamekî çalak a wîkîpediya kurdî bîyî - bi nivîsandin -  mixabin, ne bi kopîkirin. Wîkîpediya kurdî bikarhêneran digerî û riya te her tim ava ye ji bo nivîsandine.  [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 18:12, 7 îlon 2026 (UTC)</text>
      <sha1>j1moajeocsviefrkzxnljvnca8v8fu6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2093115</id>
      <parentid>2093114</parentid>
      <timestamp>2026-09-07T18:13:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2093115</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1571" sha1="o3bpqnqejkdll644cp6x8lystssd31i" xml:space="preserve">Dîtin û ramanên xwe ji bo min li vir binivîsin. Heke alîkarî li ser Wikipedia Kurdî lazim bû tu dikarî li vir binivîsî.

== Sergotin ==

Rojbaş RezanTovjin. Min dît, te niha [[Bernameyên Komputerê|vê]] rûpelê çêkir û hên jî xeyrand. Spas j bo xebata te, lê ez gireke tiştekî jî ji te ra bêjim. Eger te sergotina çêkir, xêra xwe ne bes bi =. Destpêkê tim == bibe. Yanê şonê&lt;p&gt;
&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;=Sergotin=&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;p&gt;
ev&lt;p&gt;
&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;==Sergotin==&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;p&gt;
--[[Bikarhêner:Bangin|Bangin]] [[Bikarhêner nîqaş:Bangin|&lt;small&gt;çay ya qehwe?&lt;/small&gt;]] 09:25, 1 kewçêr 2006 (UTC)

----------------------
Min fam nekir.

Rêzan Tovjîn
:Ji bo sernivîsan te &quot;=&quot; bikaranî, divê &quot;==&quot; be. --[[Bikarhêner:Erdal Ronahi|Erdal Ronahi]] 09:48, 1 kewçêr 2006 (UTC)

----------------
Spas... Min fam kir. Ezê baldar bim.

Rêzan Tovjîn

== Merheba ==

Merheba @[[Bikarhêner:RezanTovjin|RezanTovjin]]. Ez gotarên ku tu çêdikî dibînim û îhtîmal mezin e ku tu bi AIyê wan çêdikî. Xeber hebe ku ew ligorî qaîdeyên wîkîpediyayê yasax e. Qewet be. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 18:07, 7 îlon 2026 (UTC)

:P.S: Herwiha pir baştir biya ku tu endamekî çalak a wîkîpediya kurdî bîyî - bi nivîsandin -  mixabin, ne bi kopîkirin. Wîkîpediya kurdî bikarhênerên nû digerî û riya te her tim ava ye ji bo nivîsandine.  [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 18:12, 7 îlon 2026 (UTC)</text>
      <sha1>o3bpqnqejkdll644cp6x8lystssd31i</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2093116</id>
      <parentid>2093115</parentid>
      <timestamp>2026-09-07T18:13:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* Merheba */</comment>
      <origin>2093116</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1580" sha1="dxtkrxyq6ao682zkwmebtdjan6yo346" xml:space="preserve">Dîtin û ramanên xwe ji bo min li vir binivîsin. Heke alîkarî li ser Wikipedia Kurdî lazim bû tu dikarî li vir binivîsî.

== Sergotin ==

Rojbaş RezanTovjin. Min dît, te niha [[Bernameyên Komputerê|vê]] rûpelê çêkir û hên jî xeyrand. Spas j bo xebata te, lê ez gireke tiştekî jî ji te ra bêjim. Eger te sergotina çêkir, xêra xwe ne bes bi =. Destpêkê tim == bibe. Yanê şonê&lt;p&gt;
&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;=Sergotin=&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;p&gt;
ev&lt;p&gt;
&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;==Sergotin==&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;p&gt;
--[[Bikarhêner:Bangin|Bangin]] [[Bikarhêner nîqaş:Bangin|&lt;small&gt;çay ya qehwe?&lt;/small&gt;]] 09:25, 1 kewçêr 2006 (UTC)

----------------------
Min fam nekir.

Rêzan Tovjîn
:Ji bo sernivîsan te &quot;=&quot; bikaranî, divê &quot;==&quot; be. --[[Bikarhêner:Erdal Ronahi|Erdal Ronahi]] 09:48, 1 kewçêr 2006 (UTC)

----------------
Spas... Min fam kir. Ezê baldar bim.

Rêzan Tovjîn

== Merheba ==

Merheba @[[Bikarhêner:RezanTovjin|RezanTovjin]]. Ez gotarên ku tu çêdikî dibînim û îhtîmal mezin e ku tu bi AIyê wan çêdikî. Xeber hebe ku ew ligorî qaîdeyên wîkîpediyayê yasax e. Qewet be. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 18:07, 7 îlon 2026 (UTC)

:P.S: Herwiha pir baştir biya ku tu endamekî çalak a wîkîpediya kurdî bîyî - bi nivîsandin -  mixabin, ne bi kopîkirin. Wîkîpediya kurdî bikarhênerên nû digerî û riya te her tim ava ye ji bo nivîsandine bixweyî.  [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 18:12, 7 îlon 2026 (UTC)</text>
      <sha1>dxtkrxyq6ao682zkwmebtdjan6yo346</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2093117</id>
      <parentid>2093116</parentid>
      <timestamp>2026-09-07T18:14:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2093117</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1616" sha1="7earnv3pcgkro55s82xau3vuxv2vh7t" xml:space="preserve">Dîtin û ramanên xwe ji bo min li vir binivîsin. Heke alîkarî li ser Wikipedia Kurdî lazim bû tu dikarî li vir binivîsî.

== Sergotin ==

Rojbaş RezanTovjin. Min dît, te niha [[Bernameyên Komputerê|vê]] rûpelê çêkir û hên jî xeyrand. Spas j bo xebata te, lê ez gireke tiştekî jî ji te ra bêjim. Eger te sergotina çêkir, xêra xwe ne bes bi =. Destpêkê tim == bibe. Yanê şonê&lt;p&gt;
&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;=Sergotin=&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;p&gt;
ev&lt;p&gt;
&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;==Sergotin==&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;p&gt;
--[[Bikarhêner:Bangin|Bangin]] [[Bikarhêner nîqaş:Bangin|&lt;small&gt;çay ya qehwe?&lt;/small&gt;]] 09:25, 1 kewçêr 2006 (UTC)

----------------------
Min fam nekir.

Rêzan Tovjîn
:Ji bo sernivîsan te &quot;=&quot; bikaranî, divê &quot;==&quot; be. --[[Bikarhêner:Erdal Ronahi|Erdal Ronahi]] 09:48, 1 kewçêr 2006 (UTC)

----------------
Spas... Min fam kir. Ezê baldar bim.

Rêzan Tovjîn

== Merheba ==

Merheba @[[Bikarhêner:RezanTovjin|RezanTovjin]]. Ez gotarên ku tu çêdikî dibînim û îhtîmal mezin e ku tu bi AIyê wan çêdikî. Xeber hebe ku ew ligorî qaîdeyên wîkîpediyayê yasax e. Qewet be. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 18:07, 7 îlon 2026 (UTC)

:P.S: Herwiha pir baştir biya ku tu endamekî çalak a wîkîpediya kurdî bîyî - bi nivîsandin -  mixabin, ne bi kopîkirin. Wîkîpediya kurdî bikarhênerên nû digerî û riya te her tim ava ye ji bo nivîsandine bixweyî bi formata standard wîkîpediyayê.  [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 18:12, 7 îlon 2026 (UTC)</text>
      <sha1>7earnv3pcgkro55s82xau3vuxv2vh7t</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2093118</id>
      <parentid>2093117</parentid>
      <timestamp>2026-09-07T18:14:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2093118</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1618" sha1="shs2cisyp3flyq42xhfmlksfdu1k5dx" xml:space="preserve">Dîtin û ramanên xwe ji bo min li vir binivîsin. Heke alîkarî li ser Wikipedia Kurdî lazim bû tu dikarî li vir binivîsî.

== Sergotin ==

Rojbaş RezanTovjin. Min dît, te niha [[Bernameyên Komputerê|vê]] rûpelê çêkir û hên jî xeyrand. Spas j bo xebata te, lê ez gireke tiştekî jî ji te ra bêjim. Eger te sergotina çêkir, xêra xwe ne bes bi =. Destpêkê tim == bibe. Yanê şonê&lt;p&gt;
&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;=Sergotin=&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;p&gt;
ev&lt;p&gt;
&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;==Sergotin==&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;p&gt;
--[[Bikarhêner:Bangin|Bangin]] [[Bikarhêner nîqaş:Bangin|&lt;small&gt;çay ya qehwe?&lt;/small&gt;]] 09:25, 1 kewçêr 2006 (UTC)

----------------------
Min fam nekir.

Rêzan Tovjîn
:Ji bo sernivîsan te &quot;=&quot; bikaranî, divê &quot;==&quot; be. --[[Bikarhêner:Erdal Ronahi|Erdal Ronahi]] 09:48, 1 kewçêr 2006 (UTC)

----------------
Spas... Min fam kir. Ezê baldar bim.

Rêzan Tovjîn

== Merheba ==

Merheba @[[Bikarhêner:RezanTovjin|RezanTovjin]]. Ez gotarên ku tu çêdikî dibînim û îhtîmal mezin e ku tu bi AIyê wan çêdikî. Xeber hebe ku ew ligorî qaîdeyên wîkîpediyayê yasax e. Qewet be. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 18:07, 7 îlon 2026 (UTC)

:P.S: Herwiha pir baştir biya ku tu endamekî çalak a wîkîpediya kurdî bîyî - bi nivîsandin -  mixabin, ne bi kopîkirin. Wîkîpediya kurdî bikarhênerên nû digerî û riya te her tim ava ye ji bo nivîsandine bixweyî bi formata standard a wîkîpediyayê.  [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 18:12, 7 îlon 2026 (UTC)</text>
      <sha1>shs2cisyp3flyq42xhfmlksfdu1k5dx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2093119</id>
      <parentid>2093118</parentid>
      <timestamp>2026-09-07T18:19:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RezanTovjin</username>
        <id>60</id>
      </contributor>
      <comment>/* Merheba */ Bersiv</comment>
      <origin>2093119</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2254" sha1="f4j0guh0am6vz6i59n81iq7pnref18d" xml:space="preserve">Dîtin û ramanên xwe ji bo min li vir binivîsin. Heke alîkarî li ser Wikipedia Kurdî lazim bû tu dikarî li vir binivîsî.

== Sergotin ==

Rojbaş RezanTovjin. Min dît, te niha [[Bernameyên Komputerê|vê]] rûpelê çêkir û hên jî xeyrand. Spas j bo xebata te, lê ez gireke tiştekî jî ji te ra bêjim. Eger te sergotina çêkir, xêra xwe ne bes bi =. Destpêkê tim == bibe. Yanê şonê&lt;p&gt;
&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;=Sergotin=&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;p&gt;
ev&lt;p&gt;
&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;==Sergotin==&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;p&gt;
--[[Bikarhêner:Bangin|Bangin]] [[Bikarhêner nîqaş:Bangin|&lt;small&gt;çay ya qehwe?&lt;/small&gt;]] 09:25, 1 kewçêr 2006 (UTC)

----------------------
Min fam nekir.

Rêzan Tovjîn
:Ji bo sernivîsan te &quot;=&quot; bikaranî, divê &quot;==&quot; be. --[[Bikarhêner:Erdal Ronahi|Erdal Ronahi]] 09:48, 1 kewçêr 2006 (UTC)

----------------
Spas... Min fam kir. Ezê baldar bim.

Rêzan Tovjîn

== Merheba ==

Merheba @[[Bikarhêner:RezanTovjin|RezanTovjin]]. Ez gotarên ku tu çêdikî dibînim û îhtîmal mezin e ku tu bi AIyê wan çêdikî. Xeber hebe ku ew ligorî qaîdeyên wîkîpediyayê yasax e. Qewet be. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 18:07, 7 îlon 2026 (UTC)

:P.S: Herwiha pir baştir biya ku tu endamekî çalak a wîkîpediya kurdî bîyî - bi nivîsandin -  mixabin, ne bi kopîkirin. Wîkîpediya kurdî bikarhênerên nû digerî û riya te her tim ava ye ji bo nivîsandine bixweyî bi formata standard a wîkîpediyayê.  [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 18:12, 7 îlon 2026 (UTC)
:Spas ji bo xemxwirya te, brayê Kurê Acemî. Min gotar bi Aqlê Çêkirî nedaye nvîsîn, min nvîsa amade bi Aqlê Çêkirî daye teşekirin, li gor pîvanên Wiki. Ji ber ku ez pîvanên nvîsîna Wiki ji ber nakim, bi salan ez ji nvîsîna gotaran bi dûr ketibûm. Lê nha ku ez gotarê û agaiyan didimê, ew ji bo min teşeyê Wiki dide gotarê. Mjar ev e, brayê min. Dîsa jî hûn dkarin lînka gotarê bidin modelên lêkolîner ên wekî Google Notebook û jê bixwazin ku şaşiyek di agahiyan de heye, an na. Serastkirina şaşiyan ji bo me hemûyan fêde û alîkariyek baş e. Rêzan Tovjîn 18:19, 7 îlon 2026 (UTC)</text>
      <sha1>f4j0guh0am6vz6i59n81iq7pnref18d</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2093123</id>
      <parentid>2093119</parentid>
      <timestamp>2026-09-07T18:59:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ji nû ve bi xêr hatî û spasî */ beşeke nû</comment>
      <origin>2093123</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2964" sha1="cwnkcqqsqkmg6dz0o15end42ba9o5hm" xml:space="preserve">Dîtin û ramanên xwe ji bo min li vir binivîsin. Heke alîkarî li ser Wikipedia Kurdî lazim bû tu dikarî li vir binivîsî.

== Sergotin ==

Rojbaş RezanTovjin. Min dît, te niha [[Bernameyên Komputerê|vê]] rûpelê çêkir û hên jî xeyrand. Spas j bo xebata te, lê ez gireke tiştekî jî ji te ra bêjim. Eger te sergotina çêkir, xêra xwe ne bes bi =. Destpêkê tim == bibe. Yanê şonê&lt;p&gt;
&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;=Sergotin=&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;p&gt;
ev&lt;p&gt;
&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;==Sergotin==&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;p&gt;
--[[Bikarhêner:Bangin|Bangin]] [[Bikarhêner nîqaş:Bangin|&lt;small&gt;çay ya qehwe?&lt;/small&gt;]] 09:25, 1 kewçêr 2006 (UTC)

----------------------
Min fam nekir.

Rêzan Tovjîn
:Ji bo sernivîsan te &quot;=&quot; bikaranî, divê &quot;==&quot; be. --[[Bikarhêner:Erdal Ronahi|Erdal Ronahi]] 09:48, 1 kewçêr 2006 (UTC)

----------------
Spas... Min fam kir. Ezê baldar bim.

Rêzan Tovjîn

== Merheba ==

Merheba @[[Bikarhêner:RezanTovjin|RezanTovjin]]. Ez gotarên ku tu çêdikî dibînim û îhtîmal mezin e ku tu bi AIyê wan çêdikî. Xeber hebe ku ew ligorî qaîdeyên wîkîpediyayê yasax e. Qewet be. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 18:07, 7 îlon 2026 (UTC)

:P.S: Herwiha pir baştir biya ku tu endamekî çalak a wîkîpediya kurdî bîyî - bi nivîsandin -  mixabin, ne bi kopîkirin. Wîkîpediya kurdî bikarhênerên nû digerî û riya te her tim ava ye ji bo nivîsandine bixweyî bi formata standard a wîkîpediyayê.  [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 18:12, 7 îlon 2026 (UTC)
:Spas ji bo xemxwirya te, brayê Kurê Acemî. Min gotar bi Aqlê Çêkirî nedaye nvîsîn, min nvîsa amade bi Aqlê Çêkirî daye teşekirin, li gor pîvanên Wiki. Ji ber ku ez pîvanên nvîsîna Wiki ji ber nakim, bi salan ez ji nvîsîna gotaran bi dûr ketibûm. Lê nha ku ez gotarê û agaiyan didimê, ew ji bo min teşeyê Wiki dide gotarê. Mjar ev e, brayê min. Dîsa jî hûn dkarin lînka gotarê bidin modelên lêkolîner ên wekî Google Notebook û jê bixwazin ku şaşiyek di agahiyan de heye, an na. Serastkirina şaşiyan ji bo me hemûyan fêde û alîkariyek baş e. Rêzan Tovjîn 18:19, 7 îlon 2026 (UTC)

== Ji nû ve bi xêr hatî û spasî ==

Silav birêz @[[Bikarhêner:RezanTovjin|RezanTovjin]] ji bo keda te yên berê û xebatên te yê ji nû ve gelek spas dikim. Bi rastî em wekê bikarhênerên ku nû têne hesibandin min û çend hevalên din me hewld da ku Wîkîpediya kurdî derînin asteke bilind. Bi keda hemî hevalên salên dawî û kedkarên hêja yên wekê @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ku rê dane nîşane me, Wîkîpediya kurdî gihişte asteke nû.

Daxwaz û hêvî ya me ev e ku bikarhinerên berê di her derfetê de ji bo Wîkîpediya bibin alîkar. Bi silav û rêz. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 18:59, 7 îlon 2026 (UTC)</text>
      <sha1>cwnkcqqsqkmg6dz0o15end42ba9o5hm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2093127</id>
      <parentid>2093123</parentid>
      <timestamp>2026-09-07T19:11:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* Merheba */ Bersiv</comment>
      <origin>2093127</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3818" sha1="b5hb9ub38zvp42w4hi9uulhvx04d8u5" xml:space="preserve">Dîtin û ramanên xwe ji bo min li vir binivîsin. Heke alîkarî li ser Wikipedia Kurdî lazim bû tu dikarî li vir binivîsî.

== Sergotin ==

Rojbaş RezanTovjin. Min dît, te niha [[Bernameyên Komputerê|vê]] rûpelê çêkir û hên jî xeyrand. Spas j bo xebata te, lê ez gireke tiştekî jî ji te ra bêjim. Eger te sergotina çêkir, xêra xwe ne bes bi =. Destpêkê tim == bibe. Yanê şonê&lt;p&gt;
&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;=Sergotin=&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;p&gt;
ev&lt;p&gt;
&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;==Sergotin==&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;p&gt;
--[[Bikarhêner:Bangin|Bangin]] [[Bikarhêner nîqaş:Bangin|&lt;small&gt;çay ya qehwe?&lt;/small&gt;]] 09:25, 1 kewçêr 2006 (UTC)

----------------------
Min fam nekir.

Rêzan Tovjîn
:Ji bo sernivîsan te &quot;=&quot; bikaranî, divê &quot;==&quot; be. --[[Bikarhêner:Erdal Ronahi|Erdal Ronahi]] 09:48, 1 kewçêr 2006 (UTC)

----------------
Spas... Min fam kir. Ezê baldar bim.

Rêzan Tovjîn

== Merheba ==

Merheba @[[Bikarhêner:RezanTovjin|RezanTovjin]]. Ez gotarên ku tu çêdikî dibînim û îhtîmal mezin e ku tu bi AIyê wan çêdikî. Xeber hebe ku ew ligorî qaîdeyên wîkîpediyayê yasax e. Qewet be. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 18:07, 7 îlon 2026 (UTC)

:P.S: Herwiha pir baştir biya ku tu endamekî çalak a wîkîpediya kurdî bîyî - bi nivîsandin -  mixabin, ne bi kopîkirin. Wîkîpediya kurdî bikarhênerên nû digerî û riya te her tim ava ye ji bo nivîsandine bixweyî bi formata standard a wîkîpediyayê.  [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 18:12, 7 îlon 2026 (UTC)
::@[[Bikarhêner:RezanTovjin|RezanTovjin]] sipas ji bo cewabê te mamosta, lê xuya ye ku agahî û nivîs ew bi jîriyeke çêkîrî hatiye nivîsandin, ew jî dikare ji aliyê admînên wîkîdatayê were kontrol kirin ku wan nivîsan ji ku ne û ne ji ku ne, eger wan hişyar bin. Gotaran nehatin bi formatên standard a wîkîpediyayê jî çêkirin, her binebeşê gotarê bi niqte û gelek kelîmeyên inglîzî (kirinên AIyê) tijî ye. Ew nakeve asteke bilind, mixabin. Ku hûn li ser versiyona inglîzî mesala dinerîn, wekî wiha formata standard a wîkîpediyayê e. Gotaran jî gelek bi lêz têne çêkirin, ji bo min zor e ku tek-tek serrast bikim û çaxa standarda wîkîpediyayê bikim. Ew ne derbasdar e mamosta.  [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 19:11, 7 îlon 2026 (UTC)
:Spas ji bo xemxwirya te, brayê Kurê Acemî. Min gotar bi Aqlê Çêkirî nedaye nvîsîn, min nvîsa amade bi Aqlê Çêkirî daye teşekirin, li gor pîvanên Wiki. Ji ber ku ez pîvanên nvîsîna Wiki ji ber nakim, bi salan ez ji nvîsîna gotaran bi dûr ketibûm. Lê nha ku ez gotarê û agaiyan didimê, ew ji bo min teşeyê Wiki dide gotarê. Mjar ev e, brayê min. Dîsa jî hûn dkarin lînka gotarê bidin modelên lêkolîner ên wekî Google Notebook û jê bixwazin ku şaşiyek di agahiyan de heye, an na. Serastkirina şaşiyan ji bo me hemûyan fêde û alîkariyek baş e. Rêzan Tovjîn 18:19, 7 îlon 2026 (UTC)

== Ji nû ve bi xêr hatî û spasî ==

Silav birêz @[[Bikarhêner:RezanTovjin|RezanTovjin]] ji bo keda te yên berê û xebatên te yê ji nû ve gelek spas dikim. Bi rastî em wekê bikarhênerên ku nû têne hesibandin min û çend hevalên din me hewld da ku Wîkîpediya kurdî derînin asteke bilind. Bi keda hemî hevalên salên dawî û kedkarên hêja yên wekê @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ku rê dane nîşane me, Wîkîpediya kurdî gihişte asteke nû.

Daxwaz û hêvî ya me ev e ku bikarhinerên berê di her derfetê de ji bo Wîkîpediya bibin alîkar. Bi silav û rêz. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 18:59, 7 îlon 2026 (UTC)</text>
      <sha1>b5hb9ub38zvp42w4hi9uulhvx04d8u5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2093128</id>
      <parentid>2093127</parentid>
      <timestamp>2026-09-07T19:12:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2093128</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3813" sha1="9y8a2a9wbzgk15iyq13ahj0suilcrg3" xml:space="preserve">Dîtin û ramanên xwe ji bo min li vir binivîsin. Heke alîkarî li ser Wikipedia Kurdî lazim bû tu dikarî li vir binivîsî.

== Sergotin ==

Rojbaş RezanTovjin. Min dît, te niha [[Bernameyên Komputerê|vê]] rûpelê çêkir û hên jî xeyrand. Spas j bo xebata te, lê ez gireke tiştekî jî ji te ra bêjim. Eger te sergotina çêkir, xêra xwe ne bes bi =. Destpêkê tim == bibe. Yanê şonê&lt;p&gt;
&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;=Sergotin=&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;p&gt;
ev&lt;p&gt;
&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;==Sergotin==&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;p&gt;
--[[Bikarhêner:Bangin|Bangin]] [[Bikarhêner nîqaş:Bangin|&lt;small&gt;çay ya qehwe?&lt;/small&gt;]] 09:25, 1 kewçêr 2006 (UTC)

----------------------
Min fam nekir.

Rêzan Tovjîn
:Ji bo sernivîsan te &quot;=&quot; bikaranî, divê &quot;==&quot; be. --[[Bikarhêner:Erdal Ronahi|Erdal Ronahi]] 09:48, 1 kewçêr 2006 (UTC)

----------------
Spas... Min fam kir. Ezê baldar bim.

Rêzan Tovjîn

== Merheba ==

Merheba @[[Bikarhêner:RezanTovjin|RezanTovjin]]. Ez gotarên ku tu çêdikî dibînim û îhtîmal mezin e ku tu bi AIyê wan çêdikî. Xeber hebe ku ew ligorî qaîdeyên wîkîpediyayê yasax e. Qewet be. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 18:07, 7 îlon 2026 (UTC)

:P.S: Herwiha pir baştir biya ku tu endamekî çalak a wîkîpediya kurdî bîyî - bi nivîsandin -  mixabin, ne bi kopîkirin. Wîkîpediya kurdî bikarhênerên nû digerî û riya te her tim ava ye ji bo nivîsandine bixweyî bi formata standard a wîkîpediyayê.  [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 18:12, 7 îlon 2026 (UTC)
::@[[Bikarhêner:RezanTovjin|RezanTovjin]] sipas ji bo cewabê te mamosta, lê xuya ye ku agahî û nivîs bi jîriyeke çêkîrî hatiye çêkirin, ew jî dikare ji aliyê admînên wîkîdatayê were kontrol kirin ku wan nivîsan ji ku ne û ne ji ku ne, eger wan hişyar bin. Gotaran nehatin bi formatên standard a wîkîpediyayê jî çêkirin, her binebeşê gotarê bi niqte û gelek kelîmeyên inglîzî (kirinên AIyê) tijî ye. Ew nakeve asteke bilind, mixabin. Ku hûn li ser versiyona inglîzî mesala dinerîn, wekî wiha formata standard a wîkîpediyayê e. Gotaran jî gelek bi lêz têne çêkirin, ji bo min zor e ku tek-tek serrast bikim û çaxa standarda wîkîpediyayê bikim. Ew ne derbasdar e mamosta.  [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 19:11, 7 îlon 2026 (UTC)
:Spas ji bo xemxwirya te, brayê Kurê Acemî. Min gotar bi Aqlê Çêkirî nedaye nvîsîn, min nvîsa amade bi Aqlê Çêkirî daye teşekirin, li gor pîvanên Wiki. Ji ber ku ez pîvanên nvîsîna Wiki ji ber nakim, bi salan ez ji nvîsîna gotaran bi dûr ketibûm. Lê nha ku ez gotarê û agaiyan didimê, ew ji bo min teşeyê Wiki dide gotarê. Mjar ev e, brayê min. Dîsa jî hûn dkarin lînka gotarê bidin modelên lêkolîner ên wekî Google Notebook û jê bixwazin ku şaşiyek di agahiyan de heye, an na. Serastkirina şaşiyan ji bo me hemûyan fêde û alîkariyek baş e. Rêzan Tovjîn 18:19, 7 îlon 2026 (UTC)

== Ji nû ve bi xêr hatî û spasî ==

Silav birêz @[[Bikarhêner:RezanTovjin|RezanTovjin]] ji bo keda te yên berê û xebatên te yê ji nû ve gelek spas dikim. Bi rastî em wekê bikarhênerên ku nû têne hesibandin min û çend hevalên din me hewld da ku Wîkîpediya kurdî derînin asteke bilind. Bi keda hemî hevalên salên dawî û kedkarên hêja yên wekê @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ku rê dane nîşane me, Wîkîpediya kurdî gihişte asteke nû.

Daxwaz û hêvî ya me ev e ku bikarhinerên berê di her derfetê de ji bo Wîkîpediya bibin alîkar. Bi silav û rêz. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 18:59, 7 îlon 2026 (UTC)</text>
      <sha1>9y8a2a9wbzgk15iyq13ahj0suilcrg3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2093129</id>
      <parentid>2093128</parentid>
      <timestamp>2026-09-07T19:13:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2093129</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3827" sha1="bkh1w6chw0ag7ia1tgcdc1iwdheb432" xml:space="preserve">Dîtin û ramanên xwe ji bo min li vir binivîsin. Heke alîkarî li ser Wikipedia Kurdî lazim bû tu dikarî li vir binivîsî.

== Sergotin ==

Rojbaş RezanTovjin. Min dît, te niha [[Bernameyên Komputerê|vê]] rûpelê çêkir û hên jî xeyrand. Spas j bo xebata te, lê ez gireke tiştekî jî ji te ra bêjim. Eger te sergotina çêkir, xêra xwe ne bes bi =. Destpêkê tim == bibe. Yanê şonê&lt;p&gt;
&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;=Sergotin=&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;p&gt;
ev&lt;p&gt;
&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;==Sergotin==&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;p&gt;
--[[Bikarhêner:Bangin|Bangin]] [[Bikarhêner nîqaş:Bangin|&lt;small&gt;çay ya qehwe?&lt;/small&gt;]] 09:25, 1 kewçêr 2006 (UTC)

----------------------
Min fam nekir.

Rêzan Tovjîn
:Ji bo sernivîsan te &quot;=&quot; bikaranî, divê &quot;==&quot; be. --[[Bikarhêner:Erdal Ronahi|Erdal Ronahi]] 09:48, 1 kewçêr 2006 (UTC)

----------------
Spas... Min fam kir. Ezê baldar bim.

Rêzan Tovjîn

== Merheba ==

Merheba @[[Bikarhêner:RezanTovjin|RezanTovjin]]. Ez gotarên ku tu çêdikî dibînim û îhtîmal mezin e ku tu bi AIyê wan çêdikî. Xeber hebe ku ew ligorî qaîdeyên wîkîpediyayê yasax e. Qewet be. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 18:07, 7 îlon 2026 (UTC)

:P.S: Herwiha pir baştir biya ku tu endamekî çalak a wîkîpediya kurdî bîyî - bi nivîsandin -  mixabin, ne bi kopîkirin. Wîkîpediya kurdî bikarhênerên nû digerî û riya te her tim ava ye ji bo nivîsandine bixweyî bi formata standard a wîkîpediyayê.  [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 18:12, 7 îlon 2026 (UTC)
::@[[Bikarhêner:RezanTovjin|RezanTovjin]] sipas ji bo cewabê te mamosta, lê xuya ye ku agahî û nivîs bi jîriyeke çêkîrî hatiye çêkirin, ew jî dikare ji aliyê admînên wîkîdatayê were kontrol kirin ku wan nivîsan ji ku ne û ne ji ku ne, eger wan hişyar bin. Gotaran nehatin bi formatên standard a wîkîpediyayê jî çêkirin, her binebeşê gotarê bi niqte û gelek kelîmeyên inglîzî (kirinên AIyê) tijî ye. Ew nakeve asteke bilind, mixabin. Ku hûn li ser versiyona inglîzî mesala dinerîn, wekî wiha formata standard a wîkîpediyayê e. Gotaran jî gelek bi lêz têne çêkirin, ji bo min zor e ku tek-tek serrast bikim û guhartinên ligorî standarda wîkîpediyayê bikim. Ew ne derbasdar e mamosta.  [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 19:11, 7 îlon 2026 (UTC)
:Spas ji bo xemxwirya te, brayê Kurê Acemî. Min gotar bi Aqlê Çêkirî nedaye nvîsîn, min nvîsa amade bi Aqlê Çêkirî daye teşekirin, li gor pîvanên Wiki. Ji ber ku ez pîvanên nvîsîna Wiki ji ber nakim, bi salan ez ji nvîsîna gotaran bi dûr ketibûm. Lê nha ku ez gotarê û agaiyan didimê, ew ji bo min teşeyê Wiki dide gotarê. Mjar ev e, brayê min. Dîsa jî hûn dkarin lînka gotarê bidin modelên lêkolîner ên wekî Google Notebook û jê bixwazin ku şaşiyek di agahiyan de heye, an na. Serastkirina şaşiyan ji bo me hemûyan fêde û alîkariyek baş e. Rêzan Tovjîn 18:19, 7 îlon 2026 (UTC)

== Ji nû ve bi xêr hatî û spasî ==

Silav birêz @[[Bikarhêner:RezanTovjin|RezanTovjin]] ji bo keda te yên berê û xebatên te yê ji nû ve gelek spas dikim. Bi rastî em wekê bikarhênerên ku nû têne hesibandin min û çend hevalên din me hewld da ku Wîkîpediya kurdî derînin asteke bilind. Bi keda hemî hevalên salên dawî û kedkarên hêja yên wekê @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ku rê dane nîşane me, Wîkîpediya kurdî gihişte asteke nû.

Daxwaz û hêvî ya me ev e ku bikarhinerên berê di her derfetê de ji bo Wîkîpediya bibin alîkar. Bi silav û rêz. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 18:59, 7 îlon 2026 (UTC)</text>
      <sha1>bkh1w6chw0ag7ia1tgcdc1iwdheb432</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2093134</id>
      <parentid>2093129</parentid>
      <timestamp>2026-09-07T19:20:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RezanTovjin</username>
        <id>60</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ji nû ve bi xêr hatî û spasî */ Bersiv</comment>
      <origin>2093134</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4177" sha1="6rdta2n1qghqum647iq9qjn7tjv83n2" xml:space="preserve">Dîtin û ramanên xwe ji bo min li vir binivîsin. Heke alîkarî li ser Wikipedia Kurdî lazim bû tu dikarî li vir binivîsî.

== Sergotin ==

Rojbaş RezanTovjin. Min dît, te niha [[Bernameyên Komputerê|vê]] rûpelê çêkir û hên jî xeyrand. Spas j bo xebata te, lê ez gireke tiştekî jî ji te ra bêjim. Eger te sergotina çêkir, xêra xwe ne bes bi =. Destpêkê tim == bibe. Yanê şonê&lt;p&gt;
&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;=Sergotin=&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;p&gt;
ev&lt;p&gt;
&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;==Sergotin==&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;p&gt;
--[[Bikarhêner:Bangin|Bangin]] [[Bikarhêner nîqaş:Bangin|&lt;small&gt;çay ya qehwe?&lt;/small&gt;]] 09:25, 1 kewçêr 2006 (UTC)

----------------------
Min fam nekir.

Rêzan Tovjîn
:Ji bo sernivîsan te &quot;=&quot; bikaranî, divê &quot;==&quot; be. --[[Bikarhêner:Erdal Ronahi|Erdal Ronahi]] 09:48, 1 kewçêr 2006 (UTC)

----------------
Spas... Min fam kir. Ezê baldar bim.

Rêzan Tovjîn

== Merheba ==

Merheba @[[Bikarhêner:RezanTovjin|RezanTovjin]]. Ez gotarên ku tu çêdikî dibînim û îhtîmal mezin e ku tu bi AIyê wan çêdikî. Xeber hebe ku ew ligorî qaîdeyên wîkîpediyayê yasax e. Qewet be. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 18:07, 7 îlon 2026 (UTC)

:P.S: Herwiha pir baştir biya ku tu endamekî çalak a wîkîpediya kurdî bîyî - bi nivîsandin -  mixabin, ne bi kopîkirin. Wîkîpediya kurdî bikarhênerên nû digerî û riya te her tim ava ye ji bo nivîsandine bixweyî bi formata standard a wîkîpediyayê.  [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 18:12, 7 îlon 2026 (UTC)
::@[[Bikarhêner:RezanTovjin|RezanTovjin]] sipas ji bo cewabê te mamosta, lê xuya ye ku agahî û nivîs bi jîriyeke çêkîrî hatiye çêkirin, ew jî dikare ji aliyê admînên wîkîdatayê were kontrol kirin ku wan nivîsan ji ku ne û ne ji ku ne, eger wan hişyar bin. Gotaran nehatin bi formatên standard a wîkîpediyayê jî çêkirin, her binebeşê gotarê bi niqte û gelek kelîmeyên inglîzî (kirinên AIyê) tijî ye. Ew nakeve asteke bilind, mixabin. Ku hûn li ser versiyona inglîzî mesala dinerîn, wekî wiha formata standard a wîkîpediyayê e. Gotaran jî gelek bi lêz têne çêkirin, ji bo min zor e ku tek-tek serrast bikim û guhartinên ligorî standarda wîkîpediyayê bikim. Ew ne derbasdar e mamosta.  [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 19:11, 7 îlon 2026 (UTC)
:Spas ji bo xemxwirya te, brayê Kurê Acemî. Min gotar bi Aqlê Çêkirî nedaye nvîsîn, min nvîsa amade bi Aqlê Çêkirî daye teşekirin, li gor pîvanên Wiki. Ji ber ku ez pîvanên nvîsîna Wiki ji ber nakim, bi salan ez ji nvîsîna gotaran bi dûr ketibûm. Lê nha ku ez gotarê û agaiyan didimê, ew ji bo min teşeyê Wiki dide gotarê. Mjar ev e, brayê min. Dîsa jî hûn dkarin lînka gotarê bidin modelên lêkolîner ên wekî Google Notebook û jê bixwazin ku şaşiyek di agahiyan de heye, an na. Serastkirina şaşiyan ji bo me hemûyan fêde û alîkariyek baş e. Rêzan Tovjîn 18:19, 7 îlon 2026 (UTC)

== Ji nû ve bi xêr hatî û spasî ==

Silav birêz @[[Bikarhêner:RezanTovjin|RezanTovjin]] ji bo keda te yên berê û xebatên te yê ji nû ve gelek spas dikim. Bi rastî em wekê bikarhênerên ku nû têne hesibandin min û çend hevalên din me hewld da ku Wîkîpediya kurdî derînin asteke bilind. Bi keda hemî hevalên salên dawî û kedkarên hêja yên wekê @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ku rê dane nîşane me, Wîkîpediya kurdî gihişte asteke nû.

Daxwaz û hêvî ya me ev e ku bikarhinerên berê di her derfetê de ji bo Wîkîpediya bibin alîkar. Bi silav û rêz. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 18:59, 7 îlon 2026 (UTC)

:Gelekî spas dikim, brayê delal Penaber. Ez bawer dikim bi pêşketina teknolojiyê re em ê gotarên hîn zelaltir, têr û tjî, fama û durist bweşînin. Her çi qas ez di sohbet û qadên taybet de awayekî xweser ê nvîsê bi kar tînim jî, di Wikipedia de ez standardan xra nakim. Hûn her bjîn. Rêzan Tovjîn 19:20, 7 îlon 2026 (UTC)</text>
      <sha1>6rdta2n1qghqum647iq9qjn7tjv83n2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ai</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7614</id>
    <revision>
      <id>2093139</id>
      <parentid>77777</parentid>
      <timestamp>2026-09-07T20:40:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RezanTovjin</username>
        <id>60</id>
      </contributor>
      <comment>Xaleke navnetewî ye, ku vê demê di hemû zmanan de herî pir tê serlêdan.</comment>
      <origin>2093139</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6380" sha1="0qqh8thg827bqb21itowrh5f591cfu7" xml:space="preserve">'''AI''' bi piranî ji bo [[aqilê çêkirî]] tê bikaranîn.

'''Ai''', '''ai''', '''a.i''', '''A.I''' an '''AI''' dikare van wateyên jêrîn jî bide:

== Ajal ==

* [[Ai (ajal)]], ango ''Bradypus tridactylus'', cureyekî ajalên tembel ên sê-tilî ye ku li herêma Amazonê dijî.
* [[Ai (şempaze)]], şempazeyekî ceribandinê ye li Zanîngeha Kyotoyê li Japonyayê.

== Huner, Çand û Medya ==

=== Berhem ===

* ''[[Ai (albûm)]]'', albûmeke sala 2004'an a koma Seraphim.
* ''[[A.I. (stran)]]'', straneke koma OneRepublic (2016'an).
* ''[[A.I. Artificial Intelligence]]'', fîlmekî sînemayê yê sala 2001'ê ku ji aliyê Steven Spielberg ve hatiye derhênandin.
* ''[[A.I. Rising]]'', fîlmekî honaka zanistî yê serbî yê sala 2018'an.
* ''[[AI: The Somnium Files]]'', lîstikeke vîdyoyî ya sala 2019'an.
* ''[[American Idol]]'', pêşbirka navdar a stranbêjiyê ya li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê.
* ''[[The American Interest]]'', kovareke siyasî ya amerîkî (2005–2020).
* ''[[Asian Idol]]'', pêşbirka televîzyonê ya stranbêjiyê li Asyayê.
* ''[[Australian Idol]]'', pêşbirka stranbêjiyê li Awistralyayê.
* ''[[I (fîlmê 2015'an)]]'', fîlmekî tamîlî yê Hindistanê (navê wî yê destpêkê: ''Ai'').
* ''[[The Spirits of Love]]'', rêzefîlmekî televîzyonê yê Taywanê (2006'an).

=== Bikaranînên Din di Huner û Medyayê de ===

* [[Ai FM]], qereqoleke radyoyê ya neteweyî bi zimanê çînî li Malezyayê.
* [[A.i. (kom)]], komeke muzîkê ya amerîkî ji Kalîforniyayê.
* [[All in (poker)]], di lîstika pokerê de danîna hemû pere an çîpên lîstikvan.
* [[Appreciation Index]], pîvaneke brîtanî ji bo nirxandina bernameyên weşanê.
* [[Karakterê nelîstikvan]] (NPC), di lîstikên vîdyoyî de karakterên ku ji aliyê komputerê (AI) ve tên birêvebirin.

== Karsazî û Rêxistin ==

=== Rêxistin û Karsazî ===

* [[Ad interim]] (bi kurtasî: ''a.i.''), peyveke latînî ya di sernavên kar de bi wateya &quot;wekîl&quot; an &quot;demkî&quot;.
* [[Appreciative inquiry]], rêbazeke pêşxistina rêxistinî.
* [[All inclusive]], sîstema xizmeta tam a li seyrangeh û otêlan (hemû xwarin û vexwarin tê de).
* [[Adventure International]], şîrketeke berê ya belavkirina lîstikên vîdyoyî.
* [[The Art Institutes]], tora berê ya dibistanên hunerê li Amerîkayê.
* [[Accuracy International]], şîrketeke brîtanî ya çêkirina çekan.
* [[Amnesty International]], rêxistineke navneteweyî ya parastina mafên mirovan.
* [[Appraisal Institute]], komeleyeke pisporên nirxandina milk û xaniyan.
* [[Autistici/Inventati]], komeke aktîvîstên înternetê li Îtalyayê.

=== Şîrketên Veguhastinê ===

* [[Air India]], şîrketa xeta esmanî ya neteweyî ya Hindistanê.
* [[Alitalia]], şîrketa berê ya xeta esmanî ya Îtalyayê.
* [[Astra International]], şîrketeke otomobîlan li Endonezyayê.

== Kes ==

* [[Ai (paşnav)]], paşnavekî çînî (bi çînî: 艾).
* [[Ai (nav)]], navekî mirovan li Çîn û Japonyayê (bi japonî: 愛, bi wateya &quot;evîn&quot;).
* [[Qiral Ai yê Zhou]] (mirin: 441 B.Z.), qiralê xanedana Zhou ya Çînê.
* [[Împerator Ai yê Han]] (27–1 B.Z.), împeratorê Çînê ji xanedana Han.
* [[Împerator Ai yê Jin]] (341–365), împeratorê Çînê ji xanedana Jin.
* [[Împerator Ai yê Tang]] (892–908), împeratorê dawî yê xanedana Tang a Çînê.
* [[Ai (helbestvan)]] (1947–2010), helbestvaneke amerîkî.
* [[Ai (stranbêj)]] (jdb. 1981), stranbêjeke japonî-amerîkî.
* [[Allen Iverson]] (jdb. 1975), lîstikvanê navdar ê berê yê basketbolê li NBA'yê ku bi bernavê &quot;A.I.&quot; tê naskirin.
* [[Andre Iguodala]] (jdb. 1984), lîstikvanê basketbolê yê amerîkî (bi bernavê &quot;A.I. 2.0&quot;).

== Cih û Erdnîgarî ==

=== Welat û Herêm ===

* [[Anguîla]], herêmeke deryayî ya Brîtanyayê li Karayîbê (bi koda ISO 3166-1: AI).
* [[Appenzell Innerrhoden]], kantoneke li Swîsreyê.
* [[Ermenistan]] (li gorî koda MARC a Pirtûkxaneya Kongreyê ya DYA'yê).

=== Bajar û Cihwar ===

* [[Ai (Kenan)]], bajarekî kevnar ê dîrokî yê li herêma Kenanê ku di Tewratê de derbas dibe.
* [[Ai, Alabama]], gundek li wîlayeta Alabama ya DYA'yê.
* [[Ai, Georgia]], herêmek li wîlayeta Georgia ya DYA'yê.
* [[Ai, North Carolina]], navçeyek li wîlayeta Karolînaya Bakur a DYA'yê.
* [[Ai, Ohio]], gundek li wîlayeta Ohio ya DYA'yê.

=== Çem ===

* [[Çemê Ai]], çemek li herêma Başqirdistan û Çelyabînskê li Rûsyayê.

== Ol, Felsefe û Mîtolojî ==

* [[Ái]], di mîtolojiya norsî de bavê kalikê çîna xulaman.
* [[Ai (evîn)]] (愛), têgeha evînê di felsefeya çînî, konfusiyanîzm û bûdîzmê de.
* [[Agios]] (bi kurtasî: ''Ai''), peyva yewnanî ji bo pîrozan (&quot;ezîz&quot;).
* [[Ai Toyon]], di mîtolojiya yaqûtan de xwedawendê ronahiyê.

== Zanist û Teknolojî ==

=== Înternet û Komputer ===

* [[.ai]], koda qada asta bilind a înternetê (ccTLD) ya girava Anguîlayê ku pir ji bo malperên aqilê çêkirî tê bikaranîn.
* [[Adobe Illustrator]], nermalaveke sêwirana vektorî ku paşgira pelên wê `.ai` ye.

=== Bijîşkî û Çandinî ===

* [[Tozkirina çêkirî]] (bi îngilîzî: ''Artificial insemination - AI''), rêbazeke pizişkî û ajaldariyê ya ji bo zêdebûnê.
* [[Madeya çalak]] (bi îngilîzî: ''Active ingredient - AI''), beşa sereke ya çalak a derman an kîmyewiyan.
* [[Kêmasiya hevahengiya çavan]] (bi îngilîzî: ''Accommodative insufficiency''), nexweşiyeke çavan.
* [[Amelogenesis imperfecta]], nexweşiyeke mîrasî ya diranan.
* [[Kêmasiya deriyê aortê]] (bi îngilîzî: ''Aortic insufficiency''), nexweşiyeke dil.
* [[Aromatase inhibitor]], komek dermanên li dijî pençeşêra pêsîrê.
* [[Articulation Index]], rêbaza pîvandina kêmbûna bihîstinê.
* [[Automated immunoassay]], analîza otomatîk a klînîkî ya xwînê.

=== Hewayî û Leşkerî ===

* [[Airborne Internet]], tora daneyan a ji bo balafiran.
* [[Airborne Interception radar]], radara hewayî ya Hêza Esmanî ya Brîtanyayê.
* [[Astengkirina hewayî]] (bi îngilîzî: ''Air interdiction - AI''), şiyana leşkerî ya hêzên asmanî.
* [[Nîşandêra rewşa firokeyê]] (bi îngilîzî: ''Attitude indicator - AI''), amûrekî firokeyê ji bo diyarkirina bergeha firînê.

== Herwiha Binêre ==

* [[Aqilê çêkirî]]
* [[A1]]
* [[AL]]
* [[AY]]
* [[Eye]]
{{Cudakirin}}</text>
      <sha1>0qqh8thg827bqb21itowrh5f591cfu7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Dante Alighieri</title>
    <ns>0</ns>
    <id>8136</id>
    <revision>
      <id>2093169</id>
      <parentid>2041843</parentid>
      <timestamp>2026-09-08T04:38:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>SakuraBot</username>
        <id>54179</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin</comment>
      <origin>2093169</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="935" sha1="fz2bbhjwj8qi95d09cfux5l9ue5uu45" xml:space="preserve">{{Agahîdank mirov/wîkîdane
| sernavê_wêne       = Dante Alighieri li gorî [[Sandro Botticelli]]
}}
'''Dante Alighieri''' {{IPA-it|ˈdante aliˈɡjɛːri}} (jdb. 1265 - m. 1321) [[helbestvan]]ekî [[îtalî]] û [[nivîskar|nivîserê]] berhema epîk a bi navê ''[[Divina Commedia (pirtûk)|Divina Commedia]]'' (Komediya Xwedayî) ye.

''Divina Commedia'' wek yek ji [[berhem]]ên [[Ewropa|ewropî]] yên [[Çaxa Navîn]] ên herî giring û bingehdanîna [[ziman]]ê [[îtalî]] têt pejirandin.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Wîkîgotin-b|{{PAGENAME}}}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Dante Alighieri| ]]
[[Kategorî:Felsefeya siyasetê]]
[[Kategorî:Helbestvan]]
[[Kategorî:Helbestvanên îtalî yên mêr]]
[[Kategorî:Jidayikbûn 1265]]
[[Kategorî:Karekterên di Divina Commedia de]]
[[Kategorî:Mirin 1321]]
[[Kategorî:Nivîskar]]
[[Kategorî:Helbestvanên îtalî yên sedsala 14an]]</text>
      <sha1>fz2bbhjwj8qi95d09cfux5l9ue5uu45</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Antarktîka</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11017</id>
    <revision>
      <id>2093165</id>
      <parentid>2092993</parentid>
      <timestamp>2026-09-08T03:47:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2093165</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="84105" sha1="51cogsxu83ev3jj406hv01cdt7unrsc" xml:space="preserve">{{Xebat}}
{{Agahîdanka giştî}}
'''Antarktîka'''&lt;ref&gt;{{Îzolî, 2007|r=1138|jêgirtin=Antarktîka}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ferhenga Erdnîgarîyê (Coğrafya)|Ferhenga Erdnîgarîyê]]|paşnav=Önen|pêşnav=Abdurrahman |weşanger=Stembol: Doz|sal=2008|rûpel=36}}&lt;/ref&gt; yan jî '''Antarktîk'''{{Çavk}} ({{Bi-la|Antarctica}}) yek ji [[parzemîn]]ên cîhanê ye ku parzemîna herî başûr ê dinyayê û parzemîna herî kêm nifûs a cîhanê ye. Parzemîn bi tevahî li başûrê çembera Antarktîkayê ye û ji aliyê [[Okyanûsa Başûr]] (ku wekê Okyanûsa Antarktîkayê jî tê zanîn) ve hatiye dorpêçkirin ku [[Cemsera Başûr]] a erdnîgarî vedihewîne. Di heman demê de Antarktîka pêncem parzemîna herî mezin ê cîhanê ye ku bi qasê ji %40 ji [[Ewropa|Ewropayê]] mezintir e û rûbera parzemînê  bi qasê 14.200.000 km² rûerd (an rûqeşa) vegirtiye. Piraniya Antarktîkayê bi qata qeşayê ya Antarktîkayê ve hatiye nixumandin ku qalindahiya navînî ya qeşayê bi qasê 1,9 km ye.

Antarktîka bi navînî parzemîna herî sar, herî hişke û parzemîna herî bi ba û bahoz ê cîhanê ye û parzemîn ji asta deryayê xwedî bilindahiyeke navînî ye. Antarktîka bi piranî ji çoleke cemserî pêk hatiye ku barîna salane li peravê zêdetirî 200 mm ye û berf û barana li hundirê parzemînê gelek kêm e. Qeşayên parzemîn di warê ava şîrîn de gelek dewlemend e ku nêzîkê ji %70ê rezervên ava şirîn ên cîhanê li Antarktîkayê cemedgirtî ye. Hatiye payîn ger ku qeşaya Antarktîkayê bihele, dê asta deryayê ya [[Cîhan|cîhanê]] bi qasê 60 mêtreyan bilind bibe. Her wiha Antarktîka xwediyê rekora germahiya herî nizm a pîvandî yê li ser rûyê [[Dinya (gerstêrk)|Erdê]] ye ku nizmahiya germahiya bi qasê −89.2 °C hatiye pîvandin. Germahiya herêmên peravê di havînê de dikare bi qasê 10 °C bilind bibe. Cureyên xwemaliyên ajalan kêzik, nematod, pengûen, fok û tardigrad in. Li cihên ku nebat lê hene, bi piranî bi awayê liken an kevzê ye.

Refên qeşayê yên Antarktîkayê dibe ku cara yekem di sala 1820an de, di dema sefereke rûsî de ku ji aliyê Fabian Gottlieb von Bellingshausen û Mikhail Lazarev ve hatibû birêvebirin, hatine dîtin. Di dehsalên piştê seferên wan, di seferên fransî, amerîkî û brîtanî de li parzemînê lêkolînên zêdetir hatine kirin. Yekem derketina piştrastkirî ya Antarktîkayê ji aliyê tîmeke norwêcî ve di sala 1895an de pêk hatiye. Di destpêka sedsala 20an de, çend seferên navxwe yên parzemînê çêbûne. Lêkolînerên brîtanî Douglas Mawson, Edgeworth David û Alistair Mackay yekem kes bûn ku di sala 1909an de gihîştine [[Cemsera Başûr]] a manyetîkî û cemsera başûr a erdnîgarî jî yekem car di sala 1911an de lêkolînerê norwêcî Roald Amundsen gihiştiye cemserê.

Ji aliyê îdarî ve Antarktîka ji aliyê nêzîkê 30 welatan ve tê birêvebirin ku hemî jî endamên sîstema peymana Antarktîkayê ya sala 1959an in. Li gorî şertên peymanê, çalakiyên leşkerî, kolandinên kanên madenê, teqînên nukleerî û avêtina bermayiyên nukleerî li Antarktîkayê qedexe ne. Geştiyarî, masîgirtin û lêkolîn çalakiyên sereke yên mirovan li Antarktîkayê û li derdora Antarktîkayê hene. Di mehên havînê de nêzîkê 5.000 kes li stasyonên lêkolînê dimînin û ev hejmar di mehên zivistanê de dadikeve 1.000 kesan. Her çiqas parzemîn dûr be jî, çalakiyên mirovan bi rêya qirêjî, guherîna avhewayê û bi rêya tenikbûna [[tebeqeya ozonê]] bandoreke neyînî li ser Antarktîkayê dihêle. Helîna qata qeşayê ya [[Antarktîkaya Rojava]] ya ku potansiyeleke nearam e, di pêşbîniyên bilindbûna [[asta deryayê]] di asta sedsalê de bûye sedema nezelaliyeke herî mezin û heman helîn bandorê li ser serûbinkirina gera [[Okyanûsa Başûr]] jî dike ku di dawiyê de dikare bibe sedema bandorên girîng li ser avhewaya [[Nîvkada Başûr]] û hilberîna Okyanûsa Başûr.

== Etîmolojî ==
[[Wêne:1657 map Polus Antarcticus.jpg|thumb|Nexşeya cemserî ya herî başûrê Dinyayê]]
Navê ku ji parzemînê hatiye dayîn ji peyva antarktîka hatiye ku ji peyva fransî ya navîn ''antartique'' an ''antarctique'' ('li hemberî Arktîkê') û piştre ji peyva latînî ''antarcticus'' ('li hemberî bakur') hatiye. Navê Antarktîkus ji peyvên yewnanî ἀντι- ('dij-') û ἀρκτικός (arktikos, 'ya hirçê [Ursa Major], bakur') hatiye.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite book |sernav=Lettinck 2021, p. 158.}}&lt;/ref&gt; Fîlozofê yewnanî Arîstoteles li dora 350 {{bz}} de di ''Meteorolojiyê'' de li ser &quot;herêma Antarktîkê&quot; nivîsandiye. Li gorî raporê, erdnîgarnasê yewnanî Marinusê ji Tîrusê ev nav di nexşeya xwe ya cîhanê ya sedsala duyem a {{pz}} de ku niha winda bûye, bi kar aniye. Nivîskarên romayî Gaius Julius Hyginus û Apuleius ji bo cemsera başûr navê yewnanî yê latînîkirî polus antarcticus bi kar anîne ku ji wir peyva fransî ya kevin ''pole antartike'' (nûjen ''pôle antarctique'')&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Hyginus 1992, p. 176.}}&lt;/ref&gt; ku di sala 1270an de hatiye piştrastkirin û ji wir jî peyva îngilîziya navîn pol antartik ku cara yekem di lêkolîneke ji aliyê nivîskarê îngilîzî Geoffrey Chaucer ve hatiye nivîsandin, hatiye wergirtin.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Ramanên ewropî yên di derbarê hebûna Terra Australis ku parzemîneke berfirehê li başûrê dûr ê cîhanê ye ku ji bo hevsengî kirina axên bakurê [[Ewropa]], [[Asya]] û [[Afrîkaya Bakur]] pêk tîne, wekê têgeheke rewşenbîrî, ji kevnariya klasîk ve hebû. Ji ber vê yekê ''Terra Australis'' navê ku ji bo hemî girseyên bejayî yên hîpotetîk ên ku tê pêşniyar kirin ku li cihê ku niha tê zanîn Antarktîka heye, hatibû bikaranîn.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Mericq 1987, pp. 90–91: 'They published maps and charts based on the hypothesis that Tierra del Fuego was the beginning of that Terra Australis. The first person ever to have rights over these lands was Pedro Sancho de la Hoz, who received them through a special decree signed by Emperor Charles V on 24 January 1539.'}}&lt;/ref&gt; Îdiaya hebûna axek wisa heta keşfkirina Awistralyayê ku ji aliyê ewropiyan ve hatiye keşfkirin, berdewam kiriye.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Scott, Hiatt &amp; McIlroy 2012, pp. 2–3.}}&lt;/ref&gt;

Di destpêka sedsala 19an de keşifger Matthew Flinders guman li hebûna parzemîneke cuda yê li başûrê Awistralyayê (ku di wê demê wekê New Holland hatiye binavkirin) kiriye û ji ber vê yekê pêşniyar kiriye ku li cihê wê navê &quot;Terra Australis&quot; ji bo [[Awistralya|Awistralyayê]] were bikar anîn.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Cawley 2015, p. 130.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=McCrone &amp; McPherson 2009, p. 75.}}&lt;/ref&gt; Di sala 1824an de rayedarên kolonyal ên li Sîdneyê bi fermî navê parzemîna New Hollandê wekê Awistralya guhertine û peyva &quot;Terra Australis&quot; wekê referansek ji bo navê Antarktîkayê hiştine. Di dehsalên piştre de, erdnîgaran hevokên wekê &quot;parzemîna Antarktîkayê&quot; bi kar anîne. Wan li cihê vê navê li naveke helbestî geriyane û navên wekê ''Ultima'' û ''Antipodea'' pêşniyar kirine.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Cameron-Ash 2018, p. 20.}}&lt;/ref&gt; Ji bo binavkirina parzemînê navê Antarktîka di salên 1890î de hatiye pejirandin û bikaranîna yekem ê vê navê ji aliyê kartografê skotlendî John George Bartholomew pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://digital.nls.uk/bartholomew/highlights/antarctica.html#:~:text=Edinburgh%20geographer%20and%20mapmaker%20John,since%20the%20first%20century%20AD. |sernav=Highlights from the Bartholomew Archive: The naming of Antarctica}}&lt;/ref&gt;

== Erdnîgarî ==
[[Wêne:Antarctica.svg|thumb|300px|Nexşeyek ku Antarktîkaya Rojhilat li rastê Çiyayên Transantarktîk û Antarktîkaya Rojava li çepê ye, nişan dide.]]
Antarktîka ku bi awayekî asîmetrîk li dora cemsera başûr û bi piranî li başûrê çembera Antarktîkayê (ku yek ji pênc çemberên sereke yên firehiyê ye ku nexşeyên cîhanê nîşan didin) cih digire ku ji aliyê [[Okyanûsa Başûr]] ve hatiye dorpêçkirin. Di heman de çem ên avan li Antarktîkayê hene ku çemê herî dirêj ê parzemînê çemê Onyxê ye. Her wiha Antarktîka bi qasê 14,2 milyon km² rûber vedigire ku hema hema du car ji rûbera [[Awistralya|Awistralyayê]] mezintir e ku bi vê rûberê bûye pêncem parzemîna herî mezin ê cîhanê. Xeta perava Antarktîkayê bi qasê 18.000 km dirêj e ku ji sala 1983an vir ve çar celebên peravê li parzemînê hene ku perav ji %44ê peravê ji qeşayên avjenî, ji %38 ji dîwarên qeşayê pêk tê ku li ser keviran dimînin, ji %13 ji deverên qeşayî an jî qiraxa cemedên bilind pêk tê û ji %5ê ji parvên mayî jî ji kevirên vekirî pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |sernav=Antarctica - The World Factbook |malper=www.cia.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en |archive-date=2022-05-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220509192134/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: glaciological and geophysical folio |paşnav=Drewry |pêşnav=D. J. |weşanger=University of Cambridge, Scott Polar Research Institute |tarîx=1983 |isbn=978-0-901021-04-5 |cih=Cambridge}}&lt;/ref&gt;

Golên ku di binê qeşaya parzemînî de dimînin, bi piranî li geliyên hişk ên McMurdo an jî li gelek oazên cûda çêbûne.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}&lt;/ref&gt; [[Gola Vostokê]] ku di bin stasyona Vostok a [[Rûsya|Rûsyayê]] de hatiye dîtin, mezintirîn gola binqeşayê ya cîhanê û yek ji mezintirîn golên cîhanê ye. Berê hatiye bawer kirin ku gol bi milyonan salan hatiye girtin lê di roja îro de zanyaran texmîn kirine ku ava golê her 13.000 sal carekê bi helandin û cemidandina hêdî ya qeşayê hatiye guhertin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=David |tarîx=2019-06-27 |sernav=Antarctica |url=https://academic.oup.com/book/62792 |kovar=OUP Academic |ziman=en |doi=10.1093/wentk/9780190641320.001.0001}}&lt;/ref&gt; Di mehên havînan de qeşa li qiraxên golan dikare bihele û xendekên şil bi awayekê demkî çêdibin. Di heman demê de li Antarktîkayê hem golên ava şor û hem jî golên ava şirîn hene.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

[[Wêne:Mount Vinson from NW at Vinson Plateau by Christian Stangl (flickr).jpg|thumb|Dîmenek ji çiyayê Vînsonê ku li bakurê rojavayê Antarktîkayê ye û bilindeya herî bilind ê Antarktîkayê ye]]
Antarktîka ji aliyê Çiyayên Transantarktîk ve hatiye dabeşkirin ku ji erdê Vîktoryayê heta [[Deryaya Rossê]] dirêj dibin ku ev her alî di nav xwe de Antarktîkaya Rojava û Antarktîkaya Rojhilat vedigirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: Earth's Own Ice World |url=https://archive.org/details/antarcticaearths0000carr |paşnav=Carroll |pêşnav=Michael |weşanger=Springer |tarîx=2018-05-16 |isbn=978-3-319-74623-4 |paşnav2=Lopes |pêşnav2=Rosaly}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Ji |pêşnav=Fei |paşnav2=Gao |pêşnav2=Jinyao |paşnav3=Li |pêşnav3=Fei |paşnav4=Shen |pêşnav4=Zhongyan |paşnav5=Zhang |pêşnav5=Qiao |paşnav6=Li |pêşnav6=Yongdong |tarîx=2017-10-16 |sernav=Variations of the effective elastic thickness over the Ross Sea and Transantarctic Mountains and implications for their structure and tectonics |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0040195117302937 |kovar=Tectonophysics |cild=717 |rr=127–138 |doi=10.1016/j.tecto.2017.07.011 |issn=0040-1951}}&lt;/ref&gt; Piraniya Antarktîkayê bi tebeqeyên qeşayê ya Antarktîkayê ve hatiye nixumandin ku bi navînî 1,9 km qalindahiya qeşayan hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fretwell |pêşnav=P. |paşnav2=Pritchard |pêşnav2=H. D. |paşnav3=Vaughan |pêşnav3=D. G. |paşnav4=Bamber |pêşnav4=J. L. |paşnav5=Barrand |pêşnav5=N. E. |paşnav6=Bell |pêşnav6=R. |paşnav7=Bianchi |pêşnav7=C. |paşnav8=Bingham |pêşnav8=R. G. |paşnav9=Blankenship |pêşnav9=D. D. |paşnav10=Casassa |pêşnav10=G. |paşnav11=Catania |pêşnav11=G. |paşnav12=Callens |pêşnav12=D. |paşnav13=Conway |pêşnav13=H. |paşnav14=Cook |pêşnav14=A. J. |paşnav15=Corr |pêşnav15=H. F. J. |tarîx=2013-02-28 |sernav=Bedmap2: improved ice bed, surface and thickness datasets for Antarctica |url=https://tc.copernicus.org/articles/7/375/2013/ |kovar=The Cryosphere |ziman=English |weşanger=Copernicus GmbH |cild=7 |hejmar=1 |rr=375–393 |doi=10.5194/tc-7-375-2013 |issn=1994-0416}}&lt;/ref&gt; Tebeqeya qeşayê ji xeynî ji xeynî çend oazanên li geliyên hişk ên McMurdo tevahiya parzemînê nixumandine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://antarcticsun.usap.gov/science/4184/ |sernav=The Antarctic Sun: News about Antarctica - The Lost Dry Valleys of the Polar Plateau |malper=antarcticsun.usap.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en |archive-date=2022-01-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220115223943/https://antarcticsun.usap.gov/science/4184/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Çend çemên qeşayî yên Antarktîkayê ku ber bi refên qeşayî yên Antarktîkayê ve diherikin, pêvajoyeke ku wekê dînamîkên tebeqeyên qeşayê hatine pênasekirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.gfdl.noaa.gov/ice-sheet-dynamics/ |sernav=Ice Sheet Dynamics – Geophysical Fluid Dynamics Laboratory |malper=www.gfdl.noaa.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31}}&lt;/ref&gt;

Antarktîkaya Rojhilat ji Coats Land, Queen Maud Land, Enderby Land, Mac. Robertson Land, Wilkes Land û Victoria Land pêk hatiye. Ji xeynî beşek piçûk, hemî deverên parzemînê di nav nîvkada rojhilat de ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctic Climate Evolution |paşnav=Florindo |pêşnav=Fabio |weşanger=Elsevier |tarîx=2008-10-10 |isbn=978-0-08-093161-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yUu-x70CZEcC |paşnav2=Siegert |pêşnav2=Martin}}&lt;/ref&gt; Li ser û dora Antarktîkayê gelek girav hene ku piraniya wan giravên volkanîk in û li gorî pîvanên jeolojîk pir ciwan in.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://figshare.utas.edu.au/articles/journal_contribution/Origin_and_evolution_of_the_sub-Antarctic_islands_the_foundation/24483391 |sernav=Quilty, Patrick Gerard |malper=figshare.utas.edu.au |roja-gihiştinê=2026-08-31 |doi=10.26749/rstpp.141.1.35}}&lt;/ref&gt; Îstîsnayên herî berbiçav giravên [[deşta Kerguelenê]] ne ku girava herî kevin li dora 40 milyon sal berê niha çêbûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Olierook |pêşnav=Hugo K. H. |paşnav2=Jourdan |pêşnav2=Fred |paşnav3=Merle |pêşnav3=Renaud E. |paşnav4=Timms |pêşnav4=Nicholas E. |paşnav5=Kusznir |pêşnav5=Nick |paşnav6=Muhling |pêşnav6=Janet R. |tarîx=2016-04-15 |sernav=Bunbury Basalt: Gondwana breakup products or earliest vestiges of the Kerguelen mantle plume? |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0012821X1630019X |kovar=Earth and Planetary Science Letters |cild=440 |rr=20–32 |doi=10.1016/j.epsl.2016.02.008 |issn=0012-821X}}&lt;/ref&gt;

Girê Vinson a li çiyayên Ellsworthê bi bilindahiya 4.892 mêtreyê bilindeya herî bilind ê Antarktîkayê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Hall Ball Kiwi Mountaineers From Mount Cook To Everest |paşnav=Monteath |pêşnav=Colin |weşanger=Cloudcap |tarîx=1997 |isbn=978-0-938567-42-4 |url=https://www.worldcat.org/title/38585390 |oclc=38585390}}&lt;/ref&gt; Çiyayê Erebusa li Girava Rossê volkana herî başûrî ya cîhanê ye û her roj nêzîkê 10 caran diteqe. Xweliya ji teqînên volkanîk 300 kîlometre dûrî kratera volkanîk hatiye dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/48987684 |sernav=Antarctica : an encyclopedia from Abbott ice shelf to zooplankton {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Delîlên hejmareke mezin ji volkanan di bin qeşayê de hene ku ger asta çalakiyê bilind bibe, dibe ku ji bo tebeqeya qeşayê xetereyek çêbike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: Earth's Own Ice World |url=https://archive.org/details/antarcticaearths0000carr |paşnav=Carroll |pêşnav=Michael |weşanger=Springer |tarîx=2018-05-16 |isbn=978-3-319-74623-4 |paşnav2=Lopes |pêşnav2=Rosaly}}&lt;/ref&gt; Qubeya qeşayê ya bi navê Dome Argus li Antarktîkaya Rojhilat e ku bi qasê bilindahiya 4.091 metreyan bilind ew û qada qeşayê ya herî bilind ê Antarktîkayê ye. Ev gir yek ji cihên herî sar û hişk ên cîhanê ye ku germahî ya li vir heya −90 °C ê dadikeve û barîna salane jî bi qasê 1-3 sm ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica And The Arctic Circle, A Geographic Encyclopedia Of The Earth's Polar Regions |tarîx=2014-04-01 |url=http://archive.org/details/antarctica-and-the-arctic-circle-2-volumes-a-geographic-encyclopedia-of-the-earths-polar-regions}}&lt;/ref&gt;

== Dîroka jeolojîk ==
Ji dawiya serdema meoproterozoîkê heta serdema kretasyeyê, Antarktîka beşek ji superparzemîna [[Gondwana|Gondwanayê]] bû û parzemîn bi pêvajoya tevgerên Antarktîkaya îro ji ber ku Gondwana hêdî hêdî ji hev perçe bûye, li dora 183 milyon sal berê îro ava bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctic News Clips |weşanger=National Science Foundation |tarîx=1995 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=HcTrAAAAMAAJ&amp;pg=PA109}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}&lt;/ref&gt; Di demek dirêj a serdema fanerozoyîkê de Antarktîka xwedî avhewayek tropîkal ê nerm bû û ew bi daristanên berfireh nixumandî bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Klages |pêşnav=Johann P. |paşnav2=Salzmann |pêşnav2=Ulrich |paşnav3=Bickert |pêşnav3=Torsten |paşnav4=Hillenbrand |pêşnav4=Claus-Dieter |paşnav5=Gohl |pêşnav5=Karsten |paşnav6=Kuhn |pêşnav6=Gerhard |paşnav7=Bohaty |pêşnav7=Steven M. |paşnav8=Titschack |pêşnav8=Jürgen |paşnav9=Müller |pêşnav9=Juliane |paşnav10=Frederichs |pêşnav10=Thomas |paşnav11=Bauersachs |pêşnav11=Thorsten |paşnav12=Ehrmann |pêşnav12=Werner |paşnav13=van de Flierdt |pêşnav13=Tina |paşnav14=Pereira |pêşnav14=Patric Simões |paşnav15=Larter |pêşnav15=Robert D. |tarîx=2020 |sernav=Temperate rainforests near the South Pole during peak Cretaceous warmth |url=https://www.nature.com/articles/s41586-020-2148-5 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=580 |hejmar=7801 |rr=81–86 |doi=10.1038/s41586-020-2148-5 |issn=1476-4687}}&lt;/ref&gt;
=== Serdema paleozoyîkê (539–252 milyon sal berê) ===
[[Wêne:Glossopteris sp. (fossil leaf) (Permian; Antarctica) 1 (49063572172) (cropped).jpg|thumb|300px|Ji serdema permeya  Antarktîkayê pelgeke ''Glossopteris sp.'' yê]]
Germbûna berdewam bûye sedem ku piraniya Gondwanayê ziwa bibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Vegetation of Antarctica Through Geological Time |paşnav=Cantrill |pêşnav=David J. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012-11-22 |isbn=978-0-521-85598-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=sOGH4xaioRUC |paşnav2=Poole |pêşnav2=Imogen}}&lt;/ref&gt; Di serdema triyasiyê de Antarktîka ji aliyê cûreyeke giyayên bi tov (pteridosperms) ve serdest bû ku ji cinsê Dicroidiumê bûn ku wekê daran mezin dibûn. Florayên din ên triasiyê ginkgophytes, sîkadofites, darên konîfer û sphenopsid bûn. Tetrapod (ajaleke çar ling) cara yekem di serdema triyasiya destpêkê de li Antarktîkayê hatine dîtin û fosîlên herî kevn ên naskirî di formasyona fremouw a çiyayên Transantarktîkê de hatine dîtin. Sînapsîd (ku wekê &quot;xijendeyên mîna memikdaran&quot; jî têne zanîn) cureyên wekê Lystrosaurus di nav de hebû û di serdema triyasiya destpêkê de zêde bûn.

Nîvgirava Antarktîkayê di serdema jurasiyê de (206 heta 146 milyon sal berê) dest bi avakirina xwe kiriye. Afrîka di serdema jurasiyê li de dora 160 milyon sal berê ji Antarktîkayê dabeş bûye û piştre jî di serdema kretasiya destpêkê de nîvgirava Hindistanê (nêzîkî 125 milyon sal berê) ji heman parzemînan dabeş bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Rolland |pêşnav=Yann |paşnav2=Bernet |pêşnav2=Matthias |paşnav3=van der Beek |pêşnav3=Peter |paşnav4=Gautheron |pêşnav4=Cécile |paşnav5=Duclaux |pêşnav5=Guillaume |paşnav6=Bascou |pêşnav6=Jérôme |paşnav7=Balvay |pêşnav7=Mélanie |paşnav8=Héraudet |pêşnav8=Laura |paşnav9=Sue |pêşnav9=Christian |paşnav10=Ménot |pêşnav10=René-Pierre |tarîx=2019-01-15 |sernav=Late Paleozoic Ice Age glaciers shaped East Antarctica landscape |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0012821X18306460 |kovar=Earth and Planetary Science Letters |cild=506 |rr=123–133 |doi=10.1016/j.epsl.2018.10.044 |issn=0012-821X}}&lt;/ref&gt; Piştê kêmbûna qeşayê di nîvê duyem ê serdema permiyana destpêkê de, erd ji aliyê glossopterids (komeke nebatan a tovkirî ya nemabûyî ya bê xizmên zindî) ve serdest bû ku nebata herî berbiçav Glossopteris bû ku dareke wekê ku di axên tijî av de şîn dibe, hatiye şîrove kirin ku depoyên komirê yên berfireh çêkirine. Nebatên din ên ku di dema Permiyeyê de li Antarktîkayê hatine dîtin ''Cordaitales'', ''sphenopsids'', ''ferns'' û ''lycophytes'' in.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Vegetation of Antarctica Through Geological Time |paşnav=Cantrill |pêşnav=David J. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012-11-22 |isbn=978-0-521-85598-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=sOGH4xaioRUC |paşnav2=Poole |pêşnav2=Imogen}}&lt;/ref&gt; Di dawiya serdema permiyeyê de avhewa li ser piraniya [[Gondwana|Gondwanayê]] hişktir û germtir bûye û ekosîstemên daristanên ''glossopteridan'' wekê beşek ji bûyera tunebûna permî-triyasî hilweşiyane.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Past Antarctica: Paleoclimatology and Climate Change |paşnav=Franganillo |pêşnav=Marc Oliva i |weşanger=Elsevier Science &amp; Technology |tarîx=2020 |isbn=978-0-12-817925-3 |paşnav2=Fernandez |pêşnav2=Jesus Ruiz}}&lt;/ref&gt; Di serdema paleozoyîkê de ti delîl tinene ku nîşan bide ka tetrapod li Antarktîkê jiyane an na.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web |url=https://pubs.usgs.gov/of/2007/1047/ea/of2007-1047ea047.pdf |sernav=Collinson, James; William R., Hammer (2007). Migration of Triassic tetrapods to Antarctica (PDF). 10th International Symposium on Antarctic Earth Sciences.}}&lt;/ref&gt;

=== Serdema mezozoîkê (252–66 milyon sal berê) ===
{{Multiple image
| width  = 150
| image1 = Opening of western Indian Ocean 150 Ma.png
| image2 = Opening of South Atlantic 126 Ma.png
| image3 = Opening of South Atlantic 83 Ma.png
| footer = Perçebûna suoerparzemîna Gondwanayê; li dora 150 milyon sal berê (wêneya 1em), li dora 126 milyon sal berê (wêneya 2em) û li dora 83 milyon sal berê (wêneya 3em)
|}}
Germbûna berdewam piraniya Gondwanayê zuwa kiriye. Di serdema triyasiyê de, Antarktîka ji aliyê fernên tovkirî (pteridosperms) ve serdest bû ku beşek cinsê dicroidium bûn ku wekê daran mezin dibûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Icehouse to hothouse: floral turnover, the Permian–Triassic crisis and Triassic vegetation |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012 |rr=105–160 |isbn=978-0-521-85598-3 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Cantrill |pêşnavê-edîtor=David J. |url=https://www.cambridge.org/core/books/vegetation-of-antarctica-through-geological-time/icehouse-to-hothouse-floral-turnover-the-permiantriassic-crisis-and-triassic-vegetation/2A62935F027160A42A76FDD1199FA5C3 |paşnavê-edîtor2=Poole |pêşnavê-edîtor2=Imogen |doi=10.1017/CBO9781139024990.004}}&lt;/ref&gt; Florayên din ên serdema triyasiyê ginkgophytes, sîkadofît, konîfer û sphenopsîdan bûn. Tetrapod cara yekem di serdema triyasiya destpêkê de li Antarktîkayê hatine dîtin û fosîlên herî kevn ên naskirî di formasyona fremouw a [[Rêzeçiyayên Transantarktîk|çiyayên Transantarktîkê]] de hatin dîtin.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; Sînapsîd (ku wekî &quot;xijendeyên mîna memikan&quot; jî têne zanîn) cureyên wek ''Lystrosaurus'' vedihewîne û di serdema triyasiya destpêkê de gelek zêdetir bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Early Evolutionary History of the Synapsida |paşnav=Kammerer |pêşnav=Christian F. |weşanger=Springer London, Limited |tarîx=2013 |isbn=978-94-007-6841-3 |paşnav2=Angielczyk |pêşnav2=Kenneth D. |paşnav3=Fröbisch |pêşnav3=Jörg}}&lt;/ref&gt;

Nîvgirava Antarktîkayê di serdema jurasiyê de (206 heta 146 milyon sal berê) dest bi avakirina xwe kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Birkenmajer |pêşnav=K. |tarîx=1994 |sernav=Evolution of the Pacific margin of the northern Antarctic Peninsula: an overview |url=https://link.springer.com/10.1007/BF00210547 |kovar=Geologische Rundschau |ziman=en |cild=83 |hejmar=2 |rr=309–321 |doi=10.1007/BF00210547 |issn=0016-7835}}&lt;/ref&gt; Afrîka di serdema jurayê de li dora 160 milyon sal berê ji Antarktîkayê dabeş bûye û piştre di derdema kretasye ya destpêkê de (dora 125 milyon sal berê) [[nîvgirava Hindistanê]] ji hev dabeş bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Gaina |pêşnav=Carmen |paşnav2=Müller |pêşnav2=R. Dietmar |paşnav3=Brown |pêşnav3=Belinda |paşnav4=Ishihara |pêşnav4=Takemi |paşnav5=Ivanov |pêşnav5=Sergey |tarîx=2007-07-01 |sernav=Breakup and early seafloor spreading between India and Antarctica |url=https://doi.org/10.1111/j.1365-246X.2007.03450.x |kovar=Geophysical Journal International |cild=170 |hejmar=1 |rr=151–169 |doi=10.1111/j.1365-246X.2007.03450.x |issn=0956-540X}}&lt;/ref&gt; Darên ginkgo, konîfer, Bennettitale, nebatên poçikê hespan, fern û sikad di wê demê de pir bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Vegetation of Antarctica Through Geological Time |paşnav=Cantrill |pêşnav=David J. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012-11-22 |isbn=978-0-521-85598-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=sOGH4xaioRUC |paşnav2=Poole |pêşnav2=Imogen}}&lt;/ref&gt; Nêzîkê 80 milyon sal berê nebatên kulîlkdar bûne komên nebatan ên herî cihêreng ên li ser parzemînê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Barreda |pêşnav=Viviana D. |paşnav2=Palazzesi |pêşnav2=Luis |paşnav3=Olivero |pêşnav3=Eduardo B. |tarîx=2019 |sernav=When flowering plants ruled Antarctica: evidence from Cretaceous pollen grains |url=https://nph.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/nph.15823 |kovar=New Phytologist |ziman=en |cild=223 |hejmar=2 |rr=1023–1030 |doi=10.1111/nph.15823 |issn=0028-646X}}&lt;/ref&gt; Her çiqas darên behîvê yên başûr (Nothofagus) ber bi dawiya kretasyeyê ve berbiçav bin jî li Antarktîkaya Rojava daristanên pelderzî di seranserê serdema kretasyeyê de (146–66 milyon sal berê) de serdest bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Crame |pêşnav=J. A. |tarîx=1989 |sernav=Origins and evolution of the Antarctic biota: an introduction |url=https://www.lyellcollection.org/doi/10.1144/GSL.SP.1989.047.01.01 |kovar=Geological Society, London, Special Publications |ziman=en |cild=47 |hejmar=1 |rr=1–8 |doi=10.1144/GSL.SP.1989.047.01.01 |issn=0305-8719}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the Antarctic |paşnav=Riffenburgh |pêşnav=Beau |weşanger=Routledge |tarîx=2006-10-25 |isbn=978-1-135-87866-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_mUPEAAAQBAJ}}&lt;/ref&gt; Her çiqas tenê çend cinsên dînezorên Antarktîkayê (Cryolophosaurus û Glacialisaurus, ji Formasyona Hanson a serdema jurasiya destpêka çiyayên Transantarktîkê&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.app.pan.pl/archive/published/app52/app52-657.pdf |sernav=Anatomy of a basal sauropodomorph dinosaur from the Early Jurassic Hanson Formation of Antarctica}}&lt;/ref&gt; û Antarctopelta, Trinisaura, Morrosaurus û Imperobator ji kretasya dereng a nîvgirava Antarktîkayê) hatine vegotin, Ammonît li deryayên li derdora Antarktîkayê pir belav bûn û dînezor jî hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Coria |pêşnav=Rodolfo A. |paşnav2=Moly |pêşnav2=Juan J. |paşnav3=Reguero |pêşnav3=Marcelo |paşnav4=Santillana |pêşnav4=Sergio |paşnav5=Marenssi |pêşnav5=Sergio |tarîx=2013-04-01 |sernav=A new ornithopod (Dinosauria; Ornithischia) from Antarctica |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0195667112001784 |kovar=Cretaceous Research |cild=41 |rr=186–193 |doi=10.1016/j.cretres.2012.12.004 |issn=0195-6671}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Rozadilla |pêşnav=Sebastián |paşnav2=Agnolin |pêşnav2=Federico L. |paşnav3=Novas |pêşnav3=Fernando E. |paşnav4=Aranciaga Rolando |pêşnav4=Alexis M. |paşnav5=Motta |pêşnav5=Matías J. |paşnav6=Lirio |pêşnav6=Juan M. |paşnav7=Isasi |pêşnav7=Marcelo P. |tarîx=2016-01-01 |sernav=A new ornithopod (Dinosauria, Ornithischia) from the Upper Cretaceous of Antarctica and its palaeobiogeographical implications |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0195667115300677 |kovar=Cretaceous Research |cild=57 |rr=311–324 |doi=10.1016/j.cretres.2015.09.009 |issn=0195-6671}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Ely |pêşnav=Ricardo C. |paşnav2=Case |pêşnav2=Judd A. |tarîx=2019-09-01 |sernav=Phylogeny of a new gigantic paravian (Theropoda; Coelurosauria; Maniraptora) from the Upper Cretaceous of James Ross Island, Antarctica |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0195667118300120 |kovar=Cretaceous Research |cild=101 |rr=1–16 |doi=10.1016/j.cretres.2019.04.003 |issn=0195-6671}}&lt;/ref&gt;

=== Serdema senozoyîkê (66–10 milyon sal berê) ===
[[Wêne:Eocene-Paleocene-circumpolar.svg|thumb|Pêkhatina herika çerxa derdorî ya Antarktîkayê ji perçebûna dawî ya pira bejahî ya Antarktîkayê]]
Di destpêka serdema paleojenê de girêdana pira bejahî ya pira Antarktîkayê, Antartîkayê bi Amerîkaya Başûr û her wiha bi başûrê rojhilatê Awistralyayê ve berdewam kiriye. Fauna ji formasyona La Mesetaya li nîvgirava Antarktîkayê ku dîroka wê vedigere serdema eosenê, pir dişibihe faunayên wekhev ên Amerîkaya Başûr ku ajalên wekê ajalên bi kîsik (marsupials), xenarthran, lîtoptern û ungulatesê bi sim û her wiha gondwanatheres û dibe ku meridiolestidans hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=History of Terrestrial Mammals in South America: How South American Mammalian Fauna Changed from the Mesozoic to Recent Times |paşnav=Defler |pêşnav=Thomas |weşanger=Springer |tarîx=2018-12-19 |isbn=978-3-319-98449-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-HWADwAAQBAJ}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Gelfo |pêşnav=Javier N. |paşnav2=Goin |pêşnav2=Francisco |paşnav3=Bauzá |pêşnav3=Nicolá |paşnav4=Reguero |pêşnav4=Marcelo |tarîx=2019-09-01 |sernav=The fossil record of Antarctic land mammals: commented review and hypotheses for future research |url=https://www.researchgate.net/publication/337086325_The_fossil_record_of_Antarctic_land_mammals_commented_review_and_hypotheses_for_future_research |kovar=researchgate.net |rr=274–292 |doi=10.13679/j.advps.2019.0021}}&lt;/ref&gt; Hatiye texmînkirin ku ajalên bi kîsik di destpêka eosenê de ji Amerîkaya Başûr bi rêya Antarktîkayê belavê Awistralyayê bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Eldridge |pêşnav=Mark D B |paşnav2=Beck |pêşnav2=Robin M D |paşnav3=Croft |pêşnav3=Darin A |paşnav4=Travouillon |pêşnav4=Kenny J |paşnav5=Fox |pêşnav5=Barry J |tarîx=2019-05-23 |sernav=An emerging consensus in the evolution, phylogeny, and systematics of marsupials and their fossil relatives (Metatheria) |url=https://doi.org/10.1093/jmammal/gyz018 |kovar=Journal of Mammalogy |cild=100 |hejmar=3 |rr=802–837 |doi=10.1093/jmammal/gyz018 |issn=0022-2372}}&lt;/ref&gt;

Nêzîkê 53 milyon sal berê Awistralya û Gîneya Nû ji Antarktîkayê veqetiyane û deriyê Tazmanyayê vebûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Ball |pêşnav=Philip |paşnav2=Eagles |pêşnav2=Graeme |paşnav3=Ebinger |pêşnav3=Cynthia |paşnav4=McClay |pêşnav4=Ken |paşnav5=Totterdell |pêşnav5=Jennifer |tarîx=2013 |sernav=The spatial and temporal evolution of strain during the separation of Australia and Antarctica |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/ggge.20160 |kovar=Geochemistry, Geophysics, Geosystems |ziman=en |cild=14 |hejmar=8 |rr=2771–2799 |doi=10.1002/ggge.20160 |issn=1525-2027}}&lt;/ref&gt; Modelên erdnîgariya Antarktîkayê nîşan didin ku ev herikîn û her wiha çerxa paşvegerê ya xwedî kirinê ji ber kêmbûna asta CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;yê çêbûye û bûye sedema afirandina qeşayên piçûk û qeşayên mayînde yên cemserî.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=England |pêşnav=Matthew H. |paşnav2=Hutchinson |pêşnav2=David K. |paşnav3=Santoso |pêşnav3=Agus |paşnav4=Sijp |pêşnav4=Willem P. |tarîx=2017-08-01 |sernav=Ice–Atmosphere Feedbacks Dominate the Response of the Climate System to Drake Passage Closure |url=https://journals.ametsoc.org/view/journals/clim/30/15/jcli-d-15-0554.1.xml |kovar=Journal of Climate |cild=30 |hejmar=15 |rr=5775–5790 |doi=10.1175/JCLI-D-15-0554.1 |issn=0894-8755}}&lt;/ref&gt; Her ku asta CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;yê zêdetir kêm bûye, qeşayê dest bi berfirehbûneke bilez kiriye û cihê daristanên ku heta wê demê Antarktîkayê vedişartin girtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=DeConto |pêşnav=Robert M. |paşnav2=Pollard |pêşnav2=David |tarîx=2003 |sernav=Rapid Cenozoic glaciation of Antarctica induced by declining atmospheric CO2 |url=https://www.nature.com/articles/nature01290 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=421 |hejmar=6920 |rr=245–249 |doi=10.1038/nature01290 |issn=1476-4687}}&lt;/ref&gt; Ekosîstemên tundrayê li Antarktîkayê heta 14 û 10 milyon sal berê niha hebûna xwe berdewam kirine û piştre sarbûna zêdetir bûye sedema tunekirina van tundrayan.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Ashworth |pêşnav=Allan C. |paşnav2=Erwin |pêşnav2=Terry L. |tarîx=2016 |sernav=Antarctotrechus balli sp. n. (Carabidae, Trechini): the first ground beetle from Antarctica |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5126512/ |kovar=ZooKeys |hejmar=635 |rr=109–122 |doi=10.3897/zookeys.635.10535 |issn=1313-2989 |pmc=5126512 |pmid=27917060}}&lt;/ref&gt;

=== Serdema hemdem ===
Her çiqas jeolojiya Antarktîkayê bi piranî ji aliyê qeşaya parzemînî ve hatibe veşartin jî, parzemîn dikare bi teknîkên wekê ji hestkirina ji dûr ve, radara ku di bin erdê de derbas dibe û wêneyên satelîtê werin lêkolîn kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Pour |pêşnav=Amin Beiranvand |paşnav2=Park |pêşnav2=Yongcheol |paşnav3=Park |pêşnav3=Tae-Yoon S. |paşnav4=Hong |pêşnav4=Jong Kuk |paşnav5=Hashim |pêşnav5=Mazlan |paşnav6=Woo |pêşnav6=Jusun |paşnav7=Ayoobi |pêşnav7=Iman |tarîx=2018-06-01 |sernav=Regional geology mapping using satellite-based remote sensing approach in Northern Victoria Land, Antarctica |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S187396521730107X |kovar=Polar Science |cild=16 |rr=23–46 |doi=10.1016/j.polar.2018.02.004 |issn=1873-9652}}&lt;/ref&gt; Ji aliyê jeolojîk ve, Antarktîkaya Rojava pir dişibihe Andên Amerîkaya Başûr.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Antarctica and the southern oceans |paşnav=Stonehouse |pêşnav=B. |weşanger=J. Wiley |tarîx=2002 |isbn=978-0-471-98665-2 |cih=Chichester, West Sussex, England, Hoboken, NJ |kesên-din=Bernard Stonehouse |url=https://www.worldcat.org/title/50285217 |oclc=50285217}}&lt;/ref&gt; Nîvgirava Antarktîkayê bi bilindbûna jeolojîk û veguherîna sedîmentên binê deryayê ku veguheriye kevirên metamorfîk, çêbûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Tectonic setting and evolution of the James Ross Basin, northern Antarctic Peninsula |paşnav=Elliot |pêşnav=David H. |weşanger=Geological Society of America |tarîx=1988-01-01 |rr=0 |isbn=978-0-8137-1169-0 |paşnavê-edîtor=Feldmann |pêşnavê-edîtor=Rodney M. |url=https://doi.org/10.1130/MEM169-p541 |paşnavê-edîtor2=Woodburne |pêşnavê-edîtor2=Michael O. |doi=10.1130/MEM169-p541}}&lt;/ref&gt;

Antarktîkaya Rojava bi yekbûna çend plakayên parzemînî çêbûye ku di encamê de hejmarek rêzeçiyayên li herêmê çêbûne ku rêzeçiyayên herî berbiçav çiyayên Ellsworthê bûn. Hebûna sîstema rift a Antarktîkaya Rojava bûye sedema volkanîzma li ser sinorê di navbera Antarktîkaya Rojava û Rojhilat de û her wiha bûye sedema çêbûna çiyayên Transantarktîkê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}&lt;/ref&gt;

Antarktîka Rojhilat ji aliyê jeolojîk ve devereke pirreng e. Avabûna Antarktîka Rojhilat di serdema arkeyî (4.000 –2.500 milyon sal berê) de dest pê kiriye û di serdema kambriyê de rawestiyaye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctic Marine Geology |paşnav=Anderson |pêşnav=J. B. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-521-13168-1}}&lt;/ref&gt; Herêm li ser kratoneke kevirî hatiye avakirin ku bingeha  mertala prekambriyê ava kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}&lt;/ref&gt; Li ser bingehê komir û kevirên qûmê, kevirên kilsinî û şêl hene ku di serdemên devonî û jurasiyê de hatine danîn ku çiyayên Transantarktîkê çêbikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Chapter 2 The Geology and Geomorphology of Antarctica |weşanger=Elsevier |tarîx=1987-01-01 |rr=7–42 |cild=16 |paşnavê-edîtor=Campbell |pêşnavê-edîtor=I. B. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0166248108701508 |series=Developments in Soil Science |paşnavê-edîtor2=Claridge |pêşnavê-edîtor2=G. G. C. |doi=10.1016/S0166-2481(08)70150-8}}&lt;/ref&gt; Li deverên peravê çiyayên wekê rêzeçiyayê Shackletonê û Vîktorya Land û hinek şikestekên tektonîk çêbûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Paxman |pêşnav=Guy J. G. |paşnav2=Jamieson |pêşnav2=Stewart S. R. |paşnav3=Ferraccioli |pêşnav3=Fausto |paşnav4=Bentley |pêşnav4=Michael J. |paşnav5=Forsberg |pêşnav5=Rene |paşnav6=Ross |pêşnav6=Neil |paşnav7=Watts |pêşnav7=Anthony B. |paşnav8=Corr |pêşnav8=Hugh F. J. |paşnav9=Jordan |pêşnav9=Tom A. |tarîx=2017 |sernav=Uplift and tilting of the Shackleton Range in East Antarctica driven by glacial erosion and normal faulting |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/2016JB013841 |kovar=Journal of Geophysical Research: Solid Earth |ziman=en |cild=122 |hejmar=3 |rr=2390–2408 |doi=10.1002/2016JB013841 |issn=2169-9356}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Salvini |pêşnav=Francesco |paşnav2=Brancolini |pêşnav2=Giuliano |paşnav3=Busetti |pêşnav3=Martina |paşnav4=Storti |pêşnav4=Fabrizio |paşnav5=Mazzarini |pêşnav5=Francesco |paşnav6=Coren |pêşnav6=Franco |tarîx=1997 |sernav=Cenozoic geodynamics of the Ross Sea region, Antarctica: Crustal extension, intraplate strike-slip faulting, and tectonic inheritance |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1029/97JB01643 |kovar=Journal of Geophysical Research: Solid Earth |ziman=en |cild=102 |hejmar=B11 |rr=24669–24696 |doi=10.1029/97JB01643 |issn=2156-2202}}&lt;/ref&gt;

Komir cara yekem li Antarktîkayê li nêzîkê çiyayên Beardmoreyê ji aliyê Frank Wild ve di sefera Nimrod de di sala 1907an de hatiye tomar kirin û tê zanîn ku komirê pileya nizm li gelek deverên çiyayên Transantarktîkê heye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}&lt;/ref&gt; Çiyayên prens Charles depoyên hesinê vedihewînin û li Deryaya Rossê jî qadên neftê û gaza xwezayî hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Times |pêşnav=Walter Sullivan Special to The New York |tarîx=1976-12-19 |sernav=Soviet Team Finds a ‘Mountain of Iron’ in Antarctica |url=https://www.nytimes.com/1976/12/19/archives/soviet-team-finds-a-mountain-of-iron-in-antarctica.html |roja-gihiştinê=2026-09-02 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt;
== Avhewa ==
[[Wêne:Fryxellsee Opt.jpg|thumb|Dîmenek ji qeşaya şîn ku gola Fryxell a li qirax ên çiyayên Transantarktîkê nixumandiye]]
Antarktîka parzemîna herî sar, parzemîna herî bi bahoz û parzemîna herî hişk ê Dinyayê ye.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |sernav=Antarctica |roja-gihiştinê=2026-09-01 |archive-date=2022-05-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220509192134/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Li nêzîkê peravên parzemînê, germahî di havînê de dikare ji 10 °C ê derbas bibe û di mehên zivistanê de heya -40 °C dadikeve. Li ser deverên bilind ên navendî, germahî di mehên havînê de dikare heya -30 °C dakeve û di mehên zivistanê de jî germahiya heman deverê heya -80 °C ê dadikeve.

Germahiya hewayê ya xwezayî ya herî nizm a ku li ser Erdê hatiye tomarkirin di 21ê tîrmeha sala 1983an de li stasyona Vostok a Rûsyayê li Antarktîkayê bi qasê -89.2 °C hatiye tomarkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Turner |pêşnav=John |paşnav2=Anderson |pêşnav2=Phil |paşnav3=Lachlan-Cope |pêşnav3=Tom |paşnav4=Colwell |pêşnav4=Steve |paşnav5=Phillips |pêşnav5=Tony |paşnav6=Kirchgaessner |pêşnav6=Amélie |paşnav7=Marshall |pêşnav7=Gareth J. |paşnav8=King |pêşnav8=John C. |paşnav9=Bracegirdle |pêşnav9=Tom |paşnav10=Vaughan |pêşnav10=David G. |paşnav11=Lagun |pêşnav11=Victor |paşnav12=Orr |pêşnav12=Andrew |tarîx=2009 |sernav=Record low surface air temperature at Vostok station, Antarctica |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1029/2009JD012104 |kovar=Journal of Geophysical Research: Atmospheres |ziman=en |cild=114 |hejmar=D24 |doi=10.1029/2009JD012104 |issn=2156-2202}}&lt;/ref&gt; Di sala 2010an de bi rêya satelîta germahiyeke hewayê germahiya parzemînê bi qasê −94.7 °C hatiye tomar kirin lêbelê dibe ku ji ev rêje ji sermaya li ser rûyê erdê bi bandor bûye ku li bilindahiya 2 mêtre li jorê rûyê erdê nehatiye tomar kirin ku ji bo tomarên fermî yên germahiya hewayê tê xwestin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.usatoday.com/story/weather/2013/12/10/antarctica-cold-record/3950019/ |sernav=Antarctica records unofficial coldest temperature ever |malper=USA TODAY |roja-gihiştinê=2026-09-02 |ziman=en-US |paşnav=Rice |pêşnav=Doyle}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.antarctica.gov.au/about-antarctica/weather-and-climate/weather/ |sernav=Antarctic weather – Australian Antarctic Program |malper=www.antarctica.gov.au |tarîx=2019-02-18 |roja-gihiştinê=2026-09-02 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Ji ber ku piraniya Antarktîkayê ji asta deryayê ji 3.000 mêtre bilindtir e, Antarktîka ji herêma Arktîkê sartir e. Germahiya Okyanûsa Arktîkê bi rêya qeşaya deryayê ya Arktîkê ber bi parzemînê ve hatiye veguhastin û bi awayê hewaya li herêma Arktîkê nerm dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Climatology |paşnav=Rohli |weşanger=Jones &amp; Bartlett Learning |tarîx=2017-06-05 |isbn=978-1-284-11998-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=umokDwAAQBAJ |paşnav2=Vega |pêşnav2=Anthony J.}}&lt;/ref&gt;

Antarktîka çoleke cemserî ye ku barîna parzemînê kêm e. Parzemîn salane bi navînî nêzîkê 150 mm av werdigire ku bi piranî bi awayê şilopeyê ye. Deverên navxweyî hişktir e û di tevahiya salê herî zêde bi qasê 50 mm baran werdigire lê herêmên peravê bi gelemperî ji 200 mm zêdetir baran werdigirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Climatology |paşnav=Rohli |weşanger=Jones &amp; Bartlett Learning |tarîx=2017-06-05 |isbn=978-1-284-11998-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=umokDwAAQBAJ |paşnav2=Vega |pêşnav2=Anthony J.}}&lt;/ref&gt; Li çend deverên qeşaya şîn, ba û sublîmasyon ji berfa ku dibare zêdetir berfê radike. Li geliyên hişk, heman bandor li ser bingehek kevirî çêdibe ku dibe sedema jîngeheke bêber û hişk.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fountain |pêşnav=Andrew G. |paşnav2=Nylen |pêşnav2=Thomas H. |paşnav3=Monaghan |pêşnav3=Andrew |paşnav4=Basagic |pêşnav4=Hassan J. |paşnav5=Bromwich |pêşnav5=David |tarîx=2010 |sernav=Snow in the McMurdo Dry Valleys, Antarctica |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/joc.1933 |kovar=International Journal of Climatology |ziman=en |cild=30 |hejmar=5 |rr=633–642 |doi=10.1002/joc.1933 |issn=1097-0088}}&lt;/ref&gt;
=== Cudahiyên herêmî ===
Antarktîkaya Rojhilat ji ber bilindahiya xwe ya bilind ve ji Antarktîkaya Rojava sartir e. Eniyên hewayê bi zêde derbasê deverên navendî yên parzemînê nabin ku ev jî dibe sedem ku navenda parzemînê sar û hişk bimînin û dibe sedema ku bayên deverê bi leza nerm bimînin. Barîna berfa li beşa perava Antarktîkayê barîneke pir gelemperî ye ku li wir di nav 48 demjimêran de berf dikare bi qasê 1.22 mêtreyê bibare. Li qiraxa parzemînê, bayên katabatîk ên bihêz ên ji platoya cemserî pir caran bi hêza bahozê çêdibin. Di mehên havînê de ji ber ku her roj 24 demjimêrên tîrêjên rojê li wir tên wergirtin, li Cemsera Başûr ji ekvatorê zêdetir tîrêjên rojê digihîjin rûyê erdê.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;
=== Guherîna avhewayê ===
[[Wêne:20201210 Antarctica ice mass variation - NASA GRACE-en.svg|thumb|Guherîna navînî ya girseya qeşaya Antarktîkê ku ji sala 2002an vir ve salane bi qasî 100 milyar ton e]]
Tevê devera xwe yê îzolekirî, Antarktîka di dehsalên dawî de ji ber belavbûna gazên serayê, germ bûye û hinek ji beşên qeşayên xwe winda kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Singh |pêşnav=Hansi A. |paşnav2=Polvani |pêşnav2=Lorenzo M. |tarîx=2020-10-08 |sernav=Low Antarctic continental climate sensitivity due to high ice sheet orography |url=https://www.nature.com/articles/s41612-020-00143-w |kovar=npj Climate and Atmospheric Science |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=3 |hejmar=1 |rr=39 |doi=10.1038/s41612-020-00143-w |issn=2397-3722}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Casado |pêşnav=Mathieu |paşnav2=Hébert |pêşnav2=Raphaël |paşnav3=Faranda |pêşnav3=Davide |paşnav4=Landais |pêşnav4=Amaelle |tarîx=2023 |sernav=The quandary of detecting the signature of climate change in Antarctica |url=https://www.nature.com/articles/s41558-023-01791-5 |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=13 |hejmar=10 |rr=1082–1088 |doi=10.1038/s41558-023-01791-5 |issn=1758-6798}}&lt;/ref&gt; Antarktîkaya Rojava ji sala 1950an heta sala 2000an di heyamên dehsalan de ji 0,1 °C zêdetir germ bûye û nîvgirava Antarktîkayê ya ku li ber çavan e ji nîvê sedsala 20an vir ve bi qasê 3 °C germ bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://discoveringantarctica.org.uk/climate-change/impacts-of-climate-change/ |sernav=Impacts of climate change |malper=Discovering Antarctica |roja-gihiştinê=2026-09-02 |ziman=en-GB}}&lt;/ref&gt; Antarktîkaya Rojhilat ku li gorî Antarktîkaya Rojava sar e û avhewaya deverê sekan (stabîl) heta salên 2000î germahî nîşan nedaye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Clem |pêşnav=Kyle R. |paşnav2=Fogt |pêşnav2=Ryan L. |paşnav3=Turner |pêşnav3=John |paşnav4=Lintner |pêşnav4=Benjamin R. |paşnav5=Marshall |pêşnav5=Gareth J. |paşnav6=Miller |pêşnav6=James R. |paşnav7=Renwick |pêşnav7=James A. |tarîx=2020 |sernav=Record warming at the South Pole during the past three decades |url=https://www.nature.com/articles/s41558-020-0815-z |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=10 |hejmar=8 |rr=762–770 |doi=10.1038/s41558-020-0815-z |issn=1758-6798}}&lt;/ref&gt; Li dora Antarktîkayê, Okyanûsa Başûr ji her okyanûseke din zêdetir germahiya okyanûsê kişandiye û li kûrahiyên bi qasê 2.000 mêtreyan germbûneke berbiçav çêbûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Bourgeois |pêşnav=Timothée |paşnav2=Goris |pêşnav2=Nadine |paşnav3=Schwinger |pêşnav3=Jörg |paşnav4=Tjiputra |pêşnav4=Jerry F. |tarîx=2022-01-17 |sernav=Stratification constrains future heat and carbon uptake in the Southern Ocean between 30°S and 55°S |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8764023/ |kovar=Nature Communications |cild=13 |hejmar=1 |rr=340 |doi=10.1038/s41467-022-27979-5 |issn=2041-1723 |pmc=8764023 |pmid=35039511}}&lt;/ref&gt; Li dora Antarktîka Rojava, okyanûs ji sala 1955an vir ve bi qasê 1 °C germ bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://discoveringantarctica.org.uk/climate-change/impacts-of-climate-change/ |sernav=Impacts of climate change |malper=Discovering Antarctica |roja-gihiştinê=2026-09-02 |ziman=en-GB}}&lt;/ref&gt;

Germbûna [[Okyanûsa Başûr]] a li dora Antarktîkayê bûye sedema qelsbûn an jî hilweşîna refikên qeşayên ku li derveyî qeşayan digeriyan û hevsengiya wan pêk dianiyan. Her çiqas perê qeşayên Antarktîkaya Rojhilat ku berdewam dike ku li hundirê welêt qeşayê zêde bike jî gelek cemedên peravê giraniya xwe winda dikin û paşve dikişin ku ev jî dibe sedema windabûna giştî ya qeşayên li seranserê Antarktîkayê.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Cite web |url=https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/downloads/report/IPCC_AR6_WGI_Chapter09.pdf |sernav=Chapter 9: Ocean, Cryosphere and Sea Level Change}}&lt;/ref&gt; Hatiye payîn ku heta sala 2100an ku windabûna qeşaya li Antarktîkayê bi qasê 11 santî metreyan bilindbûna asta deryayê ya gerdûnî zêde bike.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt; Bi germbûna zêdetir re îhtimala bêîstîqrariyê pir zêdetir dibe û dikare bilindbûna asta deryayê ya gerdûnî ya sedsala 21ê du caran zêdetir bike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Bamber |pêşnav=Jonathan L. |paşnav2=Oppenheimer |pêşnav2=Michael |paşnav3=Kopp |pêşnav3=Robert E. |paşnav4=Aspinall |pêşnav4=Willy P. |paşnav5=Cooke |pêşnav5=Roger M. |tarîx=2019-06-04 |sernav=Ice sheet contributions to future sea-level rise from structured expert judgment |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6561295/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=116 |hejmar=23 |rr=11195–11200 |doi=10.1073/pnas.1817205116 |issn=1091-6490 |pmc=6561295 |pmid=31110015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Horton |pêşnav=Benjamin P. |paşnav2=Khan |pêşnav2=Nicole S. |paşnav3=Cahill |pêşnav3=Niamh |paşnav4=Lee |pêşnav4=Janice S. H. |paşnav5=Shaw |pêşnav5=Timothy A. |paşnav6=Garner |pêşnav6=Andra J. |paşnav7=Kemp |pêşnav7=Andrew C. |paşnav8=Engelhart |pêşnav8=Simon E. |paşnav9=Rahmstorf |pêşnav9=Stefan |tarîx=2020-05-08 |sernav=Estimating global mean sea-level rise and its uncertainties by 2100 and 2300 from an expert survey |url=https://www.nature.com/articles/s41612-020-0121-5 |kovar=npj Climate and Atmospheric Science |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=3 |hejmar=1 |rr=18 |doi=10.1038/s41612-020-0121-5 |issn=2397-3722}}&lt;/ref&gt;

Ava heliyayî ya nû ya ji qeşayê ava binê Antarktîkayê ya şor firk dike û şaneya jêrîn a gera serûbinkirina Okyanûsa Başûr (SOOC) qels dike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Silvano |pêşnav=Alessandro |paşnav2=Rintoul |pêşnav2=Stephen Rich |paşnav3=Peña-Molino |pêşnav3=Beatriz |paşnav4=Hobbs |pêşnav4=William Richard |paşnav5=van Wijk |pêşnav5=Esmee |paşnav6=Aoki |pêşnav6=Shigeru |paşnav7=Tamura |pêşnav7=Takeshi |paşnav8=Williams |pêşnav8=Guy Darvall |tarîx=2018 |sernav=Freshening by glacial meltwater enhances melting of ice shelves and reduces formation of Antarctic Bottom Water |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5906079/ |kovar=Science Advances |cild=4 |hejmar=4 |rr=eaap9467 |doi=10.1126/sciadv.aap9467 |issn=2375-2548 |pmc=5906079 |pmid=29675467}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Pan |pêşnav=Xianliang L. |paşnav2=Li |pêşnav2=Bofeng F. |paşnav3=Watanabe |pêşnav3=Yutaka W. |tarîx=2022-01-10 |sernav=Intense ocean freshening from melting glacier around the Antarctica during early twenty-first century |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8748732/ |kovar=Scientific Reports |cild=12 |hejmar=1 |rr=383 |doi=10.1038/s41598-021-04231-6 |issn=2045-2322 |pmc=8748732 |pmid=35013425}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/downloads/report/IPCC_AR6_WGI_Chapter09.pdf |sernav=Chapter 9: Ocean, Cryosphere and Sea Level Change}}&lt;/ref&gt; Her çiqas bandorên tevahî tê payîn ku di nav çend sedsalan de çêbibin jî, li gorî hinek lêkolînan, hilweşîna tevahî ya SOOCê dikare di navbera 1.7 °C û 3 °C germbûna gerdûnî de çêbike. Ev barîna kêm ê li nîvkada başûr û barîna zêde yê li nîvkada bakur, dibe sedema kêmbûna masîgirî ya li Okyanûsa Başûr û hilweşîna potansiyel a hinek ekosîstemên deryayî vedigire.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2023-03-29 |sernav='Dramatic' changes to Southern Ocean by 2050 likened to The Day After Tomorrow plot |url=https://www.abc.net.au/news/2023-03-30/dramatic-south-ocean-circulation-changes-study/102154690 |roja-gihiştinê=2026-09-03 |xebat=ABC News |ziman=en-AU}}&lt;/ref&gt; Her çiqas gelek cureyên Antarktîkayê nehatibin keşifkirin jî, zêdebûna flora Antarktîkayê ya belgekirî heye û ji u bo parastina jîngeheke guncavê faunayên mezin ên wekê pengûenan zehmetî hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Roland |pêşnav=Thomas P. |paşnav2=Bartlett |pêşnav2=Oliver T. |paşnav3=Charman |pêşnav3=Dan J. |paşnav4=Anderson |pêşnav4=Karen |paşnav5=Hodgson |pêşnav5=Dominic A. |paşnav6=Amesbury |pêşnav6=Matthew J. |paşnav7=Maclean |pêşnav7=Ilya |paşnav8=Fretwell |pêşnav8=Peter T. |paşnav9=Fleming |pêşnav9=Andrew |tarîx=2024 |sernav=Sustained greening of the Antarctic Peninsula observed from satellites |url=https://www.nature.com/articles/s41561-024-01564-5 |kovar=Nature Geoscience |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=17 |hejmar=11 |rr=1121–1126 |doi=10.1038/s41561-024-01564-5 |issn=1752-0908}}&lt;/ref&gt; Helandina erdên cemed girtî dibe ku ji bo erdên bê cemed bibe sedema gazên serayê û qirêjiya cemedgirtî ya berê ku bi helandinê re derdikeve holê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Potapowicz |pêşnav=Joanna |paşnav2=Szumińska |pêşnav2=Danuta |paşnav3=Szopińska |pêşnav3=Małgorzata |paşnav4=Polkowska |pêşnav4=Żaneta |tarîx=2019-02-15 |sernav=The influence of global climate change on the environmental fate of anthropogenic pollution released from the permafrost: Part I. Case study of Antarctica |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S004896971833612X |kovar=Science of The Total Environment |cild=651 |rr=1534–1548 |doi=10.1016/j.scitotenv.2018.09.168 |issn=0048-9697}}&lt;/ref&gt; Germbûna Antarktîkayê û guhertinên têkildar di gera Okyanûsa Başûr de dikarin bandorê li şêwazên avhewayê yên li hinek deverên Afrîkayê jî bikin ku dikare bandor li barîna herêmî û guherîna germahiyê bike.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Meredith, M. P.; et al. (2025). Antarctica and the Earth System. Routledge. pp. 1–18.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Trisos, C. H.; et al. (2022). Climate Change 2022: Impacts, Adaptation and Vulnerability. Cambridge University Press. pp. 1285–1455.}}&lt;/ref&gt;

Ger germahî ji asta sala 2020an 2 °C kêmtir nebe, ihtimal heye ku qata qeşayê ya Antarktîkaya Rojava bi tevahî bihele.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Lau |pêşnav=Sally C. Y. |paşnav2=Wilson |pêşnav2=Nerida G. |paşnav3=Golledge |pêşnav3=Nicholas R. |paşnav4=Naish |pêşnav4=Tim R. |paşnav5=Watts |pêşnav5=Phillip C. |paşnav6=Silva |pêşnav6=Catarina N. S. |paşnav7=Cooke |pêşnav7=Ira R. |paşnav8=Allcock |pêşnav8=A. Louise |paşnav9=Mark |pêşnav9=Felix C. |paşnav10=Linse |pêşnav10=Katrin |paşnav11=Strugnell |pêşnav11=Jan M. |tarîx=2023-12-22 |sernav=Genomic evidence for West Antarctic Ice Sheet collapse during the Last Interglacial |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.ade0664 |kovar=Science |weşanger=American Association for the Advancement of Science |cild=382 |hejmar=6677 |rr=1384–1389 |doi=10.1126/science.ade0664}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Naughten |pêşnav=Kaitlin A. |paşnav2=Holland |pêşnav2=Paul R. |paşnav3=De Rydt |pêşnav3=Jan |tarîx=2023 |sernav=Unavoidable future increase in West Antarctic ice-shelf melting over the twenty-first century |url=https://www.nature.com/articles/s41558-023-01818-x |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=13 |hejmar=11 |rr=1222–1228 |doi=10.1038/s41558-023-01818-x |issn=1758-6798}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Garbe |pêşnav=Julius |paşnav2=Albrecht |pêşnav2=Torsten |paşnav3=Levermann |pêşnav3=Anders |paşnav4=Donges |pêşnav4=Jonathan F. |paşnav5=Winkelmann |pêşnav5=Ricarda |tarîx=2020 |sernav=The hysteresis of the Antarctic Ice Sheet |url=https://www.nature.com/articles/s41586-020-2727-5 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=585 |hejmar=7826 |rr=538–544 |doi=10.1038/s41586-020-2727-5 |issn=1476-4687}}&lt;/ref&gt; Hatiye payîn ku windabûna vê qata qeşayê heye bi tevahî ji holê rabe ev pêvajo bi qasê 500 û 13.000 sal berxwe bide.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-09-03 |ziman=en |doi=10.1126/science.abn7950}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://climatetippingpoints.info/2022/09/09/climate-tipping-points-reassessment-explainer/ |sernav=Exceeding 1.5°C global warming could trigger multiple climate tipping points – paper explainer |malper=climatetippingpoints.info |tarîx=2022-09-09 |roja-gihiştinê=2026-09-03 |ziman=en |paşnav=dvdmckay}}&lt;/ref&gt; Ger qeşaya bilind hilweşe dibe ku asta deryayê bi qasê 3,3 mêtre bilind bibe û bi helandina qeşayên li ser çiyayan qeşayên bilind jî dibe ku asta deryayê bi qasê 4,3 metreyan bilind bike.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.the-cryosphere.net/7/375/2013/tc-7-375-2013.pdf |sernav=Bedmap2: improved ice bed, surface and thickness datasets for Antarctica}}&lt;/ref&gt; Qata qeşaya Antarktîkaya Rojhilat ku li gorî deverên qeşayî yên din gelek aram e tenê dikare bi qasê 0,5 mête heta 0,9 mêtreyê asta deryayê bilind bike ku ev jî beşek piçûk ê ji bilind bûna 53,3 mêtreyan e ku di tevahiya helandina qata qeşayê de pêk tê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Crotti |pêşnav=Ilaria |paşnav2=Quiquet |pêşnav2=Aurélien |paşnav3=Landais |pêşnav3=Amaelle |paşnav4=Stenni |pêşnav4=Barbara |paşnav5=Wilson |pêşnav5=David J. |paşnav6=Severi |pêşnav6=Mirko |paşnav7=Mulvaney |pêşnav7=Robert |paşnav8=Wilhelms |pêşnav8=Frank |paşnav9=Barbante |pêşnav9=Carlo |paşnav10=Frezzotti |pêşnav10=Massimo |tarîx=2022-09-10 |sernav=Wilkes subglacial basin ice sheet response to Southern Ocean warming during late Pleistocene interglacials |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9464198/ |kovar=Nature Communications |cild=13 |hejmar=1 |rr=5328 |doi=10.1038/s41467-022-32847-3 |issn=2041-1723 |pmc=9464198 |pmid=36088458}}&lt;/ref&gt; Ji ber ku germahiya gerdûnî li dora 3°C  zêde bûye, deverên xeternak ên wekê Hewza Wilkes û Hewza Aurora dibe ku di nav 2.000 salan de bimînin di bin avê de&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-09-03 |ziman=en |doi=10.1126/science.abn7950}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://climatetippingpoints.info/2022/09/09/climate-tipping-points-reassessment-explainer/ |sernav=Exceeding 1.5°C global warming could trigger multiple climate tipping points – paper explainer |malper=climatetippingpoints.info |tarîx=2022-09-09 |roja-gihiştinê=2026-09-03 |ziman=en |paşnav=dvdmckay}}&lt;/ref&gt; û dibe ku li van deveran bilindbûna asta deryayê bigihîje 6,4 metreyan.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Pan |pêşnav=Linda |paşnav2=Powell |pêşnav2=Evelyn M. |paşnav3=Latychev |pêşnav3=Konstantin |paşnav4=Mitrovica |pêşnav4=Jerry X. |paşnav5=Creveling |pêşnav5=Jessica R. |paşnav6=Gomez |pêşnav6=Natalya |paşnav7=Hoggard |pêşnav7=Mark J. |paşnav8=Clark |pêşnav8=Peter U. |tarîx=2021 |sernav=Rapid postglacial rebound amplifies global sea level rise following West Antarctic Ice Sheet collapse |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8087405/ |kovar=Science Advances |cild=7 |hejmar=18 |rr=eabf7787 |doi=10.1126/sciadv.abf7787 |issn=2375-2548 |pmc=8087405 |pmid=33931453}}&lt;/ref&gt; 

=== Tenikbûna tebeqeya ozonê ===
[[Wêne:NASA and NOAA Announce Ozone Hole is a Double Record Breaker.png|thumb|Wêneya qula herî mezin a di tebeqeya ozonê de ku di meha îlona sala 2006an de hatiye tomarkirin]]
Zanyaran ji salên 1970an vir ve li ser qata ozona di atmosfera li jor ê Antarktîkayê lêkolîn dikin. Di sala 1985an de zanyarên brîtanî li ser daneyên ku wan li stasyona lêkolîn a Halley ya li ser çemê cemeda Brunt berhev kiribûn dixebitin, wan qadeke mezin a bi rêjeya ozonê ya nizm li ser Antarktîkayê keşiv kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://physicstoday.aip.org/features/the-antarctic-ozone-hole-an-update |sernav=The Antarctic ozone hole: An update |malper=PHYSICS TODAY |tarîx=2014-07-01 |roja-gihiştinê=2026-09-07 |ziman=en |doi=10.1063/PT.3.2449}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Schiermeier |pêşnav=Quirin |tarîx=2009-08-01 |sernav=Atmospheric science: Fixing the sky |url=https://www.nature.com/articles/460792a |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=460 |hejmar=7257 |rr=792–795 |doi=10.1038/460792a |issn=1476-4687}}&lt;/ref&gt; 'Qula tebeqeya ozonê' hema hema tevahiya parzemînê vedigire û di meha îlona sala 2006an de gihîştiye asta xwe ya herî mezin ku bûyera herî dirêj a mayînde ye,&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Bates |pêşnav=Sofie |tarîx=2020-10-30 |sernav=Large, Deep Antarctic Ozone Hole Persisting into November |url=https://www.nasa.gov/feature/goddard/2020/large-deep-antarctic-ozone-hole-persisting-into-november/ |roja-gihiştinê=2026-09-07 |xebat=NASA |ziman=en}}&lt;/ref&gt; di sala 2020an de pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://wmo.int/media/news/record-breaking-2020-ozone-hole-closes |sernav=Record-breaking 2020 ozone hole closes |malper=World Meteorological Organization |tarîx=2021-01-06 |roja-gihiştinê=2026-09-07 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Ev tenikbûna tebeqeya ozonê ji ber belavbûna klorofluorokarbon û halonên di atmosferê de çêdibe ku ev made tebeqeya ozonê bi gazên din perçe dikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=The Ozone Hole - British Antarctic Survey |url=https://www.bas.ac.uk/data/our-data/publication/the-ozone-layer/ |roja-gihiştinê=2026-09-07 |xebat=British Antarctic Survey |ziman=en-GB}}&lt;/ref&gt; 

Şert û mercên pir sar ên Antarktîkayê bûne sedem ku ewrên stratosferîk ên cemserî çêbibin. Ewr wekê katalîzator ji bo reaksiyonên kîmyewî tevdigerin ku di dawiyê de dibin sedema hilweşîna ozonê.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://csl.noaa.gov/assessments/ozone/2010/twentyquestions/Q10.pdf |sernav=Q10: Why has an &quot;ozone hole&quot; appeared over Antarctica when ozone-depleting substances are present throughout the stratosphere?}}&lt;/ref&gt; Protokola Montreal a sala 1987an belavbûna madeyên ku ozonê kêm dikin sinordar kiriye. Tê pêşbînîkirin ku qula ozon an li jor ê Antarktîkayê hêdî hêdî winda bibe ku heta salên 2060î tê payîn ku asta ozonê vegere nirxên ku herî dawî ya ku di salên 1980î de hatine tomarkirin.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://ozone.unep.org/sites/default/files/2019-05/SAP-2018-Assessment-report.pdf |sernav=World Meteorological Organization Global Ozone Research and Monitoring Project—Report No. 58: Scientific Assessment of Ozone Depletion 2018}}&lt;/ref&gt;

Di heman demê de tenikbûna ozonê dikare di stratosferê de bibe sedema sarbûna bi qasê 6 °C ê. Sarbûn girseya cemserî xurt dike û bi vî awayî rê li ber derketina hewaya sar a nêzîkê Cemsera Başûr digire ku ev jî di encamê de girseya parzemînî ya tebeqeya qeşaya Antarktîkaya Rojhilat sar dike. Herêmên li derdora Antarktîkayê, bi taybetî nîvgirava Antarktîkayê rastî germahiyên bilindtir tên ku ev yek jî helîna qeşayê bileztir dike. Ev model destnîşan dikin ku tenikbûna ozonê û bandora vorteksa cemserî ya zêde dibe ku dibe sedema zêdebûna dirêjahiya qeşaya deryayê jî pêvajoyeke ji destpêka çavdêriya di dawiya salên 1970î ve heta sala 2014an berdewam kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Schiermeier |pêşnav=Quirin |tarîx=2009-08-01 |sernav=Atmospheric science: Fixing the sky |url=https://www.nature.com/articles/460792a |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=460 |hejmar=7257 |rr=792–795 |doi=10.1038/460792a |issn=1476-4687}}&lt;/ref&gt; Ev model destnîşan dikin ku kêmbûna ozonê û bandora vorteksa cemserî ya ku zêde dibe, dibe ku ji ber sedema zêdebûna dirêjahiya qeşaya deryayê jî be ku ji dema destpêkirina çavdêriyên di dawiya salên 1970î heta sala 2014an berdewam kiriye. Ji wî demê ve rûbera qeşaya deryaya Antarktîkayê bi awayekê bilez kêm bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Parkinson |pêşnav=Claire L. |tarîx=2019-07-16 |sernav=A 40-y record reveals gradual Antarctic sea ice increases followed by decreases at rates far exceeding the rates seen in the Arctic |url=https://www.pnas.org/doi/full/10.1073/pnas.1906556116 |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences |weşanger=Proceedings of the National Academy of Sciences |cild=116 |hejmar=29 |rr=14414–14423 |doi=10.1073/pnas.1906556116 |pmc=6642375 |pmid=31262810}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Chung |pêşnav=Eui-Seok |paşnav2=Kim |pêşnav2=Seong-Joong |paşnav3=Timmermann |pêşnav3=Axel |paşnav4=Ha |pêşnav4=Kyung-Ja |paşnav5=Lee |pêşnav5=Sang-Ki |paşnav6=Stuecker |pêşnav6=Malte F. |paşnav7=Rodgers |pêşnav7=Keith B. |paşnav8=Lee |pêşnav8=Sun-Seon |paşnav9=Huang |pêşnav9=Lei |tarîx=2022 |sernav=Antarctic sea-ice expansion and Southern Ocean cooling linked to tropical variability |url=https://www.nature.com/articles/s41558-022-01339-z |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=12 |hejmar=5 |rr=461–468 |doi=10.1038/s41558-022-01339-z |issn=1758-6798}}&lt;/ref&gt;
== Biyocûre ==
Tê dîtin piraniya cureyên li Antarktîkayê cisnê cureyên ku bi milyonan salan berê li wir jiyane ne ne. Ji ber vê yekê hatiye payîn ku ev cûre ji gelek çerxên qeşayê sax mane ku cure di demên avhewaya pir sar de li deverên germtir ên îzolekirî yên wekê deverên bi germahiya jeotermal an jî deverên ku di seranserê avhewaya sar de bê qeşa mane, sax mane.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Past Antarctica: Paleoclimatology and Climate Change |paşnav=Franganillo |pêşnav=Marc Oliva i |weşanger=Elsevier Science &amp; Technology |tarîx=2020 |isbn=978-0-12-817925-3 |paşnav2=Fernandez |pêşnav2=Jesus Ruiz}}&lt;/ref&gt;
=== Fauna ===
[[Wêne:Kaiserpinguine mit Jungen.jpg|thumb|Dîmenek ji pengûenên împerator û cûcik ên wan]]
Kermêşa bêfirîn ''Belgica antarctica'', ajala herî mezin e ku bi tevahî ajaleke bejayî ya li Antarktîkayê ye ku digihîje mezinahiya 6 mîlîmetreyê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.units.miamioh.edu/cryolab/education/antarcticbestiary_terrestrial.htm#Belgica |sernav=Antarctic Bestiary -  Terrestrial |malper=www.units.miamioh.edu |roja-gihiştinê=2026-09-07}}&lt;/ref&gt;

Krîla Antarktîkayê ku di komên mezin de kom dibe, cureya bingehîn a ekosîstema [[Okyanûsa Başûr]] e û [[Organîzm|organîzmayeke]] xwarina girîng ê ajalên wekê balîna, fok, fokên pilingî, fokên bi mû, masiyên qeşayê û gelek cureyên çûkên wekê pengûen û albatrosê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}&lt;/ref&gt; Hinek cureyên ajalên deryayî hene û rasterast an nerasterast bi fîtoplanktonê ve girêdayî ne. [[Jiyana deryayî]] ya Antarktîkayê pengûen, balînayên şîn, orka, masiyên mezin û fokên bi mû vedihewîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Ancel |pêşnav=André |paşnav2=Beaulieu |pêşnav2=Michaël |paşnav3=Gilbert |pêşnav3=Caroline |tarîx=2013-01-01 |sernav=The different breeding strategies of penguins: A review |url=https://comptes-rendus.academie-sciences.fr/biologies/articles/10.1016/j.crvi.2013.02.002/ |kovar=Comptes Rendus. Biologies |ziman=en |cild=336 |hejmar=1 |rr=1–12 |doi=10.1016/j.crvi.2013.02.002 |issn=1768-3238}}&lt;/ref&gt; Foka Antarktîkayê di sedsalên 18 û 19an de ji ber çermê wan ji aliyê nêçîrvanên fokên ku ji Dewletên Yekbûyî û Keyaniya Yekbûyî hatine bi awayekê zêde hatine girtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Marine biology: its accomplishment and future prospect |paşnav=Mauchline |pêşnav=John |weşanger=Elsevier, University of Tokyo Press, Exclusive sales rights for the U.S.A. and Canada Elsevier Science Pub. Co. |tarîx=1991 |isbn=978-0-444-98696-2 |cih=Amsterdam, New York, [Tokyo], New York, NY, U.S.A |kesên-din=J. Mauchline, Takahisa Nemoto}}&lt;/ref&gt; [[Foka leopar|Fokên pilingî]] di ekosîstema Antarktîkayê de nêçîrvanên herî baş in û ji bo lêgerîna xwarinê li seranserê Okyanûsa Başûr digerin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Staniland |pêşnav=Iain J. |paşnav2=Ratcliffe |pêşnav2=Norman |paşnav3=Trathan |pêşnav3=Philip N. |paşnav4=Forcada |pêşnav4=Jaume |tarîx=2018 |sernav=Long term movements and activity patterns of an Antarctic marine apex predator: The leopard seal |url=https://journals.plos.org/plosone/article?id=10.1371/journal.pone.0197767 |kovar=PLOS ONE |ziman=en |weşanger=Public Library of Science |cild=13 |hejmar=6 |rr=e0197767 |doi=10.1371/journal.pone.0197767 |issn=1932-6203 |pmc=5988266 |pmid=29870541}}&lt;/ref&gt;

Nêzîkê 40 cureyên çûkan hene ku li Antarktîkayê an jî nêzî Antarktîkayê dîjîn ku di nav wan de cureyên petrelan, penguenan, kormoran û kevok hene. Çend cureyên çûkan ên din serdana okyanûsa li dora Antarktîkê dikin ku di nav wan de hinek ji wan ku bi gelemperî li Arktîkê dijîn hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Diseases of Antarctic Seabirds |paşnav=Woods |pêşnav=R. |weşanger=Springer |tarîx=2009 |rr=35–55 |isbn=978-3-540-93923-8 |cih=Berlin, Heidelberg |paşnavê-edîtor=Kerry |pêşnavê-edîtor=Knowles R. |url=https://doi.org/10.1007/978-3-540-93923-8_3 |paşnav2=Jones |pêşnav2=H. I. |paşnav3=Watts |pêşnav3=J. |paşnav4=Miller |pêşnav4=G. D. |paşnav5=Shellam |pêşnav5=G. R. |paşnavê-edîtor2=Riddle |pêşnavê-edîtor2=Martin |doi=10.1007/978-3-540-93923-8_3}}&lt;/ref&gt; Pengûena împerator tekane pengûen e ku di zivistanê de li Antarktîkayê cucikê xwe dertînin; ew û pengûena Adelie ji hemî pengûen ên din dûrtir li başûr cûcik ên xwe dertînin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Ancel |pêşnav=André |paşnav2=Beaulieu |pêşnav2=Michaël |paşnav3=Gilbert |pêşnav3=Caroline |tarîx=2013-01-01 |sernav=The different breeding strategies of penguins: A review |url=https://comptes-rendus.academie-sciences.fr/biologies/articles/10.1016/j.crvi.2013.02.002/ |kovar=Comptes Rendus. Biologies |ziman=en |cild=336 |hejmar=1 |rr=1–12 |doi=10.1016/j.crvi.2013.02.002 |issn=1768-3238}}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:Sterna vittata - Antarctica I.jpg|thumb|Dîmena teyrekî Antarktîkayê (Sterna vittata) li ser keştîyeke binavbûyî li Girava Enterprise sekiniye]]
Di sala 2010an de hêjmara populasyona jiyana deryayî ya ku ji aliyê nêzîkê 500 lêkolîneran ve di dema sala cemserî vavneteweyî de hatiye kirin, hate weşandin. Hatiye diyarkirin ku di lêkolînê de zêdetirî 235 organîzmayên deryayî li her du herêmên cemserî yên cuda dijîn û bi vê awayê di navbera devereke bi qasê 12.000 kîlometre ye, dijîn. Ajalan mezin ên wekê hinek balîna û çûk salane vê rêwîtiyê dikin. Formên jiyanê ya biçûktir ên wekê xiyar û şemalokên azad ên avjen, di herdu okyanûsên cemser de jî têne dîtin. Faktorên ku dikarin di belavbûna wan de bibin alîkar, cûdahiyên germahiyê di navbera okyanûsa kûr ê li cemseran û ekvatorê de ne ku ji 5 °C ê zêdetir nebin û pergalên sereke yên herikînê an kemerên veguhastinên deryayî yên ku dikarin hêk û larvayan veguhezînin in.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2009-02-15 |sernav=Ice oceans 'are not poles apart' |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/7888558.stm |roja-gihiştinê=2026-09-07 |ziman=en-GB}}&lt;/ref&gt;

Di meha çileya sala 2025an de dabeş bûna çiyayê mezin ên cemedê A-84 (ku bi mezinahiya xwe dişibihe bajarê Şîkagoyê) ji Shela Cemeda George VI derfetek kêm peyda kiriye ku bikaranîna keştiyên binavî yên robotîk, qata deryaya di bin refikên cemed ên li ser avê de were keşifkirin. Lêkolîneran di kûrahiyên heta 1300 metreyan de ekosîstemên bi awayekê neçaverêkirî mercanên mezin, singer ên kevnar, masiyên cemedê, pîrî yên mezin ên deryayî û heta heştpê hatine dîtin, kifş kirine. Dibe ku ev ekosîstem cureyên nû yên ku bi sedsalan veşartî mane û ji aliyê herikînên okyanûs ên ku xurekê hildigirin ve hatine xwedîkirin, vedihewînin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://schmidtocean.org/thriving-antarctic-ecosystems-found-in-wake-of-recently-detached-iceberg/ |sernav=Thriving Antarctic Ecosystems Found in Wake of Recently Detached Iceberg |malper=Schmidt Ocean Institute |tarîx=2025-03-20 |roja-gihiştinê=2026-09-07 |ziman=en-US |paşnav=Mock-Bunting |pêşnav=Logan}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.theweather.com/news/science/antarctica-a-84-iceberg-calving-reveals-incredible-ecosystem-never-before-seen-by-humans.html |sernav=Antarctica: A-84 Iceberg Calving Reveals Incredible Ecosystem Never Before Seen by Humans |malper=Meteored US |tarîx=2025-04-02 |roja-gihiştinê=2026-09-07 |ziman=en-US}}&lt;/ref&gt;

=== Flora ===
Di seranserê dîroka xwe de Antarktîka gelek jiyana cûreyên nebatan dîtiye. Di serdema kretasye de li parzemîn  ekosîstemek fern-conifer ê serdest hebû ku di dawiya heman serdemê de veguheriye daristaneke barana nerm. Di dema neojena sartir de (17–2,5 milyon sal berê) ekosîstemeke tundrayê cihê daristanên baranê girtiye. Avhewaya Antarktîkaya îro rê nadeye ku nebatên li parzemînê zêde belav bibin. Hewaya sar ê zêde, bêwespiya axê û kêmbûna şilebûna hewayê û tîrêjên rojê mezinbûna nebatan asteng dike ku bûye sedema cûrbecûrbûna cureyan a kêm bibin û belavbûna wan kêm bibin. Floraya parzemînê bi piranî ji brîofîtan pêk dihatin ku di nav de 25 cureyên nebatên kezeba sor û 100 cureyên nebatên kevzê hebûn. Sê cureyên riwekên kulîlkdar hene ku hemî li Nîvgirava Antarktîkayê têne dîtin. Di nav van riwekan de Deschampsia antarctica (giyayê porî yê Antarktîkayê), Colobanthus quitensis ( înciyê yê Antarktîkayê) û Poa annua cureyeke ji derveyî parzemînê hatiye (giyayê şîn ê salane) hene.
=== Organîzmayên din ===
Ji 700 cureyên algeyê ku li Antarktîkayê hene, nêzîkê nîvê wan fîtoplanktonên deryayî ne. Algeyê berfê yên pirreng bi taybetî di havînê de li herêmên peravê pir in. Ji ber ku av cemed digire hemî xwê ya avê (ava şor) ji avê diavêje derve û ji ber ku ev ava şor di nav depoyên ava şor de kom dibe, mîkroorganîzmayên razayî jî vedihewîne. Her wiha heta cemeda deryayê jî dikare komên ekolojîk ên bêhempa vehewîne. Dema ku qeşa dest bi helandinê dike, depoyên ava şor fireh dibin û dikarin bi hev re kanalên ava şor çêbikin û kevza di hindurê depoyan de dikarin ji nû ve şiyar bibin û heta cemidîna din ji nû ve geş bibin.

Di heman demê de di ava deryayê de bakterî heta 800 mêtre di bin qeşayê de hatine dîtin. Hatiye texmînkirin ku di nav ava di bin erdê Gola Vostokê de komeke bakteriyên xwemalî heye. Hatiye texmînkirin ku hebûna jiyanê li wir argumana ihtimala jiyanê li ser heyva Jupiterê Europa zêde dike û dibe ku di bin qalikê xwe yê qeşayê de av hebe. Di avên pir alkalîn ên Gola Unterseeyê de komek ji bakteriyên ekstremofîl hatiye dîtin. Belavbûna zîndewerên pir berxwedêr ên ku li deverên wiha yê nemêvanperwer dijîn dikare argumana ji bo jiyana ji derveyî erdê di jîngehên sar û dewlemend bi metanê de hê jî zêdetir bike.

=== Parastina jîngehê ===
[[Wêne:Antarctica, pollution, environment, Russia, Bellingshausen 1.JPG|thumb|Dîmenek ji bermahiyên li ser perava li stasyona Bellingshausen a li Girava King George ku di sala 1992an de hatiye kişandin]]
Yekem peymana navneteweyî ji bo parastina biyolojîk a cihêrengiya Antarktîkayê di sala 1964an de hatiye pejirandin. Masîgirtina zêde ya populasyona krîl (ajalek e ku di ekosîstema Antarktîkayê de roleke mezin dilîze) bûye sedem ku rayedar rêziknameyên li ser masîgiriyê derxînin. Peymana parastina çavkaniyên zindî yên deryayî yên Antarktîkayê, peymaneke navneteweyî ye ku di sala 1980an de ket meriyetê ku masîgiriyê bi rêk û pêk dike û bi yekê xaye dike ku têkiliyên ekolojîk biparêze. Tevê van rêziknameyan jî, masîgirtina neqanûnî, bi taybetî ya masiyê diranan ê Patagonian ê pir biqîmet ku li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê wekê levreşa Şîlî tê firotin wekê pirsgirêke dimîne.

Bi awayekê analojîk bi peymana masîgiriya sala 1980an ku peymaneke berdewamî ye, welatên bi pêşengiya Zelanda Nû û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê peymaneke li ser madenê danûstandin kirine. Ev peymana li ser rêkxistina çalakiyên çavkaniyên madenî yên Antarktîkayê di sala 1988an de hatiye pejirandin. Piştî kampanyayeke bi hêz ku ji aliyê rêxistinên jîngehê ve, pêşî Awistralyayê û piştre jî li Fransayê hatiye lidarxistin, biryar hatiye dayîn ku peymanê pesend nekin. Li cihê vê peymanê welatan bi protokola parastina jîngeha Antarktîkayê, peymana Antarktîkayê (protokola Madrîdê) pejirandine ku ev peymana ji bo parastina jîngeha Antarktîkayê di sala 1998an de ketiye meriyetê. Protokola Madrîdê hemî kolandinên kanên madenê qedexe kiriye û parzemînê wekê &quot;rezerveke xwezayî ya ji bo aştî û zanistê hatiye veqetandiye&quot; destnîşan kiriye.

Koma aktîvîstên jîngehê Greenpeace ji sala 1987an heta sala 1992an li Girava Rossê bingehek ava kiriye ku wekê beşek ji hewldana xwe ya ku parzemînê wekê wekê parkeke cîhanî radigihîne, diyar kiriye. Penageha balîneyên Okyanûsa Başûr di sala 1994an de ji aliyê komîsyona balîneyên navneteweyî ve hatiye damezrandin. Ev penageh ji devereke bi qasê 50 milyon km² (19 milyon mîlên çargoşe) pêk hatiye ku tevahiya parzemîna Antarktîkayê dorpêç dike. Her çiqas Japon ji bo armancên lêkolînê derbasê vê qadê bibe jî û nêçîra balîneyên bazirganî li herêmê qedexe be jî, nêçîra balîneyên bazirganî ji aliyê Japonê ve berdewam kiriye.

Tevê van parastinan, biyolojiya li Antarktîkayê hê jî ji ber çalakiyên mirovan di bin metirsiyê de ye. Herêmên bi taybetî parastî kêmtir ji %2ê herêmê digirin û ji bo heywanên ku populer in ji heywanên ku kêm têne dîtin parastineke baştir hatiye peydakirin. Di heman demê de herêmên parastî yên bejayî ji herêmên parastî yên deryayî zêdetir in. Ekosîstem ji ber gefên herêmî û gerdûnî bi bandor bûne ku bi taybetî di nav gefan de qirêjî, dagirkirina cureyên ne-xwemalî û bandorên cûrbecûr ên guherîna avhewayê hene.

== Dîroka keşif kirinê ==
Keştiyên keştîvan James Cook, HMS Resolution û Adventure, di 17ê çileya sala 1773an de, di kanûna sala 1773an de û dîsa di çileya sala 1774an de derbasê nav çembera Antarktîkayê bûye. Cook berî ku di çileya sala 1773an de li ber belavbûna qeşayan vekişe, bi qasê 120 km nêzîkê perava Antarktîkayê bûye. Di sala 1775an de, wî hebûna parzemîneke cemserî wekê &quot;îhtîmaleke&quot; dîtiye û di quncikeke din a rojnameya xwe de wiha nivîsandiye: &quot;[Ez] bi tundî bawer dikim û ji ihtîmaleke mezin e ku me beşek ji vê parzemînê dîtibe&quot;.
=== Sedsala 19an ===
Dibe ku di destpêka sedsala 19an de masîgirên fokê di nav masîgirên pêşîn de bûn ku nêzîkê bejahiya Antarktîkê bûne. Kevntirîn bermayiyên mirovan ku li herêma Antarktîkayê hatine dîtin, serê qoqê jineke ciwan bû ku li perava Yamana ya li Giravên Shetland Başûr hatibû dîtin û dibe ku ev jin di sala 1985an de hatiye dîtin.

Di demek dirêj de hatiye bawerkirin ku yekem kesê ku Antarktîka an jî qada qeşaya Antarktîkayê dîtiye, deryavanê brîtanî Edward Bransfield bû ku kaptanekî hêzên deryayî yên qraliyetê bû ku di 30ê çileya sala 1820an de serê nîvgirava Antarktîkayê keşif kiriye. Lêbelê kaptanekî hêza deryayî ya Împeratoriya Rûsyayê, Fabian Gottlieb von Bellingshausen, di 27ê çileyê de girseyeke mezin ên qeşaya Antarktîkê ku li ser avê disekinî dîtiye. Keştiya nêçîrvanî ya fokan a amerîkî Nathaniel Palmer ku keştiya wî ya nêçîrvaniya fokan di wê demê de li herêmê bû, dibe ku yekem kes e ku nîvgirava Antarktîkayê dîtiye.

Yekem ekspedîsyona Antarktîkayê ya Rûsyayê, bi serokatiya Bellingshausen û Mikhail Lazarev li ser keştiya 985 tonî ya Vostokê û keştiya piştgiriyê ya 530 tonî ya Mîrniyê, gihîştiye xalek di nav 32 km yê ji Queen Maud Land û di 27ê çileya sala 1820an de li cihê 69°21′28″S 2°14′50″W girseyeke qeşayê dîtine. Ev dîtin sê roj berê ku Bransfield axa nîvgirava Trînîtî ya Antarktîkayê ku perçeyeke bejahiyê ye bibîne û 10 meh berê ku Palmer di meha mijdara sala 1820an de vê deverê bibîne, pêk hatiye. Her çiqas hinek dîroknas vê îdiayê nepejirandibin jî, ji ber ku ti delîl tune ku Davis derketiye parzemîna Antarktîkayê daketiye, ne li giravek li deryayê, yekem çûyîna piştrastkirî yê li Antarktîkayê ji aliyê John Davis ku keştîvanê fokan a amerîkî yê bi eslê xwe îngilîzî bû pêk hatiye ku hatiye diyarkirin ev derketina parzemînê di 7ê sibata sala 1821ê de li pozikê Hughes Bay a Antarktîkayê pêk hatiye.

Di 22ê çileya sala 1840an de, du roj piştî keşfkirina perava rojavayê Giravên Balleny, hinek endamên koma sefera salên 1837–1840an a keşifgerê fransî Jules Dumont d'Urville derketine Giravên Dumoulin a li beravên Adélie Land û li wir wan hinek nimûneyên mîneral, alg û ajalan hildane, ala Fransayê bilind kirin û serweriya Fransayê li ser axê îdia kirine. Kaptanê amerîkî Charles Wilkes di salên 1838-1839an de seferek pêk aniye û yekem kes bû ku îdia kiriye ku wî ev parzemîn keşf kiriye. Efserê deryayî yê brîtanî James Clark Ross ferqne nekiriye ku tiştê ku wî wekê &quot;perçeyên cihêreng ên erdê yên ku vê dawiyê ji aliyê deryavanên amerîkî, fransî û îngilîz ve li ber çembera Antarktîkayê hatine keşifkirin&quot; bi nav kiriye, bi hev ve girêdayî bûn ku van deveran bi hevre parzemîneke kiriye.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Commons|Antarctica|Antarktîka}}

{{Parzemîn}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}

[[Kategorî:Antarktîka| ]]
[[Kategorî:Cîhan]]
[[Kategorî:Parzemîn]]</text>
      <sha1>51cogsxu83ev3jj406hv01cdt7unrsc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2093166</id>
      <parentid>2093165</parentid>
      <timestamp>2026-09-08T03:49:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2093166</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="84223" sha1="klgfqqvnyjs2d9o4pv4zeid1pq8v0ej" xml:space="preserve">{{Xebat}}
{{Agahîdanka giştî}}
'''Antarktîka'''&lt;ref&gt;{{Îzolî, 2007|r=1138|jêgirtin=Antarktîka}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ferhenga Erdnîgarîyê (Coğrafya)|Ferhenga Erdnîgarîyê]]|paşnav=Önen|pêşnav=Abdurrahman |weşanger=Stembol: Doz|sal=2008|rûpel=36}}&lt;/ref&gt; yan jî '''Antarktîk'''{{Çavk}} ({{Bi-la|Antarctica}}) yek ji [[parzemîn]]ên cîhanê ye ku parzemîna herî başûr ê dinyayê û parzemîna herî kêm nifûs a cîhanê ye. Parzemîn bi tevahî li başûrê çembera Antarktîkayê ye û ji aliyê [[Okyanûsa Başûr]] (ku wekê Okyanûsa Antarktîkayê jî tê zanîn) ve hatiye dorpêçkirin ku [[Cemsera Başûr]] a erdnîgarî vedihewîne. Di heman demê de Antarktîka pêncem parzemîna herî mezin ê cîhanê ye ku bi qasê ji %40 ji [[Ewropa|Ewropayê]] mezintir e û rûbera parzemînê  bi qasê 14.200.000 km² rûerd (an rûqeşa) vegirtiye. Piraniya Antarktîkayê bi qata qeşayê ya Antarktîkayê ve hatiye nixumandin ku qalindahiya navînî ya qeşayê bi qasê 1,9 km ye.

Antarktîka bi navînî parzemîna herî sar, herî hişke û parzemîna herî bi ba û bahoz ê cîhanê ye û parzemîn ji asta deryayê xwedî bilindahiyeke navînî ye. Antarktîka bi piranî ji çoleke cemserî pêk hatiye ku barîna salane li peravê zêdetirî 200 mm ye û berf û barana li hundirê parzemînê gelek kêm e. Qeşayên parzemîn di warê ava şîrîn de gelek dewlemend e ku nêzîkê ji %70ê rezervên ava şirîn ên cîhanê li Antarktîkayê cemedgirtî ye. Hatiye payîn ger ku qeşaya Antarktîkayê bihele, dê asta deryayê ya [[Cîhan|cîhanê]] bi qasê 60 mêtreyan bilind bibe. Her wiha Antarktîka xwediyê rekora germahiya herî nizm a pîvandî yê li ser rûyê [[Dinya (gerstêrk)|Erdê]] ye ku nizmahiya germahiya bi qasê −89.2 °C hatiye pîvandin. Germahiya herêmên peravê di havînê de dikare bi qasê 10 °C bilind bibe. Cureyên xwemaliyên ajalan kêzik, nematod, pengûen, fok û tardigrad in. Li cihên ku nebat lê hene, bi piranî bi awayê liken an kevzê ye.

Refên qeşayê yên Antarktîkayê dibe ku cara yekem di sala 1820an de, di dema sefereke rûsî de ku ji aliyê Fabian Gottlieb von Bellingshausen û Mikhail Lazarev ve hatibû birêvebirin, hatine dîtin. Di dehsalên piştê seferên wan, di seferên fransî, amerîkî û brîtanî de li parzemînê lêkolînên zêdetir hatine kirin. Yekem derketina piştrastkirî ya Antarktîkayê ji aliyê tîmeke norwêcî ve di sala 1895an de pêk hatiye. Di destpêka sedsala 20an de, çend seferên navxwe yên parzemînê çêbûne. Lêkolînerên brîtanî Douglas Mawson, Edgeworth David û Alistair Mackay yekem kes bûn ku di sala 1909an de gihîştine [[Cemsera Başûr]] a manyetîkî û cemsera başûr a erdnîgarî jî yekem car di sala 1911an de lêkolînerê norwêcî Roald Amundsen gihiştiye cemserê.

Ji aliyê îdarî ve Antarktîka ji aliyê nêzîkê 30 welatan ve tê birêvebirin ku hemî jî endamên sîstema peymana Antarktîkayê ya sala 1959an in. Li gorî şertên peymanê, çalakiyên leşkerî, kolandinên kanên madenê, teqînên nukleerî û avêtina bermayiyên nukleerî li Antarktîkayê qedexe ne. Geştiyarî, masîgirtin û lêkolîn çalakiyên sereke yên mirovan li Antarktîkayê û li derdora Antarktîkayê hene. Di mehên havînê de nêzîkê 5.000 kes li stasyonên lêkolînê dimînin û ev hejmar di mehên zivistanê de dadikeve 1.000 kesan. Her çiqas parzemîn dûr be jî, çalakiyên mirovan bi rêya qirêjî, guherîna avhewayê û bi rêya tenikbûna [[tebeqeya ozonê]] bandoreke neyînî li ser Antarktîkayê dihêle. Helîna qata qeşayê ya [[Antarktîkaya Rojava]] ya ku potansiyeleke nearam e, di pêşbîniyên bilindbûna [[asta deryayê]] di asta sedsalê de bûye sedema nezelaliyeke herî mezin û heman helîn bandorê li ser serûbinkirina gera [[Okyanûsa Başûr]] jî dike ku di dawiyê de dikare bibe sedema bandorên girîng li ser avhewaya [[Nîvkada Başûr]] û hilberîna Okyanûsa Başûr.

== Etîmolojî ==
[[Wêne:1657 map Polus Antarcticus.jpg|thumb|Nexşeya cemserî ya herî başûrê Dinyayê]]
Navê ku ji parzemînê hatiye dayîn ji peyva antarktîka hatiye ku ji peyva fransî ya navîn ''antartique'' an ''antarctique'' ('li hemberî Arktîkê') û piştre ji peyva latînî ''antarcticus'' ('li hemberî bakur') hatiye. Navê Antarktîkus ji peyvên yewnanî ἀντι- ('dij-') û ἀρκτικός (arktikos, 'ya hirçê [Ursa Major], bakur') hatiye.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite book |sernav=Lettinck 2021, p. 158.}}&lt;/ref&gt; Fîlozofê yewnanî Arîstoteles li dora 350 {{bz}} de di ''Meteorolojiyê'' de li ser &quot;herêma Antarktîkê&quot; nivîsandiye. Li gorî raporê, erdnîgarnasê yewnanî Marinusê ji Tîrusê ev nav di nexşeya xwe ya cîhanê ya sedsala duyem a {{pz}} de ku niha winda bûye, bi kar aniye. Nivîskarên romayî Gaius Julius Hyginus û Apuleius ji bo cemsera başûr navê yewnanî yê latînîkirî polus antarcticus bi kar anîne ku ji wir peyva fransî ya kevin ''pole antartike'' (nûjen ''pôle antarctique'')&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Hyginus 1992, p. 176.}}&lt;/ref&gt; ku di sala 1270an de hatiye piştrastkirin û ji wir jî peyva îngilîziya navîn pol antartik ku cara yekem di lêkolîneke ji aliyê nivîskarê îngilîzî Geoffrey Chaucer ve hatiye nivîsandin, hatiye wergirtin.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Ramanên ewropî yên di derbarê hebûna Terra Australis ku parzemîneke berfirehê li başûrê dûr ê cîhanê ye ku ji bo hevsengî kirina axên bakurê [[Ewropa]], [[Asya]] û [[Afrîkaya Bakur]] pêk tîne, wekê têgeheke rewşenbîrî, ji kevnariya klasîk ve hebû. Ji ber vê yekê ''Terra Australis'' navê ku ji bo hemî girseyên bejayî yên hîpotetîk ên ku tê pêşniyar kirin ku li cihê ku niha tê zanîn Antarktîka heye, hatibû bikaranîn.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Mericq 1987, pp. 90–91: 'They published maps and charts based on the hypothesis that Tierra del Fuego was the beginning of that Terra Australis. The first person ever to have rights over these lands was Pedro Sancho de la Hoz, who received them through a special decree signed by Emperor Charles V on 24 January 1539.'}}&lt;/ref&gt; Îdiaya hebûna axek wisa heta keşfkirina Awistralyayê ku ji aliyê ewropiyan ve hatiye keşfkirin, berdewam kiriye.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Scott, Hiatt &amp; McIlroy 2012, pp. 2–3.}}&lt;/ref&gt;

Di destpêka sedsala 19an de keşifger Matthew Flinders guman li hebûna parzemîneke cuda yê li başûrê Awistralyayê (ku di wê demê wekê New Holland hatiye binavkirin) kiriye û ji ber vê yekê pêşniyar kiriye ku li cihê wê navê &quot;Terra Australis&quot; ji bo [[Awistralya|Awistralyayê]] were bikar anîn.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Cawley 2015, p. 130.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=McCrone &amp; McPherson 2009, p. 75.}}&lt;/ref&gt; Di sala 1824an de rayedarên kolonyal ên li Sîdneyê bi fermî navê parzemîna New Hollandê wekê Awistralya guhertine û peyva &quot;Terra Australis&quot; wekê referansek ji bo navê Antarktîkayê hiştine. Di dehsalên piştre de, erdnîgaran hevokên wekê &quot;parzemîna Antarktîkayê&quot; bi kar anîne. Wan li cihê vê navê li naveke helbestî geriyane û navên wekê ''Ultima'' û ''Antipodea'' pêşniyar kirine.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Cameron-Ash 2018, p. 20.}}&lt;/ref&gt; Ji bo binavkirina parzemînê navê Antarktîka di salên 1890î de hatiye pejirandin û bikaranîna yekem ê vê navê ji aliyê kartografê skotlendî John George Bartholomew pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://digital.nls.uk/bartholomew/highlights/antarctica.html#:~:text=Edinburgh%20geographer%20and%20mapmaker%20John,since%20the%20first%20century%20AD. |sernav=Highlights from the Bartholomew Archive: The naming of Antarctica}}&lt;/ref&gt;

== Erdnîgarî ==
[[Wêne:Antarctica.svg|thumb|300px|Nexşeyek ku Antarktîkaya Rojhilat li rastê Çiyayên Transantarktîk û Antarktîkaya Rojava li çepê ye, nişan dide.]]
Antarktîka ku bi awayekî asîmetrîk li dora cemsera başûr û bi piranî li başûrê çembera Antarktîkayê (ku yek ji pênc çemberên sereke yên firehiyê ye ku nexşeyên cîhanê nîşan didin) cih digire ku ji aliyê [[Okyanûsa Başûr]] ve hatiye dorpêçkirin. Di heman de çem ên avan li Antarktîkayê hene ku çemê herî dirêj ê parzemînê çemê Onyxê ye. Her wiha Antarktîka bi qasê 14,2 milyon km² rûber vedigire ku hema hema du car ji rûbera [[Awistralya|Awistralyayê]] mezintir e ku bi vê rûberê bûye pêncem parzemîna herî mezin ê cîhanê. Xeta perava Antarktîkayê bi qasê 18.000 km dirêj e ku ji sala 1983an vir ve çar celebên peravê li parzemînê hene ku perav ji %44ê peravê ji qeşayên avjenî, ji %38 ji dîwarên qeşayê pêk tê ku li ser keviran dimînin, ji %13 ji deverên qeşayî an jî qiraxa cemedên bilind pêk tê û ji %5ê ji parvên mayî jî ji kevirên vekirî pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |sernav=Antarctica - The World Factbook |malper=www.cia.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en |archive-date=2022-05-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220509192134/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: glaciological and geophysical folio |paşnav=Drewry |pêşnav=D. J. |weşanger=University of Cambridge, Scott Polar Research Institute |tarîx=1983 |isbn=978-0-901021-04-5 |cih=Cambridge}}&lt;/ref&gt;

Golên ku di binê qeşaya parzemînî de dimînin, bi piranî li geliyên hişk ên McMurdo an jî li gelek oazên cûda çêbûne.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}&lt;/ref&gt; [[Gola Vostokê]] ku di bin stasyona Vostok a [[Rûsya|Rûsyayê]] de hatiye dîtin, mezintirîn gola binqeşayê ya cîhanê û yek ji mezintirîn golên cîhanê ye. Berê hatiye bawer kirin ku gol bi milyonan salan hatiye girtin lê di roja îro de zanyaran texmîn kirine ku ava golê her 13.000 sal carekê bi helandin û cemidandina hêdî ya qeşayê hatiye guhertin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=David |tarîx=2019-06-27 |sernav=Antarctica |url=https://academic.oup.com/book/62792 |kovar=OUP Academic |ziman=en |doi=10.1093/wentk/9780190641320.001.0001}}&lt;/ref&gt; Di mehên havînan de qeşa li qiraxên golan dikare bihele û xendekên şil bi awayekê demkî çêdibin. Di heman demê de li Antarktîkayê hem golên ava şor û hem jî golên ava şirîn hene.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

[[Wêne:Mount Vinson from NW at Vinson Plateau by Christian Stangl (flickr).jpg|thumb|Dîmenek ji çiyayê Vînsonê ku li bakurê rojavayê Antarktîkayê ye û bilindeya herî bilind ê Antarktîkayê ye]]
Antarktîka ji aliyê Çiyayên Transantarktîk ve hatiye dabeşkirin ku ji erdê Vîktoryayê heta [[Deryaya Rossê]] dirêj dibin ku ev her alî di nav xwe de Antarktîkaya Rojava û Antarktîkaya Rojhilat vedigirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: Earth's Own Ice World |url=https://archive.org/details/antarcticaearths0000carr |paşnav=Carroll |pêşnav=Michael |weşanger=Springer |tarîx=2018-05-16 |isbn=978-3-319-74623-4 |paşnav2=Lopes |pêşnav2=Rosaly}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Ji |pêşnav=Fei |paşnav2=Gao |pêşnav2=Jinyao |paşnav3=Li |pêşnav3=Fei |paşnav4=Shen |pêşnav4=Zhongyan |paşnav5=Zhang |pêşnav5=Qiao |paşnav6=Li |pêşnav6=Yongdong |tarîx=2017-10-16 |sernav=Variations of the effective elastic thickness over the Ross Sea and Transantarctic Mountains and implications for their structure and tectonics |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0040195117302937 |kovar=Tectonophysics |cild=717 |rr=127–138 |doi=10.1016/j.tecto.2017.07.011 |issn=0040-1951}}&lt;/ref&gt; Piraniya Antarktîkayê bi tebeqeyên qeşayê ya Antarktîkayê ve hatiye nixumandin ku bi navînî 1,9 km qalindahiya qeşayan hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fretwell |pêşnav=P. |paşnav2=Pritchard |pêşnav2=H. D. |paşnav3=Vaughan |pêşnav3=D. G. |paşnav4=Bamber |pêşnav4=J. L. |paşnav5=Barrand |pêşnav5=N. E. |paşnav6=Bell |pêşnav6=R. |paşnav7=Bianchi |pêşnav7=C. |paşnav8=Bingham |pêşnav8=R. G. |paşnav9=Blankenship |pêşnav9=D. D. |paşnav10=Casassa |pêşnav10=G. |paşnav11=Catania |pêşnav11=G. |paşnav12=Callens |pêşnav12=D. |paşnav13=Conway |pêşnav13=H. |paşnav14=Cook |pêşnav14=A. J. |paşnav15=Corr |pêşnav15=H. F. J. |tarîx=2013-02-28 |sernav=Bedmap2: improved ice bed, surface and thickness datasets for Antarctica |url=https://tc.copernicus.org/articles/7/375/2013/ |kovar=The Cryosphere |ziman=English |weşanger=Copernicus GmbH |cild=7 |hejmar=1 |rr=375–393 |doi=10.5194/tc-7-375-2013 |issn=1994-0416}}&lt;/ref&gt; Tebeqeya qeşayê ji xeynî ji xeynî çend oazanên li geliyên hişk ên McMurdo tevahiya parzemînê nixumandine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://antarcticsun.usap.gov/science/4184/ |sernav=The Antarctic Sun: News about Antarctica - The Lost Dry Valleys of the Polar Plateau |malper=antarcticsun.usap.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en |archive-date=2022-01-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220115223943/https://antarcticsun.usap.gov/science/4184/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Çend çemên qeşayî yên Antarktîkayê ku ber bi refên qeşayî yên Antarktîkayê ve diherikin, pêvajoyeke ku wekê dînamîkên tebeqeyên qeşayê hatine pênasekirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.gfdl.noaa.gov/ice-sheet-dynamics/ |sernav=Ice Sheet Dynamics – Geophysical Fluid Dynamics Laboratory |malper=www.gfdl.noaa.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31}}&lt;/ref&gt;

Antarktîkaya Rojhilat ji Coats Land, Queen Maud Land, Enderby Land, Mac. Robertson Land, Wilkes Land û Victoria Land pêk hatiye. Ji xeynî beşek piçûk, hemî deverên parzemînê di nav nîvkada rojhilat de ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctic Climate Evolution |paşnav=Florindo |pêşnav=Fabio |weşanger=Elsevier |tarîx=2008-10-10 |isbn=978-0-08-093161-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yUu-x70CZEcC |paşnav2=Siegert |pêşnav2=Martin}}&lt;/ref&gt; Li ser û dora Antarktîkayê gelek girav hene ku piraniya wan giravên volkanîk in û li gorî pîvanên jeolojîk pir ciwan in.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://figshare.utas.edu.au/articles/journal_contribution/Origin_and_evolution_of_the_sub-Antarctic_islands_the_foundation/24483391 |sernav=Quilty, Patrick Gerard |malper=figshare.utas.edu.au |roja-gihiştinê=2026-08-31 |doi=10.26749/rstpp.141.1.35}}&lt;/ref&gt; Îstîsnayên herî berbiçav giravên [[deşta Kerguelenê]] ne ku girava herî kevin li dora 40 milyon sal berê niha çêbûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Olierook |pêşnav=Hugo K. H. |paşnav2=Jourdan |pêşnav2=Fred |paşnav3=Merle |pêşnav3=Renaud E. |paşnav4=Timms |pêşnav4=Nicholas E. |paşnav5=Kusznir |pêşnav5=Nick |paşnav6=Muhling |pêşnav6=Janet R. |tarîx=2016-04-15 |sernav=Bunbury Basalt: Gondwana breakup products or earliest vestiges of the Kerguelen mantle plume? |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0012821X1630019X |kovar=Earth and Planetary Science Letters |cild=440 |rr=20–32 |doi=10.1016/j.epsl.2016.02.008 |issn=0012-821X}}&lt;/ref&gt;

Girê Vinson a li çiyayên Ellsworthê bi bilindahiya 4.892 mêtreyê bilindeya herî bilind ê Antarktîkayê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Hall Ball Kiwi Mountaineers From Mount Cook To Everest |paşnav=Monteath |pêşnav=Colin |weşanger=Cloudcap |tarîx=1997 |isbn=978-0-938567-42-4 |url=https://www.worldcat.org/title/38585390 |oclc=38585390}}&lt;/ref&gt; Çiyayê Erebusa li Girava Rossê volkana herî başûrî ya cîhanê ye û her roj nêzîkê 10 caran diteqe. Xweliya ji teqînên volkanîk 300 kîlometre dûrî kratera volkanîk hatiye dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/48987684 |sernav=Antarctica : an encyclopedia from Abbott ice shelf to zooplankton {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Delîlên hejmareke mezin ji volkanan di bin qeşayê de hene ku ger asta çalakiyê bilind bibe, dibe ku ji bo tebeqeya qeşayê xetereyek çêbike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: Earth's Own Ice World |url=https://archive.org/details/antarcticaearths0000carr |paşnav=Carroll |pêşnav=Michael |weşanger=Springer |tarîx=2018-05-16 |isbn=978-3-319-74623-4 |paşnav2=Lopes |pêşnav2=Rosaly}}&lt;/ref&gt; Qubeya qeşayê ya bi navê Dome Argus li Antarktîkaya Rojhilat e ku bi qasê bilindahiya 4.091 metreyan bilind ew û qada qeşayê ya herî bilind ê Antarktîkayê ye. Ev gir yek ji cihên herî sar û hişk ên cîhanê ye ku germahî ya li vir heya −90 °C ê dadikeve û barîna salane jî bi qasê 1-3 sm ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica And The Arctic Circle, A Geographic Encyclopedia Of The Earth's Polar Regions |tarîx=2014-04-01 |url=http://archive.org/details/antarctica-and-the-arctic-circle-2-volumes-a-geographic-encyclopedia-of-the-earths-polar-regions}}&lt;/ref&gt;

== Dîroka jeolojîk ==
Ji dawiya serdema meoproterozoîkê heta serdema kretasyeyê, Antarktîka beşek ji superparzemîna [[Gondwana|Gondwanayê]] bû û parzemîn bi pêvajoya tevgerên Antarktîkaya îro ji ber ku Gondwana hêdî hêdî ji hev perçe bûye, li dora 183 milyon sal berê îro ava bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctic News Clips |weşanger=National Science Foundation |tarîx=1995 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=HcTrAAAAMAAJ&amp;pg=PA109}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}&lt;/ref&gt; Di demek dirêj a serdema fanerozoyîkê de Antarktîka xwedî avhewayek tropîkal ê nerm bû û ew bi daristanên berfireh nixumandî bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Klages |pêşnav=Johann P. |paşnav2=Salzmann |pêşnav2=Ulrich |paşnav3=Bickert |pêşnav3=Torsten |paşnav4=Hillenbrand |pêşnav4=Claus-Dieter |paşnav5=Gohl |pêşnav5=Karsten |paşnav6=Kuhn |pêşnav6=Gerhard |paşnav7=Bohaty |pêşnav7=Steven M. |paşnav8=Titschack |pêşnav8=Jürgen |paşnav9=Müller |pêşnav9=Juliane |paşnav10=Frederichs |pêşnav10=Thomas |paşnav11=Bauersachs |pêşnav11=Thorsten |paşnav12=Ehrmann |pêşnav12=Werner |paşnav13=van de Flierdt |pêşnav13=Tina |paşnav14=Pereira |pêşnav14=Patric Simões |paşnav15=Larter |pêşnav15=Robert D. |tarîx=2020 |sernav=Temperate rainforests near the South Pole during peak Cretaceous warmth |url=https://www.nature.com/articles/s41586-020-2148-5 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=580 |hejmar=7801 |rr=81–86 |doi=10.1038/s41586-020-2148-5 |issn=1476-4687}}&lt;/ref&gt;
=== Serdema paleozoyîkê (539–252 milyon sal berê) ===
[[Wêne:Glossopteris sp. (fossil leaf) (Permian; Antarctica) 1 (49063572172) (cropped).jpg|thumb|300px|Ji serdema permeya  Antarktîkayê pelgeke ''Glossopteris sp.'' yê]]
Germbûna berdewam bûye sedem ku piraniya Gondwanayê ziwa bibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Vegetation of Antarctica Through Geological Time |paşnav=Cantrill |pêşnav=David J. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012-11-22 |isbn=978-0-521-85598-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=sOGH4xaioRUC |paşnav2=Poole |pêşnav2=Imogen}}&lt;/ref&gt; Di serdema triyasiyê de Antarktîka ji aliyê cûreyeke giyayên bi tov (pteridosperms) ve serdest bû ku ji cinsê Dicroidiumê bûn ku wekê daran mezin dibûn. Florayên din ên triasiyê ginkgophytes, sîkadofites, darên konîfer û sphenopsid bûn. Tetrapod (ajaleke çar ling) cara yekem di serdema triyasiya destpêkê de li Antarktîkayê hatine dîtin û fosîlên herî kevn ên naskirî di formasyona fremouw a çiyayên Transantarktîkê de hatine dîtin. Sînapsîd (ku wekê &quot;xijendeyên mîna memikdaran&quot; jî têne zanîn) cureyên wekê Lystrosaurus di nav de hebû û di serdema triyasiya destpêkê de zêde bûn.

Nîvgirava Antarktîkayê di serdema jurasiyê de (206 heta 146 milyon sal berê) dest bi avakirina xwe kiriye. Afrîka di serdema jurasiyê li de dora 160 milyon sal berê ji Antarktîkayê dabeş bûye û piştre jî di serdema kretasiya destpêkê de nîvgirava Hindistanê (nêzîkî 125 milyon sal berê) ji heman parzemînan dabeş bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Rolland |pêşnav=Yann |paşnav2=Bernet |pêşnav2=Matthias |paşnav3=van der Beek |pêşnav3=Peter |paşnav4=Gautheron |pêşnav4=Cécile |paşnav5=Duclaux |pêşnav5=Guillaume |paşnav6=Bascou |pêşnav6=Jérôme |paşnav7=Balvay |pêşnav7=Mélanie |paşnav8=Héraudet |pêşnav8=Laura |paşnav9=Sue |pêşnav9=Christian |paşnav10=Ménot |pêşnav10=René-Pierre |tarîx=2019-01-15 |sernav=Late Paleozoic Ice Age glaciers shaped East Antarctica landscape |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0012821X18306460 |kovar=Earth and Planetary Science Letters |cild=506 |rr=123–133 |doi=10.1016/j.epsl.2018.10.044 |issn=0012-821X}}&lt;/ref&gt; Piştê kêmbûna qeşayê di nîvê duyem ê serdema permiyana destpêkê de, erd ji aliyê glossopterids (komeke nebatan a tovkirî ya nemabûyî ya bê xizmên zindî) ve serdest bû ku nebata herî berbiçav Glossopteris bû ku dareke wekê ku di axên tijî av de şîn dibe, hatiye şîrove kirin ku depoyên komirê yên berfireh çêkirine. Nebatên din ên ku di dema Permiyeyê de li Antarktîkayê hatine dîtin ''Cordaitales'', ''sphenopsids'', ''ferns'' û ''lycophytes'' in.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Vegetation of Antarctica Through Geological Time |paşnav=Cantrill |pêşnav=David J. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012-11-22 |isbn=978-0-521-85598-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=sOGH4xaioRUC |paşnav2=Poole |pêşnav2=Imogen}}&lt;/ref&gt; Di dawiya serdema permiyeyê de avhewa li ser piraniya [[Gondwana|Gondwanayê]] hişktir û germtir bûye û ekosîstemên daristanên ''glossopteridan'' wekê beşek ji bûyera tunebûna permî-triyasî hilweşiyane.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Past Antarctica: Paleoclimatology and Climate Change |paşnav=Franganillo |pêşnav=Marc Oliva i |weşanger=Elsevier Science &amp; Technology |tarîx=2020 |isbn=978-0-12-817925-3 |paşnav2=Fernandez |pêşnav2=Jesus Ruiz}}&lt;/ref&gt; Di serdema paleozoyîkê de ti delîl tinene ku nîşan bide ka tetrapod li Antarktîkê jiyane an na.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web |url=https://pubs.usgs.gov/of/2007/1047/ea/of2007-1047ea047.pdf |sernav=Collinson, James; William R., Hammer (2007). Migration of Triassic tetrapods to Antarctica (PDF). 10th International Symposium on Antarctic Earth Sciences.}}&lt;/ref&gt;

=== Serdema mezozoîkê (252–66 milyon sal berê) ===
{{Multiple image
| width  = 150
| image1 = Opening of western Indian Ocean 150 Ma.png
| image2 = Opening of South Atlantic 126 Ma.png
| image3 = Opening of South Atlantic 83 Ma.png
| footer = Perçebûna suoerparzemîna Gondwanayê; li dora 150 milyon sal berê (wêneya 1em), li dora 126 milyon sal berê (wêneya 2em) û li dora 83 milyon sal berê (wêneya 3em)
|}}
Germbûna berdewam piraniya Gondwanayê zuwa kiriye. Di serdema triyasiyê de, Antarktîka ji aliyê fernên tovkirî (pteridosperms) ve serdest bû ku beşek cinsê dicroidium bûn ku wekê daran mezin dibûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Icehouse to hothouse: floral turnover, the Permian–Triassic crisis and Triassic vegetation |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012 |rr=105–160 |isbn=978-0-521-85598-3 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Cantrill |pêşnavê-edîtor=David J. |url=https://www.cambridge.org/core/books/vegetation-of-antarctica-through-geological-time/icehouse-to-hothouse-floral-turnover-the-permiantriassic-crisis-and-triassic-vegetation/2A62935F027160A42A76FDD1199FA5C3 |paşnavê-edîtor2=Poole |pêşnavê-edîtor2=Imogen |doi=10.1017/CBO9781139024990.004}}&lt;/ref&gt; Florayên din ên serdema triyasiyê ginkgophytes, sîkadofît, konîfer û sphenopsîdan bûn. Tetrapod cara yekem di serdema triyasiya destpêkê de li Antarktîkayê hatine dîtin û fosîlên herî kevn ên naskirî di formasyona fremouw a [[Rêzeçiyayên Transantarktîk|çiyayên Transantarktîkê]] de hatin dîtin.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; Sînapsîd (ku wekî &quot;xijendeyên mîna memikan&quot; jî têne zanîn) cureyên wek ''Lystrosaurus'' vedihewîne û di serdema triyasiya destpêkê de gelek zêdetir bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Early Evolutionary History of the Synapsida |paşnav=Kammerer |pêşnav=Christian F. |weşanger=Springer London, Limited |tarîx=2013 |isbn=978-94-007-6841-3 |paşnav2=Angielczyk |pêşnav2=Kenneth D. |paşnav3=Fröbisch |pêşnav3=Jörg}}&lt;/ref&gt;

Nîvgirava Antarktîkayê di serdema jurasiyê de (206 heta 146 milyon sal berê) dest bi avakirina xwe kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Birkenmajer |pêşnav=K. |tarîx=1994 |sernav=Evolution of the Pacific margin of the northern Antarctic Peninsula: an overview |url=https://link.springer.com/10.1007/BF00210547 |kovar=Geologische Rundschau |ziman=en |cild=83 |hejmar=2 |rr=309–321 |doi=10.1007/BF00210547 |issn=0016-7835}}&lt;/ref&gt; Afrîka di serdema jurayê de li dora 160 milyon sal berê ji Antarktîkayê dabeş bûye û piştre di derdema kretasye ya destpêkê de (dora 125 milyon sal berê) [[nîvgirava Hindistanê]] ji hev dabeş bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Gaina |pêşnav=Carmen |paşnav2=Müller |pêşnav2=R. Dietmar |paşnav3=Brown |pêşnav3=Belinda |paşnav4=Ishihara |pêşnav4=Takemi |paşnav5=Ivanov |pêşnav5=Sergey |tarîx=2007-07-01 |sernav=Breakup and early seafloor spreading between India and Antarctica |url=https://doi.org/10.1111/j.1365-246X.2007.03450.x |kovar=Geophysical Journal International |cild=170 |hejmar=1 |rr=151–169 |doi=10.1111/j.1365-246X.2007.03450.x |issn=0956-540X}}&lt;/ref&gt; Darên ginkgo, konîfer, Bennettitale, nebatên poçikê hespan, fern û sikad di wê demê de pir bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Vegetation of Antarctica Through Geological Time |paşnav=Cantrill |pêşnav=David J. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012-11-22 |isbn=978-0-521-85598-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=sOGH4xaioRUC |paşnav2=Poole |pêşnav2=Imogen}}&lt;/ref&gt; Nêzîkê 80 milyon sal berê nebatên kulîlkdar bûne komên nebatan ên herî cihêreng ên li ser parzemînê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Barreda |pêşnav=Viviana D. |paşnav2=Palazzesi |pêşnav2=Luis |paşnav3=Olivero |pêşnav3=Eduardo B. |tarîx=2019 |sernav=When flowering plants ruled Antarctica: evidence from Cretaceous pollen grains |url=https://nph.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/nph.15823 |kovar=New Phytologist |ziman=en |cild=223 |hejmar=2 |rr=1023–1030 |doi=10.1111/nph.15823 |issn=0028-646X}}&lt;/ref&gt; Her çiqas darên behîvê yên başûr (Nothofagus) ber bi dawiya kretasyeyê ve berbiçav bin jî li Antarktîkaya Rojava daristanên pelderzî di seranserê serdema kretasyeyê de (146–66 milyon sal berê) de serdest bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Crame |pêşnav=J. A. |tarîx=1989 |sernav=Origins and evolution of the Antarctic biota: an introduction |url=https://www.lyellcollection.org/doi/10.1144/GSL.SP.1989.047.01.01 |kovar=Geological Society, London, Special Publications |ziman=en |cild=47 |hejmar=1 |rr=1–8 |doi=10.1144/GSL.SP.1989.047.01.01 |issn=0305-8719}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the Antarctic |paşnav=Riffenburgh |pêşnav=Beau |weşanger=Routledge |tarîx=2006-10-25 |isbn=978-1-135-87866-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_mUPEAAAQBAJ}}&lt;/ref&gt; Her çiqas tenê çend cinsên dînezorên Antarktîkayê (Cryolophosaurus û Glacialisaurus, ji Formasyona Hanson a serdema jurasiya destpêka çiyayên Transantarktîkê&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.app.pan.pl/archive/published/app52/app52-657.pdf |sernav=Anatomy of a basal sauropodomorph dinosaur from the Early Jurassic Hanson Formation of Antarctica}}&lt;/ref&gt; û Antarctopelta, Trinisaura, Morrosaurus û Imperobator ji kretasya dereng a nîvgirava Antarktîkayê) hatine vegotin, Ammonît li deryayên li derdora Antarktîkayê pir belav bûn û dînezor jî hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Coria |pêşnav=Rodolfo A. |paşnav2=Moly |pêşnav2=Juan J. |paşnav3=Reguero |pêşnav3=Marcelo |paşnav4=Santillana |pêşnav4=Sergio |paşnav5=Marenssi |pêşnav5=Sergio |tarîx=2013-04-01 |sernav=A new ornithopod (Dinosauria; Ornithischia) from Antarctica |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0195667112001784 |kovar=Cretaceous Research |cild=41 |rr=186–193 |doi=10.1016/j.cretres.2012.12.004 |issn=0195-6671}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Rozadilla |pêşnav=Sebastián |paşnav2=Agnolin |pêşnav2=Federico L. |paşnav3=Novas |pêşnav3=Fernando E. |paşnav4=Aranciaga Rolando |pêşnav4=Alexis M. |paşnav5=Motta |pêşnav5=Matías J. |paşnav6=Lirio |pêşnav6=Juan M. |paşnav7=Isasi |pêşnav7=Marcelo P. |tarîx=2016-01-01 |sernav=A new ornithopod (Dinosauria, Ornithischia) from the Upper Cretaceous of Antarctica and its palaeobiogeographical implications |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0195667115300677 |kovar=Cretaceous Research |cild=57 |rr=311–324 |doi=10.1016/j.cretres.2015.09.009 |issn=0195-6671}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Ely |pêşnav=Ricardo C. |paşnav2=Case |pêşnav2=Judd A. |tarîx=2019-09-01 |sernav=Phylogeny of a new gigantic paravian (Theropoda; Coelurosauria; Maniraptora) from the Upper Cretaceous of James Ross Island, Antarctica |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0195667118300120 |kovar=Cretaceous Research |cild=101 |rr=1–16 |doi=10.1016/j.cretres.2019.04.003 |issn=0195-6671}}&lt;/ref&gt;

=== Serdema senozoyîkê (66–10 milyon sal berê) ===
[[Wêne:Eocene-Paleocene-circumpolar.svg|thumb|Pêkhatina herika çerxa derdorî ya Antarktîkayê ji perçebûna dawî ya pira bejahî ya Antarktîkayê]]
Di destpêka serdema paleojenê de girêdana pira bejahî ya pira Antarktîkayê, Antartîkayê bi Amerîkaya Başûr û her wiha bi başûrê rojhilatê Awistralyayê ve berdewam kiriye. Fauna ji formasyona La Mesetaya li nîvgirava Antarktîkayê ku dîroka wê vedigere serdema eosenê, pir dişibihe faunayên wekhev ên Amerîkaya Başûr ku ajalên wekê ajalên bi kîsik (marsupials), xenarthran, lîtoptern û ungulatesê bi sim û her wiha gondwanatheres û dibe ku meridiolestidans hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=History of Terrestrial Mammals in South America: How South American Mammalian Fauna Changed from the Mesozoic to Recent Times |paşnav=Defler |pêşnav=Thomas |weşanger=Springer |tarîx=2018-12-19 |isbn=978-3-319-98449-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-HWADwAAQBAJ}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Gelfo |pêşnav=Javier N. |paşnav2=Goin |pêşnav2=Francisco |paşnav3=Bauzá |pêşnav3=Nicolá |paşnav4=Reguero |pêşnav4=Marcelo |tarîx=2019-09-01 |sernav=The fossil record of Antarctic land mammals: commented review and hypotheses for future research |url=https://www.researchgate.net/publication/337086325_The_fossil_record_of_Antarctic_land_mammals_commented_review_and_hypotheses_for_future_research |kovar=researchgate.net |rr=274–292 |doi=10.13679/j.advps.2019.0021}}&lt;/ref&gt; Hatiye texmînkirin ku ajalên bi kîsik di destpêka eosenê de ji Amerîkaya Başûr bi rêya Antarktîkayê belavê Awistralyayê bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Eldridge |pêşnav=Mark D B |paşnav2=Beck |pêşnav2=Robin M D |paşnav3=Croft |pêşnav3=Darin A |paşnav4=Travouillon |pêşnav4=Kenny J |paşnav5=Fox |pêşnav5=Barry J |tarîx=2019-05-23 |sernav=An emerging consensus in the evolution, phylogeny, and systematics of marsupials and their fossil relatives (Metatheria) |url=https://doi.org/10.1093/jmammal/gyz018 |kovar=Journal of Mammalogy |cild=100 |hejmar=3 |rr=802–837 |doi=10.1093/jmammal/gyz018 |issn=0022-2372}}&lt;/ref&gt;

Nêzîkê 53 milyon sal berê Awistralya û Gîneya Nû ji Antarktîkayê veqetiyane û deriyê Tazmanyayê vebûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Ball |pêşnav=Philip |paşnav2=Eagles |pêşnav2=Graeme |paşnav3=Ebinger |pêşnav3=Cynthia |paşnav4=McClay |pêşnav4=Ken |paşnav5=Totterdell |pêşnav5=Jennifer |tarîx=2013 |sernav=The spatial and temporal evolution of strain during the separation of Australia and Antarctica |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/ggge.20160 |kovar=Geochemistry, Geophysics, Geosystems |ziman=en |cild=14 |hejmar=8 |rr=2771–2799 |doi=10.1002/ggge.20160 |issn=1525-2027}}&lt;/ref&gt; Modelên erdnîgariya Antarktîkayê nîşan didin ku ev herikîn û her wiha çerxa paşvegerê ya xwedî kirinê ji ber kêmbûna asta CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;yê çêbûye û bûye sedema afirandina qeşayên piçûk û qeşayên mayînde yên cemserî.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=England |pêşnav=Matthew H. |paşnav2=Hutchinson |pêşnav2=David K. |paşnav3=Santoso |pêşnav3=Agus |paşnav4=Sijp |pêşnav4=Willem P. |tarîx=2017-08-01 |sernav=Ice–Atmosphere Feedbacks Dominate the Response of the Climate System to Drake Passage Closure |url=https://journals.ametsoc.org/view/journals/clim/30/15/jcli-d-15-0554.1.xml |kovar=Journal of Climate |cild=30 |hejmar=15 |rr=5775–5790 |doi=10.1175/JCLI-D-15-0554.1 |issn=0894-8755}}&lt;/ref&gt; Her ku asta CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;yê zêdetir kêm bûye, qeşayê dest bi berfirehbûneke bilez kiriye û cihê daristanên ku heta wê demê Antarktîkayê vedişartin girtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=DeConto |pêşnav=Robert M. |paşnav2=Pollard |pêşnav2=David |tarîx=2003 |sernav=Rapid Cenozoic glaciation of Antarctica induced by declining atmospheric CO2 |url=https://www.nature.com/articles/nature01290 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=421 |hejmar=6920 |rr=245–249 |doi=10.1038/nature01290 |issn=1476-4687}}&lt;/ref&gt; Ekosîstemên tundrayê li Antarktîkayê heta 14 û 10 milyon sal berê niha hebûna xwe berdewam kirine û piştre sarbûna zêdetir bûye sedema tunekirina van tundrayan.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Ashworth |pêşnav=Allan C. |paşnav2=Erwin |pêşnav2=Terry L. |tarîx=2016 |sernav=Antarctotrechus balli sp. n. (Carabidae, Trechini): the first ground beetle from Antarctica |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5126512/ |kovar=ZooKeys |hejmar=635 |rr=109–122 |doi=10.3897/zookeys.635.10535 |issn=1313-2989 |pmc=5126512 |pmid=27917060}}&lt;/ref&gt;

=== Serdema hemdem ===
Her çiqas jeolojiya Antarktîkayê bi piranî ji aliyê qeşaya parzemînî ve hatibe veşartin jî, parzemîn dikare bi teknîkên wekê ji hestkirina ji dûr ve, radara ku di bin erdê de derbas dibe û wêneyên satelîtê werin lêkolîn kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Pour |pêşnav=Amin Beiranvand |paşnav2=Park |pêşnav2=Yongcheol |paşnav3=Park |pêşnav3=Tae-Yoon S. |paşnav4=Hong |pêşnav4=Jong Kuk |paşnav5=Hashim |pêşnav5=Mazlan |paşnav6=Woo |pêşnav6=Jusun |paşnav7=Ayoobi |pêşnav7=Iman |tarîx=2018-06-01 |sernav=Regional geology mapping using satellite-based remote sensing approach in Northern Victoria Land, Antarctica |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S187396521730107X |kovar=Polar Science |cild=16 |rr=23–46 |doi=10.1016/j.polar.2018.02.004 |issn=1873-9652}}&lt;/ref&gt; Ji aliyê jeolojîk ve, Antarktîkaya Rojava pir dişibihe Andên Amerîkaya Başûr.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Antarctica and the southern oceans |paşnav=Stonehouse |pêşnav=B. |weşanger=J. Wiley |tarîx=2002 |isbn=978-0-471-98665-2 |cih=Chichester, West Sussex, England, Hoboken, NJ |kesên-din=Bernard Stonehouse |url=https://www.worldcat.org/title/50285217 |oclc=50285217}}&lt;/ref&gt; Nîvgirava Antarktîkayê bi bilindbûna jeolojîk û veguherîna sedîmentên binê deryayê ku veguheriye kevirên metamorfîk, çêbûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Tectonic setting and evolution of the James Ross Basin, northern Antarctic Peninsula |paşnav=Elliot |pêşnav=David H. |weşanger=Geological Society of America |tarîx=1988-01-01 |rr=0 |isbn=978-0-8137-1169-0 |paşnavê-edîtor=Feldmann |pêşnavê-edîtor=Rodney M. |url=https://doi.org/10.1130/MEM169-p541 |paşnavê-edîtor2=Woodburne |pêşnavê-edîtor2=Michael O. |doi=10.1130/MEM169-p541}}&lt;/ref&gt;

Antarktîkaya Rojava bi yekbûna çend plakayên parzemînî çêbûye ku di encamê de hejmarek rêzeçiyayên li herêmê çêbûne ku rêzeçiyayên herî berbiçav çiyayên Ellsworthê bûn. Hebûna sîstema rift a Antarktîkaya Rojava bûye sedema volkanîzma li ser sinorê di navbera Antarktîkaya Rojava û Rojhilat de û her wiha bûye sedema çêbûna çiyayên Transantarktîkê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}&lt;/ref&gt;

Antarktîka Rojhilat ji aliyê jeolojîk ve devereke pirreng e. Avabûna Antarktîka Rojhilat di serdema arkeyî (4.000 –2.500 milyon sal berê) de dest pê kiriye û di serdema kambriyê de rawestiyaye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctic Marine Geology |paşnav=Anderson |pêşnav=J. B. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-521-13168-1}}&lt;/ref&gt; Herêm li ser kratoneke kevirî hatiye avakirin ku bingeha  mertala prekambriyê ava kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}&lt;/ref&gt; Li ser bingehê komir û kevirên qûmê, kevirên kilsinî û şêl hene ku di serdemên devonî û jurasiyê de hatine danîn ku çiyayên Transantarktîkê çêbikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Chapter 2 The Geology and Geomorphology of Antarctica |weşanger=Elsevier |tarîx=1987-01-01 |rr=7–42 |cild=16 |paşnavê-edîtor=Campbell |pêşnavê-edîtor=I. B. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0166248108701508 |series=Developments in Soil Science |paşnavê-edîtor2=Claridge |pêşnavê-edîtor2=G. G. C. |doi=10.1016/S0166-2481(08)70150-8}}&lt;/ref&gt; Li deverên peravê çiyayên wekê rêzeçiyayê Shackletonê û Vîktorya Land û hinek şikestekên tektonîk çêbûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Paxman |pêşnav=Guy J. G. |paşnav2=Jamieson |pêşnav2=Stewart S. R. |paşnav3=Ferraccioli |pêşnav3=Fausto |paşnav4=Bentley |pêşnav4=Michael J. |paşnav5=Forsberg |pêşnav5=Rene |paşnav6=Ross |pêşnav6=Neil |paşnav7=Watts |pêşnav7=Anthony B. |paşnav8=Corr |pêşnav8=Hugh F. J. |paşnav9=Jordan |pêşnav9=Tom A. |tarîx=2017 |sernav=Uplift and tilting of the Shackleton Range in East Antarctica driven by glacial erosion and normal faulting |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/2016JB013841 |kovar=Journal of Geophysical Research: Solid Earth |ziman=en |cild=122 |hejmar=3 |rr=2390–2408 |doi=10.1002/2016JB013841 |issn=2169-9356}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Salvini |pêşnav=Francesco |paşnav2=Brancolini |pêşnav2=Giuliano |paşnav3=Busetti |pêşnav3=Martina |paşnav4=Storti |pêşnav4=Fabrizio |paşnav5=Mazzarini |pêşnav5=Francesco |paşnav6=Coren |pêşnav6=Franco |tarîx=1997 |sernav=Cenozoic geodynamics of the Ross Sea region, Antarctica: Crustal extension, intraplate strike-slip faulting, and tectonic inheritance |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1029/97JB01643 |kovar=Journal of Geophysical Research: Solid Earth |ziman=en |cild=102 |hejmar=B11 |rr=24669–24696 |doi=10.1029/97JB01643 |issn=2156-2202}}&lt;/ref&gt;

Komir cara yekem li Antarktîkayê li nêzîkê çiyayên Beardmoreyê ji aliyê Frank Wild ve di sefera Nimrod de di sala 1907an de hatiye tomar kirin û tê zanîn ku komirê pileya nizm li gelek deverên çiyayên Transantarktîkê heye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}&lt;/ref&gt; Çiyayên prens Charles depoyên hesinê vedihewînin û li Deryaya Rossê jî qadên neftê û gaza xwezayî hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Times |pêşnav=Walter Sullivan Special to The New York |tarîx=1976-12-19 |sernav=Soviet Team Finds a ‘Mountain of Iron’ in Antarctica |url=https://www.nytimes.com/1976/12/19/archives/soviet-team-finds-a-mountain-of-iron-in-antarctica.html |roja-gihiştinê=2026-09-02 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt;
== Avhewa ==
[[Wêne:Fryxellsee Opt.jpg|thumb|Dîmenek ji qeşaya şîn ku gola Fryxell a li qirax ên çiyayên Transantarktîkê nixumandiye]]
Antarktîka parzemîna herî sar, parzemîna herî bi bahoz û parzemîna herî hişk ê Dinyayê ye.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |sernav=Antarctica |roja-gihiştinê=2026-09-01 |archive-date=2022-05-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220509192134/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Li nêzîkê peravên parzemînê, germahî di havînê de dikare ji 10 °C ê derbas bibe û di mehên zivistanê de heya -40 °C dadikeve. Li ser deverên bilind ên navendî, germahî di mehên havînê de dikare heya -30 °C dakeve û di mehên zivistanê de jî germahiya heman deverê heya -80 °C ê dadikeve.

Germahiya hewayê ya xwezayî ya herî nizm a ku li ser Erdê hatiye tomarkirin di 21ê tîrmeha sala 1983an de li stasyona Vostok a Rûsyayê li Antarktîkayê bi qasê -89.2 °C hatiye tomarkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Turner |pêşnav=John |paşnav2=Anderson |pêşnav2=Phil |paşnav3=Lachlan-Cope |pêşnav3=Tom |paşnav4=Colwell |pêşnav4=Steve |paşnav5=Phillips |pêşnav5=Tony |paşnav6=Kirchgaessner |pêşnav6=Amélie |paşnav7=Marshall |pêşnav7=Gareth J. |paşnav8=King |pêşnav8=John C. |paşnav9=Bracegirdle |pêşnav9=Tom |paşnav10=Vaughan |pêşnav10=David G. |paşnav11=Lagun |pêşnav11=Victor |paşnav12=Orr |pêşnav12=Andrew |tarîx=2009 |sernav=Record low surface air temperature at Vostok station, Antarctica |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1029/2009JD012104 |kovar=Journal of Geophysical Research: Atmospheres |ziman=en |cild=114 |hejmar=D24 |doi=10.1029/2009JD012104 |issn=2156-2202}}&lt;/ref&gt; Di sala 2010an de bi rêya satelîta germahiyeke hewayê germahiya parzemînê bi qasê −94.7 °C hatiye tomar kirin lêbelê dibe ku ji ev rêje ji sermaya li ser rûyê erdê bi bandor bûye ku li bilindahiya 2 mêtre li jorê rûyê erdê nehatiye tomar kirin ku ji bo tomarên fermî yên germahiya hewayê tê xwestin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.usatoday.com/story/weather/2013/12/10/antarctica-cold-record/3950019/ |sernav=Antarctica records unofficial coldest temperature ever |malper=USA TODAY |roja-gihiştinê=2026-09-02 |ziman=en-US |paşnav=Rice |pêşnav=Doyle}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.antarctica.gov.au/about-antarctica/weather-and-climate/weather/ |sernav=Antarctic weather – Australian Antarctic Program |malper=www.antarctica.gov.au |tarîx=2019-02-18 |roja-gihiştinê=2026-09-02 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Ji ber ku piraniya Antarktîkayê ji asta deryayê ji 3.000 mêtre bilindtir e, Antarktîka ji herêma Arktîkê sartir e. Germahiya Okyanûsa Arktîkê bi rêya qeşaya deryayê ya Arktîkê ber bi parzemînê ve hatiye veguhastin û bi awayê hewaya li herêma Arktîkê nerm dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Climatology |paşnav=Rohli |weşanger=Jones &amp; Bartlett Learning |tarîx=2017-06-05 |isbn=978-1-284-11998-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=umokDwAAQBAJ |paşnav2=Vega |pêşnav2=Anthony J.}}&lt;/ref&gt;

Antarktîka çoleke cemserî ye ku barîna parzemînê kêm e. Parzemîn salane bi navînî nêzîkê 150 mm av werdigire ku bi piranî bi awayê şilopeyê ye. Deverên navxweyî hişktir e û di tevahiya salê herî zêde bi qasê 50 mm baran werdigire lê herêmên peravê bi gelemperî ji 200 mm zêdetir baran werdigirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Climatology |paşnav=Rohli |weşanger=Jones &amp; Bartlett Learning |tarîx=2017-06-05 |isbn=978-1-284-11998-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=umokDwAAQBAJ |paşnav2=Vega |pêşnav2=Anthony J.}}&lt;/ref&gt; Li çend deverên qeşaya şîn, ba û sublîmasyon ji berfa ku dibare zêdetir berfê radike. Li geliyên hişk, heman bandor li ser bingehek kevirî çêdibe ku dibe sedema jîngeheke bêber û hişk.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fountain |pêşnav=Andrew G. |paşnav2=Nylen |pêşnav2=Thomas H. |paşnav3=Monaghan |pêşnav3=Andrew |paşnav4=Basagic |pêşnav4=Hassan J. |paşnav5=Bromwich |pêşnav5=David |tarîx=2010 |sernav=Snow in the McMurdo Dry Valleys, Antarctica |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/joc.1933 |kovar=International Journal of Climatology |ziman=en |cild=30 |hejmar=5 |rr=633–642 |doi=10.1002/joc.1933 |issn=1097-0088}}&lt;/ref&gt;
=== Cudahiyên herêmî ===
Antarktîkaya Rojhilat ji ber bilindahiya xwe ya bilind ve ji Antarktîkaya Rojava sartir e. Eniyên hewayê bi zêde derbasê deverên navendî yên parzemînê nabin ku ev jî dibe sedem ku navenda parzemînê sar û hişk bimînin û dibe sedema ku bayên deverê bi leza nerm bimînin. Barîna berfa li beşa perava Antarktîkayê barîneke pir gelemperî ye ku li wir di nav 48 demjimêran de berf dikare bi qasê 1.22 mêtreyê bibare. Li qiraxa parzemînê, bayên katabatîk ên bihêz ên ji platoya cemserî pir caran bi hêza bahozê çêdibin. Di mehên havînê de ji ber ku her roj 24 demjimêrên tîrêjên rojê li wir tên wergirtin, li Cemsera Başûr ji ekvatorê zêdetir tîrêjên rojê digihîjin rûyê erdê.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;
=== Guherîna avhewayê ===
[[Wêne:20201210 Antarctica ice mass variation - NASA GRACE-en.svg|thumb|Guherîna navînî ya girseya qeşaya Antarktîkê ku ji sala 2002an vir ve salane bi qasî 100 milyar ton e]]
Tevê devera xwe yê îzolekirî, Antarktîka di dehsalên dawî de ji ber belavbûna gazên serayê, germ bûye û hinek ji beşên qeşayên xwe winda kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Singh |pêşnav=Hansi A. |paşnav2=Polvani |pêşnav2=Lorenzo M. |tarîx=2020-10-08 |sernav=Low Antarctic continental climate sensitivity due to high ice sheet orography |url=https://www.nature.com/articles/s41612-020-00143-w |kovar=npj Climate and Atmospheric Science |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=3 |hejmar=1 |rr=39 |doi=10.1038/s41612-020-00143-w |issn=2397-3722}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Casado |pêşnav=Mathieu |paşnav2=Hébert |pêşnav2=Raphaël |paşnav3=Faranda |pêşnav3=Davide |paşnav4=Landais |pêşnav4=Amaelle |tarîx=2023 |sernav=The quandary of detecting the signature of climate change in Antarctica |url=https://www.nature.com/articles/s41558-023-01791-5 |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=13 |hejmar=10 |rr=1082–1088 |doi=10.1038/s41558-023-01791-5 |issn=1758-6798}}&lt;/ref&gt; Antarktîkaya Rojava ji sala 1950an heta sala 2000an di heyamên dehsalan de ji 0,1 °C zêdetir germ bûye û nîvgirava Antarktîkayê ya ku li ber çavan e ji nîvê sedsala 20an vir ve bi qasê 3 °C germ bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://discoveringantarctica.org.uk/climate-change/impacts-of-climate-change/ |sernav=Impacts of climate change |malper=Discovering Antarctica |roja-gihiştinê=2026-09-02 |ziman=en-GB}}&lt;/ref&gt; Antarktîkaya Rojhilat ku li gorî Antarktîkaya Rojava sar e û avhewaya deverê sekan (stabîl) heta salên 2000î germahî nîşan nedaye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Clem |pêşnav=Kyle R. |paşnav2=Fogt |pêşnav2=Ryan L. |paşnav3=Turner |pêşnav3=John |paşnav4=Lintner |pêşnav4=Benjamin R. |paşnav5=Marshall |pêşnav5=Gareth J. |paşnav6=Miller |pêşnav6=James R. |paşnav7=Renwick |pêşnav7=James A. |tarîx=2020 |sernav=Record warming at the South Pole during the past three decades |url=https://www.nature.com/articles/s41558-020-0815-z |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=10 |hejmar=8 |rr=762–770 |doi=10.1038/s41558-020-0815-z |issn=1758-6798}}&lt;/ref&gt; Li dora Antarktîkayê, Okyanûsa Başûr ji her okyanûseke din zêdetir germahiya okyanûsê kişandiye û li kûrahiyên bi qasê 2.000 mêtreyan germbûneke berbiçav çêbûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Bourgeois |pêşnav=Timothée |paşnav2=Goris |pêşnav2=Nadine |paşnav3=Schwinger |pêşnav3=Jörg |paşnav4=Tjiputra |pêşnav4=Jerry F. |tarîx=2022-01-17 |sernav=Stratification constrains future heat and carbon uptake in the Southern Ocean between 30°S and 55°S |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8764023/ |kovar=Nature Communications |cild=13 |hejmar=1 |rr=340 |doi=10.1038/s41467-022-27979-5 |issn=2041-1723 |pmc=8764023 |pmid=35039511}}&lt;/ref&gt; Li dora Antarktîka Rojava, okyanûs ji sala 1955an vir ve bi qasê 1 °C germ bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://discoveringantarctica.org.uk/climate-change/impacts-of-climate-change/ |sernav=Impacts of climate change |malper=Discovering Antarctica |roja-gihiştinê=2026-09-02 |ziman=en-GB}}&lt;/ref&gt;

Germbûna [[Okyanûsa Başûr]] a li dora Antarktîkayê bûye sedema qelsbûn an jî hilweşîna refikên qeşayên ku li derveyî qeşayan digeriyan û hevsengiya wan pêk dianiyan. Her çiqas perê qeşayên Antarktîkaya Rojhilat ku berdewam dike ku li hundirê welêt qeşayê zêde bike jî gelek cemedên peravê giraniya xwe winda dikin û paşve dikişin ku ev jî dibe sedema windabûna giştî ya qeşayên li seranserê Antarktîkayê.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Cite web |url=https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/downloads/report/IPCC_AR6_WGI_Chapter09.pdf |sernav=Chapter 9: Ocean, Cryosphere and Sea Level Change}}&lt;/ref&gt; Hatiye payîn ku heta sala 2100an ku windabûna qeşaya li Antarktîkayê bi qasê 11 santî metreyan bilindbûna asta deryayê ya gerdûnî zêde bike.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt; Bi germbûna zêdetir re îhtimala bêîstîqrariyê pir zêdetir dibe û dikare bilindbûna asta deryayê ya gerdûnî ya sedsala 21ê du caran zêdetir bike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Bamber |pêşnav=Jonathan L. |paşnav2=Oppenheimer |pêşnav2=Michael |paşnav3=Kopp |pêşnav3=Robert E. |paşnav4=Aspinall |pêşnav4=Willy P. |paşnav5=Cooke |pêşnav5=Roger M. |tarîx=2019-06-04 |sernav=Ice sheet contributions to future sea-level rise from structured expert judgment |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6561295/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=116 |hejmar=23 |rr=11195–11200 |doi=10.1073/pnas.1817205116 |issn=1091-6490 |pmc=6561295 |pmid=31110015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Horton |pêşnav=Benjamin P. |paşnav2=Khan |pêşnav2=Nicole S. |paşnav3=Cahill |pêşnav3=Niamh |paşnav4=Lee |pêşnav4=Janice S. H. |paşnav5=Shaw |pêşnav5=Timothy A. |paşnav6=Garner |pêşnav6=Andra J. |paşnav7=Kemp |pêşnav7=Andrew C. |paşnav8=Engelhart |pêşnav8=Simon E. |paşnav9=Rahmstorf |pêşnav9=Stefan |tarîx=2020-05-08 |sernav=Estimating global mean sea-level rise and its uncertainties by 2100 and 2300 from an expert survey |url=https://www.nature.com/articles/s41612-020-0121-5 |kovar=npj Climate and Atmospheric Science |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=3 |hejmar=1 |rr=18 |doi=10.1038/s41612-020-0121-5 |issn=2397-3722}}&lt;/ref&gt;

Ava heliyayî ya nû ya ji qeşayê ava binê Antarktîkayê ya şor firk dike û şaneya jêrîn a gera serûbinkirina Okyanûsa Başûr (SOOC) qels dike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Silvano |pêşnav=Alessandro |paşnav2=Rintoul |pêşnav2=Stephen Rich |paşnav3=Peña-Molino |pêşnav3=Beatriz |paşnav4=Hobbs |pêşnav4=William Richard |paşnav5=van Wijk |pêşnav5=Esmee |paşnav6=Aoki |pêşnav6=Shigeru |paşnav7=Tamura |pêşnav7=Takeshi |paşnav8=Williams |pêşnav8=Guy Darvall |tarîx=2018 |sernav=Freshening by glacial meltwater enhances melting of ice shelves and reduces formation of Antarctic Bottom Water |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5906079/ |kovar=Science Advances |cild=4 |hejmar=4 |rr=eaap9467 |doi=10.1126/sciadv.aap9467 |issn=2375-2548 |pmc=5906079 |pmid=29675467}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Pan |pêşnav=Xianliang L. |paşnav2=Li |pêşnav2=Bofeng F. |paşnav3=Watanabe |pêşnav3=Yutaka W. |tarîx=2022-01-10 |sernav=Intense ocean freshening from melting glacier around the Antarctica during early twenty-first century |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8748732/ |kovar=Scientific Reports |cild=12 |hejmar=1 |rr=383 |doi=10.1038/s41598-021-04231-6 |issn=2045-2322 |pmc=8748732 |pmid=35013425}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/downloads/report/IPCC_AR6_WGI_Chapter09.pdf |sernav=Chapter 9: Ocean, Cryosphere and Sea Level Change}}&lt;/ref&gt; Her çiqas bandorên tevahî tê payîn ku di nav çend sedsalan de çêbibin jî, li gorî hinek lêkolînan, hilweşîna tevahî ya SOOCê dikare di navbera 1.7 °C û 3 °C germbûna gerdûnî de çêbike. Ev barîna kêm ê li nîvkada başûr û barîna zêde yê li nîvkada bakur, dibe sedema kêmbûna masîgirî ya li Okyanûsa Başûr û hilweşîna potansiyel a hinek ekosîstemên deryayî vedigire.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2023-03-29 |sernav='Dramatic' changes to Southern Ocean by 2050 likened to The Day After Tomorrow plot |url=https://www.abc.net.au/news/2023-03-30/dramatic-south-ocean-circulation-changes-study/102154690 |roja-gihiştinê=2026-09-03 |xebat=ABC News |ziman=en-AU}}&lt;/ref&gt; Her çiqas gelek cureyên Antarktîkayê nehatibin keşifkirin jî, zêdebûna flora Antarktîkayê ya belgekirî heye û ji u bo parastina jîngeheke guncavê faunayên mezin ên wekê pengûenan zehmetî hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Roland |pêşnav=Thomas P. |paşnav2=Bartlett |pêşnav2=Oliver T. |paşnav3=Charman |pêşnav3=Dan J. |paşnav4=Anderson |pêşnav4=Karen |paşnav5=Hodgson |pêşnav5=Dominic A. |paşnav6=Amesbury |pêşnav6=Matthew J. |paşnav7=Maclean |pêşnav7=Ilya |paşnav8=Fretwell |pêşnav8=Peter T. |paşnav9=Fleming |pêşnav9=Andrew |tarîx=2024 |sernav=Sustained greening of the Antarctic Peninsula observed from satellites |url=https://www.nature.com/articles/s41561-024-01564-5 |kovar=Nature Geoscience |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=17 |hejmar=11 |rr=1121–1126 |doi=10.1038/s41561-024-01564-5 |issn=1752-0908}}&lt;/ref&gt; Helandina erdên cemed girtî dibe ku ji bo erdên bê cemed bibe sedema gazên serayê û qirêjiya cemedgirtî ya berê ku bi helandinê re derdikeve holê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Potapowicz |pêşnav=Joanna |paşnav2=Szumińska |pêşnav2=Danuta |paşnav3=Szopińska |pêşnav3=Małgorzata |paşnav4=Polkowska |pêşnav4=Żaneta |tarîx=2019-02-15 |sernav=The influence of global climate change on the environmental fate of anthropogenic pollution released from the permafrost: Part I. Case study of Antarctica |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S004896971833612X |kovar=Science of The Total Environment |cild=651 |rr=1534–1548 |doi=10.1016/j.scitotenv.2018.09.168 |issn=0048-9697}}&lt;/ref&gt; Germbûna Antarktîkayê û guhertinên têkildar di gera Okyanûsa Başûr de dikarin bandorê li şêwazên avhewayê yên li hinek deverên Afrîkayê jî bikin ku dikare bandor li barîna herêmî û guherîna germahiyê bike.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Meredith, M. P.; et al. (2025). Antarctica and the Earth System. Routledge. pp. 1–18.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Trisos, C. H.; et al. (2022). Climate Change 2022: Impacts, Adaptation and Vulnerability. Cambridge University Press. pp. 1285–1455.}}&lt;/ref&gt;

Ger germahî ji asta sala 2020an 2 °C kêmtir nebe, ihtimal heye ku qata qeşayê ya Antarktîkaya Rojava bi tevahî bihele.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Lau |pêşnav=Sally C. Y. |paşnav2=Wilson |pêşnav2=Nerida G. |paşnav3=Golledge |pêşnav3=Nicholas R. |paşnav4=Naish |pêşnav4=Tim R. |paşnav5=Watts |pêşnav5=Phillip C. |paşnav6=Silva |pêşnav6=Catarina N. S. |paşnav7=Cooke |pêşnav7=Ira R. |paşnav8=Allcock |pêşnav8=A. Louise |paşnav9=Mark |pêşnav9=Felix C. |paşnav10=Linse |pêşnav10=Katrin |paşnav11=Strugnell |pêşnav11=Jan M. |tarîx=2023-12-22 |sernav=Genomic evidence for West Antarctic Ice Sheet collapse during the Last Interglacial |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.ade0664 |kovar=Science |weşanger=American Association for the Advancement of Science |cild=382 |hejmar=6677 |rr=1384–1389 |doi=10.1126/science.ade0664}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Naughten |pêşnav=Kaitlin A. |paşnav2=Holland |pêşnav2=Paul R. |paşnav3=De Rydt |pêşnav3=Jan |tarîx=2023 |sernav=Unavoidable future increase in West Antarctic ice-shelf melting over the twenty-first century |url=https://www.nature.com/articles/s41558-023-01818-x |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=13 |hejmar=11 |rr=1222–1228 |doi=10.1038/s41558-023-01818-x |issn=1758-6798}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Garbe |pêşnav=Julius |paşnav2=Albrecht |pêşnav2=Torsten |paşnav3=Levermann |pêşnav3=Anders |paşnav4=Donges |pêşnav4=Jonathan F. |paşnav5=Winkelmann |pêşnav5=Ricarda |tarîx=2020 |sernav=The hysteresis of the Antarctic Ice Sheet |url=https://www.nature.com/articles/s41586-020-2727-5 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=585 |hejmar=7826 |rr=538–544 |doi=10.1038/s41586-020-2727-5 |issn=1476-4687}}&lt;/ref&gt; Hatiye payîn ku windabûna vê qata qeşayê heye bi tevahî ji holê rabe ev pêvajo bi qasê 500 û 13.000 sal berxwe bide.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-09-03 |ziman=en |doi=10.1126/science.abn7950}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://climatetippingpoints.info/2022/09/09/climate-tipping-points-reassessment-explainer/ |sernav=Exceeding 1.5°C global warming could trigger multiple climate tipping points – paper explainer |malper=climatetippingpoints.info |tarîx=2022-09-09 |roja-gihiştinê=2026-09-03 |ziman=en |paşnav=dvdmckay}}&lt;/ref&gt; Ger qeşaya bilind hilweşe dibe ku asta deryayê bi qasê 3,3 mêtre bilind bibe û bi helandina qeşayên li ser çiyayan qeşayên bilind jî dibe ku asta deryayê bi qasê 4,3 metreyan bilind bike.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.the-cryosphere.net/7/375/2013/tc-7-375-2013.pdf |sernav=Bedmap2: improved ice bed, surface and thickness datasets for Antarctica}}&lt;/ref&gt; Qata qeşaya Antarktîkaya Rojhilat ku li gorî deverên qeşayî yên din gelek aram e tenê dikare bi qasê 0,5 mête heta 0,9 mêtreyê asta deryayê bilind bike ku ev jî beşek piçûk ê ji bilind bûna 53,3 mêtreyan e ku di tevahiya helandina qata qeşayê de pêk tê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Crotti |pêşnav=Ilaria |paşnav2=Quiquet |pêşnav2=Aurélien |paşnav3=Landais |pêşnav3=Amaelle |paşnav4=Stenni |pêşnav4=Barbara |paşnav5=Wilson |pêşnav5=David J. |paşnav6=Severi |pêşnav6=Mirko |paşnav7=Mulvaney |pêşnav7=Robert |paşnav8=Wilhelms |pêşnav8=Frank |paşnav9=Barbante |pêşnav9=Carlo |paşnav10=Frezzotti |pêşnav10=Massimo |tarîx=2022-09-10 |sernav=Wilkes subglacial basin ice sheet response to Southern Ocean warming during late Pleistocene interglacials |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9464198/ |kovar=Nature Communications |cild=13 |hejmar=1 |rr=5328 |doi=10.1038/s41467-022-32847-3 |issn=2041-1723 |pmc=9464198 |pmid=36088458}}&lt;/ref&gt; Ji ber ku germahiya gerdûnî li dora 3°C  zêde bûye, deverên xeternak ên wekê Hewza Wilkes û Hewza Aurora dibe ku di nav 2.000 salan de bimînin di bin avê de&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-09-03 |ziman=en |doi=10.1126/science.abn7950}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://climatetippingpoints.info/2022/09/09/climate-tipping-points-reassessment-explainer/ |sernav=Exceeding 1.5°C global warming could trigger multiple climate tipping points – paper explainer |malper=climatetippingpoints.info |tarîx=2022-09-09 |roja-gihiştinê=2026-09-03 |ziman=en |paşnav=dvdmckay}}&lt;/ref&gt; û dibe ku li van deveran bilindbûna asta deryayê bigihîje 6,4 metreyan.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Pan |pêşnav=Linda |paşnav2=Powell |pêşnav2=Evelyn M. |paşnav3=Latychev |pêşnav3=Konstantin |paşnav4=Mitrovica |pêşnav4=Jerry X. |paşnav5=Creveling |pêşnav5=Jessica R. |paşnav6=Gomez |pêşnav6=Natalya |paşnav7=Hoggard |pêşnav7=Mark J. |paşnav8=Clark |pêşnav8=Peter U. |tarîx=2021 |sernav=Rapid postglacial rebound amplifies global sea level rise following West Antarctic Ice Sheet collapse |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8087405/ |kovar=Science Advances |cild=7 |hejmar=18 |rr=eabf7787 |doi=10.1126/sciadv.abf7787 |issn=2375-2548 |pmc=8087405 |pmid=33931453}}&lt;/ref&gt; 

=== Tenikbûna tebeqeya ozonê ===
[[Wêne:NASA and NOAA Announce Ozone Hole is a Double Record Breaker.png|thumb|Wêneya qula herî mezin a di tebeqeya ozonê de ku di meha îlona sala 2006an de hatiye tomarkirin]]
Zanyaran ji salên 1970an vir ve li ser qata ozona di atmosfera li jor ê Antarktîkayê lêkolîn dikin. Di sala 1985an de zanyarên brîtanî li ser daneyên ku wan li stasyona lêkolîn a Halley ya li ser çemê cemeda Brunt berhev kiribûn dixebitin, wan qadeke mezin a bi rêjeya ozonê ya nizm li ser Antarktîkayê keşiv kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://physicstoday.aip.org/features/the-antarctic-ozone-hole-an-update |sernav=The Antarctic ozone hole: An update |malper=PHYSICS TODAY |tarîx=2014-07-01 |roja-gihiştinê=2026-09-07 |ziman=en |doi=10.1063/PT.3.2449}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Schiermeier |pêşnav=Quirin |tarîx=2009-08-01 |sernav=Atmospheric science: Fixing the sky |url=https://www.nature.com/articles/460792a |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=460 |hejmar=7257 |rr=792–795 |doi=10.1038/460792a |issn=1476-4687}}&lt;/ref&gt; 'Qula tebeqeya ozonê' hema hema tevahiya parzemînê vedigire û di meha îlona sala 2006an de gihîştiye asta xwe ya herî mezin ku bûyera herî dirêj a mayînde ye,&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Bates |pêşnav=Sofie |tarîx=2020-10-30 |sernav=Large, Deep Antarctic Ozone Hole Persisting into November |url=https://www.nasa.gov/feature/goddard/2020/large-deep-antarctic-ozone-hole-persisting-into-november/ |roja-gihiştinê=2026-09-07 |xebat=NASA |ziman=en}}&lt;/ref&gt; di sala 2020an de pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://wmo.int/media/news/record-breaking-2020-ozone-hole-closes |sernav=Record-breaking 2020 ozone hole closes |malper=World Meteorological Organization |tarîx=2021-01-06 |roja-gihiştinê=2026-09-07 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Ev tenikbûna tebeqeya ozonê ji ber belavbûna klorofluorokarbon û halonên di atmosferê de çêdibe ku ev made tebeqeya ozonê bi gazên din perçe dikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=The Ozone Hole - British Antarctic Survey |url=https://www.bas.ac.uk/data/our-data/publication/the-ozone-layer/ |roja-gihiştinê=2026-09-07 |xebat=British Antarctic Survey |ziman=en-GB}}&lt;/ref&gt; 

Şert û mercên pir sar ên Antarktîkayê bûne sedem ku ewrên stratosferîk ên cemserî çêbibin. Ewr wekê katalîzator ji bo reaksiyonên kîmyewî tevdigerin ku di dawiyê de dibin sedema hilweşîna ozonê.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://csl.noaa.gov/assessments/ozone/2010/twentyquestions/Q10.pdf |sernav=Q10: Why has an &quot;ozone hole&quot; appeared over Antarctica when ozone-depleting substances are present throughout the stratosphere?}}&lt;/ref&gt; Protokola Montreal a sala 1987an belavbûna madeyên ku ozonê kêm dikin sinordar kiriye. Tê pêşbînîkirin ku qula ozon an li jor ê Antarktîkayê hêdî hêdî winda bibe ku heta salên 2060î tê payîn ku asta ozonê vegere nirxên ku herî dawî ya ku di salên 1980î de hatine tomarkirin.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://ozone.unep.org/sites/default/files/2019-05/SAP-2018-Assessment-report.pdf |sernav=World Meteorological Organization Global Ozone Research and Monitoring Project—Report No. 58: Scientific Assessment of Ozone Depletion 2018}}&lt;/ref&gt;

Di heman demê de tenikbûna ozonê dikare di stratosferê de bibe sedema sarbûna bi qasê 6 °C ê. Sarbûn girseya cemserî xurt dike û bi vî awayî rê li ber derketina hewaya sar a nêzîkê Cemsera Başûr digire ku ev jî di encamê de girseya parzemînî ya tebeqeya qeşaya Antarktîkaya Rojhilat sar dike. Herêmên li derdora Antarktîkayê, bi taybetî nîvgirava Antarktîkayê rastî germahiyên bilindtir tên ku ev yek jî helîna qeşayê bileztir dike. Ev model destnîşan dikin ku tenikbûna ozonê û bandora vorteksa cemserî ya zêde dibe ku dibe sedema zêdebûna dirêjahiya qeşaya deryayê jî pêvajoyeke ji destpêka çavdêriya di dawiya salên 1970î ve heta sala 2014an berdewam kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Schiermeier |pêşnav=Quirin |tarîx=2009-08-01 |sernav=Atmospheric science: Fixing the sky |url=https://www.nature.com/articles/460792a |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=460 |hejmar=7257 |rr=792–795 |doi=10.1038/460792a |issn=1476-4687}}&lt;/ref&gt; Ev model destnîşan dikin ku kêmbûna ozonê û bandora vorteksa cemserî ya ku zêde dibe, dibe ku ji ber sedema zêdebûna dirêjahiya qeşaya deryayê jî be ku ji dema destpêkirina çavdêriyên di dawiya salên 1970î heta sala 2014an berdewam kiriye. Ji wî demê ve rûbera qeşaya deryaya Antarktîkayê bi awayekê bilez kêm bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Parkinson |pêşnav=Claire L. |tarîx=2019-07-16 |sernav=A 40-y record reveals gradual Antarctic sea ice increases followed by decreases at rates far exceeding the rates seen in the Arctic |url=https://www.pnas.org/doi/full/10.1073/pnas.1906556116 |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences |weşanger=Proceedings of the National Academy of Sciences |cild=116 |hejmar=29 |rr=14414–14423 |doi=10.1073/pnas.1906556116 |pmc=6642375 |pmid=31262810}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Chung |pêşnav=Eui-Seok |paşnav2=Kim |pêşnav2=Seong-Joong |paşnav3=Timmermann |pêşnav3=Axel |paşnav4=Ha |pêşnav4=Kyung-Ja |paşnav5=Lee |pêşnav5=Sang-Ki |paşnav6=Stuecker |pêşnav6=Malte F. |paşnav7=Rodgers |pêşnav7=Keith B. |paşnav8=Lee |pêşnav8=Sun-Seon |paşnav9=Huang |pêşnav9=Lei |tarîx=2022 |sernav=Antarctic sea-ice expansion and Southern Ocean cooling linked to tropical variability |url=https://www.nature.com/articles/s41558-022-01339-z |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=12 |hejmar=5 |rr=461–468 |doi=10.1038/s41558-022-01339-z |issn=1758-6798}}&lt;/ref&gt;
== Biyocûre ==
Tê dîtin piraniya cureyên li Antarktîkayê cisnê cureyên ku bi milyonan salan berê li wir jiyane ne ne. Ji ber vê yekê hatiye payîn ku ev cûre ji gelek çerxên qeşayê sax mane ku cure di demên avhewaya pir sar de li deverên germtir ên îzolekirî yên wekê deverên bi germahiya jeotermal an jî deverên ku di seranserê avhewaya sar de bê qeşa mane, sax mane.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Past Antarctica: Paleoclimatology and Climate Change |paşnav=Franganillo |pêşnav=Marc Oliva i |weşanger=Elsevier Science &amp; Technology |tarîx=2020 |isbn=978-0-12-817925-3 |paşnav2=Fernandez |pêşnav2=Jesus Ruiz}}&lt;/ref&gt;
=== Fauna ===
[[Wêne:Kaiserpinguine mit Jungen.jpg|thumb|Dîmenek ji pengûenên împerator û cûcik ên wan]]
Kermêşa bêfirîn ''Belgica antarctica'', ajala herî mezin e ku bi tevahî ajaleke bejayî ya li Antarktîkayê ye ku digihîje mezinahiya 6 mîlîmetreyê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.units.miamioh.edu/cryolab/education/antarcticbestiary_terrestrial.htm#Belgica |sernav=Antarctic Bestiary -  Terrestrial |malper=www.units.miamioh.edu |roja-gihiştinê=2026-09-07}}&lt;/ref&gt;

Krîla Antarktîkayê ku di komên mezin de kom dibe, cureya bingehîn a ekosîstema [[Okyanûsa Başûr]] e û [[Organîzm|organîzmayeke]] xwarina girîng ê ajalên wekê balîna, fok, fokên pilingî, fokên bi mû, masiyên qeşayê û gelek cureyên çûkên wekê pengûen û albatrosê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}&lt;/ref&gt; Hinek cureyên ajalên deryayî hene û rasterast an nerasterast bi fîtoplanktonê ve girêdayî ne. [[Jiyana deryayî]] ya Antarktîkayê pengûen, balînayên şîn, orka, masiyên mezin û fokên bi mû vedihewîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Ancel |pêşnav=André |paşnav2=Beaulieu |pêşnav2=Michaël |paşnav3=Gilbert |pêşnav3=Caroline |tarîx=2013-01-01 |sernav=The different breeding strategies of penguins: A review |url=https://comptes-rendus.academie-sciences.fr/biologies/articles/10.1016/j.crvi.2013.02.002/ |kovar=Comptes Rendus. Biologies |ziman=en |cild=336 |hejmar=1 |rr=1–12 |doi=10.1016/j.crvi.2013.02.002 |issn=1768-3238}}&lt;/ref&gt; Foka Antarktîkayê di sedsalên 18 û 19an de ji ber çermê wan ji aliyê nêçîrvanên fokên ku ji Dewletên Yekbûyî û Keyaniya Yekbûyî hatine bi awayekê zêde hatine girtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Marine biology: its accomplishment and future prospect |paşnav=Mauchline |pêşnav=John |weşanger=Elsevier, University of Tokyo Press, Exclusive sales rights for the U.S.A. and Canada Elsevier Science Pub. Co. |tarîx=1991 |isbn=978-0-444-98696-2 |cih=Amsterdam, New York, [Tokyo], New York, NY, U.S.A |kesên-din=J. Mauchline, Takahisa Nemoto}}&lt;/ref&gt; [[Foka leopar|Fokên pilingî]] di ekosîstema Antarktîkayê de nêçîrvanên herî baş in û ji bo lêgerîna xwarinê li seranserê Okyanûsa Başûr digerin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Staniland |pêşnav=Iain J. |paşnav2=Ratcliffe |pêşnav2=Norman |paşnav3=Trathan |pêşnav3=Philip N. |paşnav4=Forcada |pêşnav4=Jaume |tarîx=2018 |sernav=Long term movements and activity patterns of an Antarctic marine apex predator: The leopard seal |url=https://journals.plos.org/plosone/article?id=10.1371/journal.pone.0197767 |kovar=PLOS ONE |ziman=en |weşanger=Public Library of Science |cild=13 |hejmar=6 |rr=e0197767 |doi=10.1371/journal.pone.0197767 |issn=1932-6203 |pmc=5988266 |pmid=29870541}}&lt;/ref&gt;

Nêzîkê 40 cureyên çûkan hene ku li Antarktîkayê an jî nêzî Antarktîkayê dîjîn ku di nav wan de cureyên petrelan, penguenan, kormoran û kevok hene. Çend cureyên çûkan ên din serdana okyanûsa li dora Antarktîkê dikin ku di nav wan de hinek ji wan ku bi gelemperî li Arktîkê dijîn hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Diseases of Antarctic Seabirds |paşnav=Woods |pêşnav=R. |weşanger=Springer |tarîx=2009 |rr=35–55 |isbn=978-3-540-93923-8 |cih=Berlin, Heidelberg |paşnavê-edîtor=Kerry |pêşnavê-edîtor=Knowles R. |url=https://doi.org/10.1007/978-3-540-93923-8_3 |paşnav2=Jones |pêşnav2=H. I. |paşnav3=Watts |pêşnav3=J. |paşnav4=Miller |pêşnav4=G. D. |paşnav5=Shellam |pêşnav5=G. R. |paşnavê-edîtor2=Riddle |pêşnavê-edîtor2=Martin |doi=10.1007/978-3-540-93923-8_3}}&lt;/ref&gt; Pengûena împerator tekane pengûen e ku di zivistanê de li Antarktîkayê cucikê xwe dertînin; ew û pengûena Adelie ji hemî pengûen ên din dûrtir li başûr cûcik ên xwe dertînin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Ancel |pêşnav=André |paşnav2=Beaulieu |pêşnav2=Michaël |paşnav3=Gilbert |pêşnav3=Caroline |tarîx=2013-01-01 |sernav=The different breeding strategies of penguins: A review |url=https://comptes-rendus.academie-sciences.fr/biologies/articles/10.1016/j.crvi.2013.02.002/ |kovar=Comptes Rendus. Biologies |ziman=en |cild=336 |hejmar=1 |rr=1–12 |doi=10.1016/j.crvi.2013.02.002 |issn=1768-3238}}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:Sterna vittata - Antarctica I.jpg|thumb|Dîmena teyrekî Antarktîkayê (Sterna vittata) li ser keştîyeke binavbûyî li Girava Enterprise sekiniye]]
Di sala 2010an de hêjmara populasyona jiyana deryayî ya ku ji aliyê nêzîkê 500 lêkolîneran ve di dema sala cemserî vavneteweyî de hatiye kirin, hate weşandin. Hatiye diyarkirin ku di lêkolînê de zêdetirî 235 organîzmayên deryayî li her du herêmên cemserî yên cuda dijîn û bi vê awayê di navbera devereke bi qasê 12.000 kîlometre ye, dijîn. Ajalan mezin ên wekê hinek balîna û çûk salane vê rêwîtiyê dikin. Formên jiyanê ya biçûktir ên wekê xiyar û şemalokên azad ên avjen, di herdu okyanûsên cemser de jî têne dîtin. Faktorên ku dikarin di belavbûna wan de bibin alîkar, cûdahiyên germahiyê di navbera okyanûsa kûr ê li cemseran û ekvatorê de ne ku ji 5 °C ê zêdetir nebin û pergalên sereke yên herikînê an kemerên veguhastinên deryayî yên ku dikarin hêk û larvayan veguhezînin in.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2009-02-15 |sernav=Ice oceans 'are not poles apart' |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/7888558.stm |roja-gihiştinê=2026-09-07 |ziman=en-GB}}&lt;/ref&gt;

Di meha çileya sala 2025an de dabeş bûna çiyayê mezin ên cemedê A-84 (ku bi mezinahiya xwe dişibihe bajarê Şîkagoyê) ji Shela Cemeda George VI derfetek kêm peyda kiriye ku bikaranîna keştiyên binavî yên robotîk, qata deryaya di bin refikên cemed ên li ser avê de were keşifkirin. Lêkolîneran di kûrahiyên heta 1300 metreyan de ekosîstemên bi awayekê neçaverêkirî mercanên mezin, singer ên kevnar, masiyên cemedê, pîrî yên mezin ên deryayî û heta heştpê hatine dîtin, kifş kirine. Dibe ku ev ekosîstem cureyên nû yên ku bi sedsalan veşartî mane û ji aliyê herikînên okyanûs ên ku xurekê hildigirin ve hatine xwedîkirin, vedihewînin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://schmidtocean.org/thriving-antarctic-ecosystems-found-in-wake-of-recently-detached-iceberg/ |sernav=Thriving Antarctic Ecosystems Found in Wake of Recently Detached Iceberg |malper=Schmidt Ocean Institute |tarîx=2025-03-20 |roja-gihiştinê=2026-09-07 |ziman=en-US |paşnav=Mock-Bunting |pêşnav=Logan}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.theweather.com/news/science/antarctica-a-84-iceberg-calving-reveals-incredible-ecosystem-never-before-seen-by-humans.html |sernav=Antarctica: A-84 Iceberg Calving Reveals Incredible Ecosystem Never Before Seen by Humans |malper=Meteored US |tarîx=2025-04-02 |roja-gihiştinê=2026-09-07 |ziman=en-US}}&lt;/ref&gt;

=== Flora ===
Di seranserê dîroka xwe de Antarktîka gelek jiyana cûreyên nebatan dîtiye. Di serdema kretasye de li parzemîn  ekosîstemek fern-conifer ê serdest hebû ku di dawiya heman serdemê de veguheriye daristaneke barana nerm. Di dema neojena sartir de (17–2,5 milyon sal berê) ekosîstemeke tundrayê cihê daristanên baranê girtiye. Avhewaya Antarktîkaya îro rê nadeye ku nebatên li parzemînê zêde belav bibin. Hewaya sar ê zêde, bêwespiya axê û kêmbûna şilebûna hewayê û tîrêjên rojê mezinbûna nebatan asteng dike ku bûye sedema cûrbecûrbûna cureyan a kêm bibin û belavbûna wan kêm bibin. Floraya parzemînê bi piranî ji brîofîtan pêk dihatin ku di nav de 25 cureyên nebatên kezeba sor û 100 cureyên nebatên kevzê hebûn. Sê cureyên riwekên kulîlkdar hene ku hemî li Nîvgirava Antarktîkayê têne dîtin. Di nav van riwekan de Deschampsia antarctica (giyayê porî yê Antarktîkayê), Colobanthus quitensis ( înciyê yê Antarktîkayê) û Poa annua cureyeke ji derveyî parzemînê hatiye (giyayê şîn ê salane) hene.
=== Organîzmayên din ===
Ji 700 cureyên algeyê ku li Antarktîkayê hene, nêzîkê nîvê wan fîtoplanktonên deryayî ne. Algeyê berfê yên pirreng bi taybetî di havînê de li herêmên peravê pir in. Ji ber ku av cemed digire hemî xwê ya avê (ava şor) ji avê diavêje derve û ji ber ku ev ava şor di nav depoyên ava şor de kom dibe, mîkroorganîzmayên razayî jî vedihewîne. Her wiha heta cemeda deryayê jî dikare komên ekolojîk ên bêhempa vehewîne. Dema ku qeşa dest bi helandinê dike, depoyên ava şor fireh dibin û dikarin bi hev re kanalên ava şor çêbikin û kevza di hindurê depoyan de dikarin ji nû ve şiyar bibin û heta cemidîna din ji nû ve geş bibin.

Di heman demê de di ava deryayê de bakterî heta 800 mêtre di bin qeşayê de hatine dîtin. Hatiye texmînkirin ku di nav ava di bin erdê Gola Vostokê de komeke bakteriyên xwemalî heye. Hatiye texmînkirin ku hebûna jiyanê li wir argumana ihtimala jiyanê li ser heyva Jupiterê Europa zêde dike û dibe ku di bin qalikê xwe yê qeşayê de av hebe. Di avên pir alkalîn ên Gola Unterseeyê de komek ji bakteriyên ekstremofîl hatiye dîtin. Belavbûna zîndewerên pir berxwedêr ên ku li deverên wiha yê nemêvanperwer dijîn dikare argumana ji bo jiyana ji derveyî erdê di jîngehên sar û dewlemend bi metanê de hê jî zêdetir bike.

=== Parastina jîngehê ===
[[Wêne:Antarctica, pollution, environment, Russia, Bellingshausen 1.JPG|thumb|Dîmenek ji bermahiyên li ser perava li stasyona Bellingshausen a li Girava King George ku di sala 1992an de hatiye kişandin]]
Yekem peymana navneteweyî ji bo parastina biyolojîk a cihêrengiya Antarktîkayê di sala 1964an de hatiye pejirandin. Masîgirtina zêde ya populasyona krîl (ajalek e ku di ekosîstema Antarktîkayê de roleke mezin dilîze) bûye sedem ku rayedar rêziknameyên li ser masîgiriyê derxînin. Peymana parastina çavkaniyên zindî yên deryayî yên Antarktîkayê, peymaneke navneteweyî ye ku di sala 1980an de ket meriyetê ku masîgiriyê bi rêk û pêk dike û bi yekê xaye dike ku têkiliyên ekolojîk biparêze. Tevê van rêziknameyan jî, masîgirtina neqanûnî, bi taybetî ya masiyê diranan ê Patagonian ê pir biqîmet ku li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê wekê levreşa Şîlî tê firotin wekê pirsgirêke dimîne.

Bi awayekê analojîk bi peymana masîgiriya sala 1980an ku peymaneke berdewamî ye, welatên bi pêşengiya Zelanda Nû û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê peymaneke li ser madenê danûstandin kirine. Ev peymana li ser rêkxistina çalakiyên çavkaniyên madenî yên Antarktîkayê di sala 1988an de hatiye pejirandin. Piştî kampanyayeke bi hêz ku ji aliyê rêxistinên jîngehê ve, pêşî Awistralyayê û piştre jî li Fransayê hatiye lidarxistin, biryar hatiye dayîn ku peymanê pesend nekin. Li cihê vê peymanê welatan bi protokola parastina jîngeha Antarktîkayê, peymana Antarktîkayê (protokola Madrîdê) pejirandine ku ev peymana ji bo parastina jîngeha Antarktîkayê di sala 1998an de ketiye meriyetê. Protokola Madrîdê hemî kolandinên kanên madenê qedexe kiriye û parzemînê wekê &quot;rezerveke xwezayî ya ji bo aştî û zanistê hatiye veqetandiye&quot; destnîşan kiriye.

Koma aktîvîstên jîngehê Greenpeace ji sala 1987an heta sala 1992an li Girava Rossê bingehek ava kiriye ku wekê beşek ji hewldana xwe ya ku parzemînê wekê wekê parkeke cîhanî radigihîne, diyar kiriye. Penageha balîneyên Okyanûsa Başûr di sala 1994an de ji aliyê komîsyona balîneyên navneteweyî ve hatiye damezrandin. Ev penageh ji devereke bi qasê 50 milyon km² (19 milyon mîlên çargoşe) pêk hatiye ku tevahiya parzemîna Antarktîkayê dorpêç dike. Her çiqas Japon ji bo armancên lêkolînê derbasê vê qadê bibe jî û nêçîra balîneyên bazirganî li herêmê qedexe be jî, nêçîra balîneyên bazirganî ji aliyê Japonê ve berdewam kiriye.

Tevê van parastinan, biyolojiya li Antarktîkayê hê jî ji ber çalakiyên mirovan di bin metirsiyê de ye. Herêmên bi taybetî parastî kêmtir ji %2ê herêmê digirin û ji bo heywanên ku populer in ji heywanên ku kêm têne dîtin parastineke baştir hatiye peydakirin. Di heman demê de herêmên parastî yên bejayî ji herêmên parastî yên deryayî zêdetir in. Ekosîstem ji ber gefên herêmî û gerdûnî bi bandor bûne ku bi taybetî di nav gefan de qirêjî, dagirkirina cureyên ne-xwemalî û bandorên cûrbecûr ên guherîna avhewayê hene.

== Dîroka keşif kirinê ==
Keştiyên keştîvan James Cook, HMS Resolution û Adventure, di 17ê çileya sala 1773an de, di kanûna sala 1773an de û dîsa di çileya sala 1774an de derbasê nav çembera Antarktîkayê bûye. Cook berî ku di çileya sala 1773an de li ber belavbûna qeşayan vekişe, bi qasê 120 km nêzîkê perava Antarktîkayê bûye. Di sala 1775an de, wî hebûna parzemîneke cemserî wekê &quot;îhtîmaleke&quot; dîtiye û di quncikeke din a rojnameya xwe de wiha nivîsandiye: &quot;[Ez] bi tundî bawer dikim û ji ihtîmaleke mezin e ku me beşek ji vê parzemînê dîtibe&quot;.
=== Sedsala 19an ===
Dibe ku di destpêka sedsala 19an de masîgirên fokê di nav masîgirên pêşîn de bûn ku nêzîkê bejahiya Antarktîkê bûne. Kevntirîn bermayiyên mirovan ku li herêma Antarktîkayê hatine dîtin, serê qoqê jineke ciwan bû ku li perava Yamana ya li Giravên Shetland Başûr hatibû dîtin û dibe ku ev jin di sala 1985an de hatiye dîtin.

Di demek dirêj de hatiye bawerkirin ku yekem kesê ku Antarktîka an jî qada qeşaya Antarktîkayê dîtiye, deryavanê brîtanî Edward Bransfield bû ku kaptanekî hêzên deryayî yên qraliyetê bû ku di 30ê çileya sala 1820an de serê nîvgirava Antarktîkayê keşif kiriye. Lêbelê kaptanekî hêza deryayî ya Împeratoriya Rûsyayê, Fabian Gottlieb von Bellingshausen, di 27ê çileyê de girseyeke mezin ên qeşaya Antarktîkê ku li ser avê disekinî dîtiye. Keştiya nêçîrvanî ya fokan a amerîkî Nathaniel Palmer ku keştiya wî ya nêçîrvaniya fokan di wê demê de li herêmê bû, dibe ku yekem kes e ku nîvgirava Antarktîkayê dîtiye.

Yekem ekspedîsyona Antarktîkayê ya Rûsyayê, bi serokatiya Bellingshausen û Mikhail Lazarev li ser keştiya 985 tonî ya Vostokê û keştiya piştgiriyê ya 530 tonî ya Mîrniyê, gihîştiye xalek di nav 32 km yê ji Queen Maud Land û di 27ê çileya sala 1820an de li cihê 69°21′28″S 2°14′50″W girseyeke qeşayê dîtine. Ev dîtin sê roj berê ku Bransfield axa nîvgirava Trînîtî ya Antarktîkayê ku perçeyeke bejahiyê ye bibîne û 10 meh berê ku Palmer di meha mijdara sala 1820an de vê deverê bibîne, pêk hatiye. Her çiqas hinek dîroknas vê îdiayê nepejirandibin jî, ji ber ku ti delîl tune ku Davis derketiye parzemîna Antarktîkayê daketiye, ne li giravek li deryayê, yekem çûyîna piştrastkirî yê li Antarktîkayê ji aliyê John Davis ku keştîvanê fokan a amerîkî yê bi eslê xwe îngilîzî bû pêk hatiye ku hatiye diyarkirin ev derketina parzemînê di 7ê sibata sala 1821ê de li pozikê Hughes Bay a Antarktîkayê pêk hatiye.

Di 22ê çileya sala 1840an de, du roj piştî keşfkirina perava rojavayê Giravên Balleny, hinek endamên koma sefera salên 1837–1840an a keşifgerê fransî Jules Dumont d'Urville derketine Giravên Dumoulin a li beravên Adélie Land û li wir wan hinek nimûneyên mîneral, alg û ajalan hildane, ala Fransayê bilind kirin û serweriya Fransayê li ser axê îdia kirine. Kaptanê amerîkî Charles Wilkes di salên 1838-1839an de seferek pêk aniye û yekem kes bû ku îdia kiriye ku wî ev parzemîn keşf kiriye. Efserê deryayî yê brîtanî James Clark Ross ferqne nekiriye ku tiştê ku wî wekê &quot;perçeyên cihêreng ên erdê yên ku vê dawiyê ji aliyê deryavanên amerîkî, fransî û îngilîz ve li ber çembera Antarktîkayê hatine keşifkirin&quot; bi nav kiriye, bi hev ve girêdayî bûn ku van deveran bi hevre parzemîneke kiriye. Keştiya kaşvê ya amerîkî Mercator Cooper di 26ê rêbendana sala 1853an de gihiştiye rojhilatê Antarktîkayê.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Commons|Antarctica|Antarktîka}}

{{Parzemîn}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}

[[Kategorî:Antarktîka| ]]
[[Kategorî:Cîhan]]
[[Kategorî:Parzemîn]]</text>
      <sha1>klgfqqvnyjs2d9o4pv4zeid1pq8v0ej</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2093167</id>
      <parentid>2093166</parentid>
      <timestamp>2026-09-08T03:51:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2093167</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="84438" sha1="535vt7ajjnslhv5sifb4tmfgwjl1jd7" xml:space="preserve">{{Xebat}}
{{Agahîdanka giştî}}
'''Antarktîka'''&lt;ref&gt;{{Îzolî, 2007|r=1138|jêgirtin=Antarktîka}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ferhenga Erdnîgarîyê (Coğrafya)|Ferhenga Erdnîgarîyê]]|paşnav=Önen|pêşnav=Abdurrahman |weşanger=Stembol: Doz|sal=2008|rûpel=36}}&lt;/ref&gt; yan jî '''Antarktîk'''{{Çavk}} ({{Bi-la|Antarctica}}) yek ji [[parzemîn]]ên cîhanê ye ku parzemîna herî başûr ê dinyayê û parzemîna herî kêm nifûs a cîhanê ye. Parzemîn bi tevahî li başûrê çembera Antarktîkayê ye û ji aliyê [[Okyanûsa Başûr]] (ku wekê Okyanûsa Antarktîkayê jî tê zanîn) ve hatiye dorpêçkirin ku [[Cemsera Başûr]] a erdnîgarî vedihewîne. Di heman demê de Antarktîka pêncem parzemîna herî mezin ê cîhanê ye ku bi qasê ji %40 ji [[Ewropa|Ewropayê]] mezintir e û rûbera parzemînê  bi qasê 14.200.000 km² rûerd (an rûqeşa) vegirtiye. Piraniya Antarktîkayê bi qata qeşayê ya Antarktîkayê ve hatiye nixumandin ku qalindahiya navînî ya qeşayê bi qasê 1,9 km ye.

Antarktîka bi navînî parzemîna herî sar, herî hişke û parzemîna herî bi ba û bahoz ê cîhanê ye û parzemîn ji asta deryayê xwedî bilindahiyeke navînî ye. Antarktîka bi piranî ji çoleke cemserî pêk hatiye ku barîna salane li peravê zêdetirî 200 mm ye û berf û barana li hundirê parzemînê gelek kêm e. Qeşayên parzemîn di warê ava şîrîn de gelek dewlemend e ku nêzîkê ji %70ê rezervên ava şirîn ên cîhanê li Antarktîkayê cemedgirtî ye. Hatiye payîn ger ku qeşaya Antarktîkayê bihele, dê asta deryayê ya [[Cîhan|cîhanê]] bi qasê 60 mêtreyan bilind bibe. Her wiha Antarktîka xwediyê rekora germahiya herî nizm a pîvandî yê li ser rûyê [[Dinya (gerstêrk)|Erdê]] ye ku nizmahiya germahiya bi qasê −89.2 °C hatiye pîvandin. Germahiya herêmên peravê di havînê de dikare bi qasê 10 °C bilind bibe. Cureyên xwemaliyên ajalan kêzik, nematod, pengûen, fok û tardigrad in. Li cihên ku nebat lê hene, bi piranî bi awayê liken an kevzê ye.

Refên qeşayê yên Antarktîkayê dibe ku cara yekem di sala 1820an de, di dema sefereke rûsî de ku ji aliyê Fabian Gottlieb von Bellingshausen û Mikhail Lazarev ve hatibû birêvebirin, hatine dîtin. Di dehsalên piştê seferên wan, di seferên fransî, amerîkî û brîtanî de li parzemînê lêkolînên zêdetir hatine kirin. Yekem derketina piştrastkirî ya Antarktîkayê ji aliyê tîmeke norwêcî ve di sala 1895an de pêk hatiye. Di destpêka sedsala 20an de, çend seferên navxwe yên parzemînê çêbûne. Lêkolînerên brîtanî Douglas Mawson, Edgeworth David û Alistair Mackay yekem kes bûn ku di sala 1909an de gihîştine [[Cemsera Başûr]] a manyetîkî û cemsera başûr a erdnîgarî jî yekem car di sala 1911an de lêkolînerê norwêcî Roald Amundsen gihiştiye cemserê.

Ji aliyê îdarî ve Antarktîka ji aliyê nêzîkê 30 welatan ve tê birêvebirin ku hemî jî endamên sîstema peymana Antarktîkayê ya sala 1959an in. Li gorî şertên peymanê, çalakiyên leşkerî, kolandinên kanên madenê, teqînên nukleerî û avêtina bermayiyên nukleerî li Antarktîkayê qedexe ne. Geştiyarî, masîgirtin û lêkolîn çalakiyên sereke yên mirovan li Antarktîkayê û li derdora Antarktîkayê hene. Di mehên havînê de nêzîkê 5.000 kes li stasyonên lêkolînê dimînin û ev hejmar di mehên zivistanê de dadikeve 1.000 kesan. Her çiqas parzemîn dûr be jî, çalakiyên mirovan bi rêya qirêjî, guherîna avhewayê û bi rêya tenikbûna [[tebeqeya ozonê]] bandoreke neyînî li ser Antarktîkayê dihêle. Helîna qata qeşayê ya [[Antarktîkaya Rojava]] ya ku potansiyeleke nearam e, di pêşbîniyên bilindbûna [[asta deryayê]] di asta sedsalê de bûye sedema nezelaliyeke herî mezin û heman helîn bandorê li ser serûbinkirina gera [[Okyanûsa Başûr]] jî dike ku di dawiyê de dikare bibe sedema bandorên girîng li ser avhewaya [[Nîvkada Başûr]] û hilberîna Okyanûsa Başûr.

== Etîmolojî ==
[[Wêne:1657 map Polus Antarcticus.jpg|thumb|Nexşeya cemserî ya herî başûrê Dinyayê]]
Navê ku ji parzemînê hatiye dayîn ji peyva antarktîka hatiye ku ji peyva fransî ya navîn ''antartique'' an ''antarctique'' ('li hemberî Arktîkê') û piştre ji peyva latînî ''antarcticus'' ('li hemberî bakur') hatiye. Navê Antarktîkus ji peyvên yewnanî ἀντι- ('dij-') û ἀρκτικός (arktikos, 'ya hirçê [Ursa Major], bakur') hatiye.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite book |sernav=Lettinck 2021, p. 158.}}&lt;/ref&gt; Fîlozofê yewnanî Arîstoteles li dora 350 {{bz}} de di ''Meteorolojiyê'' de li ser &quot;herêma Antarktîkê&quot; nivîsandiye. Li gorî raporê, erdnîgarnasê yewnanî Marinusê ji Tîrusê ev nav di nexşeya xwe ya cîhanê ya sedsala duyem a {{pz}} de ku niha winda bûye, bi kar aniye. Nivîskarên romayî Gaius Julius Hyginus û Apuleius ji bo cemsera başûr navê yewnanî yê latînîkirî polus antarcticus bi kar anîne ku ji wir peyva fransî ya kevin ''pole antartike'' (nûjen ''pôle antarctique'')&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Hyginus 1992, p. 176.}}&lt;/ref&gt; ku di sala 1270an de hatiye piştrastkirin û ji wir jî peyva îngilîziya navîn pol antartik ku cara yekem di lêkolîneke ji aliyê nivîskarê îngilîzî Geoffrey Chaucer ve hatiye nivîsandin, hatiye wergirtin.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Ramanên ewropî yên di derbarê hebûna Terra Australis ku parzemîneke berfirehê li başûrê dûr ê cîhanê ye ku ji bo hevsengî kirina axên bakurê [[Ewropa]], [[Asya]] û [[Afrîkaya Bakur]] pêk tîne, wekê têgeheke rewşenbîrî, ji kevnariya klasîk ve hebû. Ji ber vê yekê ''Terra Australis'' navê ku ji bo hemî girseyên bejayî yên hîpotetîk ên ku tê pêşniyar kirin ku li cihê ku niha tê zanîn Antarktîka heye, hatibû bikaranîn.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Mericq 1987, pp. 90–91: 'They published maps and charts based on the hypothesis that Tierra del Fuego was the beginning of that Terra Australis. The first person ever to have rights over these lands was Pedro Sancho de la Hoz, who received them through a special decree signed by Emperor Charles V on 24 January 1539.'}}&lt;/ref&gt; Îdiaya hebûna axek wisa heta keşfkirina Awistralyayê ku ji aliyê ewropiyan ve hatiye keşfkirin, berdewam kiriye.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Scott, Hiatt &amp; McIlroy 2012, pp. 2–3.}}&lt;/ref&gt;

Di destpêka sedsala 19an de keşifger Matthew Flinders guman li hebûna parzemîneke cuda yê li başûrê Awistralyayê (ku di wê demê wekê New Holland hatiye binavkirin) kiriye û ji ber vê yekê pêşniyar kiriye ku li cihê wê navê &quot;Terra Australis&quot; ji bo [[Awistralya|Awistralyayê]] were bikar anîn.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Cawley 2015, p. 130.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=McCrone &amp; McPherson 2009, p. 75.}}&lt;/ref&gt; Di sala 1824an de rayedarên kolonyal ên li Sîdneyê bi fermî navê parzemîna New Hollandê wekê Awistralya guhertine û peyva &quot;Terra Australis&quot; wekê referansek ji bo navê Antarktîkayê hiştine. Di dehsalên piştre de, erdnîgaran hevokên wekê &quot;parzemîna Antarktîkayê&quot; bi kar anîne. Wan li cihê vê navê li naveke helbestî geriyane û navên wekê ''Ultima'' û ''Antipodea'' pêşniyar kirine.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Cameron-Ash 2018, p. 20.}}&lt;/ref&gt; Ji bo binavkirina parzemînê navê Antarktîka di salên 1890î de hatiye pejirandin û bikaranîna yekem ê vê navê ji aliyê kartografê skotlendî John George Bartholomew pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://digital.nls.uk/bartholomew/highlights/antarctica.html#:~:text=Edinburgh%20geographer%20and%20mapmaker%20John,since%20the%20first%20century%20AD. |sernav=Highlights from the Bartholomew Archive: The naming of Antarctica}}&lt;/ref&gt;

== Erdnîgarî ==
[[Wêne:Antarctica.svg|thumb|300px|Nexşeyek ku Antarktîkaya Rojhilat li rastê Çiyayên Transantarktîk û Antarktîkaya Rojava li çepê ye, nişan dide.]]
Antarktîka ku bi awayekî asîmetrîk li dora cemsera başûr û bi piranî li başûrê çembera Antarktîkayê (ku yek ji pênc çemberên sereke yên firehiyê ye ku nexşeyên cîhanê nîşan didin) cih digire ku ji aliyê [[Okyanûsa Başûr]] ve hatiye dorpêçkirin. Di heman de çem ên avan li Antarktîkayê hene ku çemê herî dirêj ê parzemînê çemê Onyxê ye. Her wiha Antarktîka bi qasê 14,2 milyon km² rûber vedigire ku hema hema du car ji rûbera [[Awistralya|Awistralyayê]] mezintir e ku bi vê rûberê bûye pêncem parzemîna herî mezin ê cîhanê. Xeta perava Antarktîkayê bi qasê 18.000 km dirêj e ku ji sala 1983an vir ve çar celebên peravê li parzemînê hene ku perav ji %44ê peravê ji qeşayên avjenî, ji %38 ji dîwarên qeşayê pêk tê ku li ser keviran dimînin, ji %13 ji deverên qeşayî an jî qiraxa cemedên bilind pêk tê û ji %5ê ji parvên mayî jî ji kevirên vekirî pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |sernav=Antarctica - The World Factbook |malper=www.cia.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en |archive-date=2022-05-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220509192134/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: glaciological and geophysical folio |paşnav=Drewry |pêşnav=D. J. |weşanger=University of Cambridge, Scott Polar Research Institute |tarîx=1983 |isbn=978-0-901021-04-5 |cih=Cambridge}}&lt;/ref&gt;

Golên ku di binê qeşaya parzemînî de dimînin, bi piranî li geliyên hişk ên McMurdo an jî li gelek oazên cûda çêbûne.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}&lt;/ref&gt; [[Gola Vostokê]] ku di bin stasyona Vostok a [[Rûsya|Rûsyayê]] de hatiye dîtin, mezintirîn gola binqeşayê ya cîhanê û yek ji mezintirîn golên cîhanê ye. Berê hatiye bawer kirin ku gol bi milyonan salan hatiye girtin lê di roja îro de zanyaran texmîn kirine ku ava golê her 13.000 sal carekê bi helandin û cemidandina hêdî ya qeşayê hatiye guhertin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=David |tarîx=2019-06-27 |sernav=Antarctica |url=https://academic.oup.com/book/62792 |kovar=OUP Academic |ziman=en |doi=10.1093/wentk/9780190641320.001.0001}}&lt;/ref&gt; Di mehên havînan de qeşa li qiraxên golan dikare bihele û xendekên şil bi awayekê demkî çêdibin. Di heman demê de li Antarktîkayê hem golên ava şor û hem jî golên ava şirîn hene.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

[[Wêne:Mount Vinson from NW at Vinson Plateau by Christian Stangl (flickr).jpg|thumb|Dîmenek ji çiyayê Vînsonê ku li bakurê rojavayê Antarktîkayê ye û bilindeya herî bilind ê Antarktîkayê ye]]
Antarktîka ji aliyê Çiyayên Transantarktîk ve hatiye dabeşkirin ku ji erdê Vîktoryayê heta [[Deryaya Rossê]] dirêj dibin ku ev her alî di nav xwe de Antarktîkaya Rojava û Antarktîkaya Rojhilat vedigirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: Earth's Own Ice World |url=https://archive.org/details/antarcticaearths0000carr |paşnav=Carroll |pêşnav=Michael |weşanger=Springer |tarîx=2018-05-16 |isbn=978-3-319-74623-4 |paşnav2=Lopes |pêşnav2=Rosaly}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Ji |pêşnav=Fei |paşnav2=Gao |pêşnav2=Jinyao |paşnav3=Li |pêşnav3=Fei |paşnav4=Shen |pêşnav4=Zhongyan |paşnav5=Zhang |pêşnav5=Qiao |paşnav6=Li |pêşnav6=Yongdong |tarîx=2017-10-16 |sernav=Variations of the effective elastic thickness over the Ross Sea and Transantarctic Mountains and implications for their structure and tectonics |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0040195117302937 |kovar=Tectonophysics |cild=717 |rr=127–138 |doi=10.1016/j.tecto.2017.07.011 |issn=0040-1951}}&lt;/ref&gt; Piraniya Antarktîkayê bi tebeqeyên qeşayê ya Antarktîkayê ve hatiye nixumandin ku bi navînî 1,9 km qalindahiya qeşayan hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fretwell |pêşnav=P. |paşnav2=Pritchard |pêşnav2=H. D. |paşnav3=Vaughan |pêşnav3=D. G. |paşnav4=Bamber |pêşnav4=J. L. |paşnav5=Barrand |pêşnav5=N. E. |paşnav6=Bell |pêşnav6=R. |paşnav7=Bianchi |pêşnav7=C. |paşnav8=Bingham |pêşnav8=R. G. |paşnav9=Blankenship |pêşnav9=D. D. |paşnav10=Casassa |pêşnav10=G. |paşnav11=Catania |pêşnav11=G. |paşnav12=Callens |pêşnav12=D. |paşnav13=Conway |pêşnav13=H. |paşnav14=Cook |pêşnav14=A. J. |paşnav15=Corr |pêşnav15=H. F. J. |tarîx=2013-02-28 |sernav=Bedmap2: improved ice bed, surface and thickness datasets for Antarctica |url=https://tc.copernicus.org/articles/7/375/2013/ |kovar=The Cryosphere |ziman=English |weşanger=Copernicus GmbH |cild=7 |hejmar=1 |rr=375–393 |doi=10.5194/tc-7-375-2013 |issn=1994-0416}}&lt;/ref&gt; Tebeqeya qeşayê ji xeynî ji xeynî çend oazanên li geliyên hişk ên McMurdo tevahiya parzemînê nixumandine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://antarcticsun.usap.gov/science/4184/ |sernav=The Antarctic Sun: News about Antarctica - The Lost Dry Valleys of the Polar Plateau |malper=antarcticsun.usap.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en |archive-date=2022-01-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220115223943/https://antarcticsun.usap.gov/science/4184/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Çend çemên qeşayî yên Antarktîkayê ku ber bi refên qeşayî yên Antarktîkayê ve diherikin, pêvajoyeke ku wekê dînamîkên tebeqeyên qeşayê hatine pênasekirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.gfdl.noaa.gov/ice-sheet-dynamics/ |sernav=Ice Sheet Dynamics – Geophysical Fluid Dynamics Laboratory |malper=www.gfdl.noaa.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31}}&lt;/ref&gt;

Antarktîkaya Rojhilat ji Coats Land, Queen Maud Land, Enderby Land, Mac. Robertson Land, Wilkes Land û Victoria Land pêk hatiye. Ji xeynî beşek piçûk, hemî deverên parzemînê di nav nîvkada rojhilat de ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctic Climate Evolution |paşnav=Florindo |pêşnav=Fabio |weşanger=Elsevier |tarîx=2008-10-10 |isbn=978-0-08-093161-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yUu-x70CZEcC |paşnav2=Siegert |pêşnav2=Martin}}&lt;/ref&gt; Li ser û dora Antarktîkayê gelek girav hene ku piraniya wan giravên volkanîk in û li gorî pîvanên jeolojîk pir ciwan in.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://figshare.utas.edu.au/articles/journal_contribution/Origin_and_evolution_of_the_sub-Antarctic_islands_the_foundation/24483391 |sernav=Quilty, Patrick Gerard |malper=figshare.utas.edu.au |roja-gihiştinê=2026-08-31 |doi=10.26749/rstpp.141.1.35}}&lt;/ref&gt; Îstîsnayên herî berbiçav giravên [[deşta Kerguelenê]] ne ku girava herî kevin li dora 40 milyon sal berê niha çêbûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Olierook |pêşnav=Hugo K. H. |paşnav2=Jourdan |pêşnav2=Fred |paşnav3=Merle |pêşnav3=Renaud E. |paşnav4=Timms |pêşnav4=Nicholas E. |paşnav5=Kusznir |pêşnav5=Nick |paşnav6=Muhling |pêşnav6=Janet R. |tarîx=2016-04-15 |sernav=Bunbury Basalt: Gondwana breakup products or earliest vestiges of the Kerguelen mantle plume? |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0012821X1630019X |kovar=Earth and Planetary Science Letters |cild=440 |rr=20–32 |doi=10.1016/j.epsl.2016.02.008 |issn=0012-821X}}&lt;/ref&gt;

Girê Vinson a li çiyayên Ellsworthê bi bilindahiya 4.892 mêtreyê bilindeya herî bilind ê Antarktîkayê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Hall Ball Kiwi Mountaineers From Mount Cook To Everest |paşnav=Monteath |pêşnav=Colin |weşanger=Cloudcap |tarîx=1997 |isbn=978-0-938567-42-4 |url=https://www.worldcat.org/title/38585390 |oclc=38585390}}&lt;/ref&gt; Çiyayê Erebusa li Girava Rossê volkana herî başûrî ya cîhanê ye û her roj nêzîkê 10 caran diteqe. Xweliya ji teqînên volkanîk 300 kîlometre dûrî kratera volkanîk hatiye dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/48987684 |sernav=Antarctica : an encyclopedia from Abbott ice shelf to zooplankton {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Delîlên hejmareke mezin ji volkanan di bin qeşayê de hene ku ger asta çalakiyê bilind bibe, dibe ku ji bo tebeqeya qeşayê xetereyek çêbike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: Earth's Own Ice World |url=https://archive.org/details/antarcticaearths0000carr |paşnav=Carroll |pêşnav=Michael |weşanger=Springer |tarîx=2018-05-16 |isbn=978-3-319-74623-4 |paşnav2=Lopes |pêşnav2=Rosaly}}&lt;/ref&gt; Qubeya qeşayê ya bi navê Dome Argus li Antarktîkaya Rojhilat e ku bi qasê bilindahiya 4.091 metreyan bilind ew û qada qeşayê ya herî bilind ê Antarktîkayê ye. Ev gir yek ji cihên herî sar û hişk ên cîhanê ye ku germahî ya li vir heya −90 °C ê dadikeve û barîna salane jî bi qasê 1-3 sm ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica And The Arctic Circle, A Geographic Encyclopedia Of The Earth's Polar Regions |tarîx=2014-04-01 |url=http://archive.org/details/antarctica-and-the-arctic-circle-2-volumes-a-geographic-encyclopedia-of-the-earths-polar-regions}}&lt;/ref&gt;

== Dîroka jeolojîk ==
Ji dawiya serdema meoproterozoîkê heta serdema kretasyeyê, Antarktîka beşek ji superparzemîna [[Gondwana|Gondwanayê]] bû û parzemîn bi pêvajoya tevgerên Antarktîkaya îro ji ber ku Gondwana hêdî hêdî ji hev perçe bûye, li dora 183 milyon sal berê îro ava bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctic News Clips |weşanger=National Science Foundation |tarîx=1995 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=HcTrAAAAMAAJ&amp;pg=PA109}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}&lt;/ref&gt; Di demek dirêj a serdema fanerozoyîkê de Antarktîka xwedî avhewayek tropîkal ê nerm bû û ew bi daristanên berfireh nixumandî bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Klages |pêşnav=Johann P. |paşnav2=Salzmann |pêşnav2=Ulrich |paşnav3=Bickert |pêşnav3=Torsten |paşnav4=Hillenbrand |pêşnav4=Claus-Dieter |paşnav5=Gohl |pêşnav5=Karsten |paşnav6=Kuhn |pêşnav6=Gerhard |paşnav7=Bohaty |pêşnav7=Steven M. |paşnav8=Titschack |pêşnav8=Jürgen |paşnav9=Müller |pêşnav9=Juliane |paşnav10=Frederichs |pêşnav10=Thomas |paşnav11=Bauersachs |pêşnav11=Thorsten |paşnav12=Ehrmann |pêşnav12=Werner |paşnav13=van de Flierdt |pêşnav13=Tina |paşnav14=Pereira |pêşnav14=Patric Simões |paşnav15=Larter |pêşnav15=Robert D. |tarîx=2020 |sernav=Temperate rainforests near the South Pole during peak Cretaceous warmth |url=https://www.nature.com/articles/s41586-020-2148-5 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=580 |hejmar=7801 |rr=81–86 |doi=10.1038/s41586-020-2148-5 |issn=1476-4687}}&lt;/ref&gt;
=== Serdema paleozoyîkê (539–252 milyon sal berê) ===
[[Wêne:Glossopteris sp. (fossil leaf) (Permian; Antarctica) 1 (49063572172) (cropped).jpg|thumb|300px|Ji serdema permeya  Antarktîkayê pelgeke ''Glossopteris sp.'' yê]]
Germbûna berdewam bûye sedem ku piraniya Gondwanayê ziwa bibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Vegetation of Antarctica Through Geological Time |paşnav=Cantrill |pêşnav=David J. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012-11-22 |isbn=978-0-521-85598-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=sOGH4xaioRUC |paşnav2=Poole |pêşnav2=Imogen}}&lt;/ref&gt; Di serdema triyasiyê de Antarktîka ji aliyê cûreyeke giyayên bi tov (pteridosperms) ve serdest bû ku ji cinsê Dicroidiumê bûn ku wekê daran mezin dibûn. Florayên din ên triasiyê ginkgophytes, sîkadofites, darên konîfer û sphenopsid bûn. Tetrapod (ajaleke çar ling) cara yekem di serdema triyasiya destpêkê de li Antarktîkayê hatine dîtin û fosîlên herî kevn ên naskirî di formasyona fremouw a çiyayên Transantarktîkê de hatine dîtin. Sînapsîd (ku wekê &quot;xijendeyên mîna memikdaran&quot; jî têne zanîn) cureyên wekê Lystrosaurus di nav de hebû û di serdema triyasiya destpêkê de zêde bûn.

Nîvgirava Antarktîkayê di serdema jurasiyê de (206 heta 146 milyon sal berê) dest bi avakirina xwe kiriye. Afrîka di serdema jurasiyê li de dora 160 milyon sal berê ji Antarktîkayê dabeş bûye û piştre jî di serdema kretasiya destpêkê de nîvgirava Hindistanê (nêzîkî 125 milyon sal berê) ji heman parzemînan dabeş bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Rolland |pêşnav=Yann |paşnav2=Bernet |pêşnav2=Matthias |paşnav3=van der Beek |pêşnav3=Peter |paşnav4=Gautheron |pêşnav4=Cécile |paşnav5=Duclaux |pêşnav5=Guillaume |paşnav6=Bascou |pêşnav6=Jérôme |paşnav7=Balvay |pêşnav7=Mélanie |paşnav8=Héraudet |pêşnav8=Laura |paşnav9=Sue |pêşnav9=Christian |paşnav10=Ménot |pêşnav10=René-Pierre |tarîx=2019-01-15 |sernav=Late Paleozoic Ice Age glaciers shaped East Antarctica landscape |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0012821X18306460 |kovar=Earth and Planetary Science Letters |cild=506 |rr=123–133 |doi=10.1016/j.epsl.2018.10.044 |issn=0012-821X}}&lt;/ref&gt; Piştê kêmbûna qeşayê di nîvê duyem ê serdema permiyana destpêkê de, erd ji aliyê glossopterids (komeke nebatan a tovkirî ya nemabûyî ya bê xizmên zindî) ve serdest bû ku nebata herî berbiçav Glossopteris bû ku dareke wekê ku di axên tijî av de şîn dibe, hatiye şîrove kirin ku depoyên komirê yên berfireh çêkirine. Nebatên din ên ku di dema Permiyeyê de li Antarktîkayê hatine dîtin ''Cordaitales'', ''sphenopsids'', ''ferns'' û ''lycophytes'' in.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Vegetation of Antarctica Through Geological Time |paşnav=Cantrill |pêşnav=David J. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012-11-22 |isbn=978-0-521-85598-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=sOGH4xaioRUC |paşnav2=Poole |pêşnav2=Imogen}}&lt;/ref&gt; Di dawiya serdema permiyeyê de avhewa li ser piraniya [[Gondwana|Gondwanayê]] hişktir û germtir bûye û ekosîstemên daristanên ''glossopteridan'' wekê beşek ji bûyera tunebûna permî-triyasî hilweşiyane.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Past Antarctica: Paleoclimatology and Climate Change |paşnav=Franganillo |pêşnav=Marc Oliva i |weşanger=Elsevier Science &amp; Technology |tarîx=2020 |isbn=978-0-12-817925-3 |paşnav2=Fernandez |pêşnav2=Jesus Ruiz}}&lt;/ref&gt; Di serdema paleozoyîkê de ti delîl tinene ku nîşan bide ka tetrapod li Antarktîkê jiyane an na.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web |url=https://pubs.usgs.gov/of/2007/1047/ea/of2007-1047ea047.pdf |sernav=Collinson, James; William R., Hammer (2007). Migration of Triassic tetrapods to Antarctica (PDF). 10th International Symposium on Antarctic Earth Sciences.}}&lt;/ref&gt;

=== Serdema mezozoîkê (252–66 milyon sal berê) ===
{{Multiple image
| width  = 150
| image1 = Opening of western Indian Ocean 150 Ma.png
| image2 = Opening of South Atlantic 126 Ma.png
| image3 = Opening of South Atlantic 83 Ma.png
| footer = Perçebûna suoerparzemîna Gondwanayê; li dora 150 milyon sal berê (wêneya 1em), li dora 126 milyon sal berê (wêneya 2em) û li dora 83 milyon sal berê (wêneya 3em)
|}}
Germbûna berdewam piraniya Gondwanayê zuwa kiriye. Di serdema triyasiyê de, Antarktîka ji aliyê fernên tovkirî (pteridosperms) ve serdest bû ku beşek cinsê dicroidium bûn ku wekê daran mezin dibûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Icehouse to hothouse: floral turnover, the Permian–Triassic crisis and Triassic vegetation |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012 |rr=105–160 |isbn=978-0-521-85598-3 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Cantrill |pêşnavê-edîtor=David J. |url=https://www.cambridge.org/core/books/vegetation-of-antarctica-through-geological-time/icehouse-to-hothouse-floral-turnover-the-permiantriassic-crisis-and-triassic-vegetation/2A62935F027160A42A76FDD1199FA5C3 |paşnavê-edîtor2=Poole |pêşnavê-edîtor2=Imogen |doi=10.1017/CBO9781139024990.004}}&lt;/ref&gt; Florayên din ên serdema triyasiyê ginkgophytes, sîkadofît, konîfer û sphenopsîdan bûn. Tetrapod cara yekem di serdema triyasiya destpêkê de li Antarktîkayê hatine dîtin û fosîlên herî kevn ên naskirî di formasyona fremouw a [[Rêzeçiyayên Transantarktîk|çiyayên Transantarktîkê]] de hatin dîtin.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; Sînapsîd (ku wekî &quot;xijendeyên mîna memikan&quot; jî têne zanîn) cureyên wek ''Lystrosaurus'' vedihewîne û di serdema triyasiya destpêkê de gelek zêdetir bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Early Evolutionary History of the Synapsida |paşnav=Kammerer |pêşnav=Christian F. |weşanger=Springer London, Limited |tarîx=2013 |isbn=978-94-007-6841-3 |paşnav2=Angielczyk |pêşnav2=Kenneth D. |paşnav3=Fröbisch |pêşnav3=Jörg}}&lt;/ref&gt;

Nîvgirava Antarktîkayê di serdema jurasiyê de (206 heta 146 milyon sal berê) dest bi avakirina xwe kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Birkenmajer |pêşnav=K. |tarîx=1994 |sernav=Evolution of the Pacific margin of the northern Antarctic Peninsula: an overview |url=https://link.springer.com/10.1007/BF00210547 |kovar=Geologische Rundschau |ziman=en |cild=83 |hejmar=2 |rr=309–321 |doi=10.1007/BF00210547 |issn=0016-7835}}&lt;/ref&gt; Afrîka di serdema jurayê de li dora 160 milyon sal berê ji Antarktîkayê dabeş bûye û piştre di derdema kretasye ya destpêkê de (dora 125 milyon sal berê) [[nîvgirava Hindistanê]] ji hev dabeş bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Gaina |pêşnav=Carmen |paşnav2=Müller |pêşnav2=R. Dietmar |paşnav3=Brown |pêşnav3=Belinda |paşnav4=Ishihara |pêşnav4=Takemi |paşnav5=Ivanov |pêşnav5=Sergey |tarîx=2007-07-01 |sernav=Breakup and early seafloor spreading between India and Antarctica |url=https://doi.org/10.1111/j.1365-246X.2007.03450.x |kovar=Geophysical Journal International |cild=170 |hejmar=1 |rr=151–169 |doi=10.1111/j.1365-246X.2007.03450.x |issn=0956-540X}}&lt;/ref&gt; Darên ginkgo, konîfer, Bennettitale, nebatên poçikê hespan, fern û sikad di wê demê de pir bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Vegetation of Antarctica Through Geological Time |paşnav=Cantrill |pêşnav=David J. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012-11-22 |isbn=978-0-521-85598-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=sOGH4xaioRUC |paşnav2=Poole |pêşnav2=Imogen}}&lt;/ref&gt; Nêzîkê 80 milyon sal berê nebatên kulîlkdar bûne komên nebatan ên herî cihêreng ên li ser parzemînê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Barreda |pêşnav=Viviana D. |paşnav2=Palazzesi |pêşnav2=Luis |paşnav3=Olivero |pêşnav3=Eduardo B. |tarîx=2019 |sernav=When flowering plants ruled Antarctica: evidence from Cretaceous pollen grains |url=https://nph.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/nph.15823 |kovar=New Phytologist |ziman=en |cild=223 |hejmar=2 |rr=1023–1030 |doi=10.1111/nph.15823 |issn=0028-646X}}&lt;/ref&gt; Her çiqas darên behîvê yên başûr (Nothofagus) ber bi dawiya kretasyeyê ve berbiçav bin jî li Antarktîkaya Rojava daristanên pelderzî di seranserê serdema kretasyeyê de (146–66 milyon sal berê) de serdest bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Crame |pêşnav=J. A. |tarîx=1989 |sernav=Origins and evolution of the Antarctic biota: an introduction |url=https://www.lyellcollection.org/doi/10.1144/GSL.SP.1989.047.01.01 |kovar=Geological Society, London, Special Publications |ziman=en |cild=47 |hejmar=1 |rr=1–8 |doi=10.1144/GSL.SP.1989.047.01.01 |issn=0305-8719}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the Antarctic |paşnav=Riffenburgh |pêşnav=Beau |weşanger=Routledge |tarîx=2006-10-25 |isbn=978-1-135-87866-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_mUPEAAAQBAJ}}&lt;/ref&gt; Her çiqas tenê çend cinsên dînezorên Antarktîkayê (Cryolophosaurus û Glacialisaurus, ji Formasyona Hanson a serdema jurasiya destpêka çiyayên Transantarktîkê&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.app.pan.pl/archive/published/app52/app52-657.pdf |sernav=Anatomy of a basal sauropodomorph dinosaur from the Early Jurassic Hanson Formation of Antarctica}}&lt;/ref&gt; û Antarctopelta, Trinisaura, Morrosaurus û Imperobator ji kretasya dereng a nîvgirava Antarktîkayê) hatine vegotin, Ammonît li deryayên li derdora Antarktîkayê pir belav bûn û dînezor jî hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Coria |pêşnav=Rodolfo A. |paşnav2=Moly |pêşnav2=Juan J. |paşnav3=Reguero |pêşnav3=Marcelo |paşnav4=Santillana |pêşnav4=Sergio |paşnav5=Marenssi |pêşnav5=Sergio |tarîx=2013-04-01 |sernav=A new ornithopod (Dinosauria; Ornithischia) from Antarctica |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0195667112001784 |kovar=Cretaceous Research |cild=41 |rr=186–193 |doi=10.1016/j.cretres.2012.12.004 |issn=0195-6671}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Rozadilla |pêşnav=Sebastián |paşnav2=Agnolin |pêşnav2=Federico L. |paşnav3=Novas |pêşnav3=Fernando E. |paşnav4=Aranciaga Rolando |pêşnav4=Alexis M. |paşnav5=Motta |pêşnav5=Matías J. |paşnav6=Lirio |pêşnav6=Juan M. |paşnav7=Isasi |pêşnav7=Marcelo P. |tarîx=2016-01-01 |sernav=A new ornithopod (Dinosauria, Ornithischia) from the Upper Cretaceous of Antarctica and its palaeobiogeographical implications |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0195667115300677 |kovar=Cretaceous Research |cild=57 |rr=311–324 |doi=10.1016/j.cretres.2015.09.009 |issn=0195-6671}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Ely |pêşnav=Ricardo C. |paşnav2=Case |pêşnav2=Judd A. |tarîx=2019-09-01 |sernav=Phylogeny of a new gigantic paravian (Theropoda; Coelurosauria; Maniraptora) from the Upper Cretaceous of James Ross Island, Antarctica |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0195667118300120 |kovar=Cretaceous Research |cild=101 |rr=1–16 |doi=10.1016/j.cretres.2019.04.003 |issn=0195-6671}}&lt;/ref&gt;

=== Serdema senozoyîkê (66–10 milyon sal berê) ===
[[Wêne:Eocene-Paleocene-circumpolar.svg|thumb|Pêkhatina herika çerxa derdorî ya Antarktîkayê ji perçebûna dawî ya pira bejahî ya Antarktîkayê]]
Di destpêka serdema paleojenê de girêdana pira bejahî ya pira Antarktîkayê, Antartîkayê bi Amerîkaya Başûr û her wiha bi başûrê rojhilatê Awistralyayê ve berdewam kiriye. Fauna ji formasyona La Mesetaya li nîvgirava Antarktîkayê ku dîroka wê vedigere serdema eosenê, pir dişibihe faunayên wekhev ên Amerîkaya Başûr ku ajalên wekê ajalên bi kîsik (marsupials), xenarthran, lîtoptern û ungulatesê bi sim û her wiha gondwanatheres û dibe ku meridiolestidans hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=History of Terrestrial Mammals in South America: How South American Mammalian Fauna Changed from the Mesozoic to Recent Times |paşnav=Defler |pêşnav=Thomas |weşanger=Springer |tarîx=2018-12-19 |isbn=978-3-319-98449-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-HWADwAAQBAJ}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Gelfo |pêşnav=Javier N. |paşnav2=Goin |pêşnav2=Francisco |paşnav3=Bauzá |pêşnav3=Nicolá |paşnav4=Reguero |pêşnav4=Marcelo |tarîx=2019-09-01 |sernav=The fossil record of Antarctic land mammals: commented review and hypotheses for future research |url=https://www.researchgate.net/publication/337086325_The_fossil_record_of_Antarctic_land_mammals_commented_review_and_hypotheses_for_future_research |kovar=researchgate.net |rr=274–292 |doi=10.13679/j.advps.2019.0021}}&lt;/ref&gt; Hatiye texmînkirin ku ajalên bi kîsik di destpêka eosenê de ji Amerîkaya Başûr bi rêya Antarktîkayê belavê Awistralyayê bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Eldridge |pêşnav=Mark D B |paşnav2=Beck |pêşnav2=Robin M D |paşnav3=Croft |pêşnav3=Darin A |paşnav4=Travouillon |pêşnav4=Kenny J |paşnav5=Fox |pêşnav5=Barry J |tarîx=2019-05-23 |sernav=An emerging consensus in the evolution, phylogeny, and systematics of marsupials and their fossil relatives (Metatheria) |url=https://doi.org/10.1093/jmammal/gyz018 |kovar=Journal of Mammalogy |cild=100 |hejmar=3 |rr=802–837 |doi=10.1093/jmammal/gyz018 |issn=0022-2372}}&lt;/ref&gt;

Nêzîkê 53 milyon sal berê Awistralya û Gîneya Nû ji Antarktîkayê veqetiyane û deriyê Tazmanyayê vebûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Ball |pêşnav=Philip |paşnav2=Eagles |pêşnav2=Graeme |paşnav3=Ebinger |pêşnav3=Cynthia |paşnav4=McClay |pêşnav4=Ken |paşnav5=Totterdell |pêşnav5=Jennifer |tarîx=2013 |sernav=The spatial and temporal evolution of strain during the separation of Australia and Antarctica |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/ggge.20160 |kovar=Geochemistry, Geophysics, Geosystems |ziman=en |cild=14 |hejmar=8 |rr=2771–2799 |doi=10.1002/ggge.20160 |issn=1525-2027}}&lt;/ref&gt; Modelên erdnîgariya Antarktîkayê nîşan didin ku ev herikîn û her wiha çerxa paşvegerê ya xwedî kirinê ji ber kêmbûna asta CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;yê çêbûye û bûye sedema afirandina qeşayên piçûk û qeşayên mayînde yên cemserî.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=England |pêşnav=Matthew H. |paşnav2=Hutchinson |pêşnav2=David K. |paşnav3=Santoso |pêşnav3=Agus |paşnav4=Sijp |pêşnav4=Willem P. |tarîx=2017-08-01 |sernav=Ice–Atmosphere Feedbacks Dominate the Response of the Climate System to Drake Passage Closure |url=https://journals.ametsoc.org/view/journals/clim/30/15/jcli-d-15-0554.1.xml |kovar=Journal of Climate |cild=30 |hejmar=15 |rr=5775–5790 |doi=10.1175/JCLI-D-15-0554.1 |issn=0894-8755}}&lt;/ref&gt; Her ku asta CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;yê zêdetir kêm bûye, qeşayê dest bi berfirehbûneke bilez kiriye û cihê daristanên ku heta wê demê Antarktîkayê vedişartin girtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=DeConto |pêşnav=Robert M. |paşnav2=Pollard |pêşnav2=David |tarîx=2003 |sernav=Rapid Cenozoic glaciation of Antarctica induced by declining atmospheric CO2 |url=https://www.nature.com/articles/nature01290 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=421 |hejmar=6920 |rr=245–249 |doi=10.1038/nature01290 |issn=1476-4687}}&lt;/ref&gt; Ekosîstemên tundrayê li Antarktîkayê heta 14 û 10 milyon sal berê niha hebûna xwe berdewam kirine û piştre sarbûna zêdetir bûye sedema tunekirina van tundrayan.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Ashworth |pêşnav=Allan C. |paşnav2=Erwin |pêşnav2=Terry L. |tarîx=2016 |sernav=Antarctotrechus balli sp. n. (Carabidae, Trechini): the first ground beetle from Antarctica |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5126512/ |kovar=ZooKeys |hejmar=635 |rr=109–122 |doi=10.3897/zookeys.635.10535 |issn=1313-2989 |pmc=5126512 |pmid=27917060}}&lt;/ref&gt;

=== Serdema hemdem ===
Her çiqas jeolojiya Antarktîkayê bi piranî ji aliyê qeşaya parzemînî ve hatibe veşartin jî, parzemîn dikare bi teknîkên wekê ji hestkirina ji dûr ve, radara ku di bin erdê de derbas dibe û wêneyên satelîtê werin lêkolîn kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Pour |pêşnav=Amin Beiranvand |paşnav2=Park |pêşnav2=Yongcheol |paşnav3=Park |pêşnav3=Tae-Yoon S. |paşnav4=Hong |pêşnav4=Jong Kuk |paşnav5=Hashim |pêşnav5=Mazlan |paşnav6=Woo |pêşnav6=Jusun |paşnav7=Ayoobi |pêşnav7=Iman |tarîx=2018-06-01 |sernav=Regional geology mapping using satellite-based remote sensing approach in Northern Victoria Land, Antarctica |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S187396521730107X |kovar=Polar Science |cild=16 |rr=23–46 |doi=10.1016/j.polar.2018.02.004 |issn=1873-9652}}&lt;/ref&gt; Ji aliyê jeolojîk ve, Antarktîkaya Rojava pir dişibihe Andên Amerîkaya Başûr.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Antarctica and the southern oceans |paşnav=Stonehouse |pêşnav=B. |weşanger=J. Wiley |tarîx=2002 |isbn=978-0-471-98665-2 |cih=Chichester, West Sussex, England, Hoboken, NJ |kesên-din=Bernard Stonehouse |url=https://www.worldcat.org/title/50285217 |oclc=50285217}}&lt;/ref&gt; Nîvgirava Antarktîkayê bi bilindbûna jeolojîk û veguherîna sedîmentên binê deryayê ku veguheriye kevirên metamorfîk, çêbûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Tectonic setting and evolution of the James Ross Basin, northern Antarctic Peninsula |paşnav=Elliot |pêşnav=David H. |weşanger=Geological Society of America |tarîx=1988-01-01 |rr=0 |isbn=978-0-8137-1169-0 |paşnavê-edîtor=Feldmann |pêşnavê-edîtor=Rodney M. |url=https://doi.org/10.1130/MEM169-p541 |paşnavê-edîtor2=Woodburne |pêşnavê-edîtor2=Michael O. |doi=10.1130/MEM169-p541}}&lt;/ref&gt;

Antarktîkaya Rojava bi yekbûna çend plakayên parzemînî çêbûye ku di encamê de hejmarek rêzeçiyayên li herêmê çêbûne ku rêzeçiyayên herî berbiçav çiyayên Ellsworthê bûn. Hebûna sîstema rift a Antarktîkaya Rojava bûye sedema volkanîzma li ser sinorê di navbera Antarktîkaya Rojava û Rojhilat de û her wiha bûye sedema çêbûna çiyayên Transantarktîkê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}&lt;/ref&gt;

Antarktîka Rojhilat ji aliyê jeolojîk ve devereke pirreng e. Avabûna Antarktîka Rojhilat di serdema arkeyî (4.000 –2.500 milyon sal berê) de dest pê kiriye û di serdema kambriyê de rawestiyaye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctic Marine Geology |paşnav=Anderson |pêşnav=J. B. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-521-13168-1}}&lt;/ref&gt; Herêm li ser kratoneke kevirî hatiye avakirin ku bingeha  mertala prekambriyê ava kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}&lt;/ref&gt; Li ser bingehê komir û kevirên qûmê, kevirên kilsinî û şêl hene ku di serdemên devonî û jurasiyê de hatine danîn ku çiyayên Transantarktîkê çêbikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Chapter 2 The Geology and Geomorphology of Antarctica |weşanger=Elsevier |tarîx=1987-01-01 |rr=7–42 |cild=16 |paşnavê-edîtor=Campbell |pêşnavê-edîtor=I. B. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0166248108701508 |series=Developments in Soil Science |paşnavê-edîtor2=Claridge |pêşnavê-edîtor2=G. G. C. |doi=10.1016/S0166-2481(08)70150-8}}&lt;/ref&gt; Li deverên peravê çiyayên wekê rêzeçiyayê Shackletonê û Vîktorya Land û hinek şikestekên tektonîk çêbûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Paxman |pêşnav=Guy J. G. |paşnav2=Jamieson |pêşnav2=Stewart S. R. |paşnav3=Ferraccioli |pêşnav3=Fausto |paşnav4=Bentley |pêşnav4=Michael J. |paşnav5=Forsberg |pêşnav5=Rene |paşnav6=Ross |pêşnav6=Neil |paşnav7=Watts |pêşnav7=Anthony B. |paşnav8=Corr |pêşnav8=Hugh F. J. |paşnav9=Jordan |pêşnav9=Tom A. |tarîx=2017 |sernav=Uplift and tilting of the Shackleton Range in East Antarctica driven by glacial erosion and normal faulting |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/2016JB013841 |kovar=Journal of Geophysical Research: Solid Earth |ziman=en |cild=122 |hejmar=3 |rr=2390–2408 |doi=10.1002/2016JB013841 |issn=2169-9356}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Salvini |pêşnav=Francesco |paşnav2=Brancolini |pêşnav2=Giuliano |paşnav3=Busetti |pêşnav3=Martina |paşnav4=Storti |pêşnav4=Fabrizio |paşnav5=Mazzarini |pêşnav5=Francesco |paşnav6=Coren |pêşnav6=Franco |tarîx=1997 |sernav=Cenozoic geodynamics of the Ross Sea region, Antarctica: Crustal extension, intraplate strike-slip faulting, and tectonic inheritance |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1029/97JB01643 |kovar=Journal of Geophysical Research: Solid Earth |ziman=en |cild=102 |hejmar=B11 |rr=24669–24696 |doi=10.1029/97JB01643 |issn=2156-2202}}&lt;/ref&gt;

Komir cara yekem li Antarktîkayê li nêzîkê çiyayên Beardmoreyê ji aliyê Frank Wild ve di sefera Nimrod de di sala 1907an de hatiye tomar kirin û tê zanîn ku komirê pileya nizm li gelek deverên çiyayên Transantarktîkê heye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}&lt;/ref&gt; Çiyayên prens Charles depoyên hesinê vedihewînin û li Deryaya Rossê jî qadên neftê û gaza xwezayî hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Times |pêşnav=Walter Sullivan Special to The New York |tarîx=1976-12-19 |sernav=Soviet Team Finds a ‘Mountain of Iron’ in Antarctica |url=https://www.nytimes.com/1976/12/19/archives/soviet-team-finds-a-mountain-of-iron-in-antarctica.html |roja-gihiştinê=2026-09-02 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt;
== Avhewa ==
[[Wêne:Fryxellsee Opt.jpg|thumb|Dîmenek ji qeşaya şîn ku gola Fryxell a li qirax ên çiyayên Transantarktîkê nixumandiye]]
Antarktîka parzemîna herî sar, parzemîna herî bi bahoz û parzemîna herî hişk ê Dinyayê ye.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |sernav=Antarctica |roja-gihiştinê=2026-09-01 |archive-date=2022-05-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220509192134/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Li nêzîkê peravên parzemînê, germahî di havînê de dikare ji 10 °C ê derbas bibe û di mehên zivistanê de heya -40 °C dadikeve. Li ser deverên bilind ên navendî, germahî di mehên havînê de dikare heya -30 °C dakeve û di mehên zivistanê de jî germahiya heman deverê heya -80 °C ê dadikeve.

Germahiya hewayê ya xwezayî ya herî nizm a ku li ser Erdê hatiye tomarkirin di 21ê tîrmeha sala 1983an de li stasyona Vostok a Rûsyayê li Antarktîkayê bi qasê -89.2 °C hatiye tomarkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Turner |pêşnav=John |paşnav2=Anderson |pêşnav2=Phil |paşnav3=Lachlan-Cope |pêşnav3=Tom |paşnav4=Colwell |pêşnav4=Steve |paşnav5=Phillips |pêşnav5=Tony |paşnav6=Kirchgaessner |pêşnav6=Amélie |paşnav7=Marshall |pêşnav7=Gareth J. |paşnav8=King |pêşnav8=John C. |paşnav9=Bracegirdle |pêşnav9=Tom |paşnav10=Vaughan |pêşnav10=David G. |paşnav11=Lagun |pêşnav11=Victor |paşnav12=Orr |pêşnav12=Andrew |tarîx=2009 |sernav=Record low surface air temperature at Vostok station, Antarctica |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1029/2009JD012104 |kovar=Journal of Geophysical Research: Atmospheres |ziman=en |cild=114 |hejmar=D24 |doi=10.1029/2009JD012104 |issn=2156-2202}}&lt;/ref&gt; Di sala 2010an de bi rêya satelîta germahiyeke hewayê germahiya parzemînê bi qasê −94.7 °C hatiye tomar kirin lêbelê dibe ku ji ev rêje ji sermaya li ser rûyê erdê bi bandor bûye ku li bilindahiya 2 mêtre li jorê rûyê erdê nehatiye tomar kirin ku ji bo tomarên fermî yên germahiya hewayê tê xwestin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.usatoday.com/story/weather/2013/12/10/antarctica-cold-record/3950019/ |sernav=Antarctica records unofficial coldest temperature ever |malper=USA TODAY |roja-gihiştinê=2026-09-02 |ziman=en-US |paşnav=Rice |pêşnav=Doyle}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.antarctica.gov.au/about-antarctica/weather-and-climate/weather/ |sernav=Antarctic weather – Australian Antarctic Program |malper=www.antarctica.gov.au |tarîx=2019-02-18 |roja-gihiştinê=2026-09-02 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Ji ber ku piraniya Antarktîkayê ji asta deryayê ji 3.000 mêtre bilindtir e, Antarktîka ji herêma Arktîkê sartir e. Germahiya Okyanûsa Arktîkê bi rêya qeşaya deryayê ya Arktîkê ber bi parzemînê ve hatiye veguhastin û bi awayê hewaya li herêma Arktîkê nerm dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Climatology |paşnav=Rohli |weşanger=Jones &amp; Bartlett Learning |tarîx=2017-06-05 |isbn=978-1-284-11998-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=umokDwAAQBAJ |paşnav2=Vega |pêşnav2=Anthony J.}}&lt;/ref&gt;

Antarktîka çoleke cemserî ye ku barîna parzemînê kêm e. Parzemîn salane bi navînî nêzîkê 150 mm av werdigire ku bi piranî bi awayê şilopeyê ye. Deverên navxweyî hişktir e û di tevahiya salê herî zêde bi qasê 50 mm baran werdigire lê herêmên peravê bi gelemperî ji 200 mm zêdetir baran werdigirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Climatology |paşnav=Rohli |weşanger=Jones &amp; Bartlett Learning |tarîx=2017-06-05 |isbn=978-1-284-11998-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=umokDwAAQBAJ |paşnav2=Vega |pêşnav2=Anthony J.}}&lt;/ref&gt; Li çend deverên qeşaya şîn, ba û sublîmasyon ji berfa ku dibare zêdetir berfê radike. Li geliyên hişk, heman bandor li ser bingehek kevirî çêdibe ku dibe sedema jîngeheke bêber û hişk.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fountain |pêşnav=Andrew G. |paşnav2=Nylen |pêşnav2=Thomas H. |paşnav3=Monaghan |pêşnav3=Andrew |paşnav4=Basagic |pêşnav4=Hassan J. |paşnav5=Bromwich |pêşnav5=David |tarîx=2010 |sernav=Snow in the McMurdo Dry Valleys, Antarctica |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/joc.1933 |kovar=International Journal of Climatology |ziman=en |cild=30 |hejmar=5 |rr=633–642 |doi=10.1002/joc.1933 |issn=1097-0088}}&lt;/ref&gt;
=== Cudahiyên herêmî ===
Antarktîkaya Rojhilat ji ber bilindahiya xwe ya bilind ve ji Antarktîkaya Rojava sartir e. Eniyên hewayê bi zêde derbasê deverên navendî yên parzemînê nabin ku ev jî dibe sedem ku navenda parzemînê sar û hişk bimînin û dibe sedema ku bayên deverê bi leza nerm bimînin. Barîna berfa li beşa perava Antarktîkayê barîneke pir gelemperî ye ku li wir di nav 48 demjimêran de berf dikare bi qasê 1.22 mêtreyê bibare. Li qiraxa parzemînê, bayên katabatîk ên bihêz ên ji platoya cemserî pir caran bi hêza bahozê çêdibin. Di mehên havînê de ji ber ku her roj 24 demjimêrên tîrêjên rojê li wir tên wergirtin, li Cemsera Başûr ji ekvatorê zêdetir tîrêjên rojê digihîjin rûyê erdê.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;
=== Guherîna avhewayê ===
[[Wêne:20201210 Antarctica ice mass variation - NASA GRACE-en.svg|thumb|Guherîna navînî ya girseya qeşaya Antarktîkê ku ji sala 2002an vir ve salane bi qasî 100 milyar ton e]]
Tevê devera xwe yê îzolekirî, Antarktîka di dehsalên dawî de ji ber belavbûna gazên serayê, germ bûye û hinek ji beşên qeşayên xwe winda kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Singh |pêşnav=Hansi A. |paşnav2=Polvani |pêşnav2=Lorenzo M. |tarîx=2020-10-08 |sernav=Low Antarctic continental climate sensitivity due to high ice sheet orography |url=https://www.nature.com/articles/s41612-020-00143-w |kovar=npj Climate and Atmospheric Science |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=3 |hejmar=1 |rr=39 |doi=10.1038/s41612-020-00143-w |issn=2397-3722}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Casado |pêşnav=Mathieu |paşnav2=Hébert |pêşnav2=Raphaël |paşnav3=Faranda |pêşnav3=Davide |paşnav4=Landais |pêşnav4=Amaelle |tarîx=2023 |sernav=The quandary of detecting the signature of climate change in Antarctica |url=https://www.nature.com/articles/s41558-023-01791-5 |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=13 |hejmar=10 |rr=1082–1088 |doi=10.1038/s41558-023-01791-5 |issn=1758-6798}}&lt;/ref&gt; Antarktîkaya Rojava ji sala 1950an heta sala 2000an di heyamên dehsalan de ji 0,1 °C zêdetir germ bûye û nîvgirava Antarktîkayê ya ku li ber çavan e ji nîvê sedsala 20an vir ve bi qasê 3 °C germ bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://discoveringantarctica.org.uk/climate-change/impacts-of-climate-change/ |sernav=Impacts of climate change |malper=Discovering Antarctica |roja-gihiştinê=2026-09-02 |ziman=en-GB}}&lt;/ref&gt; Antarktîkaya Rojhilat ku li gorî Antarktîkaya Rojava sar e û avhewaya deverê sekan (stabîl) heta salên 2000î germahî nîşan nedaye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Clem |pêşnav=Kyle R. |paşnav2=Fogt |pêşnav2=Ryan L. |paşnav3=Turner |pêşnav3=John |paşnav4=Lintner |pêşnav4=Benjamin R. |paşnav5=Marshall |pêşnav5=Gareth J. |paşnav6=Miller |pêşnav6=James R. |paşnav7=Renwick |pêşnav7=James A. |tarîx=2020 |sernav=Record warming at the South Pole during the past three decades |url=https://www.nature.com/articles/s41558-020-0815-z |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=10 |hejmar=8 |rr=762–770 |doi=10.1038/s41558-020-0815-z |issn=1758-6798}}&lt;/ref&gt; Li dora Antarktîkayê, Okyanûsa Başûr ji her okyanûseke din zêdetir germahiya okyanûsê kişandiye û li kûrahiyên bi qasê 2.000 mêtreyan germbûneke berbiçav çêbûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Bourgeois |pêşnav=Timothée |paşnav2=Goris |pêşnav2=Nadine |paşnav3=Schwinger |pêşnav3=Jörg |paşnav4=Tjiputra |pêşnav4=Jerry F. |tarîx=2022-01-17 |sernav=Stratification constrains future heat and carbon uptake in the Southern Ocean between 30°S and 55°S |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8764023/ |kovar=Nature Communications |cild=13 |hejmar=1 |rr=340 |doi=10.1038/s41467-022-27979-5 |issn=2041-1723 |pmc=8764023 |pmid=35039511}}&lt;/ref&gt; Li dora Antarktîka Rojava, okyanûs ji sala 1955an vir ve bi qasê 1 °C germ bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://discoveringantarctica.org.uk/climate-change/impacts-of-climate-change/ |sernav=Impacts of climate change |malper=Discovering Antarctica |roja-gihiştinê=2026-09-02 |ziman=en-GB}}&lt;/ref&gt;

Germbûna [[Okyanûsa Başûr]] a li dora Antarktîkayê bûye sedema qelsbûn an jî hilweşîna refikên qeşayên ku li derveyî qeşayan digeriyan û hevsengiya wan pêk dianiyan. Her çiqas perê qeşayên Antarktîkaya Rojhilat ku berdewam dike ku li hundirê welêt qeşayê zêde bike jî gelek cemedên peravê giraniya xwe winda dikin û paşve dikişin ku ev jî dibe sedema windabûna giştî ya qeşayên li seranserê Antarktîkayê.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Cite web |url=https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/downloads/report/IPCC_AR6_WGI_Chapter09.pdf |sernav=Chapter 9: Ocean, Cryosphere and Sea Level Change}}&lt;/ref&gt; Hatiye payîn ku heta sala 2100an ku windabûna qeşaya li Antarktîkayê bi qasê 11 santî metreyan bilindbûna asta deryayê ya gerdûnî zêde bike.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt; Bi germbûna zêdetir re îhtimala bêîstîqrariyê pir zêdetir dibe û dikare bilindbûna asta deryayê ya gerdûnî ya sedsala 21ê du caran zêdetir bike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Bamber |pêşnav=Jonathan L. |paşnav2=Oppenheimer |pêşnav2=Michael |paşnav3=Kopp |pêşnav3=Robert E. |paşnav4=Aspinall |pêşnav4=Willy P. |paşnav5=Cooke |pêşnav5=Roger M. |tarîx=2019-06-04 |sernav=Ice sheet contributions to future sea-level rise from structured expert judgment |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6561295/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=116 |hejmar=23 |rr=11195–11200 |doi=10.1073/pnas.1817205116 |issn=1091-6490 |pmc=6561295 |pmid=31110015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Horton |pêşnav=Benjamin P. |paşnav2=Khan |pêşnav2=Nicole S. |paşnav3=Cahill |pêşnav3=Niamh |paşnav4=Lee |pêşnav4=Janice S. H. |paşnav5=Shaw |pêşnav5=Timothy A. |paşnav6=Garner |pêşnav6=Andra J. |paşnav7=Kemp |pêşnav7=Andrew C. |paşnav8=Engelhart |pêşnav8=Simon E. |paşnav9=Rahmstorf |pêşnav9=Stefan |tarîx=2020-05-08 |sernav=Estimating global mean sea-level rise and its uncertainties by 2100 and 2300 from an expert survey |url=https://www.nature.com/articles/s41612-020-0121-5 |kovar=npj Climate and Atmospheric Science |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=3 |hejmar=1 |rr=18 |doi=10.1038/s41612-020-0121-5 |issn=2397-3722}}&lt;/ref&gt;

Ava heliyayî ya nû ya ji qeşayê ava binê Antarktîkayê ya şor firk dike û şaneya jêrîn a gera serûbinkirina Okyanûsa Başûr (SOOC) qels dike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Silvano |pêşnav=Alessandro |paşnav2=Rintoul |pêşnav2=Stephen Rich |paşnav3=Peña-Molino |pêşnav3=Beatriz |paşnav4=Hobbs |pêşnav4=William Richard |paşnav5=van Wijk |pêşnav5=Esmee |paşnav6=Aoki |pêşnav6=Shigeru |paşnav7=Tamura |pêşnav7=Takeshi |paşnav8=Williams |pêşnav8=Guy Darvall |tarîx=2018 |sernav=Freshening by glacial meltwater enhances melting of ice shelves and reduces formation of Antarctic Bottom Water |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5906079/ |kovar=Science Advances |cild=4 |hejmar=4 |rr=eaap9467 |doi=10.1126/sciadv.aap9467 |issn=2375-2548 |pmc=5906079 |pmid=29675467}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Pan |pêşnav=Xianliang L. |paşnav2=Li |pêşnav2=Bofeng F. |paşnav3=Watanabe |pêşnav3=Yutaka W. |tarîx=2022-01-10 |sernav=Intense ocean freshening from melting glacier around the Antarctica during early twenty-first century |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8748732/ |kovar=Scientific Reports |cild=12 |hejmar=1 |rr=383 |doi=10.1038/s41598-021-04231-6 |issn=2045-2322 |pmc=8748732 |pmid=35013425}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/downloads/report/IPCC_AR6_WGI_Chapter09.pdf |sernav=Chapter 9: Ocean, Cryosphere and Sea Level Change}}&lt;/ref&gt; Her çiqas bandorên tevahî tê payîn ku di nav çend sedsalan de çêbibin jî, li gorî hinek lêkolînan, hilweşîna tevahî ya SOOCê dikare di navbera 1.7 °C û 3 °C germbûna gerdûnî de çêbike. Ev barîna kêm ê li nîvkada başûr û barîna zêde yê li nîvkada bakur, dibe sedema kêmbûna masîgirî ya li Okyanûsa Başûr û hilweşîna potansiyel a hinek ekosîstemên deryayî vedigire.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2023-03-29 |sernav='Dramatic' changes to Southern Ocean by 2050 likened to The Day After Tomorrow plot |url=https://www.abc.net.au/news/2023-03-30/dramatic-south-ocean-circulation-changes-study/102154690 |roja-gihiştinê=2026-09-03 |xebat=ABC News |ziman=en-AU}}&lt;/ref&gt; Her çiqas gelek cureyên Antarktîkayê nehatibin keşifkirin jî, zêdebûna flora Antarktîkayê ya belgekirî heye û ji u bo parastina jîngeheke guncavê faunayên mezin ên wekê pengûenan zehmetî hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Roland |pêşnav=Thomas P. |paşnav2=Bartlett |pêşnav2=Oliver T. |paşnav3=Charman |pêşnav3=Dan J. |paşnav4=Anderson |pêşnav4=Karen |paşnav5=Hodgson |pêşnav5=Dominic A. |paşnav6=Amesbury |pêşnav6=Matthew J. |paşnav7=Maclean |pêşnav7=Ilya |paşnav8=Fretwell |pêşnav8=Peter T. |paşnav9=Fleming |pêşnav9=Andrew |tarîx=2024 |sernav=Sustained greening of the Antarctic Peninsula observed from satellites |url=https://www.nature.com/articles/s41561-024-01564-5 |kovar=Nature Geoscience |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=17 |hejmar=11 |rr=1121–1126 |doi=10.1038/s41561-024-01564-5 |issn=1752-0908}}&lt;/ref&gt; Helandina erdên cemed girtî dibe ku ji bo erdên bê cemed bibe sedema gazên serayê û qirêjiya cemedgirtî ya berê ku bi helandinê re derdikeve holê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Potapowicz |pêşnav=Joanna |paşnav2=Szumińska |pêşnav2=Danuta |paşnav3=Szopińska |pêşnav3=Małgorzata |paşnav4=Polkowska |pêşnav4=Żaneta |tarîx=2019-02-15 |sernav=The influence of global climate change on the environmental fate of anthropogenic pollution released from the permafrost: Part I. Case study of Antarctica |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S004896971833612X |kovar=Science of The Total Environment |cild=651 |rr=1534–1548 |doi=10.1016/j.scitotenv.2018.09.168 |issn=0048-9697}}&lt;/ref&gt; Germbûna Antarktîkayê û guhertinên têkildar di gera Okyanûsa Başûr de dikarin bandorê li şêwazên avhewayê yên li hinek deverên Afrîkayê jî bikin ku dikare bandor li barîna herêmî û guherîna germahiyê bike.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Meredith, M. P.; et al. (2025). Antarctica and the Earth System. Routledge. pp. 1–18.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Trisos, C. H.; et al. (2022). Climate Change 2022: Impacts, Adaptation and Vulnerability. Cambridge University Press. pp. 1285–1455.}}&lt;/ref&gt;

Ger germahî ji asta sala 2020an 2 °C kêmtir nebe, ihtimal heye ku qata qeşayê ya Antarktîkaya Rojava bi tevahî bihele.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Lau |pêşnav=Sally C. Y. |paşnav2=Wilson |pêşnav2=Nerida G. |paşnav3=Golledge |pêşnav3=Nicholas R. |paşnav4=Naish |pêşnav4=Tim R. |paşnav5=Watts |pêşnav5=Phillip C. |paşnav6=Silva |pêşnav6=Catarina N. S. |paşnav7=Cooke |pêşnav7=Ira R. |paşnav8=Allcock |pêşnav8=A. Louise |paşnav9=Mark |pêşnav9=Felix C. |paşnav10=Linse |pêşnav10=Katrin |paşnav11=Strugnell |pêşnav11=Jan M. |tarîx=2023-12-22 |sernav=Genomic evidence for West Antarctic Ice Sheet collapse during the Last Interglacial |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.ade0664 |kovar=Science |weşanger=American Association for the Advancement of Science |cild=382 |hejmar=6677 |rr=1384–1389 |doi=10.1126/science.ade0664}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Naughten |pêşnav=Kaitlin A. |paşnav2=Holland |pêşnav2=Paul R. |paşnav3=De Rydt |pêşnav3=Jan |tarîx=2023 |sernav=Unavoidable future increase in West Antarctic ice-shelf melting over the twenty-first century |url=https://www.nature.com/articles/s41558-023-01818-x |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=13 |hejmar=11 |rr=1222–1228 |doi=10.1038/s41558-023-01818-x |issn=1758-6798}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Garbe |pêşnav=Julius |paşnav2=Albrecht |pêşnav2=Torsten |paşnav3=Levermann |pêşnav3=Anders |paşnav4=Donges |pêşnav4=Jonathan F. |paşnav5=Winkelmann |pêşnav5=Ricarda |tarîx=2020 |sernav=The hysteresis of the Antarctic Ice Sheet |url=https://www.nature.com/articles/s41586-020-2727-5 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=585 |hejmar=7826 |rr=538–544 |doi=10.1038/s41586-020-2727-5 |issn=1476-4687}}&lt;/ref&gt; Hatiye payîn ku windabûna vê qata qeşayê heye bi tevahî ji holê rabe ev pêvajo bi qasê 500 û 13.000 sal berxwe bide.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-09-03 |ziman=en |doi=10.1126/science.abn7950}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://climatetippingpoints.info/2022/09/09/climate-tipping-points-reassessment-explainer/ |sernav=Exceeding 1.5°C global warming could trigger multiple climate tipping points – paper explainer |malper=climatetippingpoints.info |tarîx=2022-09-09 |roja-gihiştinê=2026-09-03 |ziman=en |paşnav=dvdmckay}}&lt;/ref&gt; Ger qeşaya bilind hilweşe dibe ku asta deryayê bi qasê 3,3 mêtre bilind bibe û bi helandina qeşayên li ser çiyayan qeşayên bilind jî dibe ku asta deryayê bi qasê 4,3 metreyan bilind bike.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.the-cryosphere.net/7/375/2013/tc-7-375-2013.pdf |sernav=Bedmap2: improved ice bed, surface and thickness datasets for Antarctica}}&lt;/ref&gt; Qata qeşaya Antarktîkaya Rojhilat ku li gorî deverên qeşayî yên din gelek aram e tenê dikare bi qasê 0,5 mête heta 0,9 mêtreyê asta deryayê bilind bike ku ev jî beşek piçûk ê ji bilind bûna 53,3 mêtreyan e ku di tevahiya helandina qata qeşayê de pêk tê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Crotti |pêşnav=Ilaria |paşnav2=Quiquet |pêşnav2=Aurélien |paşnav3=Landais |pêşnav3=Amaelle |paşnav4=Stenni |pêşnav4=Barbara |paşnav5=Wilson |pêşnav5=David J. |paşnav6=Severi |pêşnav6=Mirko |paşnav7=Mulvaney |pêşnav7=Robert |paşnav8=Wilhelms |pêşnav8=Frank |paşnav9=Barbante |pêşnav9=Carlo |paşnav10=Frezzotti |pêşnav10=Massimo |tarîx=2022-09-10 |sernav=Wilkes subglacial basin ice sheet response to Southern Ocean warming during late Pleistocene interglacials |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9464198/ |kovar=Nature Communications |cild=13 |hejmar=1 |rr=5328 |doi=10.1038/s41467-022-32847-3 |issn=2041-1723 |pmc=9464198 |pmid=36088458}}&lt;/ref&gt; Ji ber ku germahiya gerdûnî li dora 3°C  zêde bûye, deverên xeternak ên wekê Hewza Wilkes û Hewza Aurora dibe ku di nav 2.000 salan de bimînin di bin avê de&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-09-03 |ziman=en |doi=10.1126/science.abn7950}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://climatetippingpoints.info/2022/09/09/climate-tipping-points-reassessment-explainer/ |sernav=Exceeding 1.5°C global warming could trigger multiple climate tipping points – paper explainer |malper=climatetippingpoints.info |tarîx=2022-09-09 |roja-gihiştinê=2026-09-03 |ziman=en |paşnav=dvdmckay}}&lt;/ref&gt; û dibe ku li van deveran bilindbûna asta deryayê bigihîje 6,4 metreyan.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Pan |pêşnav=Linda |paşnav2=Powell |pêşnav2=Evelyn M. |paşnav3=Latychev |pêşnav3=Konstantin |paşnav4=Mitrovica |pêşnav4=Jerry X. |paşnav5=Creveling |pêşnav5=Jessica R. |paşnav6=Gomez |pêşnav6=Natalya |paşnav7=Hoggard |pêşnav7=Mark J. |paşnav8=Clark |pêşnav8=Peter U. |tarîx=2021 |sernav=Rapid postglacial rebound amplifies global sea level rise following West Antarctic Ice Sheet collapse |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8087405/ |kovar=Science Advances |cild=7 |hejmar=18 |rr=eabf7787 |doi=10.1126/sciadv.abf7787 |issn=2375-2548 |pmc=8087405 |pmid=33931453}}&lt;/ref&gt; 

=== Tenikbûna tebeqeya ozonê ===
[[Wêne:NASA and NOAA Announce Ozone Hole is a Double Record Breaker.png|thumb|Wêneya qula herî mezin a di tebeqeya ozonê de ku di meha îlona sala 2006an de hatiye tomarkirin]]
Zanyaran ji salên 1970an vir ve li ser qata ozona di atmosfera li jor ê Antarktîkayê lêkolîn dikin. Di sala 1985an de zanyarên brîtanî li ser daneyên ku wan li stasyona lêkolîn a Halley ya li ser çemê cemeda Brunt berhev kiribûn dixebitin, wan qadeke mezin a bi rêjeya ozonê ya nizm li ser Antarktîkayê keşiv kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://physicstoday.aip.org/features/the-antarctic-ozone-hole-an-update |sernav=The Antarctic ozone hole: An update |malper=PHYSICS TODAY |tarîx=2014-07-01 |roja-gihiştinê=2026-09-07 |ziman=en |doi=10.1063/PT.3.2449}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Schiermeier |pêşnav=Quirin |tarîx=2009-08-01 |sernav=Atmospheric science: Fixing the sky |url=https://www.nature.com/articles/460792a |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=460 |hejmar=7257 |rr=792–795 |doi=10.1038/460792a |issn=1476-4687}}&lt;/ref&gt; 'Qula tebeqeya ozonê' hema hema tevahiya parzemînê vedigire û di meha îlona sala 2006an de gihîştiye asta xwe ya herî mezin ku bûyera herî dirêj a mayînde ye,&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Bates |pêşnav=Sofie |tarîx=2020-10-30 |sernav=Large, Deep Antarctic Ozone Hole Persisting into November |url=https://www.nasa.gov/feature/goddard/2020/large-deep-antarctic-ozone-hole-persisting-into-november/ |roja-gihiştinê=2026-09-07 |xebat=NASA |ziman=en}}&lt;/ref&gt; di sala 2020an de pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://wmo.int/media/news/record-breaking-2020-ozone-hole-closes |sernav=Record-breaking 2020 ozone hole closes |malper=World Meteorological Organization |tarîx=2021-01-06 |roja-gihiştinê=2026-09-07 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Ev tenikbûna tebeqeya ozonê ji ber belavbûna klorofluorokarbon û halonên di atmosferê de çêdibe ku ev made tebeqeya ozonê bi gazên din perçe dikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=The Ozone Hole - British Antarctic Survey |url=https://www.bas.ac.uk/data/our-data/publication/the-ozone-layer/ |roja-gihiştinê=2026-09-07 |xebat=British Antarctic Survey |ziman=en-GB}}&lt;/ref&gt; 

Şert û mercên pir sar ên Antarktîkayê bûne sedem ku ewrên stratosferîk ên cemserî çêbibin. Ewr wekê katalîzator ji bo reaksiyonên kîmyewî tevdigerin ku di dawiyê de dibin sedema hilweşîna ozonê.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://csl.noaa.gov/assessments/ozone/2010/twentyquestions/Q10.pdf |sernav=Q10: Why has an &quot;ozone hole&quot; appeared over Antarctica when ozone-depleting substances are present throughout the stratosphere?}}&lt;/ref&gt; Protokola Montreal a sala 1987an belavbûna madeyên ku ozonê kêm dikin sinordar kiriye. Tê pêşbînîkirin ku qula ozon an li jor ê Antarktîkayê hêdî hêdî winda bibe ku heta salên 2060î tê payîn ku asta ozonê vegere nirxên ku herî dawî ya ku di salên 1980î de hatine tomarkirin.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://ozone.unep.org/sites/default/files/2019-05/SAP-2018-Assessment-report.pdf |sernav=World Meteorological Organization Global Ozone Research and Monitoring Project—Report No. 58: Scientific Assessment of Ozone Depletion 2018}}&lt;/ref&gt;

Di heman demê de tenikbûna ozonê dikare di stratosferê de bibe sedema sarbûna bi qasê 6 °C ê. Sarbûn girseya cemserî xurt dike û bi vî awayî rê li ber derketina hewaya sar a nêzîkê Cemsera Başûr digire ku ev jî di encamê de girseya parzemînî ya tebeqeya qeşaya Antarktîkaya Rojhilat sar dike. Herêmên li derdora Antarktîkayê, bi taybetî nîvgirava Antarktîkayê rastî germahiyên bilindtir tên ku ev yek jî helîna qeşayê bileztir dike. Ev model destnîşan dikin ku tenikbûna ozonê û bandora vorteksa cemserî ya zêde dibe ku dibe sedema zêdebûna dirêjahiya qeşaya deryayê jî pêvajoyeke ji destpêka çavdêriya di dawiya salên 1970î ve heta sala 2014an berdewam kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Schiermeier |pêşnav=Quirin |tarîx=2009-08-01 |sernav=Atmospheric science: Fixing the sky |url=https://www.nature.com/articles/460792a |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=460 |hejmar=7257 |rr=792–795 |doi=10.1038/460792a |issn=1476-4687}}&lt;/ref&gt; Ev model destnîşan dikin ku kêmbûna ozonê û bandora vorteksa cemserî ya ku zêde dibe, dibe ku ji ber sedema zêdebûna dirêjahiya qeşaya deryayê jî be ku ji dema destpêkirina çavdêriyên di dawiya salên 1970î heta sala 2014an berdewam kiriye. Ji wî demê ve rûbera qeşaya deryaya Antarktîkayê bi awayekê bilez kêm bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Parkinson |pêşnav=Claire L. |tarîx=2019-07-16 |sernav=A 40-y record reveals gradual Antarctic sea ice increases followed by decreases at rates far exceeding the rates seen in the Arctic |url=https://www.pnas.org/doi/full/10.1073/pnas.1906556116 |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences |weşanger=Proceedings of the National Academy of Sciences |cild=116 |hejmar=29 |rr=14414–14423 |doi=10.1073/pnas.1906556116 |pmc=6642375 |pmid=31262810}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Chung |pêşnav=Eui-Seok |paşnav2=Kim |pêşnav2=Seong-Joong |paşnav3=Timmermann |pêşnav3=Axel |paşnav4=Ha |pêşnav4=Kyung-Ja |paşnav5=Lee |pêşnav5=Sang-Ki |paşnav6=Stuecker |pêşnav6=Malte F. |paşnav7=Rodgers |pêşnav7=Keith B. |paşnav8=Lee |pêşnav8=Sun-Seon |paşnav9=Huang |pêşnav9=Lei |tarîx=2022 |sernav=Antarctic sea-ice expansion and Southern Ocean cooling linked to tropical variability |url=https://www.nature.com/articles/s41558-022-01339-z |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=12 |hejmar=5 |rr=461–468 |doi=10.1038/s41558-022-01339-z |issn=1758-6798}}&lt;/ref&gt;
== Biyocûre ==
Tê dîtin piraniya cureyên li Antarktîkayê cisnê cureyên ku bi milyonan salan berê li wir jiyane ne ne. Ji ber vê yekê hatiye payîn ku ev cûre ji gelek çerxên qeşayê sax mane ku cure di demên avhewaya pir sar de li deverên germtir ên îzolekirî yên wekê deverên bi germahiya jeotermal an jî deverên ku di seranserê avhewaya sar de bê qeşa mane, sax mane.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Past Antarctica: Paleoclimatology and Climate Change |paşnav=Franganillo |pêşnav=Marc Oliva i |weşanger=Elsevier Science &amp; Technology |tarîx=2020 |isbn=978-0-12-817925-3 |paşnav2=Fernandez |pêşnav2=Jesus Ruiz}}&lt;/ref&gt;
=== Fauna ===
[[Wêne:Kaiserpinguine mit Jungen.jpg|thumb|Dîmenek ji pengûenên împerator û cûcik ên wan]]
Kermêşa bêfirîn ''Belgica antarctica'', ajala herî mezin e ku bi tevahî ajaleke bejayî ya li Antarktîkayê ye ku digihîje mezinahiya 6 mîlîmetreyê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.units.miamioh.edu/cryolab/education/antarcticbestiary_terrestrial.htm#Belgica |sernav=Antarctic Bestiary -  Terrestrial |malper=www.units.miamioh.edu |roja-gihiştinê=2026-09-07}}&lt;/ref&gt;

Krîla Antarktîkayê ku di komên mezin de kom dibe, cureya bingehîn a ekosîstema [[Okyanûsa Başûr]] e û [[Organîzm|organîzmayeke]] xwarina girîng ê ajalên wekê balîna, fok, fokên pilingî, fokên bi mû, masiyên qeşayê û gelek cureyên çûkên wekê pengûen û albatrosê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}&lt;/ref&gt; Hinek cureyên ajalên deryayî hene û rasterast an nerasterast bi fîtoplanktonê ve girêdayî ne. [[Jiyana deryayî]] ya Antarktîkayê pengûen, balînayên şîn, orka, masiyên mezin û fokên bi mû vedihewîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Ancel |pêşnav=André |paşnav2=Beaulieu |pêşnav2=Michaël |paşnav3=Gilbert |pêşnav3=Caroline |tarîx=2013-01-01 |sernav=The different breeding strategies of penguins: A review |url=https://comptes-rendus.academie-sciences.fr/biologies/articles/10.1016/j.crvi.2013.02.002/ |kovar=Comptes Rendus. Biologies |ziman=en |cild=336 |hejmar=1 |rr=1–12 |doi=10.1016/j.crvi.2013.02.002 |issn=1768-3238}}&lt;/ref&gt; Foka Antarktîkayê di sedsalên 18 û 19an de ji ber çermê wan ji aliyê nêçîrvanên fokên ku ji Dewletên Yekbûyî û Keyaniya Yekbûyî hatine bi awayekê zêde hatine girtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Marine biology: its accomplishment and future prospect |paşnav=Mauchline |pêşnav=John |weşanger=Elsevier, University of Tokyo Press, Exclusive sales rights for the U.S.A. and Canada Elsevier Science Pub. Co. |tarîx=1991 |isbn=978-0-444-98696-2 |cih=Amsterdam, New York, [Tokyo], New York, NY, U.S.A |kesên-din=J. Mauchline, Takahisa Nemoto}}&lt;/ref&gt; [[Foka leopar|Fokên pilingî]] di ekosîstema Antarktîkayê de nêçîrvanên herî baş in û ji bo lêgerîna xwarinê li seranserê Okyanûsa Başûr digerin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Staniland |pêşnav=Iain J. |paşnav2=Ratcliffe |pêşnav2=Norman |paşnav3=Trathan |pêşnav3=Philip N. |paşnav4=Forcada |pêşnav4=Jaume |tarîx=2018 |sernav=Long term movements and activity patterns of an Antarctic marine apex predator: The leopard seal |url=https://journals.plos.org/plosone/article?id=10.1371/journal.pone.0197767 |kovar=PLOS ONE |ziman=en |weşanger=Public Library of Science |cild=13 |hejmar=6 |rr=e0197767 |doi=10.1371/journal.pone.0197767 |issn=1932-6203 |pmc=5988266 |pmid=29870541}}&lt;/ref&gt;

Nêzîkê 40 cureyên çûkan hene ku li Antarktîkayê an jî nêzî Antarktîkayê dîjîn ku di nav wan de cureyên petrelan, penguenan, kormoran û kevok hene. Çend cureyên çûkan ên din serdana okyanûsa li dora Antarktîkê dikin ku di nav wan de hinek ji wan ku bi gelemperî li Arktîkê dijîn hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Diseases of Antarctic Seabirds |paşnav=Woods |pêşnav=R. |weşanger=Springer |tarîx=2009 |rr=35–55 |isbn=978-3-540-93923-8 |cih=Berlin, Heidelberg |paşnavê-edîtor=Kerry |pêşnavê-edîtor=Knowles R. |url=https://doi.org/10.1007/978-3-540-93923-8_3 |paşnav2=Jones |pêşnav2=H. I. |paşnav3=Watts |pêşnav3=J. |paşnav4=Miller |pêşnav4=G. D. |paşnav5=Shellam |pêşnav5=G. R. |paşnavê-edîtor2=Riddle |pêşnavê-edîtor2=Martin |doi=10.1007/978-3-540-93923-8_3}}&lt;/ref&gt; Pengûena împerator tekane pengûen e ku di zivistanê de li Antarktîkayê cucikê xwe dertînin; ew û pengûena Adelie ji hemî pengûen ên din dûrtir li başûr cûcik ên xwe dertînin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Ancel |pêşnav=André |paşnav2=Beaulieu |pêşnav2=Michaël |paşnav3=Gilbert |pêşnav3=Caroline |tarîx=2013-01-01 |sernav=The different breeding strategies of penguins: A review |url=https://comptes-rendus.academie-sciences.fr/biologies/articles/10.1016/j.crvi.2013.02.002/ |kovar=Comptes Rendus. Biologies |ziman=en |cild=336 |hejmar=1 |rr=1–12 |doi=10.1016/j.crvi.2013.02.002 |issn=1768-3238}}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:Sterna vittata - Antarctica I.jpg|thumb|Dîmena teyrekî Antarktîkayê (Sterna vittata) li ser keştîyeke binavbûyî li Girava Enterprise sekiniye]]
Di sala 2010an de hêjmara populasyona jiyana deryayî ya ku ji aliyê nêzîkê 500 lêkolîneran ve di dema sala cemserî vavneteweyî de hatiye kirin, hate weşandin. Hatiye diyarkirin ku di lêkolînê de zêdetirî 235 organîzmayên deryayî li her du herêmên cemserî yên cuda dijîn û bi vê awayê di navbera devereke bi qasê 12.000 kîlometre ye, dijîn. Ajalan mezin ên wekê hinek balîna û çûk salane vê rêwîtiyê dikin. Formên jiyanê ya biçûktir ên wekê xiyar û şemalokên azad ên avjen, di herdu okyanûsên cemser de jî têne dîtin. Faktorên ku dikarin di belavbûna wan de bibin alîkar, cûdahiyên germahiyê di navbera okyanûsa kûr ê li cemseran û ekvatorê de ne ku ji 5 °C ê zêdetir nebin û pergalên sereke yên herikînê an kemerên veguhastinên deryayî yên ku dikarin hêk û larvayan veguhezînin in.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2009-02-15 |sernav=Ice oceans 'are not poles apart' |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/7888558.stm |roja-gihiştinê=2026-09-07 |ziman=en-GB}}&lt;/ref&gt;

Di meha çileya sala 2025an de dabeş bûna çiyayê mezin ên cemedê A-84 (ku bi mezinahiya xwe dişibihe bajarê Şîkagoyê) ji Shela Cemeda George VI derfetek kêm peyda kiriye ku bikaranîna keştiyên binavî yên robotîk, qata deryaya di bin refikên cemed ên li ser avê de were keşifkirin. Lêkolîneran di kûrahiyên heta 1300 metreyan de ekosîstemên bi awayekê neçaverêkirî mercanên mezin, singer ên kevnar, masiyên cemedê, pîrî yên mezin ên deryayî û heta heştpê hatine dîtin, kifş kirine. Dibe ku ev ekosîstem cureyên nû yên ku bi sedsalan veşartî mane û ji aliyê herikînên okyanûs ên ku xurekê hildigirin ve hatine xwedîkirin, vedihewînin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://schmidtocean.org/thriving-antarctic-ecosystems-found-in-wake-of-recently-detached-iceberg/ |sernav=Thriving Antarctic Ecosystems Found in Wake of Recently Detached Iceberg |malper=Schmidt Ocean Institute |tarîx=2025-03-20 |roja-gihiştinê=2026-09-07 |ziman=en-US |paşnav=Mock-Bunting |pêşnav=Logan}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.theweather.com/news/science/antarctica-a-84-iceberg-calving-reveals-incredible-ecosystem-never-before-seen-by-humans.html |sernav=Antarctica: A-84 Iceberg Calving Reveals Incredible Ecosystem Never Before Seen by Humans |malper=Meteored US |tarîx=2025-04-02 |roja-gihiştinê=2026-09-07 |ziman=en-US}}&lt;/ref&gt;

=== Flora ===
Di seranserê dîroka xwe de Antarktîka gelek jiyana cûreyên nebatan dîtiye. Di serdema kretasye de li parzemîn  ekosîstemek fern-conifer ê serdest hebû ku di dawiya heman serdemê de veguheriye daristaneke barana nerm. Di dema neojena sartir de (17–2,5 milyon sal berê) ekosîstemeke tundrayê cihê daristanên baranê girtiye. Avhewaya Antarktîkaya îro rê nadeye ku nebatên li parzemînê zêde belav bibin. Hewaya sar ê zêde, bêwespiya axê û kêmbûna şilebûna hewayê û tîrêjên rojê mezinbûna nebatan asteng dike ku bûye sedema cûrbecûrbûna cureyan a kêm bibin û belavbûna wan kêm bibin. Floraya parzemînê bi piranî ji brîofîtan pêk dihatin ku di nav de 25 cureyên nebatên kezeba sor û 100 cureyên nebatên kevzê hebûn. Sê cureyên riwekên kulîlkdar hene ku hemî li Nîvgirava Antarktîkayê têne dîtin. Di nav van riwekan de Deschampsia antarctica (giyayê porî yê Antarktîkayê), Colobanthus quitensis ( înciyê yê Antarktîkayê) û Poa annua cureyeke ji derveyî parzemînê hatiye (giyayê şîn ê salane) hene.
=== Organîzmayên din ===
Ji 700 cureyên algeyê ku li Antarktîkayê hene, nêzîkê nîvê wan fîtoplanktonên deryayî ne. Algeyê berfê yên pirreng bi taybetî di havînê de li herêmên peravê pir in. Ji ber ku av cemed digire hemî xwê ya avê (ava şor) ji avê diavêje derve û ji ber ku ev ava şor di nav depoyên ava şor de kom dibe, mîkroorganîzmayên razayî jî vedihewîne. Her wiha heta cemeda deryayê jî dikare komên ekolojîk ên bêhempa vehewîne. Dema ku qeşa dest bi helandinê dike, depoyên ava şor fireh dibin û dikarin bi hev re kanalên ava şor çêbikin û kevza di hindurê depoyan de dikarin ji nû ve şiyar bibin û heta cemidîna din ji nû ve geş bibin.

Di heman demê de di ava deryayê de bakterî heta 800 mêtre di bin qeşayê de hatine dîtin. Hatiye texmînkirin ku di nav ava di bin erdê Gola Vostokê de komeke bakteriyên xwemalî heye. Hatiye texmînkirin ku hebûna jiyanê li wir argumana ihtimala jiyanê li ser heyva Jupiterê Europa zêde dike û dibe ku di bin qalikê xwe yê qeşayê de av hebe. Di avên pir alkalîn ên Gola Unterseeyê de komek ji bakteriyên ekstremofîl hatiye dîtin. Belavbûna zîndewerên pir berxwedêr ên ku li deverên wiha yê nemêvanperwer dijîn dikare argumana ji bo jiyana ji derveyî erdê di jîngehên sar û dewlemend bi metanê de hê jî zêdetir bike.

=== Parastina jîngehê ===
[[Wêne:Antarctica, pollution, environment, Russia, Bellingshausen 1.JPG|thumb|Dîmenek ji bermahiyên li ser perava li stasyona Bellingshausen a li Girava King George ku di sala 1992an de hatiye kişandin]]
Yekem peymana navneteweyî ji bo parastina biyolojîk a cihêrengiya Antarktîkayê di sala 1964an de hatiye pejirandin. Masîgirtina zêde ya populasyona krîl (ajalek e ku di ekosîstema Antarktîkayê de roleke mezin dilîze) bûye sedem ku rayedar rêziknameyên li ser masîgiriyê derxînin. Peymana parastina çavkaniyên zindî yên deryayî yên Antarktîkayê, peymaneke navneteweyî ye ku di sala 1980an de ket meriyetê ku masîgiriyê bi rêk û pêk dike û bi yekê xaye dike ku têkiliyên ekolojîk biparêze. Tevê van rêziknameyan jî, masîgirtina neqanûnî, bi taybetî ya masiyê diranan ê Patagonian ê pir biqîmet ku li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê wekê levreşa Şîlî tê firotin wekê pirsgirêke dimîne.

Bi awayekê analojîk bi peymana masîgiriya sala 1980an ku peymaneke berdewamî ye, welatên bi pêşengiya Zelanda Nû û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê peymaneke li ser madenê danûstandin kirine. Ev peymana li ser rêkxistina çalakiyên çavkaniyên madenî yên Antarktîkayê di sala 1988an de hatiye pejirandin. Piştî kampanyayeke bi hêz ku ji aliyê rêxistinên jîngehê ve, pêşî Awistralyayê û piştre jî li Fransayê hatiye lidarxistin, biryar hatiye dayîn ku peymanê pesend nekin. Li cihê vê peymanê welatan bi protokola parastina jîngeha Antarktîkayê, peymana Antarktîkayê (protokola Madrîdê) pejirandine ku ev peymana ji bo parastina jîngeha Antarktîkayê di sala 1998an de ketiye meriyetê. Protokola Madrîdê hemî kolandinên kanên madenê qedexe kiriye û parzemînê wekê &quot;rezerveke xwezayî ya ji bo aştî û zanistê hatiye veqetandiye&quot; destnîşan kiriye.

Koma aktîvîstên jîngehê Greenpeace ji sala 1987an heta sala 1992an li Girava Rossê bingehek ava kiriye ku wekê beşek ji hewldana xwe ya ku parzemînê wekê wekê parkeke cîhanî radigihîne, diyar kiriye. Penageha balîneyên Okyanûsa Başûr di sala 1994an de ji aliyê komîsyona balîneyên navneteweyî ve hatiye damezrandin. Ev penageh ji devereke bi qasê 50 milyon km² (19 milyon mîlên çargoşe) pêk hatiye ku tevahiya parzemîna Antarktîkayê dorpêç dike. Her çiqas Japon ji bo armancên lêkolînê derbasê vê qadê bibe jî û nêçîra balîneyên bazirganî li herêmê qedexe be jî, nêçîra balîneyên bazirganî ji aliyê Japonê ve berdewam kiriye.

Tevê van parastinan, biyolojiya li Antarktîkayê hê jî ji ber çalakiyên mirovan di bin metirsiyê de ye. Herêmên bi taybetî parastî kêmtir ji %2ê herêmê digirin û ji bo heywanên ku populer in ji heywanên ku kêm têne dîtin parastineke baştir hatiye peydakirin. Di heman demê de herêmên parastî yên bejayî ji herêmên parastî yên deryayî zêdetir in. Ekosîstem ji ber gefên herêmî û gerdûnî bi bandor bûne ku bi taybetî di nav gefan de qirêjî, dagirkirina cureyên ne-xwemalî û bandorên cûrbecûr ên guherîna avhewayê hene.

== Dîroka keşif kirinê ==
Keştiyên keştîvan James Cook, HMS Resolution û Adventure, di 17ê çileya sala 1773an de, di kanûna sala 1773an de û dîsa di çileya sala 1774an de derbasê nav çembera Antarktîkayê bûye. Cook berî ku di çileya sala 1773an de li ber belavbûna qeşayan vekişe, bi qasê 120 km nêzîkê perava Antarktîkayê bûye. Di sala 1775an de, wî hebûna parzemîneke cemserî wekê &quot;îhtîmaleke&quot; dîtiye û di quncikeke din a rojnameya xwe de wiha nivîsandiye: &quot;[Ez] bi tundî bawer dikim û ji ihtîmaleke mezin e ku me beşek ji vê parzemînê dîtibe&quot;.
=== Sedsala 19an ===
Dibe ku di destpêka sedsala 19an de masîgirên fokê di nav masîgirên pêşîn de bûn ku nêzîkê bejahiya Antarktîkê bûne. Kevntirîn bermayiyên mirovan ku li herêma Antarktîkayê hatine dîtin, serê qoqê jineke ciwan bû ku li perava Yamana ya li Giravên Shetland Başûr hatibû dîtin û dibe ku ev jin di sala 1985an de hatiye dîtin.

Di demek dirêj de hatiye bawerkirin ku yekem kesê ku Antarktîka an jî qada qeşaya Antarktîkayê dîtiye, deryavanê brîtanî Edward Bransfield bû ku kaptanekî hêzên deryayî yên qraliyetê bû ku di 30ê çileya sala 1820an de serê nîvgirava Antarktîkayê keşif kiriye. Lêbelê kaptanekî hêza deryayî ya Împeratoriya Rûsyayê, Fabian Gottlieb von Bellingshausen, di 27ê çileyê de girseyeke mezin ên qeşaya Antarktîkê ku li ser avê disekinî dîtiye. Keştiya nêçîrvanî ya fokan a amerîkî Nathaniel Palmer ku keştiya wî ya nêçîrvaniya fokan di wê demê de li herêmê bû, dibe ku yekem kes e ku nîvgirava Antarktîkayê dîtiye.

Yekem ekspedîsyona Antarktîkayê ya Rûsyayê, bi serokatiya Bellingshausen û Mikhail Lazarev li ser keştiya 985 tonî ya Vostokê û keştiya piştgiriyê ya 530 tonî ya Mîrniyê, gihîştiye xalek di nav 32 km yê ji Queen Maud Land û di 27ê çileya sala 1820an de li cihê 69°21′28″S 2°14′50″W girseyeke qeşayê dîtine. Ev dîtin sê roj berê ku Bransfield axa nîvgirava Trînîtî ya Antarktîkayê ku perçeyeke bejahiyê ye bibîne û 10 meh berê ku Palmer di meha mijdara sala 1820an de vê deverê bibîne, pêk hatiye. Her çiqas hinek dîroknas vê îdiayê nepejirandibin jî, ji ber ku ti delîl tune ku Davis derketiye parzemîna Antarktîkayê daketiye, ne li giravek li deryayê, yekem çûyîna piştrastkirî yê li Antarktîkayê ji aliyê John Davis ku keştîvanê fokan a amerîkî yê bi eslê xwe îngilîzî bû pêk hatiye ku hatiye diyarkirin ev derketina parzemînê di 7ê sibata sala 1821ê de li pozikê Hughes Bay a Antarktîkayê pêk hatiye.

Di 22ê çileya sala 1840an de, du roj piştî keşfkirina perava rojavayê Giravên Balleny, hinek endamên koma sefera salên 1837–1840an a keşifgerê fransî Jules Dumont d'Urville derketine Giravên Dumoulin a li beravên Adélie Land û li wir wan hinek nimûneyên mîneral, alg û ajalan hildane, ala Fransayê bilind kirin û serweriya Fransayê li ser axê îdia kirine. Kaptanê amerîkî Charles Wilkes di salên 1838-1839an de seferek pêk aniye û yekem kes bû ku îdia kiriye ku wî ev parzemîn keşf kiriye. Efserê deryayî yê brîtanî James Clark Ross ferqne nekiriye ku tiştê ku wî wekê &quot;perçeyên cihêreng ên erdê yên ku vê dawiyê ji aliyê deryavanên amerîkî, fransî û îngilîz ve li ber çembera Antarktîkayê hatine keşifkirin&quot; bi nav kiriye, bi hev ve girêdayî bûn ku van deveran bi hevre parzemîneke kiriye. Keştiya kaşvê ya amerîkî Mercator Cooper di 26ê rêbendana sala 1853an de gihiştiye rojhilatê Antarktîkayê.

Dema ku keştiya nêçîrvaniya balînayan a norwêcî-swêdî ya Antarktîk di sala 1895an de gihîştiye pozikê Adareyê, yekem derketina piştrastkirî yê li ser girseya parzemîna Antarktîkayê pêk hatiye.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Commons|Antarctica|Antarktîka}}

{{Parzemîn}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}

[[Kategorî:Antarktîka| ]]
[[Kategorî:Cîhan]]
[[Kategorî:Parzemîn]]</text>
      <sha1>535vt7ajjnslhv5sifb4tmfgwjl1jd7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2093168</id>
      <parentid>2093167</parentid>
      <timestamp>2026-09-08T03:52:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2093168</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="84459" sha1="1cqs20iadf9vxia1dsc33bm1l3yqn3m" xml:space="preserve">{{Xebat}}
{{Agahîdanka giştî}}
'''Antarktîka'''&lt;ref&gt;{{Îzolî, 2007|r=1138|jêgirtin=Antarktîka}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ferhenga Erdnîgarîyê (Coğrafya)|Ferhenga Erdnîgarîyê]]|paşnav=Önen|pêşnav=Abdurrahman |weşanger=Stembol: Doz|sal=2008|rûpel=36}}&lt;/ref&gt; yan jî '''Antarktîk'''{{Çavk}} ({{Bi-la|Antarctica}}) yek ji [[parzemîn]]ên cîhanê ye ku parzemîna herî başûr ê dinyayê û parzemîna herî kêm nifûs a cîhanê ye. Parzemîn bi tevahî li başûrê çembera Antarktîkayê ye û ji aliyê [[Okyanûsa Başûr]] (ku wekê Okyanûsa Antarktîkayê jî tê zanîn) ve hatiye dorpêçkirin ku [[Cemsera Başûr]] a erdnîgarî vedihewîne. Di heman demê de Antarktîka pêncem parzemîna herî mezin ê cîhanê ye ku bi qasê ji %40 ji [[Ewropa|Ewropayê]] mezintir e û rûbera parzemînê  bi qasê 14.200.000 km² rûerd (an rûqeşa) vegirtiye. Piraniya Antarktîkayê bi qata qeşayê ya Antarktîkayê ve hatiye nixumandin ku qalindahiya navînî ya qeşayê bi qasê 1,9 km ye.

Antarktîka bi navînî parzemîna herî sar, herî hişke û parzemîna herî bi ba û bahoz ê cîhanê ye û parzemîn ji asta deryayê xwedî bilindahiyeke navînî ye. Antarktîka bi piranî ji çoleke cemserî pêk hatiye ku barîna salane li peravê zêdetirî 200 mm ye û berf û barana li hundirê parzemînê gelek kêm e. Qeşayên parzemîn di warê ava şîrîn de gelek dewlemend e ku nêzîkê ji %70ê rezervên ava şirîn ên cîhanê li Antarktîkayê cemedgirtî ye. Hatiye payîn ger ku qeşaya Antarktîkayê bihele, dê asta deryayê ya [[Cîhan|cîhanê]] bi qasê 60 mêtreyan bilind bibe. Her wiha Antarktîka xwediyê rekora germahiya herî nizm a pîvandî yê li ser rûyê [[Dinya (gerstêrk)|Erdê]] ye ku nizmahiya germahiya bi qasê −89.2 °C hatiye pîvandin. Germahiya herêmên peravê di havînê de dikare bi qasê 10 °C bilind bibe. Cureyên xwemaliyên ajalan kêzik, nematod, pengûen, fok û tardigrad in. Li cihên ku nebat lê hene, bi piranî bi awayê liken an kevzê ye.

Refên qeşayê yên Antarktîkayê dibe ku cara yekem di sala 1820an de, di dema sefereke rûsî de ku ji aliyê Fabian Gottlieb von Bellingshausen û Mikhail Lazarev ve hatibû birêvebirin, hatine dîtin. Di dehsalên piştê seferên wan, di seferên fransî, amerîkî û brîtanî de li parzemînê lêkolînên zêdetir hatine kirin. Yekem derketina piştrastkirî ya Antarktîkayê ji aliyê tîmeke norwêcî ve di sala 1895an de pêk hatiye. Di destpêka sedsala 20an de, çend seferên navxwe yên parzemînê çêbûne. Lêkolînerên brîtanî Douglas Mawson, Edgeworth David û Alistair Mackay yekem kes bûn ku di sala 1909an de gihîştine [[Cemsera Başûr]] a manyetîkî û cemsera başûr a erdnîgarî jî yekem car di sala 1911an de lêkolînerê norwêcî Roald Amundsen gihiştiye cemserê.

Ji aliyê îdarî ve Antarktîka ji aliyê nêzîkê 30 welatan ve tê birêvebirin ku hemî jî endamên sîstema peymana Antarktîkayê ya sala 1959an in. Li gorî şertên peymanê, çalakiyên leşkerî, kolandinên kanên madenê, teqînên nukleerî û avêtina bermayiyên nukleerî li Antarktîkayê qedexe ne. Geştiyarî, masîgirtin û lêkolîn çalakiyên sereke yên mirovan li Antarktîkayê û li derdora Antarktîkayê hene. Di mehên havînê de nêzîkê 5.000 kes li stasyonên lêkolînê dimînin û ev hejmar di mehên zivistanê de dadikeve 1.000 kesan. Her çiqas parzemîn dûr be jî, çalakiyên mirovan bi rêya qirêjî, guherîna avhewayê û bi rêya tenikbûna [[tebeqeya ozonê]] bandoreke neyînî li ser Antarktîkayê dihêle. Helîna qata qeşayê ya [[Antarktîkaya Rojava]] ya ku potansiyeleke nearam e, di pêşbîniyên bilindbûna [[asta deryayê]] di asta sedsalê de bûye sedema nezelaliyeke herî mezin û heman helîn bandorê li ser serûbinkirina gera [[Okyanûsa Başûr]] jî dike ku di dawiyê de dikare bibe sedema bandorên girîng li ser avhewaya [[Nîvkada Başûr]] û hilberîna Okyanûsa Başûr.

== Etîmolojî ==
[[Wêne:1657 map Polus Antarcticus.jpg|thumb|Nexşeya cemserî ya herî başûrê Dinyayê]]
Navê ku ji parzemînê hatiye dayîn ji peyva antarktîka hatiye ku ji peyva fransî ya navîn ''antartique'' an ''antarctique'' ('li hemberî Arktîkê') û piştre ji peyva latînî ''antarcticus'' ('li hemberî bakur') hatiye. Navê Antarktîkus ji peyvên yewnanî ἀντι- ('dij-') û ἀρκτικός (arktikos, 'ya hirçê [Ursa Major], bakur') hatiye.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite book |sernav=Lettinck 2021, p. 158.}}&lt;/ref&gt; Fîlozofê yewnanî Arîstoteles li dora 350 {{bz}} de di ''Meteorolojiyê'' de li ser &quot;herêma Antarktîkê&quot; nivîsandiye. Li gorî raporê, erdnîgarnasê yewnanî Marinusê ji Tîrusê ev nav di nexşeya xwe ya cîhanê ya sedsala duyem a {{pz}} de ku niha winda bûye, bi kar aniye. Nivîskarên romayî Gaius Julius Hyginus û Apuleius ji bo cemsera başûr navê yewnanî yê latînîkirî polus antarcticus bi kar anîne ku ji wir peyva fransî ya kevin ''pole antartike'' (nûjen ''pôle antarctique'')&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Hyginus 1992, p. 176.}}&lt;/ref&gt; ku di sala 1270an de hatiye piştrastkirin û ji wir jî peyva îngilîziya navîn pol antartik ku cara yekem di lêkolîneke ji aliyê nivîskarê îngilîzî Geoffrey Chaucer ve hatiye nivîsandin, hatiye wergirtin.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Ramanên ewropî yên di derbarê hebûna Terra Australis ku parzemîneke berfirehê li başûrê dûr ê cîhanê ye ku ji bo hevsengî kirina axên bakurê [[Ewropa]], [[Asya]] û [[Afrîkaya Bakur]] pêk tîne, wekê têgeheke rewşenbîrî, ji kevnariya klasîk ve hebû. Ji ber vê yekê ''Terra Australis'' navê ku ji bo hemî girseyên bejayî yên hîpotetîk ên ku tê pêşniyar kirin ku li cihê ku niha tê zanîn Antarktîka heye, hatibû bikaranîn.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Mericq 1987, pp. 90–91: 'They published maps and charts based on the hypothesis that Tierra del Fuego was the beginning of that Terra Australis. The first person ever to have rights over these lands was Pedro Sancho de la Hoz, who received them through a special decree signed by Emperor Charles V on 24 January 1539.'}}&lt;/ref&gt; Îdiaya hebûna axek wisa heta keşfkirina Awistralyayê ku ji aliyê ewropiyan ve hatiye keşfkirin, berdewam kiriye.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Scott, Hiatt &amp; McIlroy 2012, pp. 2–3.}}&lt;/ref&gt;

Di destpêka sedsala 19an de keşifger Matthew Flinders guman li hebûna parzemîneke cuda yê li başûrê Awistralyayê (ku di wê demê wekê New Holland hatiye binavkirin) kiriye û ji ber vê yekê pêşniyar kiriye ku li cihê wê navê &quot;Terra Australis&quot; ji bo [[Awistralya|Awistralyayê]] were bikar anîn.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Cawley 2015, p. 130.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=McCrone &amp; McPherson 2009, p. 75.}}&lt;/ref&gt; Di sala 1824an de rayedarên kolonyal ên li Sîdneyê bi fermî navê parzemîna New Hollandê wekê Awistralya guhertine û peyva &quot;Terra Australis&quot; wekê referansek ji bo navê Antarktîkayê hiştine. Di dehsalên piştre de, erdnîgaran hevokên wekê &quot;parzemîna Antarktîkayê&quot; bi kar anîne. Wan li cihê vê navê li naveke helbestî geriyane û navên wekê ''Ultima'' û ''Antipodea'' pêşniyar kirine.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Cameron-Ash 2018, p. 20.}}&lt;/ref&gt; Ji bo binavkirina parzemînê navê Antarktîka di salên 1890î de hatiye pejirandin û bikaranîna yekem ê vê navê ji aliyê kartografê skotlendî John George Bartholomew pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://digital.nls.uk/bartholomew/highlights/antarctica.html#:~:text=Edinburgh%20geographer%20and%20mapmaker%20John,since%20the%20first%20century%20AD. |sernav=Highlights from the Bartholomew Archive: The naming of Antarctica}}&lt;/ref&gt;

== Erdnîgarî ==
[[Wêne:Antarctica.svg|thumb|300px|Nexşeyek ku Antarktîkaya Rojhilat li rastê Çiyayên Transantarktîk û Antarktîkaya Rojava li çepê ye, nişan dide.]]
Antarktîka ku bi awayekî asîmetrîk li dora cemsera başûr û bi piranî li başûrê çembera Antarktîkayê (ku yek ji pênc çemberên sereke yên firehiyê ye ku nexşeyên cîhanê nîşan didin) cih digire ku ji aliyê [[Okyanûsa Başûr]] ve hatiye dorpêçkirin. Di heman de çem ên avan li Antarktîkayê hene ku çemê herî dirêj ê parzemînê çemê Onyxê ye. Her wiha Antarktîka bi qasê 14,2 milyon km² rûber vedigire ku hema hema du car ji rûbera [[Awistralya|Awistralyayê]] mezintir e ku bi vê rûberê bûye pêncem parzemîna herî mezin ê cîhanê. Xeta perava Antarktîkayê bi qasê 18.000 km dirêj e ku ji sala 1983an vir ve çar celebên peravê li parzemînê hene ku perav ji %44ê peravê ji qeşayên avjenî, ji %38 ji dîwarên qeşayê pêk tê ku li ser keviran dimînin, ji %13 ji deverên qeşayî an jî qiraxa cemedên bilind pêk tê û ji %5ê ji parvên mayî jî ji kevirên vekirî pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |sernav=Antarctica - The World Factbook |malper=www.cia.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en |archive-date=2022-05-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220509192134/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: glaciological and geophysical folio |paşnav=Drewry |pêşnav=D. J. |weşanger=University of Cambridge, Scott Polar Research Institute |tarîx=1983 |isbn=978-0-901021-04-5 |cih=Cambridge}}&lt;/ref&gt;

Golên ku di binê qeşaya parzemînî de dimînin, bi piranî li geliyên hişk ên McMurdo an jî li gelek oazên cûda çêbûne.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}&lt;/ref&gt; [[Gola Vostokê]] ku di bin stasyona Vostok a [[Rûsya|Rûsyayê]] de hatiye dîtin, mezintirîn gola binqeşayê ya cîhanê û yek ji mezintirîn golên cîhanê ye. Berê hatiye bawer kirin ku gol bi milyonan salan hatiye girtin lê di roja îro de zanyaran texmîn kirine ku ava golê her 13.000 sal carekê bi helandin û cemidandina hêdî ya qeşayê hatiye guhertin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=David |tarîx=2019-06-27 |sernav=Antarctica |url=https://academic.oup.com/book/62792 |kovar=OUP Academic |ziman=en |doi=10.1093/wentk/9780190641320.001.0001}}&lt;/ref&gt; Di mehên havînan de qeşa li qiraxên golan dikare bihele û xendekên şil bi awayekê demkî çêdibin. Di heman demê de li Antarktîkayê hem golên ava şor û hem jî golên ava şirîn hene.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

[[Wêne:Mount Vinson from NW at Vinson Plateau by Christian Stangl (flickr).jpg|thumb|Dîmenek ji çiyayê Vînsonê ku li bakurê rojavayê Antarktîkayê ye û bilindeya herî bilind ê Antarktîkayê ye]]
Antarktîka ji aliyê Çiyayên Transantarktîk ve hatiye dabeşkirin ku ji erdê Vîktoryayê heta [[Deryaya Rossê]] dirêj dibin ku ev her alî di nav xwe de Antarktîkaya Rojava û Antarktîkaya Rojhilat vedigirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: Earth's Own Ice World |url=https://archive.org/details/antarcticaearths0000carr |paşnav=Carroll |pêşnav=Michael |weşanger=Springer |tarîx=2018-05-16 |isbn=978-3-319-74623-4 |paşnav2=Lopes |pêşnav2=Rosaly}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Ji |pêşnav=Fei |paşnav2=Gao |pêşnav2=Jinyao |paşnav3=Li |pêşnav3=Fei |paşnav4=Shen |pêşnav4=Zhongyan |paşnav5=Zhang |pêşnav5=Qiao |paşnav6=Li |pêşnav6=Yongdong |tarîx=2017-10-16 |sernav=Variations of the effective elastic thickness over the Ross Sea and Transantarctic Mountains and implications for their structure and tectonics |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0040195117302937 |kovar=Tectonophysics |cild=717 |rr=127–138 |doi=10.1016/j.tecto.2017.07.011 |issn=0040-1951}}&lt;/ref&gt; Piraniya Antarktîkayê bi tebeqeyên qeşayê ya Antarktîkayê ve hatiye nixumandin ku bi navînî 1,9 km qalindahiya qeşayan hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fretwell |pêşnav=P. |paşnav2=Pritchard |pêşnav2=H. D. |paşnav3=Vaughan |pêşnav3=D. G. |paşnav4=Bamber |pêşnav4=J. L. |paşnav5=Barrand |pêşnav5=N. E. |paşnav6=Bell |pêşnav6=R. |paşnav7=Bianchi |pêşnav7=C. |paşnav8=Bingham |pêşnav8=R. G. |paşnav9=Blankenship |pêşnav9=D. D. |paşnav10=Casassa |pêşnav10=G. |paşnav11=Catania |pêşnav11=G. |paşnav12=Callens |pêşnav12=D. |paşnav13=Conway |pêşnav13=H. |paşnav14=Cook |pêşnav14=A. J. |paşnav15=Corr |pêşnav15=H. F. J. |tarîx=2013-02-28 |sernav=Bedmap2: improved ice bed, surface and thickness datasets for Antarctica |url=https://tc.copernicus.org/articles/7/375/2013/ |kovar=The Cryosphere |ziman=English |weşanger=Copernicus GmbH |cild=7 |hejmar=1 |rr=375–393 |doi=10.5194/tc-7-375-2013 |issn=1994-0416}}&lt;/ref&gt; Tebeqeya qeşayê ji xeynî ji xeynî çend oazanên li geliyên hişk ên McMurdo tevahiya parzemînê nixumandine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://antarcticsun.usap.gov/science/4184/ |sernav=The Antarctic Sun: News about Antarctica - The Lost Dry Valleys of the Polar Plateau |malper=antarcticsun.usap.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en |archive-date=2022-01-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220115223943/https://antarcticsun.usap.gov/science/4184/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Çend çemên qeşayî yên Antarktîkayê ku ber bi refên qeşayî yên Antarktîkayê ve diherikin, pêvajoyeke ku wekê dînamîkên tebeqeyên qeşayê hatine pênasekirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.gfdl.noaa.gov/ice-sheet-dynamics/ |sernav=Ice Sheet Dynamics – Geophysical Fluid Dynamics Laboratory |malper=www.gfdl.noaa.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31}}&lt;/ref&gt;

Antarktîkaya Rojhilat ji Coats Land, Queen Maud Land, Enderby Land, Mac. Robertson Land, Wilkes Land û Victoria Land pêk hatiye. Ji xeynî beşek piçûk, hemî deverên parzemînê di nav nîvkada rojhilat de ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctic Climate Evolution |paşnav=Florindo |pêşnav=Fabio |weşanger=Elsevier |tarîx=2008-10-10 |isbn=978-0-08-093161-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yUu-x70CZEcC |paşnav2=Siegert |pêşnav2=Martin}}&lt;/ref&gt; Li ser û dora Antarktîkayê gelek girav hene ku piraniya wan giravên volkanîk in û li gorî pîvanên jeolojîk pir ciwan in.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://figshare.utas.edu.au/articles/journal_contribution/Origin_and_evolution_of_the_sub-Antarctic_islands_the_foundation/24483391 |sernav=Quilty, Patrick Gerard |malper=figshare.utas.edu.au |roja-gihiştinê=2026-08-31 |doi=10.26749/rstpp.141.1.35}}&lt;/ref&gt; Îstîsnayên herî berbiçav giravên [[deşta Kerguelenê]] ne ku girava herî kevin li dora 40 milyon sal berê niha çêbûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Olierook |pêşnav=Hugo K. H. |paşnav2=Jourdan |pêşnav2=Fred |paşnav3=Merle |pêşnav3=Renaud E. |paşnav4=Timms |pêşnav4=Nicholas E. |paşnav5=Kusznir |pêşnav5=Nick |paşnav6=Muhling |pêşnav6=Janet R. |tarîx=2016-04-15 |sernav=Bunbury Basalt: Gondwana breakup products or earliest vestiges of the Kerguelen mantle plume? |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0012821X1630019X |kovar=Earth and Planetary Science Letters |cild=440 |rr=20–32 |doi=10.1016/j.epsl.2016.02.008 |issn=0012-821X}}&lt;/ref&gt;

Girê Vinson a li çiyayên Ellsworthê bi bilindahiya 4.892 mêtreyê bilindeya herî bilind ê Antarktîkayê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Hall Ball Kiwi Mountaineers From Mount Cook To Everest |paşnav=Monteath |pêşnav=Colin |weşanger=Cloudcap |tarîx=1997 |isbn=978-0-938567-42-4 |url=https://www.worldcat.org/title/38585390 |oclc=38585390}}&lt;/ref&gt; Çiyayê Erebusa li Girava Rossê volkana herî başûrî ya cîhanê ye û her roj nêzîkê 10 caran diteqe. Xweliya ji teqînên volkanîk 300 kîlometre dûrî kratera volkanîk hatiye dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/48987684 |sernav=Antarctica : an encyclopedia from Abbott ice shelf to zooplankton {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Delîlên hejmareke mezin ji volkanan di bin qeşayê de hene ku ger asta çalakiyê bilind bibe, dibe ku ji bo tebeqeya qeşayê xetereyek çêbike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: Earth's Own Ice World |url=https://archive.org/details/antarcticaearths0000carr |paşnav=Carroll |pêşnav=Michael |weşanger=Springer |tarîx=2018-05-16 |isbn=978-3-319-74623-4 |paşnav2=Lopes |pêşnav2=Rosaly}}&lt;/ref&gt; Qubeya qeşayê ya bi navê Dome Argus li Antarktîkaya Rojhilat e ku bi qasê bilindahiya 4.091 metreyan bilind ew û qada qeşayê ya herî bilind ê Antarktîkayê ye. Ev gir yek ji cihên herî sar û hişk ên cîhanê ye ku germahî ya li vir heya −90 °C ê dadikeve û barîna salane jî bi qasê 1-3 sm ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica And The Arctic Circle, A Geographic Encyclopedia Of The Earth's Polar Regions |tarîx=2014-04-01 |url=http://archive.org/details/antarctica-and-the-arctic-circle-2-volumes-a-geographic-encyclopedia-of-the-earths-polar-regions}}&lt;/ref&gt;

== Dîroka jeolojîk ==
Ji dawiya serdema meoproterozoîkê heta serdema kretasyeyê, Antarktîka beşek ji superparzemîna [[Gondwana|Gondwanayê]] bû û parzemîn bi pêvajoya tevgerên Antarktîkaya îro ji ber ku Gondwana hêdî hêdî ji hev perçe bûye, li dora 183 milyon sal berê îro ava bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctic News Clips |weşanger=National Science Foundation |tarîx=1995 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=HcTrAAAAMAAJ&amp;pg=PA109}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}&lt;/ref&gt; Di demek dirêj a serdema fanerozoyîkê de Antarktîka xwedî avhewayek tropîkal ê nerm bû û ew bi daristanên berfireh nixumandî bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Klages |pêşnav=Johann P. |paşnav2=Salzmann |pêşnav2=Ulrich |paşnav3=Bickert |pêşnav3=Torsten |paşnav4=Hillenbrand |pêşnav4=Claus-Dieter |paşnav5=Gohl |pêşnav5=Karsten |paşnav6=Kuhn |pêşnav6=Gerhard |paşnav7=Bohaty |pêşnav7=Steven M. |paşnav8=Titschack |pêşnav8=Jürgen |paşnav9=Müller |pêşnav9=Juliane |paşnav10=Frederichs |pêşnav10=Thomas |paşnav11=Bauersachs |pêşnav11=Thorsten |paşnav12=Ehrmann |pêşnav12=Werner |paşnav13=van de Flierdt |pêşnav13=Tina |paşnav14=Pereira |pêşnav14=Patric Simões |paşnav15=Larter |pêşnav15=Robert D. |tarîx=2020 |sernav=Temperate rainforests near the South Pole during peak Cretaceous warmth |url=https://www.nature.com/articles/s41586-020-2148-5 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=580 |hejmar=7801 |rr=81–86 |doi=10.1038/s41586-020-2148-5 |issn=1476-4687}}&lt;/ref&gt;
=== Serdema paleozoyîkê (539–252 milyon sal berê) ===
[[Wêne:Glossopteris sp. (fossil leaf) (Permian; Antarctica) 1 (49063572172) (cropped).jpg|thumb|300px|Ji serdema permeya  Antarktîkayê pelgeke ''Glossopteris sp.'' yê]]
Germbûna berdewam bûye sedem ku piraniya Gondwanayê ziwa bibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Vegetation of Antarctica Through Geological Time |paşnav=Cantrill |pêşnav=David J. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012-11-22 |isbn=978-0-521-85598-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=sOGH4xaioRUC |paşnav2=Poole |pêşnav2=Imogen}}&lt;/ref&gt; Di serdema triyasiyê de Antarktîka ji aliyê cûreyeke giyayên bi tov (pteridosperms) ve serdest bû ku ji cinsê Dicroidiumê bûn ku wekê daran mezin dibûn. Florayên din ên triasiyê ginkgophytes, sîkadofites, darên konîfer û sphenopsid bûn. Tetrapod (ajaleke çar ling) cara yekem di serdema triyasiya destpêkê de li Antarktîkayê hatine dîtin û fosîlên herî kevn ên naskirî di formasyona fremouw a çiyayên Transantarktîkê de hatine dîtin. Sînapsîd (ku wekê &quot;xijendeyên mîna memikdaran&quot; jî têne zanîn) cureyên wekê Lystrosaurus di nav de hebû û di serdema triyasiya destpêkê de zêde bûn.

Nîvgirava Antarktîkayê di serdema jurasiyê de (206 heta 146 milyon sal berê) dest bi avakirina xwe kiriye. Afrîka di serdema jurasiyê li de dora 160 milyon sal berê ji Antarktîkayê dabeş bûye û piştre jî di serdema kretasiya destpêkê de nîvgirava Hindistanê (nêzîkî 125 milyon sal berê) ji heman parzemînan dabeş bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Rolland |pêşnav=Yann |paşnav2=Bernet |pêşnav2=Matthias |paşnav3=van der Beek |pêşnav3=Peter |paşnav4=Gautheron |pêşnav4=Cécile |paşnav5=Duclaux |pêşnav5=Guillaume |paşnav6=Bascou |pêşnav6=Jérôme |paşnav7=Balvay |pêşnav7=Mélanie |paşnav8=Héraudet |pêşnav8=Laura |paşnav9=Sue |pêşnav9=Christian |paşnav10=Ménot |pêşnav10=René-Pierre |tarîx=2019-01-15 |sernav=Late Paleozoic Ice Age glaciers shaped East Antarctica landscape |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0012821X18306460 |kovar=Earth and Planetary Science Letters |cild=506 |rr=123–133 |doi=10.1016/j.epsl.2018.10.044 |issn=0012-821X}}&lt;/ref&gt; Piştê kêmbûna qeşayê di nîvê duyem ê serdema permiyana destpêkê de, erd ji aliyê glossopterids (komeke nebatan a tovkirî ya nemabûyî ya bê xizmên zindî) ve serdest bû ku nebata herî berbiçav Glossopteris bû ku dareke wekê ku di axên tijî av de şîn dibe, hatiye şîrove kirin ku depoyên komirê yên berfireh çêkirine. Nebatên din ên ku di dema Permiyeyê de li Antarktîkayê hatine dîtin ''Cordaitales'', ''sphenopsids'', ''ferns'' û ''lycophytes'' in.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Vegetation of Antarctica Through Geological Time |paşnav=Cantrill |pêşnav=David J. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012-11-22 |isbn=978-0-521-85598-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=sOGH4xaioRUC |paşnav2=Poole |pêşnav2=Imogen}}&lt;/ref&gt; Di dawiya serdema permiyeyê de avhewa li ser piraniya [[Gondwana|Gondwanayê]] hişktir û germtir bûye û ekosîstemên daristanên ''glossopteridan'' wekê beşek ji bûyera tunebûna permî-triyasî hilweşiyane.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Past Antarctica: Paleoclimatology and Climate Change |paşnav=Franganillo |pêşnav=Marc Oliva i |weşanger=Elsevier Science &amp; Technology |tarîx=2020 |isbn=978-0-12-817925-3 |paşnav2=Fernandez |pêşnav2=Jesus Ruiz}}&lt;/ref&gt; Di serdema paleozoyîkê de ti delîl tinene ku nîşan bide ka tetrapod li Antarktîkê jiyane an na.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web |url=https://pubs.usgs.gov/of/2007/1047/ea/of2007-1047ea047.pdf |sernav=Collinson, James; William R., Hammer (2007). Migration of Triassic tetrapods to Antarctica (PDF). 10th International Symposium on Antarctic Earth Sciences.}}&lt;/ref&gt;

=== Serdema mezozoîkê (252–66 milyon sal berê) ===
{{Multiple image
| width  = 150
| image1 = Opening of western Indian Ocean 150 Ma.png
| image2 = Opening of South Atlantic 126 Ma.png
| image3 = Opening of South Atlantic 83 Ma.png
| footer = Perçebûna suoerparzemîna Gondwanayê; li dora 150 milyon sal berê (wêneya 1em), li dora 126 milyon sal berê (wêneya 2em) û li dora 83 milyon sal berê (wêneya 3em)
|}}
Germbûna berdewam piraniya Gondwanayê zuwa kiriye. Di serdema triyasiyê de, Antarktîka ji aliyê fernên tovkirî (pteridosperms) ve serdest bû ku beşek cinsê dicroidium bûn ku wekê daran mezin dibûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Icehouse to hothouse: floral turnover, the Permian–Triassic crisis and Triassic vegetation |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012 |rr=105–160 |isbn=978-0-521-85598-3 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Cantrill |pêşnavê-edîtor=David J. |url=https://www.cambridge.org/core/books/vegetation-of-antarctica-through-geological-time/icehouse-to-hothouse-floral-turnover-the-permiantriassic-crisis-and-triassic-vegetation/2A62935F027160A42A76FDD1199FA5C3 |paşnavê-edîtor2=Poole |pêşnavê-edîtor2=Imogen |doi=10.1017/CBO9781139024990.004}}&lt;/ref&gt; Florayên din ên serdema triyasiyê ginkgophytes, sîkadofît, konîfer û sphenopsîdan bûn. Tetrapod cara yekem di serdema triyasiya destpêkê de li Antarktîkayê hatine dîtin û fosîlên herî kevn ên naskirî di formasyona fremouw a [[Rêzeçiyayên Transantarktîk|çiyayên Transantarktîkê]] de hatin dîtin.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; Sînapsîd (ku wekî &quot;xijendeyên mîna memikan&quot; jî têne zanîn) cureyên wek ''Lystrosaurus'' vedihewîne û di serdema triyasiya destpêkê de gelek zêdetir bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Early Evolutionary History of the Synapsida |paşnav=Kammerer |pêşnav=Christian F. |weşanger=Springer London, Limited |tarîx=2013 |isbn=978-94-007-6841-3 |paşnav2=Angielczyk |pêşnav2=Kenneth D. |paşnav3=Fröbisch |pêşnav3=Jörg}}&lt;/ref&gt;

Nîvgirava Antarktîkayê di serdema jurasiyê de (206 heta 146 milyon sal berê) dest bi avakirina xwe kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Birkenmajer |pêşnav=K. |tarîx=1994 |sernav=Evolution of the Pacific margin of the northern Antarctic Peninsula: an overview |url=https://link.springer.com/10.1007/BF00210547 |kovar=Geologische Rundschau |ziman=en |cild=83 |hejmar=2 |rr=309–321 |doi=10.1007/BF00210547 |issn=0016-7835}}&lt;/ref&gt; Afrîka di serdema jurayê de li dora 160 milyon sal berê ji Antarktîkayê dabeş bûye û piştre di derdema kretasye ya destpêkê de (dora 125 milyon sal berê) [[nîvgirava Hindistanê]] ji hev dabeş bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Gaina |pêşnav=Carmen |paşnav2=Müller |pêşnav2=R. Dietmar |paşnav3=Brown |pêşnav3=Belinda |paşnav4=Ishihara |pêşnav4=Takemi |paşnav5=Ivanov |pêşnav5=Sergey |tarîx=2007-07-01 |sernav=Breakup and early seafloor spreading between India and Antarctica |url=https://doi.org/10.1111/j.1365-246X.2007.03450.x |kovar=Geophysical Journal International |cild=170 |hejmar=1 |rr=151–169 |doi=10.1111/j.1365-246X.2007.03450.x |issn=0956-540X}}&lt;/ref&gt; Darên ginkgo, konîfer, Bennettitale, nebatên poçikê hespan, fern û sikad di wê demê de pir bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Vegetation of Antarctica Through Geological Time |paşnav=Cantrill |pêşnav=David J. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012-11-22 |isbn=978-0-521-85598-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=sOGH4xaioRUC |paşnav2=Poole |pêşnav2=Imogen}}&lt;/ref&gt; Nêzîkê 80 milyon sal berê nebatên kulîlkdar bûne komên nebatan ên herî cihêreng ên li ser parzemînê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Barreda |pêşnav=Viviana D. |paşnav2=Palazzesi |pêşnav2=Luis |paşnav3=Olivero |pêşnav3=Eduardo B. |tarîx=2019 |sernav=When flowering plants ruled Antarctica: evidence from Cretaceous pollen grains |url=https://nph.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/nph.15823 |kovar=New Phytologist |ziman=en |cild=223 |hejmar=2 |rr=1023–1030 |doi=10.1111/nph.15823 |issn=0028-646X}}&lt;/ref&gt; Her çiqas darên behîvê yên başûr (Nothofagus) ber bi dawiya kretasyeyê ve berbiçav bin jî li Antarktîkaya Rojava daristanên pelderzî di seranserê serdema kretasyeyê de (146–66 milyon sal berê) de serdest bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Crame |pêşnav=J. A. |tarîx=1989 |sernav=Origins and evolution of the Antarctic biota: an introduction |url=https://www.lyellcollection.org/doi/10.1144/GSL.SP.1989.047.01.01 |kovar=Geological Society, London, Special Publications |ziman=en |cild=47 |hejmar=1 |rr=1–8 |doi=10.1144/GSL.SP.1989.047.01.01 |issn=0305-8719}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the Antarctic |paşnav=Riffenburgh |pêşnav=Beau |weşanger=Routledge |tarîx=2006-10-25 |isbn=978-1-135-87866-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_mUPEAAAQBAJ}}&lt;/ref&gt; Her çiqas tenê çend cinsên dînezorên Antarktîkayê (Cryolophosaurus û Glacialisaurus, ji Formasyona Hanson a serdema jurasiya destpêka çiyayên Transantarktîkê&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.app.pan.pl/archive/published/app52/app52-657.pdf |sernav=Anatomy of a basal sauropodomorph dinosaur from the Early Jurassic Hanson Formation of Antarctica}}&lt;/ref&gt; û Antarctopelta, Trinisaura, Morrosaurus û Imperobator ji kretasya dereng a nîvgirava Antarktîkayê) hatine vegotin, Ammonît li deryayên li derdora Antarktîkayê pir belav bûn û dînezor jî hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Coria |pêşnav=Rodolfo A. |paşnav2=Moly |pêşnav2=Juan J. |paşnav3=Reguero |pêşnav3=Marcelo |paşnav4=Santillana |pêşnav4=Sergio |paşnav5=Marenssi |pêşnav5=Sergio |tarîx=2013-04-01 |sernav=A new ornithopod (Dinosauria; Ornithischia) from Antarctica |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0195667112001784 |kovar=Cretaceous Research |cild=41 |rr=186–193 |doi=10.1016/j.cretres.2012.12.004 |issn=0195-6671}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Rozadilla |pêşnav=Sebastián |paşnav2=Agnolin |pêşnav2=Federico L. |paşnav3=Novas |pêşnav3=Fernando E. |paşnav4=Aranciaga Rolando |pêşnav4=Alexis M. |paşnav5=Motta |pêşnav5=Matías J. |paşnav6=Lirio |pêşnav6=Juan M. |paşnav7=Isasi |pêşnav7=Marcelo P. |tarîx=2016-01-01 |sernav=A new ornithopod (Dinosauria, Ornithischia) from the Upper Cretaceous of Antarctica and its palaeobiogeographical implications |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0195667115300677 |kovar=Cretaceous Research |cild=57 |rr=311–324 |doi=10.1016/j.cretres.2015.09.009 |issn=0195-6671}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Ely |pêşnav=Ricardo C. |paşnav2=Case |pêşnav2=Judd A. |tarîx=2019-09-01 |sernav=Phylogeny of a new gigantic paravian (Theropoda; Coelurosauria; Maniraptora) from the Upper Cretaceous of James Ross Island, Antarctica |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0195667118300120 |kovar=Cretaceous Research |cild=101 |rr=1–16 |doi=10.1016/j.cretres.2019.04.003 |issn=0195-6671}}&lt;/ref&gt;

=== Serdema senozoyîkê (66–10 milyon sal berê) ===
[[Wêne:Eocene-Paleocene-circumpolar.svg|thumb|Pêkhatina herika çerxa derdorî ya Antarktîkayê ji perçebûna dawî ya pira bejahî ya Antarktîkayê]]
Di destpêka serdema paleojenê de girêdana pira bejahî ya pira Antarktîkayê, Antartîkayê bi Amerîkaya Başûr û her wiha bi başûrê rojhilatê Awistralyayê ve berdewam kiriye. Fauna ji formasyona La Mesetaya li nîvgirava Antarktîkayê ku dîroka wê vedigere serdema eosenê, pir dişibihe faunayên wekhev ên Amerîkaya Başûr ku ajalên wekê ajalên bi kîsik (marsupials), xenarthran, lîtoptern û ungulatesê bi sim û her wiha gondwanatheres û dibe ku meridiolestidans hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=History of Terrestrial Mammals in South America: How South American Mammalian Fauna Changed from the Mesozoic to Recent Times |paşnav=Defler |pêşnav=Thomas |weşanger=Springer |tarîx=2018-12-19 |isbn=978-3-319-98449-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-HWADwAAQBAJ}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Gelfo |pêşnav=Javier N. |paşnav2=Goin |pêşnav2=Francisco |paşnav3=Bauzá |pêşnav3=Nicolá |paşnav4=Reguero |pêşnav4=Marcelo |tarîx=2019-09-01 |sernav=The fossil record of Antarctic land mammals: commented review and hypotheses for future research |url=https://www.researchgate.net/publication/337086325_The_fossil_record_of_Antarctic_land_mammals_commented_review_and_hypotheses_for_future_research |kovar=researchgate.net |rr=274–292 |doi=10.13679/j.advps.2019.0021}}&lt;/ref&gt; Hatiye texmînkirin ku ajalên bi kîsik di destpêka eosenê de ji Amerîkaya Başûr bi rêya Antarktîkayê belavê Awistralyayê bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Eldridge |pêşnav=Mark D B |paşnav2=Beck |pêşnav2=Robin M D |paşnav3=Croft |pêşnav3=Darin A |paşnav4=Travouillon |pêşnav4=Kenny J |paşnav5=Fox |pêşnav5=Barry J |tarîx=2019-05-23 |sernav=An emerging consensus in the evolution, phylogeny, and systematics of marsupials and their fossil relatives (Metatheria) |url=https://doi.org/10.1093/jmammal/gyz018 |kovar=Journal of Mammalogy |cild=100 |hejmar=3 |rr=802–837 |doi=10.1093/jmammal/gyz018 |issn=0022-2372}}&lt;/ref&gt;

Nêzîkê 53 milyon sal berê Awistralya û Gîneya Nû ji Antarktîkayê veqetiyane û deriyê Tazmanyayê vebûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Ball |pêşnav=Philip |paşnav2=Eagles |pêşnav2=Graeme |paşnav3=Ebinger |pêşnav3=Cynthia |paşnav4=McClay |pêşnav4=Ken |paşnav5=Totterdell |pêşnav5=Jennifer |tarîx=2013 |sernav=The spatial and temporal evolution of strain during the separation of Australia and Antarctica |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/ggge.20160 |kovar=Geochemistry, Geophysics, Geosystems |ziman=en |cild=14 |hejmar=8 |rr=2771–2799 |doi=10.1002/ggge.20160 |issn=1525-2027}}&lt;/ref&gt; Modelên erdnîgariya Antarktîkayê nîşan didin ku ev herikîn û her wiha çerxa paşvegerê ya xwedî kirinê ji ber kêmbûna asta CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;yê çêbûye û bûye sedema afirandina qeşayên piçûk û qeşayên mayînde yên cemserî.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=England |pêşnav=Matthew H. |paşnav2=Hutchinson |pêşnav2=David K. |paşnav3=Santoso |pêşnav3=Agus |paşnav4=Sijp |pêşnav4=Willem P. |tarîx=2017-08-01 |sernav=Ice–Atmosphere Feedbacks Dominate the Response of the Climate System to Drake Passage Closure |url=https://journals.ametsoc.org/view/journals/clim/30/15/jcli-d-15-0554.1.xml |kovar=Journal of Climate |cild=30 |hejmar=15 |rr=5775–5790 |doi=10.1175/JCLI-D-15-0554.1 |issn=0894-8755}}&lt;/ref&gt; Her ku asta CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;yê zêdetir kêm bûye, qeşayê dest bi berfirehbûneke bilez kiriye û cihê daristanên ku heta wê demê Antarktîkayê vedişartin girtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=DeConto |pêşnav=Robert M. |paşnav2=Pollard |pêşnav2=David |tarîx=2003 |sernav=Rapid Cenozoic glaciation of Antarctica induced by declining atmospheric CO2 |url=https://www.nature.com/articles/nature01290 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=421 |hejmar=6920 |rr=245–249 |doi=10.1038/nature01290 |issn=1476-4687}}&lt;/ref&gt; Ekosîstemên tundrayê li Antarktîkayê heta 14 û 10 milyon sal berê niha hebûna xwe berdewam kirine û piştre sarbûna zêdetir bûye sedema tunekirina van tundrayan.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Ashworth |pêşnav=Allan C. |paşnav2=Erwin |pêşnav2=Terry L. |tarîx=2016 |sernav=Antarctotrechus balli sp. n. (Carabidae, Trechini): the first ground beetle from Antarctica |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5126512/ |kovar=ZooKeys |hejmar=635 |rr=109–122 |doi=10.3897/zookeys.635.10535 |issn=1313-2989 |pmc=5126512 |pmid=27917060}}&lt;/ref&gt;

=== Serdema hemdem ===
Her çiqas jeolojiya Antarktîkayê bi piranî ji aliyê qeşaya parzemînî ve hatibe veşartin jî, parzemîn dikare bi teknîkên wekê ji hestkirina ji dûr ve, radara ku di bin erdê de derbas dibe û wêneyên satelîtê werin lêkolîn kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Pour |pêşnav=Amin Beiranvand |paşnav2=Park |pêşnav2=Yongcheol |paşnav3=Park |pêşnav3=Tae-Yoon S. |paşnav4=Hong |pêşnav4=Jong Kuk |paşnav5=Hashim |pêşnav5=Mazlan |paşnav6=Woo |pêşnav6=Jusun |paşnav7=Ayoobi |pêşnav7=Iman |tarîx=2018-06-01 |sernav=Regional geology mapping using satellite-based remote sensing approach in Northern Victoria Land, Antarctica |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S187396521730107X |kovar=Polar Science |cild=16 |rr=23–46 |doi=10.1016/j.polar.2018.02.004 |issn=1873-9652}}&lt;/ref&gt; Ji aliyê jeolojîk ve, Antarktîkaya Rojava pir dişibihe Andên Amerîkaya Başûr.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Antarctica and the southern oceans |paşnav=Stonehouse |pêşnav=B. |weşanger=J. Wiley |tarîx=2002 |isbn=978-0-471-98665-2 |cih=Chichester, West Sussex, England, Hoboken, NJ |kesên-din=Bernard Stonehouse |url=https://www.worldcat.org/title/50285217 |oclc=50285217}}&lt;/ref&gt; Nîvgirava Antarktîkayê bi bilindbûna jeolojîk û veguherîna sedîmentên binê deryayê ku veguheriye kevirên metamorfîk, çêbûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Tectonic setting and evolution of the James Ross Basin, northern Antarctic Peninsula |paşnav=Elliot |pêşnav=David H. |weşanger=Geological Society of America |tarîx=1988-01-01 |rr=0 |isbn=978-0-8137-1169-0 |paşnavê-edîtor=Feldmann |pêşnavê-edîtor=Rodney M. |url=https://doi.org/10.1130/MEM169-p541 |paşnavê-edîtor2=Woodburne |pêşnavê-edîtor2=Michael O. |doi=10.1130/MEM169-p541}}&lt;/ref&gt;

Antarktîkaya Rojava bi yekbûna çend plakayên parzemînî çêbûye ku di encamê de hejmarek rêzeçiyayên li herêmê çêbûne ku rêzeçiyayên herî berbiçav çiyayên Ellsworthê bûn. Hebûna sîstema rift a Antarktîkaya Rojava bûye sedema volkanîzma li ser sinorê di navbera Antarktîkaya Rojava û Rojhilat de û her wiha bûye sedema çêbûna çiyayên Transantarktîkê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}&lt;/ref&gt;

Antarktîka Rojhilat ji aliyê jeolojîk ve devereke pirreng e. Avabûna Antarktîka Rojhilat di serdema arkeyî (4.000 –2.500 milyon sal berê) de dest pê kiriye û di serdema kambriyê de rawestiyaye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctic Marine Geology |paşnav=Anderson |pêşnav=J. B. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-521-13168-1}}&lt;/ref&gt; Herêm li ser kratoneke kevirî hatiye avakirin ku bingeha  mertala prekambriyê ava kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}&lt;/ref&gt; Li ser bingehê komir û kevirên qûmê, kevirên kilsinî û şêl hene ku di serdemên devonî û jurasiyê de hatine danîn ku çiyayên Transantarktîkê çêbikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Chapter 2 The Geology and Geomorphology of Antarctica |weşanger=Elsevier |tarîx=1987-01-01 |rr=7–42 |cild=16 |paşnavê-edîtor=Campbell |pêşnavê-edîtor=I. B. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0166248108701508 |series=Developments in Soil Science |paşnavê-edîtor2=Claridge |pêşnavê-edîtor2=G. G. C. |doi=10.1016/S0166-2481(08)70150-8}}&lt;/ref&gt; Li deverên peravê çiyayên wekê rêzeçiyayê Shackletonê û Vîktorya Land û hinek şikestekên tektonîk çêbûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Paxman |pêşnav=Guy J. G. |paşnav2=Jamieson |pêşnav2=Stewart S. R. |paşnav3=Ferraccioli |pêşnav3=Fausto |paşnav4=Bentley |pêşnav4=Michael J. |paşnav5=Forsberg |pêşnav5=Rene |paşnav6=Ross |pêşnav6=Neil |paşnav7=Watts |pêşnav7=Anthony B. |paşnav8=Corr |pêşnav8=Hugh F. J. |paşnav9=Jordan |pêşnav9=Tom A. |tarîx=2017 |sernav=Uplift and tilting of the Shackleton Range in East Antarctica driven by glacial erosion and normal faulting |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/2016JB013841 |kovar=Journal of Geophysical Research: Solid Earth |ziman=en |cild=122 |hejmar=3 |rr=2390–2408 |doi=10.1002/2016JB013841 |issn=2169-9356}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Salvini |pêşnav=Francesco |paşnav2=Brancolini |pêşnav2=Giuliano |paşnav3=Busetti |pêşnav3=Martina |paşnav4=Storti |pêşnav4=Fabrizio |paşnav5=Mazzarini |pêşnav5=Francesco |paşnav6=Coren |pêşnav6=Franco |tarîx=1997 |sernav=Cenozoic geodynamics of the Ross Sea region, Antarctica: Crustal extension, intraplate strike-slip faulting, and tectonic inheritance |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1029/97JB01643 |kovar=Journal of Geophysical Research: Solid Earth |ziman=en |cild=102 |hejmar=B11 |rr=24669–24696 |doi=10.1029/97JB01643 |issn=2156-2202}}&lt;/ref&gt;

Komir cara yekem li Antarktîkayê li nêzîkê çiyayên Beardmoreyê ji aliyê Frank Wild ve di sefera Nimrod de di sala 1907an de hatiye tomar kirin û tê zanîn ku komirê pileya nizm li gelek deverên çiyayên Transantarktîkê heye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}&lt;/ref&gt; Çiyayên prens Charles depoyên hesinê vedihewînin û li Deryaya Rossê jî qadên neftê û gaza xwezayî hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Times |pêşnav=Walter Sullivan Special to The New York |tarîx=1976-12-19 |sernav=Soviet Team Finds a ‘Mountain of Iron’ in Antarctica |url=https://www.nytimes.com/1976/12/19/archives/soviet-team-finds-a-mountain-of-iron-in-antarctica.html |roja-gihiştinê=2026-09-02 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt;
== Avhewa ==
[[Wêne:Fryxellsee Opt.jpg|thumb|Dîmenek ji qeşaya şîn ku gola Fryxell a li qirax ên çiyayên Transantarktîkê nixumandiye]]
Antarktîka parzemîna herî sar, parzemîna herî bi bahoz û parzemîna herî hişk ê Dinyayê ye.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |sernav=Antarctica |roja-gihiştinê=2026-09-01 |archive-date=2022-05-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220509192134/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Li nêzîkê peravên parzemînê, germahî di havînê de dikare ji 10 °C ê derbas bibe û di mehên zivistanê de heya -40 °C dadikeve. Li ser deverên bilind ên navendî, germahî di mehên havînê de dikare heya -30 °C dakeve û di mehên zivistanê de jî germahiya heman deverê heya -80 °C ê dadikeve.

Germahiya hewayê ya xwezayî ya herî nizm a ku li ser Erdê hatiye tomarkirin di 21ê tîrmeha sala 1983an de li stasyona Vostok a Rûsyayê li Antarktîkayê bi qasê -89.2 °C hatiye tomarkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Turner |pêşnav=John |paşnav2=Anderson |pêşnav2=Phil |paşnav3=Lachlan-Cope |pêşnav3=Tom |paşnav4=Colwell |pêşnav4=Steve |paşnav5=Phillips |pêşnav5=Tony |paşnav6=Kirchgaessner |pêşnav6=Amélie |paşnav7=Marshall |pêşnav7=Gareth J. |paşnav8=King |pêşnav8=John C. |paşnav9=Bracegirdle |pêşnav9=Tom |paşnav10=Vaughan |pêşnav10=David G. |paşnav11=Lagun |pêşnav11=Victor |paşnav12=Orr |pêşnav12=Andrew |tarîx=2009 |sernav=Record low surface air temperature at Vostok station, Antarctica |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1029/2009JD012104 |kovar=Journal of Geophysical Research: Atmospheres |ziman=en |cild=114 |hejmar=D24 |doi=10.1029/2009JD012104 |issn=2156-2202}}&lt;/ref&gt; Di sala 2010an de bi rêya satelîta germahiyeke hewayê germahiya parzemînê bi qasê −94.7 °C hatiye tomar kirin lêbelê dibe ku ji ev rêje ji sermaya li ser rûyê erdê bi bandor bûye ku li bilindahiya 2 mêtre li jorê rûyê erdê nehatiye tomar kirin ku ji bo tomarên fermî yên germahiya hewayê tê xwestin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.usatoday.com/story/weather/2013/12/10/antarctica-cold-record/3950019/ |sernav=Antarctica records unofficial coldest temperature ever |malper=USA TODAY |roja-gihiştinê=2026-09-02 |ziman=en-US |paşnav=Rice |pêşnav=Doyle}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.antarctica.gov.au/about-antarctica/weather-and-climate/weather/ |sernav=Antarctic weather – Australian Antarctic Program |malper=www.antarctica.gov.au |tarîx=2019-02-18 |roja-gihiştinê=2026-09-02 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Ji ber ku piraniya Antarktîkayê ji asta deryayê ji 3.000 mêtre bilindtir e, Antarktîka ji herêma Arktîkê sartir e. Germahiya Okyanûsa Arktîkê bi rêya qeşaya deryayê ya Arktîkê ber bi parzemînê ve hatiye veguhastin û bi awayê hewaya li herêma Arktîkê nerm dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Climatology |paşnav=Rohli |weşanger=Jones &amp; Bartlett Learning |tarîx=2017-06-05 |isbn=978-1-284-11998-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=umokDwAAQBAJ |paşnav2=Vega |pêşnav2=Anthony J.}}&lt;/ref&gt;

Antarktîka çoleke cemserî ye ku barîna parzemînê kêm e. Parzemîn salane bi navînî nêzîkê 150 mm av werdigire ku bi piranî bi awayê şilopeyê ye. Deverên navxweyî hişktir e û di tevahiya salê herî zêde bi qasê 50 mm baran werdigire lê herêmên peravê bi gelemperî ji 200 mm zêdetir baran werdigirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Climatology |paşnav=Rohli |weşanger=Jones &amp; Bartlett Learning |tarîx=2017-06-05 |isbn=978-1-284-11998-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=umokDwAAQBAJ |paşnav2=Vega |pêşnav2=Anthony J.}}&lt;/ref&gt; Li çend deverên qeşaya şîn, ba û sublîmasyon ji berfa ku dibare zêdetir berfê radike. Li geliyên hişk, heman bandor li ser bingehek kevirî çêdibe ku dibe sedema jîngeheke bêber û hişk.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fountain |pêşnav=Andrew G. |paşnav2=Nylen |pêşnav2=Thomas H. |paşnav3=Monaghan |pêşnav3=Andrew |paşnav4=Basagic |pêşnav4=Hassan J. |paşnav5=Bromwich |pêşnav5=David |tarîx=2010 |sernav=Snow in the McMurdo Dry Valleys, Antarctica |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/joc.1933 |kovar=International Journal of Climatology |ziman=en |cild=30 |hejmar=5 |rr=633–642 |doi=10.1002/joc.1933 |issn=1097-0088}}&lt;/ref&gt;
=== Cudahiyên herêmî ===
Antarktîkaya Rojhilat ji ber bilindahiya xwe ya bilind ve ji Antarktîkaya Rojava sartir e. Eniyên hewayê bi zêde derbasê deverên navendî yên parzemînê nabin ku ev jî dibe sedem ku navenda parzemînê sar û hişk bimînin û dibe sedema ku bayên deverê bi leza nerm bimînin. Barîna berfa li beşa perava Antarktîkayê barîneke pir gelemperî ye ku li wir di nav 48 demjimêran de berf dikare bi qasê 1.22 mêtreyê bibare. Li qiraxa parzemînê, bayên katabatîk ên bihêz ên ji platoya cemserî pir caran bi hêza bahozê çêdibin. Di mehên havînê de ji ber ku her roj 24 demjimêrên tîrêjên rojê li wir tên wergirtin, li Cemsera Başûr ji ekvatorê zêdetir tîrêjên rojê digihîjin rûyê erdê.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;
=== Guherîna avhewayê ===
[[Wêne:20201210 Antarctica ice mass variation - NASA GRACE-en.svg|thumb|Guherîna navînî ya girseya qeşaya Antarktîkê ku ji sala 2002an vir ve salane bi qasî 100 milyar ton e]]
Tevê devera xwe yê îzolekirî, Antarktîka di dehsalên dawî de ji ber belavbûna gazên serayê, germ bûye û hinek ji beşên qeşayên xwe winda kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Singh |pêşnav=Hansi A. |paşnav2=Polvani |pêşnav2=Lorenzo M. |tarîx=2020-10-08 |sernav=Low Antarctic continental climate sensitivity due to high ice sheet orography |url=https://www.nature.com/articles/s41612-020-00143-w |kovar=npj Climate and Atmospheric Science |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=3 |hejmar=1 |rr=39 |doi=10.1038/s41612-020-00143-w |issn=2397-3722}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Casado |pêşnav=Mathieu |paşnav2=Hébert |pêşnav2=Raphaël |paşnav3=Faranda |pêşnav3=Davide |paşnav4=Landais |pêşnav4=Amaelle |tarîx=2023 |sernav=The quandary of detecting the signature of climate change in Antarctica |url=https://www.nature.com/articles/s41558-023-01791-5 |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=13 |hejmar=10 |rr=1082–1088 |doi=10.1038/s41558-023-01791-5 |issn=1758-6798}}&lt;/ref&gt; Antarktîkaya Rojava ji sala 1950an heta sala 2000an di heyamên dehsalan de ji 0,1 °C zêdetir germ bûye û nîvgirava Antarktîkayê ya ku li ber çavan e ji nîvê sedsala 20an vir ve bi qasê 3 °C germ bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://discoveringantarctica.org.uk/climate-change/impacts-of-climate-change/ |sernav=Impacts of climate change |malper=Discovering Antarctica |roja-gihiştinê=2026-09-02 |ziman=en-GB}}&lt;/ref&gt; Antarktîkaya Rojhilat ku li gorî Antarktîkaya Rojava sar e û avhewaya deverê sekan (stabîl) heta salên 2000î germahî nîşan nedaye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Clem |pêşnav=Kyle R. |paşnav2=Fogt |pêşnav2=Ryan L. |paşnav3=Turner |pêşnav3=John |paşnav4=Lintner |pêşnav4=Benjamin R. |paşnav5=Marshall |pêşnav5=Gareth J. |paşnav6=Miller |pêşnav6=James R. |paşnav7=Renwick |pêşnav7=James A. |tarîx=2020 |sernav=Record warming at the South Pole during the past three decades |url=https://www.nature.com/articles/s41558-020-0815-z |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=10 |hejmar=8 |rr=762–770 |doi=10.1038/s41558-020-0815-z |issn=1758-6798}}&lt;/ref&gt; Li dora Antarktîkayê, Okyanûsa Başûr ji her okyanûseke din zêdetir germahiya okyanûsê kişandiye û li kûrahiyên bi qasê 2.000 mêtreyan germbûneke berbiçav çêbûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Bourgeois |pêşnav=Timothée |paşnav2=Goris |pêşnav2=Nadine |paşnav3=Schwinger |pêşnav3=Jörg |paşnav4=Tjiputra |pêşnav4=Jerry F. |tarîx=2022-01-17 |sernav=Stratification constrains future heat and carbon uptake in the Southern Ocean between 30°S and 55°S |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8764023/ |kovar=Nature Communications |cild=13 |hejmar=1 |rr=340 |doi=10.1038/s41467-022-27979-5 |issn=2041-1723 |pmc=8764023 |pmid=35039511}}&lt;/ref&gt; Li dora Antarktîka Rojava, okyanûs ji sala 1955an vir ve bi qasê 1 °C germ bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://discoveringantarctica.org.uk/climate-change/impacts-of-climate-change/ |sernav=Impacts of climate change |malper=Discovering Antarctica |roja-gihiştinê=2026-09-02 |ziman=en-GB}}&lt;/ref&gt;

Germbûna [[Okyanûsa Başûr]] a li dora Antarktîkayê bûye sedema qelsbûn an jî hilweşîna refikên qeşayên ku li derveyî qeşayan digeriyan û hevsengiya wan pêk dianiyan. Her çiqas perê qeşayên Antarktîkaya Rojhilat ku berdewam dike ku li hundirê welêt qeşayê zêde bike jî gelek cemedên peravê giraniya xwe winda dikin û paşve dikişin ku ev jî dibe sedema windabûna giştî ya qeşayên li seranserê Antarktîkayê.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Cite web |url=https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/downloads/report/IPCC_AR6_WGI_Chapter09.pdf |sernav=Chapter 9: Ocean, Cryosphere and Sea Level Change}}&lt;/ref&gt; Hatiye payîn ku heta sala 2100an ku windabûna qeşaya li Antarktîkayê bi qasê 11 santî metreyan bilindbûna asta deryayê ya gerdûnî zêde bike.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt; Bi germbûna zêdetir re îhtimala bêîstîqrariyê pir zêdetir dibe û dikare bilindbûna asta deryayê ya gerdûnî ya sedsala 21ê du caran zêdetir bike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Bamber |pêşnav=Jonathan L. |paşnav2=Oppenheimer |pêşnav2=Michael |paşnav3=Kopp |pêşnav3=Robert E. |paşnav4=Aspinall |pêşnav4=Willy P. |paşnav5=Cooke |pêşnav5=Roger M. |tarîx=2019-06-04 |sernav=Ice sheet contributions to future sea-level rise from structured expert judgment |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6561295/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=116 |hejmar=23 |rr=11195–11200 |doi=10.1073/pnas.1817205116 |issn=1091-6490 |pmc=6561295 |pmid=31110015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Horton |pêşnav=Benjamin P. |paşnav2=Khan |pêşnav2=Nicole S. |paşnav3=Cahill |pêşnav3=Niamh |paşnav4=Lee |pêşnav4=Janice S. H. |paşnav5=Shaw |pêşnav5=Timothy A. |paşnav6=Garner |pêşnav6=Andra J. |paşnav7=Kemp |pêşnav7=Andrew C. |paşnav8=Engelhart |pêşnav8=Simon E. |paşnav9=Rahmstorf |pêşnav9=Stefan |tarîx=2020-05-08 |sernav=Estimating global mean sea-level rise and its uncertainties by 2100 and 2300 from an expert survey |url=https://www.nature.com/articles/s41612-020-0121-5 |kovar=npj Climate and Atmospheric Science |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=3 |hejmar=1 |rr=18 |doi=10.1038/s41612-020-0121-5 |issn=2397-3722}}&lt;/ref&gt;

Ava heliyayî ya nû ya ji qeşayê ava binê Antarktîkayê ya şor firk dike û şaneya jêrîn a gera serûbinkirina Okyanûsa Başûr (SOOC) qels dike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Silvano |pêşnav=Alessandro |paşnav2=Rintoul |pêşnav2=Stephen Rich |paşnav3=Peña-Molino |pêşnav3=Beatriz |paşnav4=Hobbs |pêşnav4=William Richard |paşnav5=van Wijk |pêşnav5=Esmee |paşnav6=Aoki |pêşnav6=Shigeru |paşnav7=Tamura |pêşnav7=Takeshi |paşnav8=Williams |pêşnav8=Guy Darvall |tarîx=2018 |sernav=Freshening by glacial meltwater enhances melting of ice shelves and reduces formation of Antarctic Bottom Water |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5906079/ |kovar=Science Advances |cild=4 |hejmar=4 |rr=eaap9467 |doi=10.1126/sciadv.aap9467 |issn=2375-2548 |pmc=5906079 |pmid=29675467}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Pan |pêşnav=Xianliang L. |paşnav2=Li |pêşnav2=Bofeng F. |paşnav3=Watanabe |pêşnav3=Yutaka W. |tarîx=2022-01-10 |sernav=Intense ocean freshening from melting glacier around the Antarctica during early twenty-first century |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8748732/ |kovar=Scientific Reports |cild=12 |hejmar=1 |rr=383 |doi=10.1038/s41598-021-04231-6 |issn=2045-2322 |pmc=8748732 |pmid=35013425}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/downloads/report/IPCC_AR6_WGI_Chapter09.pdf |sernav=Chapter 9: Ocean, Cryosphere and Sea Level Change}}&lt;/ref&gt; Her çiqas bandorên tevahî tê payîn ku di nav çend sedsalan de çêbibin jî, li gorî hinek lêkolînan, hilweşîna tevahî ya SOOCê dikare di navbera 1.7 °C û 3 °C germbûna gerdûnî de çêbike. Ev barîna kêm ê li nîvkada başûr û barîna zêde yê li nîvkada bakur, dibe sedema kêmbûna masîgirî ya li Okyanûsa Başûr û hilweşîna potansiyel a hinek ekosîstemên deryayî vedigire.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2023-03-29 |sernav='Dramatic' changes to Southern Ocean by 2050 likened to The Day After Tomorrow plot |url=https://www.abc.net.au/news/2023-03-30/dramatic-south-ocean-circulation-changes-study/102154690 |roja-gihiştinê=2026-09-03 |xebat=ABC News |ziman=en-AU}}&lt;/ref&gt; Her çiqas gelek cureyên Antarktîkayê nehatibin keşifkirin jî, zêdebûna flora Antarktîkayê ya belgekirî heye û ji u bo parastina jîngeheke guncavê faunayên mezin ên wekê pengûenan zehmetî hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Roland |pêşnav=Thomas P. |paşnav2=Bartlett |pêşnav2=Oliver T. |paşnav3=Charman |pêşnav3=Dan J. |paşnav4=Anderson |pêşnav4=Karen |paşnav5=Hodgson |pêşnav5=Dominic A. |paşnav6=Amesbury |pêşnav6=Matthew J. |paşnav7=Maclean |pêşnav7=Ilya |paşnav8=Fretwell |pêşnav8=Peter T. |paşnav9=Fleming |pêşnav9=Andrew |tarîx=2024 |sernav=Sustained greening of the Antarctic Peninsula observed from satellites |url=https://www.nature.com/articles/s41561-024-01564-5 |kovar=Nature Geoscience |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=17 |hejmar=11 |rr=1121–1126 |doi=10.1038/s41561-024-01564-5 |issn=1752-0908}}&lt;/ref&gt; Helandina erdên cemed girtî dibe ku ji bo erdên bê cemed bibe sedema gazên serayê û qirêjiya cemedgirtî ya berê ku bi helandinê re derdikeve holê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Potapowicz |pêşnav=Joanna |paşnav2=Szumińska |pêşnav2=Danuta |paşnav3=Szopińska |pêşnav3=Małgorzata |paşnav4=Polkowska |pêşnav4=Żaneta |tarîx=2019-02-15 |sernav=The influence of global climate change on the environmental fate of anthropogenic pollution released from the permafrost: Part I. Case study of Antarctica |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S004896971833612X |kovar=Science of The Total Environment |cild=651 |rr=1534–1548 |doi=10.1016/j.scitotenv.2018.09.168 |issn=0048-9697}}&lt;/ref&gt; Germbûna Antarktîkayê û guhertinên têkildar di gera Okyanûsa Başûr de dikarin bandorê li şêwazên avhewayê yên li hinek deverên Afrîkayê jî bikin ku dikare bandor li barîna herêmî û guherîna germahiyê bike.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Meredith, M. P.; et al. (2025). Antarctica and the Earth System. Routledge. pp. 1–18.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Trisos, C. H.; et al. (2022). Climate Change 2022: Impacts, Adaptation and Vulnerability. Cambridge University Press. pp. 1285–1455.}}&lt;/ref&gt;

Ger germahî ji asta sala 2020an 2 °C kêmtir nebe, ihtimal heye ku qata qeşayê ya Antarktîkaya Rojava bi tevahî bihele.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Lau |pêşnav=Sally C. Y. |paşnav2=Wilson |pêşnav2=Nerida G. |paşnav3=Golledge |pêşnav3=Nicholas R. |paşnav4=Naish |pêşnav4=Tim R. |paşnav5=Watts |pêşnav5=Phillip C. |paşnav6=Silva |pêşnav6=Catarina N. S. |paşnav7=Cooke |pêşnav7=Ira R. |paşnav8=Allcock |pêşnav8=A. Louise |paşnav9=Mark |pêşnav9=Felix C. |paşnav10=Linse |pêşnav10=Katrin |paşnav11=Strugnell |pêşnav11=Jan M. |tarîx=2023-12-22 |sernav=Genomic evidence for West Antarctic Ice Sheet collapse during the Last Interglacial |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.ade0664 |kovar=Science |weşanger=American Association for the Advancement of Science |cild=382 |hejmar=6677 |rr=1384–1389 |doi=10.1126/science.ade0664}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Naughten |pêşnav=Kaitlin A. |paşnav2=Holland |pêşnav2=Paul R. |paşnav3=De Rydt |pêşnav3=Jan |tarîx=2023 |sernav=Unavoidable future increase in West Antarctic ice-shelf melting over the twenty-first century |url=https://www.nature.com/articles/s41558-023-01818-x |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=13 |hejmar=11 |rr=1222–1228 |doi=10.1038/s41558-023-01818-x |issn=1758-6798}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Garbe |pêşnav=Julius |paşnav2=Albrecht |pêşnav2=Torsten |paşnav3=Levermann |pêşnav3=Anders |paşnav4=Donges |pêşnav4=Jonathan F. |paşnav5=Winkelmann |pêşnav5=Ricarda |tarîx=2020 |sernav=The hysteresis of the Antarctic Ice Sheet |url=https://www.nature.com/articles/s41586-020-2727-5 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=585 |hejmar=7826 |rr=538–544 |doi=10.1038/s41586-020-2727-5 |issn=1476-4687}}&lt;/ref&gt; Hatiye payîn ku windabûna vê qata qeşayê heye bi tevahî ji holê rabe ev pêvajo bi qasê 500 û 13.000 sal berxwe bide.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-09-03 |ziman=en |doi=10.1126/science.abn7950}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://climatetippingpoints.info/2022/09/09/climate-tipping-points-reassessment-explainer/ |sernav=Exceeding 1.5°C global warming could trigger multiple climate tipping points – paper explainer |malper=climatetippingpoints.info |tarîx=2022-09-09 |roja-gihiştinê=2026-09-03 |ziman=en |paşnav=dvdmckay}}&lt;/ref&gt; Ger qeşaya bilind hilweşe dibe ku asta deryayê bi qasê 3,3 mêtre bilind bibe û bi helandina qeşayên li ser çiyayan qeşayên bilind jî dibe ku asta deryayê bi qasê 4,3 metreyan bilind bike.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.the-cryosphere.net/7/375/2013/tc-7-375-2013.pdf |sernav=Bedmap2: improved ice bed, surface and thickness datasets for Antarctica}}&lt;/ref&gt; Qata qeşaya Antarktîkaya Rojhilat ku li gorî deverên qeşayî yên din gelek aram e tenê dikare bi qasê 0,5 mête heta 0,9 mêtreyê asta deryayê bilind bike ku ev jî beşek piçûk ê ji bilind bûna 53,3 mêtreyan e ku di tevahiya helandina qata qeşayê de pêk tê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Crotti |pêşnav=Ilaria |paşnav2=Quiquet |pêşnav2=Aurélien |paşnav3=Landais |pêşnav3=Amaelle |paşnav4=Stenni |pêşnav4=Barbara |paşnav5=Wilson |pêşnav5=David J. |paşnav6=Severi |pêşnav6=Mirko |paşnav7=Mulvaney |pêşnav7=Robert |paşnav8=Wilhelms |pêşnav8=Frank |paşnav9=Barbante |pêşnav9=Carlo |paşnav10=Frezzotti |pêşnav10=Massimo |tarîx=2022-09-10 |sernav=Wilkes subglacial basin ice sheet response to Southern Ocean warming during late Pleistocene interglacials |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9464198/ |kovar=Nature Communications |cild=13 |hejmar=1 |rr=5328 |doi=10.1038/s41467-022-32847-3 |issn=2041-1723 |pmc=9464198 |pmid=36088458}}&lt;/ref&gt; Ji ber ku germahiya gerdûnî li dora 3°C  zêde bûye, deverên xeternak ên wekê Hewza Wilkes û Hewza Aurora dibe ku di nav 2.000 salan de bimînin di bin avê de&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-09-03 |ziman=en |doi=10.1126/science.abn7950}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://climatetippingpoints.info/2022/09/09/climate-tipping-points-reassessment-explainer/ |sernav=Exceeding 1.5°C global warming could trigger multiple climate tipping points – paper explainer |malper=climatetippingpoints.info |tarîx=2022-09-09 |roja-gihiştinê=2026-09-03 |ziman=en |paşnav=dvdmckay}}&lt;/ref&gt; û dibe ku li van deveran bilindbûna asta deryayê bigihîje 6,4 metreyan.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Pan |pêşnav=Linda |paşnav2=Powell |pêşnav2=Evelyn M. |paşnav3=Latychev |pêşnav3=Konstantin |paşnav4=Mitrovica |pêşnav4=Jerry X. |paşnav5=Creveling |pêşnav5=Jessica R. |paşnav6=Gomez |pêşnav6=Natalya |paşnav7=Hoggard |pêşnav7=Mark J. |paşnav8=Clark |pêşnav8=Peter U. |tarîx=2021 |sernav=Rapid postglacial rebound amplifies global sea level rise following West Antarctic Ice Sheet collapse |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8087405/ |kovar=Science Advances |cild=7 |hejmar=18 |rr=eabf7787 |doi=10.1126/sciadv.abf7787 |issn=2375-2548 |pmc=8087405 |pmid=33931453}}&lt;/ref&gt; 

=== Tenikbûna tebeqeya ozonê ===
[[Wêne:NASA and NOAA Announce Ozone Hole is a Double Record Breaker.png|thumb|Wêneya qula herî mezin a di tebeqeya ozonê de ku di meha îlona sala 2006an de hatiye tomarkirin]]
Zanyaran ji salên 1970an vir ve li ser qata ozona di atmosfera li jor ê Antarktîkayê lêkolîn dikin. Di sala 1985an de zanyarên brîtanî li ser daneyên ku wan li stasyona lêkolîn a Halley ya li ser çemê cemeda Brunt berhev kiribûn dixebitin, wan qadeke mezin a bi rêjeya ozonê ya nizm li ser Antarktîkayê keşiv kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://physicstoday.aip.org/features/the-antarctic-ozone-hole-an-update |sernav=The Antarctic ozone hole: An update |malper=PHYSICS TODAY |tarîx=2014-07-01 |roja-gihiştinê=2026-09-07 |ziman=en |doi=10.1063/PT.3.2449}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Schiermeier |pêşnav=Quirin |tarîx=2009-08-01 |sernav=Atmospheric science: Fixing the sky |url=https://www.nature.com/articles/460792a |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=460 |hejmar=7257 |rr=792–795 |doi=10.1038/460792a |issn=1476-4687}}&lt;/ref&gt; 'Qula tebeqeya ozonê' hema hema tevahiya parzemînê vedigire û di meha îlona sala 2006an de gihîştiye asta xwe ya herî mezin ku bûyera herî dirêj a mayînde ye,&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Bates |pêşnav=Sofie |tarîx=2020-10-30 |sernav=Large, Deep Antarctic Ozone Hole Persisting into November |url=https://www.nasa.gov/feature/goddard/2020/large-deep-antarctic-ozone-hole-persisting-into-november/ |roja-gihiştinê=2026-09-07 |xebat=NASA |ziman=en}}&lt;/ref&gt; di sala 2020an de pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://wmo.int/media/news/record-breaking-2020-ozone-hole-closes |sernav=Record-breaking 2020 ozone hole closes |malper=World Meteorological Organization |tarîx=2021-01-06 |roja-gihiştinê=2026-09-07 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Ev tenikbûna tebeqeya ozonê ji ber belavbûna klorofluorokarbon û halonên di atmosferê de çêdibe ku ev made tebeqeya ozonê bi gazên din perçe dikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=The Ozone Hole - British Antarctic Survey |url=https://www.bas.ac.uk/data/our-data/publication/the-ozone-layer/ |roja-gihiştinê=2026-09-07 |xebat=British Antarctic Survey |ziman=en-GB}}&lt;/ref&gt; 

Şert û mercên pir sar ên Antarktîkayê bûne sedem ku ewrên stratosferîk ên cemserî çêbibin. Ewr wekê katalîzator ji bo reaksiyonên kîmyewî tevdigerin ku di dawiyê de dibin sedema hilweşîna ozonê.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://csl.noaa.gov/assessments/ozone/2010/twentyquestions/Q10.pdf |sernav=Q10: Why has an &quot;ozone hole&quot; appeared over Antarctica when ozone-depleting substances are present throughout the stratosphere?}}&lt;/ref&gt; Protokola Montreal a sala 1987an belavbûna madeyên ku ozonê kêm dikin sinordar kiriye. Tê pêşbînîkirin ku qula ozon an li jor ê Antarktîkayê hêdî hêdî winda bibe ku heta salên 2060î tê payîn ku asta ozonê vegere nirxên ku herî dawî ya ku di salên 1980î de hatine tomarkirin.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://ozone.unep.org/sites/default/files/2019-05/SAP-2018-Assessment-report.pdf |sernav=World Meteorological Organization Global Ozone Research and Monitoring Project—Report No. 58: Scientific Assessment of Ozone Depletion 2018}}&lt;/ref&gt;

Di heman demê de tenikbûna ozonê dikare di stratosferê de bibe sedema sarbûna bi qasê 6 °C ê. Sarbûn girseya cemserî xurt dike û bi vî awayî rê li ber derketina hewaya sar a nêzîkê Cemsera Başûr digire ku ev jî di encamê de girseya parzemînî ya tebeqeya qeşaya Antarktîkaya Rojhilat sar dike. Herêmên li derdora Antarktîkayê, bi taybetî nîvgirava Antarktîkayê rastî germahiyên bilindtir tên ku ev yek jî helîna qeşayê bileztir dike. Ev model destnîşan dikin ku tenikbûna ozonê û bandora vorteksa cemserî ya zêde dibe ku dibe sedema zêdebûna dirêjahiya qeşaya deryayê jî pêvajoyeke ji destpêka çavdêriya di dawiya salên 1970î ve heta sala 2014an berdewam kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Schiermeier |pêşnav=Quirin |tarîx=2009-08-01 |sernav=Atmospheric science: Fixing the sky |url=https://www.nature.com/articles/460792a |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=460 |hejmar=7257 |rr=792–795 |doi=10.1038/460792a |issn=1476-4687}}&lt;/ref&gt; Ev model destnîşan dikin ku kêmbûna ozonê û bandora vorteksa cemserî ya ku zêde dibe, dibe ku ji ber sedema zêdebûna dirêjahiya qeşaya deryayê jî be ku ji dema destpêkirina çavdêriyên di dawiya salên 1970î heta sala 2014an berdewam kiriye. Ji wî demê ve rûbera qeşaya deryaya Antarktîkayê bi awayekê bilez kêm bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Parkinson |pêşnav=Claire L. |tarîx=2019-07-16 |sernav=A 40-y record reveals gradual Antarctic sea ice increases followed by decreases at rates far exceeding the rates seen in the Arctic |url=https://www.pnas.org/doi/full/10.1073/pnas.1906556116 |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences |weşanger=Proceedings of the National Academy of Sciences |cild=116 |hejmar=29 |rr=14414–14423 |doi=10.1073/pnas.1906556116 |pmc=6642375 |pmid=31262810}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Chung |pêşnav=Eui-Seok |paşnav2=Kim |pêşnav2=Seong-Joong |paşnav3=Timmermann |pêşnav3=Axel |paşnav4=Ha |pêşnav4=Kyung-Ja |paşnav5=Lee |pêşnav5=Sang-Ki |paşnav6=Stuecker |pêşnav6=Malte F. |paşnav7=Rodgers |pêşnav7=Keith B. |paşnav8=Lee |pêşnav8=Sun-Seon |paşnav9=Huang |pêşnav9=Lei |tarîx=2022 |sernav=Antarctic sea-ice expansion and Southern Ocean cooling linked to tropical variability |url=https://www.nature.com/articles/s41558-022-01339-z |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=12 |hejmar=5 |rr=461–468 |doi=10.1038/s41558-022-01339-z |issn=1758-6798}}&lt;/ref&gt;
== Biyocûre ==
Tê dîtin piraniya cureyên li Antarktîkayê cisnê cureyên ku bi milyonan salan berê li wir jiyane ne ne. Ji ber vê yekê hatiye payîn ku ev cûre ji gelek çerxên qeşayê sax mane ku cure di demên avhewaya pir sar de li deverên germtir ên îzolekirî yên wekê deverên bi germahiya jeotermal an jî deverên ku di seranserê avhewaya sar de bê qeşa mane, sax mane.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Past Antarctica: Paleoclimatology and Climate Change |paşnav=Franganillo |pêşnav=Marc Oliva i |weşanger=Elsevier Science &amp; Technology |tarîx=2020 |isbn=978-0-12-817925-3 |paşnav2=Fernandez |pêşnav2=Jesus Ruiz}}&lt;/ref&gt;
=== Fauna ===
[[Wêne:Kaiserpinguine mit Jungen.jpg|thumb|Dîmenek ji pengûenên împerator û cûcik ên wan]]
Kermêşa bêfirîn ''Belgica antarctica'', ajala herî mezin e ku bi tevahî ajaleke bejayî ya li Antarktîkayê ye ku digihîje mezinahiya 6 mîlîmetreyê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.units.miamioh.edu/cryolab/education/antarcticbestiary_terrestrial.htm#Belgica |sernav=Antarctic Bestiary -  Terrestrial |malper=www.units.miamioh.edu |roja-gihiştinê=2026-09-07}}&lt;/ref&gt;

Krîla Antarktîkayê ku di komên mezin de kom dibe, cureya bingehîn a ekosîstema [[Okyanûsa Başûr]] e û [[Organîzm|organîzmayeke]] xwarina girîng ê ajalên wekê balîna, fok, fokên pilingî, fokên bi mû, masiyên qeşayê û gelek cureyên çûkên wekê pengûen û albatrosê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}&lt;/ref&gt; Hinek cureyên ajalên deryayî hene û rasterast an nerasterast bi fîtoplanktonê ve girêdayî ne. [[Jiyana deryayî]] ya Antarktîkayê pengûen, balînayên şîn, orka, masiyên mezin û fokên bi mû vedihewîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Ancel |pêşnav=André |paşnav2=Beaulieu |pêşnav2=Michaël |paşnav3=Gilbert |pêşnav3=Caroline |tarîx=2013-01-01 |sernav=The different breeding strategies of penguins: A review |url=https://comptes-rendus.academie-sciences.fr/biologies/articles/10.1016/j.crvi.2013.02.002/ |kovar=Comptes Rendus. Biologies |ziman=en |cild=336 |hejmar=1 |rr=1–12 |doi=10.1016/j.crvi.2013.02.002 |issn=1768-3238}}&lt;/ref&gt; Foka Antarktîkayê di sedsalên 18 û 19an de ji ber çermê wan ji aliyê nêçîrvanên fokên ku ji Dewletên Yekbûyî û Keyaniya Yekbûyî hatine bi awayekê zêde hatine girtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Marine biology: its accomplishment and future prospect |paşnav=Mauchline |pêşnav=John |weşanger=Elsevier, University of Tokyo Press, Exclusive sales rights for the U.S.A. and Canada Elsevier Science Pub. Co. |tarîx=1991 |isbn=978-0-444-98696-2 |cih=Amsterdam, New York, [Tokyo], New York, NY, U.S.A |kesên-din=J. Mauchline, Takahisa Nemoto}}&lt;/ref&gt; [[Foka leopar|Fokên pilingî]] di ekosîstema Antarktîkayê de nêçîrvanên herî baş in û ji bo lêgerîna xwarinê li seranserê Okyanûsa Başûr digerin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Staniland |pêşnav=Iain J. |paşnav2=Ratcliffe |pêşnav2=Norman |paşnav3=Trathan |pêşnav3=Philip N. |paşnav4=Forcada |pêşnav4=Jaume |tarîx=2018 |sernav=Long term movements and activity patterns of an Antarctic marine apex predator: The leopard seal |url=https://journals.plos.org/plosone/article?id=10.1371/journal.pone.0197767 |kovar=PLOS ONE |ziman=en |weşanger=Public Library of Science |cild=13 |hejmar=6 |rr=e0197767 |doi=10.1371/journal.pone.0197767 |issn=1932-6203 |pmc=5988266 |pmid=29870541}}&lt;/ref&gt;

Nêzîkê 40 cureyên çûkan hene ku li Antarktîkayê an jî nêzî Antarktîkayê dîjîn ku di nav wan de cureyên petrelan, penguenan, kormoran û kevok hene. Çend cureyên çûkan ên din serdana okyanûsa li dora Antarktîkê dikin ku di nav wan de hinek ji wan ku bi gelemperî li Arktîkê dijîn hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Diseases of Antarctic Seabirds |paşnav=Woods |pêşnav=R. |weşanger=Springer |tarîx=2009 |rr=35–55 |isbn=978-3-540-93923-8 |cih=Berlin, Heidelberg |paşnavê-edîtor=Kerry |pêşnavê-edîtor=Knowles R. |url=https://doi.org/10.1007/978-3-540-93923-8_3 |paşnav2=Jones |pêşnav2=H. I. |paşnav3=Watts |pêşnav3=J. |paşnav4=Miller |pêşnav4=G. D. |paşnav5=Shellam |pêşnav5=G. R. |paşnavê-edîtor2=Riddle |pêşnavê-edîtor2=Martin |doi=10.1007/978-3-540-93923-8_3}}&lt;/ref&gt; Pengûena împerator tekane pengûen e ku di zivistanê de li Antarktîkayê cucikê xwe dertînin; ew û pengûena Adelie ji hemî pengûen ên din dûrtir li başûr cûcik ên xwe dertînin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Ancel |pêşnav=André |paşnav2=Beaulieu |pêşnav2=Michaël |paşnav3=Gilbert |pêşnav3=Caroline |tarîx=2013-01-01 |sernav=The different breeding strategies of penguins: A review |url=https://comptes-rendus.academie-sciences.fr/biologies/articles/10.1016/j.crvi.2013.02.002/ |kovar=Comptes Rendus. Biologies |ziman=en |cild=336 |hejmar=1 |rr=1–12 |doi=10.1016/j.crvi.2013.02.002 |issn=1768-3238}}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:Sterna vittata - Antarctica I.jpg|thumb|Dîmena teyrekî Antarktîkayê (Sterna vittata) li ser keştîyeke binavbûyî li Girava Enterprise sekiniye]]
Di sala 2010an de hêjmara populasyona jiyana deryayî ya ku ji aliyê nêzîkê 500 lêkolîneran ve di dema sala cemserî vavneteweyî de hatiye kirin, hate weşandin. Hatiye diyarkirin ku di lêkolînê de zêdetirî 235 organîzmayên deryayî li her du herêmên cemserî yên cuda dijîn û bi vê awayê di navbera devereke bi qasê 12.000 kîlometre ye, dijîn. Ajalan mezin ên wekê hinek balîna û çûk salane vê rêwîtiyê dikin. Formên jiyanê ya biçûktir ên wekê xiyar û şemalokên azad ên avjen, di herdu okyanûsên cemser de jî têne dîtin. Faktorên ku dikarin di belavbûna wan de bibin alîkar, cûdahiyên germahiyê di navbera okyanûsa kûr ê li cemseran û ekvatorê de ne ku ji 5 °C ê zêdetir nebin û pergalên sereke yên herikînê an kemerên veguhastinên deryayî yên ku dikarin hêk û larvayan veguhezînin in.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2009-02-15 |sernav=Ice oceans 'are not poles apart' |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/7888558.stm |roja-gihiştinê=2026-09-07 |ziman=en-GB}}&lt;/ref&gt;

Di meha çileya sala 2025an de dabeş bûna çiyayê mezin ên cemedê A-84 (ku bi mezinahiya xwe dişibihe bajarê Şîkagoyê) ji Shela Cemeda George VI derfetek kêm peyda kiriye ku bikaranîna keştiyên binavî yên robotîk, qata deryaya di bin refikên cemed ên li ser avê de were keşifkirin. Lêkolîneran di kûrahiyên heta 1300 metreyan de ekosîstemên bi awayekê neçaverêkirî mercanên mezin, singer ên kevnar, masiyên cemedê, pîrî yên mezin ên deryayî û heta heştpê hatine dîtin, kifş kirine. Dibe ku ev ekosîstem cureyên nû yên ku bi sedsalan veşartî mane û ji aliyê herikînên okyanûs ên ku xurekê hildigirin ve hatine xwedîkirin, vedihewînin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://schmidtocean.org/thriving-antarctic-ecosystems-found-in-wake-of-recently-detached-iceberg/ |sernav=Thriving Antarctic Ecosystems Found in Wake of Recently Detached Iceberg |malper=Schmidt Ocean Institute |tarîx=2025-03-20 |roja-gihiştinê=2026-09-07 |ziman=en-US |paşnav=Mock-Bunting |pêşnav=Logan}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.theweather.com/news/science/antarctica-a-84-iceberg-calving-reveals-incredible-ecosystem-never-before-seen-by-humans.html |sernav=Antarctica: A-84 Iceberg Calving Reveals Incredible Ecosystem Never Before Seen by Humans |malper=Meteored US |tarîx=2025-04-02 |roja-gihiştinê=2026-09-07 |ziman=en-US}}&lt;/ref&gt;

=== Flora ===
Di seranserê dîroka xwe de Antarktîka gelek jiyana cûreyên nebatan dîtiye. Di serdema kretasye de li parzemîn  ekosîstemek fern-conifer ê serdest hebû ku di dawiya heman serdemê de veguheriye daristaneke barana nerm. Di dema neojena sartir de (17–2,5 milyon sal berê) ekosîstemeke tundrayê cihê daristanên baranê girtiye. Avhewaya Antarktîkaya îro rê nadeye ku nebatên li parzemînê zêde belav bibin. Hewaya sar ê zêde, bêwespiya axê û kêmbûna şilebûna hewayê û tîrêjên rojê mezinbûna nebatan asteng dike ku bûye sedema cûrbecûrbûna cureyan a kêm bibin û belavbûna wan kêm bibin. Floraya parzemînê bi piranî ji brîofîtan pêk dihatin ku di nav de 25 cureyên nebatên kezeba sor û 100 cureyên nebatên kevzê hebûn. Sê cureyên riwekên kulîlkdar hene ku hemî li Nîvgirava Antarktîkayê têne dîtin. Di nav van riwekan de Deschampsia antarctica (giyayê porî yê Antarktîkayê), Colobanthus quitensis ( înciyê yê Antarktîkayê) û Poa annua cureyeke ji derveyî parzemînê hatiye (giyayê şîn ê salane) hene.
=== Organîzmayên din ===
Ji 700 cureyên algeyê ku li Antarktîkayê hene, nêzîkê nîvê wan fîtoplanktonên deryayî ne. Algeyê berfê yên pirreng bi taybetî di havînê de li herêmên peravê pir in. Ji ber ku av cemed digire hemî xwê ya avê (ava şor) ji avê diavêje derve û ji ber ku ev ava şor di nav depoyên ava şor de kom dibe, mîkroorganîzmayên razayî jî vedihewîne. Her wiha heta cemeda deryayê jî dikare komên ekolojîk ên bêhempa vehewîne. Dema ku qeşa dest bi helandinê dike, depoyên ava şor fireh dibin û dikarin bi hev re kanalên ava şor çêbikin û kevza di hindurê depoyan de dikarin ji nû ve şiyar bibin û heta cemidîna din ji nû ve geş bibin.

Di heman demê de di ava deryayê de bakterî heta 800 mêtre di bin qeşayê de hatine dîtin. Hatiye texmînkirin ku di nav ava di bin erdê Gola Vostokê de komeke bakteriyên xwemalî heye. Hatiye texmînkirin ku hebûna jiyanê li wir argumana ihtimala jiyanê li ser heyva Jupiterê Europa zêde dike û dibe ku di bin qalikê xwe yê qeşayê de av hebe. Di avên pir alkalîn ên Gola Unterseeyê de komek ji bakteriyên ekstremofîl hatiye dîtin. Belavbûna zîndewerên pir berxwedêr ên ku li deverên wiha yê nemêvanperwer dijîn dikare argumana ji bo jiyana ji derveyî erdê di jîngehên sar û dewlemend bi metanê de hê jî zêdetir bike.

=== Parastina jîngehê ===
[[Wêne:Antarctica, pollution, environment, Russia, Bellingshausen 1.JPG|thumb|Dîmenek ji bermahiyên li ser perava li stasyona Bellingshausen a li Girava King George ku di sala 1992an de hatiye kişandin]]
Yekem peymana navneteweyî ji bo parastina biyolojîk a cihêrengiya Antarktîkayê di sala 1964an de hatiye pejirandin. Masîgirtina zêde ya populasyona krîl (ajalek e ku di ekosîstema Antarktîkayê de roleke mezin dilîze) bûye sedem ku rayedar rêziknameyên li ser masîgiriyê derxînin. Peymana parastina çavkaniyên zindî yên deryayî yên Antarktîkayê, peymaneke navneteweyî ye ku di sala 1980an de ket meriyetê ku masîgiriyê bi rêk û pêk dike û bi yekê xaye dike ku têkiliyên ekolojîk biparêze. Tevê van rêziknameyan jî, masîgirtina neqanûnî, bi taybetî ya masiyê diranan ê Patagonian ê pir biqîmet ku li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê wekê levreşa Şîlî tê firotin wekê pirsgirêke dimîne.

Bi awayekê analojîk bi peymana masîgiriya sala 1980an ku peymaneke berdewamî ye, welatên bi pêşengiya Zelanda Nû û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê peymaneke li ser madenê danûstandin kirine. Ev peymana li ser rêkxistina çalakiyên çavkaniyên madenî yên Antarktîkayê di sala 1988an de hatiye pejirandin. Piştî kampanyayeke bi hêz ku ji aliyê rêxistinên jîngehê ve, pêşî Awistralyayê û piştre jî li Fransayê hatiye lidarxistin, biryar hatiye dayîn ku peymanê pesend nekin. Li cihê vê peymanê welatan bi protokola parastina jîngeha Antarktîkayê, peymana Antarktîkayê (protokola Madrîdê) pejirandine ku ev peymana ji bo parastina jîngeha Antarktîkayê di sala 1998an de ketiye meriyetê. Protokola Madrîdê hemî kolandinên kanên madenê qedexe kiriye û parzemînê wekê &quot;rezerveke xwezayî ya ji bo aştî û zanistê hatiye veqetandiye&quot; destnîşan kiriye.

Koma aktîvîstên jîngehê Greenpeace ji sala 1987an heta sala 1992an li Girava Rossê bingehek ava kiriye ku wekê beşek ji hewldana xwe ya ku parzemînê wekê wekê parkeke cîhanî radigihîne, diyar kiriye. Penageha balîneyên Okyanûsa Başûr di sala 1994an de ji aliyê komîsyona balîneyên navneteweyî ve hatiye damezrandin. Ev penageh ji devereke bi qasê 50 milyon km² (19 milyon mîlên çargoşe) pêk hatiye ku tevahiya parzemîna Antarktîkayê dorpêç dike. Her çiqas Japon ji bo armancên lêkolînê derbasê vê qadê bibe jî û nêçîra balîneyên bazirganî li herêmê qedexe be jî, nêçîra balîneyên bazirganî ji aliyê Japonê ve berdewam kiriye.

Tevê van parastinan, biyolojiya li Antarktîkayê hê jî ji ber çalakiyên mirovan di bin metirsiyê de ye. Herêmên bi taybetî parastî kêmtir ji %2ê herêmê digirin û ji bo heywanên ku populer in ji heywanên ku kêm têne dîtin parastineke baştir hatiye peydakirin. Di heman demê de herêmên parastî yên bejayî ji herêmên parastî yên deryayî zêdetir in. Ekosîstem ji ber gefên herêmî û gerdûnî bi bandor bûne ku bi taybetî di nav gefan de qirêjî, dagirkirina cureyên ne-xwemalî û bandorên cûrbecûr ên guherîna avhewayê hene.

== Dîroka keşif kirinê ==
Keştiyên keştîvan James Cook, HMS Resolution û Adventure, di 17ê çileya sala 1773an de, di kanûna sala 1773an de û dîsa di çileya sala 1774an de derbasê nav çembera Antarktîkayê bûye. Cook berî ku di çileya sala 1773an de li ber belavbûna qeşayan vekişe, bi qasê 120 km nêzîkê perava Antarktîkayê bûye. Di sala 1775an de, wî hebûna parzemîneke cemserî wekê &quot;îhtîmaleke&quot; dîtiye û di quncikeke din a rojnameya xwe de wiha nivîsandiye: &quot;[Ez] bi tundî bawer dikim û ji ihtîmaleke mezin e ku me beşek ji vê parzemînê dîtibe&quot;.
=== Sedsala 19an ===
Dibe ku di destpêka sedsala 19an de masîgirên fokê di nav masîgirên pêşîn de bûn ku nêzîkê bejahiya Antarktîkê bûne. Kevntirîn bermayiyên mirovan ku li herêma Antarktîkayê hatine dîtin, serê qoqê jineke ciwan bû ku li perava Yamana ya li Giravên Shetland Başûr hatibû dîtin û dibe ku ev jin di sala 1985an de hatiye dîtin.

Di demek dirêj de hatiye bawerkirin ku yekem kesê ku Antarktîka an jî qada qeşaya Antarktîkayê dîtiye, deryavanê brîtanî Edward Bransfield bû ku kaptanekî hêzên deryayî yên qraliyetê bû ku di 30ê çileya sala 1820an de serê nîvgirava Antarktîkayê keşif kiriye. Lêbelê kaptanekî hêza deryayî ya Împeratoriya Rûsyayê, Fabian Gottlieb von Bellingshausen, di 27ê çileyê de girseyeke mezin ên qeşaya Antarktîkê ku li ser avê disekinî dîtiye. Keştiya nêçîrvanî ya fokan a amerîkî Nathaniel Palmer ku keştiya wî ya nêçîrvaniya fokan di wê demê de li herêmê bû, dibe ku yekem kes e ku nîvgirava Antarktîkayê dîtiye.

Yekem ekspedîsyona Antarktîkayê ya Rûsyayê, bi serokatiya Bellingshausen û Mikhail Lazarev li ser keştiya 985 tonî ya Vostokê û keştiya piştgiriyê ya 530 tonî ya Mîrniyê, gihîştiye xalek di nav 32 km yê ji Queen Maud Land û di 27ê çileya sala 1820an de li cihê 69°21′28″S 2°14′50″W girseyeke qeşayê dîtine. Ev dîtin sê roj berê ku Bransfield axa nîvgirava Trînîtî ya Antarktîkayê ku perçeyeke bejahiyê ye bibîne û 10 meh berê ku Palmer di meha mijdara sala 1820an de vê deverê bibîne, pêk hatiye. Her çiqas hinek dîroknas vê îdiayê nepejirandibin jî, ji ber ku ti delîl tune ku Davis derketiye parzemîna Antarktîkayê daketiye, ne li giravek li deryayê, yekem çûyîna piştrastkirî yê li Antarktîkayê ji aliyê John Davis ku keştîvanê fokan a amerîkî yê bi eslê xwe îngilîzî bû pêk hatiye ku hatiye diyarkirin ev derketina parzemînê di 7ê sibata sala 1821ê de li pozikê Hughes Bay a Antarktîkayê pêk hatiye.

Di 22ê çileya sala 1840an de, du roj piştî keşfkirina perava rojavayê Giravên Balleny, hinek endamên koma sefera salên 1837–1840an a keşifgerê fransî Jules Dumont d'Urville derketine Giravên Dumoulin a li beravên Adélie Land û li wir wan hinek nimûneyên mîneral, alg û ajalan hildane, ala Fransayê bilind kirin û serweriya Fransayê li ser axê îdia kirine. Kaptanê amerîkî Charles Wilkes di salên 1838-1839an de seferek pêk aniye û yekem kes bû ku îdia kiriye ku wî ev parzemîn keşf kiriye. Efserê deryayî yê brîtanî James Clark Ross ferqne nekiriye ku tiştê ku wî wekê &quot;perçeyên cihêreng ên erdê yên ku vê dawiyê ji aliyê deryavanên amerîkî, fransî û îngilîz ve li ber çembera Antarktîkayê hatine keşifkirin&quot; bi nav kiriye, bi hev ve girêdayî bûn ku van deveran bi hevre parzemîneke kiriye. Keştiya kaşvê ya amerîkî Mercator Cooper di 26ê rêbendana sala 1853an de gihiştiye rojhilatê Antarktîkayê.

Dema ku keştiya nêçîrvaniya balînayan a norwêcî-swêdî ya Antarktîk di sala 1895an de gihîştiye pozikê Adareyê, yekem derketina piştrastkirî yê li ser girseya parzemîna Antarktîkayê pêk hatiye.
=== Sedsala 20an ===

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Commons|Antarctica|Antarktîka}}

{{Parzemîn}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}

[[Kategorî:Antarktîka| ]]
[[Kategorî:Cîhan]]
[[Kategorî:Parzemîn]]</text>
      <sha1>1cqs20iadf9vxia1dsc33bm1l3yqn3m</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Rastîparêzî</title>
    <ns>0</ns>
    <id>18971</id>
    <revision>
      <id>2093058</id>
      <parentid>1876950</parentid>
      <timestamp>2026-09-07T16:36:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RezanTovjin</username>
        <id>60</id>
      </contributor>
      <comment>Pêdiviya gotarê bi frehkirinê hebû.</comment>
      <origin>2093058</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19520" sha1="rchbyt1ni4pm00ahganeobvjcy50b1i" xml:space="preserve">'''Realîzm''' an bi navê xwe yê resen ê Kurdî '''Rastîparêzî''', yek ji kûrtirîn û bibandortirîn raman, helwest û rêbazên dîroka mirovahiyê ye ku li seranserê qadên felsefe, zanist, siyaset, hiqûq, hunerên dîtbarî û wêjeyê belav bûye.

== Pêşgotin û Têgîna Giştî ==

=== Koka Peyvê (Etîmolojî) ===
Peyva ''realîzm'' ji koka latînî ya peyva '''''res''''' (bi wateya &quot;tişt&quot;, &quot;heyber&quot;, &quot;rastî&quot; an &quot;heqîqet&quot;) û ya fransî '''''réalité''''' derketiye holê. Paşgira ''-îzm'' lê hatiye zêdekirin û wekî bizav an pergala baweriya bi rastiyê hatiye pênasekirin. Di zimanê Kurdî de peyva '''Rastîparêzî''' wek hevwateya wê ya herî zelal û xwerû tê bikaranîn ku ji &quot;rastî&quot; (heqîqet) û rayeka lêkera &quot;parastin / parêzî&quot; (helwesta li ser rastiyê rawestîn) pêk tê.

=== Çemka Gerdûnî ===
Di hemû waran de bingeha hevpar a realîzmê ev e:&lt;blockquote&gt;Hebûn, gerdûn û bûyer serbixwe ji zihn, hiş, xeyal, hêvî û daxwazên takekesî yên mirov hene; rastî tiştekî berbiçav e û mirov dikare bi riya çavdêrî, aqil, ezmûn û zanistê wê fêm bike û raber bike.&lt;/blockquote&gt;Li hemberî nêrînên wekî [[Îdealîzm|îdealîzmê]] (ku gerdûnê encama raman an ruhê dibîne), [[Romantîzm|romantîzmê]] (ku xeyal, hest û cîhanên xwerû yên navxweyî derdixe pêş) û [[Solîpsîzm|solîpsîzmê]] (ku tenê zihnê xwe rast dibîne), realîzm mirovan vedixwîne heqîqeta heyî ya li derve.

== Realîzm di Felsefe û Zanistê de ==
Di qada [[Felsefe|felsefeyê]] de realîzm ne tenê bizaveke serdemî ye, belkî yek ji pirsên sereke yên bûnzanî ([[ontolojî]]) û zanînzanî ([[epîstemolojî]]) ye.

=== Realîzma Ontolojîk û Epîstemolojîk ===

* '''Realîzma Ontolojîk (Heyînî)''': Dibêje cîhana fîzîkî serbixwe ji têgihîştina çavdêran heye. Heger ti mirovek li ser rûyê erdê nemîne jî, dar, ber, stêrk û zagonên xwezayê dê dîsa hebin.
* '''Realîzma Epîstemolojîk (Zanînî)''': Bawer dike ku hişê mirov dikare der barê vê cîhana serbixwe de zanyariyên rasteqîn û pêbawer bi dest bixe.

=== Nakokiya Platon û Arîstoteles ===

* '''Realîzma Platonîk (Realîzma Îdeayan)''': Li gorî [[Platon]], rastiya heqîqî di &quot;Cîhana Îdeayan&quot; (cîhana ramanên nemir û bêkêmasî) de ye. Heyberên ku em di cîhana fîzîkî de dibînin tenê sîberên neqediyayî yên wan îdeayan ne. Ji ber ku Platon bawer dikir îdeayên giştî li derveyî zihnê xwedî hebûneke serbixwe ne, ev nêrîn di felsefeyê de wek şêwazekî realîzmê tê qebûlkirin.
* '''Realîzma Arîstotelî (Realîzma Cewherî)''': Şagirtê wî [[Arîstoteles]] nêrîna mamosteyê xwe daxist ser rûyê erdê. Li gorî Arîstoteles, form û kereste (cewher) ji hev nayên qetandin; heqîqet di cîhana ezmûnî de, di nava van heyberên berbiçav de cih digire. Ev nêrîn bû bingeha lêkolîna biyolojîk û ezmûnî.

=== Şerê Têgehên Giştî di Serdema Navîn de ===
Di serdema navîn de gengeşiya herî mezin li ser &quot;têgehên giştî&quot; (wek mirovahî, qencî, daristan) bû:

* '''Realîstên Serdema Navîn''' (wek Anselmus): Digotin têgehên giştî xwedî hebûneke rasteqîn in.
* '''Nominalîst (Navparêz)''' (wek William of Ockham): Digotin têgehên giştî tenê nav û dengên devkî ne ku mirov li komên tiştan dikin, ti hebûneke wan a serbixwe di derveyî zihnê de nîne.

=== Realîzma Zanistî (Scientific Realism) ===
Di felsefeya zanistê ya hevdem de, realîzma zanistî diparêze ku baştirîn teoriyên me yên zanistî wêneya rastîn a cîhanê pêşkêş dikin. Tiştên ku bi çavan rasterast nayên dîtin jî (wek elektron, kwarq, gravîtasyon an qadên manyetîk) heqîqet in û tenê amûrên hesabkirinê nînin.

=== Realîzma Rexneyî (Critical Realism) ===
Fîlozofê nûjen [[Roy Bhaskar]] teoriyek bi navê &quot;Realîzma Rexneyî&quot; damezirand. Ev teorî dibêje ku cîhan ji qonax û kûrahiyên cuda pêk tê: ya ezmûnî (ya ku em hîs dikin), ya rasteqîn (ya ku diqewime çi em bibînin çi nebînin), û ya kûr (mekanîzma û pêkhateyên binyadî yên ku bûyeran diafirînin).

== Realîzm di Siyaset û Têkiliyên Navneteweyî de (Realpolitik) ==
Di [[zanistên siyasî]] û têkiliyên navneteweyî de, realîzm dibistaneke herî bihêz e ku siyasetê li ser heqîqeta hêz, pêşbirk û berjewendiyan dinirxîne, ne li ser xeyal û nirxên utopîk.

=== Rêgezên Sereke yên Realîzma Siyasî ===

# '''Pergala Anarşîk''': Di têkiliyên navneteweyî de desthilatdariyeke bilind a navendî (wek hikûmeteke cîhanî) tune ye ku sînoran deyne; lewma her dewlet divê xwe bi xwe biparêze (''self-help'').
# '''Dewlet wek Lîstikvanê Sereke''': Yekeya bingehîn a siyasetê dewleta neteweyî ye.
# '''Pêşengiya Hêz û Berjewendiyan''': Biryarên dewletan li gorî zêdekirina hêz, ewlehî û berjewendiya neteweyî tên girtin, ne li gorî prensîbên exlaqî yên razber.
# '''Gumanbariya li hemberî Aştiya Mayinde''': Şer û pêşbirk encama xwezayî ya hevsengiya hêzan in.

=== Pêşengên Dîrokî yên Realîzma Siyasî ===

* '''[[Thucydides]]''' (B.Z. 460–400): Dîroknasê Yewnanî di analîza Şerê Peloponêsê de destnîşan kir ku sedema şer tirsa Sparta ji mezinbûna hêza Atînayê bû. Di Diyaloga Melosê de gotina wî ya navdar heye: ''&quot;Yên bihêz tiştê ku dikarin dikin, yên bêhêz jî tiştê ku divê bikşînin dikişînin.&quot;''
* '''[[Niccolò Machiavelli]]''' (1469–1527): Di pirtûka xwe ya navdar ''Mîr'' (''Il Principe'') de, siyaset ji teolojî û exlaqa dînî veqetand. Wî got desthilatdar divê rastiya jiyanê çawa be wisa tevbigerin, ne li gorî xeyala ka mirov divê çawa bin.
* '''[[Thomas Hobbes]]''' (1588–1679): Di berhema ''Leviathan'' de xwezaya mirov di rewşa xwezayî de wekî &quot;şerê her kesî li dijî her kesî&quot; (''bellum omnium contra omnes'') pênase kir, ku jiyan tê de &quot;tenê, xizan, xirab, hov û kurt e&quot;.

=== Realîzma Nûjen û Neorealîzm ===

* '''[[Hans Morgenthau]] (Realîzma Klasîk)''': Di pirtûka ''Politics Among Nations'' (1948) de nîşan da ku xwesteka desthilatdariyê rasterast ji xwezaya mirov dertê.
* '''[[Kenneth Waltz]] (Neorealîzm / Realîzma Pêkhateyî)''': Di pirtûka ''Theory of International Politics'' (1979) de got ku reftara dewletan ne ji xwezaya mirov, lê ji binyata anarşîk a pergala navneteweyî tê.
* '''[[John Mearsheimer]] (Realîzma Êrîşber)''': Diparêze ku ji bo ewlehiya xwe ya herî bilind, dewlet her gav dixwazin bibin hêza herî mezin a serdest (hegemon).

== Realîzm di Hiqûqê de (Realîzma Hiqûqî) ==
Di sedsala 20an de li Amerîka û welatên Skandînavyayê bizavek bi navê '''Realîzma Hiqûqî''' (''Legal Realism'') serî hilda:

* '''Oliver Wendell Holmes Jr.''': Hiqûqnasê navdar destnîşan kir ku: ''&quot;Jiyana hiqûqê ne mentiq bûye, belkî ezmûn bûye.&quot;''
* '''Karl Llewellyn''': Got ku hiqûq ne tenê pirtûk û bendên nivîskî ne, lê belê ew biryar û kiryarên rasteqîn in ku dadwer, parêzer û dadgeh di jiyana rojane de pêk tînin.

== Realîzm di Hunerên Dîtbarî û Şêwekariyê de ==
Di nîveka sedsala 19an de (salên 1840–1870), li Fransayê li dijî nêrîna kevneşopî ya akademîzmê û xeyalperestiya romantîzmê şoreşeke dîtbarî dest pê kir.

=== Sedema Derketina Wê di Hunerê de ===
Akademiya Hunerê heta wê demê tenê mijarên pîroz, dîrokên kevnar, mîtolojiya yewnanî û qehremaniyên leşkerî hêjayî tabloyên hunerî didîtin. Lê piştî Şoreşa Pîşesaziyê û serhildanên karkeran ên sala 1848an, hunermendên realîst biryar dan ku jiyana kedkaran û mirovên ji rêzê bixin nav tabloyên giranbuha.

=== Nûnerên Sereke yên Şêwekariyê ===

* '''[[Gustave Courbet]]''' (1819–1877): Pêşeng û sembola sereke ya realîzmê bû. Dema jê xwestin ku di dêrê de tabloya milyaketan çêbike, wî bersiveke dîrokî da:

: ''&quot;Nîşanî min bidin ka milyaket hene, ez ê wan ji we re bixêzim!&quot;''
: Tabloyên wî yên mîna ''Kevirşikên'' (''Les Casseurs de pierres'', 1849) û ''Vejartina li Ornansê'' (''Un enterrement à Ornans'') ked, birîn, xizanî û mirina mirovên hejar bi awayekî bêrehm û rastîn nîşan dan.

* '''[[Jean-François Millet]]''' (1814–1875): Di dibistana Barbizon de jiyana gundiyan û girêdana wan a bi axê re bi rûmeteke mezin xêz kir. Berhemên wî yên wek ''Hêşûkoker'' (''Des glaneuses'', 1857) û ''Duaya Angelus'' sembolên berxwedana kedkaran in.
* '''[[Honoré Daumier]]''' (1808–1879): Bi karîkatûr û tabloyên xwe yên mîna ''Vagona Çîna Sêyemîn'' (''Le Wagon de troisième classe'') durûtî û xirabiya burokrasiya dewletê, dadweran û çîna sermayedar rexne kir.

=== Peykertiraşî ===
Di peykertiraşiyê de '''[[Auguste Rodin]]''' bi peykerên xwe yên wekî ''Bîrmend'' (''Le Penseur'') û ''Welatiyên Calaisê'' (''Les Bourgeois de Calais'') hestên giran, westandina fîzîkî û gewdeyên rasteqîn ên mirovan bêyî nermkirin an xemilandin raber kirin.

== Realîzm di Wêje û Şanoyê de ==
Wêje ew qad bû ku realîzm tê de gihişt lûtkeya xwe ya herî kûr û gerdûnî.

=== Rêgezên Realîzma Wêjeyî ===

* '''Çavdêriya Zanistî''': Nivîskar wek civaknasekî xebitî; berî nivîsandinê çû nava gundan, kargehan, girtîgehan û jiyana rojane tomar kir.
* '''Determînîzma Hawirdorê''': Kesayetiya lehengan encama rasterast a hawirdor, çîn, aborî û malbata wan e.
* '''Zimanê Xwezayî''': Devoka kolanan, zimanê axaftinê yê rojane û diyalogên rastîn ketin nav rûpelên romanan.
* '''Redkirina Lehengê Bêkêmasî''': Li şûna şovalyeyên bêkêmasî, mirovên ji rêzê yên bi kêmasî, derûnî, şaşî û daxwazên xwe yên rewa bûn navenda romanê.

=== Nûnerên Navdar ên Cîhanê ===

* '''Fransa''':
** '''[[Honoré de Balzac]]''': Bi rêzeromanên xwe yên gewre ''Komediya Mirovan'' (''La Comédie humaine'') tevahiya civaka Fransayê ya serdema xwe wek panoramayekê qeyd kir.
** '''[[Gustave Flaubert]]''': Bi romana xwe ya nemir ''[[Madame Bovary]]'' (1857), xeyalên romantîk ên jinekê li hember dîwarê sar û bêrehm ê rastiya jiyanê hilweşand.
** '''[[Stendhal]]''': Di romana ''Sor û Reş'' (''Le Rouge et le Noir'') de nakokiya ambîsyonên takekesî û hiyerarşiya civakê nîşan da.
* '''Rûsya''':
** '''[[Lev Tolstoy]]''': Di şahberhemên xwe yên wek ''Şer û Aşitî'' û ''Anna Karenina'' de hûrgiliyên psîkolojîk ên mirov û qedera civaka rûsî honand.
** '''[[Fyodor Dostoevsky]]''': Şêwaza &quot;Realîzma Derûnî&quot; afirand; di ''Sûc û Ceza'' û ''Birayên Karamazov'' de kûrahiyên tarî yên wijdana sûcdaran vekoland.
** '''[[Nîkolay Gogol]]''': Di ''Miriyên Zindî'' û çîroka ''Paltor'' de çîna bindest û bêrûmetkirî ya memûrên biçûk kire qehreman.
** '''[[Anton Çexov]]''': Di çîrok û şanoyên xwe de bêdengî, xemgînî û jiyana ji rêzê ya bê dramatîzekirin xiste qada hunerê.
* '''Brîtanya û Amerîka''':
** '''[[Charles Dickens]]''': Di ''Oliver Twist'' û ''David Copperfield'' de zarokên xizan û zilmkarên kargehên serdema Victorian raber kirin.
** '''[[George Eliot]]''': Di ''Middlemarch'' de şaneyên civaka bajarekî biçûk bi kûrahî şirove kirin.
** '''[[Mark Twain]]''': Bi ''Serpêhatiyên Huckleberry Finn'' zimanê xwerû yê gel kire zimanê edebiyatê.

=== Şano û Teatira Realîst ===

* '''[[Henrik Ibsen]]''': Bavê şanoya nûjen a realîst e; di lîstika xwe ya navdar ''Mala Bûkikê'' (''A Doll's House'') de derewên zewaca burjuwazî û bindestiya jinê bi rengekî vekirî rexne kir.
* '''[[Konstantin Stanislavski]]''': Di Teatira Hunerê ya Moskowayê de &quot;Pergala Stanislavski&quot; (Method Acting) ava kir da ku aktor ne lîstikvaniya sexte, lê belê hest û reftarên rastîn ên mirov li ser dikanê bijîn.

== Rastîparêzî di Wêjeya Kurdî de ==
Wêjeya Kurdî ji destpêka sedsala 20an pê ve, ji bin bandora forma klasîk a dîwanan û xeyalperestiya mesnewiyan derket û rûyê xwe da rastiya tal a civakê.

=== Şert û Mercên Kurdistanê ===
Civaka Kurd rûbirûyî çar parçebûnê, qedexekirina ziman, paşverûtiya pergala axatî û şêxîtiyê (feodalîzm), hejarî û şerên bêrawestan bû. Ji ber vê yekê, nivîskar û helbestvanên Kurd nekarîn tenê ji bo kêfa şexsî binivîsin; ew bûn dengbêj û şahidên rastiya gelê xwe.

=== Rastîparêzî di Helbesta Kurdî de ===

* '''[[Cegerxwîn]]''' (1903–1984): Di dîroka Kurmancî de sembola herî mezin a realîzma civakî ye. Wî di helbestên xwe de hevkariya zordaran, nezanîna xelkê, keda cotkar û karkeran bi zimanekî zelal, tund û rasteqîn vegot:

: ''&quot;Kê dixwar nanê garis, kê dibir genim û garis? / Axa û beg, şêx û mele, her tim li ser me bûn kelem...&quot;''

* '''[[Goran|Ebdulla Goran]]''' (1904–1962): Di wêjeya Kurdî ya başûr (Soranî) de şoreşeke edebî çêkir. Wî giraniya wezna erûzê ya erebî avêt aliyekî, wezna heceyî ya resen kire bingeha helbestê û xwezaya rasteqîn a gundên Kurdistanê bi hemû hestên jiyanê honand.
* '''[[Bêkes|Faiq Bêkes]]''', '''[[Pîremêrd]]''', '''[[Ahmet Muxtar Caf]]''' û '''[[Dildar]]''': Helbestvanên ku janên neteweyî, girtîgeh û rastiya civaka Kurd xistin rojeva ramanî.
* '''[[Hêmin]]''' û '''[[Hejar]]''': Li Rojhilatê Kurdistanê, êş û birînên gundiyan, xizanî û têkoşîna ji bo nasnameyê bi zimanekî xwerû û pak tomar kirin.

=== Rastîparêzî di Pexşan, Çîrok û Romana Kurdî de ===

* '''[[Erebê Şemo]]''' (1897–1978): Xwediyê romana yekem a Kurdî ya bi navê ''[[Şivanê Kurmanca]]'' (1935) ye. Ev roman mînakeke saf a realîzma civakî ye ku jiyana gundiyên Kurd ên Qefqasyayê, zilma mîr û begên tirk, û hişyarbûna çîna hejar bi çavdêriyeke kûr radixe ber çavan.
* '''[[Qedrîcan]]''' (1911–1972): Di rûpelên kovara ''[[Kovara Hawarê|Hawar]]''ê de bi kurteçîrokên xwe yên wekî ''Guneh'', ''Rêwî'' û ''Hespê Reş'' binyata çîroknûsiya nûjen a realîst li ser hîmên hişmendiya civakî ava kir.
* '''Nivîskarên Hevdem''': Di dema nûjen de nivîskarên wek [[Mehmed Uzun]] (''Tu'', ''Siya Evînê''), [[Helîm Yûsiv]] (''Mêrê Avis'', ''Sobarto''), Bavê Nazê û Hesenê Metê rastiya sirgûnê, birînên zindanan, pevçûnên çandî û travmayên derûnî yên şer bi rêbazên realîzma kûr û rexneyî nûjen kirin.

== Realîzm di Sînema û Wênegiriyê de ==
Di sînemayê de herî zêde di qonaxa piştî Şerê Cîhanî yê Duyem de deng veda.

=== Neorealîzma Îtalî (1943–1952) ===
Piştî hilweşîna faşîzmê û wêranbûna Îtalyayê, derhêneran stûdyoyên xemilandî berdan û derketin kolanan:

* '''Taybetmendî''': Lîstikvanên ne-profesyonel (mirovên ji kolanê), çavdêriya rojane ya xizaniyê, bêkarî û ronahiya xwezayî.
* '''Berhemên Sembolîk''':
** ''Roma, Città Aperta'' (1945) ya Roberto Rossellini.
** ''Ladri di biciclette'' (Dizê Bisîkletê, 1948) ya Vittorio De Sica û senaryoya Cesare Zavattini.

=== Wênegiriya Belgeyî ===
Wênegirên mîna Sebastião Salgado, Dorothea Lange û Robert Capa jiyana karkerên madenan, penaberan û birînên şer bi awayekî tazî û rasteqîn xistin belgeya dîrokê.

== Şax û Cureyên Taybet ên Realîzmê ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Cureyê Realîzmê
!Qada Sereke
!Taybetmendiya Bingehîn
!Nûnerên Nimûne
|-
|'''Realîzma Rexneyî''' (''Critical Realism'')
|Wêje / Civaknasî
|Rexnekirina kêmasî, burokrasî û çînên serdest ên pergalê
|Balzac, Dickens, Gogol
|-
|'''Realîzma Civakî / Sosyalîst''' (''Socialist Realism'')
|Huner / Wêje
|Nîşandana têkoşîna çîna karker û hêviya avakirina civakeke nû
|Maksim Gorkî, Erebê Şemo
|-
|'''Realîzma Derûnî''' (''Psychological Realism'')
|Wêje
|Vekolîna kûrahiya bîr, trawma, tirs û motîvasyonên hundirîn
|Dostoevsky, Henry James
|-
|'''Realîzma Efsûnî''' (''Magical Realism'')
|Wêje
|Têkelkirina rastiya rojane bi mîtolojî û efsaneyên gelêrî re
|Gabriel García Márquez, Bextiyar Elî
|-
|'''Xwezaparêzî''' (''Naturalîzm'')
|Wêje / Zanist
|Realîzmeke radîkal ku xwe dispêre determînîzma biyolojîk û irsiyetê
|Émile Zola, Guy de Maupassant
|}

== Tabloya Berawirdkirina Gerdûnî: Realîzm li dijî Îdealîzm û Romantîzmê ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Pîvan
!Realîzm (Rastîparêzî)
!Îdealîzm
!Romantîzm
|-
|'''Bingeha Gerdûnê'''
|Cîhana fîzîkî serbixwe ji zihn heye.
|Gerdûn encam an sîbera raman û hiş e.
|Cîhana navxweyî ya hestan esas e.
|-
|'''Armanca Hunerê'''
|Nîşandana jiyanê wekî ku heye (çavdêrî).
|Nîşandana jiyanê wekî ku &quot;divê be&quot; (bêkêmasî).
|Derbirîna hestên coşdar û xeyalan.
|-
|'''Leheng / Mirov'''
|Mirovê ji rêzê, bi kêmasî û girêdayî hawirdorê.
|Mirovê xwedî giyanê pak an ramanwerê îdeal.
|Lehengê awarte, serhildêr û tenê.
|-
|'''Mekan û Cih'''
|Bajarên pîşesazî, gundên rasteqîn, kolan.
|Cîhana ramanan, feza metafîzîk.
|Sirûşta razdar, xirbeyên kevnar, şikeft.
|-
|'''Ziman û Şêwaz'''
|Zimanê sade, zelal, rojane û nêzîkî civakê.
|Zimanê felsefî, mentiqî û sembolîk.
|Zimanê hestiyar, helbestî û xemilandî.
|-
|'''Prensîba Civakî'''
|&quot;Huner ji bo civak û jiyanê ye&quot;.
|&quot;Huner ji bo raman û gihîştina heqîqetê ye&quot;.
|&quot;Huner ji bo hunerê û hestan e&quot;.
|}

== Encam û Bandora Dîrokî ==
Realîzm tenê heyam an şêwazekî demkî nebû; ew şoreşeke ramanî bû ku hişê mirov ji xewna efsaneyan û xeyalperestiya serdestiyan şiyar kir:

# '''Di Felsefe û Zanistê de''': Bingeha rêbaza ceribandinê, rexneya zanistî û baweriya bi cîhana berbiçav xurt kir.
# '''Di Siyasetê de''': Fêr kir ku dewlet û mirov li ser berjewendî û hêzê tevdigerin, û rê li ber dîplomasiya çareserker vekir.
# '''Di Huner û Wêjeyê de''': Şaneyên jiyana civakî, dengê karkeran, jinan û belengazan kirin xwedî mafê temsîliyetê û zimanê pirtûkan ji elîtîzmê rizgar kir.
# '''Di Wêjeya Kurdî de''': Bû mertalê parastina heqîqeta neteweyekî bindest û êşên civaka Kurd ji qada folklorê veguhest qada edebiyata nûjen a cîhanî.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

* Auerbach, Erich (1953). ''Mimesis: The Representation of Reality in Western Literature''. Princeton University Press.
* Balzac, Honoré de (1842). ''Avant-Propos à La Comédie humaine''. Paris.
* Bhaskar, Roy (1975). ''A Realist Theory of Science''. Leeds Books.
* Courbet, Gustave (1855). ''Le Réalisme'' (Manîfestoya Pêşangeha Realîzmê). Paris.
* Cegerxwîn (1973). ''Dîwana Yekem: Prîsk û Pêt''. Çapxaneya Hawar.
* Erebê Şemo (1935). ''Şivanê Kurmanca''. Rewan (Êrîvan).
* Hobbes, Thomas (1651). ''Leviathan, or The Matter, Forme and Power of a Common-Wealth Ecclesiasticall and Civil''. London.
* Lukács, Georg (1950). ''Studies in European Realism''. Hillway Publishing.
* Machiavelli, Niccolò (1532). ''Il Principe''. Floransa.
* Morgenthau, Hans J. (1948). ''Politics Among Nations: The Struggle for Power and Peace''. Alfred A. Knopf.
* Qedrîcan (1932–1943). Çîrok û gotarên di kovara ''Hawar''ê de. Şam.
* Uzun, Mehmed (1995). ''Destpêka Edebiyata Kurdî''. Weşanên Beybûn, Enqere.
* Waltz, Kenneth N. (1979). ''Theory of International Politics''. McGraw-Hill.
* Zola, Émile (1880). ''Le Roman expérimental''. Paris.

[[Kategorî:Lîste]]
[[Kategorî:Pirtûkên sedsala 19an]]
[[Kategorî:Rastîparêzî| ]]
[[Kategorî:Wêje]]
[[Kategorî:Wêjeya sedsala 19an]]
[[Kategorî:Wêjeya sedsala 20an]]</text>
      <sha1>rchbyt1ni4pm00ahganeobvjcy50b1i</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2093098</id>
      <parentid>2093058</parentid>
      <timestamp>2026-09-07T17:29:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2093098</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19561" sha1="me1sfeb7jv8fb6cremfs0a61rvjgak3" xml:space="preserve">{{Bi AIyê nivîsî|tarîx=îlon 2026}}

'''Realîzm''' an bi navê xwe yê resen ê Kurdî '''Rastîparêzî''', yek ji kûrtirîn û bibandortirîn raman, helwest û rêbazên dîroka mirovahiyê ye ku li seranserê qadên felsefe, zanist, siyaset, hiqûq, hunerên dîtbarî û wêjeyê belav bûye.

== Pêşgotin û Têgîna Giştî ==

=== Koka Peyvê (Etîmolojî) ===
Peyva ''realîzm'' ji koka latînî ya peyva '''''res''''' (bi wateya &quot;tişt&quot;, &quot;heyber&quot;, &quot;rastî&quot; an &quot;heqîqet&quot;) û ya fransî '''''réalité''''' derketiye holê. Paşgira ''-îzm'' lê hatiye zêdekirin û wekî bizav an pergala baweriya bi rastiyê hatiye pênasekirin. Di zimanê Kurdî de peyva '''Rastîparêzî''' wek hevwateya wê ya herî zelal û xwerû tê bikaranîn ku ji &quot;rastî&quot; (heqîqet) û rayeka lêkera &quot;parastin / parêzî&quot; (helwesta li ser rastiyê rawestîn) pêk tê.

=== Çemka Gerdûnî ===
Di hemû waran de bingeha hevpar a realîzmê ev e:&lt;blockquote&gt;Hebûn, gerdûn û bûyer serbixwe ji zihn, hiş, xeyal, hêvî û daxwazên takekesî yên mirov hene; rastî tiştekî berbiçav e û mirov dikare bi riya çavdêrî, aqil, ezmûn û zanistê wê fêm bike û raber bike.&lt;/blockquote&gt;Li hemberî nêrînên wekî [[Îdealîzm|îdealîzmê]] (ku gerdûnê encama raman an ruhê dibîne), [[Romantîzm|romantîzmê]] (ku xeyal, hest û cîhanên xwerû yên navxweyî derdixe pêş) û [[Solîpsîzm|solîpsîzmê]] (ku tenê zihnê xwe rast dibîne), realîzm mirovan vedixwîne heqîqeta heyî ya li derve.

== Realîzm di Felsefe û Zanistê de ==
Di qada [[Felsefe|felsefeyê]] de realîzm ne tenê bizaveke serdemî ye, belkî yek ji pirsên sereke yên bûnzanî ([[ontolojî]]) û zanînzanî ([[epîstemolojî]]) ye.

=== Realîzma Ontolojîk û Epîstemolojîk ===

* '''Realîzma Ontolojîk (Heyînî)''': Dibêje cîhana fîzîkî serbixwe ji têgihîştina çavdêran heye. Heger ti mirovek li ser rûyê erdê nemîne jî, dar, ber, stêrk û zagonên xwezayê dê dîsa hebin.
* '''Realîzma Epîstemolojîk (Zanînî)''': Bawer dike ku hişê mirov dikare der barê vê cîhana serbixwe de zanyariyên rasteqîn û pêbawer bi dest bixe.

=== Nakokiya Platon û Arîstoteles ===

* '''Realîzma Platonîk (Realîzma Îdeayan)''': Li gorî [[Platon]], rastiya heqîqî di &quot;Cîhana Îdeayan&quot; (cîhana ramanên nemir û bêkêmasî) de ye. Heyberên ku em di cîhana fîzîkî de dibînin tenê sîberên neqediyayî yên wan îdeayan ne. Ji ber ku Platon bawer dikir îdeayên giştî li derveyî zihnê xwedî hebûneke serbixwe ne, ev nêrîn di felsefeyê de wek şêwazekî realîzmê tê qebûlkirin.
* '''Realîzma Arîstotelî (Realîzma Cewherî)''': Şagirtê wî [[Arîstoteles]] nêrîna mamosteyê xwe daxist ser rûyê erdê. Li gorî Arîstoteles, form û kereste (cewher) ji hev nayên qetandin; heqîqet di cîhana ezmûnî de, di nava van heyberên berbiçav de cih digire. Ev nêrîn bû bingeha lêkolîna biyolojîk û ezmûnî.

=== Şerê Têgehên Giştî di Serdema Navîn de ===
Di serdema navîn de gengeşiya herî mezin li ser &quot;têgehên giştî&quot; (wek mirovahî, qencî, daristan) bû:

* '''Realîstên Serdema Navîn''' (wek Anselmus): Digotin têgehên giştî xwedî hebûneke rasteqîn in.
* '''Nominalîst (Navparêz)''' (wek William of Ockham): Digotin têgehên giştî tenê nav û dengên devkî ne ku mirov li komên tiştan dikin, ti hebûneke wan a serbixwe di derveyî zihnê de nîne.

=== Realîzma Zanistî (Scientific Realism) ===
Di felsefeya zanistê ya hevdem de, realîzma zanistî diparêze ku baştirîn teoriyên me yên zanistî wêneya rastîn a cîhanê pêşkêş dikin. Tiştên ku bi çavan rasterast nayên dîtin jî (wek elektron, kwarq, gravîtasyon an qadên manyetîk) heqîqet in û tenê amûrên hesabkirinê nînin.

=== Realîzma Rexneyî (Critical Realism) ===
Fîlozofê nûjen [[Roy Bhaskar]] teoriyek bi navê &quot;Realîzma Rexneyî&quot; damezirand. Ev teorî dibêje ku cîhan ji qonax û kûrahiyên cuda pêk tê: ya ezmûnî (ya ku em hîs dikin), ya rasteqîn (ya ku diqewime çi em bibînin çi nebînin), û ya kûr (mekanîzma û pêkhateyên binyadî yên ku bûyeran diafirînin).

== Realîzm di Siyaset û Têkiliyên Navneteweyî de (Realpolitik) ==
Di [[zanistên siyasî]] û têkiliyên navneteweyî de, realîzm dibistaneke herî bihêz e ku siyasetê li ser heqîqeta hêz, pêşbirk û berjewendiyan dinirxîne, ne li ser xeyal û nirxên utopîk.

=== Rêgezên Sereke yên Realîzma Siyasî ===

# '''Pergala Anarşîk''': Di têkiliyên navneteweyî de desthilatdariyeke bilind a navendî (wek hikûmeteke cîhanî) tune ye ku sînoran deyne; lewma her dewlet divê xwe bi xwe biparêze (''self-help'').
# '''Dewlet wek Lîstikvanê Sereke''': Yekeya bingehîn a siyasetê dewleta neteweyî ye.
# '''Pêşengiya Hêz û Berjewendiyan''': Biryarên dewletan li gorî zêdekirina hêz, ewlehî û berjewendiya neteweyî tên girtin, ne li gorî prensîbên exlaqî yên razber.
# '''Gumanbariya li hemberî Aştiya Mayinde''': Şer û pêşbirk encama xwezayî ya hevsengiya hêzan in.

=== Pêşengên Dîrokî yên Realîzma Siyasî ===

* '''[[Thucydides]]''' (B.Z. 460–400): Dîroknasê Yewnanî di analîza Şerê Peloponêsê de destnîşan kir ku sedema şer tirsa Sparta ji mezinbûna hêza Atînayê bû. Di Diyaloga Melosê de gotina wî ya navdar heye: ''&quot;Yên bihêz tiştê ku dikarin dikin, yên bêhêz jî tiştê ku divê bikşînin dikişînin.&quot;''
* '''[[Niccolò Machiavelli]]''' (1469–1527): Di pirtûka xwe ya navdar ''Mîr'' (''Il Principe'') de, siyaset ji teolojî û exlaqa dînî veqetand. Wî got desthilatdar divê rastiya jiyanê çawa be wisa tevbigerin, ne li gorî xeyala ka mirov divê çawa bin.
* '''[[Thomas Hobbes]]''' (1588–1679): Di berhema ''Leviathan'' de xwezaya mirov di rewşa xwezayî de wekî &quot;şerê her kesî li dijî her kesî&quot; (''bellum omnium contra omnes'') pênase kir, ku jiyan tê de &quot;tenê, xizan, xirab, hov û kurt e&quot;.

=== Realîzma Nûjen û Neorealîzm ===

* '''[[Hans Morgenthau]] (Realîzma Klasîk)''': Di pirtûka ''Politics Among Nations'' (1948) de nîşan da ku xwesteka desthilatdariyê rasterast ji xwezaya mirov dertê.
* '''[[Kenneth Waltz]] (Neorealîzm / Realîzma Pêkhateyî)''': Di pirtûka ''Theory of International Politics'' (1979) de got ku reftara dewletan ne ji xwezaya mirov, lê ji binyata anarşîk a pergala navneteweyî tê.
* '''[[John Mearsheimer]] (Realîzma Êrîşber)''': Diparêze ku ji bo ewlehiya xwe ya herî bilind, dewlet her gav dixwazin bibin hêza herî mezin a serdest (hegemon).

== Realîzm di Hiqûqê de (Realîzma Hiqûqî) ==
Di sedsala 20an de li Amerîka û welatên Skandînavyayê bizavek bi navê '''Realîzma Hiqûqî''' (''Legal Realism'') serî hilda:

* '''Oliver Wendell Holmes Jr.''': Hiqûqnasê navdar destnîşan kir ku: ''&quot;Jiyana hiqûqê ne mentiq bûye, belkî ezmûn bûye.&quot;''
* '''Karl Llewellyn''': Got ku hiqûq ne tenê pirtûk û bendên nivîskî ne, lê belê ew biryar û kiryarên rasteqîn in ku dadwer, parêzer û dadgeh di jiyana rojane de pêk tînin.

== Realîzm di Hunerên Dîtbarî û Şêwekariyê de ==
Di nîveka sedsala 19an de (salên 1840–1870), li Fransayê li dijî nêrîna kevneşopî ya akademîzmê û xeyalperestiya romantîzmê şoreşeke dîtbarî dest pê kir.

=== Sedema Derketina Wê di Hunerê de ===
Akademiya Hunerê heta wê demê tenê mijarên pîroz, dîrokên kevnar, mîtolojiya yewnanî û qehremaniyên leşkerî hêjayî tabloyên hunerî didîtin. Lê piştî Şoreşa Pîşesaziyê û serhildanên karkeran ên sala 1848an, hunermendên realîst biryar dan ku jiyana kedkaran û mirovên ji rêzê bixin nav tabloyên giranbuha.

=== Nûnerên Sereke yên Şêwekariyê ===

* '''[[Gustave Courbet]]''' (1819–1877): Pêşeng û sembola sereke ya realîzmê bû. Dema jê xwestin ku di dêrê de tabloya milyaketan çêbike, wî bersiveke dîrokî da:

: ''&quot;Nîşanî min bidin ka milyaket hene, ez ê wan ji we re bixêzim!&quot;''
: Tabloyên wî yên mîna ''Kevirşikên'' (''Les Casseurs de pierres'', 1849) û ''Vejartina li Ornansê'' (''Un enterrement à Ornans'') ked, birîn, xizanî û mirina mirovên hejar bi awayekî bêrehm û rastîn nîşan dan.

* '''[[Jean-François Millet]]''' (1814–1875): Di dibistana Barbizon de jiyana gundiyan û girêdana wan a bi axê re bi rûmeteke mezin xêz kir. Berhemên wî yên wek ''Hêşûkoker'' (''Des glaneuses'', 1857) û ''Duaya Angelus'' sembolên berxwedana kedkaran in.
* '''[[Honoré Daumier]]''' (1808–1879): Bi karîkatûr û tabloyên xwe yên mîna ''Vagona Çîna Sêyemîn'' (''Le Wagon de troisième classe'') durûtî û xirabiya burokrasiya dewletê, dadweran û çîna sermayedar rexne kir.

=== Peykertiraşî ===
Di peykertiraşiyê de '''[[Auguste Rodin]]''' bi peykerên xwe yên wekî ''Bîrmend'' (''Le Penseur'') û ''Welatiyên Calaisê'' (''Les Bourgeois de Calais'') hestên giran, westandina fîzîkî û gewdeyên rasteqîn ên mirovan bêyî nermkirin an xemilandin raber kirin.

== Realîzm di Wêje û Şanoyê de ==
Wêje ew qad bû ku realîzm tê de gihişt lûtkeya xwe ya herî kûr û gerdûnî.

=== Rêgezên Realîzma Wêjeyî ===

* '''Çavdêriya Zanistî''': Nivîskar wek civaknasekî xebitî; berî nivîsandinê çû nava gundan, kargehan, girtîgehan û jiyana rojane tomar kir.
* '''Determînîzma Hawirdorê''': Kesayetiya lehengan encama rasterast a hawirdor, çîn, aborî û malbata wan e.
* '''Zimanê Xwezayî''': Devoka kolanan, zimanê axaftinê yê rojane û diyalogên rastîn ketin nav rûpelên romanan.
* '''Redkirina Lehengê Bêkêmasî''': Li şûna şovalyeyên bêkêmasî, mirovên ji rêzê yên bi kêmasî, derûnî, şaşî û daxwazên xwe yên rewa bûn navenda romanê.

=== Nûnerên Navdar ên Cîhanê ===

* '''Fransa''':
** '''[[Honoré de Balzac]]''': Bi rêzeromanên xwe yên gewre ''Komediya Mirovan'' (''La Comédie humaine'') tevahiya civaka Fransayê ya serdema xwe wek panoramayekê qeyd kir.
** '''[[Gustave Flaubert]]''': Bi romana xwe ya nemir ''[[Madame Bovary]]'' (1857), xeyalên romantîk ên jinekê li hember dîwarê sar û bêrehm ê rastiya jiyanê hilweşand.
** '''[[Stendhal]]''': Di romana ''Sor û Reş'' (''Le Rouge et le Noir'') de nakokiya ambîsyonên takekesî û hiyerarşiya civakê nîşan da.
* '''Rûsya''':
** '''[[Lev Tolstoy]]''': Di şahberhemên xwe yên wek ''Şer û Aşitî'' û ''Anna Karenina'' de hûrgiliyên psîkolojîk ên mirov û qedera civaka rûsî honand.
** '''[[Fyodor Dostoevsky]]''': Şêwaza &quot;Realîzma Derûnî&quot; afirand; di ''Sûc û Ceza'' û ''Birayên Karamazov'' de kûrahiyên tarî yên wijdana sûcdaran vekoland.
** '''[[Nîkolay Gogol]]''': Di ''Miriyên Zindî'' û çîroka ''Paltor'' de çîna bindest û bêrûmetkirî ya memûrên biçûk kire qehreman.
** '''[[Anton Çexov]]''': Di çîrok û şanoyên xwe de bêdengî, xemgînî û jiyana ji rêzê ya bê dramatîzekirin xiste qada hunerê.
* '''Brîtanya û Amerîka''':
** '''[[Charles Dickens]]''': Di ''Oliver Twist'' û ''David Copperfield'' de zarokên xizan û zilmkarên kargehên serdema Victorian raber kirin.
** '''[[George Eliot]]''': Di ''Middlemarch'' de şaneyên civaka bajarekî biçûk bi kûrahî şirove kirin.
** '''[[Mark Twain]]''': Bi ''Serpêhatiyên Huckleberry Finn'' zimanê xwerû yê gel kire zimanê edebiyatê.

=== Şano û Teatira Realîst ===

* '''[[Henrik Ibsen]]''': Bavê şanoya nûjen a realîst e; di lîstika xwe ya navdar ''Mala Bûkikê'' (''A Doll's House'') de derewên zewaca burjuwazî û bindestiya jinê bi rengekî vekirî rexne kir.
* '''[[Konstantin Stanislavski]]''': Di Teatira Hunerê ya Moskowayê de &quot;Pergala Stanislavski&quot; (Method Acting) ava kir da ku aktor ne lîstikvaniya sexte, lê belê hest û reftarên rastîn ên mirov li ser dikanê bijîn.

== Rastîparêzî di Wêjeya Kurdî de ==
Wêjeya Kurdî ji destpêka sedsala 20an pê ve, ji bin bandora forma klasîk a dîwanan û xeyalperestiya mesnewiyan derket û rûyê xwe da rastiya tal a civakê.

=== Şert û Mercên Kurdistanê ===
Civaka Kurd rûbirûyî çar parçebûnê, qedexekirina ziman, paşverûtiya pergala axatî û şêxîtiyê (feodalîzm), hejarî û şerên bêrawestan bû. Ji ber vê yekê, nivîskar û helbestvanên Kurd nekarîn tenê ji bo kêfa şexsî binivîsin; ew bûn dengbêj û şahidên rastiya gelê xwe.

=== Rastîparêzî di Helbesta Kurdî de ===

* '''[[Cegerxwîn]]''' (1903–1984): Di dîroka Kurmancî de sembola herî mezin a realîzma civakî ye. Wî di helbestên xwe de hevkariya zordaran, nezanîna xelkê, keda cotkar û karkeran bi zimanekî zelal, tund û rasteqîn vegot:

: ''&quot;Kê dixwar nanê garis, kê dibir genim û garis? / Axa û beg, şêx û mele, her tim li ser me bûn kelem...&quot;''

* '''[[Goran|Ebdulla Goran]]''' (1904–1962): Di wêjeya Kurdî ya başûr (Soranî) de şoreşeke edebî çêkir. Wî giraniya wezna erûzê ya erebî avêt aliyekî, wezna heceyî ya resen kire bingeha helbestê û xwezaya rasteqîn a gundên Kurdistanê bi hemû hestên jiyanê honand.
* '''[[Bêkes|Faiq Bêkes]]''', '''[[Pîremêrd]]''', '''[[Ahmet Muxtar Caf]]''' û '''[[Dildar]]''': Helbestvanên ku janên neteweyî, girtîgeh û rastiya civaka Kurd xistin rojeva ramanî.
* '''[[Hêmin]]''' û '''[[Hejar]]''': Li Rojhilatê Kurdistanê, êş û birînên gundiyan, xizanî û têkoşîna ji bo nasnameyê bi zimanekî xwerû û pak tomar kirin.

=== Rastîparêzî di Pexşan, Çîrok û Romana Kurdî de ===

* '''[[Erebê Şemo]]''' (1897–1978): Xwediyê romana yekem a Kurdî ya bi navê ''[[Şivanê Kurmanca]]'' (1935) ye. Ev roman mînakeke saf a realîzma civakî ye ku jiyana gundiyên Kurd ên Qefqasyayê, zilma mîr û begên tirk, û hişyarbûna çîna hejar bi çavdêriyeke kûr radixe ber çavan.
* '''[[Qedrîcan]]''' (1911–1972): Di rûpelên kovara ''[[Kovara Hawarê|Hawar]]''ê de bi kurteçîrokên xwe yên wekî ''Guneh'', ''Rêwî'' û ''Hespê Reş'' binyata çîroknûsiya nûjen a realîst li ser hîmên hişmendiya civakî ava kir.
* '''Nivîskarên Hevdem''': Di dema nûjen de nivîskarên wek [[Mehmed Uzun]] (''Tu'', ''Siya Evînê''), [[Helîm Yûsiv]] (''Mêrê Avis'', ''Sobarto''), Bavê Nazê û Hesenê Metê rastiya sirgûnê, birînên zindanan, pevçûnên çandî û travmayên derûnî yên şer bi rêbazên realîzma kûr û rexneyî nûjen kirin.

== Realîzm di Sînema û Wênegiriyê de ==
Di sînemayê de herî zêde di qonaxa piştî Şerê Cîhanî yê Duyem de deng veda.

=== Neorealîzma Îtalî (1943–1952) ===
Piştî hilweşîna faşîzmê û wêranbûna Îtalyayê, derhêneran stûdyoyên xemilandî berdan û derketin kolanan:

* '''Taybetmendî''': Lîstikvanên ne-profesyonel (mirovên ji kolanê), çavdêriya rojane ya xizaniyê, bêkarî û ronahiya xwezayî.
* '''Berhemên Sembolîk''':
** ''Roma, Città Aperta'' (1945) ya Roberto Rossellini.
** ''Ladri di biciclette'' (Dizê Bisîkletê, 1948) ya Vittorio De Sica û senaryoya Cesare Zavattini.

=== Wênegiriya Belgeyî ===
Wênegirên mîna Sebastião Salgado, Dorothea Lange û Robert Capa jiyana karkerên madenan, penaberan û birînên şer bi awayekî tazî û rasteqîn xistin belgeya dîrokê.

== Şax û Cureyên Taybet ên Realîzmê ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Cureyê Realîzmê
!Qada Sereke
!Taybetmendiya Bingehîn
!Nûnerên Nimûne
|-
|'''Realîzma Rexneyî''' (''Critical Realism'')
|Wêje / Civaknasî
|Rexnekirina kêmasî, burokrasî û çînên serdest ên pergalê
|Balzac, Dickens, Gogol
|-
|'''Realîzma Civakî / Sosyalîst''' (''Socialist Realism'')
|Huner / Wêje
|Nîşandana têkoşîna çîna karker û hêviya avakirina civakeke nû
|Maksim Gorkî, Erebê Şemo
|-
|'''Realîzma Derûnî''' (''Psychological Realism'')
|Wêje
|Vekolîna kûrahiya bîr, trawma, tirs û motîvasyonên hundirîn
|Dostoevsky, Henry James
|-
|'''Realîzma Efsûnî''' (''Magical Realism'')
|Wêje
|Têkelkirina rastiya rojane bi mîtolojî û efsaneyên gelêrî re
|Gabriel García Márquez, Bextiyar Elî
|-
|'''Xwezaparêzî''' (''Naturalîzm'')
|Wêje / Zanist
|Realîzmeke radîkal ku xwe dispêre determînîzma biyolojîk û irsiyetê
|Émile Zola, Guy de Maupassant
|}

== Tabloya Berawirdkirina Gerdûnî: Realîzm li dijî Îdealîzm û Romantîzmê ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Pîvan
!Realîzm (Rastîparêzî)
!Îdealîzm
!Romantîzm
|-
|'''Bingeha Gerdûnê'''
|Cîhana fîzîkî serbixwe ji zihn heye.
|Gerdûn encam an sîbera raman û hiş e.
|Cîhana navxweyî ya hestan esas e.
|-
|'''Armanca Hunerê'''
|Nîşandana jiyanê wekî ku heye (çavdêrî).
|Nîşandana jiyanê wekî ku &quot;divê be&quot; (bêkêmasî).
|Derbirîna hestên coşdar û xeyalan.
|-
|'''Leheng / Mirov'''
|Mirovê ji rêzê, bi kêmasî û girêdayî hawirdorê.
|Mirovê xwedî giyanê pak an ramanwerê îdeal.
|Lehengê awarte, serhildêr û tenê.
|-
|'''Mekan û Cih'''
|Bajarên pîşesazî, gundên rasteqîn, kolan.
|Cîhana ramanan, feza metafîzîk.
|Sirûşta razdar, xirbeyên kevnar, şikeft.
|-
|'''Ziman û Şêwaz'''
|Zimanê sade, zelal, rojane û nêzîkî civakê.
|Zimanê felsefî, mentiqî û sembolîk.
|Zimanê hestiyar, helbestî û xemilandî.
|-
|'''Prensîba Civakî'''
|&quot;Huner ji bo civak û jiyanê ye&quot;.
|&quot;Huner ji bo raman û gihîştina heqîqetê ye&quot;.
|&quot;Huner ji bo hunerê û hestan e&quot;.
|}

== Encam û Bandora Dîrokî ==
Realîzm tenê heyam an şêwazekî demkî nebû; ew şoreşeke ramanî bû ku hişê mirov ji xewna efsaneyan û xeyalperestiya serdestiyan şiyar kir:

# '''Di Felsefe û Zanistê de''': Bingeha rêbaza ceribandinê, rexneya zanistî û baweriya bi cîhana berbiçav xurt kir.
# '''Di Siyasetê de''': Fêr kir ku dewlet û mirov li ser berjewendî û hêzê tevdigerin, û rê li ber dîplomasiya çareserker vekir.
# '''Di Huner û Wêjeyê de''': Şaneyên jiyana civakî, dengê karkeran, jinan û belengazan kirin xwedî mafê temsîliyetê û zimanê pirtûkan ji elîtîzmê rizgar kir.
# '''Di Wêjeya Kurdî de''': Bû mertalê parastina heqîqeta neteweyekî bindest û êşên civaka Kurd ji qada folklorê veguhest qada edebiyata nûjen a cîhanî.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

* Auerbach, Erich (1953). ''Mimesis: The Representation of Reality in Western Literature''. Princeton University Press.
* Balzac, Honoré de (1842). ''Avant-Propos à La Comédie humaine''. Paris.
* Bhaskar, Roy (1975). ''A Realist Theory of Science''. Leeds Books.
* Courbet, Gustave (1855). ''Le Réalisme'' (Manîfestoya Pêşangeha Realîzmê). Paris.
* Cegerxwîn (1973). ''Dîwana Yekem: Prîsk û Pêt''. Çapxaneya Hawar.
* Erebê Şemo (1935). ''Şivanê Kurmanca''. Rewan (Êrîvan).
* Hobbes, Thomas (1651). ''Leviathan, or The Matter, Forme and Power of a Common-Wealth Ecclesiasticall and Civil''. London.
* Lukács, Georg (1950). ''Studies in European Realism''. Hillway Publishing.
* Machiavelli, Niccolò (1532). ''Il Principe''. Floransa.
* Morgenthau, Hans J. (1948). ''Politics Among Nations: The Struggle for Power and Peace''. Alfred A. Knopf.
* Qedrîcan (1932–1943). Çîrok û gotarên di kovara ''Hawar''ê de. Şam.
* Uzun, Mehmed (1995). ''Destpêka Edebiyata Kurdî''. Weşanên Beybûn, Enqere.
* Waltz, Kenneth N. (1979). ''Theory of International Politics''. McGraw-Hill.
* Zola, Émile (1880). ''Le Roman expérimental''. Paris.

[[Kategorî:Lîste]]
[[Kategorî:Pirtûkên sedsala 19an]]
[[Kategorî:Rastîparêzî| ]]
[[Kategorî:Wêje]]
[[Kategorî:Wêjeya sedsala 19an]]
[[Kategorî:Wêjeya sedsala 20an]]</text>
      <sha1>me1sfeb7jv8fb6cremfs0a61rvjgak3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wîkîpediya:Dîwan (tevlîhev)</title>
    <ns>4</ns>
    <id>43672</id>
    <revision>
      <id>2093137</id>
      <parentid>2085198</parentid>
      <timestamp>2026-09-07T19:54:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Wikihez</username>
        <id>39702</id>
      </contributor>
      <comment>/* Meqaleyên AIyê */ beşeke nû</comment>
      <origin>2093137</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11168" sha1="cwvee45odfeoh1kdrspdr374ju8ob5v" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;{{Wîkîpediya:Dîwan/destpêk}}&lt;/noinclude&gt;
{{Bikarhêner:Balyozbot/archiveconfig
|archive = Wîkîpediya:Dîwan (tevlîhev)/Arşîv %(counter)d
|algo = old(90d)
|counter = 6
|maxarchivesize = 70K
|archiveheader = {{Arşîvkirin}}
|minthreadstoarchive = 1
|minthreadsleft = 5
}}&lt;!-- Template:Setup auto archiving --&gt;
{{align|left|{{arşîv|search=1|bot=Balyozbot|age=90}}
}}{{clear}}
&lt;!--Ji kerema xwe re ji bo parvekirinên xwe beşên têkildar bi kar bîne! --&gt;

== Newroz û cejna we pîroz be ==

Newroz û cejna we pîroz be @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]], @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]],
@[[Bikarhêner:Gomada|Gomada]] @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]], @[[Bikarhêner:Bikarhêner|Bikarhêner]], @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] @[[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]] û @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 08:40, 20 adar 2026 (UTC)

:Gelek sipas hevalê @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] û ez jî dibêjim ji bo wê cejna wê û li hemî Kurdistanê pîroz be! [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 08:44, 20 adar 2026 (UTC)
:@[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], hevalê hêja, eyd û cejna we ya Newrozê jî pîroz be! [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 09:17, 20 adar 2026 (UTC)
:Spas hevalê @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], cejna we ya û ji hemî Kurdan pîroz be! [[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]] ([[Gotûbêja bikarhêner:VikiAzad|gotûbêj]]) 09:24, 20 adar 2026 (UTC)
::Silav hevalno  @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]], @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], @[[Bikarhêner:Gomada|Gomada]], @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]], @[[Bikarhêner:Bikarhêner|Bikarhêner]], @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]], @[[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]] , @[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] û @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] cejna we ya [[Newroz]] û [[Cejna Remezanê]]  pîroz be ! [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 09:34, 20 adar 2026 (UTC)
:::Eyda me tevan bimbarek be. Eydên bi xêr û xweşî hêvî dikim ji bo we. -- [[Bikarhêner:Bikarhêner|Bikarhêner]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Bikarhêner|gotûbêj]]) 15:08, 20 adar 2026 (UTC)

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Migration to Parsoid&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;em&gt;[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Product and Technology/Parsoid Read Views/Read View Announcement|Read this in another language]]&lt;/em&gt;

Hello everyone! I am glad to inform you that as the next step in the [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification|Parser Unification]] project, Parsoid will soon be turned on as the default article renderer on your wiki. We are gradually increasing the number of wikis using Parsoid, with the intention of making it the default wikitext parser for MediaWiki's next long-term support release. This will make our wikis more reliable and consistent for editors, readers, and tools to use, as well as making the development of future wikitext features easier.

If this disrupts your workflow, don’t worry! You can still opt out through a user preference or turn Parsoid off on the current page using the Tools submenu, as described in the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:ParserMigration|Extension:ParserMigration]] documentation.

There is [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification/Confidence Framework|more information about our roll-out strategy]] available, including the testing done before we turn on Parsoid for a new wiki.

To report bugs and issues, please look at our [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification/Known Issues|known issues]] documentation and if you found a new bug please create a phab ticket and tag the [[phab:project/view/5846|Content Transform Team in Phabricator]].
&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[mw:User:CAnanian (WMF)|C. Scott Ananian]] (Parsoid technical lead)&lt;/bdi&gt; 16:48, 18 nîsan 2026 (UTC)

(This message was sent to [[:Wîkîpediya:Dîwan/tevlîhev]] and is being posted here due to a redirect.)
&lt;!-- Message sent by User:CAnanian (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Wikimedia_Foundation/Product_and_Technology/Parsoid_Read_Views/2026-04-20_Wikipedias&amp;oldid=30424286 --&gt;

== Lihevkirina ji bo danasînên kurdî (ckb) yên parêzgehên herêmên Kurdistanê ==

{{r|Ghybu|Gomada|Penaber49|Wikihez|Kawarizgar1|VikiAzad}}
{{r|MikaelF}}
Silav hevalên hêja, li Wikidata nîqaşek çêbûye li ser wesfê zimanê kurdî (ckb) bo parêzgehên Bakûrê Kurdistanê. Bikarhênerekî tirk bi berdewamî destkariyên me [[wikidata:special:diff/2496392553|vedigerîne]] û bêrêziyê li hemberî rêveberên Wîkîpediyaya kurdî dike. Piştî gilîkirina fermî, bi rênimayiyên rêveberên Wikidata daxwazeke fermî li Project Chat hatiye destpêkirin da ku em wek civaka Wîkîpediyaya kurdî «kodengî» (Consensus) ya xwe nîşan bidin û rêgirtiyê li van destwerdanên derveyî bikin. Ji kerema xwe hûn hemû herin vî lînkî û li xwarê ya babetî dengê xwe bidin: Lînka gotûbêjê li [[wikidata:Wikidata:Project_chat#Consensus_for_Kurdish_(ckb)_descriptions_of_provinces_in_the_Kurdistan_region|Wikidata]].
lînka daxwazê li dîwana [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?title=%D9%88%DB%8C%DA%A9%DB%8C%D9%BE%DB%8C%D8%AF%DB%8C%D8%A7:%D8%AF%DB%8C%D9%88%DB%95%D8%AE%D8%A7%D9%86_(%D9%BE%DB%8E%D8%B4%D9%86%DB%8C%D8%A7%D8%B1%DB%95%DA%A9%D8%A7%D9%86)&amp;diff=prev&amp;oldid=1586907&amp;diffonly=1 wîkîpediyaya kurdiya soranî]. [[User:-Haryad |&lt;span style=&quot;color:black; font-size:16px;&quot;&gt;'''ʜᴀʀʏᴀᴅ'''&lt;/span&gt;]] &lt;sub&gt;[[User Talk: -Haryad |&lt;span style=&quot;color:yellow; Background:black &quot;&gt;'''ᴛᴀʟᴋ'''&lt;/span&gt;]]&lt;/sub&gt; 23:52, 25 gulan 2026 (UTC)

== Cejna we pîroz be ==

Silav @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]], @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]], @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]], @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]], @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], @[[Bikarhêner:Gomada|Gomada]] @[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] cejna we ya qurbanê pîroz be. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 09:25, 27 gulan 2026 (UTC)

:Silav @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]]  Cejna Qurbanê li we hemûyan pîroz be! Xwedê we hemûyan sax û silamet bihêle.  [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 09:28, 27 gulan 2026 (UTC)
::Silav @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] û hemî hevalên din li vir, Cejna Qurbanê ji wê re jî pîroz be, înşalah hûn û malbatên wê hemî sax û silamet in. Gelek sipas. :) [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 12:23, 27 gulan 2026 (UTC)

== Kategorîyekê nû bo zimanên kurdî ==

Silav ji we gî re. Pêşniyarek min heye derbarê şêwaza sererastkirinê de dema ku dor tê ser danasîna zimanên kurdî li ser Wîkîpediya. Çavkaniyên akademîk gelek caran zaravayên kurmancî, Soranî û Başûr wekî &quot;kurdî” yên rastîn dabeş kirine, di heman demê de hewramî û zazakî wekî zimanên cûda hatine hesibandin. Her çend ez sedema zimannasî ya li pişt hilbijartinê nîqaş nakim jî, hilbijartin nasnameya etnîkî ya kurd û her weha encamên ku navkirin dikare li ser xwetêgihîştinê bike nîşan nade. Ev ji hêla Dogan (2024) ve di xebata xwe ya &quot;Problems in Zazaki nomenclature&quot; de tê piştgirî kirin, ku îdia dike ku ew di dawiyê de texmîn dike ku her sê zarava xwedîtiya zaravayên kurdî ne. Her weha Wîkîpediya di lêgerîna wan a çavkaniyan de bandorê li akademiyê dike. Wekî ansîklopedîyek, divê em ravekerê çavkaniyan bimînin, lê di heman demê de bi demê re bişopînin û nakokiyên girîng ên akademîk bifikirin. Encamên navkirinek hêsankirî ya zimanên Kurdî dikarin giran bin û bibin sedema şaşfêmkirinan. Pêşniyara min ev e ku em zimanên kurdî li du kategoriyan dabeş bikin: Kurdiya merkezî (an jî heke em bikaribin termek din bibînin) ji bo koma zimanê Kurmancî-Soranî-zaravayên Başûr û kurdiya zaza-goranî. Piştre divê em noteke şirovekar lê zêde bikin ku hûrguliyên hilbijartina peyvan nîşan bide.

Silav û rez… [[Bikarhêner:Kurdanparez|Kurdanparez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurdanparez|gotûbêj]]) 11:16, 2 tebax 2026 (UTC)

:Silav @[[Bikarhêner:Kurdanparez|Kurdanparez]] ev nîqaşa te bi awayekî baş zelal nîne ka te di vê nîqaşê de çi xwestiye. Ji kerema xwe ku tu dikarî bi awayeke zelal binivîse.
:Ger daxwaza te li ser ravekirina zaravayên zimanê kurdî be ji xwe li ser Wîkîpediya kurdî bi têra xwe zelal e. Ger pêşniyareke te yên çêker heye ji kerema bi zimaneke zelal binivîse. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 17:03, 2 tebax 2026 (UTC)

== [[Nihêl Xelîl Kemal]] ==

Silav hevalên çavdêr,

Min پەڕەya taqîkariya xwe li ser vî navî çêkiriye: Bikarhêner:Aras2025/Ceribandin. 

Ji kerema xwe re ger hûn bikarin li wê پەڕەیê binêrin, hemû çavkanî û zaniyariyên fermî tê de hene. Eger her tişt li gorî polîtîkayên Wîkîpêdiyayê be, em dixwazin bê guhastin ser navê sereke. 

Spas ji bo alîkariya we. [[Bikarhêner:Aras2025|Aras2025]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Aras2025|gotûbêj]]) 19:48, 11 tebax 2026 (UTC)
:Na, te ez şaş fêm kirime ([https://ku.wikipedia.org/w/index.php?title=Got%C3%BBb%C3%AAja_bikarh%C3%AAner:Aras2025&amp;oldid=2085194#Nih%C3%AAl_Xel%C3%AEl_Kemal]), min got ku êdî du nikarî vê rûpelê bixwe çêkî. Gotarê li vê lînkê çêke '''[[Bikarhêner:Aras2025/Ceribandin]]'''. Paşê jî li vira destûr bixwaz.--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu|gotûbêj]]) 20:16, 11 tebax 2026 (UTC)

== Meqaleyên AIyê ==

Merheba @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]], @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]], @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] û @[[Bikarhêner:RezanTovjin|RezanTovjin]]. 

Bi min qet çênabe ku em meqaleyan bi AI bidin nivîsin. Hele hele gotineke wekî ''[https://ku.wikipedia.org/w/index.php?title=D%C3%AEroka_aboriy%C3%AA&amp;oldid=2093108 Kêmasiyên wê hebin jî dê ji aliyê edîtor, redaktor û beşdaran ve werin safîkirin.]'' gelekî xelet e. Ez gelek AIyê gelek bi kar tînim û her car dibînim tiştên tine halusinasyon dike. Yanî tu meqaleyeke heyî bidî AIyê ew sererast bike jî, tiştên tê de tine wê halûsîne bike û zêde bike. Birêz @[[Bikarhêner:RezanTovjin|RezanTovjin]] ''[https://ku.wikipedia.org/wiki/Got%C3%BBb%C3%AAja_bikarh%C3%AAner:RezanTovjin#Merheba li vir]'' dibêje meqaleyan AI nanivîse tenê format dike, feqat wekî hûn jî dibînin, ev ne formata wîkiyê ye, formata AIyê ye. Bi ya min bêyî ti nîqaş û dengdanê bila Admîn li kû derê meqaleyên wisa dibînin jê bibin baştir be. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 19:54, 7 îlon 2026 (UTC)</text>
      <sha1>cwvee45odfeoh1kdrspdr374ju8ob5v</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2093140</id>
      <parentid>2093137</parentid>
      <timestamp>2026-09-07T20:48:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ghybu</username>
        <id>9854</id>
      </contributor>
      <comment>/* Meqaleyên AIyê */ Bersiv</comment>
      <origin>2093140</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11327" sha1="j2zsjghsyl53ku7rn787i0r92vqx79i" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;{{Wîkîpediya:Dîwan/destpêk}}&lt;/noinclude&gt;
{{Bikarhêner:Balyozbot/archiveconfig
|archive = Wîkîpediya:Dîwan (tevlîhev)/Arşîv %(counter)d
|algo = old(90d)
|counter = 6
|maxarchivesize = 70K
|archiveheader = {{Arşîvkirin}}
|minthreadstoarchive = 1
|minthreadsleft = 5
}}&lt;!-- Template:Setup auto archiving --&gt;
{{align|left|{{arşîv|search=1|bot=Balyozbot|age=90}}
}}{{clear}}
&lt;!--Ji kerema xwe re ji bo parvekirinên xwe beşên têkildar bi kar bîne! --&gt;

== Newroz û cejna we pîroz be ==

Newroz û cejna we pîroz be @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]], @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]],
@[[Bikarhêner:Gomada|Gomada]] @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]], @[[Bikarhêner:Bikarhêner|Bikarhêner]], @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] @[[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]] û @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 08:40, 20 adar 2026 (UTC)

:Gelek sipas hevalê @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] û ez jî dibêjim ji bo wê cejna wê û li hemî Kurdistanê pîroz be! [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 08:44, 20 adar 2026 (UTC)
:@[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], hevalê hêja, eyd û cejna we ya Newrozê jî pîroz be! [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 09:17, 20 adar 2026 (UTC)
:Spas hevalê @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], cejna we ya û ji hemî Kurdan pîroz be! [[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]] ([[Gotûbêja bikarhêner:VikiAzad|gotûbêj]]) 09:24, 20 adar 2026 (UTC)
::Silav hevalno  @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]], @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], @[[Bikarhêner:Gomada|Gomada]], @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]], @[[Bikarhêner:Bikarhêner|Bikarhêner]], @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]], @[[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]] , @[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] û @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] cejna we ya [[Newroz]] û [[Cejna Remezanê]]  pîroz be ! [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 09:34, 20 adar 2026 (UTC)
:::Eyda me tevan bimbarek be. Eydên bi xêr û xweşî hêvî dikim ji bo we. -- [[Bikarhêner:Bikarhêner|Bikarhêner]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Bikarhêner|gotûbêj]]) 15:08, 20 adar 2026 (UTC)

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Migration to Parsoid&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;em&gt;[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Product and Technology/Parsoid Read Views/Read View Announcement|Read this in another language]]&lt;/em&gt;

Hello everyone! I am glad to inform you that as the next step in the [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification|Parser Unification]] project, Parsoid will soon be turned on as the default article renderer on your wiki. We are gradually increasing the number of wikis using Parsoid, with the intention of making it the default wikitext parser for MediaWiki's next long-term support release. This will make our wikis more reliable and consistent for editors, readers, and tools to use, as well as making the development of future wikitext features easier.

If this disrupts your workflow, don’t worry! You can still opt out through a user preference or turn Parsoid off on the current page using the Tools submenu, as described in the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:ParserMigration|Extension:ParserMigration]] documentation.

There is [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification/Confidence Framework|more information about our roll-out strategy]] available, including the testing done before we turn on Parsoid for a new wiki.

To report bugs and issues, please look at our [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification/Known Issues|known issues]] documentation and if you found a new bug please create a phab ticket and tag the [[phab:project/view/5846|Content Transform Team in Phabricator]].
&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[mw:User:CAnanian (WMF)|C. Scott Ananian]] (Parsoid technical lead)&lt;/bdi&gt; 16:48, 18 nîsan 2026 (UTC)

(This message was sent to [[:Wîkîpediya:Dîwan/tevlîhev]] and is being posted here due to a redirect.)
&lt;!-- Message sent by User:CAnanian (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Wikimedia_Foundation/Product_and_Technology/Parsoid_Read_Views/2026-04-20_Wikipedias&amp;oldid=30424286 --&gt;

== Lihevkirina ji bo danasînên kurdî (ckb) yên parêzgehên herêmên Kurdistanê ==

{{r|Ghybu|Gomada|Penaber49|Wikihez|Kawarizgar1|VikiAzad}}
{{r|MikaelF}}
Silav hevalên hêja, li Wikidata nîqaşek çêbûye li ser wesfê zimanê kurdî (ckb) bo parêzgehên Bakûrê Kurdistanê. Bikarhênerekî tirk bi berdewamî destkariyên me [[wikidata:special:diff/2496392553|vedigerîne]] û bêrêziyê li hemberî rêveberên Wîkîpediyaya kurdî dike. Piştî gilîkirina fermî, bi rênimayiyên rêveberên Wikidata daxwazeke fermî li Project Chat hatiye destpêkirin da ku em wek civaka Wîkîpediyaya kurdî «kodengî» (Consensus) ya xwe nîşan bidin û rêgirtiyê li van destwerdanên derveyî bikin. Ji kerema xwe hûn hemû herin vî lînkî û li xwarê ya babetî dengê xwe bidin: Lînka gotûbêjê li [[wikidata:Wikidata:Project_chat#Consensus_for_Kurdish_(ckb)_descriptions_of_provinces_in_the_Kurdistan_region|Wikidata]].
lînka daxwazê li dîwana [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?title=%D9%88%DB%8C%DA%A9%DB%8C%D9%BE%DB%8C%D8%AF%DB%8C%D8%A7:%D8%AF%DB%8C%D9%88%DB%95%D8%AE%D8%A7%D9%86_(%D9%BE%DB%8E%D8%B4%D9%86%DB%8C%D8%A7%D8%B1%DB%95%DA%A9%D8%A7%D9%86)&amp;diff=prev&amp;oldid=1586907&amp;diffonly=1 wîkîpediyaya kurdiya soranî]. [[User:-Haryad |&lt;span style=&quot;color:black; font-size:16px;&quot;&gt;'''ʜᴀʀʏᴀᴅ'''&lt;/span&gt;]] &lt;sub&gt;[[User Talk: -Haryad |&lt;span style=&quot;color:yellow; Background:black &quot;&gt;'''ᴛᴀʟᴋ'''&lt;/span&gt;]]&lt;/sub&gt; 23:52, 25 gulan 2026 (UTC)

== Cejna we pîroz be ==

Silav @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]], @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]], @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]], @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]], @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], @[[Bikarhêner:Gomada|Gomada]] @[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] cejna we ya qurbanê pîroz be. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 09:25, 27 gulan 2026 (UTC)

:Silav @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]]  Cejna Qurbanê li we hemûyan pîroz be! Xwedê we hemûyan sax û silamet bihêle.  [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 09:28, 27 gulan 2026 (UTC)
::Silav @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] û hemî hevalên din li vir, Cejna Qurbanê ji wê re jî pîroz be, înşalah hûn û malbatên wê hemî sax û silamet in. Gelek sipas. :) [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 12:23, 27 gulan 2026 (UTC)

== Kategorîyekê nû bo zimanên kurdî ==

Silav ji we gî re. Pêşniyarek min heye derbarê şêwaza sererastkirinê de dema ku dor tê ser danasîna zimanên kurdî li ser Wîkîpediya. Çavkaniyên akademîk gelek caran zaravayên kurmancî, Soranî û Başûr wekî &quot;kurdî” yên rastîn dabeş kirine, di heman demê de hewramî û zazakî wekî zimanên cûda hatine hesibandin. Her çend ez sedema zimannasî ya li pişt hilbijartinê nîqaş nakim jî, hilbijartin nasnameya etnîkî ya kurd û her weha encamên ku navkirin dikare li ser xwetêgihîştinê bike nîşan nade. Ev ji hêla Dogan (2024) ve di xebata xwe ya &quot;Problems in Zazaki nomenclature&quot; de tê piştgirî kirin, ku îdia dike ku ew di dawiyê de texmîn dike ku her sê zarava xwedîtiya zaravayên kurdî ne. Her weha Wîkîpediya di lêgerîna wan a çavkaniyan de bandorê li akademiyê dike. Wekî ansîklopedîyek, divê em ravekerê çavkaniyan bimînin, lê di heman demê de bi demê re bişopînin û nakokiyên girîng ên akademîk bifikirin. Encamên navkirinek hêsankirî ya zimanên Kurdî dikarin giran bin û bibin sedema şaşfêmkirinan. Pêşniyara min ev e ku em zimanên kurdî li du kategoriyan dabeş bikin: Kurdiya merkezî (an jî heke em bikaribin termek din bibînin) ji bo koma zimanê Kurmancî-Soranî-zaravayên Başûr û kurdiya zaza-goranî. Piştre divê em noteke şirovekar lê zêde bikin ku hûrguliyên hilbijartina peyvan nîşan bide.

Silav û rez… [[Bikarhêner:Kurdanparez|Kurdanparez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurdanparez|gotûbêj]]) 11:16, 2 tebax 2026 (UTC)

:Silav @[[Bikarhêner:Kurdanparez|Kurdanparez]] ev nîqaşa te bi awayekî baş zelal nîne ka te di vê nîqaşê de çi xwestiye. Ji kerema xwe ku tu dikarî bi awayeke zelal binivîse.
:Ger daxwaza te li ser ravekirina zaravayên zimanê kurdî be ji xwe li ser Wîkîpediya kurdî bi têra xwe zelal e. Ger pêşniyareke te yên çêker heye ji kerema bi zimaneke zelal binivîse. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 17:03, 2 tebax 2026 (UTC)

== [[Nihêl Xelîl Kemal]] ==

Silav hevalên çavdêr,

Min پەڕەya taqîkariya xwe li ser vî navî çêkiriye: Bikarhêner:Aras2025/Ceribandin. 

Ji kerema xwe re ger hûn bikarin li wê پەڕەیê binêrin, hemû çavkanî û zaniyariyên fermî tê de hene. Eger her tişt li gorî polîtîkayên Wîkîpêdiyayê be, em dixwazin bê guhastin ser navê sereke. 

Spas ji bo alîkariya we. [[Bikarhêner:Aras2025|Aras2025]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Aras2025|gotûbêj]]) 19:48, 11 tebax 2026 (UTC)
:Na, te ez şaş fêm kirime ([https://ku.wikipedia.org/w/index.php?title=Got%C3%BBb%C3%AAja_bikarh%C3%AAner:Aras2025&amp;oldid=2085194#Nih%C3%AAl_Xel%C3%AEl_Kemal]), min got ku êdî du nikarî vê rûpelê bixwe çêkî. Gotarê li vê lînkê çêke '''[[Bikarhêner:Aras2025/Ceribandin]]'''. Paşê jî li vira destûr bixwaz.--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu|gotûbêj]]) 20:16, 11 tebax 2026 (UTC)

== Meqaleyên AIyê ==

Merheba @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]], @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]], @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] û @[[Bikarhêner:RezanTovjin|RezanTovjin]]. 

Bi min qet çênabe ku em meqaleyan bi AI bidin nivîsin. Hele hele gotineke wekî ''[https://ku.wikipedia.org/w/index.php?title=D%C3%AEroka_aboriy%C3%AA&amp;oldid=2093108 Kêmasiyên wê hebin jî dê ji aliyê edîtor, redaktor û beşdaran ve werin safîkirin.]'' gelekî xelet e. Ez gelek AIyê gelek bi kar tînim û her car dibînim tiştên tine halusinasyon dike. Yanî tu meqaleyeke heyî bidî AIyê ew sererast bike jî, tiştên tê de tine wê halûsîne bike û zêde bike. Birêz @[[Bikarhêner:RezanTovjin|RezanTovjin]] ''[https://ku.wikipedia.org/wiki/Got%C3%BBb%C3%AAja_bikarh%C3%AAner:RezanTovjin#Merheba li vir]'' dibêje meqaleyan AI nanivîse tenê format dike, feqat wekî hûn jî dibînin, ev ne formata wîkiyê ye, formata AIyê ye. Bi ya min bêyî ti nîqaş û dengdanê bila Admîn li kû derê meqaleyên wisa dibînin jê bibin baştir be. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 19:54, 7 îlon 2026 (UTC)

:{{silav|RezanTovjin}}. Tu dikarî bersivekê bidî? Spas! [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu|gotûbêj]]) 20:48, 7 îlon 2026 (UTC)</text>
      <sha1>j2zsjghsyl53ku7rn787i0r92vqx79i</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2093143</id>
      <parentid>2093140</parentid>
      <timestamp>2026-09-07T21:04:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ghybu</username>
        <id>9854</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Meqaleyên AIyê */</comment>
      <origin>2093143</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11496" sha1="0868hhx908u2qqudan2h4pwdf6k1sli" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;{{Wîkîpediya:Dîwan/destpêk}}&lt;/noinclude&gt;
{{Bikarhêner:Balyozbot/archiveconfig
|archive = Wîkîpediya:Dîwan (tevlîhev)/Arşîv %(counter)d
|algo = old(90d)
|counter = 6
|maxarchivesize = 70K
|archiveheader = {{Arşîvkirin}}
|minthreadstoarchive = 1
|minthreadsleft = 5
}}&lt;!-- Template:Setup auto archiving --&gt;
{{align|left|{{arşîv|search=1|bot=Balyozbot|age=90}}
}}{{clear}}
&lt;!--Ji kerema xwe re ji bo parvekirinên xwe beşên têkildar bi kar bîne! --&gt;

== Newroz û cejna we pîroz be ==

Newroz û cejna we pîroz be @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]], @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]],
@[[Bikarhêner:Gomada|Gomada]] @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]], @[[Bikarhêner:Bikarhêner|Bikarhêner]], @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] @[[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]] û @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 08:40, 20 adar 2026 (UTC)

:Gelek sipas hevalê @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] û ez jî dibêjim ji bo wê cejna wê û li hemî Kurdistanê pîroz be! [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 08:44, 20 adar 2026 (UTC)
:@[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], hevalê hêja, eyd û cejna we ya Newrozê jî pîroz be! [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 09:17, 20 adar 2026 (UTC)
:Spas hevalê @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], cejna we ya û ji hemî Kurdan pîroz be! [[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]] ([[Gotûbêja bikarhêner:VikiAzad|gotûbêj]]) 09:24, 20 adar 2026 (UTC)
::Silav hevalno  @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]], @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], @[[Bikarhêner:Gomada|Gomada]], @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]], @[[Bikarhêner:Bikarhêner|Bikarhêner]], @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]], @[[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]] , @[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] û @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] cejna we ya [[Newroz]] û [[Cejna Remezanê]]  pîroz be ! [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 09:34, 20 adar 2026 (UTC)
:::Eyda me tevan bimbarek be. Eydên bi xêr û xweşî hêvî dikim ji bo we. -- [[Bikarhêner:Bikarhêner|Bikarhêner]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Bikarhêner|gotûbêj]]) 15:08, 20 adar 2026 (UTC)

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Migration to Parsoid&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;em&gt;[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Product and Technology/Parsoid Read Views/Read View Announcement|Read this in another language]]&lt;/em&gt;

Hello everyone! I am glad to inform you that as the next step in the [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification|Parser Unification]] project, Parsoid will soon be turned on as the default article renderer on your wiki. We are gradually increasing the number of wikis using Parsoid, with the intention of making it the default wikitext parser for MediaWiki's next long-term support release. This will make our wikis more reliable and consistent for editors, readers, and tools to use, as well as making the development of future wikitext features easier.

If this disrupts your workflow, don’t worry! You can still opt out through a user preference or turn Parsoid off on the current page using the Tools submenu, as described in the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:ParserMigration|Extension:ParserMigration]] documentation.

There is [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification/Confidence Framework|more information about our roll-out strategy]] available, including the testing done before we turn on Parsoid for a new wiki.

To report bugs and issues, please look at our [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification/Known Issues|known issues]] documentation and if you found a new bug please create a phab ticket and tag the [[phab:project/view/5846|Content Transform Team in Phabricator]].
&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[mw:User:CAnanian (WMF)|C. Scott Ananian]] (Parsoid technical lead)&lt;/bdi&gt; 16:48, 18 nîsan 2026 (UTC)

(This message was sent to [[:Wîkîpediya:Dîwan/tevlîhev]] and is being posted here due to a redirect.)
&lt;!-- Message sent by User:CAnanian (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Wikimedia_Foundation/Product_and_Technology/Parsoid_Read_Views/2026-04-20_Wikipedias&amp;oldid=30424286 --&gt;

== Lihevkirina ji bo danasînên kurdî (ckb) yên parêzgehên herêmên Kurdistanê ==

{{r|Ghybu|Gomada|Penaber49|Wikihez|Kawarizgar1|VikiAzad}}
{{r|MikaelF}}
Silav hevalên hêja, li Wikidata nîqaşek çêbûye li ser wesfê zimanê kurdî (ckb) bo parêzgehên Bakûrê Kurdistanê. Bikarhênerekî tirk bi berdewamî destkariyên me [[wikidata:special:diff/2496392553|vedigerîne]] û bêrêziyê li hemberî rêveberên Wîkîpediyaya kurdî dike. Piştî gilîkirina fermî, bi rênimayiyên rêveberên Wikidata daxwazeke fermî li Project Chat hatiye destpêkirin da ku em wek civaka Wîkîpediyaya kurdî «kodengî» (Consensus) ya xwe nîşan bidin û rêgirtiyê li van destwerdanên derveyî bikin. Ji kerema xwe hûn hemû herin vî lînkî û li xwarê ya babetî dengê xwe bidin: Lînka gotûbêjê li [[wikidata:Wikidata:Project_chat#Consensus_for_Kurdish_(ckb)_descriptions_of_provinces_in_the_Kurdistan_region|Wikidata]].
lînka daxwazê li dîwana [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?title=%D9%88%DB%8C%DA%A9%DB%8C%D9%BE%DB%8C%D8%AF%DB%8C%D8%A7:%D8%AF%DB%8C%D9%88%DB%95%D8%AE%D8%A7%D9%86_(%D9%BE%DB%8E%D8%B4%D9%86%DB%8C%D8%A7%D8%B1%DB%95%DA%A9%D8%A7%D9%86)&amp;diff=prev&amp;oldid=1586907&amp;diffonly=1 wîkîpediyaya kurdiya soranî]. [[User:-Haryad |&lt;span style=&quot;color:black; font-size:16px;&quot;&gt;'''ʜᴀʀʏᴀᴅ'''&lt;/span&gt;]] &lt;sub&gt;[[User Talk: -Haryad |&lt;span style=&quot;color:yellow; Background:black &quot;&gt;'''ᴛᴀʟᴋ'''&lt;/span&gt;]]&lt;/sub&gt; 23:52, 25 gulan 2026 (UTC)

== Cejna we pîroz be ==

Silav @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]], @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]], @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]], @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]], @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], @[[Bikarhêner:Gomada|Gomada]] @[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] cejna we ya qurbanê pîroz be. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 09:25, 27 gulan 2026 (UTC)

:Silav @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]]  Cejna Qurbanê li we hemûyan pîroz be! Xwedê we hemûyan sax û silamet bihêle.  [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 09:28, 27 gulan 2026 (UTC)
::Silav @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] û hemî hevalên din li vir, Cejna Qurbanê ji wê re jî pîroz be, înşalah hûn û malbatên wê hemî sax û silamet in. Gelek sipas. :) [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 12:23, 27 gulan 2026 (UTC)

== Kategorîyekê nû bo zimanên kurdî ==

Silav ji we gî re. Pêşniyarek min heye derbarê şêwaza sererastkirinê de dema ku dor tê ser danasîna zimanên kurdî li ser Wîkîpediya. Çavkaniyên akademîk gelek caran zaravayên kurmancî, Soranî û Başûr wekî &quot;kurdî” yên rastîn dabeş kirine, di heman demê de hewramî û zazakî wekî zimanên cûda hatine hesibandin. Her çend ez sedema zimannasî ya li pişt hilbijartinê nîqaş nakim jî, hilbijartin nasnameya etnîkî ya kurd û her weha encamên ku navkirin dikare li ser xwetêgihîştinê bike nîşan nade. Ev ji hêla Dogan (2024) ve di xebata xwe ya &quot;Problems in Zazaki nomenclature&quot; de tê piştgirî kirin, ku îdia dike ku ew di dawiyê de texmîn dike ku her sê zarava xwedîtiya zaravayên kurdî ne. Her weha Wîkîpediya di lêgerîna wan a çavkaniyan de bandorê li akademiyê dike. Wekî ansîklopedîyek, divê em ravekerê çavkaniyan bimînin, lê di heman demê de bi demê re bişopînin û nakokiyên girîng ên akademîk bifikirin. Encamên navkirinek hêsankirî ya zimanên Kurdî dikarin giran bin û bibin sedema şaşfêmkirinan. Pêşniyara min ev e ku em zimanên kurdî li du kategoriyan dabeş bikin: Kurdiya merkezî (an jî heke em bikaribin termek din bibînin) ji bo koma zimanê Kurmancî-Soranî-zaravayên Başûr û kurdiya zaza-goranî. Piştre divê em noteke şirovekar lê zêde bikin ku hûrguliyên hilbijartina peyvan nîşan bide.

Silav û rez… [[Bikarhêner:Kurdanparez|Kurdanparez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurdanparez|gotûbêj]]) 11:16, 2 tebax 2026 (UTC)

:Silav @[[Bikarhêner:Kurdanparez|Kurdanparez]] ev nîqaşa te bi awayekî baş zelal nîne ka te di vê nîqaşê de çi xwestiye. Ji kerema xwe ku tu dikarî bi awayeke zelal binivîse.
:Ger daxwaza te li ser ravekirina zaravayên zimanê kurdî be ji xwe li ser Wîkîpediya kurdî bi têra xwe zelal e. Ger pêşniyareke te yên çêker heye ji kerema bi zimaneke zelal binivîse. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 17:03, 2 tebax 2026 (UTC)

== [[Nihêl Xelîl Kemal]] ==

Silav hevalên çavdêr,

Min پەڕەya taqîkariya xwe li ser vî navî çêkiriye: Bikarhêner:Aras2025/Ceribandin. 

Ji kerema xwe re ger hûn bikarin li wê پەڕەیê binêrin, hemû çavkanî û zaniyariyên fermî tê de hene. Eger her tişt li gorî polîtîkayên Wîkîpêdiyayê be, em dixwazin bê guhastin ser navê sereke. 

Spas ji bo alîkariya we. [[Bikarhêner:Aras2025|Aras2025]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Aras2025|gotûbêj]]) 19:48, 11 tebax 2026 (UTC)
:Na, te ez şaş fêm kirime ([https://ku.wikipedia.org/w/index.php?title=Got%C3%BBb%C3%AAja_bikarh%C3%AAner:Aras2025&amp;oldid=2085194#Nih%C3%AAl_Xel%C3%AEl_Kemal]), min got ku êdî du nikarî vê rûpelê bixwe çêkî. Gotarê li vê lînkê çêke '''[[Bikarhêner:Aras2025/Ceribandin]]'''. Paşê jî li vira destûr bixwaz.--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu|gotûbêj]]) 20:16, 11 tebax 2026 (UTC)

== Meqaleyên AIyê ==

Merheba @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]], @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]], @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] û @[[Bikarhêner:RezanTovjin|RezanTovjin]]. 

Bi min qet çênabe ku em meqaleyan bi AI bidin nivîsin. Hele hele gotineke wekî ''[https://ku.wikipedia.org/w/index.php?title=D%C3%AEroka_aboriy%C3%AA&amp;oldid=2093108 Kêmasiyên wê hebin jî dê ji aliyê edîtor, redaktor û beşdaran ve werin safîkirin.]'' gelekî xelet e. Ez gelek AIyê gelek bi kar tînim û her car dibînim tiştên tine halusinasyon dike. Yanî tu meqaleyeke heyî bidî AIyê ew sererast bike jî, tiştên tê de tine wê halûsîne bike û zêde bike. Birêz @[[Bikarhêner:RezanTovjin|RezanTovjin]] ''[https://ku.wikipedia.org/wiki/Got%C3%BBb%C3%AAja_bikarh%C3%AAner:RezanTovjin#Merheba li vir]'' dibêje meqaleyan AI nanivîse tenê format dike, feqat wekî hûn jî dibînin, ev ne formata wîkiyê ye, formata AIyê ye. Bi ya min bêyî ti nîqaş û dengdanê bila Admîn li kû derê meqaleyên wisa dibînin jê bibin baştir be. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 19:54, 7 îlon 2026 (UTC)

:{{silav|RezanTovjin}}. Tu dikarî bersivekê bidî? Herwiha, maneya peyva [https://ku.wikipedia.org/wiki/Aqil%C3%AA_%C3%A7%C3%AAkir%C3%AE#1._Bisomekirin_%C3%BB_%C3%87areserkirina_Pirsgir%C3%AAkan ''bisomekirin''] çi ye? Spas! [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu|gotûbêj]]) 20:48, 7 îlon 2026 (UTC)</text>
      <sha1>0868hhx908u2qqudan2h4pwdf6k1sli</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2093151</id>
      <parentid>2093143</parentid>
      <timestamp>2026-09-07T21:29:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RezanTovjin</username>
        <id>60</id>
      </contributor>
      <comment>/* Meqaleyên AIyê */ Bersiv</comment>
      <origin>2093151</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11990" sha1="neljmj1fxgt7ds0vv7n9k8q3ronu6nn" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;{{Wîkîpediya:Dîwan/destpêk}}&lt;/noinclude&gt;
{{Bikarhêner:Balyozbot/archiveconfig
|archive = Wîkîpediya:Dîwan (tevlîhev)/Arşîv %(counter)d
|algo = old(90d)
|counter = 6
|maxarchivesize = 70K
|archiveheader = {{Arşîvkirin}}
|minthreadstoarchive = 1
|minthreadsleft = 5
}}&lt;!-- Template:Setup auto archiving --&gt;
{{align|left|{{arşîv|search=1|bot=Balyozbot|age=90}}
}}{{clear}}
&lt;!--Ji kerema xwe re ji bo parvekirinên xwe beşên têkildar bi kar bîne! --&gt;

== Newroz û cejna we pîroz be ==

Newroz û cejna we pîroz be @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]], @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]],
@[[Bikarhêner:Gomada|Gomada]] @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]], @[[Bikarhêner:Bikarhêner|Bikarhêner]], @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] @[[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]] û @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 08:40, 20 adar 2026 (UTC)

:Gelek sipas hevalê @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] û ez jî dibêjim ji bo wê cejna wê û li hemî Kurdistanê pîroz be! [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 08:44, 20 adar 2026 (UTC)
:@[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], hevalê hêja, eyd û cejna we ya Newrozê jî pîroz be! [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 09:17, 20 adar 2026 (UTC)
:Spas hevalê @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], cejna we ya û ji hemî Kurdan pîroz be! [[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]] ([[Gotûbêja bikarhêner:VikiAzad|gotûbêj]]) 09:24, 20 adar 2026 (UTC)
::Silav hevalno  @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]], @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], @[[Bikarhêner:Gomada|Gomada]], @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]], @[[Bikarhêner:Bikarhêner|Bikarhêner]], @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]], @[[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]] , @[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] û @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] cejna we ya [[Newroz]] û [[Cejna Remezanê]]  pîroz be ! [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 09:34, 20 adar 2026 (UTC)
:::Eyda me tevan bimbarek be. Eydên bi xêr û xweşî hêvî dikim ji bo we. -- [[Bikarhêner:Bikarhêner|Bikarhêner]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Bikarhêner|gotûbêj]]) 15:08, 20 adar 2026 (UTC)

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Migration to Parsoid&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;em&gt;[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Product and Technology/Parsoid Read Views/Read View Announcement|Read this in another language]]&lt;/em&gt;

Hello everyone! I am glad to inform you that as the next step in the [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification|Parser Unification]] project, Parsoid will soon be turned on as the default article renderer on your wiki. We are gradually increasing the number of wikis using Parsoid, with the intention of making it the default wikitext parser for MediaWiki's next long-term support release. This will make our wikis more reliable and consistent for editors, readers, and tools to use, as well as making the development of future wikitext features easier.

If this disrupts your workflow, don’t worry! You can still opt out through a user preference or turn Parsoid off on the current page using the Tools submenu, as described in the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:ParserMigration|Extension:ParserMigration]] documentation.

There is [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification/Confidence Framework|more information about our roll-out strategy]] available, including the testing done before we turn on Parsoid for a new wiki.

To report bugs and issues, please look at our [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification/Known Issues|known issues]] documentation and if you found a new bug please create a phab ticket and tag the [[phab:project/view/5846|Content Transform Team in Phabricator]].
&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[mw:User:CAnanian (WMF)|C. Scott Ananian]] (Parsoid technical lead)&lt;/bdi&gt; 16:48, 18 nîsan 2026 (UTC)

(This message was sent to [[:Wîkîpediya:Dîwan/tevlîhev]] and is being posted here due to a redirect.)
&lt;!-- Message sent by User:CAnanian (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Wikimedia_Foundation/Product_and_Technology/Parsoid_Read_Views/2026-04-20_Wikipedias&amp;oldid=30424286 --&gt;

== Lihevkirina ji bo danasînên kurdî (ckb) yên parêzgehên herêmên Kurdistanê ==

{{r|Ghybu|Gomada|Penaber49|Wikihez|Kawarizgar1|VikiAzad}}
{{r|MikaelF}}
Silav hevalên hêja, li Wikidata nîqaşek çêbûye li ser wesfê zimanê kurdî (ckb) bo parêzgehên Bakûrê Kurdistanê. Bikarhênerekî tirk bi berdewamî destkariyên me [[wikidata:special:diff/2496392553|vedigerîne]] û bêrêziyê li hemberî rêveberên Wîkîpediyaya kurdî dike. Piştî gilîkirina fermî, bi rênimayiyên rêveberên Wikidata daxwazeke fermî li Project Chat hatiye destpêkirin da ku em wek civaka Wîkîpediyaya kurdî «kodengî» (Consensus) ya xwe nîşan bidin û rêgirtiyê li van destwerdanên derveyî bikin. Ji kerema xwe hûn hemû herin vî lînkî û li xwarê ya babetî dengê xwe bidin: Lînka gotûbêjê li [[wikidata:Wikidata:Project_chat#Consensus_for_Kurdish_(ckb)_descriptions_of_provinces_in_the_Kurdistan_region|Wikidata]].
lînka daxwazê li dîwana [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?title=%D9%88%DB%8C%DA%A9%DB%8C%D9%BE%DB%8C%D8%AF%DB%8C%D8%A7:%D8%AF%DB%8C%D9%88%DB%95%D8%AE%D8%A7%D9%86_(%D9%BE%DB%8E%D8%B4%D9%86%DB%8C%D8%A7%D8%B1%DB%95%DA%A9%D8%A7%D9%86)&amp;diff=prev&amp;oldid=1586907&amp;diffonly=1 wîkîpediyaya kurdiya soranî]. [[User:-Haryad |&lt;span style=&quot;color:black; font-size:16px;&quot;&gt;'''ʜᴀʀʏᴀᴅ'''&lt;/span&gt;]] &lt;sub&gt;[[User Talk: -Haryad |&lt;span style=&quot;color:yellow; Background:black &quot;&gt;'''ᴛᴀʟᴋ'''&lt;/span&gt;]]&lt;/sub&gt; 23:52, 25 gulan 2026 (UTC)

== Cejna we pîroz be ==

Silav @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]], @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]], @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]], @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]], @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], @[[Bikarhêner:Gomada|Gomada]] @[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] cejna we ya qurbanê pîroz be. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 09:25, 27 gulan 2026 (UTC)

:Silav @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]]  Cejna Qurbanê li we hemûyan pîroz be! Xwedê we hemûyan sax û silamet bihêle.  [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 09:28, 27 gulan 2026 (UTC)
::Silav @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] û hemî hevalên din li vir, Cejna Qurbanê ji wê re jî pîroz be, înşalah hûn û malbatên wê hemî sax û silamet in. Gelek sipas. :) [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 12:23, 27 gulan 2026 (UTC)

== Kategorîyekê nû bo zimanên kurdî ==

Silav ji we gî re. Pêşniyarek min heye derbarê şêwaza sererastkirinê de dema ku dor tê ser danasîna zimanên kurdî li ser Wîkîpediya. Çavkaniyên akademîk gelek caran zaravayên kurmancî, Soranî û Başûr wekî &quot;kurdî” yên rastîn dabeş kirine, di heman demê de hewramî û zazakî wekî zimanên cûda hatine hesibandin. Her çend ez sedema zimannasî ya li pişt hilbijartinê nîqaş nakim jî, hilbijartin nasnameya etnîkî ya kurd û her weha encamên ku navkirin dikare li ser xwetêgihîştinê bike nîşan nade. Ev ji hêla Dogan (2024) ve di xebata xwe ya &quot;Problems in Zazaki nomenclature&quot; de tê piştgirî kirin, ku îdia dike ku ew di dawiyê de texmîn dike ku her sê zarava xwedîtiya zaravayên kurdî ne. Her weha Wîkîpediya di lêgerîna wan a çavkaniyan de bandorê li akademiyê dike. Wekî ansîklopedîyek, divê em ravekerê çavkaniyan bimînin, lê di heman demê de bi demê re bişopînin û nakokiyên girîng ên akademîk bifikirin. Encamên navkirinek hêsankirî ya zimanên Kurdî dikarin giran bin û bibin sedema şaşfêmkirinan. Pêşniyara min ev e ku em zimanên kurdî li du kategoriyan dabeş bikin: Kurdiya merkezî (an jî heke em bikaribin termek din bibînin) ji bo koma zimanê Kurmancî-Soranî-zaravayên Başûr û kurdiya zaza-goranî. Piştre divê em noteke şirovekar lê zêde bikin ku hûrguliyên hilbijartina peyvan nîşan bide.

Silav û rez… [[Bikarhêner:Kurdanparez|Kurdanparez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurdanparez|gotûbêj]]) 11:16, 2 tebax 2026 (UTC)

:Silav @[[Bikarhêner:Kurdanparez|Kurdanparez]] ev nîqaşa te bi awayekî baş zelal nîne ka te di vê nîqaşê de çi xwestiye. Ji kerema xwe ku tu dikarî bi awayeke zelal binivîse.
:Ger daxwaza te li ser ravekirina zaravayên zimanê kurdî be ji xwe li ser Wîkîpediya kurdî bi têra xwe zelal e. Ger pêşniyareke te yên çêker heye ji kerema bi zimaneke zelal binivîse. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 17:03, 2 tebax 2026 (UTC)

== [[Nihêl Xelîl Kemal]] ==

Silav hevalên çavdêr,

Min پەڕەya taqîkariya xwe li ser vî navî çêkiriye: Bikarhêner:Aras2025/Ceribandin. 

Ji kerema xwe re ger hûn bikarin li wê پەڕەیê binêrin, hemû çavkanî û zaniyariyên fermî tê de hene. Eger her tişt li gorî polîtîkayên Wîkîpêdiyayê be, em dixwazin bê guhastin ser navê sereke. 

Spas ji bo alîkariya we. [[Bikarhêner:Aras2025|Aras2025]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Aras2025|gotûbêj]]) 19:48, 11 tebax 2026 (UTC)
:Na, te ez şaş fêm kirime ([https://ku.wikipedia.org/w/index.php?title=Got%C3%BBb%C3%AAja_bikarh%C3%AAner:Aras2025&amp;oldid=2085194#Nih%C3%AAl_Xel%C3%AEl_Kemal]), min got ku êdî du nikarî vê rûpelê bixwe çêkî. Gotarê li vê lînkê çêke '''[[Bikarhêner:Aras2025/Ceribandin]]'''. Paşê jî li vira destûr bixwaz.--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu|gotûbêj]]) 20:16, 11 tebax 2026 (UTC)

== Meqaleyên AIyê ==

Merheba @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]], @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]], @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] û @[[Bikarhêner:RezanTovjin|RezanTovjin]]. 

Bi min qet çênabe ku em meqaleyan bi AI bidin nivîsin. Hele hele gotineke wekî ''[https://ku.wikipedia.org/w/index.php?title=D%C3%AEroka_aboriy%C3%AA&amp;oldid=2093108 Kêmasiyên wê hebin jî dê ji aliyê edîtor, redaktor û beşdaran ve werin safîkirin.]'' gelekî xelet e. Ez gelek AIyê gelek bi kar tînim û her car dibînim tiştên tine halusinasyon dike. Yanî tu meqaleyeke heyî bidî AIyê ew sererast bike jî, tiştên tê de tine wê halûsîne bike û zêde bike. Birêz @[[Bikarhêner:RezanTovjin|RezanTovjin]] ''[https://ku.wikipedia.org/wiki/Got%C3%BBb%C3%AAja_bikarh%C3%AAner:RezanTovjin#Merheba li vir]'' dibêje meqaleyan AI nanivîse tenê format dike, feqat wekî hûn jî dibînin, ev ne formata wîkiyê ye, formata AIyê ye. Bi ya min bêyî ti nîqaş û dengdanê bila Admîn li kû derê meqaleyên wisa dibînin jê bibin baştir be. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 19:54, 7 îlon 2026 (UTC)

:{{silav|RezanTovjin}}. Tu dikarî bersivekê bidî? Herwiha, maneya peyva [https://ku.wikipedia.org/wiki/Aqil%C3%AA_%C3%A7%C3%AAkir%C3%AE#1._Bisomekirin_%C3%BB_%C3%87areserkirina_Pirsgir%C3%AAkan ''bisomekirin''] çi ye? Spas! [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu|gotûbêj]]) 20:48, 7 îlon 2026 (UTC)
::Birayê min, ji ber midaxaleya te ya Aqilê Çêkirî , ez destê xwe ji edîtoriya Wikipedia dikişînim. Jîrî, Jêhatî û Aqil ne heman tişt in. Divê mirov tiliya xwe nexe her karî û nebe her tişt. Ma hûn zimanzan û etîmolog in ku hûn midaxaleyî biryarên ziman dikin? An hûn otorîteya ziman in. Ji ber ku Wikipedia destûra guhertinê dide mirovan, erk û destûra kesan çênabe xwe têxin şûna her tiştî. Fermo. Ji min ev qas. Rêzan Tovjîn 21:29, 7 îlon 2026 (UTC)</text>
      <sha1>neljmj1fxgt7ds0vv7n9k8q3ronu6nn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2093152</id>
      <parentid>2093151</parentid>
      <timestamp>2026-09-07T21:49:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ghybu</username>
        <id>9854</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Meqaleyên AIyê */</comment>
      <origin>2093152</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12270" sha1="1fck0fhpqi3niko54y80a4fxnx1jwse" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;{{Wîkîpediya:Dîwan/destpêk}}&lt;/noinclude&gt;
{{Bikarhêner:Balyozbot/archiveconfig
|archive = Wîkîpediya:Dîwan (tevlîhev)/Arşîv %(counter)d
|algo = old(90d)
|counter = 6
|maxarchivesize = 70K
|archiveheader = {{Arşîvkirin}}
|minthreadstoarchive = 1
|minthreadsleft = 5
}}&lt;!-- Template:Setup auto archiving --&gt;
{{align|left|{{arşîv|search=1|bot=Balyozbot|age=90}}
}}{{clear}}
&lt;!--Ji kerema xwe re ji bo parvekirinên xwe beşên têkildar bi kar bîne! --&gt;

== Newroz û cejna we pîroz be ==

Newroz û cejna we pîroz be @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]], @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]],
@[[Bikarhêner:Gomada|Gomada]] @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]], @[[Bikarhêner:Bikarhêner|Bikarhêner]], @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] @[[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]] û @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 08:40, 20 adar 2026 (UTC)

:Gelek sipas hevalê @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] û ez jî dibêjim ji bo wê cejna wê û li hemî Kurdistanê pîroz be! [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 08:44, 20 adar 2026 (UTC)
:@[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], hevalê hêja, eyd û cejna we ya Newrozê jî pîroz be! [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 09:17, 20 adar 2026 (UTC)
:Spas hevalê @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], cejna we ya û ji hemî Kurdan pîroz be! [[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]] ([[Gotûbêja bikarhêner:VikiAzad|gotûbêj]]) 09:24, 20 adar 2026 (UTC)
::Silav hevalno  @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]], @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], @[[Bikarhêner:Gomada|Gomada]], @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]], @[[Bikarhêner:Bikarhêner|Bikarhêner]], @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]], @[[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]] , @[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] û @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] cejna we ya [[Newroz]] û [[Cejna Remezanê]]  pîroz be ! [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 09:34, 20 adar 2026 (UTC)
:::Eyda me tevan bimbarek be. Eydên bi xêr û xweşî hêvî dikim ji bo we. -- [[Bikarhêner:Bikarhêner|Bikarhêner]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Bikarhêner|gotûbêj]]) 15:08, 20 adar 2026 (UTC)

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Migration to Parsoid&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;em&gt;[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Product and Technology/Parsoid Read Views/Read View Announcement|Read this in another language]]&lt;/em&gt;

Hello everyone! I am glad to inform you that as the next step in the [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification|Parser Unification]] project, Parsoid will soon be turned on as the default article renderer on your wiki. We are gradually increasing the number of wikis using Parsoid, with the intention of making it the default wikitext parser for MediaWiki's next long-term support release. This will make our wikis more reliable and consistent for editors, readers, and tools to use, as well as making the development of future wikitext features easier.

If this disrupts your workflow, don’t worry! You can still opt out through a user preference or turn Parsoid off on the current page using the Tools submenu, as described in the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:ParserMigration|Extension:ParserMigration]] documentation.

There is [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification/Confidence Framework|more information about our roll-out strategy]] available, including the testing done before we turn on Parsoid for a new wiki.

To report bugs and issues, please look at our [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification/Known Issues|known issues]] documentation and if you found a new bug please create a phab ticket and tag the [[phab:project/view/5846|Content Transform Team in Phabricator]].
&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[mw:User:CAnanian (WMF)|C. Scott Ananian]] (Parsoid technical lead)&lt;/bdi&gt; 16:48, 18 nîsan 2026 (UTC)

(This message was sent to [[:Wîkîpediya:Dîwan/tevlîhev]] and is being posted here due to a redirect.)
&lt;!-- Message sent by User:CAnanian (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Wikimedia_Foundation/Product_and_Technology/Parsoid_Read_Views/2026-04-20_Wikipedias&amp;oldid=30424286 --&gt;

== Lihevkirina ji bo danasînên kurdî (ckb) yên parêzgehên herêmên Kurdistanê ==

{{r|Ghybu|Gomada|Penaber49|Wikihez|Kawarizgar1|VikiAzad}}
{{r|MikaelF}}
Silav hevalên hêja, li Wikidata nîqaşek çêbûye li ser wesfê zimanê kurdî (ckb) bo parêzgehên Bakûrê Kurdistanê. Bikarhênerekî tirk bi berdewamî destkariyên me [[wikidata:special:diff/2496392553|vedigerîne]] û bêrêziyê li hemberî rêveberên Wîkîpediyaya kurdî dike. Piştî gilîkirina fermî, bi rênimayiyên rêveberên Wikidata daxwazeke fermî li Project Chat hatiye destpêkirin da ku em wek civaka Wîkîpediyaya kurdî «kodengî» (Consensus) ya xwe nîşan bidin û rêgirtiyê li van destwerdanên derveyî bikin. Ji kerema xwe hûn hemû herin vî lînkî û li xwarê ya babetî dengê xwe bidin: Lînka gotûbêjê li [[wikidata:Wikidata:Project_chat#Consensus_for_Kurdish_(ckb)_descriptions_of_provinces_in_the_Kurdistan_region|Wikidata]].
lînka daxwazê li dîwana [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?title=%D9%88%DB%8C%DA%A9%DB%8C%D9%BE%DB%8C%D8%AF%DB%8C%D8%A7:%D8%AF%DB%8C%D9%88%DB%95%D8%AE%D8%A7%D9%86_(%D9%BE%DB%8E%D8%B4%D9%86%DB%8C%D8%A7%D8%B1%DB%95%DA%A9%D8%A7%D9%86)&amp;diff=prev&amp;oldid=1586907&amp;diffonly=1 wîkîpediyaya kurdiya soranî]. [[User:-Haryad |&lt;span style=&quot;color:black; font-size:16px;&quot;&gt;'''ʜᴀʀʏᴀᴅ'''&lt;/span&gt;]] &lt;sub&gt;[[User Talk: -Haryad |&lt;span style=&quot;color:yellow; Background:black &quot;&gt;'''ᴛᴀʟᴋ'''&lt;/span&gt;]]&lt;/sub&gt; 23:52, 25 gulan 2026 (UTC)

== Cejna we pîroz be ==

Silav @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]], @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]], @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]], @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]], @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], @[[Bikarhêner:Gomada|Gomada]] @[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] cejna we ya qurbanê pîroz be. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 09:25, 27 gulan 2026 (UTC)

:Silav @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]]  Cejna Qurbanê li we hemûyan pîroz be! Xwedê we hemûyan sax û silamet bihêle.  [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 09:28, 27 gulan 2026 (UTC)
::Silav @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] û hemî hevalên din li vir, Cejna Qurbanê ji wê re jî pîroz be, înşalah hûn û malbatên wê hemî sax û silamet in. Gelek sipas. :) [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 12:23, 27 gulan 2026 (UTC)

== Kategorîyekê nû bo zimanên kurdî ==

Silav ji we gî re. Pêşniyarek min heye derbarê şêwaza sererastkirinê de dema ku dor tê ser danasîna zimanên kurdî li ser Wîkîpediya. Çavkaniyên akademîk gelek caran zaravayên kurmancî, Soranî û Başûr wekî &quot;kurdî” yên rastîn dabeş kirine, di heman demê de hewramî û zazakî wekî zimanên cûda hatine hesibandin. Her çend ez sedema zimannasî ya li pişt hilbijartinê nîqaş nakim jî, hilbijartin nasnameya etnîkî ya kurd û her weha encamên ku navkirin dikare li ser xwetêgihîştinê bike nîşan nade. Ev ji hêla Dogan (2024) ve di xebata xwe ya &quot;Problems in Zazaki nomenclature&quot; de tê piştgirî kirin, ku îdia dike ku ew di dawiyê de texmîn dike ku her sê zarava xwedîtiya zaravayên kurdî ne. Her weha Wîkîpediya di lêgerîna wan a çavkaniyan de bandorê li akademiyê dike. Wekî ansîklopedîyek, divê em ravekerê çavkaniyan bimînin, lê di heman demê de bi demê re bişopînin û nakokiyên girîng ên akademîk bifikirin. Encamên navkirinek hêsankirî ya zimanên Kurdî dikarin giran bin û bibin sedema şaşfêmkirinan. Pêşniyara min ev e ku em zimanên kurdî li du kategoriyan dabeş bikin: Kurdiya merkezî (an jî heke em bikaribin termek din bibînin) ji bo koma zimanê Kurmancî-Soranî-zaravayên Başûr û kurdiya zaza-goranî. Piştre divê em noteke şirovekar lê zêde bikin ku hûrguliyên hilbijartina peyvan nîşan bide.

Silav û rez… [[Bikarhêner:Kurdanparez|Kurdanparez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurdanparez|gotûbêj]]) 11:16, 2 tebax 2026 (UTC)

:Silav @[[Bikarhêner:Kurdanparez|Kurdanparez]] ev nîqaşa te bi awayekî baş zelal nîne ka te di vê nîqaşê de çi xwestiye. Ji kerema xwe ku tu dikarî bi awayeke zelal binivîse.
:Ger daxwaza te li ser ravekirina zaravayên zimanê kurdî be ji xwe li ser Wîkîpediya kurdî bi têra xwe zelal e. Ger pêşniyareke te yên çêker heye ji kerema bi zimaneke zelal binivîse. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 17:03, 2 tebax 2026 (UTC)

== [[Nihêl Xelîl Kemal]] ==

Silav hevalên çavdêr,

Min پەڕەya taqîkariya xwe li ser vî navî çêkiriye: Bikarhêner:Aras2025/Ceribandin. 

Ji kerema xwe re ger hûn bikarin li wê پەڕەیê binêrin, hemû çavkanî û zaniyariyên fermî tê de hene. Eger her tişt li gorî polîtîkayên Wîkîpêdiyayê be, em dixwazin bê guhastin ser navê sereke. 

Spas ji bo alîkariya we. [[Bikarhêner:Aras2025|Aras2025]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Aras2025|gotûbêj]]) 19:48, 11 tebax 2026 (UTC)
:Na, te ez şaş fêm kirime ([https://ku.wikipedia.org/w/index.php?title=Got%C3%BBb%C3%AAja_bikarh%C3%AAner:Aras2025&amp;oldid=2085194#Nih%C3%AAl_Xel%C3%AEl_Kemal]), min got ku êdî du nikarî vê rûpelê bixwe çêkî. Gotarê li vê lînkê çêke '''[[Bikarhêner:Aras2025/Ceribandin]]'''. Paşê jî li vira destûr bixwaz.--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu|gotûbêj]]) 20:16, 11 tebax 2026 (UTC)

== Meqaleyên AIyê ==

Merheba @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]], @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]], @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] û @[[Bikarhêner:RezanTovjin|RezanTovjin]]. 

Bi min qet çênabe ku em meqaleyan bi AI bidin nivîsin. Hele hele gotineke wekî ''[https://ku.wikipedia.org/w/index.php?title=D%C3%AEroka_aboriy%C3%AA&amp;oldid=2093108 Kêmasiyên wê hebin jî dê ji aliyê edîtor, redaktor û beşdaran ve werin safîkirin.]'' gelekî xelet e. Ez gelek AIyê gelek bi kar tînim û her car dibînim tiştên tine halusinasyon dike. Yanî tu meqaleyeke heyî bidî AIyê ew sererast bike jî, tiştên tê de tine wê halûsîne bike û zêde bike. Birêz @[[Bikarhêner:RezanTovjin|RezanTovjin]] ''[https://ku.wikipedia.org/wiki/Got%C3%BBb%C3%AAja_bikarh%C3%AAner:RezanTovjin#Merheba li vir]'' dibêje meqaleyan AI nanivîse tenê format dike, feqat wekî hûn jî dibînin, ev ne formata wîkiyê ye, formata AIyê ye. Bi ya min bêyî ti nîqaş û dengdanê bila Admîn li kû derê meqaleyên wisa dibînin jê bibin baştir be. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 19:54, 7 îlon 2026 (UTC)

:{{silav|RezanTovjin}}. Tu dikarî bersivekê bidî? Herwiha, maneya peyva [https://ku.wikipedia.org/wiki/Aqil%C3%AA_%C3%A7%C3%AAkir%C3%AE#1._Bisomekirin_%C3%BB_%C3%87areserkirina_Pirsgir%C3%AAkan ''bisomekirin''] çi ye? Spas! [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu|gotûbêj]]) 20:48, 7 îlon 2026 (UTC)
::Birayê min, ji ber midaxaleya te ya Aqilê Çêkirî , ez destê xwe ji edîtoriya Wikipedia dikişînim. Jîrî, Jêhatî û Aqil ne heman tişt in. Divê mirov tiliya xwe nexe her karî û nebe her tişt. Ma hûn zimanzan û etîmolog in ku hûn midaxaleyî biryarên ziman dikin? An hûn otorîteya ziman in. Ji ber ku Wikipedia destûra guhertinê dide mirovan, erk û destûra kesan çênabe xwe têxin şûna her tiştî. Fermo. Ji min ev qas. Rêzan Tovjîn 21:29, 7 îlon 2026 (UTC)
::: {{r|RezanTovjin}} Li se Wîkîpediyayê dema ku sernavê gotarê ne rast e, sernavê gorê tê guherandin: gotareke din nayê nivîsandin, bnr [[Gotûbêj:Jîriya çêkirî]].--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu|gotûbêj]]) 21:49, 7 îlon 2026 (UTC)</text>
      <sha1>1fck0fhpqi3niko54y80a4fxnx1jwse</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2093153</id>
      <parentid>2093152</parentid>
      <timestamp>2026-09-07T21:51:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ghybu</username>
        <id>9854</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Meqaleyên AIyê */</comment>
      <origin>2093153</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12289" sha1="b8y96gpdkc4vht8gkyni9ego7giuk48" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;{{Wîkîpediya:Dîwan/destpêk}}&lt;/noinclude&gt;
{{Bikarhêner:Balyozbot/archiveconfig
|archive = Wîkîpediya:Dîwan (tevlîhev)/Arşîv %(counter)d
|algo = old(90d)
|counter = 6
|maxarchivesize = 70K
|archiveheader = {{Arşîvkirin}}
|minthreadstoarchive = 1
|minthreadsleft = 5
}}&lt;!-- Template:Setup auto archiving --&gt;
{{align|left|{{arşîv|search=1|bot=Balyozbot|age=90}}
}}{{clear}}
&lt;!--Ji kerema xwe re ji bo parvekirinên xwe beşên têkildar bi kar bîne! --&gt;

== Newroz û cejna we pîroz be ==

Newroz û cejna we pîroz be @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]], @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]],
@[[Bikarhêner:Gomada|Gomada]] @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]], @[[Bikarhêner:Bikarhêner|Bikarhêner]], @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] @[[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]] û @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 08:40, 20 adar 2026 (UTC)

:Gelek sipas hevalê @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] û ez jî dibêjim ji bo wê cejna wê û li hemî Kurdistanê pîroz be! [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 08:44, 20 adar 2026 (UTC)
:@[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], hevalê hêja, eyd û cejna we ya Newrozê jî pîroz be! [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 09:17, 20 adar 2026 (UTC)
:Spas hevalê @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], cejna we ya û ji hemî Kurdan pîroz be! [[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]] ([[Gotûbêja bikarhêner:VikiAzad|gotûbêj]]) 09:24, 20 adar 2026 (UTC)
::Silav hevalno  @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]], @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], @[[Bikarhêner:Gomada|Gomada]], @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]], @[[Bikarhêner:Bikarhêner|Bikarhêner]], @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]], @[[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]] , @[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] û @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] cejna we ya [[Newroz]] û [[Cejna Remezanê]]  pîroz be ! [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 09:34, 20 adar 2026 (UTC)
:::Eyda me tevan bimbarek be. Eydên bi xêr û xweşî hêvî dikim ji bo we. -- [[Bikarhêner:Bikarhêner|Bikarhêner]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Bikarhêner|gotûbêj]]) 15:08, 20 adar 2026 (UTC)

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Migration to Parsoid&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;em&gt;[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Product and Technology/Parsoid Read Views/Read View Announcement|Read this in another language]]&lt;/em&gt;

Hello everyone! I am glad to inform you that as the next step in the [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification|Parser Unification]] project, Parsoid will soon be turned on as the default article renderer on your wiki. We are gradually increasing the number of wikis using Parsoid, with the intention of making it the default wikitext parser for MediaWiki's next long-term support release. This will make our wikis more reliable and consistent for editors, readers, and tools to use, as well as making the development of future wikitext features easier.

If this disrupts your workflow, don’t worry! You can still opt out through a user preference or turn Parsoid off on the current page using the Tools submenu, as described in the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:ParserMigration|Extension:ParserMigration]] documentation.

There is [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification/Confidence Framework|more information about our roll-out strategy]] available, including the testing done before we turn on Parsoid for a new wiki.

To report bugs and issues, please look at our [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification/Known Issues|known issues]] documentation and if you found a new bug please create a phab ticket and tag the [[phab:project/view/5846|Content Transform Team in Phabricator]].
&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[mw:User:CAnanian (WMF)|C. Scott Ananian]] (Parsoid technical lead)&lt;/bdi&gt; 16:48, 18 nîsan 2026 (UTC)

(This message was sent to [[:Wîkîpediya:Dîwan/tevlîhev]] and is being posted here due to a redirect.)
&lt;!-- Message sent by User:CAnanian (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Wikimedia_Foundation/Product_and_Technology/Parsoid_Read_Views/2026-04-20_Wikipedias&amp;oldid=30424286 --&gt;

== Lihevkirina ji bo danasînên kurdî (ckb) yên parêzgehên herêmên Kurdistanê ==

{{r|Ghybu|Gomada|Penaber49|Wikihez|Kawarizgar1|VikiAzad}}
{{r|MikaelF}}
Silav hevalên hêja, li Wikidata nîqaşek çêbûye li ser wesfê zimanê kurdî (ckb) bo parêzgehên Bakûrê Kurdistanê. Bikarhênerekî tirk bi berdewamî destkariyên me [[wikidata:special:diff/2496392553|vedigerîne]] û bêrêziyê li hemberî rêveberên Wîkîpediyaya kurdî dike. Piştî gilîkirina fermî, bi rênimayiyên rêveberên Wikidata daxwazeke fermî li Project Chat hatiye destpêkirin da ku em wek civaka Wîkîpediyaya kurdî «kodengî» (Consensus) ya xwe nîşan bidin û rêgirtiyê li van destwerdanên derveyî bikin. Ji kerema xwe hûn hemû herin vî lînkî û li xwarê ya babetî dengê xwe bidin: Lînka gotûbêjê li [[wikidata:Wikidata:Project_chat#Consensus_for_Kurdish_(ckb)_descriptions_of_provinces_in_the_Kurdistan_region|Wikidata]].
lînka daxwazê li dîwana [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?title=%D9%88%DB%8C%DA%A9%DB%8C%D9%BE%DB%8C%D8%AF%DB%8C%D8%A7:%D8%AF%DB%8C%D9%88%DB%95%D8%AE%D8%A7%D9%86_(%D9%BE%DB%8E%D8%B4%D9%86%DB%8C%D8%A7%D8%B1%DB%95%DA%A9%D8%A7%D9%86)&amp;diff=prev&amp;oldid=1586907&amp;diffonly=1 wîkîpediyaya kurdiya soranî]. [[User:-Haryad |&lt;span style=&quot;color:black; font-size:16px;&quot;&gt;'''ʜᴀʀʏᴀᴅ'''&lt;/span&gt;]] &lt;sub&gt;[[User Talk: -Haryad |&lt;span style=&quot;color:yellow; Background:black &quot;&gt;'''ᴛᴀʟᴋ'''&lt;/span&gt;]]&lt;/sub&gt; 23:52, 25 gulan 2026 (UTC)

== Cejna we pîroz be ==

Silav @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]], @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]], @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]], @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]], @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], @[[Bikarhêner:Gomada|Gomada]] @[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] cejna we ya qurbanê pîroz be. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 09:25, 27 gulan 2026 (UTC)

:Silav @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]]  Cejna Qurbanê li we hemûyan pîroz be! Xwedê we hemûyan sax û silamet bihêle.  [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 09:28, 27 gulan 2026 (UTC)
::Silav @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] û hemî hevalên din li vir, Cejna Qurbanê ji wê re jî pîroz be, înşalah hûn û malbatên wê hemî sax û silamet in. Gelek sipas. :) [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 12:23, 27 gulan 2026 (UTC)

== Kategorîyekê nû bo zimanên kurdî ==

Silav ji we gî re. Pêşniyarek min heye derbarê şêwaza sererastkirinê de dema ku dor tê ser danasîna zimanên kurdî li ser Wîkîpediya. Çavkaniyên akademîk gelek caran zaravayên kurmancî, Soranî û Başûr wekî &quot;kurdî” yên rastîn dabeş kirine, di heman demê de hewramî û zazakî wekî zimanên cûda hatine hesibandin. Her çend ez sedema zimannasî ya li pişt hilbijartinê nîqaş nakim jî, hilbijartin nasnameya etnîkî ya kurd û her weha encamên ku navkirin dikare li ser xwetêgihîştinê bike nîşan nade. Ev ji hêla Dogan (2024) ve di xebata xwe ya &quot;Problems in Zazaki nomenclature&quot; de tê piştgirî kirin, ku îdia dike ku ew di dawiyê de texmîn dike ku her sê zarava xwedîtiya zaravayên kurdî ne. Her weha Wîkîpediya di lêgerîna wan a çavkaniyan de bandorê li akademiyê dike. Wekî ansîklopedîyek, divê em ravekerê çavkaniyan bimînin, lê di heman demê de bi demê re bişopînin û nakokiyên girîng ên akademîk bifikirin. Encamên navkirinek hêsankirî ya zimanên Kurdî dikarin giran bin û bibin sedema şaşfêmkirinan. Pêşniyara min ev e ku em zimanên kurdî li du kategoriyan dabeş bikin: Kurdiya merkezî (an jî heke em bikaribin termek din bibînin) ji bo koma zimanê Kurmancî-Soranî-zaravayên Başûr û kurdiya zaza-goranî. Piştre divê em noteke şirovekar lê zêde bikin ku hûrguliyên hilbijartina peyvan nîşan bide.

Silav û rez… [[Bikarhêner:Kurdanparez|Kurdanparez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurdanparez|gotûbêj]]) 11:16, 2 tebax 2026 (UTC)

:Silav @[[Bikarhêner:Kurdanparez|Kurdanparez]] ev nîqaşa te bi awayekî baş zelal nîne ka te di vê nîqaşê de çi xwestiye. Ji kerema xwe ku tu dikarî bi awayeke zelal binivîse.
:Ger daxwaza te li ser ravekirina zaravayên zimanê kurdî be ji xwe li ser Wîkîpediya kurdî bi têra xwe zelal e. Ger pêşniyareke te yên çêker heye ji kerema bi zimaneke zelal binivîse. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 17:03, 2 tebax 2026 (UTC)

== [[Nihêl Xelîl Kemal]] ==

Silav hevalên çavdêr,

Min پەڕەya taqîkariya xwe li ser vî navî çêkiriye: Bikarhêner:Aras2025/Ceribandin. 

Ji kerema xwe re ger hûn bikarin li wê پەڕەیê binêrin, hemû çavkanî û zaniyariyên fermî tê de hene. Eger her tişt li gorî polîtîkayên Wîkîpêdiyayê be, em dixwazin bê guhastin ser navê sereke. 

Spas ji bo alîkariya we. [[Bikarhêner:Aras2025|Aras2025]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Aras2025|gotûbêj]]) 19:48, 11 tebax 2026 (UTC)
:Na, te ez şaş fêm kirime ([https://ku.wikipedia.org/w/index.php?title=Got%C3%BBb%C3%AAja_bikarh%C3%AAner:Aras2025&amp;oldid=2085194#Nih%C3%AAl_Xel%C3%AEl_Kemal]), min got ku êdî du nikarî vê rûpelê bixwe çêkî. Gotarê li vê lînkê çêke '''[[Bikarhêner:Aras2025/Ceribandin]]'''. Paşê jî li vira destûr bixwaz.--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu|gotûbêj]]) 20:16, 11 tebax 2026 (UTC)

== Meqaleyên AIyê ==

Merheba @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]], @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]], @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] û @[[Bikarhêner:RezanTovjin|RezanTovjin]]. 

Bi min qet çênabe ku em meqaleyan bi AI bidin nivîsin. Hele hele gotineke wekî ''[https://ku.wikipedia.org/w/index.php?title=D%C3%AEroka_aboriy%C3%AA&amp;oldid=2093108 Kêmasiyên wê hebin jî dê ji aliyê edîtor, redaktor û beşdaran ve werin safîkirin.]'' gelekî xelet e. Ez gelek AIyê gelek bi kar tînim û her car dibînim tiştên tine halusinasyon dike. Yanî tu meqaleyeke heyî bidî AIyê ew sererast bike jî, tiştên tê de tine wê halûsîne bike û zêde bike. Birêz @[[Bikarhêner:RezanTovjin|RezanTovjin]] ''[https://ku.wikipedia.org/wiki/Got%C3%BBb%C3%AAja_bikarh%C3%AAner:RezanTovjin#Merheba li vir]'' dibêje meqaleyan AI nanivîse tenê format dike, feqat wekî hûn jî dibînin, ev ne formata wîkiyê ye, formata AIyê ye. Bi ya min bêyî ti nîqaş û dengdanê bila Admîn li kû derê meqaleyên wisa dibînin jê bibin baştir be. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 19:54, 7 îlon 2026 (UTC)

:{{silav|RezanTovjin}}. Tu dikarî bersivekê bidî? Herwiha, maneya peyva [https://ku.wikipedia.org/wiki/Aqil%C3%AA_%C3%A7%C3%AAkir%C3%AE#1._Bisomekirin_%C3%BB_%C3%87areserkirina_Pirsgir%C3%AAkan ''bisomekirin''] çi ye? Spas! [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu|gotûbêj]]) 20:48, 7 îlon 2026 (UTC)
::Birayê min, ji ber midaxaleya te ya Aqilê Çêkirî , ez destê xwe ji edîtoriya Wikipedia dikişînim. Jîrî, Jêhatî û Aqil ne heman tişt in. Divê mirov tiliya xwe nexe her karî û nebe her tişt. Ma hûn zimanzan û etîmolog in ku hûn midaxaleyî biryarên ziman dikin? An hûn otorîteya ziman in. Ji ber ku Wikipedia destûra guhertinê dide mirovan, erk û destûra kesan çênabe xwe têxin şûna her tiştî. Fermo. Ji min ev qas. Rêzan Tovjîn 21:29, 7 îlon 2026 (UTC)
::: {{r|RezanTovjin}} Li ser Wîkîpediyayê dema ku sernavê gotarê ne rast e, sernavê gorê tê guherandin: gotareke din nayê nivîsandin, bnr [[Gotûbêj:Jîriya çêkirî#Sernavên gotaran]].--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu|gotûbêj]]) 21:49, 7 îlon 2026 (UTC)</text>
      <sha1>b8y96gpdkc4vht8gkyni9ego7giuk48</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2093154</id>
      <parentid>2093153</parentid>
      <timestamp>2026-09-07T21:52:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ghybu</username>
        <id>9854</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Meqaleyên AIyê */</comment>
      <origin>2093154</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12291" sha1="dfjzhffghsu2di6se2w88eh5ssjglfc" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;{{Wîkîpediya:Dîwan/destpêk}}&lt;/noinclude&gt;
{{Bikarhêner:Balyozbot/archiveconfig
|archive = Wîkîpediya:Dîwan (tevlîhev)/Arşîv %(counter)d
|algo = old(90d)
|counter = 6
|maxarchivesize = 70K
|archiveheader = {{Arşîvkirin}}
|minthreadstoarchive = 1
|minthreadsleft = 5
}}&lt;!-- Template:Setup auto archiving --&gt;
{{align|left|{{arşîv|search=1|bot=Balyozbot|age=90}}
}}{{clear}}
&lt;!--Ji kerema xwe re ji bo parvekirinên xwe beşên têkildar bi kar bîne! --&gt;

== Newroz û cejna we pîroz be ==

Newroz û cejna we pîroz be @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]], @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]],
@[[Bikarhêner:Gomada|Gomada]] @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]], @[[Bikarhêner:Bikarhêner|Bikarhêner]], @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] @[[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]] û @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 08:40, 20 adar 2026 (UTC)

:Gelek sipas hevalê @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] û ez jî dibêjim ji bo wê cejna wê û li hemî Kurdistanê pîroz be! [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 08:44, 20 adar 2026 (UTC)
:@[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], hevalê hêja, eyd û cejna we ya Newrozê jî pîroz be! [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 09:17, 20 adar 2026 (UTC)
:Spas hevalê @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], cejna we ya û ji hemî Kurdan pîroz be! [[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]] ([[Gotûbêja bikarhêner:VikiAzad|gotûbêj]]) 09:24, 20 adar 2026 (UTC)
::Silav hevalno  @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]], @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], @[[Bikarhêner:Gomada|Gomada]], @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]], @[[Bikarhêner:Bikarhêner|Bikarhêner]], @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]], @[[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]] , @[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] û @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] cejna we ya [[Newroz]] û [[Cejna Remezanê]]  pîroz be ! [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 09:34, 20 adar 2026 (UTC)
:::Eyda me tevan bimbarek be. Eydên bi xêr û xweşî hêvî dikim ji bo we. -- [[Bikarhêner:Bikarhêner|Bikarhêner]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Bikarhêner|gotûbêj]]) 15:08, 20 adar 2026 (UTC)

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Migration to Parsoid&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;em&gt;[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Product and Technology/Parsoid Read Views/Read View Announcement|Read this in another language]]&lt;/em&gt;

Hello everyone! I am glad to inform you that as the next step in the [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification|Parser Unification]] project, Parsoid will soon be turned on as the default article renderer on your wiki. We are gradually increasing the number of wikis using Parsoid, with the intention of making it the default wikitext parser for MediaWiki's next long-term support release. This will make our wikis more reliable and consistent for editors, readers, and tools to use, as well as making the development of future wikitext features easier.

If this disrupts your workflow, don’t worry! You can still opt out through a user preference or turn Parsoid off on the current page using the Tools submenu, as described in the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:ParserMigration|Extension:ParserMigration]] documentation.

There is [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification/Confidence Framework|more information about our roll-out strategy]] available, including the testing done before we turn on Parsoid for a new wiki.

To report bugs and issues, please look at our [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification/Known Issues|known issues]] documentation and if you found a new bug please create a phab ticket and tag the [[phab:project/view/5846|Content Transform Team in Phabricator]].
&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[mw:User:CAnanian (WMF)|C. Scott Ananian]] (Parsoid technical lead)&lt;/bdi&gt; 16:48, 18 nîsan 2026 (UTC)

(This message was sent to [[:Wîkîpediya:Dîwan/tevlîhev]] and is being posted here due to a redirect.)
&lt;!-- Message sent by User:CAnanian (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Wikimedia_Foundation/Product_and_Technology/Parsoid_Read_Views/2026-04-20_Wikipedias&amp;oldid=30424286 --&gt;

== Lihevkirina ji bo danasînên kurdî (ckb) yên parêzgehên herêmên Kurdistanê ==

{{r|Ghybu|Gomada|Penaber49|Wikihez|Kawarizgar1|VikiAzad}}
{{r|MikaelF}}
Silav hevalên hêja, li Wikidata nîqaşek çêbûye li ser wesfê zimanê kurdî (ckb) bo parêzgehên Bakûrê Kurdistanê. Bikarhênerekî tirk bi berdewamî destkariyên me [[wikidata:special:diff/2496392553|vedigerîne]] û bêrêziyê li hemberî rêveberên Wîkîpediyaya kurdî dike. Piştî gilîkirina fermî, bi rênimayiyên rêveberên Wikidata daxwazeke fermî li Project Chat hatiye destpêkirin da ku em wek civaka Wîkîpediyaya kurdî «kodengî» (Consensus) ya xwe nîşan bidin û rêgirtiyê li van destwerdanên derveyî bikin. Ji kerema xwe hûn hemû herin vî lînkî û li xwarê ya babetî dengê xwe bidin: Lînka gotûbêjê li [[wikidata:Wikidata:Project_chat#Consensus_for_Kurdish_(ckb)_descriptions_of_provinces_in_the_Kurdistan_region|Wikidata]].
lînka daxwazê li dîwana [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?title=%D9%88%DB%8C%DA%A9%DB%8C%D9%BE%DB%8C%D8%AF%DB%8C%D8%A7:%D8%AF%DB%8C%D9%88%DB%95%D8%AE%D8%A7%D9%86_(%D9%BE%DB%8E%D8%B4%D9%86%DB%8C%D8%A7%D8%B1%DB%95%DA%A9%D8%A7%D9%86)&amp;diff=prev&amp;oldid=1586907&amp;diffonly=1 wîkîpediyaya kurdiya soranî]. [[User:-Haryad |&lt;span style=&quot;color:black; font-size:16px;&quot;&gt;'''ʜᴀʀʏᴀᴅ'''&lt;/span&gt;]] &lt;sub&gt;[[User Talk: -Haryad |&lt;span style=&quot;color:yellow; Background:black &quot;&gt;'''ᴛᴀʟᴋ'''&lt;/span&gt;]]&lt;/sub&gt; 23:52, 25 gulan 2026 (UTC)

== Cejna we pîroz be ==

Silav @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]], @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]], @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]], @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]], @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], @[[Bikarhêner:Gomada|Gomada]] @[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] cejna we ya qurbanê pîroz be. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 09:25, 27 gulan 2026 (UTC)

:Silav @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]]  Cejna Qurbanê li we hemûyan pîroz be! Xwedê we hemûyan sax û silamet bihêle.  [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 09:28, 27 gulan 2026 (UTC)
::Silav @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] û hemî hevalên din li vir, Cejna Qurbanê ji wê re jî pîroz be, înşalah hûn û malbatên wê hemî sax û silamet in. Gelek sipas. :) [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 12:23, 27 gulan 2026 (UTC)

== Kategorîyekê nû bo zimanên kurdî ==

Silav ji we gî re. Pêşniyarek min heye derbarê şêwaza sererastkirinê de dema ku dor tê ser danasîna zimanên kurdî li ser Wîkîpediya. Çavkaniyên akademîk gelek caran zaravayên kurmancî, Soranî û Başûr wekî &quot;kurdî” yên rastîn dabeş kirine, di heman demê de hewramî û zazakî wekî zimanên cûda hatine hesibandin. Her çend ez sedema zimannasî ya li pişt hilbijartinê nîqaş nakim jî, hilbijartin nasnameya etnîkî ya kurd û her weha encamên ku navkirin dikare li ser xwetêgihîştinê bike nîşan nade. Ev ji hêla Dogan (2024) ve di xebata xwe ya &quot;Problems in Zazaki nomenclature&quot; de tê piştgirî kirin, ku îdia dike ku ew di dawiyê de texmîn dike ku her sê zarava xwedîtiya zaravayên kurdî ne. Her weha Wîkîpediya di lêgerîna wan a çavkaniyan de bandorê li akademiyê dike. Wekî ansîklopedîyek, divê em ravekerê çavkaniyan bimînin, lê di heman demê de bi demê re bişopînin û nakokiyên girîng ên akademîk bifikirin. Encamên navkirinek hêsankirî ya zimanên Kurdî dikarin giran bin û bibin sedema şaşfêmkirinan. Pêşniyara min ev e ku em zimanên kurdî li du kategoriyan dabeş bikin: Kurdiya merkezî (an jî heke em bikaribin termek din bibînin) ji bo koma zimanê Kurmancî-Soranî-zaravayên Başûr û kurdiya zaza-goranî. Piştre divê em noteke şirovekar lê zêde bikin ku hûrguliyên hilbijartina peyvan nîşan bide.

Silav û rez… [[Bikarhêner:Kurdanparez|Kurdanparez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurdanparez|gotûbêj]]) 11:16, 2 tebax 2026 (UTC)

:Silav @[[Bikarhêner:Kurdanparez|Kurdanparez]] ev nîqaşa te bi awayekî baş zelal nîne ka te di vê nîqaşê de çi xwestiye. Ji kerema xwe ku tu dikarî bi awayeke zelal binivîse.
:Ger daxwaza te li ser ravekirina zaravayên zimanê kurdî be ji xwe li ser Wîkîpediya kurdî bi têra xwe zelal e. Ger pêşniyareke te yên çêker heye ji kerema bi zimaneke zelal binivîse. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 17:03, 2 tebax 2026 (UTC)

== [[Nihêl Xelîl Kemal]] ==

Silav hevalên çavdêr,

Min پەڕەya taqîkariya xwe li ser vî navî çêkiriye: Bikarhêner:Aras2025/Ceribandin. 

Ji kerema xwe re ger hûn bikarin li wê پەڕەیê binêrin, hemû çavkanî û zaniyariyên fermî tê de hene. Eger her tişt li gorî polîtîkayên Wîkîpêdiyayê be, em dixwazin bê guhastin ser navê sereke. 

Spas ji bo alîkariya we. [[Bikarhêner:Aras2025|Aras2025]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Aras2025|gotûbêj]]) 19:48, 11 tebax 2026 (UTC)
:Na, te ez şaş fêm kirime ([https://ku.wikipedia.org/w/index.php?title=Got%C3%BBb%C3%AAja_bikarh%C3%AAner:Aras2025&amp;oldid=2085194#Nih%C3%AAl_Xel%C3%AEl_Kemal]), min got ku êdî du nikarî vê rûpelê bixwe çêkî. Gotarê li vê lînkê çêke '''[[Bikarhêner:Aras2025/Ceribandin]]'''. Paşê jî li vira destûr bixwaz.--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu|gotûbêj]]) 20:16, 11 tebax 2026 (UTC)

== Meqaleyên AIyê ==

Merheba @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]], @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]], @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] û @[[Bikarhêner:RezanTovjin|RezanTovjin]]. 

Bi min qet çênabe ku em meqaleyan bi AI bidin nivîsin. Hele hele gotineke wekî ''[https://ku.wikipedia.org/w/index.php?title=D%C3%AEroka_aboriy%C3%AA&amp;oldid=2093108 Kêmasiyên wê hebin jî dê ji aliyê edîtor, redaktor û beşdaran ve werin safîkirin.]'' gelekî xelet e. Ez gelek AIyê gelek bi kar tînim û her car dibînim tiştên tine halusinasyon dike. Yanî tu meqaleyeke heyî bidî AIyê ew sererast bike jî, tiştên tê de tine wê halûsîne bike û zêde bike. Birêz @[[Bikarhêner:RezanTovjin|RezanTovjin]] ''[https://ku.wikipedia.org/wiki/Got%C3%BBb%C3%AAja_bikarh%C3%AAner:RezanTovjin#Merheba li vir]'' dibêje meqaleyan AI nanivîse tenê format dike, feqat wekî hûn jî dibînin, ev ne formata wîkiyê ye, formata AIyê ye. Bi ya min bêyî ti nîqaş û dengdanê bila Admîn li kû derê meqaleyên wisa dibînin jê bibin baştir be. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 19:54, 7 îlon 2026 (UTC)

:{{silav|RezanTovjin}}. Tu dikarî bersivekê bidî? Herwiha, maneya peyva [https://ku.wikipedia.org/wiki/Aqil%C3%AA_%C3%A7%C3%AAkir%C3%AE#1._Bisomekirin_%C3%BB_%C3%87areserkirina_Pirsgir%C3%AAkan ''bisomekirin''] çi ye? Spas! [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu|gotûbêj]]) 20:48, 7 îlon 2026 (UTC)
::Birayê min, ji ber midaxaleya te ya Aqilê Çêkirî , ez destê xwe ji edîtoriya Wikipedia dikişînim. Jîrî, Jêhatî û Aqil ne heman tişt in. Divê mirov tiliya xwe nexe her karî û nebe her tişt. Ma hûn zimanzan û etîmolog in ku hûn midaxaleyî biryarên ziman dikin? An hûn otorîteya ziman in. Ji ber ku Wikipedia destûra guhertinê dide mirovan, erk û destûra kesan çênabe xwe têxin şûna her tiştî. Fermo. Ji min ev qas. Rêzan Tovjîn 21:29, 7 îlon 2026 (UTC)
::: {{r|RezanTovjin}} Li ser Wîkîpediyayê dema ku sernavê gotarê ne rast e, sernavê gotarê tê guherandin: gotareke din nayê nivîsandin, bnr [[Gotûbêj:Jîriya çêkirî#Sernavên gotaran]].--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu|gotûbêj]]) 21:49, 7 îlon 2026 (UTC)</text>
      <sha1>dfjzhffghsu2di6se2w88eh5ssjglfc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2093155</id>
      <parentid>2093154</parentid>
      <timestamp>2026-09-07T21:55:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RezanTovjin</username>
        <id>60</id>
      </contributor>
      <comment>/* Meqaleyên AIyê */ Bersiv</comment>
      <origin>2093155</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12901" sha1="ed6jxvz4n2wgnbe7o8s5lubvbr8f0jo" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;{{Wîkîpediya:Dîwan/destpêk}}&lt;/noinclude&gt;
{{Bikarhêner:Balyozbot/archiveconfig
|archive = Wîkîpediya:Dîwan (tevlîhev)/Arşîv %(counter)d
|algo = old(90d)
|counter = 6
|maxarchivesize = 70K
|archiveheader = {{Arşîvkirin}}
|minthreadstoarchive = 1
|minthreadsleft = 5
}}&lt;!-- Template:Setup auto archiving --&gt;
{{align|left|{{arşîv|search=1|bot=Balyozbot|age=90}}
}}{{clear}}
&lt;!--Ji kerema xwe re ji bo parvekirinên xwe beşên têkildar bi kar bîne! --&gt;

== Newroz û cejna we pîroz be ==

Newroz û cejna we pîroz be @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]], @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]],
@[[Bikarhêner:Gomada|Gomada]] @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]], @[[Bikarhêner:Bikarhêner|Bikarhêner]], @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] @[[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]] û @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 08:40, 20 adar 2026 (UTC)

:Gelek sipas hevalê @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] û ez jî dibêjim ji bo wê cejna wê û li hemî Kurdistanê pîroz be! [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 08:44, 20 adar 2026 (UTC)
:@[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], hevalê hêja, eyd û cejna we ya Newrozê jî pîroz be! [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 09:17, 20 adar 2026 (UTC)
:Spas hevalê @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], cejna we ya û ji hemî Kurdan pîroz be! [[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]] ([[Gotûbêja bikarhêner:VikiAzad|gotûbêj]]) 09:24, 20 adar 2026 (UTC)
::Silav hevalno  @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]], @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], @[[Bikarhêner:Gomada|Gomada]], @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]], @[[Bikarhêner:Bikarhêner|Bikarhêner]], @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]], @[[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]] , @[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] û @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] cejna we ya [[Newroz]] û [[Cejna Remezanê]]  pîroz be ! [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 09:34, 20 adar 2026 (UTC)
:::Eyda me tevan bimbarek be. Eydên bi xêr û xweşî hêvî dikim ji bo we. -- [[Bikarhêner:Bikarhêner|Bikarhêner]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Bikarhêner|gotûbêj]]) 15:08, 20 adar 2026 (UTC)

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Migration to Parsoid&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;em&gt;[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Product and Technology/Parsoid Read Views/Read View Announcement|Read this in another language]]&lt;/em&gt;

Hello everyone! I am glad to inform you that as the next step in the [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification|Parser Unification]] project, Parsoid will soon be turned on as the default article renderer on your wiki. We are gradually increasing the number of wikis using Parsoid, with the intention of making it the default wikitext parser for MediaWiki's next long-term support release. This will make our wikis more reliable and consistent for editors, readers, and tools to use, as well as making the development of future wikitext features easier.

If this disrupts your workflow, don’t worry! You can still opt out through a user preference or turn Parsoid off on the current page using the Tools submenu, as described in the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:ParserMigration|Extension:ParserMigration]] documentation.

There is [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification/Confidence Framework|more information about our roll-out strategy]] available, including the testing done before we turn on Parsoid for a new wiki.

To report bugs and issues, please look at our [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification/Known Issues|known issues]] documentation and if you found a new bug please create a phab ticket and tag the [[phab:project/view/5846|Content Transform Team in Phabricator]].
&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[mw:User:CAnanian (WMF)|C. Scott Ananian]] (Parsoid technical lead)&lt;/bdi&gt; 16:48, 18 nîsan 2026 (UTC)

(This message was sent to [[:Wîkîpediya:Dîwan/tevlîhev]] and is being posted here due to a redirect.)
&lt;!-- Message sent by User:CAnanian (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Wikimedia_Foundation/Product_and_Technology/Parsoid_Read_Views/2026-04-20_Wikipedias&amp;oldid=30424286 --&gt;

== Lihevkirina ji bo danasînên kurdî (ckb) yên parêzgehên herêmên Kurdistanê ==

{{r|Ghybu|Gomada|Penaber49|Wikihez|Kawarizgar1|VikiAzad}}
{{r|MikaelF}}
Silav hevalên hêja, li Wikidata nîqaşek çêbûye li ser wesfê zimanê kurdî (ckb) bo parêzgehên Bakûrê Kurdistanê. Bikarhênerekî tirk bi berdewamî destkariyên me [[wikidata:special:diff/2496392553|vedigerîne]] û bêrêziyê li hemberî rêveberên Wîkîpediyaya kurdî dike. Piştî gilîkirina fermî, bi rênimayiyên rêveberên Wikidata daxwazeke fermî li Project Chat hatiye destpêkirin da ku em wek civaka Wîkîpediyaya kurdî «kodengî» (Consensus) ya xwe nîşan bidin û rêgirtiyê li van destwerdanên derveyî bikin. Ji kerema xwe hûn hemû herin vî lînkî û li xwarê ya babetî dengê xwe bidin: Lînka gotûbêjê li [[wikidata:Wikidata:Project_chat#Consensus_for_Kurdish_(ckb)_descriptions_of_provinces_in_the_Kurdistan_region|Wikidata]].
lînka daxwazê li dîwana [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?title=%D9%88%DB%8C%DA%A9%DB%8C%D9%BE%DB%8C%D8%AF%DB%8C%D8%A7:%D8%AF%DB%8C%D9%88%DB%95%D8%AE%D8%A7%D9%86_(%D9%BE%DB%8E%D8%B4%D9%86%DB%8C%D8%A7%D8%B1%DB%95%DA%A9%D8%A7%D9%86)&amp;diff=prev&amp;oldid=1586907&amp;diffonly=1 wîkîpediyaya kurdiya soranî]. [[User:-Haryad |&lt;span style=&quot;color:black; font-size:16px;&quot;&gt;'''ʜᴀʀʏᴀᴅ'''&lt;/span&gt;]] &lt;sub&gt;[[User Talk: -Haryad |&lt;span style=&quot;color:yellow; Background:black &quot;&gt;'''ᴛᴀʟᴋ'''&lt;/span&gt;]]&lt;/sub&gt; 23:52, 25 gulan 2026 (UTC)

== Cejna we pîroz be ==

Silav @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]], @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]], @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]], @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]], @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], @[[Bikarhêner:Gomada|Gomada]] @[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] cejna we ya qurbanê pîroz be. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 09:25, 27 gulan 2026 (UTC)

:Silav @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]]  Cejna Qurbanê li we hemûyan pîroz be! Xwedê we hemûyan sax û silamet bihêle.  [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 09:28, 27 gulan 2026 (UTC)
::Silav @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] û hemî hevalên din li vir, Cejna Qurbanê ji wê re jî pîroz be, înşalah hûn û malbatên wê hemî sax û silamet in. Gelek sipas. :) [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 12:23, 27 gulan 2026 (UTC)

== Kategorîyekê nû bo zimanên kurdî ==

Silav ji we gî re. Pêşniyarek min heye derbarê şêwaza sererastkirinê de dema ku dor tê ser danasîna zimanên kurdî li ser Wîkîpediya. Çavkaniyên akademîk gelek caran zaravayên kurmancî, Soranî û Başûr wekî &quot;kurdî” yên rastîn dabeş kirine, di heman demê de hewramî û zazakî wekî zimanên cûda hatine hesibandin. Her çend ez sedema zimannasî ya li pişt hilbijartinê nîqaş nakim jî, hilbijartin nasnameya etnîkî ya kurd û her weha encamên ku navkirin dikare li ser xwetêgihîştinê bike nîşan nade. Ev ji hêla Dogan (2024) ve di xebata xwe ya &quot;Problems in Zazaki nomenclature&quot; de tê piştgirî kirin, ku îdia dike ku ew di dawiyê de texmîn dike ku her sê zarava xwedîtiya zaravayên kurdî ne. Her weha Wîkîpediya di lêgerîna wan a çavkaniyan de bandorê li akademiyê dike. Wekî ansîklopedîyek, divê em ravekerê çavkaniyan bimînin, lê di heman demê de bi demê re bişopînin û nakokiyên girîng ên akademîk bifikirin. Encamên navkirinek hêsankirî ya zimanên Kurdî dikarin giran bin û bibin sedema şaşfêmkirinan. Pêşniyara min ev e ku em zimanên kurdî li du kategoriyan dabeş bikin: Kurdiya merkezî (an jî heke em bikaribin termek din bibînin) ji bo koma zimanê Kurmancî-Soranî-zaravayên Başûr û kurdiya zaza-goranî. Piştre divê em noteke şirovekar lê zêde bikin ku hûrguliyên hilbijartina peyvan nîşan bide.

Silav û rez… [[Bikarhêner:Kurdanparez|Kurdanparez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurdanparez|gotûbêj]]) 11:16, 2 tebax 2026 (UTC)

:Silav @[[Bikarhêner:Kurdanparez|Kurdanparez]] ev nîqaşa te bi awayekî baş zelal nîne ka te di vê nîqaşê de çi xwestiye. Ji kerema xwe ku tu dikarî bi awayeke zelal binivîse.
:Ger daxwaza te li ser ravekirina zaravayên zimanê kurdî be ji xwe li ser Wîkîpediya kurdî bi têra xwe zelal e. Ger pêşniyareke te yên çêker heye ji kerema bi zimaneke zelal binivîse. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 17:03, 2 tebax 2026 (UTC)

== [[Nihêl Xelîl Kemal]] ==

Silav hevalên çavdêr,

Min پەڕەya taqîkariya xwe li ser vî navî çêkiriye: Bikarhêner:Aras2025/Ceribandin. 

Ji kerema xwe re ger hûn bikarin li wê پەڕەیê binêrin, hemû çavkanî û zaniyariyên fermî tê de hene. Eger her tişt li gorî polîtîkayên Wîkîpêdiyayê be, em dixwazin bê guhastin ser navê sereke. 

Spas ji bo alîkariya we. [[Bikarhêner:Aras2025|Aras2025]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Aras2025|gotûbêj]]) 19:48, 11 tebax 2026 (UTC)
:Na, te ez şaş fêm kirime ([https://ku.wikipedia.org/w/index.php?title=Got%C3%BBb%C3%AAja_bikarh%C3%AAner:Aras2025&amp;oldid=2085194#Nih%C3%AAl_Xel%C3%AEl_Kemal]), min got ku êdî du nikarî vê rûpelê bixwe çêkî. Gotarê li vê lînkê çêke '''[[Bikarhêner:Aras2025/Ceribandin]]'''. Paşê jî li vira destûr bixwaz.--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu|gotûbêj]]) 20:16, 11 tebax 2026 (UTC)

== Meqaleyên AIyê ==

Merheba @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]], @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]], @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] û @[[Bikarhêner:RezanTovjin|RezanTovjin]]. 

Bi min qet çênabe ku em meqaleyan bi AI bidin nivîsin. Hele hele gotineke wekî ''[https://ku.wikipedia.org/w/index.php?title=D%C3%AEroka_aboriy%C3%AA&amp;oldid=2093108 Kêmasiyên wê hebin jî dê ji aliyê edîtor, redaktor û beşdaran ve werin safîkirin.]'' gelekî xelet e. Ez gelek AIyê gelek bi kar tînim û her car dibînim tiştên tine halusinasyon dike. Yanî tu meqaleyeke heyî bidî AIyê ew sererast bike jî, tiştên tê de tine wê halûsîne bike û zêde bike. Birêz @[[Bikarhêner:RezanTovjin|RezanTovjin]] ''[https://ku.wikipedia.org/wiki/Got%C3%BBb%C3%AAja_bikarh%C3%AAner:RezanTovjin#Merheba li vir]'' dibêje meqaleyan AI nanivîse tenê format dike, feqat wekî hûn jî dibînin, ev ne formata wîkiyê ye, formata AIyê ye. Bi ya min bêyî ti nîqaş û dengdanê bila Admîn li kû derê meqaleyên wisa dibînin jê bibin baştir be. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 19:54, 7 îlon 2026 (UTC)

:{{silav|RezanTovjin}}. Tu dikarî bersivekê bidî? Herwiha, maneya peyva [https://ku.wikipedia.org/wiki/Aqil%C3%AA_%C3%A7%C3%AAkir%C3%AE#1._Bisomekirin_%C3%BB_%C3%87areserkirina_Pirsgir%C3%AAkan ''bisomekirin''] çi ye? Spas! [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu|gotûbêj]]) 20:48, 7 îlon 2026 (UTC)
::Birayê min, ji ber midaxaleya te ya Aqilê Çêkirî , ez destê xwe ji edîtoriya Wikipedia dikişînim. Jîrî, Jêhatî û Aqil ne heman tişt in. Divê mirov tiliya xwe nexe her karî û nebe her tişt. Ma hûn zimanzan û etîmolog in ku hûn midaxaleyî biryarên ziman dikin? An hûn otorîteya ziman in. Ji ber ku Wikipedia destûra guhertinê dide mirovan, erk û destûra kesan çênabe xwe têxin şûna her tiştî. Fermo. Ji min ev qas. Rêzan Tovjîn 21:29, 7 îlon 2026 (UTC)
::: {{r|RezanTovjin}} Li ser Wîkîpediyayê dema ku sernavê gotarê ne rast e, sernavê gotarê tê guherandin: gotareke din nayê nivîsandin, bnr [[Gotûbêj:Jîriya çêkirî#Sernavên gotaran]].--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu|gotûbêj]]) 21:49, 7 îlon 2026 (UTC)
:::Dya te bi zarokatî ji te re nedigot &quot;kurê min jîr e&quot;. Ma di wateya baqil de digot? Na! Aqil bi her kesî re heye. Bi kêzikan re jî aqil heye. Bi kurmikan re jî heye. Û jîrî tiştekî din e. Jîrî û jêhatî du taybetiyên baqilan e. Ji bo baqilek bibe jîr, ektra tişt lazim im. Tu ferqa van nizanî.
:::Ya din jî gotara min wergera orjînal a Îngilîzî bû. Min armanc dikir ku rûpela AI ya Îngilîzî %100 bikim Kurmanî. Lê êdî hewce nake. Xulqê min têra tiştên wha nake, nkarim her roj têkevim xrecirê. Ez ne dîkê ser ziblê gund im. Rêzan Tovjîn 21:55, 7 îlon 2026 (UTC)</text>
      <sha1>ed6jxvz4n2wgnbe7o8s5lubvbr8f0jo</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2093156</id>
      <parentid>2093155</parentid>
      <timestamp>2026-09-07T21:57:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RezanTovjin</username>
        <id>60</id>
      </contributor>
      <comment>/* Meqaleyên AIyê */ Bersiv</comment>
      <origin>2093156</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13039" sha1="l7c4xskhh85wm5e3m4ql8be0sf7w1tv" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;{{Wîkîpediya:Dîwan/destpêk}}&lt;/noinclude&gt;
{{Bikarhêner:Balyozbot/archiveconfig
|archive = Wîkîpediya:Dîwan (tevlîhev)/Arşîv %(counter)d
|algo = old(90d)
|counter = 6
|maxarchivesize = 70K
|archiveheader = {{Arşîvkirin}}
|minthreadstoarchive = 1
|minthreadsleft = 5
}}&lt;!-- Template:Setup auto archiving --&gt;
{{align|left|{{arşîv|search=1|bot=Balyozbot|age=90}}
}}{{clear}}
&lt;!--Ji kerema xwe re ji bo parvekirinên xwe beşên têkildar bi kar bîne! --&gt;

== Newroz û cejna we pîroz be ==

Newroz û cejna we pîroz be @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]], @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]],
@[[Bikarhêner:Gomada|Gomada]] @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]], @[[Bikarhêner:Bikarhêner|Bikarhêner]], @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] @[[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]] û @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 08:40, 20 adar 2026 (UTC)

:Gelek sipas hevalê @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] û ez jî dibêjim ji bo wê cejna wê û li hemî Kurdistanê pîroz be! [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 08:44, 20 adar 2026 (UTC)
:@[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], hevalê hêja, eyd û cejna we ya Newrozê jî pîroz be! [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 09:17, 20 adar 2026 (UTC)
:Spas hevalê @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], cejna we ya û ji hemî Kurdan pîroz be! [[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]] ([[Gotûbêja bikarhêner:VikiAzad|gotûbêj]]) 09:24, 20 adar 2026 (UTC)
::Silav hevalno  @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]], @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], @[[Bikarhêner:Gomada|Gomada]], @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]], @[[Bikarhêner:Bikarhêner|Bikarhêner]], @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]], @[[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]] , @[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] û @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] cejna we ya [[Newroz]] û [[Cejna Remezanê]]  pîroz be ! [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 09:34, 20 adar 2026 (UTC)
:::Eyda me tevan bimbarek be. Eydên bi xêr û xweşî hêvî dikim ji bo we. -- [[Bikarhêner:Bikarhêner|Bikarhêner]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Bikarhêner|gotûbêj]]) 15:08, 20 adar 2026 (UTC)

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Migration to Parsoid&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;em&gt;[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Product and Technology/Parsoid Read Views/Read View Announcement|Read this in another language]]&lt;/em&gt;

Hello everyone! I am glad to inform you that as the next step in the [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification|Parser Unification]] project, Parsoid will soon be turned on as the default article renderer on your wiki. We are gradually increasing the number of wikis using Parsoid, with the intention of making it the default wikitext parser for MediaWiki's next long-term support release. This will make our wikis more reliable and consistent for editors, readers, and tools to use, as well as making the development of future wikitext features easier.

If this disrupts your workflow, don’t worry! You can still opt out through a user preference or turn Parsoid off on the current page using the Tools submenu, as described in the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:ParserMigration|Extension:ParserMigration]] documentation.

There is [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification/Confidence Framework|more information about our roll-out strategy]] available, including the testing done before we turn on Parsoid for a new wiki.

To report bugs and issues, please look at our [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification/Known Issues|known issues]] documentation and if you found a new bug please create a phab ticket and tag the [[phab:project/view/5846|Content Transform Team in Phabricator]].
&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[mw:User:CAnanian (WMF)|C. Scott Ananian]] (Parsoid technical lead)&lt;/bdi&gt; 16:48, 18 nîsan 2026 (UTC)

(This message was sent to [[:Wîkîpediya:Dîwan/tevlîhev]] and is being posted here due to a redirect.)
&lt;!-- Message sent by User:CAnanian (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Wikimedia_Foundation/Product_and_Technology/Parsoid_Read_Views/2026-04-20_Wikipedias&amp;oldid=30424286 --&gt;

== Lihevkirina ji bo danasînên kurdî (ckb) yên parêzgehên herêmên Kurdistanê ==

{{r|Ghybu|Gomada|Penaber49|Wikihez|Kawarizgar1|VikiAzad}}
{{r|MikaelF}}
Silav hevalên hêja, li Wikidata nîqaşek çêbûye li ser wesfê zimanê kurdî (ckb) bo parêzgehên Bakûrê Kurdistanê. Bikarhênerekî tirk bi berdewamî destkariyên me [[wikidata:special:diff/2496392553|vedigerîne]] û bêrêziyê li hemberî rêveberên Wîkîpediyaya kurdî dike. Piştî gilîkirina fermî, bi rênimayiyên rêveberên Wikidata daxwazeke fermî li Project Chat hatiye destpêkirin da ku em wek civaka Wîkîpediyaya kurdî «kodengî» (Consensus) ya xwe nîşan bidin û rêgirtiyê li van destwerdanên derveyî bikin. Ji kerema xwe hûn hemû herin vî lînkî û li xwarê ya babetî dengê xwe bidin: Lînka gotûbêjê li [[wikidata:Wikidata:Project_chat#Consensus_for_Kurdish_(ckb)_descriptions_of_provinces_in_the_Kurdistan_region|Wikidata]].
lînka daxwazê li dîwana [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?title=%D9%88%DB%8C%DA%A9%DB%8C%D9%BE%DB%8C%D8%AF%DB%8C%D8%A7:%D8%AF%DB%8C%D9%88%DB%95%D8%AE%D8%A7%D9%86_(%D9%BE%DB%8E%D8%B4%D9%86%DB%8C%D8%A7%D8%B1%DB%95%DA%A9%D8%A7%D9%86)&amp;diff=prev&amp;oldid=1586907&amp;diffonly=1 wîkîpediyaya kurdiya soranî]. [[User:-Haryad |&lt;span style=&quot;color:black; font-size:16px;&quot;&gt;'''ʜᴀʀʏᴀᴅ'''&lt;/span&gt;]] &lt;sub&gt;[[User Talk: -Haryad |&lt;span style=&quot;color:yellow; Background:black &quot;&gt;'''ᴛᴀʟᴋ'''&lt;/span&gt;]]&lt;/sub&gt; 23:52, 25 gulan 2026 (UTC)

== Cejna we pîroz be ==

Silav @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]], @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]], @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]], @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]], @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], @[[Bikarhêner:Gomada|Gomada]] @[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] cejna we ya qurbanê pîroz be. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 09:25, 27 gulan 2026 (UTC)

:Silav @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]]  Cejna Qurbanê li we hemûyan pîroz be! Xwedê we hemûyan sax û silamet bihêle.  [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 09:28, 27 gulan 2026 (UTC)
::Silav @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] û hemî hevalên din li vir, Cejna Qurbanê ji wê re jî pîroz be, înşalah hûn û malbatên wê hemî sax û silamet in. Gelek sipas. :) [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 12:23, 27 gulan 2026 (UTC)

== Kategorîyekê nû bo zimanên kurdî ==

Silav ji we gî re. Pêşniyarek min heye derbarê şêwaza sererastkirinê de dema ku dor tê ser danasîna zimanên kurdî li ser Wîkîpediya. Çavkaniyên akademîk gelek caran zaravayên kurmancî, Soranî û Başûr wekî &quot;kurdî” yên rastîn dabeş kirine, di heman demê de hewramî û zazakî wekî zimanên cûda hatine hesibandin. Her çend ez sedema zimannasî ya li pişt hilbijartinê nîqaş nakim jî, hilbijartin nasnameya etnîkî ya kurd û her weha encamên ku navkirin dikare li ser xwetêgihîştinê bike nîşan nade. Ev ji hêla Dogan (2024) ve di xebata xwe ya &quot;Problems in Zazaki nomenclature&quot; de tê piştgirî kirin, ku îdia dike ku ew di dawiyê de texmîn dike ku her sê zarava xwedîtiya zaravayên kurdî ne. Her weha Wîkîpediya di lêgerîna wan a çavkaniyan de bandorê li akademiyê dike. Wekî ansîklopedîyek, divê em ravekerê çavkaniyan bimînin, lê di heman demê de bi demê re bişopînin û nakokiyên girîng ên akademîk bifikirin. Encamên navkirinek hêsankirî ya zimanên Kurdî dikarin giran bin û bibin sedema şaşfêmkirinan. Pêşniyara min ev e ku em zimanên kurdî li du kategoriyan dabeş bikin: Kurdiya merkezî (an jî heke em bikaribin termek din bibînin) ji bo koma zimanê Kurmancî-Soranî-zaravayên Başûr û kurdiya zaza-goranî. Piştre divê em noteke şirovekar lê zêde bikin ku hûrguliyên hilbijartina peyvan nîşan bide.

Silav û rez… [[Bikarhêner:Kurdanparez|Kurdanparez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurdanparez|gotûbêj]]) 11:16, 2 tebax 2026 (UTC)

:Silav @[[Bikarhêner:Kurdanparez|Kurdanparez]] ev nîqaşa te bi awayekî baş zelal nîne ka te di vê nîqaşê de çi xwestiye. Ji kerema xwe ku tu dikarî bi awayeke zelal binivîse.
:Ger daxwaza te li ser ravekirina zaravayên zimanê kurdî be ji xwe li ser Wîkîpediya kurdî bi têra xwe zelal e. Ger pêşniyareke te yên çêker heye ji kerema bi zimaneke zelal binivîse. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 17:03, 2 tebax 2026 (UTC)

== [[Nihêl Xelîl Kemal]] ==

Silav hevalên çavdêr,

Min پەڕەya taqîkariya xwe li ser vî navî çêkiriye: Bikarhêner:Aras2025/Ceribandin. 

Ji kerema xwe re ger hûn bikarin li wê پەڕەیê binêrin, hemû çavkanî û zaniyariyên fermî tê de hene. Eger her tişt li gorî polîtîkayên Wîkîpêdiyayê be, em dixwazin bê guhastin ser navê sereke. 

Spas ji bo alîkariya we. [[Bikarhêner:Aras2025|Aras2025]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Aras2025|gotûbêj]]) 19:48, 11 tebax 2026 (UTC)
:Na, te ez şaş fêm kirime ([https://ku.wikipedia.org/w/index.php?title=Got%C3%BBb%C3%AAja_bikarh%C3%AAner:Aras2025&amp;oldid=2085194#Nih%C3%AAl_Xel%C3%AEl_Kemal]), min got ku êdî du nikarî vê rûpelê bixwe çêkî. Gotarê li vê lînkê çêke '''[[Bikarhêner:Aras2025/Ceribandin]]'''. Paşê jî li vira destûr bixwaz.--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu|gotûbêj]]) 20:16, 11 tebax 2026 (UTC)

== Meqaleyên AIyê ==

Merheba @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]], @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]], @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] û @[[Bikarhêner:RezanTovjin|RezanTovjin]]. 

Bi min qet çênabe ku em meqaleyan bi AI bidin nivîsin. Hele hele gotineke wekî ''[https://ku.wikipedia.org/w/index.php?title=D%C3%AEroka_aboriy%C3%AA&amp;oldid=2093108 Kêmasiyên wê hebin jî dê ji aliyê edîtor, redaktor û beşdaran ve werin safîkirin.]'' gelekî xelet e. Ez gelek AIyê gelek bi kar tînim û her car dibînim tiştên tine halusinasyon dike. Yanî tu meqaleyeke heyî bidî AIyê ew sererast bike jî, tiştên tê de tine wê halûsîne bike û zêde bike. Birêz @[[Bikarhêner:RezanTovjin|RezanTovjin]] ''[https://ku.wikipedia.org/wiki/Got%C3%BBb%C3%AAja_bikarh%C3%AAner:RezanTovjin#Merheba li vir]'' dibêje meqaleyan AI nanivîse tenê format dike, feqat wekî hûn jî dibînin, ev ne formata wîkiyê ye, formata AIyê ye. Bi ya min bêyî ti nîqaş û dengdanê bila Admîn li kû derê meqaleyên wisa dibînin jê bibin baştir be. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 19:54, 7 îlon 2026 (UTC)

:{{silav|RezanTovjin}}. Tu dikarî bersivekê bidî? Herwiha, maneya peyva [https://ku.wikipedia.org/wiki/Aqil%C3%AA_%C3%A7%C3%AAkir%C3%AE#1._Bisomekirin_%C3%BB_%C3%87areserkirina_Pirsgir%C3%AAkan ''bisomekirin''] çi ye? Spas! [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu|gotûbêj]]) 20:48, 7 îlon 2026 (UTC)
::Birayê min, ji ber midaxaleya te ya Aqilê Çêkirî , ez destê xwe ji edîtoriya Wikipedia dikişînim. Jîrî, Jêhatî û Aqil ne heman tişt in. Divê mirov tiliya xwe nexe her karî û nebe her tişt. Ma hûn zimanzan û etîmolog in ku hûn midaxaleyî biryarên ziman dikin? An hûn otorîteya ziman in. Ji ber ku Wikipedia destûra guhertinê dide mirovan, erk û destûra kesan çênabe xwe têxin şûna her tiştî. Fermo. Ji min ev qas. Rêzan Tovjîn 21:29, 7 îlon 2026 (UTC)
::: {{r|RezanTovjin}} Li ser Wîkîpediyayê dema ku sernavê gotarê ne rast e, sernavê gotarê tê guherandin: gotareke din nayê nivîsandin, bnr [[Gotûbêj:Jîriya çêkirî#Sernavên gotaran]].--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu|gotûbêj]]) 21:49, 7 îlon 2026 (UTC)
:::Min bi vê twîtê destê xwe ji edîtoriya vir şuşt. Êdî qad qada we ye. Hol hola we ye. Rêzan Tovjîn 21:57, 7 îlon 2026 (UTC)
:::Dya te bi zarokatî ji te re nedigot &quot;kurê min jîr e&quot;. Ma di wateya baqil de digot? Na! Aqil bi her kesî re heye. Bi kêzikan re jî aqil heye. Bi kurmikan re jî heye. Û jîrî tiştekî din e. Jîrî û jêhatî du taybetiyên baqilan e. Ji bo baqilek bibe jîr, ektra tişt lazim im. Tu ferqa van nizanî.
:::Ya din jî gotara min wergera orjînal a Îngilîzî bû. Min armanc dikir ku rûpela AI ya Îngilîzî %100 bikim Kurmanî. Lê êdî hewce nake. Xulqê min têra tiştên wha nake, nkarim her roj têkevim xrecirê. Ez ne dîkê ser ziblê gund im. Rêzan Tovjîn 21:55, 7 îlon 2026 (UTC)</text>
      <sha1>l7c4xskhh85wm5e3m4ql8be0sf7w1tv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2093157</id>
      <parentid>2093156</parentid>
      <timestamp>2026-09-07T21:57:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RezanTovjin</username>
        <id>60</id>
      </contributor>
      <comment>/* Meqaleyên AIyê */ Bersiv</comment>
      <origin>2093157</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13136" sha1="tc9v81h007x4qrtmeelqyknnei98csa" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;{{Wîkîpediya:Dîwan/destpêk}}&lt;/noinclude&gt;
{{Bikarhêner:Balyozbot/archiveconfig
|archive = Wîkîpediya:Dîwan (tevlîhev)/Arşîv %(counter)d
|algo = old(90d)
|counter = 6
|maxarchivesize = 70K
|archiveheader = {{Arşîvkirin}}
|minthreadstoarchive = 1
|minthreadsleft = 5
}}&lt;!-- Template:Setup auto archiving --&gt;
{{align|left|{{arşîv|search=1|bot=Balyozbot|age=90}}
}}{{clear}}
&lt;!--Ji kerema xwe re ji bo parvekirinên xwe beşên têkildar bi kar bîne! --&gt;

== Newroz û cejna we pîroz be ==

Newroz û cejna we pîroz be @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]], @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]],
@[[Bikarhêner:Gomada|Gomada]] @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]], @[[Bikarhêner:Bikarhêner|Bikarhêner]], @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] @[[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]] û @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 08:40, 20 adar 2026 (UTC)

:Gelek sipas hevalê @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] û ez jî dibêjim ji bo wê cejna wê û li hemî Kurdistanê pîroz be! [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 08:44, 20 adar 2026 (UTC)
:@[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], hevalê hêja, eyd û cejna we ya Newrozê jî pîroz be! [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 09:17, 20 adar 2026 (UTC)
:Spas hevalê @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], cejna we ya û ji hemî Kurdan pîroz be! [[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]] ([[Gotûbêja bikarhêner:VikiAzad|gotûbêj]]) 09:24, 20 adar 2026 (UTC)
::Silav hevalno  @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]], @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], @[[Bikarhêner:Gomada|Gomada]], @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]], @[[Bikarhêner:Bikarhêner|Bikarhêner]], @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]], @[[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]] , @[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] û @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] cejna we ya [[Newroz]] û [[Cejna Remezanê]]  pîroz be ! [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 09:34, 20 adar 2026 (UTC)
:::Eyda me tevan bimbarek be. Eydên bi xêr û xweşî hêvî dikim ji bo we. -- [[Bikarhêner:Bikarhêner|Bikarhêner]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Bikarhêner|gotûbêj]]) 15:08, 20 adar 2026 (UTC)

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Migration to Parsoid&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;em&gt;[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Product and Technology/Parsoid Read Views/Read View Announcement|Read this in another language]]&lt;/em&gt;

Hello everyone! I am glad to inform you that as the next step in the [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification|Parser Unification]] project, Parsoid will soon be turned on as the default article renderer on your wiki. We are gradually increasing the number of wikis using Parsoid, with the intention of making it the default wikitext parser for MediaWiki's next long-term support release. This will make our wikis more reliable and consistent for editors, readers, and tools to use, as well as making the development of future wikitext features easier.

If this disrupts your workflow, don’t worry! You can still opt out through a user preference or turn Parsoid off on the current page using the Tools submenu, as described in the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:ParserMigration|Extension:ParserMigration]] documentation.

There is [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification/Confidence Framework|more information about our roll-out strategy]] available, including the testing done before we turn on Parsoid for a new wiki.

To report bugs and issues, please look at our [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification/Known Issues|known issues]] documentation and if you found a new bug please create a phab ticket and tag the [[phab:project/view/5846|Content Transform Team in Phabricator]].
&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[mw:User:CAnanian (WMF)|C. Scott Ananian]] (Parsoid technical lead)&lt;/bdi&gt; 16:48, 18 nîsan 2026 (UTC)

(This message was sent to [[:Wîkîpediya:Dîwan/tevlîhev]] and is being posted here due to a redirect.)
&lt;!-- Message sent by User:CAnanian (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Wikimedia_Foundation/Product_and_Technology/Parsoid_Read_Views/2026-04-20_Wikipedias&amp;oldid=30424286 --&gt;

== Lihevkirina ji bo danasînên kurdî (ckb) yên parêzgehên herêmên Kurdistanê ==

{{r|Ghybu|Gomada|Penaber49|Wikihez|Kawarizgar1|VikiAzad}}
{{r|MikaelF}}
Silav hevalên hêja, li Wikidata nîqaşek çêbûye li ser wesfê zimanê kurdî (ckb) bo parêzgehên Bakûrê Kurdistanê. Bikarhênerekî tirk bi berdewamî destkariyên me [[wikidata:special:diff/2496392553|vedigerîne]] û bêrêziyê li hemberî rêveberên Wîkîpediyaya kurdî dike. Piştî gilîkirina fermî, bi rênimayiyên rêveberên Wikidata daxwazeke fermî li Project Chat hatiye destpêkirin da ku em wek civaka Wîkîpediyaya kurdî «kodengî» (Consensus) ya xwe nîşan bidin û rêgirtiyê li van destwerdanên derveyî bikin. Ji kerema xwe hûn hemû herin vî lînkî û li xwarê ya babetî dengê xwe bidin: Lînka gotûbêjê li [[wikidata:Wikidata:Project_chat#Consensus_for_Kurdish_(ckb)_descriptions_of_provinces_in_the_Kurdistan_region|Wikidata]].
lînka daxwazê li dîwana [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?title=%D9%88%DB%8C%DA%A9%DB%8C%D9%BE%DB%8C%D8%AF%DB%8C%D8%A7:%D8%AF%DB%8C%D9%88%DB%95%D8%AE%D8%A7%D9%86_(%D9%BE%DB%8E%D8%B4%D9%86%DB%8C%D8%A7%D8%B1%DB%95%DA%A9%D8%A7%D9%86)&amp;diff=prev&amp;oldid=1586907&amp;diffonly=1 wîkîpediyaya kurdiya soranî]. [[User:-Haryad |&lt;span style=&quot;color:black; font-size:16px;&quot;&gt;'''ʜᴀʀʏᴀᴅ'''&lt;/span&gt;]] &lt;sub&gt;[[User Talk: -Haryad |&lt;span style=&quot;color:yellow; Background:black &quot;&gt;'''ᴛᴀʟᴋ'''&lt;/span&gt;]]&lt;/sub&gt; 23:52, 25 gulan 2026 (UTC)

== Cejna we pîroz be ==

Silav @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]], @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]], @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]], @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]], @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], @[[Bikarhêner:Gomada|Gomada]] @[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] cejna we ya qurbanê pîroz be. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 09:25, 27 gulan 2026 (UTC)

:Silav @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]]  Cejna Qurbanê li we hemûyan pîroz be! Xwedê we hemûyan sax û silamet bihêle.  [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 09:28, 27 gulan 2026 (UTC)
::Silav @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] û hemî hevalên din li vir, Cejna Qurbanê ji wê re jî pîroz be, înşalah hûn û malbatên wê hemî sax û silamet in. Gelek sipas. :) [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 12:23, 27 gulan 2026 (UTC)

== Kategorîyekê nû bo zimanên kurdî ==

Silav ji we gî re. Pêşniyarek min heye derbarê şêwaza sererastkirinê de dema ku dor tê ser danasîna zimanên kurdî li ser Wîkîpediya. Çavkaniyên akademîk gelek caran zaravayên kurmancî, Soranî û Başûr wekî &quot;kurdî” yên rastîn dabeş kirine, di heman demê de hewramî û zazakî wekî zimanên cûda hatine hesibandin. Her çend ez sedema zimannasî ya li pişt hilbijartinê nîqaş nakim jî, hilbijartin nasnameya etnîkî ya kurd û her weha encamên ku navkirin dikare li ser xwetêgihîştinê bike nîşan nade. Ev ji hêla Dogan (2024) ve di xebata xwe ya &quot;Problems in Zazaki nomenclature&quot; de tê piştgirî kirin, ku îdia dike ku ew di dawiyê de texmîn dike ku her sê zarava xwedîtiya zaravayên kurdî ne. Her weha Wîkîpediya di lêgerîna wan a çavkaniyan de bandorê li akademiyê dike. Wekî ansîklopedîyek, divê em ravekerê çavkaniyan bimînin, lê di heman demê de bi demê re bişopînin û nakokiyên girîng ên akademîk bifikirin. Encamên navkirinek hêsankirî ya zimanên Kurdî dikarin giran bin û bibin sedema şaşfêmkirinan. Pêşniyara min ev e ku em zimanên kurdî li du kategoriyan dabeş bikin: Kurdiya merkezî (an jî heke em bikaribin termek din bibînin) ji bo koma zimanê Kurmancî-Soranî-zaravayên Başûr û kurdiya zaza-goranî. Piştre divê em noteke şirovekar lê zêde bikin ku hûrguliyên hilbijartina peyvan nîşan bide.

Silav û rez… [[Bikarhêner:Kurdanparez|Kurdanparez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurdanparez|gotûbêj]]) 11:16, 2 tebax 2026 (UTC)

:Silav @[[Bikarhêner:Kurdanparez|Kurdanparez]] ev nîqaşa te bi awayekî baş zelal nîne ka te di vê nîqaşê de çi xwestiye. Ji kerema xwe ku tu dikarî bi awayeke zelal binivîse.
:Ger daxwaza te li ser ravekirina zaravayên zimanê kurdî be ji xwe li ser Wîkîpediya kurdî bi têra xwe zelal e. Ger pêşniyareke te yên çêker heye ji kerema bi zimaneke zelal binivîse. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 17:03, 2 tebax 2026 (UTC)

== [[Nihêl Xelîl Kemal]] ==

Silav hevalên çavdêr,

Min پەڕەya taqîkariya xwe li ser vî navî çêkiriye: Bikarhêner:Aras2025/Ceribandin. 

Ji kerema xwe re ger hûn bikarin li wê پەڕەیê binêrin, hemû çavkanî û zaniyariyên fermî tê de hene. Eger her tişt li gorî polîtîkayên Wîkîpêdiyayê be, em dixwazin bê guhastin ser navê sereke. 

Spas ji bo alîkariya we. [[Bikarhêner:Aras2025|Aras2025]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Aras2025|gotûbêj]]) 19:48, 11 tebax 2026 (UTC)
:Na, te ez şaş fêm kirime ([https://ku.wikipedia.org/w/index.php?title=Got%C3%BBb%C3%AAja_bikarh%C3%AAner:Aras2025&amp;oldid=2085194#Nih%C3%AAl_Xel%C3%AEl_Kemal]), min got ku êdî du nikarî vê rûpelê bixwe çêkî. Gotarê li vê lînkê çêke '''[[Bikarhêner:Aras2025/Ceribandin]]'''. Paşê jî li vira destûr bixwaz.--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu|gotûbêj]]) 20:16, 11 tebax 2026 (UTC)

== Meqaleyên AIyê ==

Merheba @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]], @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]], @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] û @[[Bikarhêner:RezanTovjin|RezanTovjin]]. 

Bi min qet çênabe ku em meqaleyan bi AI bidin nivîsin. Hele hele gotineke wekî ''[https://ku.wikipedia.org/w/index.php?title=D%C3%AEroka_aboriy%C3%AA&amp;oldid=2093108 Kêmasiyên wê hebin jî dê ji aliyê edîtor, redaktor û beşdaran ve werin safîkirin.]'' gelekî xelet e. Ez gelek AIyê gelek bi kar tînim û her car dibînim tiştên tine halusinasyon dike. Yanî tu meqaleyeke heyî bidî AIyê ew sererast bike jî, tiştên tê de tine wê halûsîne bike û zêde bike. Birêz @[[Bikarhêner:RezanTovjin|RezanTovjin]] ''[https://ku.wikipedia.org/wiki/Got%C3%BBb%C3%AAja_bikarh%C3%AAner:RezanTovjin#Merheba li vir]'' dibêje meqaleyan AI nanivîse tenê format dike, feqat wekî hûn jî dibînin, ev ne formata wîkiyê ye, formata AIyê ye. Bi ya min bêyî ti nîqaş û dengdanê bila Admîn li kû derê meqaleyên wisa dibînin jê bibin baştir be. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 19:54, 7 îlon 2026 (UTC)

:{{silav|RezanTovjin}}. Tu dikarî bersivekê bidî? Herwiha, maneya peyva [https://ku.wikipedia.org/wiki/Aqil%C3%AA_%C3%A7%C3%AAkir%C3%AE#1._Bisomekirin_%C3%BB_%C3%87areserkirina_Pirsgir%C3%AAkan ''bisomekirin''] çi ye? Spas! [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu|gotûbêj]]) 20:48, 7 îlon 2026 (UTC)
::Birayê min, ji ber midaxaleya te ya Aqilê Çêkirî , ez destê xwe ji edîtoriya Wikipedia dikişînim. Jîrî, Jêhatî û Aqil ne heman tişt in. Divê mirov tiliya xwe nexe her karî û nebe her tişt. Ma hûn zimanzan û etîmolog in ku hûn midaxaleyî biryarên ziman dikin? An hûn otorîteya ziman in. Ji ber ku Wikipedia destûra guhertinê dide mirovan, erk û destûra kesan çênabe xwe têxin şûna her tiştî. Fermo. Ji min ev qas. Rêzan Tovjîn 21:29, 7 îlon 2026 (UTC)
::: {{r|RezanTovjin}} Li ser Wîkîpediyayê dema ku sernavê gotarê ne rast e, sernavê gotarê tê guherandin: gotareke din nayê nivîsandin, bnr [[Gotûbêj:Jîriya çêkirî#Sernavên gotaran]].--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu|gotûbêj]]) 21:49, 7 îlon 2026 (UTC)
:::https://x.com/RezanTovjin/status/2097079468883837069 Rêzan Tovjîn 21:57, 7 îlon 2026 (UTC)
:::Min bi vê twîtê destê xwe ji edîtoriya vir şuşt. Êdî qad qada we ye. Hol hola we ye. Rêzan Tovjîn 21:57, 7 îlon 2026 (UTC)
:::Dya te bi zarokatî ji te re nedigot &quot;kurê min jîr e&quot;. Ma di wateya baqil de digot? Na! Aqil bi her kesî re heye. Bi kêzikan re jî aqil heye. Bi kurmikan re jî heye. Û jîrî tiştekî din e. Jîrî û jêhatî du taybetiyên baqilan e. Ji bo baqilek bibe jîr, ektra tişt lazim im. Tu ferqa van nizanî.
:::Ya din jî gotara min wergera orjînal a Îngilîzî bû. Min armanc dikir ku rûpela AI ya Îngilîzî %100 bikim Kurmanî. Lê êdî hewce nake. Xulqê min têra tiştên wha nake, nkarim her roj têkevim xrecirê. Ez ne dîkê ser ziblê gund im. Rêzan Tovjîn 21:55, 7 îlon 2026 (UTC)</text>
      <sha1>tc9v81h007x4qrtmeelqyknnei98csa</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2093158</id>
      <parentid>2093157</parentid>
      <timestamp>2026-09-07T22:37:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ghybu</username>
        <id>9854</id>
      </contributor>
      <comment>/* Meqaleyên AIyê */</comment>
      <origin>2093158</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13463" sha1="eujqn2s9h6egrk92xwgpqzd1gze455r" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;{{Wîkîpediya:Dîwan/destpêk}}&lt;/noinclude&gt;
{{Bikarhêner:Balyozbot/archiveconfig
|archive = Wîkîpediya:Dîwan (tevlîhev)/Arşîv %(counter)d
|algo = old(90d)
|counter = 6
|maxarchivesize = 70K
|archiveheader = {{Arşîvkirin}}
|minthreadstoarchive = 1
|minthreadsleft = 5
}}&lt;!-- Template:Setup auto archiving --&gt;
{{align|left|{{arşîv|search=1|bot=Balyozbot|age=90}}
}}{{clear}}
&lt;!--Ji kerema xwe re ji bo parvekirinên xwe beşên têkildar bi kar bîne! --&gt;

== Newroz û cejna we pîroz be ==

Newroz û cejna we pîroz be @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]], @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]],
@[[Bikarhêner:Gomada|Gomada]] @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]], @[[Bikarhêner:Bikarhêner|Bikarhêner]], @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] @[[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]] û @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 08:40, 20 adar 2026 (UTC)

:Gelek sipas hevalê @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] û ez jî dibêjim ji bo wê cejna wê û li hemî Kurdistanê pîroz be! [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 08:44, 20 adar 2026 (UTC)
:@[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], hevalê hêja, eyd û cejna we ya Newrozê jî pîroz be! [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 09:17, 20 adar 2026 (UTC)
:Spas hevalê @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], cejna we ya û ji hemî Kurdan pîroz be! [[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]] ([[Gotûbêja bikarhêner:VikiAzad|gotûbêj]]) 09:24, 20 adar 2026 (UTC)
::Silav hevalno  @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]], @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], @[[Bikarhêner:Gomada|Gomada]], @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]], @[[Bikarhêner:Bikarhêner|Bikarhêner]], @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]], @[[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]] , @[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] û @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] cejna we ya [[Newroz]] û [[Cejna Remezanê]]  pîroz be ! [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 09:34, 20 adar 2026 (UTC)
:::Eyda me tevan bimbarek be. Eydên bi xêr û xweşî hêvî dikim ji bo we. -- [[Bikarhêner:Bikarhêner|Bikarhêner]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Bikarhêner|gotûbêj]]) 15:08, 20 adar 2026 (UTC)

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Migration to Parsoid&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;em&gt;[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Product and Technology/Parsoid Read Views/Read View Announcement|Read this in another language]]&lt;/em&gt;

Hello everyone! I am glad to inform you that as the next step in the [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification|Parser Unification]] project, Parsoid will soon be turned on as the default article renderer on your wiki. We are gradually increasing the number of wikis using Parsoid, with the intention of making it the default wikitext parser for MediaWiki's next long-term support release. This will make our wikis more reliable and consistent for editors, readers, and tools to use, as well as making the development of future wikitext features easier.

If this disrupts your workflow, don’t worry! You can still opt out through a user preference or turn Parsoid off on the current page using the Tools submenu, as described in the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:ParserMigration|Extension:ParserMigration]] documentation.

There is [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification/Confidence Framework|more information about our roll-out strategy]] available, including the testing done before we turn on Parsoid for a new wiki.

To report bugs and issues, please look at our [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification/Known Issues|known issues]] documentation and if you found a new bug please create a phab ticket and tag the [[phab:project/view/5846|Content Transform Team in Phabricator]].
&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[mw:User:CAnanian (WMF)|C. Scott Ananian]] (Parsoid technical lead)&lt;/bdi&gt; 16:48, 18 nîsan 2026 (UTC)

(This message was sent to [[:Wîkîpediya:Dîwan/tevlîhev]] and is being posted here due to a redirect.)
&lt;!-- Message sent by User:CAnanian (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Wikimedia_Foundation/Product_and_Technology/Parsoid_Read_Views/2026-04-20_Wikipedias&amp;oldid=30424286 --&gt;

== Lihevkirina ji bo danasînên kurdî (ckb) yên parêzgehên herêmên Kurdistanê ==

{{r|Ghybu|Gomada|Penaber49|Wikihez|Kawarizgar1|VikiAzad}}
{{r|MikaelF}}
Silav hevalên hêja, li Wikidata nîqaşek çêbûye li ser wesfê zimanê kurdî (ckb) bo parêzgehên Bakûrê Kurdistanê. Bikarhênerekî tirk bi berdewamî destkariyên me [[wikidata:special:diff/2496392553|vedigerîne]] û bêrêziyê li hemberî rêveberên Wîkîpediyaya kurdî dike. Piştî gilîkirina fermî, bi rênimayiyên rêveberên Wikidata daxwazeke fermî li Project Chat hatiye destpêkirin da ku em wek civaka Wîkîpediyaya kurdî «kodengî» (Consensus) ya xwe nîşan bidin û rêgirtiyê li van destwerdanên derveyî bikin. Ji kerema xwe hûn hemû herin vî lînkî û li xwarê ya babetî dengê xwe bidin: Lînka gotûbêjê li [[wikidata:Wikidata:Project_chat#Consensus_for_Kurdish_(ckb)_descriptions_of_provinces_in_the_Kurdistan_region|Wikidata]].
lînka daxwazê li dîwana [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?title=%D9%88%DB%8C%DA%A9%DB%8C%D9%BE%DB%8C%D8%AF%DB%8C%D8%A7:%D8%AF%DB%8C%D9%88%DB%95%D8%AE%D8%A7%D9%86_(%D9%BE%DB%8E%D8%B4%D9%86%DB%8C%D8%A7%D8%B1%DB%95%DA%A9%D8%A7%D9%86)&amp;diff=prev&amp;oldid=1586907&amp;diffonly=1 wîkîpediyaya kurdiya soranî]. [[User:-Haryad |&lt;span style=&quot;color:black; font-size:16px;&quot;&gt;'''ʜᴀʀʏᴀᴅ'''&lt;/span&gt;]] &lt;sub&gt;[[User Talk: -Haryad |&lt;span style=&quot;color:yellow; Background:black &quot;&gt;'''ᴛᴀʟᴋ'''&lt;/span&gt;]]&lt;/sub&gt; 23:52, 25 gulan 2026 (UTC)

== Cejna we pîroz be ==

Silav @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]], @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]], @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]], @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]], @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], @[[Bikarhêner:Gomada|Gomada]] @[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] cejna we ya qurbanê pîroz be. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 09:25, 27 gulan 2026 (UTC)

:Silav @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]]  Cejna Qurbanê li we hemûyan pîroz be! Xwedê we hemûyan sax û silamet bihêle.  [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 09:28, 27 gulan 2026 (UTC)
::Silav @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] û hemî hevalên din li vir, Cejna Qurbanê ji wê re jî pîroz be, înşalah hûn û malbatên wê hemî sax û silamet in. Gelek sipas. :) [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 12:23, 27 gulan 2026 (UTC)

== Kategorîyekê nû bo zimanên kurdî ==

Silav ji we gî re. Pêşniyarek min heye derbarê şêwaza sererastkirinê de dema ku dor tê ser danasîna zimanên kurdî li ser Wîkîpediya. Çavkaniyên akademîk gelek caran zaravayên kurmancî, Soranî û Başûr wekî &quot;kurdî” yên rastîn dabeş kirine, di heman demê de hewramî û zazakî wekî zimanên cûda hatine hesibandin. Her çend ez sedema zimannasî ya li pişt hilbijartinê nîqaş nakim jî, hilbijartin nasnameya etnîkî ya kurd û her weha encamên ku navkirin dikare li ser xwetêgihîştinê bike nîşan nade. Ev ji hêla Dogan (2024) ve di xebata xwe ya &quot;Problems in Zazaki nomenclature&quot; de tê piştgirî kirin, ku îdia dike ku ew di dawiyê de texmîn dike ku her sê zarava xwedîtiya zaravayên kurdî ne. Her weha Wîkîpediya di lêgerîna wan a çavkaniyan de bandorê li akademiyê dike. Wekî ansîklopedîyek, divê em ravekerê çavkaniyan bimînin, lê di heman demê de bi demê re bişopînin û nakokiyên girîng ên akademîk bifikirin. Encamên navkirinek hêsankirî ya zimanên Kurdî dikarin giran bin û bibin sedema şaşfêmkirinan. Pêşniyara min ev e ku em zimanên kurdî li du kategoriyan dabeş bikin: Kurdiya merkezî (an jî heke em bikaribin termek din bibînin) ji bo koma zimanê Kurmancî-Soranî-zaravayên Başûr û kurdiya zaza-goranî. Piştre divê em noteke şirovekar lê zêde bikin ku hûrguliyên hilbijartina peyvan nîşan bide.

Silav û rez… [[Bikarhêner:Kurdanparez|Kurdanparez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurdanparez|gotûbêj]]) 11:16, 2 tebax 2026 (UTC)

:Silav @[[Bikarhêner:Kurdanparez|Kurdanparez]] ev nîqaşa te bi awayekî baş zelal nîne ka te di vê nîqaşê de çi xwestiye. Ji kerema xwe ku tu dikarî bi awayeke zelal binivîse.
:Ger daxwaza te li ser ravekirina zaravayên zimanê kurdî be ji xwe li ser Wîkîpediya kurdî bi têra xwe zelal e. Ger pêşniyareke te yên çêker heye ji kerema bi zimaneke zelal binivîse. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 17:03, 2 tebax 2026 (UTC)

== [[Nihêl Xelîl Kemal]] ==

Silav hevalên çavdêr,

Min پەڕەya taqîkariya xwe li ser vî navî çêkiriye: Bikarhêner:Aras2025/Ceribandin. 

Ji kerema xwe re ger hûn bikarin li wê پەڕەیê binêrin, hemû çavkanî û zaniyariyên fermî tê de hene. Eger her tişt li gorî polîtîkayên Wîkîpêdiyayê be, em dixwazin bê guhastin ser navê sereke. 

Spas ji bo alîkariya we. [[Bikarhêner:Aras2025|Aras2025]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Aras2025|gotûbêj]]) 19:48, 11 tebax 2026 (UTC)
:Na, te ez şaş fêm kirime ([https://ku.wikipedia.org/w/index.php?title=Got%C3%BBb%C3%AAja_bikarh%C3%AAner:Aras2025&amp;oldid=2085194#Nih%C3%AAl_Xel%C3%AEl_Kemal]), min got ku êdî du nikarî vê rûpelê bixwe çêkî. Gotarê li vê lînkê çêke '''[[Bikarhêner:Aras2025/Ceribandin]]'''. Paşê jî li vira destûr bixwaz.--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu|gotûbêj]]) 20:16, 11 tebax 2026 (UTC)

== Meqaleyên AIyê ==

Merheba @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]], @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]], @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] û @[[Bikarhêner:RezanTovjin|RezanTovjin]]. 

Bi min qet çênabe ku em meqaleyan bi AI bidin nivîsin. Hele hele gotineke wekî ''[https://ku.wikipedia.org/w/index.php?title=D%C3%AEroka_aboriy%C3%AA&amp;oldid=2093108 Kêmasiyên wê hebin jî dê ji aliyê edîtor, redaktor û beşdaran ve werin safîkirin.]'' gelekî xelet e. Ez gelek AIyê gelek bi kar tînim û her car dibînim tiştên tine halusinasyon dike. Yanî tu meqaleyeke heyî bidî AIyê ew sererast bike jî, tiştên tê de tine wê halûsîne bike û zêde bike. Birêz @[[Bikarhêner:RezanTovjin|RezanTovjin]] ''[https://ku.wikipedia.org/wiki/Got%C3%BBb%C3%AAja_bikarh%C3%AAner:RezanTovjin#Merheba li vir]'' dibêje meqaleyan AI nanivîse tenê format dike, feqat wekî hûn jî dibînin, ev ne formata wîkiyê ye, formata AIyê ye. Bi ya min bêyî ti nîqaş û dengdanê bila Admîn li kû derê meqaleyên wisa dibînin jê bibin baştir be. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 19:54, 7 îlon 2026 (UTC)

:{{silav|RezanTovjin}}. Tu dikarî bersivekê bidî? Herwiha, maneya peyva [https://ku.wikipedia.org/wiki/Aqil%C3%AA_%C3%A7%C3%AAkir%C3%AE#1._Bisomekirin_%C3%BB_%C3%87areserkirina_Pirsgir%C3%AAkan ''bisomekirin''] çi ye? Spas! [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu|gotûbêj]]) 20:48, 7 îlon 2026 (UTC)
::Birayê min, ji ber midaxaleya te ya Aqilê Çêkirî , ez destê xwe ji edîtoriya Wikipedia dikişînim. Jîrî, Jêhatî û Aqil ne heman tişt in. Divê mirov tiliya xwe nexe her karî û nebe her tişt. Ma hûn zimanzan û etîmolog in ku hûn midaxaleyî biryarên ziman dikin? An hûn otorîteya ziman in. Ji ber ku Wikipedia destûra guhertinê dide mirovan, erk û destûra kesan çênabe xwe têxin şûna her tiştî. Fermo. Ji min ev qas. Rêzan Tovjîn 21:29, 7 îlon 2026 (UTC)
::: {{r|RezanTovjin}} Li ser Wîkîpediyayê dema ku sernavê gotarê ne rast e, sernavê gotarê tê guherandin: gotareke din nayê nivîsandin, bnr [[Gotûbêj:Jîriya çêkirî#Sernavên gotaran]].--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu|gotûbêj]]) 21:49, 7 îlon 2026 (UTC)
:::https://x.com/RezanTovjin/status/2097079468883837069 Rêzan Tovjîn 21:57, 7 îlon 2026 (UTC)
:::Min bi vê twîtê destê xwe ji edîtoriya vir şuşt. Êdî qad qada we ye. Hol hola we ye. Rêzan Tovjîn 21:57, 7 îlon 2026 (UTC)
:::Dya te bi zarokatî ji te re nedigot &quot;kurê min jîr e&quot;. Ma di wateya baqil de digot? Na! Aqil bi her kesî re heye. Bi kêzikan re jî aqil heye. Bi kurmikan re jî heye. Û jîrî tiştekî din e. Jîrî û jêhatî du taybetiyên baqilan e. Ji bo baqilek bibe jîr, ektra tişt lazim im. Tu ferqa van nizanî.
:::Ya din jî gotara min wergera orjînal a Îngilîzî bû. Min armanc dikir ku rûpela AI ya Îngilîzî %100 bikim Kurmanî. Lê êdî hewce nake. Xulqê min têra tiştên wha nake, nkarim her roj têkevim xrecirê. Ez ne dîkê ser ziblê gund im. Rêzan Tovjîn 21:55, 7 îlon 2026 (UTC)
:::: {{r|RezanTovjin}} Min twîtê te xwand! Tu qanûnên  Wîkîpediyayê nizanî (naxwazî hu bikî jî) û tu nikanî li vir bersiva xwe ser çêkirina gotaran bi AIyê bidî û te xincê xwe li ser Twitirê  girt! Şerm e!--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu|gotûbêj]]) 22:37, 7 îlon 2026 (UTC)</text>
      <sha1>eujqn2s9h6egrk92xwgpqzd1gze455r</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2093159</id>
      <parentid>2093158</parentid>
      <timestamp>2026-09-07T22:40:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ghybu</username>
        <id>9854</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Meqaleyên AIyê */</comment>
      <origin>2093159</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13462" sha1="ts40vbjscg1nijenaren5q1bqzlmy3w" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;{{Wîkîpediya:Dîwan/destpêk}}&lt;/noinclude&gt;
{{Bikarhêner:Balyozbot/archiveconfig
|archive = Wîkîpediya:Dîwan (tevlîhev)/Arşîv %(counter)d
|algo = old(90d)
|counter = 6
|maxarchivesize = 70K
|archiveheader = {{Arşîvkirin}}
|minthreadstoarchive = 1
|minthreadsleft = 5
}}&lt;!-- Template:Setup auto archiving --&gt;
{{align|left|{{arşîv|search=1|bot=Balyozbot|age=90}}
}}{{clear}}
&lt;!--Ji kerema xwe re ji bo parvekirinên xwe beşên têkildar bi kar bîne! --&gt;

== Newroz û cejna we pîroz be ==

Newroz û cejna we pîroz be @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]], @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]],
@[[Bikarhêner:Gomada|Gomada]] @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]], @[[Bikarhêner:Bikarhêner|Bikarhêner]], @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] @[[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]] û @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 08:40, 20 adar 2026 (UTC)

:Gelek sipas hevalê @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] û ez jî dibêjim ji bo wê cejna wê û li hemî Kurdistanê pîroz be! [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 08:44, 20 adar 2026 (UTC)
:@[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], hevalê hêja, eyd û cejna we ya Newrozê jî pîroz be! [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 09:17, 20 adar 2026 (UTC)
:Spas hevalê @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], cejna we ya û ji hemî Kurdan pîroz be! [[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]] ([[Gotûbêja bikarhêner:VikiAzad|gotûbêj]]) 09:24, 20 adar 2026 (UTC)
::Silav hevalno  @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]], @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], @[[Bikarhêner:Gomada|Gomada]], @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]], @[[Bikarhêner:Bikarhêner|Bikarhêner]], @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]], @[[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]] , @[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] û @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] cejna we ya [[Newroz]] û [[Cejna Remezanê]]  pîroz be ! [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 09:34, 20 adar 2026 (UTC)
:::Eyda me tevan bimbarek be. Eydên bi xêr û xweşî hêvî dikim ji bo we. -- [[Bikarhêner:Bikarhêner|Bikarhêner]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Bikarhêner|gotûbêj]]) 15:08, 20 adar 2026 (UTC)

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Migration to Parsoid&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;em&gt;[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Product and Technology/Parsoid Read Views/Read View Announcement|Read this in another language]]&lt;/em&gt;

Hello everyone! I am glad to inform you that as the next step in the [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification|Parser Unification]] project, Parsoid will soon be turned on as the default article renderer on your wiki. We are gradually increasing the number of wikis using Parsoid, with the intention of making it the default wikitext parser for MediaWiki's next long-term support release. This will make our wikis more reliable and consistent for editors, readers, and tools to use, as well as making the development of future wikitext features easier.

If this disrupts your workflow, don’t worry! You can still opt out through a user preference or turn Parsoid off on the current page using the Tools submenu, as described in the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:ParserMigration|Extension:ParserMigration]] documentation.

There is [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification/Confidence Framework|more information about our roll-out strategy]] available, including the testing done before we turn on Parsoid for a new wiki.

To report bugs and issues, please look at our [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification/Known Issues|known issues]] documentation and if you found a new bug please create a phab ticket and tag the [[phab:project/view/5846|Content Transform Team in Phabricator]].
&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[mw:User:CAnanian (WMF)|C. Scott Ananian]] (Parsoid technical lead)&lt;/bdi&gt; 16:48, 18 nîsan 2026 (UTC)

(This message was sent to [[:Wîkîpediya:Dîwan/tevlîhev]] and is being posted here due to a redirect.)
&lt;!-- Message sent by User:CAnanian (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Wikimedia_Foundation/Product_and_Technology/Parsoid_Read_Views/2026-04-20_Wikipedias&amp;oldid=30424286 --&gt;

== Lihevkirina ji bo danasînên kurdî (ckb) yên parêzgehên herêmên Kurdistanê ==

{{r|Ghybu|Gomada|Penaber49|Wikihez|Kawarizgar1|VikiAzad}}
{{r|MikaelF}}
Silav hevalên hêja, li Wikidata nîqaşek çêbûye li ser wesfê zimanê kurdî (ckb) bo parêzgehên Bakûrê Kurdistanê. Bikarhênerekî tirk bi berdewamî destkariyên me [[wikidata:special:diff/2496392553|vedigerîne]] û bêrêziyê li hemberî rêveberên Wîkîpediyaya kurdî dike. Piştî gilîkirina fermî, bi rênimayiyên rêveberên Wikidata daxwazeke fermî li Project Chat hatiye destpêkirin da ku em wek civaka Wîkîpediyaya kurdî «kodengî» (Consensus) ya xwe nîşan bidin û rêgirtiyê li van destwerdanên derveyî bikin. Ji kerema xwe hûn hemû herin vî lînkî û li xwarê ya babetî dengê xwe bidin: Lînka gotûbêjê li [[wikidata:Wikidata:Project_chat#Consensus_for_Kurdish_(ckb)_descriptions_of_provinces_in_the_Kurdistan_region|Wikidata]].
lînka daxwazê li dîwana [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?title=%D9%88%DB%8C%DA%A9%DB%8C%D9%BE%DB%8C%D8%AF%DB%8C%D8%A7:%D8%AF%DB%8C%D9%88%DB%95%D8%AE%D8%A7%D9%86_(%D9%BE%DB%8E%D8%B4%D9%86%DB%8C%D8%A7%D8%B1%DB%95%DA%A9%D8%A7%D9%86)&amp;diff=prev&amp;oldid=1586907&amp;diffonly=1 wîkîpediyaya kurdiya soranî]. [[User:-Haryad |&lt;span style=&quot;color:black; font-size:16px;&quot;&gt;'''ʜᴀʀʏᴀᴅ'''&lt;/span&gt;]] &lt;sub&gt;[[User Talk: -Haryad |&lt;span style=&quot;color:yellow; Background:black &quot;&gt;'''ᴛᴀʟᴋ'''&lt;/span&gt;]]&lt;/sub&gt; 23:52, 25 gulan 2026 (UTC)

== Cejna we pîroz be ==

Silav @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]], @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]], @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]], @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]], @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], @[[Bikarhêner:Gomada|Gomada]] @[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] cejna we ya qurbanê pîroz be. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 09:25, 27 gulan 2026 (UTC)

:Silav @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]]  Cejna Qurbanê li we hemûyan pîroz be! Xwedê we hemûyan sax û silamet bihêle.  [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 09:28, 27 gulan 2026 (UTC)
::Silav @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] û hemî hevalên din li vir, Cejna Qurbanê ji wê re jî pîroz be, înşalah hûn û malbatên wê hemî sax û silamet in. Gelek sipas. :) [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 12:23, 27 gulan 2026 (UTC)

== Kategorîyekê nû bo zimanên kurdî ==

Silav ji we gî re. Pêşniyarek min heye derbarê şêwaza sererastkirinê de dema ku dor tê ser danasîna zimanên kurdî li ser Wîkîpediya. Çavkaniyên akademîk gelek caran zaravayên kurmancî, Soranî û Başûr wekî &quot;kurdî” yên rastîn dabeş kirine, di heman demê de hewramî û zazakî wekî zimanên cûda hatine hesibandin. Her çend ez sedema zimannasî ya li pişt hilbijartinê nîqaş nakim jî, hilbijartin nasnameya etnîkî ya kurd û her weha encamên ku navkirin dikare li ser xwetêgihîştinê bike nîşan nade. Ev ji hêla Dogan (2024) ve di xebata xwe ya &quot;Problems in Zazaki nomenclature&quot; de tê piştgirî kirin, ku îdia dike ku ew di dawiyê de texmîn dike ku her sê zarava xwedîtiya zaravayên kurdî ne. Her weha Wîkîpediya di lêgerîna wan a çavkaniyan de bandorê li akademiyê dike. Wekî ansîklopedîyek, divê em ravekerê çavkaniyan bimînin, lê di heman demê de bi demê re bişopînin û nakokiyên girîng ên akademîk bifikirin. Encamên navkirinek hêsankirî ya zimanên Kurdî dikarin giran bin û bibin sedema şaşfêmkirinan. Pêşniyara min ev e ku em zimanên kurdî li du kategoriyan dabeş bikin: Kurdiya merkezî (an jî heke em bikaribin termek din bibînin) ji bo koma zimanê Kurmancî-Soranî-zaravayên Başûr û kurdiya zaza-goranî. Piştre divê em noteke şirovekar lê zêde bikin ku hûrguliyên hilbijartina peyvan nîşan bide.

Silav û rez… [[Bikarhêner:Kurdanparez|Kurdanparez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurdanparez|gotûbêj]]) 11:16, 2 tebax 2026 (UTC)

:Silav @[[Bikarhêner:Kurdanparez|Kurdanparez]] ev nîqaşa te bi awayekî baş zelal nîne ka te di vê nîqaşê de çi xwestiye. Ji kerema xwe ku tu dikarî bi awayeke zelal binivîse.
:Ger daxwaza te li ser ravekirina zaravayên zimanê kurdî be ji xwe li ser Wîkîpediya kurdî bi têra xwe zelal e. Ger pêşniyareke te yên çêker heye ji kerema bi zimaneke zelal binivîse. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 17:03, 2 tebax 2026 (UTC)

== [[Nihêl Xelîl Kemal]] ==

Silav hevalên çavdêr,

Min پەڕەya taqîkariya xwe li ser vî navî çêkiriye: Bikarhêner:Aras2025/Ceribandin. 

Ji kerema xwe re ger hûn bikarin li wê پەڕەیê binêrin, hemû çavkanî û zaniyariyên fermî tê de hene. Eger her tişt li gorî polîtîkayên Wîkîpêdiyayê be, em dixwazin bê guhastin ser navê sereke. 

Spas ji bo alîkariya we. [[Bikarhêner:Aras2025|Aras2025]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Aras2025|gotûbêj]]) 19:48, 11 tebax 2026 (UTC)
:Na, te ez şaş fêm kirime ([https://ku.wikipedia.org/w/index.php?title=Got%C3%BBb%C3%AAja_bikarh%C3%AAner:Aras2025&amp;oldid=2085194#Nih%C3%AAl_Xel%C3%AEl_Kemal]), min got ku êdî du nikarî vê rûpelê bixwe çêkî. Gotarê li vê lînkê çêke '''[[Bikarhêner:Aras2025/Ceribandin]]'''. Paşê jî li vira destûr bixwaz.--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu|gotûbêj]]) 20:16, 11 tebax 2026 (UTC)

== Meqaleyên AIyê ==

Merheba @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]], @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]], @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] û @[[Bikarhêner:RezanTovjin|RezanTovjin]]. 

Bi min qet çênabe ku em meqaleyan bi AI bidin nivîsin. Hele hele gotineke wekî ''[https://ku.wikipedia.org/w/index.php?title=D%C3%AEroka_aboriy%C3%AA&amp;oldid=2093108 Kêmasiyên wê hebin jî dê ji aliyê edîtor, redaktor û beşdaran ve werin safîkirin.]'' gelekî xelet e. Ez gelek AIyê gelek bi kar tînim û her car dibînim tiştên tine halusinasyon dike. Yanî tu meqaleyeke heyî bidî AIyê ew sererast bike jî, tiştên tê de tine wê halûsîne bike û zêde bike. Birêz @[[Bikarhêner:RezanTovjin|RezanTovjin]] ''[https://ku.wikipedia.org/wiki/Got%C3%BBb%C3%AAja_bikarh%C3%AAner:RezanTovjin#Merheba li vir]'' dibêje meqaleyan AI nanivîse tenê format dike, feqat wekî hûn jî dibînin, ev ne formata wîkiyê ye, formata AIyê ye. Bi ya min bêyî ti nîqaş û dengdanê bila Admîn li kû derê meqaleyên wisa dibînin jê bibin baştir be. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 19:54, 7 îlon 2026 (UTC)

:{{silav|RezanTovjin}}. Tu dikarî bersivekê bidî? Herwiha, maneya peyva [https://ku.wikipedia.org/wiki/Aqil%C3%AA_%C3%A7%C3%AAkir%C3%AE#1._Bisomekirin_%C3%BB_%C3%87areserkirina_Pirsgir%C3%AAkan ''bisomekirin''] çi ye? Spas! [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu|gotûbêj]]) 20:48, 7 îlon 2026 (UTC)
::Birayê min, ji ber midaxaleya te ya Aqilê Çêkirî , ez destê xwe ji edîtoriya Wikipedia dikişînim. Jîrî, Jêhatî û Aqil ne heman tişt in. Divê mirov tiliya xwe nexe her karî û nebe her tişt. Ma hûn zimanzan û etîmolog in ku hûn midaxaleyî biryarên ziman dikin? An hûn otorîteya ziman in. Ji ber ku Wikipedia destûra guhertinê dide mirovan, erk û destûra kesan çênabe xwe têxin şûna her tiştî. Fermo. Ji min ev qas. Rêzan Tovjîn 21:29, 7 îlon 2026 (UTC)
::: {{r|RezanTovjin}} Li ser Wîkîpediyayê dema ku sernavê gotarê ne rast e, sernavê gotarê tê guherandin: gotareke din nayê nivîsandin, bnr [[Gotûbêj:Jîriya çêkirî#Sernavên gotaran]].--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu|gotûbêj]]) 21:49, 7 îlon 2026 (UTC)
:::https://x.com/RezanTovjin/status/2097079468883837069 Rêzan Tovjîn 21:57, 7 îlon 2026 (UTC)
:::Min bi vê twîtê destê xwe ji edîtoriya vir şuşt. Êdî qad qada we ye. Hol hola we ye. Rêzan Tovjîn 21:57, 7 îlon 2026 (UTC)
:::Dya te bi zarokatî ji te re nedigot &quot;kurê min jîr e&quot;. Ma di wateya baqil de digot? Na! Aqil bi her kesî re heye. Bi kêzikan re jî aqil heye. Bi kurmikan re jî heye. Û jîrî tiştekî din e. Jîrî û jêhatî du taybetiyên baqilan e. Ji bo baqilek bibe jîr, ektra tişt lazim im. Tu ferqa van nizanî.
:::Ya din jî gotara min wergera orjînal a Îngilîzî bû. Min armanc dikir ku rûpela AI ya Îngilîzî %100 bikim Kurmanî. Lê êdî hewce nake. Xulqê min têra tiştên wha nake, nkarim her roj têkevim xrecirê. Ez ne dîkê ser ziblê gund im. Rêzan Tovjîn 21:55, 7 îlon 2026 (UTC)
:::: {{r|RezanTovjin}} Min twîtê te xwand! Tu qanûnên  Wîkîpediyayê nizanî (naxwazî hu bikî jî) û tu nikanî li vir bersiva xwe ser çêkirina gotaran bi AIyê bidî û te xinca xwe li ser Twitirê  girt! Şerm e!--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu|gotûbêj]]) 22:37, 7 îlon 2026 (UTC)</text>
      <sha1>ts40vbjscg1nijenaren5q1bqzlmy3w</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2093160</id>
      <parentid>2093159</parentid>
      <timestamp>2026-09-07T22:41:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ghybu</username>
        <id>9854</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Meqaleyên AIyê */</comment>
      <origin>2093160</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13465" sha1="96p8aoe7qripbmmmc5g2r1ccczsl9qc" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;{{Wîkîpediya:Dîwan/destpêk}}&lt;/noinclude&gt;
{{Bikarhêner:Balyozbot/archiveconfig
|archive = Wîkîpediya:Dîwan (tevlîhev)/Arşîv %(counter)d
|algo = old(90d)
|counter = 6
|maxarchivesize = 70K
|archiveheader = {{Arşîvkirin}}
|minthreadstoarchive = 1
|minthreadsleft = 5
}}&lt;!-- Template:Setup auto archiving --&gt;
{{align|left|{{arşîv|search=1|bot=Balyozbot|age=90}}
}}{{clear}}
&lt;!--Ji kerema xwe re ji bo parvekirinên xwe beşên têkildar bi kar bîne! --&gt;

== Newroz û cejna we pîroz be ==

Newroz û cejna we pîroz be @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]], @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]],
@[[Bikarhêner:Gomada|Gomada]] @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]], @[[Bikarhêner:Bikarhêner|Bikarhêner]], @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] @[[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]] û @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 08:40, 20 adar 2026 (UTC)

:Gelek sipas hevalê @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] û ez jî dibêjim ji bo wê cejna wê û li hemî Kurdistanê pîroz be! [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 08:44, 20 adar 2026 (UTC)
:@[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], hevalê hêja, eyd û cejna we ya Newrozê jî pîroz be! [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 09:17, 20 adar 2026 (UTC)
:Spas hevalê @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], cejna we ya û ji hemî Kurdan pîroz be! [[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]] ([[Gotûbêja bikarhêner:VikiAzad|gotûbêj]]) 09:24, 20 adar 2026 (UTC)
::Silav hevalno  @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]], @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], @[[Bikarhêner:Gomada|Gomada]], @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]], @[[Bikarhêner:Bikarhêner|Bikarhêner]], @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]], @[[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]] , @[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] û @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] cejna we ya [[Newroz]] û [[Cejna Remezanê]]  pîroz be ! [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 09:34, 20 adar 2026 (UTC)
:::Eyda me tevan bimbarek be. Eydên bi xêr û xweşî hêvî dikim ji bo we. -- [[Bikarhêner:Bikarhêner|Bikarhêner]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Bikarhêner|gotûbêj]]) 15:08, 20 adar 2026 (UTC)

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Migration to Parsoid&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;em&gt;[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Product and Technology/Parsoid Read Views/Read View Announcement|Read this in another language]]&lt;/em&gt;

Hello everyone! I am glad to inform you that as the next step in the [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification|Parser Unification]] project, Parsoid will soon be turned on as the default article renderer on your wiki. We are gradually increasing the number of wikis using Parsoid, with the intention of making it the default wikitext parser for MediaWiki's next long-term support release. This will make our wikis more reliable and consistent for editors, readers, and tools to use, as well as making the development of future wikitext features easier.

If this disrupts your workflow, don’t worry! You can still opt out through a user preference or turn Parsoid off on the current page using the Tools submenu, as described in the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:ParserMigration|Extension:ParserMigration]] documentation.

There is [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification/Confidence Framework|more information about our roll-out strategy]] available, including the testing done before we turn on Parsoid for a new wiki.

To report bugs and issues, please look at our [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification/Known Issues|known issues]] documentation and if you found a new bug please create a phab ticket and tag the [[phab:project/view/5846|Content Transform Team in Phabricator]].
&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[mw:User:CAnanian (WMF)|C. Scott Ananian]] (Parsoid technical lead)&lt;/bdi&gt; 16:48, 18 nîsan 2026 (UTC)

(This message was sent to [[:Wîkîpediya:Dîwan/tevlîhev]] and is being posted here due to a redirect.)
&lt;!-- Message sent by User:CAnanian (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Wikimedia_Foundation/Product_and_Technology/Parsoid_Read_Views/2026-04-20_Wikipedias&amp;oldid=30424286 --&gt;

== Lihevkirina ji bo danasînên kurdî (ckb) yên parêzgehên herêmên Kurdistanê ==

{{r|Ghybu|Gomada|Penaber49|Wikihez|Kawarizgar1|VikiAzad}}
{{r|MikaelF}}
Silav hevalên hêja, li Wikidata nîqaşek çêbûye li ser wesfê zimanê kurdî (ckb) bo parêzgehên Bakûrê Kurdistanê. Bikarhênerekî tirk bi berdewamî destkariyên me [[wikidata:special:diff/2496392553|vedigerîne]] û bêrêziyê li hemberî rêveberên Wîkîpediyaya kurdî dike. Piştî gilîkirina fermî, bi rênimayiyên rêveberên Wikidata daxwazeke fermî li Project Chat hatiye destpêkirin da ku em wek civaka Wîkîpediyaya kurdî «kodengî» (Consensus) ya xwe nîşan bidin û rêgirtiyê li van destwerdanên derveyî bikin. Ji kerema xwe hûn hemû herin vî lînkî û li xwarê ya babetî dengê xwe bidin: Lînka gotûbêjê li [[wikidata:Wikidata:Project_chat#Consensus_for_Kurdish_(ckb)_descriptions_of_provinces_in_the_Kurdistan_region|Wikidata]].
lînka daxwazê li dîwana [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?title=%D9%88%DB%8C%DA%A9%DB%8C%D9%BE%DB%8C%D8%AF%DB%8C%D8%A7:%D8%AF%DB%8C%D9%88%DB%95%D8%AE%D8%A7%D9%86_(%D9%BE%DB%8E%D8%B4%D9%86%DB%8C%D8%A7%D8%B1%DB%95%DA%A9%D8%A7%D9%86)&amp;diff=prev&amp;oldid=1586907&amp;diffonly=1 wîkîpediyaya kurdiya soranî]. [[User:-Haryad |&lt;span style=&quot;color:black; font-size:16px;&quot;&gt;'''ʜᴀʀʏᴀᴅ'''&lt;/span&gt;]] &lt;sub&gt;[[User Talk: -Haryad |&lt;span style=&quot;color:yellow; Background:black &quot;&gt;'''ᴛᴀʟᴋ'''&lt;/span&gt;]]&lt;/sub&gt; 23:52, 25 gulan 2026 (UTC)

== Cejna we pîroz be ==

Silav @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]], @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]], @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]], @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]], @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], @[[Bikarhêner:Gomada|Gomada]] @[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] cejna we ya qurbanê pîroz be. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 09:25, 27 gulan 2026 (UTC)

:Silav @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]]  Cejna Qurbanê li we hemûyan pîroz be! Xwedê we hemûyan sax û silamet bihêle.  [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 09:28, 27 gulan 2026 (UTC)
::Silav @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] û hemî hevalên din li vir, Cejna Qurbanê ji wê re jî pîroz be, înşalah hûn û malbatên wê hemî sax û silamet in. Gelek sipas. :) [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 12:23, 27 gulan 2026 (UTC)

== Kategorîyekê nû bo zimanên kurdî ==

Silav ji we gî re. Pêşniyarek min heye derbarê şêwaza sererastkirinê de dema ku dor tê ser danasîna zimanên kurdî li ser Wîkîpediya. Çavkaniyên akademîk gelek caran zaravayên kurmancî, Soranî û Başûr wekî &quot;kurdî” yên rastîn dabeş kirine, di heman demê de hewramî û zazakî wekî zimanên cûda hatine hesibandin. Her çend ez sedema zimannasî ya li pişt hilbijartinê nîqaş nakim jî, hilbijartin nasnameya etnîkî ya kurd û her weha encamên ku navkirin dikare li ser xwetêgihîştinê bike nîşan nade. Ev ji hêla Dogan (2024) ve di xebata xwe ya &quot;Problems in Zazaki nomenclature&quot; de tê piştgirî kirin, ku îdia dike ku ew di dawiyê de texmîn dike ku her sê zarava xwedîtiya zaravayên kurdî ne. Her weha Wîkîpediya di lêgerîna wan a çavkaniyan de bandorê li akademiyê dike. Wekî ansîklopedîyek, divê em ravekerê çavkaniyan bimînin, lê di heman demê de bi demê re bişopînin û nakokiyên girîng ên akademîk bifikirin. Encamên navkirinek hêsankirî ya zimanên Kurdî dikarin giran bin û bibin sedema şaşfêmkirinan. Pêşniyara min ev e ku em zimanên kurdî li du kategoriyan dabeş bikin: Kurdiya merkezî (an jî heke em bikaribin termek din bibînin) ji bo koma zimanê Kurmancî-Soranî-zaravayên Başûr û kurdiya zaza-goranî. Piştre divê em noteke şirovekar lê zêde bikin ku hûrguliyên hilbijartina peyvan nîşan bide.

Silav û rez… [[Bikarhêner:Kurdanparez|Kurdanparez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurdanparez|gotûbêj]]) 11:16, 2 tebax 2026 (UTC)

:Silav @[[Bikarhêner:Kurdanparez|Kurdanparez]] ev nîqaşa te bi awayekî baş zelal nîne ka te di vê nîqaşê de çi xwestiye. Ji kerema xwe ku tu dikarî bi awayeke zelal binivîse.
:Ger daxwaza te li ser ravekirina zaravayên zimanê kurdî be ji xwe li ser Wîkîpediya kurdî bi têra xwe zelal e. Ger pêşniyareke te yên çêker heye ji kerema bi zimaneke zelal binivîse. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 17:03, 2 tebax 2026 (UTC)

== [[Nihêl Xelîl Kemal]] ==

Silav hevalên çavdêr,

Min پەڕەya taqîkariya xwe li ser vî navî çêkiriye: Bikarhêner:Aras2025/Ceribandin. 

Ji kerema xwe re ger hûn bikarin li wê پەڕەیê binêrin, hemû çavkanî û zaniyariyên fermî tê de hene. Eger her tişt li gorî polîtîkayên Wîkîpêdiyayê be, em dixwazin bê guhastin ser navê sereke. 

Spas ji bo alîkariya we. [[Bikarhêner:Aras2025|Aras2025]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Aras2025|gotûbêj]]) 19:48, 11 tebax 2026 (UTC)
:Na, te ez şaş fêm kirime ([https://ku.wikipedia.org/w/index.php?title=Got%C3%BBb%C3%AAja_bikarh%C3%AAner:Aras2025&amp;oldid=2085194#Nih%C3%AAl_Xel%C3%AEl_Kemal]), min got ku êdî du nikarî vê rûpelê bixwe çêkî. Gotarê li vê lînkê çêke '''[[Bikarhêner:Aras2025/Ceribandin]]'''. Paşê jî li vira destûr bixwaz.--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu|gotûbêj]]) 20:16, 11 tebax 2026 (UTC)

== Meqaleyên AIyê ==

Merheba @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]], @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]], @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] û @[[Bikarhêner:RezanTovjin|RezanTovjin]]. 

Bi min qet çênabe ku em meqaleyan bi AI bidin nivîsin. Hele hele gotineke wekî ''[https://ku.wikipedia.org/w/index.php?title=D%C3%AEroka_aboriy%C3%AA&amp;oldid=2093108 Kêmasiyên wê hebin jî dê ji aliyê edîtor, redaktor û beşdaran ve werin safîkirin.]'' gelekî xelet e. Ez gelek AIyê gelek bi kar tînim û her car dibînim tiştên tine halusinasyon dike. Yanî tu meqaleyeke heyî bidî AIyê ew sererast bike jî, tiştên tê de tine wê halûsîne bike û zêde bike. Birêz @[[Bikarhêner:RezanTovjin|RezanTovjin]] ''[https://ku.wikipedia.org/wiki/Got%C3%BBb%C3%AAja_bikarh%C3%AAner:RezanTovjin#Merheba li vir]'' dibêje meqaleyan AI nanivîse tenê format dike, feqat wekî hûn jî dibînin, ev ne formata wîkiyê ye, formata AIyê ye. Bi ya min bêyî ti nîqaş û dengdanê bila Admîn li kû derê meqaleyên wisa dibînin jê bibin baştir be. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 19:54, 7 îlon 2026 (UTC)

:{{silav|RezanTovjin}}. Tu dikarî bersivekê bidî? Herwiha, maneya peyva [https://ku.wikipedia.org/wiki/Aqil%C3%AA_%C3%A7%C3%AAkir%C3%AE#1._Bisomekirin_%C3%BB_%C3%87areserkirina_Pirsgir%C3%AAkan ''bisomekirin''] çi ye? Spas! [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu|gotûbêj]]) 20:48, 7 îlon 2026 (UTC)
::Birayê min, ji ber midaxaleya te ya Aqilê Çêkirî , ez destê xwe ji edîtoriya Wikipedia dikişînim. Jîrî, Jêhatî û Aqil ne heman tişt in. Divê mirov tiliya xwe nexe her karî û nebe her tişt. Ma hûn zimanzan û etîmolog in ku hûn midaxaleyî biryarên ziman dikin? An hûn otorîteya ziman in. Ji ber ku Wikipedia destûra guhertinê dide mirovan, erk û destûra kesan çênabe xwe têxin şûna her tiştî. Fermo. Ji min ev qas. Rêzan Tovjîn 21:29, 7 îlon 2026 (UTC)
::: {{r|RezanTovjin}} Li ser Wîkîpediyayê dema ku sernavê gotarê ne rast e, sernavê gotarê tê guherandin: gotareke din nayê nivîsandin, bnr [[Gotûbêj:Jîriya çêkirî#Sernavên gotaran]].--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu|gotûbêj]]) 21:49, 7 îlon 2026 (UTC)
:::https://x.com/RezanTovjin/status/2097079468883837069 Rêzan Tovjîn 21:57, 7 îlon 2026 (UTC)
:::Min bi vê twîtê destê xwe ji edîtoriya vir şuşt. Êdî qad qada we ye. Hol hola we ye. Rêzan Tovjîn 21:57, 7 îlon 2026 (UTC)
:::Dya te bi zarokatî ji te re nedigot &quot;kurê min jîr e&quot;. Ma di wateya baqil de digot? Na! Aqil bi her kesî re heye. Bi kêzikan re jî aqil heye. Bi kurmikan re jî heye. Û jîrî tiştekî din e. Jîrî û jêhatî du taybetiyên baqilan e. Ji bo baqilek bibe jîr, ektra tişt lazim im. Tu ferqa van nizanî.
:::Ya din jî gotara min wergera orjînal a Îngilîzî bû. Min armanc dikir ku rûpela AI ya Îngilîzî %100 bikim Kurmanî. Lê êdî hewce nake. Xulqê min têra tiştên wha nake, nkarim her roj têkevim xrecirê. Ez ne dîkê ser ziblê gund im. Rêzan Tovjîn 21:55, 7 îlon 2026 (UTC)
:::: {{r|RezanTovjin}} Min twîtê te xwand! Tu qanûnên  Wîkîpediyayê nizanî (naxwazî hu bikî jî) û tu nikanî li vir bersiva xwe li ser çêkirina gotaran bi AIyê bidî û te xinca xwe li ser Twitirê  girt! Şerm e!--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu|gotûbêj]]) 22:37, 7 îlon 2026 (UTC)</text>
      <sha1>96p8aoe7qripbmmmc5g2r1ccczsl9qc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2093161</id>
      <parentid>2093160</parentid>
      <timestamp>2026-09-07T22:56:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ghybu</username>
        <id>9854</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Meqaleyên AIyê */</comment>
      <origin>2093161</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13470" sha1="g8l4w0mnknhwfhm17itf70m3bu6chyy" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;{{Wîkîpediya:Dîwan/destpêk}}&lt;/noinclude&gt;
{{Bikarhêner:Balyozbot/archiveconfig
|archive = Wîkîpediya:Dîwan (tevlîhev)/Arşîv %(counter)d
|algo = old(90d)
|counter = 6
|maxarchivesize = 70K
|archiveheader = {{Arşîvkirin}}
|minthreadstoarchive = 1
|minthreadsleft = 5
}}&lt;!-- Template:Setup auto archiving --&gt;
{{align|left|{{arşîv|search=1|bot=Balyozbot|age=90}}
}}{{clear}}
&lt;!--Ji kerema xwe re ji bo parvekirinên xwe beşên têkildar bi kar bîne! --&gt;

== Newroz û cejna we pîroz be ==

Newroz û cejna we pîroz be @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]], @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]],
@[[Bikarhêner:Gomada|Gomada]] @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]], @[[Bikarhêner:Bikarhêner|Bikarhêner]], @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] @[[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]] û @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 08:40, 20 adar 2026 (UTC)

:Gelek sipas hevalê @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] û ez jî dibêjim ji bo wê cejna wê û li hemî Kurdistanê pîroz be! [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 08:44, 20 adar 2026 (UTC)
:@[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], hevalê hêja, eyd û cejna we ya Newrozê jî pîroz be! [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 09:17, 20 adar 2026 (UTC)
:Spas hevalê @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], cejna we ya û ji hemî Kurdan pîroz be! [[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]] ([[Gotûbêja bikarhêner:VikiAzad|gotûbêj]]) 09:24, 20 adar 2026 (UTC)
::Silav hevalno  @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]], @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], @[[Bikarhêner:Gomada|Gomada]], @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]], @[[Bikarhêner:Bikarhêner|Bikarhêner]], @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]], @[[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]] , @[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] û @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] cejna we ya [[Newroz]] û [[Cejna Remezanê]]  pîroz be ! [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 09:34, 20 adar 2026 (UTC)
:::Eyda me tevan bimbarek be. Eydên bi xêr û xweşî hêvî dikim ji bo we. -- [[Bikarhêner:Bikarhêner|Bikarhêner]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Bikarhêner|gotûbêj]]) 15:08, 20 adar 2026 (UTC)

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Migration to Parsoid&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;em&gt;[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Product and Technology/Parsoid Read Views/Read View Announcement|Read this in another language]]&lt;/em&gt;

Hello everyone! I am glad to inform you that as the next step in the [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification|Parser Unification]] project, Parsoid will soon be turned on as the default article renderer on your wiki. We are gradually increasing the number of wikis using Parsoid, with the intention of making it the default wikitext parser for MediaWiki's next long-term support release. This will make our wikis more reliable and consistent for editors, readers, and tools to use, as well as making the development of future wikitext features easier.

If this disrupts your workflow, don’t worry! You can still opt out through a user preference or turn Parsoid off on the current page using the Tools submenu, as described in the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:ParserMigration|Extension:ParserMigration]] documentation.

There is [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification/Confidence Framework|more information about our roll-out strategy]] available, including the testing done before we turn on Parsoid for a new wiki.

To report bugs and issues, please look at our [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification/Known Issues|known issues]] documentation and if you found a new bug please create a phab ticket and tag the [[phab:project/view/5846|Content Transform Team in Phabricator]].
&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[mw:User:CAnanian (WMF)|C. Scott Ananian]] (Parsoid technical lead)&lt;/bdi&gt; 16:48, 18 nîsan 2026 (UTC)

(This message was sent to [[:Wîkîpediya:Dîwan/tevlîhev]] and is being posted here due to a redirect.)
&lt;!-- Message sent by User:CAnanian (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Wikimedia_Foundation/Product_and_Technology/Parsoid_Read_Views/2026-04-20_Wikipedias&amp;oldid=30424286 --&gt;

== Lihevkirina ji bo danasînên kurdî (ckb) yên parêzgehên herêmên Kurdistanê ==

{{r|Ghybu|Gomada|Penaber49|Wikihez|Kawarizgar1|VikiAzad}}
{{r|MikaelF}}
Silav hevalên hêja, li Wikidata nîqaşek çêbûye li ser wesfê zimanê kurdî (ckb) bo parêzgehên Bakûrê Kurdistanê. Bikarhênerekî tirk bi berdewamî destkariyên me [[wikidata:special:diff/2496392553|vedigerîne]] û bêrêziyê li hemberî rêveberên Wîkîpediyaya kurdî dike. Piştî gilîkirina fermî, bi rênimayiyên rêveberên Wikidata daxwazeke fermî li Project Chat hatiye destpêkirin da ku em wek civaka Wîkîpediyaya kurdî «kodengî» (Consensus) ya xwe nîşan bidin û rêgirtiyê li van destwerdanên derveyî bikin. Ji kerema xwe hûn hemû herin vî lînkî û li xwarê ya babetî dengê xwe bidin: Lînka gotûbêjê li [[wikidata:Wikidata:Project_chat#Consensus_for_Kurdish_(ckb)_descriptions_of_provinces_in_the_Kurdistan_region|Wikidata]].
lînka daxwazê li dîwana [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?title=%D9%88%DB%8C%DA%A9%DB%8C%D9%BE%DB%8C%D8%AF%DB%8C%D8%A7:%D8%AF%DB%8C%D9%88%DB%95%D8%AE%D8%A7%D9%86_(%D9%BE%DB%8E%D8%B4%D9%86%DB%8C%D8%A7%D8%B1%DB%95%DA%A9%D8%A7%D9%86)&amp;diff=prev&amp;oldid=1586907&amp;diffonly=1 wîkîpediyaya kurdiya soranî]. [[User:-Haryad |&lt;span style=&quot;color:black; font-size:16px;&quot;&gt;'''ʜᴀʀʏᴀᴅ'''&lt;/span&gt;]] &lt;sub&gt;[[User Talk: -Haryad |&lt;span style=&quot;color:yellow; Background:black &quot;&gt;'''ᴛᴀʟᴋ'''&lt;/span&gt;]]&lt;/sub&gt; 23:52, 25 gulan 2026 (UTC)

== Cejna we pîroz be ==

Silav @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]], @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]], @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]], @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]], @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], @[[Bikarhêner:Gomada|Gomada]] @[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] cejna we ya qurbanê pîroz be. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 09:25, 27 gulan 2026 (UTC)

:Silav @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]]  Cejna Qurbanê li we hemûyan pîroz be! Xwedê we hemûyan sax û silamet bihêle.  [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 09:28, 27 gulan 2026 (UTC)
::Silav @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] û hemî hevalên din li vir, Cejna Qurbanê ji wê re jî pîroz be, înşalah hûn û malbatên wê hemî sax û silamet in. Gelek sipas. :) [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 12:23, 27 gulan 2026 (UTC)

== Kategorîyekê nû bo zimanên kurdî ==

Silav ji we gî re. Pêşniyarek min heye derbarê şêwaza sererastkirinê de dema ku dor tê ser danasîna zimanên kurdî li ser Wîkîpediya. Çavkaniyên akademîk gelek caran zaravayên kurmancî, Soranî û Başûr wekî &quot;kurdî” yên rastîn dabeş kirine, di heman demê de hewramî û zazakî wekî zimanên cûda hatine hesibandin. Her çend ez sedema zimannasî ya li pişt hilbijartinê nîqaş nakim jî, hilbijartin nasnameya etnîkî ya kurd û her weha encamên ku navkirin dikare li ser xwetêgihîştinê bike nîşan nade. Ev ji hêla Dogan (2024) ve di xebata xwe ya &quot;Problems in Zazaki nomenclature&quot; de tê piştgirî kirin, ku îdia dike ku ew di dawiyê de texmîn dike ku her sê zarava xwedîtiya zaravayên kurdî ne. Her weha Wîkîpediya di lêgerîna wan a çavkaniyan de bandorê li akademiyê dike. Wekî ansîklopedîyek, divê em ravekerê çavkaniyan bimînin, lê di heman demê de bi demê re bişopînin û nakokiyên girîng ên akademîk bifikirin. Encamên navkirinek hêsankirî ya zimanên Kurdî dikarin giran bin û bibin sedema şaşfêmkirinan. Pêşniyara min ev e ku em zimanên kurdî li du kategoriyan dabeş bikin: Kurdiya merkezî (an jî heke em bikaribin termek din bibînin) ji bo koma zimanê Kurmancî-Soranî-zaravayên Başûr û kurdiya zaza-goranî. Piştre divê em noteke şirovekar lê zêde bikin ku hûrguliyên hilbijartina peyvan nîşan bide.

Silav û rez… [[Bikarhêner:Kurdanparez|Kurdanparez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurdanparez|gotûbêj]]) 11:16, 2 tebax 2026 (UTC)

:Silav @[[Bikarhêner:Kurdanparez|Kurdanparez]] ev nîqaşa te bi awayekî baş zelal nîne ka te di vê nîqaşê de çi xwestiye. Ji kerema xwe ku tu dikarî bi awayeke zelal binivîse.
:Ger daxwaza te li ser ravekirina zaravayên zimanê kurdî be ji xwe li ser Wîkîpediya kurdî bi têra xwe zelal e. Ger pêşniyareke te yên çêker heye ji kerema bi zimaneke zelal binivîse. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 17:03, 2 tebax 2026 (UTC)

== [[Nihêl Xelîl Kemal]] ==

Silav hevalên çavdêr,

Min پەڕەya taqîkariya xwe li ser vî navî çêkiriye: Bikarhêner:Aras2025/Ceribandin. 

Ji kerema xwe re ger hûn bikarin li wê پەڕەیê binêrin, hemû çavkanî û zaniyariyên fermî tê de hene. Eger her tişt li gorî polîtîkayên Wîkîpêdiyayê be, em dixwazin bê guhastin ser navê sereke. 

Spas ji bo alîkariya we. [[Bikarhêner:Aras2025|Aras2025]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Aras2025|gotûbêj]]) 19:48, 11 tebax 2026 (UTC)
:Na, te ez şaş fêm kirime ([https://ku.wikipedia.org/w/index.php?title=Got%C3%BBb%C3%AAja_bikarh%C3%AAner:Aras2025&amp;oldid=2085194#Nih%C3%AAl_Xel%C3%AEl_Kemal]), min got ku êdî du nikarî vê rûpelê bixwe çêkî. Gotarê li vê lînkê çêke '''[[Bikarhêner:Aras2025/Ceribandin]]'''. Paşê jî li vira destûr bixwaz.--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu|gotûbêj]]) 20:16, 11 tebax 2026 (UTC)

== Meqaleyên AIyê ==

Merheba @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]], @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]], @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] û @[[Bikarhêner:RezanTovjin|RezanTovjin]]. 

Bi min qet çênabe ku em meqaleyan bi AI bidin nivîsin. Hele hele gotineke wekî ''[https://ku.wikipedia.org/w/index.php?title=D%C3%AEroka_aboriy%C3%AA&amp;oldid=2093108 Kêmasiyên wê hebin jî dê ji aliyê edîtor, redaktor û beşdaran ve werin safîkirin.]'' gelekî xelet e. Ez gelek AIyê gelek bi kar tînim û her car dibînim tiştên tine halusinasyon dike. Yanî tu meqaleyeke heyî bidî AIyê ew sererast bike jî, tiştên tê de tine wê halûsîne bike û zêde bike. Birêz @[[Bikarhêner:RezanTovjin|RezanTovjin]] ''[https://ku.wikipedia.org/wiki/Got%C3%BBb%C3%AAja_bikarh%C3%AAner:RezanTovjin#Merheba li vir]'' dibêje meqaleyan AI nanivîse tenê format dike, feqat wekî hûn jî dibînin, ev ne formata wîkiyê ye, formata AIyê ye. Bi ya min bêyî ti nîqaş û dengdanê bila Admîn li kû derê meqaleyên wisa dibînin jê bibin baştir be. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 19:54, 7 îlon 2026 (UTC)

:{{silav|RezanTovjin}}. Tu dikarî bersivekê bidî? Herwiha, maneya peyva [https://ku.wikipedia.org/wiki/Aqil%C3%AA_%C3%A7%C3%AAkir%C3%AE#1._Bisomekirin_%C3%BB_%C3%87areserkirina_Pirsgir%C3%AAkan ''bisomekirin''] çi ye? Spas! [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu|gotûbêj]]) 20:48, 7 îlon 2026 (UTC)
::Birayê min, ji ber midaxaleya te ya Aqilê Çêkirî , ez destê xwe ji edîtoriya Wikipedia dikişînim. Jîrî, Jêhatî û Aqil ne heman tişt in. Divê mirov tiliya xwe nexe her karî û nebe her tişt. Ma hûn zimanzan û etîmolog in ku hûn midaxaleyî biryarên ziman dikin? An hûn otorîteya ziman in. Ji ber ku Wikipedia destûra guhertinê dide mirovan, erk û destûra kesan çênabe xwe têxin şûna her tiştî. Fermo. Ji min ev qas. Rêzan Tovjîn 21:29, 7 îlon 2026 (UTC)
::: {{r|RezanTovjin}} Li ser Wîkîpediyayê dema ku sernavê gotarê ne rast e, sernavê gotarê tê guherandin: gotareke din nayê nivîsandin, bnr [[Gotûbêj:Jîriya çêkirî#Sernavên gotaran]].--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu|gotûbêj]]) 21:49, 7 îlon 2026 (UTC)
::::Dya te bi zarokatî ji te re nedigot &quot;kurê min jîr e&quot;. Ma di wateya baqil de digot? Na! Aqil bi her kesî re heye. Bi kêzikan re jî aqil heye. Bi kurmikan re jî heye. Û jîrî tiştekî din e. Jîrî û jêhatî du taybetiyên baqilan e. Ji bo baqilek bibe jîr, ektra tişt lazim im. Tu ferqa van nizanî.
::::Ya din jî gotara min wergera orjînal a Îngilîzî bû. Min armanc dikir ku rûpela AI ya Îngilîzî %100 bikim Kurmanî. Lê êdî hewce nake. Xulqê min têra tiştên wha nake, nkarim her roj têkevim xrecirê. Ez ne dîkê ser ziblê gund im. Rêzan Tovjîn 21:55, 7 îlon 2026 (UTC)
::::https://x.com/RezanTovjin/status/2097079468883837069 Rêzan Tovjîn 21:57, 7 îlon 2026 (UTC)
::::Min bi vê twîtê destê xwe ji edîtoriya vir şuşt. Êdî qad qada we ye. Hol hola we ye. Rêzan Tovjîn 21:57, 7 îlon 2026 (UTC)
::::: {{r|RezanTovjin}} Min twîta te xwand! Tu qanûnên  Wîkîpediyayê nizanî (naxwazî hu bikî jî) û tu nikanî li vir bersiva xwe li ser çêkirina gotaran bi AIyê bidî û te xinca xwe li ser Twitterê  girt! Şerm e!--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu|gotûbêj]]) 22:37, 7 îlon 2026 (UTC)</text>
      <sha1>g8l4w0mnknhwfhm17itf70m3bu6chyy</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2093170</id>
      <parentid>2093161</parentid>
      <timestamp>2026-09-08T05:18:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* Meqaleyên AIyê */ Bersiv</comment>
      <origin>2093170</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14551" sha1="pjm5lv8kgqhxoq9qyz8bbfy1a7d6ctz" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;{{Wîkîpediya:Dîwan/destpêk}}&lt;/noinclude&gt;
{{Bikarhêner:Balyozbot/archiveconfig
|archive = Wîkîpediya:Dîwan (tevlîhev)/Arşîv %(counter)d
|algo = old(90d)
|counter = 6
|maxarchivesize = 70K
|archiveheader = {{Arşîvkirin}}
|minthreadstoarchive = 1
|minthreadsleft = 5
}}&lt;!-- Template:Setup auto archiving --&gt;
{{align|left|{{arşîv|search=1|bot=Balyozbot|age=90}}
}}{{clear}}
&lt;!--Ji kerema xwe re ji bo parvekirinên xwe beşên têkildar bi kar bîne! --&gt;

== Newroz û cejna we pîroz be ==

Newroz û cejna we pîroz be @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]], @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]],
@[[Bikarhêner:Gomada|Gomada]] @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]], @[[Bikarhêner:Bikarhêner|Bikarhêner]], @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] @[[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]] û @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 08:40, 20 adar 2026 (UTC)

:Gelek sipas hevalê @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] û ez jî dibêjim ji bo wê cejna wê û li hemî Kurdistanê pîroz be! [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 08:44, 20 adar 2026 (UTC)
:@[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], hevalê hêja, eyd û cejna we ya Newrozê jî pîroz be! [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 09:17, 20 adar 2026 (UTC)
:Spas hevalê @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], cejna we ya û ji hemî Kurdan pîroz be! [[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]] ([[Gotûbêja bikarhêner:VikiAzad|gotûbêj]]) 09:24, 20 adar 2026 (UTC)
::Silav hevalno  @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]], @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], @[[Bikarhêner:Gomada|Gomada]], @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]], @[[Bikarhêner:Bikarhêner|Bikarhêner]], @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]], @[[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]] , @[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] û @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] cejna we ya [[Newroz]] û [[Cejna Remezanê]]  pîroz be ! [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 09:34, 20 adar 2026 (UTC)
:::Eyda me tevan bimbarek be. Eydên bi xêr û xweşî hêvî dikim ji bo we. -- [[Bikarhêner:Bikarhêner|Bikarhêner]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Bikarhêner|gotûbêj]]) 15:08, 20 adar 2026 (UTC)

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Migration to Parsoid&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;em&gt;[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Product and Technology/Parsoid Read Views/Read View Announcement|Read this in another language]]&lt;/em&gt;

Hello everyone! I am glad to inform you that as the next step in the [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification|Parser Unification]] project, Parsoid will soon be turned on as the default article renderer on your wiki. We are gradually increasing the number of wikis using Parsoid, with the intention of making it the default wikitext parser for MediaWiki's next long-term support release. This will make our wikis more reliable and consistent for editors, readers, and tools to use, as well as making the development of future wikitext features easier.

If this disrupts your workflow, don’t worry! You can still opt out through a user preference or turn Parsoid off on the current page using the Tools submenu, as described in the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:ParserMigration|Extension:ParserMigration]] documentation.

There is [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification/Confidence Framework|more information about our roll-out strategy]] available, including the testing done before we turn on Parsoid for a new wiki.

To report bugs and issues, please look at our [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification/Known Issues|known issues]] documentation and if you found a new bug please create a phab ticket and tag the [[phab:project/view/5846|Content Transform Team in Phabricator]].
&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[mw:User:CAnanian (WMF)|C. Scott Ananian]] (Parsoid technical lead)&lt;/bdi&gt; 16:48, 18 nîsan 2026 (UTC)

(This message was sent to [[:Wîkîpediya:Dîwan/tevlîhev]] and is being posted here due to a redirect.)
&lt;!-- Message sent by User:CAnanian (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Wikimedia_Foundation/Product_and_Technology/Parsoid_Read_Views/2026-04-20_Wikipedias&amp;oldid=30424286 --&gt;

== Lihevkirina ji bo danasînên kurdî (ckb) yên parêzgehên herêmên Kurdistanê ==

{{r|Ghybu|Gomada|Penaber49|Wikihez|Kawarizgar1|VikiAzad}}
{{r|MikaelF}}
Silav hevalên hêja, li Wikidata nîqaşek çêbûye li ser wesfê zimanê kurdî (ckb) bo parêzgehên Bakûrê Kurdistanê. Bikarhênerekî tirk bi berdewamî destkariyên me [[wikidata:special:diff/2496392553|vedigerîne]] û bêrêziyê li hemberî rêveberên Wîkîpediyaya kurdî dike. Piştî gilîkirina fermî, bi rênimayiyên rêveberên Wikidata daxwazeke fermî li Project Chat hatiye destpêkirin da ku em wek civaka Wîkîpediyaya kurdî «kodengî» (Consensus) ya xwe nîşan bidin û rêgirtiyê li van destwerdanên derveyî bikin. Ji kerema xwe hûn hemû herin vî lînkî û li xwarê ya babetî dengê xwe bidin: Lînka gotûbêjê li [[wikidata:Wikidata:Project_chat#Consensus_for_Kurdish_(ckb)_descriptions_of_provinces_in_the_Kurdistan_region|Wikidata]].
lînka daxwazê li dîwana [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?title=%D9%88%DB%8C%DA%A9%DB%8C%D9%BE%DB%8C%D8%AF%DB%8C%D8%A7:%D8%AF%DB%8C%D9%88%DB%95%D8%AE%D8%A7%D9%86_(%D9%BE%DB%8E%D8%B4%D9%86%DB%8C%D8%A7%D8%B1%DB%95%DA%A9%D8%A7%D9%86)&amp;diff=prev&amp;oldid=1586907&amp;diffonly=1 wîkîpediyaya kurdiya soranî]. [[User:-Haryad |&lt;span style=&quot;color:black; font-size:16px;&quot;&gt;'''ʜᴀʀʏᴀᴅ'''&lt;/span&gt;]] &lt;sub&gt;[[User Talk: -Haryad |&lt;span style=&quot;color:yellow; Background:black &quot;&gt;'''ᴛᴀʟᴋ'''&lt;/span&gt;]]&lt;/sub&gt; 23:52, 25 gulan 2026 (UTC)

== Cejna we pîroz be ==

Silav @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]], @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]], @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]], @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]], @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], @[[Bikarhêner:Gomada|Gomada]] @[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] cejna we ya qurbanê pîroz be. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 09:25, 27 gulan 2026 (UTC)

:Silav @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]]  Cejna Qurbanê li we hemûyan pîroz be! Xwedê we hemûyan sax û silamet bihêle.  [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 09:28, 27 gulan 2026 (UTC)
::Silav @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] û hemî hevalên din li vir, Cejna Qurbanê ji wê re jî pîroz be, înşalah hûn û malbatên wê hemî sax û silamet in. Gelek sipas. :) [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 12:23, 27 gulan 2026 (UTC)

== Kategorîyekê nû bo zimanên kurdî ==

Silav ji we gî re. Pêşniyarek min heye derbarê şêwaza sererastkirinê de dema ku dor tê ser danasîna zimanên kurdî li ser Wîkîpediya. Çavkaniyên akademîk gelek caran zaravayên kurmancî, Soranî û Başûr wekî &quot;kurdî” yên rastîn dabeş kirine, di heman demê de hewramî û zazakî wekî zimanên cûda hatine hesibandin. Her çend ez sedema zimannasî ya li pişt hilbijartinê nîqaş nakim jî, hilbijartin nasnameya etnîkî ya kurd û her weha encamên ku navkirin dikare li ser xwetêgihîştinê bike nîşan nade. Ev ji hêla Dogan (2024) ve di xebata xwe ya &quot;Problems in Zazaki nomenclature&quot; de tê piştgirî kirin, ku îdia dike ku ew di dawiyê de texmîn dike ku her sê zarava xwedîtiya zaravayên kurdî ne. Her weha Wîkîpediya di lêgerîna wan a çavkaniyan de bandorê li akademiyê dike. Wekî ansîklopedîyek, divê em ravekerê çavkaniyan bimînin, lê di heman demê de bi demê re bişopînin û nakokiyên girîng ên akademîk bifikirin. Encamên navkirinek hêsankirî ya zimanên Kurdî dikarin giran bin û bibin sedema şaşfêmkirinan. Pêşniyara min ev e ku em zimanên kurdî li du kategoriyan dabeş bikin: Kurdiya merkezî (an jî heke em bikaribin termek din bibînin) ji bo koma zimanê Kurmancî-Soranî-zaravayên Başûr û kurdiya zaza-goranî. Piştre divê em noteke şirovekar lê zêde bikin ku hûrguliyên hilbijartina peyvan nîşan bide.

Silav û rez… [[Bikarhêner:Kurdanparez|Kurdanparez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurdanparez|gotûbêj]]) 11:16, 2 tebax 2026 (UTC)

:Silav @[[Bikarhêner:Kurdanparez|Kurdanparez]] ev nîqaşa te bi awayekî baş zelal nîne ka te di vê nîqaşê de çi xwestiye. Ji kerema xwe ku tu dikarî bi awayeke zelal binivîse.
:Ger daxwaza te li ser ravekirina zaravayên zimanê kurdî be ji xwe li ser Wîkîpediya kurdî bi têra xwe zelal e. Ger pêşniyareke te yên çêker heye ji kerema bi zimaneke zelal binivîse. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 17:03, 2 tebax 2026 (UTC)

== [[Nihêl Xelîl Kemal]] ==

Silav hevalên çavdêr,

Min پەڕەya taqîkariya xwe li ser vî navî çêkiriye: Bikarhêner:Aras2025/Ceribandin. 

Ji kerema xwe re ger hûn bikarin li wê پەڕەیê binêrin, hemû çavkanî û zaniyariyên fermî tê de hene. Eger her tişt li gorî polîtîkayên Wîkîpêdiyayê be, em dixwazin bê guhastin ser navê sereke. 

Spas ji bo alîkariya we. [[Bikarhêner:Aras2025|Aras2025]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Aras2025|gotûbêj]]) 19:48, 11 tebax 2026 (UTC)
:Na, te ez şaş fêm kirime ([https://ku.wikipedia.org/w/index.php?title=Got%C3%BBb%C3%AAja_bikarh%C3%AAner:Aras2025&amp;oldid=2085194#Nih%C3%AAl_Xel%C3%AEl_Kemal]), min got ku êdî du nikarî vê rûpelê bixwe çêkî. Gotarê li vê lînkê çêke '''[[Bikarhêner:Aras2025/Ceribandin]]'''. Paşê jî li vira destûr bixwaz.--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu|gotûbêj]]) 20:16, 11 tebax 2026 (UTC)

== Meqaleyên AIyê ==

Merheba @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]], @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]], @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] û @[[Bikarhêner:RezanTovjin|RezanTovjin]]. 

Bi min qet çênabe ku em meqaleyan bi AI bidin nivîsin. Hele hele gotineke wekî ''[https://ku.wikipedia.org/w/index.php?title=D%C3%AEroka_aboriy%C3%AA&amp;oldid=2093108 Kêmasiyên wê hebin jî dê ji aliyê edîtor, redaktor û beşdaran ve werin safîkirin.]'' gelekî xelet e. Ez gelek AIyê gelek bi kar tînim û her car dibînim tiştên tine halusinasyon dike. Yanî tu meqaleyeke heyî bidî AIyê ew sererast bike jî, tiştên tê de tine wê halûsîne bike û zêde bike. Birêz @[[Bikarhêner:RezanTovjin|RezanTovjin]] ''[https://ku.wikipedia.org/wiki/Got%C3%BBb%C3%AAja_bikarh%C3%AAner:RezanTovjin#Merheba li vir]'' dibêje meqaleyan AI nanivîse tenê format dike, feqat wekî hûn jî dibînin, ev ne formata wîkiyê ye, formata AIyê ye. Bi ya min bêyî ti nîqaş û dengdanê bila Admîn li kû derê meqaleyên wisa dibînin jê bibin baştir be. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 19:54, 7 îlon 2026 (UTC)

:{{silav|RezanTovjin}}. Tu dikarî bersivekê bidî? Herwiha, maneya peyva [https://ku.wikipedia.org/wiki/Aqil%C3%AA_%C3%A7%C3%AAkir%C3%AE#1._Bisomekirin_%C3%BB_%C3%87areserkirina_Pirsgir%C3%AAkan ''bisomekirin''] çi ye? Spas! [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu|gotûbêj]]) 20:48, 7 îlon 2026 (UTC)
::Birayê min, ji ber midaxaleya te ya Aqilê Çêkirî , ez destê xwe ji edîtoriya Wikipedia dikişînim. Jîrî, Jêhatî û Aqil ne heman tişt in. Divê mirov tiliya xwe nexe her karî û nebe her tişt. Ma hûn zimanzan û etîmolog in ku hûn midaxaleyî biryarên ziman dikin? An hûn otorîteya ziman in. Ji ber ku Wikipedia destûra guhertinê dide mirovan, erk û destûra kesan çênabe xwe têxin şûna her tiştî. Fermo. Ji min ev qas. Rêzan Tovjîn 21:29, 7 îlon 2026 (UTC)
::: {{r|RezanTovjin}} Li ser Wîkîpediyayê dema ku sernavê gotarê ne rast e, sernavê gotarê tê guherandin: gotareke din nayê nivîsandin, bnr [[Gotûbêj:Jîriya çêkirî#Sernavên gotaran]].--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu|gotûbêj]]) 21:49, 7 îlon 2026 (UTC)
::::Dya te bi zarokatî ji te re nedigot &quot;kurê min jîr e&quot;. Ma di wateya baqil de digot? Na! Aqil bi her kesî re heye. Bi kêzikan re jî aqil heye. Bi kurmikan re jî heye. Û jîrî tiştekî din e. Jîrî û jêhatî du taybetiyên baqilan e. Ji bo baqilek bibe jîr, ektra tişt lazim im. Tu ferqa van nizanî.
::::Ya din jî gotara min wergera orjînal a Îngilîzî bû. Min armanc dikir ku rûpela AI ya Îngilîzî %100 bikim Kurmanî. Lê êdî hewce nake. Xulqê min têra tiştên wha nake, nkarim her roj têkevim xrecirê. Ez ne dîkê ser ziblê gund im. Rêzan Tovjîn 21:55, 7 îlon 2026 (UTC)
::::https://x.com/RezanTovjin/status/2097079468883837069 Rêzan Tovjîn 21:57, 7 îlon 2026 (UTC)
::::Min bi vê twîtê destê xwe ji edîtoriya vir şuşt. Êdî qad qada we ye. Hol hola we ye. Rêzan Tovjîn 21:57, 7 îlon 2026 (UTC)
::::: {{r|RezanTovjin}} Min twîta te xwand! Tu qanûnên  Wîkîpediyayê nizanî (naxwazî hu bikî jî) û tu nikanî li vir bersiva xwe li ser çêkirina gotaran bi AIyê bidî û te xinca xwe li ser Twitterê  girt! Şerm e!--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu|gotûbêj]]) 22:37, 7 îlon 2026 (UTC)
:::::@[[Bikarhêner:RezanTovjin|RezanTovjin]], hevalo, berî ku te wê li ser Twitterê post kiriye; însan karibe bikeve nîqaşê û carek guh bide ka sebeba wan çiye… Gotarê ku te nivîsî rastûrast ji bi aliyê AIyê hatiye çêkirin. AI jî têne bi inglîzî eser nake ku tu dinivîsî bila bi kurmancî binivîsê, dûr ve AI ji te re jî bi kurmancî çêdike. Duyê; ji ber ku te ji AIyê kopîkir, gotarên ku te çêkir ter ne bi formata wîkiyê çêbûn, ew jî belî dike. Sêyê; Gotara [[Jîriya çêkirî]] ji berê ve hebû, sernavê gotarê berê hatibû nîqaş kirin, lê dîsa jî tu karibûyî her wext meseleyek nû ava bikî, lê te gotareke nû bi amûrên AIyê çêkir û mixabin, ew ne derbasdar e. Gelek şerm e ku te li ser Twitterê wê postê bi navê min jî di nav de, ew jî wekî kesekî ku gelek caran dûh bi şew li ser wê hatiye hişyarkirin, dîsa jî berdewam kir û kir. Hereketên wiha ne baş in.
:::::Silav. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 05:18, 8 îlon 2026 (UTC)</text>
      <sha1>pjm5lv8kgqhxoq9qyz8bbfy1a7d6ctz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2093173</id>
      <parentid>2093170</parentid>
      <timestamp>2026-09-08T06:14:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RezanTovjin</username>
        <id>60</id>
      </contributor>
      <comment>/* Meqaleyên AIyê */ Bersiv</comment>
      <origin>2093173</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14690" sha1="hne9bj728dwvn40p9iae5drea7kse0l" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;{{Wîkîpediya:Dîwan/destpêk}}&lt;/noinclude&gt;
{{Bikarhêner:Balyozbot/archiveconfig
|archive = Wîkîpediya:Dîwan (tevlîhev)/Arşîv %(counter)d
|algo = old(90d)
|counter = 6
|maxarchivesize = 70K
|archiveheader = {{Arşîvkirin}}
|minthreadstoarchive = 1
|minthreadsleft = 5
}}&lt;!-- Template:Setup auto archiving --&gt;
{{align|left|{{arşîv|search=1|bot=Balyozbot|age=90}}
}}{{clear}}
&lt;!--Ji kerema xwe re ji bo parvekirinên xwe beşên têkildar bi kar bîne! --&gt;

== Newroz û cejna we pîroz be ==

Newroz û cejna we pîroz be @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]], @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]],
@[[Bikarhêner:Gomada|Gomada]] @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]], @[[Bikarhêner:Bikarhêner|Bikarhêner]], @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] @[[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]] û @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 08:40, 20 adar 2026 (UTC)

:Gelek sipas hevalê @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] û ez jî dibêjim ji bo wê cejna wê û li hemî Kurdistanê pîroz be! [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 08:44, 20 adar 2026 (UTC)
:@[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], hevalê hêja, eyd û cejna we ya Newrozê jî pîroz be! [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 09:17, 20 adar 2026 (UTC)
:Spas hevalê @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], cejna we ya û ji hemî Kurdan pîroz be! [[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]] ([[Gotûbêja bikarhêner:VikiAzad|gotûbêj]]) 09:24, 20 adar 2026 (UTC)
::Silav hevalno  @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]], @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], @[[Bikarhêner:Gomada|Gomada]], @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]], @[[Bikarhêner:Bikarhêner|Bikarhêner]], @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]], @[[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]] , @[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] û @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] cejna we ya [[Newroz]] û [[Cejna Remezanê]]  pîroz be ! [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 09:34, 20 adar 2026 (UTC)
:::Eyda me tevan bimbarek be. Eydên bi xêr û xweşî hêvî dikim ji bo we. -- [[Bikarhêner:Bikarhêner|Bikarhêner]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Bikarhêner|gotûbêj]]) 15:08, 20 adar 2026 (UTC)

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Migration to Parsoid&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;em&gt;[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Product and Technology/Parsoid Read Views/Read View Announcement|Read this in another language]]&lt;/em&gt;

Hello everyone! I am glad to inform you that as the next step in the [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification|Parser Unification]] project, Parsoid will soon be turned on as the default article renderer on your wiki. We are gradually increasing the number of wikis using Parsoid, with the intention of making it the default wikitext parser for MediaWiki's next long-term support release. This will make our wikis more reliable and consistent for editors, readers, and tools to use, as well as making the development of future wikitext features easier.

If this disrupts your workflow, don’t worry! You can still opt out through a user preference or turn Parsoid off on the current page using the Tools submenu, as described in the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:ParserMigration|Extension:ParserMigration]] documentation.

There is [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification/Confidence Framework|more information about our roll-out strategy]] available, including the testing done before we turn on Parsoid for a new wiki.

To report bugs and issues, please look at our [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification/Known Issues|known issues]] documentation and if you found a new bug please create a phab ticket and tag the [[phab:project/view/5846|Content Transform Team in Phabricator]].
&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[mw:User:CAnanian (WMF)|C. Scott Ananian]] (Parsoid technical lead)&lt;/bdi&gt; 16:48, 18 nîsan 2026 (UTC)

(This message was sent to [[:Wîkîpediya:Dîwan/tevlîhev]] and is being posted here due to a redirect.)
&lt;!-- Message sent by User:CAnanian (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Wikimedia_Foundation/Product_and_Technology/Parsoid_Read_Views/2026-04-20_Wikipedias&amp;oldid=30424286 --&gt;

== Lihevkirina ji bo danasînên kurdî (ckb) yên parêzgehên herêmên Kurdistanê ==

{{r|Ghybu|Gomada|Penaber49|Wikihez|Kawarizgar1|VikiAzad}}
{{r|MikaelF}}
Silav hevalên hêja, li Wikidata nîqaşek çêbûye li ser wesfê zimanê kurdî (ckb) bo parêzgehên Bakûrê Kurdistanê. Bikarhênerekî tirk bi berdewamî destkariyên me [[wikidata:special:diff/2496392553|vedigerîne]] û bêrêziyê li hemberî rêveberên Wîkîpediyaya kurdî dike. Piştî gilîkirina fermî, bi rênimayiyên rêveberên Wikidata daxwazeke fermî li Project Chat hatiye destpêkirin da ku em wek civaka Wîkîpediyaya kurdî «kodengî» (Consensus) ya xwe nîşan bidin û rêgirtiyê li van destwerdanên derveyî bikin. Ji kerema xwe hûn hemû herin vî lînkî û li xwarê ya babetî dengê xwe bidin: Lînka gotûbêjê li [[wikidata:Wikidata:Project_chat#Consensus_for_Kurdish_(ckb)_descriptions_of_provinces_in_the_Kurdistan_region|Wikidata]].
lînka daxwazê li dîwana [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?title=%D9%88%DB%8C%DA%A9%DB%8C%D9%BE%DB%8C%D8%AF%DB%8C%D8%A7:%D8%AF%DB%8C%D9%88%DB%95%D8%AE%D8%A7%D9%86_(%D9%BE%DB%8E%D8%B4%D9%86%DB%8C%D8%A7%D8%B1%DB%95%DA%A9%D8%A7%D9%86)&amp;diff=prev&amp;oldid=1586907&amp;diffonly=1 wîkîpediyaya kurdiya soranî]. [[User:-Haryad |&lt;span style=&quot;color:black; font-size:16px;&quot;&gt;'''ʜᴀʀʏᴀᴅ'''&lt;/span&gt;]] &lt;sub&gt;[[User Talk: -Haryad |&lt;span style=&quot;color:yellow; Background:black &quot;&gt;'''ᴛᴀʟᴋ'''&lt;/span&gt;]]&lt;/sub&gt; 23:52, 25 gulan 2026 (UTC)

== Cejna we pîroz be ==

Silav @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]], @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]], @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]], @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]], @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], @[[Bikarhêner:Gomada|Gomada]] @[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] cejna we ya qurbanê pîroz be. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 09:25, 27 gulan 2026 (UTC)

:Silav @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]]  Cejna Qurbanê li we hemûyan pîroz be! Xwedê we hemûyan sax û silamet bihêle.  [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 09:28, 27 gulan 2026 (UTC)
::Silav @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] û hemî hevalên din li vir, Cejna Qurbanê ji wê re jî pîroz be, înşalah hûn û malbatên wê hemî sax û silamet in. Gelek sipas. :) [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 12:23, 27 gulan 2026 (UTC)

== Kategorîyekê nû bo zimanên kurdî ==

Silav ji we gî re. Pêşniyarek min heye derbarê şêwaza sererastkirinê de dema ku dor tê ser danasîna zimanên kurdî li ser Wîkîpediya. Çavkaniyên akademîk gelek caran zaravayên kurmancî, Soranî û Başûr wekî &quot;kurdî” yên rastîn dabeş kirine, di heman demê de hewramî û zazakî wekî zimanên cûda hatine hesibandin. Her çend ez sedema zimannasî ya li pişt hilbijartinê nîqaş nakim jî, hilbijartin nasnameya etnîkî ya kurd û her weha encamên ku navkirin dikare li ser xwetêgihîştinê bike nîşan nade. Ev ji hêla Dogan (2024) ve di xebata xwe ya &quot;Problems in Zazaki nomenclature&quot; de tê piştgirî kirin, ku îdia dike ku ew di dawiyê de texmîn dike ku her sê zarava xwedîtiya zaravayên kurdî ne. Her weha Wîkîpediya di lêgerîna wan a çavkaniyan de bandorê li akademiyê dike. Wekî ansîklopedîyek, divê em ravekerê çavkaniyan bimînin, lê di heman demê de bi demê re bişopînin û nakokiyên girîng ên akademîk bifikirin. Encamên navkirinek hêsankirî ya zimanên Kurdî dikarin giran bin û bibin sedema şaşfêmkirinan. Pêşniyara min ev e ku em zimanên kurdî li du kategoriyan dabeş bikin: Kurdiya merkezî (an jî heke em bikaribin termek din bibînin) ji bo koma zimanê Kurmancî-Soranî-zaravayên Başûr û kurdiya zaza-goranî. Piştre divê em noteke şirovekar lê zêde bikin ku hûrguliyên hilbijartina peyvan nîşan bide.

Silav û rez… [[Bikarhêner:Kurdanparez|Kurdanparez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurdanparez|gotûbêj]]) 11:16, 2 tebax 2026 (UTC)

:Silav @[[Bikarhêner:Kurdanparez|Kurdanparez]] ev nîqaşa te bi awayekî baş zelal nîne ka te di vê nîqaşê de çi xwestiye. Ji kerema xwe ku tu dikarî bi awayeke zelal binivîse.
:Ger daxwaza te li ser ravekirina zaravayên zimanê kurdî be ji xwe li ser Wîkîpediya kurdî bi têra xwe zelal e. Ger pêşniyareke te yên çêker heye ji kerema bi zimaneke zelal binivîse. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 17:03, 2 tebax 2026 (UTC)

== [[Nihêl Xelîl Kemal]] ==

Silav hevalên çavdêr,

Min پەڕەya taqîkariya xwe li ser vî navî çêkiriye: Bikarhêner:Aras2025/Ceribandin. 

Ji kerema xwe re ger hûn bikarin li wê پەڕەیê binêrin, hemû çavkanî û zaniyariyên fermî tê de hene. Eger her tişt li gorî polîtîkayên Wîkîpêdiyayê be, em dixwazin bê guhastin ser navê sereke. 

Spas ji bo alîkariya we. [[Bikarhêner:Aras2025|Aras2025]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Aras2025|gotûbêj]]) 19:48, 11 tebax 2026 (UTC)
:Na, te ez şaş fêm kirime ([https://ku.wikipedia.org/w/index.php?title=Got%C3%BBb%C3%AAja_bikarh%C3%AAner:Aras2025&amp;oldid=2085194#Nih%C3%AAl_Xel%C3%AEl_Kemal]), min got ku êdî du nikarî vê rûpelê bixwe çêkî. Gotarê li vê lînkê çêke '''[[Bikarhêner:Aras2025/Ceribandin]]'''. Paşê jî li vira destûr bixwaz.--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu|gotûbêj]]) 20:16, 11 tebax 2026 (UTC)

== Meqaleyên AIyê ==

Merheba @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]], @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]], @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] û @[[Bikarhêner:RezanTovjin|RezanTovjin]]. 

Bi min qet çênabe ku em meqaleyan bi AI bidin nivîsin. Hele hele gotineke wekî ''[https://ku.wikipedia.org/w/index.php?title=D%C3%AEroka_aboriy%C3%AA&amp;oldid=2093108 Kêmasiyên wê hebin jî dê ji aliyê edîtor, redaktor û beşdaran ve werin safîkirin.]'' gelekî xelet e. Ez gelek AIyê gelek bi kar tînim û her car dibînim tiştên tine halusinasyon dike. Yanî tu meqaleyeke heyî bidî AIyê ew sererast bike jî, tiştên tê de tine wê halûsîne bike û zêde bike. Birêz @[[Bikarhêner:RezanTovjin|RezanTovjin]] ''[https://ku.wikipedia.org/wiki/Got%C3%BBb%C3%AAja_bikarh%C3%AAner:RezanTovjin#Merheba li vir]'' dibêje meqaleyan AI nanivîse tenê format dike, feqat wekî hûn jî dibînin, ev ne formata wîkiyê ye, formata AIyê ye. Bi ya min bêyî ti nîqaş û dengdanê bila Admîn li kû derê meqaleyên wisa dibînin jê bibin baştir be. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 19:54, 7 îlon 2026 (UTC)

:{{silav|RezanTovjin}}. Tu dikarî bersivekê bidî? Herwiha, maneya peyva [https://ku.wikipedia.org/wiki/Aqil%C3%AA_%C3%A7%C3%AAkir%C3%AE#1._Bisomekirin_%C3%BB_%C3%87areserkirina_Pirsgir%C3%AAkan ''bisomekirin''] çi ye? Spas! [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu|gotûbêj]]) 20:48, 7 îlon 2026 (UTC)
::Birayê min, ji ber midaxaleya te ya Aqilê Çêkirî , ez destê xwe ji edîtoriya Wikipedia dikişînim. Jîrî, Jêhatî û Aqil ne heman tişt in. Divê mirov tiliya xwe nexe her karî û nebe her tişt. Ma hûn zimanzan û etîmolog in ku hûn midaxaleyî biryarên ziman dikin? An hûn otorîteya ziman in. Ji ber ku Wikipedia destûra guhertinê dide mirovan, erk û destûra kesan çênabe xwe têxin şûna her tiştî. Fermo. Ji min ev qas. Rêzan Tovjîn 21:29, 7 îlon 2026 (UTC)
::: {{r|RezanTovjin}} Li ser Wîkîpediyayê dema ku sernavê gotarê ne rast e, sernavê gotarê tê guherandin: gotareke din nayê nivîsandin, bnr [[Gotûbêj:Jîriya çêkirî#Sernavên gotaran]].--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu|gotûbêj]]) 21:49, 7 îlon 2026 (UTC)
::::Dya te bi zarokatî ji te re nedigot &quot;kurê min jîr e&quot;. Ma di wateya baqil de digot? Na! Aqil bi her kesî re heye. Bi kêzikan re jî aqil heye. Bi kurmikan re jî heye. Û jîrî tiştekî din e. Jîrî û jêhatî du taybetiyên baqilan e. Ji bo baqilek bibe jîr, ektra tişt lazim im. Tu ferqa van nizanî.
::::Ya din jî gotara min wergera orjînal a Îngilîzî bû. Min armanc dikir ku rûpela AI ya Îngilîzî %100 bikim Kurmanî. Lê êdî hewce nake. Xulqê min têra tiştên wha nake, nkarim her roj têkevim xrecirê. Ez ne dîkê ser ziblê gund im. Rêzan Tovjîn 21:55, 7 îlon 2026 (UTC)
::::https://x.com/RezanTovjin/status/2097079468883837069 Rêzan Tovjîn 21:57, 7 îlon 2026 (UTC)
::::Min bi vê twîtê destê xwe ji edîtoriya vir şuşt. Êdî qad qada we ye. Hol hola we ye. Rêzan Tovjîn 21:57, 7 îlon 2026 (UTC)
::::: {{r|RezanTovjin}} Min twîta te xwand! Tu qanûnên  Wîkîpediyayê nizanî (naxwazî hu bikî jî) û tu nikanî li vir bersiva xwe li ser çêkirina gotaran bi AIyê bidî û te xinca xwe li ser Twitterê  girt! Şerm e!--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu|gotûbêj]]) 22:37, 7 îlon 2026 (UTC)
:::::@[[Bikarhêner:RezanTovjin|RezanTovjin]], hevalo, berî ku te wê li ser Twitterê post kiriye; însan karibe bikeve nîqaşê û carek guh bide ka sebeba wan çiye… Gotarê ku te nivîsî rastûrast ji bi aliyê AIyê hatiye çêkirin. AI jî têne bi inglîzî eser nake ku tu dinivîsî bila bi kurmancî binivîsê, dûr ve AI ji te re jî bi kurmancî çêdike. Duyê; ji ber ku te ji AIyê kopîkir, gotarên ku te çêkir ter ne bi formata wîkiyê çêbûn, ew jî belî dike. Sêyê; Gotara [[Jîriya çêkirî]] ji berê ve hebû, sernavê gotarê berê hatibû nîqaş kirin, lê dîsa jî tu karibûyî her wext meseleyek nû ava bikî, lê te gotareke nû bi amûrên AIyê çêkir û mixabin, ew ne derbasdar e. Gelek şerm e ku te li ser Twitterê wê postê bi navê min jî di nav de, ew jî wekî kesekî ku gelek caran dûh bi şew li ser wê hatiye hişyarkirin, dîsa jî berdewam kir û kir. Hereketên wiha ne baş in.
:::::Silav. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 05:18, 8 îlon 2026 (UTC)
::::::Wê demê çima tu gotarên min di vê hefteyê de vekirine hemûyan jê nabî? De jêbibe! Rêzan Tovjîn 06:14, 8 îlon 2026 (UTC)</text>
      <sha1>hne9bj728dwvn40p9iae5drea7kse0l</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>SpaceX</title>
    <ns>0</ns>
    <id>63284</id>
    <revision>
      <id>2093179</id>
      <parentid>1679279</parentid>
      <timestamp>2026-09-08T08:12:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurdistanov</username>
        <id>175167</id>
      </contributor>
      <origin>2093179</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2983" sha1="hyxxpc6489ywjc8bcbslyf76ql8rmkw" xml:space="preserve">{{Agahîdank pargîdanî
| nav                = SpaceX
| logo               = [[Wêne:SpaceX-Logo.svg|200px]]
| binnivîs           = SpaceX
| dema damezirandinê = [[2002]]
| dema ji hev ketine = 
| dedema ji hev ketinê = 
| navend             = {{sembola alayê|DYA}} Hawthorne
| serkêş             = Gwynne Shotwell
| hejmara karkera    = 2.000 kes ([[2012]])
| malper             = {{URL|http://www.spacex.com}}
}}
'''Space Exploration Technologies Corporation''', ku bi navê bazirganî '''SpaceX''' jî tê naskirin, pargîdaniyeke taybet a [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Amerîkayê]] ye ku di warê firokariya [[Feza|fezayê]] û teknolojiyên fezayî de dixebite. Pargîdanî ji aliyê Elon Musk ve di 14ê Adara 2002an de bi armanca kêmkirina lêçûnên firînên fezayî û vekirina rêya avakirina koloniya taybet li ser gerstêrka [[Behram (gerstêrk)|Behramê]] hat damezrandin.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20190401003404/https://www.businessinsider.com/elon-musks-started-spacex-because-he-wanted-to-put-life-on-another-planet-2013-3 |sernav=}}&lt;/ref&gt; SpaceX di çarçoveya projeya [[Starlink|Starlinkê]] de gelek [[Peyk|peykên]] destkirî avêtiye fezayê, da ku karûbarê [[Înternet|înternetê]] bi rêya peykan pêşkêş bike. Pargîdanî gelek kapsûl û keştiyên fezayî pêş xistine, di nav wan de kapsûla taybet û nûjen a Dragonê ya SpaceXê jî heye. Herwiha, pargîdanî bi kapsûla Dragon 2 ya SpaceXê gelek kes ber bi [[Îstgeha Valagehê ya Navneteweyî|Îstgeha Fezayê ya Navneteweyî]] ve biriye.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20190304111321/https://blogs.nasa.gov/spacestation/2019/03/03/spacex-crew-dragon-successfully-docks-to-station/ |sernav=}}&lt;/ref&gt; SpaceX yekemîn pargîdaniya taybet bû ku karîbû keştiyeke fezayî bigihîne orbîtê û paşê wê vegerîne [[Dinya (gerstêrk)|Erdê]]. Herwiha, SpaceX yekemîn pargîdaniya taybet bû ku mîsyoneke bi tenê ji sivîlan pêkhatî bi keştiya fezayî ya xwe bigihîne orbîtê. Pargîdanî di warê avêtina rokêtên orbîtalî û dakêşandina wan a vertîkal de jî bû yek ji pêşengên vê teknolojiyê. Bi hevkariya bi [[NASA|NASAyê]] re, SpaceX heta wê demê 20 mîsyonên ji bo Îstgeha Fezayê ya Navneteweyî pêk anîbû.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20150511012909/http://www.nasaspaceflight.com/2015/04/spacex-falcon-9-crs-6-dragon-stage-return/ |sernav=}}&lt;/ref&gt; Di Çileya 2023an de, nirxê bazarê ya SpaceXê nêzî 180 milyar dolarên Amerîkayî hat texmînkirin.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.cnbc.com/2023/12/13/spacex-value-climbs-to-180-billion-higher-than-boeing-verizon.html |sernav=}}&lt;/ref&gt;

== Galerî ==
&lt;gallery&gt;
Wêne:Entrance to SpaceX headquarters.jpg|Pargîdanî
&lt;/gallery&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî|2}}

== Girêdanên derve ==
* {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|SpaceX}}
{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Elon Musk]]
[[Kategorî:SpaceX| ]]
[[Kategorî:Şirket]]</text>
      <sha1>hyxxpc6489ywjc8bcbslyf76ql8rmkw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Welatên Rojavayê</title>
    <ns>0</ns>
    <id>65583</id>
    <revision>
      <id>2093183</id>
      <parentid>2080874</parentid>
      <timestamp>2026-09-08T09:02:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2093183</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="881" sha1="g3rgswigb41lf8xcngwtl004eyc7e41" xml:space="preserve">{{Bêçavkanî|tarîx=nîsan 2025}}
{{Agahîdanka giştî
| wêne               = The new map of Europe (1911-1914); the story of the recent European diplomatic crises and wars and of Europe's present catastrophe (1915) (14783292382).jpg
| sernavê_wêne       = Welatên Rojavayê (1911-1914)
}}
'''Rojava'''&lt;ref&gt;{{Ferhenga Farqînî, 2004|r=1611|jêgirtin=Rojava}}&lt;/ref&gt;, '''Welatên Rojavayê''' '''Dewletên Rojavayê'''  navên berê yên welatên Rojavaya Ewropayê ne bi taybetî [[Almanya]], [[Brîtanya]], [[Fransa]], [[Îtalya]] û [[Nîvgirava Îberî]]. Îro hê jî wek &quot;Rojava&quot; û &quot;Welatên Rojavayê&quot; tên nasîn.

== Mijarên têkildar ==
* [[Ewropaya Rojava]]
* [[Rojhilat]], [[Welatên Rojhilatê]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}

[[Kategorî:Çanda rojavayî]]
[[Kategorî:Dîroka Ewropayê]]
[[Kategorî:Herêmên dîrokî]]</text>
      <sha1>g3rgswigb41lf8xcngwtl004eyc7e41</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wolfram von Eschenbach</title>
    <ns>0</ns>
    <id>97833</id>
    <revision>
      <id>2093099</id>
      <parentid>2057476</parentid>
      <timestamp>2026-09-07T17:35:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <origin>2093099</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1747" sha1="pzhlehug6foo93x6l4ro78be93p1rdi" xml:space="preserve">{{Agahîdank mirov/wîkîdane
| çînaser            = nivîskar
}}
'''Wolfram von Eschenbach''' (jdb. li dora [[1160]]/[[1180|80]] li [[Franconya]], dibe ku li [[Wolframs-Eschenbach]]; m. li dor / piştî 1220) [[helbestvan]]ekî almanîaxêv bû. Wêjeya almaniya navîn a bilind deyndarê çendîn berhemên epîkî ye. Wî her wiha wek stranbêjê Minnesang helbestên lîrîkî wekî mînek nivîsand. Berhema wî ya herî navdar romana beytê [[Parzival ( pirtûk|Parzival]] e.
== Jiyana wî ==
Ya ku em difikirin ku em di derbarê jiyana Wolfram de dizanin ji referansên di helbestên wî bixwe de û ji daxuyaniyên nivîskarên hemdem û berhema wî Parzival ve tête girtin. Ji navê wî tête fêr kirin ku ew ji deverek bi navê Eschenbach hatîye. Gotinên erdnîgarî yên li Parzival diyar dikin ku ew Obereschenbach a nêzê Ansbach e (îro Wolframs-Eschenbach).Ji vî cîhî tu malbatek zadeganî nayê zanîn. Wî xwe wekî &quot;şovalyewi&quot; (Parzival 115.11 û 337.30) û wekî Baier ( bavyerî ) şirove kir - ji ber vê yekê cîhê wî yê çêbûnê dikaribû li wê çaxê Bavaria Nordgau bûya. [[Albrecht von Scharfenberg]] navê wî wekî hevalê xwe von Bleyenfelden, bi îhtîmalek [[Pleinfeld]]-a îroyîn, ku wê demê li herêma tixûbê Nordgauê bû.

Tê zanîn ku wî di jiyana xwe de li gelek qesran kar kiriye. Ew bê guman bi Kontê Wertheim û Kontê welatî Hermann I yê Thuringia re di têkiliyê de bû.

== Çavkanî ==
{{çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}

[[Kategorî:Helbestvanên alman ên mêr]]
[[Kategorî:Jidayikbûn sedsala 12an]]
[[Kategorî:Kasa pîroziyê]]
[[Kategorî:Mêr]]
[[Kategorî:Mirin 1220]]
[[Kategorî:Nivîskarên alman]]
[[Kategorî:Nivîskarên wêjeya Key Arthur]]</text>
      <sha1>pzhlehug6foo93x6l4ro78be93p1rdi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Napolî, Kampaniya</title>
    <ns>0</ns>
    <id>98875</id>
    <revision>
      <id>2093054</id>
      <parentid>2028241</parentid>
      <timestamp>2026-09-07T16:31:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <origin>2093054</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5210" sha1="65gs30mndyp2ujrazjgil46aily1p0f" xml:space="preserve">{{Agahîdank bajar
| nav                = Napolî
| navê_din           = 
| navê_fermî         = 
| mertal             = Napoli-Stemma.svg
| al                 = Flag of Naples.svg
| nexşeya_cihan      = Îtalya
| nc_relief          = erê &lt;!-- &quot;Nexşeya topografî&quot; derdikeve --&gt;
| nc_firehî          = 250px
| koordînat          = 
| damezrandin        = &lt;!------- Kargêrî -------&gt;
| welat              = {{Ala|Îtalya}}
| dûgel              = 
| kargêrî_sernav     = 
| kargêrî            = 
| herêm              = [[Kampaniya]]
| parêzgeh           = Napolî (parêzgeh)
| şaristan           = 
| bexş               = 
| navçe              = 
| nahiye             = 
| gundistan          = 
| serbajar           = 
| parêzgar           = 
| şaredar            = &lt;!------- Demografî -----&gt;
| navê_nîştecihan    = 
| gelhe              = 967.068
| gelhe_sal          = 2017
| berbelavî          = 8.100
&lt;!------- Erdnîgarî -----&gt;
| rûerd              = 117,27
| rûerd1_sernav      = 
| bilindayî          = 17 m
| dem                = UTC+1 (CET)
UTC+2 (CEST) 
&lt;!------- Agahiyên din --&gt;
| koda_postayê       = 80100-80121-80147
| koda_telefonê      = 081
| malper             = [http://www.comune.napoli.it/ napoli.it/]
&lt;!------- Nexşe ---------&gt;
| nexşeSer           = 
| nexşeSer_firehî    = 
| nexşeSer_sernav    = 
| nexşe              = Map Region of Campania.svg
| nexşe_firehî       = 250px
| nexşe_sernav       = Li ser nexşeyê cihê Herêma Kampaniyayê diyar dibe.
| nexşe2             = 
| nexşe2_firehî      = 
| nexşe2_sernav      = &lt;!------- Wêne ----------&gt;
| wêneSer            = MontageofNaples.jpg
| wêneSer_firehî     = 250px
| wêneSer_sernav     = Wêneyên ji bajarê
| wêne               = 
| wêne_firehî        = 
| wêne_sernav        = 
}}
'''Napolî'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1986 |rûpel=12-13:1}}&lt;/ref&gt;, bajarekî metropol a [[Îtalya]]yê ye û yek ji bajarên herêma [[Kampaniya]]yê ye. Napolî yek ji bajarên mezin û girîng ya Îtalyayê ye û piştî bajarên [[Roma]] û [[Mîlano]]yê bajarê mezin ê sêyem ê weletî ye. Bajarê Napolî, di navbera salên 1285 û 1816an de paytextiya [[Keyaniya Napoliyê]] kiriye.

== Gelhe ==
Di navbera sedsalên 19e û 20an de grafîka geşiya niştecihên bajarê wiha ye:&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://en.comuni-italiani.it/063/049/ |sernav=Naples - Italy: Information and Town Profile |malper=Comuni-Italiani.it |tarîxa-gihiştinê= }}&lt;/ref&gt;
&lt;timeline&gt;
Colors=
  id:lightgrey value:gray(0.9)
  id:darkgrey  value:gray(0.7)
  id:sfondo value:rgb(1,1,1)
  id:barra value:rgb(0.6,0.7,0.8)

ImageSize = width:455 height:373
PlotArea = left:50 bottom:50 top:30 right:30
DateFormat = x.y
Period = from:0 till:1500
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = justify
ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:500 start:0
ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:100 start:0
BackgroundColors = canvas:sfondo

BarData=
  bar:1861 text:1861
  bar:1871 text:1871
  bar:1881 text:1881
  bar:1901 text:1901
  bar:1911 text:1911
  bar:1921 text:1921
  bar:1931 text:1931
  bar:1936 text:1936
  bar:1951 text:1951
  bar:1961 text:1961
  bar:1971 text:1971
  bar:1981 text:1981
  bar:1991 text:1991
  bar:2001 text:2001
  bar:2006 text:2006

PlotData=
  color:barra width:20 align:left
  bar:1861 from:0 till:484.026
  bar:1871 from:0 till:489.008
  bar:1881 from:0 till:535.206
  bar:1901 from:0 till:621.213
  bar:1911 from:0 till:751.211
  bar:1921 from:0 till:859.629
  bar:1931 from:0 till:831.781
  bar:1936 from:0 till:865.913
  bar:1951 from:0 till:1010.550
  bar:1961 from:0 till:1182.815
  bar:1971 from:0 till:1226.594
  bar:1981 from:0 till:1212.387
  bar:1991 from:0 till:1067.365
  bar:2001 from:0 till:1004.500
  bar:2006 from:0 till:975.139

PlotData=
  bar:1861 at: 484.026 fontsize:S text:484 shift:(-8,5)
  bar:1871 at: 489.008 fontsize:S text:489 shift:(-10,5)
  bar:1881 at: 535.206 fontsize:S text:535 shift:(-10,5)
  bar:1901 at: 621.213 fontsize:S text:621 shift:(-10,5)
  bar:1911 at: 751.211 fontsize:S text:751 shift:(-10,5)
  bar:1921 at: 859.629 fontsize:S text:859 shift:(-10,5)
  bar:1931 at: 831.781 fontsize:S text:831 shift:(-10,5)
  bar:1936 at: 865.913 fontsize:S text:865 shift:(-10,5)
  bar:1951 at: 1010.550 fontsize:S text:1.010 shift:(-10,5)
  bar:1961 at: 1182.815 fontsize:S text:1.182 shift:(-10,5)
  bar:1971 at: 1226.594 fontsize:S text:1.226 shift:(-10,5)
  bar:1981 at: 1212.387 fontsize:S text:1.212 shift:(-10,5)
  bar:1991 at: 1067.365 fontsize:S text:1.067 shift:(-10,5)
  bar:2001 at: 1004.500 fontsize:S text:1.004 shift:(-10,5)
  bar:2006 at: 975.139 fontsize:S text:975 shift:(-10,5)

TextData=
  fontsize:S pos:(20,20)
  text: Jêderk - ISTAT 
&lt;/timeline&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Bajar-şitil}}

[[Kategorî:Bajarokên beravî li Kampaniyayê]]
[[Kategorî:Bajar û bajarokên Kampaniyayê]]
[[Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Îtalyayê]]
[[Kategorî:Napolî| ]]
[[Kategorî:Paytextên dewletên dîrokî]]
[[Kategorî:Şaredariyên bajarê metropolîtan ê Napoliyê]]</text>
      <sha1>65gs30mndyp2ujrazjgil46aily1p0f</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Pêsyan Ecebşîr</title>
    <ns>0</ns>
    <id>103572</id>
    <redirect title="Pesyan, Ecebşîr" />
    <revision>
      <id>2093020</id>
      <parentid>889569</parentid>
      <timestamp>2026-09-07T12:05:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>EmausBot</username>
        <id>7548</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Beralîkirina ducarî li ser [[Pesyan, Ecebşîr]] hat sererastkirin</comment>
      <origin>2093020</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="35" sha1="fw51rf0ft2zuk0xa66oz029vp5vdeak" xml:space="preserve">#BERALÎKIRIN [[Pesyan, Ecebşîr]]</text>
      <sha1>fw51rf0ft2zuk0xa66oz029vp5vdeak</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Pêyk Çaroymaq</title>
    <ns>0</ns>
    <id>103999</id>
    <redirect title="Peyk, Çaroymaq" />
    <revision>
      <id>2093021</id>
      <parentid>890423</parentid>
      <timestamp>2026-09-07T12:05:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>EmausBot</username>
        <id>7548</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Beralîkirina ducarî li ser [[Peyk, Çaroymaq]] hat sererastkirin</comment>
      <origin>2093021</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="33" sha1="ha4ognvk39tpvsnm9e1vgr5gkwvnqxw" xml:space="preserve">#BERALÎKIRIN [[Peyk, Çaroymaq]]</text>
      <sha1>ha4ognvk39tpvsnm9e1vgr5gkwvnqxw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gotûbêj:Kanala Swêşê</title>
    <ns>1</ns>
    <id>210124</id>
    <revision>
      <id>2093180</id>
      <parentid>2012589</parentid>
      <timestamp>2026-09-08T08:14:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* Kanala Suez an Kanala Swêşê ? */ Bersiv</comment>
      <origin>2093180</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1288" sha1="q7yd8fsnpxic2x3ohdi2izxrxqukqt0" xml:space="preserve">{{Serê gotûbêjê}}
{{Kalika wîkîprojeyê|sinif=Destpêkî|bingehîn=erê|1=
}}

== Kanala Suez an Kanala Swêşê ?  ==

Silav hevalno @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]], @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]]@[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] , @[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]], @Wikihez  û @[[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]] . Hûn çawa nin ? Baş in  ? Heya ez dizanim '''Kanala Suezê''' rastnivîsa '''Kanala Suezê'''  rastnivîsa  [[Welatên Rojavayê]] ye . Li gorî [[Celadet Alî Bedirxan]] '''Kanala Swêşê''' rastnivîsa kurdî ye ( binêre çavkanî ) .  [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 09:18, 16 gulan 2026 (UTC)

:P.S.  @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 18:11, 16 gulan 2026 (UTC)
::Silav  @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]], @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]],  @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]], @[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]], @[[Bikarhêner:Kurdistanov|Kurdistanov]] û @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] hûn çawa nin ? Baş in ? Gelo helwest û ramanên we li ser vê hene ? [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 08:14, 8 îlon 2026 (UTC)</text>
      <sha1>q7yd8fsnpxic2x3ohdi2izxrxqukqt0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2093181</id>
      <parentid>2093180</parentid>
      <timestamp>2026-09-08T08:32:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurdistanov</username>
        <id>175167</id>
      </contributor>
      <comment>/* Kanala Suez an Kanala Swêşê ? */ Bersiv</comment>
      <origin>2093181</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1585" sha1="js01mow5mnlsmpmidwhqvxri12dg5ls" xml:space="preserve">{{Serê gotûbêjê}}
{{Kalika wîkîprojeyê|sinif=Destpêkî|bingehîn=erê|1=
}}

== Kanala Suez an Kanala Swêşê ?  ==

Silav hevalno @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]], @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]]@[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] , @[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]], @Wikihez  û @[[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]] . Hûn çawa nin ? Baş in  ? Heya ez dizanim '''Kanala Suezê''' rastnivîsa '''Kanala Suezê'''  rastnivîsa  [[Welatên Rojavayê]] ye . Li gorî [[Celadet Alî Bedirxan]] '''Kanala Swêşê''' rastnivîsa kurdî ye ( binêre çavkanî ) .  [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 09:18, 16 gulan 2026 (UTC)

:P.S.  @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 18:11, 16 gulan 2026 (UTC)
::Silav  @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]], @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]],  @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]], @[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]], @[[Bikarhêner:Kurdistanov|Kurdistanov]] û @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] hûn çawa nin ? Baş in ? Gelo helwest û ramanên we li ser vê hene ? [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 08:14, 8 îlon 2026 (UTC)
:::Rêz û Silav birêz @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]], li gor es li ser mêdayên kurdî dibînim bêtri &quot;'''Kanala Suweyşê'''&quot; an &quot;'''Kanala Swêşê'''&quot; tên bikaranîn [[Bikarhêner:Kurdistanov|Kurdistanov]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurdistanov|gotûbêj]]) 08:32, 8 îlon 2026 (UTC)</text>
      <sha1>js01mow5mnlsmpmidwhqvxri12dg5ls</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategorî:Karsazên ji Mîlanoyê</title>
    <ns>14</ns>
    <id>248813</id>
    <revision>
      <id>2093038</id>
      <parentid>1701976</parentid>
      <timestamp>2026-09-07T16:17:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2093038</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="110" sha1="504i0iy54kbllbqkhxz2pljg1uadacs" xml:space="preserve">[[Kategorî:Karsazên îtalî li gorî bajaran|Mîlano]]
[[Kategorî:Kesên ji Mîlanoyê li gorî pîşeyan]]</text>
      <sha1>504i0iy54kbllbqkhxz2pljg1uadacs</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gotûbêja bikarhêner:Renamed user dee4da09af277c3a1c9adb5803c4fb01</title>
    <ns>3</ns>
    <id>249085</id>
    <revision>
      <id>2093176</id>
      <parentid>1668786</parentid>
      <timestamp>2026-09-08T06:26:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Cabayi</username>
        <id>37162</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Cabayi rûpela [[Gotûbêja bikarhêner:NoamOnWiki]] bêyî beralîkirinek bar kir [[Gotûbêja bikarhêner:Renamed user dee4da09af277c3a1c9adb5803c4fb01]]: Automatically moved page while renaming the user &quot;[[Special:CentralAuth/NoamOnWiki|NoamOnWiki]]&quot; to &quot;[[Special:CentralAuth/Renamed user dee4da09af277c3a1c9adb5803c4fb01|Renamed user dee4da09af277c3a1c9adb5803c4fb01]]&quot;</comment>
      <origin>1668786</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="128" sha1="sjv1zq4vr2vanmh2ynkamc6817gieyg" xml:space="preserve">{{xêrhatin|--[[Bikarhêner:Balyozbot|Balyozbot]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozbot|gotûbêj]]) 18:59, 11 nîsan 2024 (UTC)}}</text>
      <sha1>sjv1zq4vr2vanmh2ynkamc6817gieyg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Montevideo</title>
    <ns>0</ns>
    <id>249766</id>
    <revision>
      <id>2093074</id>
      <parentid>1970222</parentid>
      <timestamp>2026-09-07T17:02:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Fadesga</username>
        <id>5085</id>
      </contributor>
      <origin>2093074</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="512" sha1="i7mawn0z88zu6s5gm5rkxztx5yz7reu" xml:space="preserve">{{Agahîdank wargeh/wîkîdane}}
'''Montevideo'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1986 |rûpel=6:2}}&lt;/ref&gt; ({{IPA-es|monteβiˈðeo}}), paytexta [[Ûrûguay]]ê ye.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
* [http://www.montevideo.gub.uy/ Montevideo official website] {{in lang|es}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}

[[Kategorî:Paytextên Amerîkaya Başûr]]
[[Kategorî:Ûrûguay]]</text>
      <sha1>i7mawn0z88zu6s5gm5rkxztx5yz7reu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Jîriya çêkirî</title>
    <ns>0</ns>
    <id>308606</id>
    <revision>
      <id>2093142</id>
      <parentid>2052537</parentid>
      <timestamp>2026-09-07T21:03:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Biyolojiyabikurdi</username>
        <id>31567</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Binêre */</comment>
      <origin>2093142</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18621" sha1="qilafttdf51dfbyfnf4xsd0i144zx54" xml:space="preserve">{{Agahîdanka giştî
| sernav             = Jîriya Çêkirî
| wêne               = 
| jêrebar            = Sêwirana hunerî ya ku nûnertiya torên demarî û hişê dîjîtal dike.
}}
'''Jîriya çêkirî''', '''jîriya destkarî''' an jî '''jîriya destkird''' bi kurtasiya kurdî ('''JÇ''') (bi [[Zimanê inglîzî|îngilîzî]]: ''Artificial Intelligence'' (AI)), qadeke [[Zanistên komputerê|zanistiya xêvjimêrê]] û teknolojiyeke pêşkeftî ye ku pergalên makîneyî bi taybetmendiyên zîrek û ramanî yên mîna mirovan ava dike.&lt;ref&gt;Russell &amp; Norvig (2021), pp. 1–4.&lt;/ref&gt; Di wateya xwe ya bingehîn de, JÇ pergaleke xêvjimêrê ye ku dikare fêr bibe, sedeman derxîne, pirsgirêkan çareser bike, bifikire û di astên curbecur de biryaran bide.&lt;ref&gt;&quot;Artificial Intelligence (AI): What Is AI and How Does It Work?&quot;. Built In. Retrieved 30 October 2023.&lt;/ref&gt; Îro jîriya çêkirî di gelek qadên wekê akademî, aborî, pîşesazî, tendurustî, endezyarî û têkiliyên mirovî de şoreşên mezin pêk tîne. Pergalên rojane yên wekî [[Google Translate]] an jî [[Siri]] mînakên herî berbiçav ên vê teknolojiyê ne.

Lêkolînên li ser vê qadê bi giranî li ser afirandina &quot;ajenên maqûl&quot; (''rational agents'') disekinin; ev ajen pergalên wisa ne ku hawirdora xwe fêm dikin û ji bo gihîştina armancên xwe kiryarên herî serkeftî hildibijêrin.&lt;ref&gt;Russell &amp; Norvig (2021, §1.2).&lt;/ref&gt; Di salên dawî de, bi pêşveçûna modelên zimanî yên mezin û pergalên afirîner re, sînorên [[Jîriya Çêkirî ya Giştî|jîriya çêkirî ya giştî]] (AGI - ''Artificial General Intelligence'') ku armanc dike bigihîje asta aqilê mirovî yê giştî, di nava pêşdebir û pargîdaniyên mezin ên teknolojiyê de bûye mijareke germ a nîqaşê.&lt;ref&gt;&quot;Tech companies want to build artificial general intelligence. But who decides when AGI is attained?&quot;. AP News. 4 April 2024. Retrieved 20 May 2025.&lt;/ref&gt;

== Dîrok ==

=== Kokên felsefî û teorîk ===
Fikra otomatîkkirina hiş an ramanên mirovî xwedan dîrokek pir kevn e. Di sala 1748an de, fîlozofê fransî [[Julien Offray de La Mettrie]] di pirtûka xwe ya navdar *L'Homme Machine* (Mirov-Makîne) de diyar kiriye ku laş û hişê mirovî wekê makîneyeke tevlihev dixebite. Her wiha, zanyarê navdar [[Pierre-Simon Laplace]] bi teoriya xwe ya bi navê &quot;Demona Laplace&quot; (''Laplace's Demon'') cîhanê wekê pergaleke mekanîkî ya mîna saetê pênase kiriye; li gorî vê xeyalê, heke hemî qanûnên fizîkî werin zanîn, paşeroj û pêşeroj dikarin wekê makîneyekê werin hesabkirin.

=== Serdemên destpêkê û konferansa Dartmouth (1956) ===
Herçend gotûbêjên li ser makîneyên ramanwer hîn di salên 1950î de hebûn,&lt;ref&gt;Grant &amp; Lardner (1952).&lt;/ref&gt; [[Konferansa Dartmouth]] di sala 1956an de wekî destpêka fermî ya pênaseya &quot;Artificial Intelligence&quot; hate qebûlkirin.&lt;ref&gt;Russell &amp; Norvig (2021, p. 18).&lt;/ref&gt; Di vê konferansê de yekem bernameyên aqilmend hatin pêşxistin ku dikaribûn pirsgirêkên algorîtmayî çareser bikin û di lîstika damayê (''checkers'') de bi ser bikevin. Piştî vê serdemê, saziyên mezin ên wekî Wezareta Parastinê ya Dewletên Yekbûyî fonên mezin dan lêkolînan. JÇ di nav demê de du caran di nav &quot;Zivistanên JÇ&quot; (serdemên qutkirina fonên darayî) re derbas bû lê her carê bi hêztir vegeriya.&lt;ref&gt;Russell &amp; Norvig (2021, pp. 21–24).&lt;/ref&gt;

=== Serkeftinên mezin (1990 - 2011) ===
Di salên 1990î û destpêka sala 2000an de, bi saya zêdebûna leza hardware û hêza kompûteran, qadên wekê &quot;kanzavaniya daneyan&quot; (''data mining'') û teşxîsa bijîşkî (''medical diagnosis'') pir pêş ketine. Di vê serdemê de du bûyerên girîng ketin dîroka teknolojiyê:
* Di sala 1997an de, super-kompûtera IBMê ya bi navê [[Deep Blue]], şahsuwarê şetrencê yê cîhanî [[Garry Kasparov]] têk biriye. Ev cara yekem bû ku makîneyek di lîstikeke stratejîk a giran de li dijî mirovekî bi ser ketibû.
* Di sala 2011an de, bernameya [[IBM Watson]] di lîstika televîzyonî ya naskirî *Jeopardy!* de şampiyonên herî baş (Brad Rutter û Ken Jennings) bi ser ket û nîşan daye ku AI dikare zimanê xwezayî û pirsên zanistî yên tevlihev fêm bike.

Di salên dawî de zimanên bernamekirinê yên nû û bi taybetî ji bo JÇyê (mîna zimanê Mojo) hatine sêwirandin.&lt;ref&gt;Thomason (2024); Wodecki (2023).&lt;/ref&gt; Her wiha mezinbûna pîşesaziya hardware di bin navê &quot;Qanûna Huang&quot; (''Huang's Law'' - ku diyar dike performansa çîpên JÇyê di nav salekê de ji sedî dused zêdetir dibe û pêşveçûna performansa makîneyan pir bi lez e.&lt;ref&gt;Mims (2020/2025).&lt;/ref&gt;

== Armanc û pirsgirêkên serekê yên lêkolînê ==
Qada jîriya çêkirî ji bo ku bikaribe raman û reftarên aqilmend bide makîneyan, li ser çend pirsgirêk û jêre-armancên bingehîn dabeş dibe.

=== Algorîtmayên lêgerînê û cihê rewşê (State Space Search) ===
Çareserkirina pirsgirêkan di JÇyê de pir caran wekê lêgerîna di nav &quot;cihê rewşê&quot; (''state space'') de tê dîtin ku tê de her rewşek rewşek matematîkî ya pirsgirêkê nîşan dide.&lt;ref&gt;Russell &amp; Norvig (2021, chpt. 3).&lt;/ref&gt; Ev algorîtm dabeşî du beşên sereke dibin:
* Lêgerînên bêagahî (Uninformed Searches): Algorîtmayên wekî &quot;Lêgerîna Pêşîn a Berfireh&quot; (''Breadth-First Search'' - BFS) û &quot;Lêgerîna Pêşîn a Kûr&quot; (''Depth-First Search'' - DFS) bêyî ku zanibin ka kîjan rê herî nêzîkî armancê ye, hemû rêyan diceribînin.&lt;ref&gt;Russell &amp; Norvig (2021, sect. 3.4); Poole, Mackworth &amp; Goebel (1998), pp. 113–132; Luger &amp; Stubblefield (2004), pp. 79–121; Nilsson (1998), chpt. 8.&lt;/ref&gt;
* Lêgerînên hîwrestîk an biagahî (Informed/Heuristic Searches): Ev algorîtm (mîna Greedy Best-First û algorîtmaya navdar a ''A''*) agahiyên zildayî (''heuristics'') bi kar tînin da ku nêzîkbûna ber bi armancê ve hesab bikin û tenê rêyên herî guncan hilbijêrin, ku ev yek lêçûna hesabkirinê pir kêm dike.&lt;ref&gt;Russell &amp; Norvig (2021, sect. 3.5); Poole, Mackworth &amp; Goebel (1998), pp. 132–147; Poole &amp; Mackworth (2017, sect. 3.6); Luger &amp; Stubblefield (2004), pp. 133–150.&lt;/ref&gt;

Ji bo pirsgirêkên ku tê de rûbirûbûna li dijî dijberan heye (wekî lîstikên stratejîk), algorîtmayên &quot;Lêgerîna Dijberî&quot; (''Adversarial Search'') mîna minimax û birîna alpha-beta tên bikaranîn.&lt;ref&gt;Russell &amp; Norvig (2021, chpt. 5).&lt;/ref&gt; Her wiha, di hawirdorên pir tevlihev de, ji bo dîtina rewşa herî çêtir (''global optimum''), rêbazên &quot;Lêgerîna Herêmî&quot; (''Local/Optimization Search'') û algorîtmayên perwerdekirina torên demarî girîng in.&lt;ref&gt;Russell &amp; Norvig (2021, chpt. 4); Singh Chauhan (2020).&lt;/ref&gt; Algorîtmayên genetîk û &quot;Kompûtergeriya Pêşveçûnî&quot; (''Evolutionary Computation'') li ser bingeha hilbijartina xwezayî xebatên xwe dimeşînin da ku çareseriyên herî serkeftî hilberînin.&lt;ref&gt;Russell &amp; Norvig (2021, sect. 4.1.2); Merkle &amp; Middendorf (2013).&lt;/ref&gt;

=== Mantiq, encamyarî û endezyariya zanînê ===
[[Mantiq]] bingeha rasyonel a herî kevn a jîriya çêkirî ya giştî ye.&lt;ref&gt;Russell &amp; Norvig (2021, chpts. 6–9); Luger &amp; Stubblefield (2004), pp. 35–77; Nilsson (1998), chpt. 13–16.&lt;/ref&gt; Pergalên JÇyê zanyariyan bi rêya pergalên mantiqî yên wekê &quot;mantiqa pêşniyarî&quot; (''Propositional Logic'') û &quot;mantiqa rêza yekem&quot; (''First-Order Logic'') nîşan didin ku ev pergal dihêlin wekhevî û têkiliyên tiştan bi awayekê matematîkî werin pênasekirin.&lt;ref&gt;Russell &amp; Norvig (2021, chpt. 6, 7); Luger &amp; Stubblefield (2004), pp. 45–62; Nilsson (1998), chpt. 13, 15.&lt;/ref&gt;

&quot;Encamgiriya mantiqî&quot; (''Logical Inference'') wekê pêvajoyeke lêgerînê tê birêvebirin ku tê de pergal ji rênîşanderên heyî encamên nû derdixe.&lt;ref&gt;Russell &amp; Norvig (2021, chpt. 10, sects. 9.3, 9.4); Poole, Mackworth &amp; Goebel (1998), pp. 46–52; Luger &amp; Stubblefield (2004), pp. 62–73; Nilsson (1998), chpt. 4.2, 7.2.&lt;/ref&gt; Rêbazên mîna &quot;çareserî û yekbûnê&quot; (''Resolution and Unification'') bingehê zimanên bernamekirina mantiqî yên wekî [[Prolog]] ava dikin.&lt;ref&gt;Russell &amp; Norvig (2021, sections 7.5.2, 9.2, 9.5); Warren, Pereira &amp; Pereira (1977).&lt;/ref&gt; Ji bo rûbirûbûna rastiyên ne diyar û pileyên rastiyê, &quot;mantiqa flû&quot; (''Fuzzy Logic'') tê bikaranîn ku li cihê tespîtên hişk ên wekê 0 û 1, nirxên di navbera wan de qebûl dike.&lt;ref&gt;Russell &amp; Norvig (2021, pp. 214, 255, 459); Scientific American (1999).&lt;/ref&gt;

=== Hizirkirina îhtimalî û modelên stokastîk ===
Ji bo biryardana di bin şert û mercên nediyarkirî de, rêbazên stokastîk û îhtimalî di JÇyê de roleke krîtîk dilîzin.&lt;ref&gt;Russell &amp; Norvig (2021, chpt. 12–18, 20); Poole, Mackworth &amp; Goebel (1998), pp. 345–395; Luger &amp; Stubblefield (2004), pp. 165–191, 333–381; Nilsson (1998), chpt. 19.&lt;/ref&gt; &quot;teoriya biryargirtinê&quot; (''Decision Theory'') pîvanên îhtimalî û teoriyên feydeyê digihîne hev ku ajen karibe çalakiya herî aqilmend hilbijêre.&lt;ref&gt;Russell &amp; Norvig (2021, chpt. 16–18); Poole, Mackworth &amp; Goebel (1998), pp. 381–394.&lt;/ref&gt;
* Torên ''bayesian'' (''bayesian networks''): Ev model peywendiyên sedem-encamî yên di navbera guhêrbaran de bi rêya grafan nîşan didin û algorîtmayên &quot;Encamgiriya Bayesian&quot; fêmkirina statîstîkî hêsan dikin.&lt;ref&gt;Russell &amp; Norvig (2021, sects. 12.5–12.6, 13.3–13.5, 14.3–14.5, 16.5, 20.2–20.3); Domingos (2015), chpt. 6, p. 210.&lt;/ref&gt; Algorîtmayên mîna Expectation-Maximization (EM) ji bo fêrbûna parameterên veşartî di van toran de tên bikaranîn.&lt;ref&gt;Russell &amp; Norvig (2021, chpt. 20); Poole, Mackworth &amp; Goebel (1998), pp. 424–433; Nilsson (1998), chpt. 20; Domingos (2015), p. 210.&lt;/ref&gt;
* Modelên demkî yên stokastîk: Ji bo şopandina guhertinên di nav demê de, &quot;modelên markov ên veşartî&quot; (''Hidden Markov Models'' - HMM), &quot;fîlterên kalman&quot; (''Kalman Filters'') û &quot;torên ''bayesian'' ên dînamîk&quot; (''Dynamic Bayesian Networks'') tên bikaranîn ku di warên mîna naskirina deng û şopandina robotan de bingehîn in.&lt;ref&gt;Russell &amp; Norvig (2021, chpt. 14, 17).&lt;/ref&gt;
* Teoriya nirxa agahiyê: Ev teorî alîkariya ajenan dike da ku hesab bikin ka dabeşkirina çavkaniyan ji bo bidestxistina agahiyên nû çiqasî guncan e.&lt;ref&gt;Russell &amp; Hooke (2021, sect. 16.6).&lt;/ref&gt;

== Fêrbûna makîneyê û torên demarî ==
[[Fêrbûna makîneyê]] (FM) şiyana pergalê ye ku bêyî bernamekirina eşkere, ji daneyan fêr bibe û klasîfîkasyonan bike.&lt;ref&gt;Russell &amp; Norvig (2021, chpt. 20); Ciaramella &amp; Ciaramella (2024).&lt;/ref&gt;

=== Klasîfîkerên statîstîkî ===
Di fêrbûna akademîk û pîşesazî de çend modelên serekî hain klasîfîker hene:
* Darên biryarê (''decision trees''): Ev model biryaran di şêwaza avahiyeke darê de dabeş dikin û fêmkirina wan ji bo mirovan pir hêsan e.&lt;ref&gt;Russell &amp; Norvig (2021, sect. 19.3); Domingos (2015), p. 88.&lt;/ref&gt;
* Klasîfîkerê ''naive nayes'': Model dema ku guhêrbar ji hev serbixwe bin, teoriyên îhtîmalî yên Bayesian bi kar tîne û di fîlterkirina e-peyaman de pir serkeftî ye.&lt;ref&gt;Russell &amp; Norvig (2021, sect. 12.6); Domingos (2015), p. 152.&lt;/ref&gt;
* Modelên ne-parametrîk (KNN û SVM): Algorîtmayên mîna K-Guharên Herî Nêzîk (''K-Nearest Neighbor'' - KNN) û Makîneyên Vector ên Piştgir (''Support Vector Machines'' - SVM) modelên pir bihêz in ku ji bo dabeşkirina daneyên piralî û ne-hêlî bi rêya metodên kernelê tên bikaranîn.&lt;ref&gt;Russell &amp; Norvig (2021, sect. 19.7); Domingos (2015), p. 88, 187.&lt;/ref&gt;

=== Torên demarî yên çêkirî û fêrbûna kûr (''Deep Learning'') ===
Bingeha torên demarî ji &quot;Perseptron&quot;an (pergalên dabeşkirina yek-tebeqeyî) dest pê kir lê bi derketina &quot;Torên Demarî yên Pêşveçûyî&quot; (''Feedforward Neural Networks'') û îspatkirina &quot;Teoriya Nêzîkbûna Gerdûnî&quot; (''Universal Approximation Theorem'') hate xurtkirin, ku diyar dike torên demarî yên pir-tebeqeyî dikarin her fonksiyoneke matematîkî ya berdewam hesab bikin.&lt;ref&gt;Russell &amp; Norvig (2021, chpt. 21, sect. 21.1, p. 752); Cybenko (1988); Hornik, Stinchcombe &amp; White (1989); Domingos (2015), chpt. 4.&lt;/ref&gt; Hesabkirina gradientan û nûkirina giraniyên tora demarî bi rêya algorîtmayên &quot;Paşvebelavbûn&quot; (''Backpropagation'') û cudahiya otomatîk pêk tê.&lt;ref&gt;Russell &amp; Norvig (2021, sect. 21.2); Luger &amp; Stubblefield (2004), pp. 467–474; Nilsson (1998), chpt. 3.3.&lt;/ref&gt;

&quot;[[Fêrbûna kûr]]&quot; (''Deep Learning'') şoreşeke mezin di JÇ'yê de da destpêkirin.&lt;ref&gt;Goodfellow, Bengio &amp; Courville (2016); Hinton et al. (2016); Schmidhuber (2015).&lt;/ref&gt; Di nav modelên herî navdar de ev hene:
* Torên demarî yên konvolusyonî (CNN): Ev tor ji bo pêvajokirina daneyên torî yên wekî wêneyan hatine sêwirandin û di dîtina bînerî de serkeftî ne.&lt;ref&gt;Russell &amp; Norvig (2021, sect. 21.3); Deng &amp; Yu (2014), pp. 199–200; Ciresan, Meier &amp; Schmidhuber (2012).&lt;/ref&gt;
* Torên demarî yên vegeriyayî (RNN): Ev model ji bo daneyên peyvepî (''sequential data'') mîna deng û nivîsê tên bikaranîn.&lt;ref&gt;Russell &amp; Norvig (2021, sect. 21.6); Sindhu, S &amp; Prakash (2020).&lt;/ref&gt;
* Modelên jeneratîf (Generative AI): Pergalên nûjen ên li ser bingehê [[Transformer (modela fêrbûna kûr)|transformeran]] dikarin naverokên mîna huner, muzîk û kodên bernamekirinê hilberînen.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;MIT News (2023); MIT Sloan (2023); Marmouyet (2023).&lt;/ref&gt;

== Qadên bikaranînê û jêre-qadên taybet ==

=== Pêvajoya zimanê xwezayî (NLP) û alîkarên kesane ===
Pêvajoya Zimanê Xwezayî (''Natural Language Processing'' - NLP) rûbirûyî pirsgirêkên mîna fêmkirina hevoksaziyê, watedariyê û wergerandinê dibe.&lt;ref&gt;Russell &amp; Norvig (2021, pp. 849–850, 856–858); Dickson (2022).&lt;/ref&gt; Modelên nûjen ên statîstîkî û fêrbûna kûr (mîna LLM) analîzkirina zimên gihandine asteke mîna mirovan.&lt;ref&gt;Russell &amp; Norvig (2021, chpt. 24); Cambria &amp; White (2014); Vincent (2019).&lt;/ref&gt; Alîkarên kesane yên wekî Siri û Alexa, û chatbotên pargîdaniyan ji bo bersivandina pirsên mişteriyan vê qadê bi kar tînin. Lê belê, ev model hîn jî pirsgirêka &quot;halusînasyonê&quot; (hilberandina agahiyên xelet) nîşan didin.&lt;ref&gt;Metz &amp; Weise (2025); Smith (2023).&lt;/ref&gt;

=== Bînera kompûterî (Computer Vision) ===
Ev qad derfetê dide makîneyan ku wêneyên dîtbarî û vîdyoyan analîz bikin.&lt;ref&gt;Russell &amp; Norvig (2021, chpt. 25); Nilsson (1998), chpt. 6.&lt;/ref&gt; Ji tespîtkirina rûyan û xwendina nivîsan heta şopandina tiştên diherikin (''object tracking'') bi saya modelên torên demarî pergalên bînerî di pîşesazî û bernameyên wekî Google Translate de cih girtine.&lt;ref&gt;Russell &amp; Norvig (2021, pp. 895–901); Challa et al. (2011).&lt;/ref&gt;

=== Robotîk û kontrola otomatîk ===
[[Robotîk]] teknolojiyên JÇ'yê bi pergalên mekanîkî re girêdide da ku robot karibin di cîhana fîzîkî de çalakiyan bikin, hawirdorê nas bikin û biryarên bilez bigirin.&lt;ref&gt;Russell &amp; Norvig (2021, pp. 931–938); MIT AIL (2014).&lt;/ref&gt;

=== Tendurustî û bijîşkî ===
Jîriya Çêkirî di bijîşkiyê de şoreşên gerdûnî pek tîne. Pergalên JÇ'yê di tespîtkirina nexweşiyan (medical diagnosis) û dîtina rêçikên dermanan de alîkariyeke mezin didin bijîşkan. Pergalên mîna [[AlphaFold]] karîbûn strukturên sê-alî yên proteînan bi awayekî pir rast tespît bikin, ku ev yek di dîroka [[biyolojî]]yê de destpêka serdemeke nû ye.&lt;ref&gt;Jumper et al. (2021).&lt;/ref&gt; Her wiha, JÇ îro ji bo dîtina polên nû yên [[antîbiyotîk]]an li dijî bakteriyên berxwedêr,&lt;ref&gt;&quot;AI discovers new class of antibiotics...&quot;, New Scientist (2023).&lt;/ref&gt; û lezandina dîzayna dermanan ji bo [[nexweşiya Parkinsonê]] di asta deh qatî de tê bikaranîn.&lt;ref&gt;University of Cambridge (2024); Horne et al. (2024).&lt;/ref&gt;

=== Darayî (Finance) ===
Bank û saziyên aborî Jîriya Çêkirî bi kar tînin da ku tevgerên sextekariyê (''fraud detection'') tespît bikin, rîskên bazaran bipivin û di asta herî bilind û rast de biryarên darayî û xebatên bazirganiyê birêve bibin.

=== Xweşî, huner û medyaya afirîner ===
Di lîstikên vîdyoyê de JÇ tê bikaranîn da ku karakterên aqilmend (NPC) werin çêkirin ku li gorî tevgerên [[lîstikvan]] çîrok û stratejiyan biguherînin. Her wiha, bi saya modelên nûjen ên &quot;Jîriya Çêkirî ya Afirîner&quot; (mîna modela Sora ya OpenAI), êdî pergal dikarin tenê ji nivîsekê vîdyo, wêne, muzîk û kodên sepanan ên nûjen sêwirînin û ava bikin.&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;

=== Kompûtergeriya hestiyarî (Affective Computing) ===
Ev jêre-qad li ser fêmkirin, şirovekirin û teqlîdkirina hestên mirovan ji aliyê komputeran ve dixebite.&lt;ref&gt;Thro (1993); Edelson (1991); Tao &amp; Tan (2005); Scassellati (2002).&lt;/ref&gt; Bi saya vê teknolojiyê, chatbot an jî pergalên parasitnê dikarin ji deng an reftarên rûyê mirov rewşa wî ya psîkolojîk tespît bikin.&lt;ref&gt;Waddell (2018); Poria et al. (2017).&lt;/ref&gt;

== Jîriya çêkirî ya giştî (AGI) û rexneya pisporbûna zêde ==
Gelek lêkolînerên pêşeng hişyarî dane ku pergalên JÇ'yê yên nûjen tenê li ser karekî taybet (''Narrow AI'') serkeftî ne û ev pisporbûna zêde rê li ber gihîştina Jîriya Çêkirî ya Giştî (AGI) digire.&lt;ref&gt;Nilsson (1995); McCarthy (2007); Beal &amp; Winston (2009).&lt;/ref&gt; Projeyên AGI'yê hewl didin pergalên gerdûnî yên mîna hişê mirov ava bikin ku bikaribin di her qadê de serbixwe fêr bibin û bifikirin.&lt;ref&gt;Russell &amp; Norvig (2021, pp. 32–33, 1020–1021); Pennachin &amp; Goertzel (2007).&lt;/ref&gt;

== Etîk û ewlehiya jîriya çêkirî ==
Bi pêşveçûna bilez a pergalên JÇ'yê re, pirsên etîkî û ewlehiyê bûne mijarên herî giring ên cîhana teknolojiyê. Metirsiyên mîna nepeniya daneyan (''data privacy''), alîgiriya algorîtmayî (''algorithmic bias''), windakirina karan ji ber otomasyonê û rîskên ewlehiyê yên modelên serbixwe, îro di asta navneteweyî de tên nîqaşkirin û ji bo wan qanûnên nû tên sêwirandin.&lt;ref&gt;Russell &amp; Norvig (2021, chpt. 28); Bostrom (2014).&lt;/ref&gt;

== Binêre ==
* [[Fêrbûna makîneyê]]
* [[Fêrbûna kûr]]
* [[Bandora jîriya çêkirî di kargehan de]]
* [[Zanistên komputerê]]
* [[Tora demarî ya çêkirî]]


== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
* [https://commons.wikimedia.org Rûpela Wikimedia Commons]

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Jîriya çêkirî| ]]
[[Kategorî:Sîbernetîk]]
[[Kategorî:Zanistên formal]]</text>
      <sha1>qilafttdf51dfbyfnf4xsd0i144zx54</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2093145</id>
      <parentid>2093142</parentid>
      <timestamp>2026-09-07T21:10:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Biyolojiyabikurdi</username>
        <id>31567</id>
      </contributor>
      <comment>/* Etîk û ewlehiya jîriya çêkirî */</comment>
      <origin>2093145</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18666" sha1="a77niq89mbty57spknoa17msl0wxsce" xml:space="preserve">{{Agahîdanka giştî
| sernav             = Jîriya Çêkirî
| wêne               = 
| jêrebar            = Sêwirana hunerî ya ku nûnertiya torên demarî û hişê dîjîtal dike.
}}
'''Jîriya çêkirî''', '''jîriya destkarî''' an jî '''jîriya destkird''' bi kurtasiya kurdî ('''JÇ''') (bi [[Zimanê inglîzî|îngilîzî]]: ''Artificial Intelligence'' (AI)), qadeke [[Zanistên komputerê|zanistiya xêvjimêrê]] û teknolojiyeke pêşkeftî ye ku pergalên makîneyî bi taybetmendiyên zîrek û ramanî yên mîna mirovan ava dike.&lt;ref&gt;Russell &amp; Norvig (2021), pp. 1–4.&lt;/ref&gt; Di wateya xwe ya bingehîn de, JÇ pergaleke xêvjimêrê ye ku dikare fêr bibe, sedeman derxîne, pirsgirêkan çareser bike, bifikire û di astên curbecur de biryaran bide.&lt;ref&gt;&quot;Artificial Intelligence (AI): What Is AI and How Does It Work?&quot;. Built In. Retrieved 30 October 2023.&lt;/ref&gt; Îro jîriya çêkirî di gelek qadên wekê akademî, aborî, pîşesazî, tendurustî, endezyarî û têkiliyên mirovî de şoreşên mezin pêk tîne. Pergalên rojane yên wekî [[Google Translate]] an jî [[Siri]] mînakên herî berbiçav ên vê teknolojiyê ne.

Lêkolînên li ser vê qadê bi giranî li ser afirandina &quot;ajenên maqûl&quot; (''rational agents'') disekinin; ev ajen pergalên wisa ne ku hawirdora xwe fêm dikin û ji bo gihîştina armancên xwe kiryarên herî serkeftî hildibijêrin.&lt;ref&gt;Russell &amp; Norvig (2021, §1.2).&lt;/ref&gt; Di salên dawî de, bi pêşveçûna modelên zimanî yên mezin û pergalên afirîner re, sînorên [[Jîriya Çêkirî ya Giştî|jîriya çêkirî ya giştî]] (AGI - ''Artificial General Intelligence'') ku armanc dike bigihîje asta aqilê mirovî yê giştî, di nava pêşdebir û pargîdaniyên mezin ên teknolojiyê de bûye mijareke germ a nîqaşê.&lt;ref&gt;&quot;Tech companies want to build artificial general intelligence. But who decides when AGI is attained?&quot;. AP News. 4 April 2024. Retrieved 20 May 2025.&lt;/ref&gt;

== Dîrok ==

=== Kokên felsefî û teorîk ===
Fikra otomatîkkirina hiş an ramanên mirovî xwedan dîrokek pir kevn e. Di sala 1748an de, fîlozofê fransî [[Julien Offray de La Mettrie]] di pirtûka xwe ya navdar *L'Homme Machine* (Mirov-Makîne) de diyar kiriye ku laş û hişê mirovî wekê makîneyeke tevlihev dixebite. Her wiha, zanyarê navdar [[Pierre-Simon Laplace]] bi teoriya xwe ya bi navê &quot;Demona Laplace&quot; (''Laplace's Demon'') cîhanê wekê pergaleke mekanîkî ya mîna saetê pênase kiriye; li gorî vê xeyalê, heke hemî qanûnên fizîkî werin zanîn, paşeroj û pêşeroj dikarin wekê makîneyekê werin hesabkirin.

=== Serdemên destpêkê û konferansa Dartmouth (1956) ===
Herçend gotûbêjên li ser makîneyên ramanwer hîn di salên 1950î de hebûn,&lt;ref&gt;Grant &amp; Lardner (1952).&lt;/ref&gt; [[Konferansa Dartmouth]] di sala 1956an de wekî destpêka fermî ya pênaseya &quot;Artificial Intelligence&quot; hate qebûlkirin.&lt;ref&gt;Russell &amp; Norvig (2021, p. 18).&lt;/ref&gt; Di vê konferansê de yekem bernameyên aqilmend hatin pêşxistin ku dikaribûn pirsgirêkên algorîtmayî çareser bikin û di lîstika damayê (''checkers'') de bi ser bikevin. Piştî vê serdemê, saziyên mezin ên wekî Wezareta Parastinê ya Dewletên Yekbûyî fonên mezin dan lêkolînan. JÇ di nav demê de du caran di nav &quot;Zivistanên JÇ&quot; (serdemên qutkirina fonên darayî) re derbas bû lê her carê bi hêztir vegeriya.&lt;ref&gt;Russell &amp; Norvig (2021, pp. 21–24).&lt;/ref&gt;

=== Serkeftinên mezin (1990 - 2011) ===
Di salên 1990î û destpêka sala 2000an de, bi saya zêdebûna leza hardware û hêza kompûteran, qadên wekê &quot;kanzavaniya daneyan&quot; (''data mining'') û teşxîsa bijîşkî (''medical diagnosis'') pir pêş ketine. Di vê serdemê de du bûyerên girîng ketin dîroka teknolojiyê:
* Di sala 1997an de, super-kompûtera IBMê ya bi navê [[Deep Blue]], şahsuwarê şetrencê yê cîhanî [[Garry Kasparov]] têk biriye. Ev cara yekem bû ku makîneyek di lîstikeke stratejîk a giran de li dijî mirovekî bi ser ketibû.
* Di sala 2011an de, bernameya [[IBM Watson]] di lîstika televîzyonî ya naskirî *Jeopardy!* de şampiyonên herî baş (Brad Rutter û Ken Jennings) bi ser ket û nîşan daye ku AI dikare zimanê xwezayî û pirsên zanistî yên tevlihev fêm bike.

Di salên dawî de zimanên bernamekirinê yên nû û bi taybetî ji bo JÇyê (mîna zimanê Mojo) hatine sêwirandin.&lt;ref&gt;Thomason (2024); Wodecki (2023).&lt;/ref&gt; Her wiha mezinbûna pîşesaziya hardware di bin navê &quot;Qanûna Huang&quot; (''Huang's Law'' - ku diyar dike performansa çîpên JÇyê di nav salekê de ji sedî dused zêdetir dibe û pêşveçûna performansa makîneyan pir bi lez e.&lt;ref&gt;Mims (2020/2025).&lt;/ref&gt;

== Armanc û pirsgirêkên serekê yên lêkolînê ==
Qada jîriya çêkirî ji bo ku bikaribe raman û reftarên aqilmend bide makîneyan, li ser çend pirsgirêk û jêre-armancên bingehîn dabeş dibe.

=== Algorîtmayên lêgerînê û cihê rewşê (State Space Search) ===
Çareserkirina pirsgirêkan di JÇyê de pir caran wekê lêgerîna di nav &quot;cihê rewşê&quot; (''state space'') de tê dîtin ku tê de her rewşek rewşek matematîkî ya pirsgirêkê nîşan dide.&lt;ref&gt;Russell &amp; Norvig (2021, chpt. 3).&lt;/ref&gt; Ev algorîtm dabeşî du beşên sereke dibin:
* Lêgerînên bêagahî (Uninformed Searches): Algorîtmayên wekî &quot;Lêgerîna Pêşîn a Berfireh&quot; (''Breadth-First Search'' - BFS) û &quot;Lêgerîna Pêşîn a Kûr&quot; (''Depth-First Search'' - DFS) bêyî ku zanibin ka kîjan rê herî nêzîkî armancê ye, hemû rêyan diceribînin.&lt;ref&gt;Russell &amp; Norvig (2021, sect. 3.4); Poole, Mackworth &amp; Goebel (1998), pp. 113–132; Luger &amp; Stubblefield (2004), pp. 79–121; Nilsson (1998), chpt. 8.&lt;/ref&gt;
* Lêgerînên hîwrestîk an biagahî (Informed/Heuristic Searches): Ev algorîtm (mîna Greedy Best-First û algorîtmaya navdar a ''A''*) agahiyên zildayî (''heuristics'') bi kar tînin da ku nêzîkbûna ber bi armancê ve hesab bikin û tenê rêyên herî guncan hilbijêrin, ku ev yek lêçûna hesabkirinê pir kêm dike.&lt;ref&gt;Russell &amp; Norvig (2021, sect. 3.5); Poole, Mackworth &amp; Goebel (1998), pp. 132–147; Poole &amp; Mackworth (2017, sect. 3.6); Luger &amp; Stubblefield (2004), pp. 133–150.&lt;/ref&gt;

Ji bo pirsgirêkên ku tê de rûbirûbûna li dijî dijberan heye (wekî lîstikên stratejîk), algorîtmayên &quot;Lêgerîna Dijberî&quot; (''Adversarial Search'') mîna minimax û birîna alpha-beta tên bikaranîn.&lt;ref&gt;Russell &amp; Norvig (2021, chpt. 5).&lt;/ref&gt; Her wiha, di hawirdorên pir tevlihev de, ji bo dîtina rewşa herî çêtir (''global optimum''), rêbazên &quot;Lêgerîna Herêmî&quot; (''Local/Optimization Search'') û algorîtmayên perwerdekirina torên demarî girîng in.&lt;ref&gt;Russell &amp; Norvig (2021, chpt. 4); Singh Chauhan (2020).&lt;/ref&gt; Algorîtmayên genetîk û &quot;Kompûtergeriya Pêşveçûnî&quot; (''Evolutionary Computation'') li ser bingeha hilbijartina xwezayî xebatên xwe dimeşînin da ku çareseriyên herî serkeftî hilberînin.&lt;ref&gt;Russell &amp; Norvig (2021, sect. 4.1.2); Merkle &amp; Middendorf (2013).&lt;/ref&gt;

=== Mantiq, encamyarî û endezyariya zanînê ===
[[Mantiq]] bingeha rasyonel a herî kevn a jîriya çêkirî ya giştî ye.&lt;ref&gt;Russell &amp; Norvig (2021, chpts. 6–9); Luger &amp; Stubblefield (2004), pp. 35–77; Nilsson (1998), chpt. 13–16.&lt;/ref&gt; Pergalên JÇyê zanyariyan bi rêya pergalên mantiqî yên wekê &quot;mantiqa pêşniyarî&quot; (''Propositional Logic'') û &quot;mantiqa rêza yekem&quot; (''First-Order Logic'') nîşan didin ku ev pergal dihêlin wekhevî û têkiliyên tiştan bi awayekê matematîkî werin pênasekirin.&lt;ref&gt;Russell &amp; Norvig (2021, chpt. 6, 7); Luger &amp; Stubblefield (2004), pp. 45–62; Nilsson (1998), chpt. 13, 15.&lt;/ref&gt;

&quot;Encamgiriya mantiqî&quot; (''Logical Inference'') wekê pêvajoyeke lêgerînê tê birêvebirin ku tê de pergal ji rênîşanderên heyî encamên nû derdixe.&lt;ref&gt;Russell &amp; Norvig (2021, chpt. 10, sects. 9.3, 9.4); Poole, Mackworth &amp; Goebel (1998), pp. 46–52; Luger &amp; Stubblefield (2004), pp. 62–73; Nilsson (1998), chpt. 4.2, 7.2.&lt;/ref&gt; Rêbazên mîna &quot;çareserî û yekbûnê&quot; (''Resolution and Unification'') bingehê zimanên bernamekirina mantiqî yên wekî [[Prolog]] ava dikin.&lt;ref&gt;Russell &amp; Norvig (2021, sections 7.5.2, 9.2, 9.5); Warren, Pereira &amp; Pereira (1977).&lt;/ref&gt; Ji bo rûbirûbûna rastiyên ne diyar û pileyên rastiyê, &quot;mantiqa flû&quot; (''Fuzzy Logic'') tê bikaranîn ku li cihê tespîtên hişk ên wekê 0 û 1, nirxên di navbera wan de qebûl dike.&lt;ref&gt;Russell &amp; Norvig (2021, pp. 214, 255, 459); Scientific American (1999).&lt;/ref&gt;

=== Hizirkirina îhtimalî û modelên stokastîk ===
Ji bo biryardana di bin şert û mercên nediyarkirî de, rêbazên stokastîk û îhtimalî di JÇyê de roleke krîtîk dilîzin.&lt;ref&gt;Russell &amp; Norvig (2021, chpt. 12–18, 20); Poole, Mackworth &amp; Goebel (1998), pp. 345–395; Luger &amp; Stubblefield (2004), pp. 165–191, 333–381; Nilsson (1998), chpt. 19.&lt;/ref&gt; &quot;teoriya biryargirtinê&quot; (''Decision Theory'') pîvanên îhtimalî û teoriyên feydeyê digihîne hev ku ajen karibe çalakiya herî aqilmend hilbijêre.&lt;ref&gt;Russell &amp; Norvig (2021, chpt. 16–18); Poole, Mackworth &amp; Goebel (1998), pp. 381–394.&lt;/ref&gt;
* Torên ''bayesian'' (''bayesian networks''): Ev model peywendiyên sedem-encamî yên di navbera guhêrbaran de bi rêya grafan nîşan didin û algorîtmayên &quot;Encamgiriya Bayesian&quot; fêmkirina statîstîkî hêsan dikin.&lt;ref&gt;Russell &amp; Norvig (2021, sects. 12.5–12.6, 13.3–13.5, 14.3–14.5, 16.5, 20.2–20.3); Domingos (2015), chpt. 6, p. 210.&lt;/ref&gt; Algorîtmayên mîna Expectation-Maximization (EM) ji bo fêrbûna parameterên veşartî di van toran de tên bikaranîn.&lt;ref&gt;Russell &amp; Norvig (2021, chpt. 20); Poole, Mackworth &amp; Goebel (1998), pp. 424–433; Nilsson (1998), chpt. 20; Domingos (2015), p. 210.&lt;/ref&gt;
* Modelên demkî yên stokastîk: Ji bo şopandina guhertinên di nav demê de, &quot;modelên markov ên veşartî&quot; (''Hidden Markov Models'' - HMM), &quot;fîlterên kalman&quot; (''Kalman Filters'') û &quot;torên ''bayesian'' ên dînamîk&quot; (''Dynamic Bayesian Networks'') tên bikaranîn ku di warên mîna naskirina deng û şopandina robotan de bingehîn in.&lt;ref&gt;Russell &amp; Norvig (2021, chpt. 14, 17).&lt;/ref&gt;
* Teoriya nirxa agahiyê: Ev teorî alîkariya ajenan dike da ku hesab bikin ka dabeşkirina çavkaniyan ji bo bidestxistina agahiyên nû çiqasî guncan e.&lt;ref&gt;Russell &amp; Hooke (2021, sect. 16.6).&lt;/ref&gt;

== Fêrbûna makîneyê û torên demarî ==
[[Fêrbûna makîneyê]] (FM) şiyana pergalê ye ku bêyî bernamekirina eşkere, ji daneyan fêr bibe û klasîfîkasyonan bike.&lt;ref&gt;Russell &amp; Norvig (2021, chpt. 20); Ciaramella &amp; Ciaramella (2024).&lt;/ref&gt;

=== Klasîfîkerên statîstîkî ===
Di fêrbûna akademîk û pîşesazî de çend modelên serekî hain klasîfîker hene:
* Darên biryarê (''decision trees''): Ev model biryaran di şêwaza avahiyeke darê de dabeş dikin û fêmkirina wan ji bo mirovan pir hêsan e.&lt;ref&gt;Russell &amp; Norvig (2021, sect. 19.3); Domingos (2015), p. 88.&lt;/ref&gt;
* Klasîfîkerê ''naive nayes'': Model dema ku guhêrbar ji hev serbixwe bin, teoriyên îhtîmalî yên Bayesian bi kar tîne û di fîlterkirina e-peyaman de pir serkeftî ye.&lt;ref&gt;Russell &amp; Norvig (2021, sect. 12.6); Domingos (2015), p. 152.&lt;/ref&gt;
* Modelên ne-parametrîk (KNN û SVM): Algorîtmayên mîna K-Guharên Herî Nêzîk (''K-Nearest Neighbor'' - KNN) û Makîneyên Vector ên Piştgir (''Support Vector Machines'' - SVM) modelên pir bihêz in ku ji bo dabeşkirina daneyên piralî û ne-hêlî bi rêya metodên kernelê tên bikaranîn.&lt;ref&gt;Russell &amp; Norvig (2021, sect. 19.7); Domingos (2015), p. 88, 187.&lt;/ref&gt;

=== Torên demarî yên çêkirî û fêrbûna kûr (''Deep Learning'') ===
Bingeha torên demarî ji &quot;Perseptron&quot;an (pergalên dabeşkirina yek-tebeqeyî) dest pê kir lê bi derketina &quot;Torên Demarî yên Pêşveçûyî&quot; (''Feedforward Neural Networks'') û îspatkirina &quot;Teoriya Nêzîkbûna Gerdûnî&quot; (''Universal Approximation Theorem'') hate xurtkirin, ku diyar dike torên demarî yên pir-tebeqeyî dikarin her fonksiyoneke matematîkî ya berdewam hesab bikin.&lt;ref&gt;Russell &amp; Norvig (2021, chpt. 21, sect. 21.1, p. 752); Cybenko (1988); Hornik, Stinchcombe &amp; White (1989); Domingos (2015), chpt. 4.&lt;/ref&gt; Hesabkirina gradientan û nûkirina giraniyên tora demarî bi rêya algorîtmayên &quot;Paşvebelavbûn&quot; (''Backpropagation'') û cudahiya otomatîk pêk tê.&lt;ref&gt;Russell &amp; Norvig (2021, sect. 21.2); Luger &amp; Stubblefield (2004), pp. 467–474; Nilsson (1998), chpt. 3.3.&lt;/ref&gt;

&quot;[[Fêrbûna kûr]]&quot; (''Deep Learning'') şoreşeke mezin di JÇ'yê de da destpêkirin.&lt;ref&gt;Goodfellow, Bengio &amp; Courville (2016); Hinton et al. (2016); Schmidhuber (2015).&lt;/ref&gt; Di nav modelên herî navdar de ev hene:
* Torên demarî yên konvolusyonî (CNN): Ev tor ji bo pêvajokirina daneyên torî yên wekî wêneyan hatine sêwirandin û di dîtina bînerî de serkeftî ne.&lt;ref&gt;Russell &amp; Norvig (2021, sect. 21.3); Deng &amp; Yu (2014), pp. 199–200; Ciresan, Meier &amp; Schmidhuber (2012).&lt;/ref&gt;
* Torên demarî yên vegeriyayî (RNN): Ev model ji bo daneyên peyvepî (''sequential data'') mîna deng û nivîsê tên bikaranîn.&lt;ref&gt;Russell &amp; Norvig (2021, sect. 21.6); Sindhu, S &amp; Prakash (2020).&lt;/ref&gt;
* Modelên jeneratîf (Generative AI): Pergalên nûjen ên li ser bingehê [[Transformer (modela fêrbûna kûr)|transformeran]] dikarin naverokên mîna huner, muzîk û kodên bernamekirinê hilberînen.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;MIT News (2023); MIT Sloan (2023); Marmouyet (2023).&lt;/ref&gt;

== Qadên bikaranînê û jêre-qadên taybet ==

=== Pêvajoya zimanê xwezayî (NLP) û alîkarên kesane ===
Pêvajoya Zimanê Xwezayî (''Natural Language Processing'' - NLP) rûbirûyî pirsgirêkên mîna fêmkirina hevoksaziyê, watedariyê û wergerandinê dibe.&lt;ref&gt;Russell &amp; Norvig (2021, pp. 849–850, 856–858); Dickson (2022).&lt;/ref&gt; Modelên nûjen ên statîstîkî û fêrbûna kûr (mîna LLM) analîzkirina zimên gihandine asteke mîna mirovan.&lt;ref&gt;Russell &amp; Norvig (2021, chpt. 24); Cambria &amp; White (2014); Vincent (2019).&lt;/ref&gt; Alîkarên kesane yên wekî Siri û Alexa, û chatbotên pargîdaniyan ji bo bersivandina pirsên mişteriyan vê qadê bi kar tînin. Lê belê, ev model hîn jî pirsgirêka &quot;halusînasyonê&quot; (hilberandina agahiyên xelet) nîşan didin.&lt;ref&gt;Metz &amp; Weise (2025); Smith (2023).&lt;/ref&gt;

=== Bînera kompûterî (Computer Vision) ===
Ev qad derfetê dide makîneyan ku wêneyên dîtbarî û vîdyoyan analîz bikin.&lt;ref&gt;Russell &amp; Norvig (2021, chpt. 25); Nilsson (1998), chpt. 6.&lt;/ref&gt; Ji tespîtkirina rûyan û xwendina nivîsan heta şopandina tiştên diherikin (''object tracking'') bi saya modelên torên demarî pergalên bînerî di pîşesazî û bernameyên wekî Google Translate de cih girtine.&lt;ref&gt;Russell &amp; Norvig (2021, pp. 895–901); Challa et al. (2011).&lt;/ref&gt;

=== Robotîk û kontrola otomatîk ===
[[Robotîk]] teknolojiyên JÇ'yê bi pergalên mekanîkî re girêdide da ku robot karibin di cîhana fîzîkî de çalakiyan bikin, hawirdorê nas bikin û biryarên bilez bigirin.&lt;ref&gt;Russell &amp; Norvig (2021, pp. 931–938); MIT AIL (2014).&lt;/ref&gt;

=== Tendurustî û bijîşkî ===
Jîriya Çêkirî di bijîşkiyê de şoreşên gerdûnî pek tîne. Pergalên JÇ'yê di tespîtkirina nexweşiyan (medical diagnosis) û dîtina rêçikên dermanan de alîkariyeke mezin didin bijîşkan. Pergalên mîna [[AlphaFold]] karîbûn strukturên sê-alî yên proteînan bi awayekî pir rast tespît bikin, ku ev yek di dîroka [[biyolojî]]yê de destpêka serdemeke nû ye.&lt;ref&gt;Jumper et al. (2021).&lt;/ref&gt; Her wiha, JÇ îro ji bo dîtina polên nû yên [[antîbiyotîk]]an li dijî bakteriyên berxwedêr,&lt;ref&gt;&quot;AI discovers new class of antibiotics...&quot;, New Scientist (2023).&lt;/ref&gt; û lezandina dîzayna dermanan ji bo [[nexweşiya Parkinsonê]] di asta deh qatî de tê bikaranîn.&lt;ref&gt;University of Cambridge (2024); Horne et al. (2024).&lt;/ref&gt;

=== Darayî (Finance) ===
Bank û saziyên aborî Jîriya Çêkirî bi kar tînin da ku tevgerên sextekariyê (''fraud detection'') tespît bikin, rîskên bazaran bipivin û di asta herî bilind û rast de biryarên darayî û xebatên bazirganiyê birêve bibin.

=== Xweşî, huner û medyaya afirîner ===
Di lîstikên vîdyoyê de JÇ tê bikaranîn da ku karakterên aqilmend (NPC) werin çêkirin ku li gorî tevgerên [[lîstikvan]] çîrok û stratejiyan biguherînin. Her wiha, bi saya modelên nûjen ên &quot;Jîriya Çêkirî ya Afirîner&quot; (mîna modela Sora ya OpenAI), êdî pergal dikarin tenê ji nivîsekê vîdyo, wêne, muzîk û kodên sepanan ên nûjen sêwirînin û ava bikin.&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;

=== Kompûtergeriya hestiyarî (Affective Computing) ===
Ev jêre-qad li ser fêmkirin, şirovekirin û teqlîdkirina hestên mirovan ji aliyê komputeran ve dixebite.&lt;ref&gt;Thro (1993); Edelson (1991); Tao &amp; Tan (2005); Scassellati (2002).&lt;/ref&gt; Bi saya vê teknolojiyê, chatbot an jî pergalên parasitnê dikarin ji deng an reftarên rûyê mirov rewşa wî ya psîkolojîk tespît bikin.&lt;ref&gt;Waddell (2018); Poria et al. (2017).&lt;/ref&gt;

== Jîriya çêkirî ya giştî (AGI) û rexneya pisporbûna zêde ==
Gelek lêkolînerên pêşeng hişyarî dane ku pergalên JÇ'yê yên nûjen tenê li ser karekî taybet (''Narrow AI'') serkeftî ne û ev pisporbûna zêde rê li ber gihîştina Jîriya Çêkirî ya Giştî (AGI) digire.&lt;ref&gt;Nilsson (1995); McCarthy (2007); Beal &amp; Winston (2009).&lt;/ref&gt; Projeyên AGI'yê hewl didin pergalên gerdûnî yên mîna hişê mirov ava bikin ku bikaribin di her qadê de serbixwe fêr bibin û bifikirin.&lt;ref&gt;Russell &amp; Norvig (2021, pp. 32–33, 1020–1021); Pennachin &amp; Goertzel (2007).&lt;/ref&gt;

== Etîk û ewlehiya jîriya çêkirî ==
Bi pêşveçûna bilez a pergalên JÇ'yê re, pirsên etîkî û ewlehiyê bûne mijarên herî giring ên cîhana teknolojiyê. Metirsiyên mîna nepeniya daneyan (''data privacy''), alîgiriya algorîtmayî (''algorithmic bias''), [[Bandora jîriya çêkirî di kargehan de|windakirina karan ji ber otomasyonê]] û rîskên ewlehiyê yên modelên serbixwe, îro di asta navneteweyî de tên nîqaşkirin û ji bo wan qanûnên nû tên sêwirandin.&lt;ref&gt;Russell &amp; Norvig (2021, chpt. 28); Bostrom (2014).&lt;/ref&gt;

== Binêre ==
* [[Fêrbûna makîneyê]]
* [[Fêrbûna kûr]]
* [[Bandora jîriya çêkirî di kargehan de]]
* [[Zanistên komputerê]]
* [[Tora demarî ya çêkirî]]


== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
* [https://commons.wikimedia.org Rûpela Wikimedia Commons]

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Jîriya çêkirî| ]]
[[Kategorî:Sîbernetîk]]
[[Kategorî:Zanistên formal]]</text>
      <sha1>a77niq89mbty57spknoa17msl0wxsce</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2093149</id>
      <parentid>2093145</parentid>
      <timestamp>2026-09-07T21:24:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* Binêre */</comment>
      <origin>2093149</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18681" sha1="jrmou8wyd7lgcjs6jnwdnvr2p0vm1ia" xml:space="preserve">{{Agahîdanka giştî
| sernav             = Jîriya Çêkirî
| wêne               = 
| jêrebar            = Sêwirana hunerî ya ku nûnertiya torên demarî û hişê dîjîtal dike.
}}
'''Jîriya çêkirî''', '''jîriya destkarî''' an jî '''jîriya destkird''' bi kurtasiya kurdî ('''JÇ''') (bi [[Zimanê inglîzî|îngilîzî]]: ''Artificial Intelligence'' (AI)), qadeke [[Zanistên komputerê|zanistiya xêvjimêrê]] û teknolojiyeke pêşkeftî ye ku pergalên makîneyî bi taybetmendiyên zîrek û ramanî yên mîna mirovan ava dike.&lt;ref&gt;Russell &amp; Norvig (2021), pp. 1–4.&lt;/ref&gt; Di wateya xwe ya bingehîn de, JÇ pergaleke xêvjimêrê ye ku dikare fêr bibe, sedeman derxîne, pirsgirêkan çareser bike, bifikire û di astên curbecur de biryaran bide.&lt;ref&gt;&quot;Artificial Intelligence (AI): What Is AI and How Does It Work?&quot;. Built In. Retrieved 30 October 2023.&lt;/ref&gt; Îro jîriya çêkirî di gelek qadên wekê akademî, aborî, pîşesazî, tendurustî, endezyarî û têkiliyên mirovî de şoreşên mezin pêk tîne. Pergalên rojane yên wekî [[Google Translate]] an jî [[Siri]] mînakên herî berbiçav ên vê teknolojiyê ne.

Lêkolînên li ser vê qadê bi giranî li ser afirandina &quot;ajenên maqûl&quot; (''rational agents'') disekinin; ev ajen pergalên wisa ne ku hawirdora xwe fêm dikin û ji bo gihîştina armancên xwe kiryarên herî serkeftî hildibijêrin.&lt;ref&gt;Russell &amp; Norvig (2021, §1.2).&lt;/ref&gt; Di salên dawî de, bi pêşveçûna modelên zimanî yên mezin û pergalên afirîner re, sînorên [[Jîriya Çêkirî ya Giştî|jîriya çêkirî ya giştî]] (AGI - ''Artificial General Intelligence'') ku armanc dike bigihîje asta aqilê mirovî yê giştî, di nava pêşdebir û pargîdaniyên mezin ên teknolojiyê de bûye mijareke germ a nîqaşê.&lt;ref&gt;&quot;Tech companies want to build artificial general intelligence. But who decides when AGI is attained?&quot;. AP News. 4 April 2024. Retrieved 20 May 2025.&lt;/ref&gt;

== Dîrok ==

=== Kokên felsefî û teorîk ===
Fikra otomatîkkirina hiş an ramanên mirovî xwedan dîrokek pir kevn e. Di sala 1748an de, fîlozofê fransî [[Julien Offray de La Mettrie]] di pirtûka xwe ya navdar *L'Homme Machine* (Mirov-Makîne) de diyar kiriye ku laş û hişê mirovî wekê makîneyeke tevlihev dixebite. Her wiha, zanyarê navdar [[Pierre-Simon Laplace]] bi teoriya xwe ya bi navê &quot;Demona Laplace&quot; (''Laplace's Demon'') cîhanê wekê pergaleke mekanîkî ya mîna saetê pênase kiriye; li gorî vê xeyalê, heke hemî qanûnên fizîkî werin zanîn, paşeroj û pêşeroj dikarin wekê makîneyekê werin hesabkirin.

=== Serdemên destpêkê û konferansa Dartmouth (1956) ===
Herçend gotûbêjên li ser makîneyên ramanwer hîn di salên 1950î de hebûn,&lt;ref&gt;Grant &amp; Lardner (1952).&lt;/ref&gt; [[Konferansa Dartmouth]] di sala 1956an de wekî destpêka fermî ya pênaseya &quot;Artificial Intelligence&quot; hate qebûlkirin.&lt;ref&gt;Russell &amp; Norvig (2021, p. 18).&lt;/ref&gt; Di vê konferansê de yekem bernameyên aqilmend hatin pêşxistin ku dikaribûn pirsgirêkên algorîtmayî çareser bikin û di lîstika damayê (''checkers'') de bi ser bikevin. Piştî vê serdemê, saziyên mezin ên wekî Wezareta Parastinê ya Dewletên Yekbûyî fonên mezin dan lêkolînan. JÇ di nav demê de du caran di nav &quot;Zivistanên JÇ&quot; (serdemên qutkirina fonên darayî) re derbas bû lê her carê bi hêztir vegeriya.&lt;ref&gt;Russell &amp; Norvig (2021, pp. 21–24).&lt;/ref&gt;

=== Serkeftinên mezin (1990 - 2011) ===
Di salên 1990î û destpêka sala 2000an de, bi saya zêdebûna leza hardware û hêza kompûteran, qadên wekê &quot;kanzavaniya daneyan&quot; (''data mining'') û teşxîsa bijîşkî (''medical diagnosis'') pir pêş ketine. Di vê serdemê de du bûyerên girîng ketin dîroka teknolojiyê:
* Di sala 1997an de, super-kompûtera IBMê ya bi navê [[Deep Blue]], şahsuwarê şetrencê yê cîhanî [[Garry Kasparov]] têk biriye. Ev cara yekem bû ku makîneyek di lîstikeke stratejîk a giran de li dijî mirovekî bi ser ketibû.
* Di sala 2011an de, bernameya [[IBM Watson]] di lîstika televîzyonî ya naskirî *Jeopardy!* de şampiyonên herî baş (Brad Rutter û Ken Jennings) bi ser ket û nîşan daye ku AI dikare zimanê xwezayî û pirsên zanistî yên tevlihev fêm bike.

Di salên dawî de zimanên bernamekirinê yên nû û bi taybetî ji bo JÇyê (mîna zimanê Mojo) hatine sêwirandin.&lt;ref&gt;Thomason (2024); Wodecki (2023).&lt;/ref&gt; Her wiha mezinbûna pîşesaziya hardware di bin navê &quot;Qanûna Huang&quot; (''Huang's Law'' - ku diyar dike performansa çîpên JÇyê di nav salekê de ji sedî dused zêdetir dibe û pêşveçûna performansa makîneyan pir bi lez e.&lt;ref&gt;Mims (2020/2025).&lt;/ref&gt;

== Armanc û pirsgirêkên serekê yên lêkolînê ==
Qada jîriya çêkirî ji bo ku bikaribe raman û reftarên aqilmend bide makîneyan, li ser çend pirsgirêk û jêre-armancên bingehîn dabeş dibe.

=== Algorîtmayên lêgerînê û cihê rewşê (State Space Search) ===
Çareserkirina pirsgirêkan di JÇyê de pir caran wekê lêgerîna di nav &quot;cihê rewşê&quot; (''state space'') de tê dîtin ku tê de her rewşek rewşek matematîkî ya pirsgirêkê nîşan dide.&lt;ref&gt;Russell &amp; Norvig (2021, chpt. 3).&lt;/ref&gt; Ev algorîtm dabeşî du beşên sereke dibin:
* Lêgerînên bêagahî (Uninformed Searches): Algorîtmayên wekî &quot;Lêgerîna Pêşîn a Berfireh&quot; (''Breadth-First Search'' - BFS) û &quot;Lêgerîna Pêşîn a Kûr&quot; (''Depth-First Search'' - DFS) bêyî ku zanibin ka kîjan rê herî nêzîkî armancê ye, hemû rêyan diceribînin.&lt;ref&gt;Russell &amp; Norvig (2021, sect. 3.4); Poole, Mackworth &amp; Goebel (1998), pp. 113–132; Luger &amp; Stubblefield (2004), pp. 79–121; Nilsson (1998), chpt. 8.&lt;/ref&gt;
* Lêgerînên hîwrestîk an biagahî (Informed/Heuristic Searches): Ev algorîtm (mîna Greedy Best-First û algorîtmaya navdar a ''A''*) agahiyên zildayî (''heuristics'') bi kar tînin da ku nêzîkbûna ber bi armancê ve hesab bikin û tenê rêyên herî guncan hilbijêrin, ku ev yek lêçûna hesabkirinê pir kêm dike.&lt;ref&gt;Russell &amp; Norvig (2021, sect. 3.5); Poole, Mackworth &amp; Goebel (1998), pp. 132–147; Poole &amp; Mackworth (2017, sect. 3.6); Luger &amp; Stubblefield (2004), pp. 133–150.&lt;/ref&gt;

Ji bo pirsgirêkên ku tê de rûbirûbûna li dijî dijberan heye (wekî lîstikên stratejîk), algorîtmayên &quot;Lêgerîna Dijberî&quot; (''Adversarial Search'') mîna minimax û birîna alpha-beta tên bikaranîn.&lt;ref&gt;Russell &amp; Norvig (2021, chpt. 5).&lt;/ref&gt; Her wiha, di hawirdorên pir tevlihev de, ji bo dîtina rewşa herî çêtir (''global optimum''), rêbazên &quot;Lêgerîna Herêmî&quot; (''Local/Optimization Search'') û algorîtmayên perwerdekirina torên demarî girîng in.&lt;ref&gt;Russell &amp; Norvig (2021, chpt. 4); Singh Chauhan (2020).&lt;/ref&gt; Algorîtmayên genetîk û &quot;Kompûtergeriya Pêşveçûnî&quot; (''Evolutionary Computation'') li ser bingeha hilbijartina xwezayî xebatên xwe dimeşînin da ku çareseriyên herî serkeftî hilberînin.&lt;ref&gt;Russell &amp; Norvig (2021, sect. 4.1.2); Merkle &amp; Middendorf (2013).&lt;/ref&gt;

=== Mantiq, encamyarî û endezyariya zanînê ===
[[Mantiq]] bingeha rasyonel a herî kevn a jîriya çêkirî ya giştî ye.&lt;ref&gt;Russell &amp; Norvig (2021, chpts. 6–9); Luger &amp; Stubblefield (2004), pp. 35–77; Nilsson (1998), chpt. 13–16.&lt;/ref&gt; Pergalên JÇyê zanyariyan bi rêya pergalên mantiqî yên wekê &quot;mantiqa pêşniyarî&quot; (''Propositional Logic'') û &quot;mantiqa rêza yekem&quot; (''First-Order Logic'') nîşan didin ku ev pergal dihêlin wekhevî û têkiliyên tiştan bi awayekê matematîkî werin pênasekirin.&lt;ref&gt;Russell &amp; Norvig (2021, chpt. 6, 7); Luger &amp; Stubblefield (2004), pp. 45–62; Nilsson (1998), chpt. 13, 15.&lt;/ref&gt;

&quot;Encamgiriya mantiqî&quot; (''Logical Inference'') wekê pêvajoyeke lêgerînê tê birêvebirin ku tê de pergal ji rênîşanderên heyî encamên nû derdixe.&lt;ref&gt;Russell &amp; Norvig (2021, chpt. 10, sects. 9.3, 9.4); Poole, Mackworth &amp; Goebel (1998), pp. 46–52; Luger &amp; Stubblefield (2004), pp. 62–73; Nilsson (1998), chpt. 4.2, 7.2.&lt;/ref&gt; Rêbazên mîna &quot;çareserî û yekbûnê&quot; (''Resolution and Unification'') bingehê zimanên bernamekirina mantiqî yên wekî [[Prolog]] ava dikin.&lt;ref&gt;Russell &amp; Norvig (2021, sections 7.5.2, 9.2, 9.5); Warren, Pereira &amp; Pereira (1977).&lt;/ref&gt; Ji bo rûbirûbûna rastiyên ne diyar û pileyên rastiyê, &quot;mantiqa flû&quot; (''Fuzzy Logic'') tê bikaranîn ku li cihê tespîtên hişk ên wekê 0 û 1, nirxên di navbera wan de qebûl dike.&lt;ref&gt;Russell &amp; Norvig (2021, pp. 214, 255, 459); Scientific American (1999).&lt;/ref&gt;

=== Hizirkirina îhtimalî û modelên stokastîk ===
Ji bo biryardana di bin şert û mercên nediyarkirî de, rêbazên stokastîk û îhtimalî di JÇyê de roleke krîtîk dilîzin.&lt;ref&gt;Russell &amp; Norvig (2021, chpt. 12–18, 20); Poole, Mackworth &amp; Goebel (1998), pp. 345–395; Luger &amp; Stubblefield (2004), pp. 165–191, 333–381; Nilsson (1998), chpt. 19.&lt;/ref&gt; &quot;teoriya biryargirtinê&quot; (''Decision Theory'') pîvanên îhtimalî û teoriyên feydeyê digihîne hev ku ajen karibe çalakiya herî aqilmend hilbijêre.&lt;ref&gt;Russell &amp; Norvig (2021, chpt. 16–18); Poole, Mackworth &amp; Goebel (1998), pp. 381–394.&lt;/ref&gt;
* Torên ''bayesian'' (''bayesian networks''): Ev model peywendiyên sedem-encamî yên di navbera guhêrbaran de bi rêya grafan nîşan didin û algorîtmayên &quot;Encamgiriya Bayesian&quot; fêmkirina statîstîkî hêsan dikin.&lt;ref&gt;Russell &amp; Norvig (2021, sects. 12.5–12.6, 13.3–13.5, 14.3–14.5, 16.5, 20.2–20.3); Domingos (2015), chpt. 6, p. 210.&lt;/ref&gt; Algorîtmayên mîna Expectation-Maximization (EM) ji bo fêrbûna parameterên veşartî di van toran de tên bikaranîn.&lt;ref&gt;Russell &amp; Norvig (2021, chpt. 20); Poole, Mackworth &amp; Goebel (1998), pp. 424–433; Nilsson (1998), chpt. 20; Domingos (2015), p. 210.&lt;/ref&gt;
* Modelên demkî yên stokastîk: Ji bo şopandina guhertinên di nav demê de, &quot;modelên markov ên veşartî&quot; (''Hidden Markov Models'' - HMM), &quot;fîlterên kalman&quot; (''Kalman Filters'') û &quot;torên ''bayesian'' ên dînamîk&quot; (''Dynamic Bayesian Networks'') tên bikaranîn ku di warên mîna naskirina deng û şopandina robotan de bingehîn in.&lt;ref&gt;Russell &amp; Norvig (2021, chpt. 14, 17).&lt;/ref&gt;
* Teoriya nirxa agahiyê: Ev teorî alîkariya ajenan dike da ku hesab bikin ka dabeşkirina çavkaniyan ji bo bidestxistina agahiyên nû çiqasî guncan e.&lt;ref&gt;Russell &amp; Hooke (2021, sect. 16.6).&lt;/ref&gt;

== Fêrbûna makîneyê û torên demarî ==
[[Fêrbûna makîneyê]] (FM) şiyana pergalê ye ku bêyî bernamekirina eşkere, ji daneyan fêr bibe û klasîfîkasyonan bike.&lt;ref&gt;Russell &amp; Norvig (2021, chpt. 20); Ciaramella &amp; Ciaramella (2024).&lt;/ref&gt;

=== Klasîfîkerên statîstîkî ===
Di fêrbûna akademîk û pîşesazî de çend modelên serekî hain klasîfîker hene:
* Darên biryarê (''decision trees''): Ev model biryaran di şêwaza avahiyeke darê de dabeş dikin û fêmkirina wan ji bo mirovan pir hêsan e.&lt;ref&gt;Russell &amp; Norvig (2021, sect. 19.3); Domingos (2015), p. 88.&lt;/ref&gt;
* Klasîfîkerê ''naive nayes'': Model dema ku guhêrbar ji hev serbixwe bin, teoriyên îhtîmalî yên Bayesian bi kar tîne û di fîlterkirina e-peyaman de pir serkeftî ye.&lt;ref&gt;Russell &amp; Norvig (2021, sect. 12.6); Domingos (2015), p. 152.&lt;/ref&gt;
* Modelên ne-parametrîk (KNN û SVM): Algorîtmayên mîna K-Guharên Herî Nêzîk (''K-Nearest Neighbor'' - KNN) û Makîneyên Vector ên Piştgir (''Support Vector Machines'' - SVM) modelên pir bihêz in ku ji bo dabeşkirina daneyên piralî û ne-hêlî bi rêya metodên kernelê tên bikaranîn.&lt;ref&gt;Russell &amp; Norvig (2021, sect. 19.7); Domingos (2015), p. 88, 187.&lt;/ref&gt;

=== Torên demarî yên çêkirî û fêrbûna kûr (''Deep Learning'') ===
Bingeha torên demarî ji &quot;Perseptron&quot;an (pergalên dabeşkirina yek-tebeqeyî) dest pê kir lê bi derketina &quot;Torên Demarî yên Pêşveçûyî&quot; (''Feedforward Neural Networks'') û îspatkirina &quot;Teoriya Nêzîkbûna Gerdûnî&quot; (''Universal Approximation Theorem'') hate xurtkirin, ku diyar dike torên demarî yên pir-tebeqeyî dikarin her fonksiyoneke matematîkî ya berdewam hesab bikin.&lt;ref&gt;Russell &amp; Norvig (2021, chpt. 21, sect. 21.1, p. 752); Cybenko (1988); Hornik, Stinchcombe &amp; White (1989); Domingos (2015), chpt. 4.&lt;/ref&gt; Hesabkirina gradientan û nûkirina giraniyên tora demarî bi rêya algorîtmayên &quot;Paşvebelavbûn&quot; (''Backpropagation'') û cudahiya otomatîk pêk tê.&lt;ref&gt;Russell &amp; Norvig (2021, sect. 21.2); Luger &amp; Stubblefield (2004), pp. 467–474; Nilsson (1998), chpt. 3.3.&lt;/ref&gt;

&quot;[[Fêrbûna kûr]]&quot; (''Deep Learning'') şoreşeke mezin di JÇ'yê de da destpêkirin.&lt;ref&gt;Goodfellow, Bengio &amp; Courville (2016); Hinton et al. (2016); Schmidhuber (2015).&lt;/ref&gt; Di nav modelên herî navdar de ev hene:
* Torên demarî yên konvolusyonî (CNN): Ev tor ji bo pêvajokirina daneyên torî yên wekî wêneyan hatine sêwirandin û di dîtina bînerî de serkeftî ne.&lt;ref&gt;Russell &amp; Norvig (2021, sect. 21.3); Deng &amp; Yu (2014), pp. 199–200; Ciresan, Meier &amp; Schmidhuber (2012).&lt;/ref&gt;
* Torên demarî yên vegeriyayî (RNN): Ev model ji bo daneyên peyvepî (''sequential data'') mîna deng û nivîsê tên bikaranîn.&lt;ref&gt;Russell &amp; Norvig (2021, sect. 21.6); Sindhu, S &amp; Prakash (2020).&lt;/ref&gt;
* Modelên jeneratîf (Generative AI): Pergalên nûjen ên li ser bingehê [[Transformer (modela fêrbûna kûr)|transformeran]] dikarin naverokên mîna huner, muzîk û kodên bernamekirinê hilberînen.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;MIT News (2023); MIT Sloan (2023); Marmouyet (2023).&lt;/ref&gt;

== Qadên bikaranînê û jêre-qadên taybet ==

=== Pêvajoya zimanê xwezayî (NLP) û alîkarên kesane ===
Pêvajoya Zimanê Xwezayî (''Natural Language Processing'' - NLP) rûbirûyî pirsgirêkên mîna fêmkirina hevoksaziyê, watedariyê û wergerandinê dibe.&lt;ref&gt;Russell &amp; Norvig (2021, pp. 849–850, 856–858); Dickson (2022).&lt;/ref&gt; Modelên nûjen ên statîstîkî û fêrbûna kûr (mîna LLM) analîzkirina zimên gihandine asteke mîna mirovan.&lt;ref&gt;Russell &amp; Norvig (2021, chpt. 24); Cambria &amp; White (2014); Vincent (2019).&lt;/ref&gt; Alîkarên kesane yên wekî Siri û Alexa, û chatbotên pargîdaniyan ji bo bersivandina pirsên mişteriyan vê qadê bi kar tînin. Lê belê, ev model hîn jî pirsgirêka &quot;halusînasyonê&quot; (hilberandina agahiyên xelet) nîşan didin.&lt;ref&gt;Metz &amp; Weise (2025); Smith (2023).&lt;/ref&gt;

=== Bînera kompûterî (Computer Vision) ===
Ev qad derfetê dide makîneyan ku wêneyên dîtbarî û vîdyoyan analîz bikin.&lt;ref&gt;Russell &amp; Norvig (2021, chpt. 25); Nilsson (1998), chpt. 6.&lt;/ref&gt; Ji tespîtkirina rûyan û xwendina nivîsan heta şopandina tiştên diherikin (''object tracking'') bi saya modelên torên demarî pergalên bînerî di pîşesazî û bernameyên wekî Google Translate de cih girtine.&lt;ref&gt;Russell &amp; Norvig (2021, pp. 895–901); Challa et al. (2011).&lt;/ref&gt;

=== Robotîk û kontrola otomatîk ===
[[Robotîk]] teknolojiyên JÇ'yê bi pergalên mekanîkî re girêdide da ku robot karibin di cîhana fîzîkî de çalakiyan bikin, hawirdorê nas bikin û biryarên bilez bigirin.&lt;ref&gt;Russell &amp; Norvig (2021, pp. 931–938); MIT AIL (2014).&lt;/ref&gt;

=== Tendurustî û bijîşkî ===
Jîriya Çêkirî di bijîşkiyê de şoreşên gerdûnî pek tîne. Pergalên JÇ'yê di tespîtkirina nexweşiyan (medical diagnosis) û dîtina rêçikên dermanan de alîkariyeke mezin didin bijîşkan. Pergalên mîna [[AlphaFold]] karîbûn strukturên sê-alî yên proteînan bi awayekî pir rast tespît bikin, ku ev yek di dîroka [[biyolojî]]yê de destpêka serdemeke nû ye.&lt;ref&gt;Jumper et al. (2021).&lt;/ref&gt; Her wiha, JÇ îro ji bo dîtina polên nû yên [[antîbiyotîk]]an li dijî bakteriyên berxwedêr,&lt;ref&gt;&quot;AI discovers new class of antibiotics...&quot;, New Scientist (2023).&lt;/ref&gt; û lezandina dîzayna dermanan ji bo [[nexweşiya Parkinsonê]] di asta deh qatî de tê bikaranîn.&lt;ref&gt;University of Cambridge (2024); Horne et al. (2024).&lt;/ref&gt;

=== Darayî (Finance) ===
Bank û saziyên aborî Jîriya Çêkirî bi kar tînin da ku tevgerên sextekariyê (''fraud detection'') tespît bikin, rîskên bazaran bipivin û di asta herî bilind û rast de biryarên darayî û xebatên bazirganiyê birêve bibin.

=== Xweşî, huner û medyaya afirîner ===
Di lîstikên vîdyoyê de JÇ tê bikaranîn da ku karakterên aqilmend (NPC) werin çêkirin ku li gorî tevgerên [[lîstikvan]] çîrok û stratejiyan biguherînin. Her wiha, bi saya modelên nûjen ên &quot;Jîriya Çêkirî ya Afirîner&quot; (mîna modela Sora ya OpenAI), êdî pergal dikarin tenê ji nivîsekê vîdyo, wêne, muzîk û kodên sepanan ên nûjen sêwirînin û ava bikin.&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;

=== Kompûtergeriya hestiyarî (Affective Computing) ===
Ev jêre-qad li ser fêmkirin, şirovekirin û teqlîdkirina hestên mirovan ji aliyê komputeran ve dixebite.&lt;ref&gt;Thro (1993); Edelson (1991); Tao &amp; Tan (2005); Scassellati (2002).&lt;/ref&gt; Bi saya vê teknolojiyê, chatbot an jî pergalên parasitnê dikarin ji deng an reftarên rûyê mirov rewşa wî ya psîkolojîk tespît bikin.&lt;ref&gt;Waddell (2018); Poria et al. (2017).&lt;/ref&gt;

== Jîriya çêkirî ya giştî (AGI) û rexneya pisporbûna zêde ==
Gelek lêkolînerên pêşeng hişyarî dane ku pergalên JÇ'yê yên nûjen tenê li ser karekî taybet (''Narrow AI'') serkeftî ne û ev pisporbûna zêde rê li ber gihîştina Jîriya Çêkirî ya Giştî (AGI) digire.&lt;ref&gt;Nilsson (1995); McCarthy (2007); Beal &amp; Winston (2009).&lt;/ref&gt; Projeyên AGI'yê hewl didin pergalên gerdûnî yên mîna hişê mirov ava bikin ku bikaribin di her qadê de serbixwe fêr bibin û bifikirin.&lt;ref&gt;Russell &amp; Norvig (2021, pp. 32–33, 1020–1021); Pennachin &amp; Goertzel (2007).&lt;/ref&gt;

== Etîk û ewlehiya jîriya çêkirî ==
Bi pêşveçûna bilez a pergalên JÇ'yê re, pirsên etîkî û ewlehiyê bûne mijarên herî giring ên cîhana teknolojiyê. Metirsiyên mîna nepeniya daneyan (''data privacy''), alîgiriya algorîtmayî (''algorithmic bias''), [[Bandora jîriya çêkirî di kargehan de|windakirina karan ji ber otomasyonê]] û rîskên ewlehiyê yên modelên serbixwe, îro di asta navneteweyî de tên nîqaşkirin û ji bo wan qanûnên nû tên sêwirandin.&lt;ref&gt;Russell &amp; Norvig (2021, chpt. 28); Bostrom (2014).&lt;/ref&gt;

== Binêre ==
* [[Fêrbûna makîneyê]]
* [[Fêrbûna kûr]]
* [[Bandora jîriya çêkirî di kargehan de]]
* [[Kompûternasî|Zanistên komputerê]]
* [[Tora demarî ya çêkirî]]


== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
* [https://commons.wikimedia.org Rûpela Wikimedia Commons]

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Jîriya çêkirî| ]]
[[Kategorî:Sîbernetîk]]
[[Kategorî:Zanistên formal]]</text>
      <sha1>jrmou8wyd7lgcjs6jnwdnvr2p0vm1ia</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2093150</id>
      <parentid>2093149</parentid>
      <timestamp>2026-09-07T21:24:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2093150</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18680" sha1="mmgdpqr1uqmwrvu7stzklu1uur27q7t" xml:space="preserve">{{Agahîdanka giştî
| sernav             = Jîriya Çêkirî
| wêne               = 
| jêrebar            = Sêwirana hunerî ya ku nûnertiya torên demarî û hişê dîjîtal dike.
}}
'''Jîriya çêkirî''', '''jîriya destkarî''' an jî '''jîriya destkird''' bi kurtasiya kurdî ('''JÇ''') (bi [[Zimanê inglîzî|îngilîzî]]: ''Artificial Intelligence'' (AI)), qadeke [[Zanistên komputerê|zanistiya xêvjimêrê]] û teknolojiyeke pêşkeftî ye ku pergalên makîneyî bi taybetmendiyên zîrek û ramanî yên mîna mirovan ava dike.&lt;ref&gt;Russell &amp; Norvig (2021), pp. 1–4.&lt;/ref&gt; Di wateya xwe ya bingehîn de, JÇ pergaleke xêvjimêrê ye ku dikare fêr bibe, sedeman derxîne, pirsgirêkan çareser bike, bifikire û di astên curbecur de biryaran bide.&lt;ref&gt;&quot;Artificial Intelligence (AI): What Is AI and How Does It Work?&quot;. Built In. Retrieved 30 October 2023.&lt;/ref&gt; Îro jîriya çêkirî di gelek qadên wekê akademî, aborî, pîşesazî, tendurustî, endezyarî û têkiliyên mirovî de şoreşên mezin pêk tîne. Pergalên rojane yên wekî [[Google Translate]] an jî [[Siri]] mînakên herî berbiçav ên vê teknolojiyê ne.

Lêkolînên li ser vê qadê bi giranî li ser afirandina &quot;ajenên maqûl&quot; (''rational agents'') disekinin; ev ajen pergalên wisa ne ku hawirdora xwe fêm dikin û ji bo gihîştina armancên xwe kiryarên herî serkeftî hildibijêrin.&lt;ref&gt;Russell &amp; Norvig (2021, §1.2).&lt;/ref&gt; Di salên dawî de, bi pêşveçûna modelên zimanî yên mezin û pergalên afirîner re, sînorên [[Jîriya Çêkirî ya Giştî|jîriya çêkirî ya giştî]] (AGI - ''Artificial General Intelligence'') ku armanc dike bigihîje asta aqilê mirovî yê giştî, di nava pêşdebir û pargîdaniyên mezin ên teknolojiyê de bûye mijareke germ a nîqaşê.&lt;ref&gt;&quot;Tech companies want to build artificial general intelligence. But who decides when AGI is attained?&quot;. AP News. 4 April 2024. Retrieved 20 May 2025.&lt;/ref&gt;

== Dîrok ==

=== Kokên felsefî û teorîk ===
Fikra otomatîkkirina hiş an ramanên mirovî xwedan dîrokek pir kevn e. Di sala 1748an de, fîlozofê fransî [[Julien Offray de La Mettrie]] di pirtûka xwe ya navdar *L'Homme Machine* (Mirov-Makîne) de diyar kiriye ku laş û hişê mirovî wekê makîneyeke tevlihev dixebite. Her wiha, zanyarê navdar [[Pierre-Simon Laplace]] bi teoriya xwe ya bi navê &quot;Demona Laplace&quot; (''Laplace's Demon'') cîhanê wekê pergaleke mekanîkî ya mîna saetê pênase kiriye; li gorî vê xeyalê, heke hemî qanûnên fizîkî werin zanîn, paşeroj û pêşeroj dikarin wekê makîneyekê werin hesabkirin.

=== Serdemên destpêkê û konferansa Dartmouth (1956) ===
Herçend gotûbêjên li ser makîneyên ramanwer hîn di salên 1950î de hebûn,&lt;ref&gt;Grant &amp; Lardner (1952).&lt;/ref&gt; [[Konferansa Dartmouth]] di sala 1956an de wekî destpêka fermî ya pênaseya &quot;Artificial Intelligence&quot; hate qebûlkirin.&lt;ref&gt;Russell &amp; Norvig (2021, p. 18).&lt;/ref&gt; Di vê konferansê de yekem bernameyên aqilmend hatin pêşxistin ku dikaribûn pirsgirêkên algorîtmayî çareser bikin û di lîstika damayê (''checkers'') de bi ser bikevin. Piştî vê serdemê, saziyên mezin ên wekî Wezareta Parastinê ya Dewletên Yekbûyî fonên mezin dan lêkolînan. JÇ di nav demê de du caran di nav &quot;Zivistanên JÇ&quot; (serdemên qutkirina fonên darayî) re derbas bû lê her carê bi hêztir vegeriya.&lt;ref&gt;Russell &amp; Norvig (2021, pp. 21–24).&lt;/ref&gt;

=== Serkeftinên mezin (1990 - 2011) ===
Di salên 1990î û destpêka sala 2000an de, bi saya zêdebûna leza hardware û hêza kompûteran, qadên wekê &quot;kanzavaniya daneyan&quot; (''data mining'') û teşxîsa bijîşkî (''medical diagnosis'') pir pêş ketine. Di vê serdemê de du bûyerên girîng ketin dîroka teknolojiyê:
* Di sala 1997an de, super-kompûtera IBMê ya bi navê [[Deep Blue]], şahsuwarê şetrencê yê cîhanî [[Garry Kasparov]] têk biriye. Ev cara yekem bû ku makîneyek di lîstikeke stratejîk a giran de li dijî mirovekî bi ser ketibû.
* Di sala 2011an de, bernameya [[IBM Watson]] di lîstika televîzyonî ya naskirî *Jeopardy!* de şampiyonên herî baş (Brad Rutter û Ken Jennings) bi ser ket û nîşan daye ku AI dikare zimanê xwezayî û pirsên zanistî yên tevlihev fêm bike.

Di salên dawî de zimanên bernamekirinê yên nû û bi taybetî ji bo JÇyê (mîna zimanê Mojo) hatine sêwirandin.&lt;ref&gt;Thomason (2024); Wodecki (2023).&lt;/ref&gt; Her wiha mezinbûna pîşesaziya hardware di bin navê &quot;Qanûna Huang&quot; (''Huang's Law'' - ku diyar dike performansa çîpên JÇyê di nav salekê de ji sedî dused zêdetir dibe û pêşveçûna performansa makîneyan pir bi lez e.&lt;ref&gt;Mims (2020/2025).&lt;/ref&gt;

== Armanc û pirsgirêkên serekê yên lêkolînê ==
Qada jîriya çêkirî ji bo ku bikaribe raman û reftarên aqilmend bide makîneyan, li ser çend pirsgirêk û jêre-armancên bingehîn dabeş dibe.

=== Algorîtmayên lêgerînê û cihê rewşê (State Space Search) ===
Çareserkirina pirsgirêkan di JÇyê de pir caran wekê lêgerîna di nav &quot;cihê rewşê&quot; (''state space'') de tê dîtin ku tê de her rewşek rewşek matematîkî ya pirsgirêkê nîşan dide.&lt;ref&gt;Russell &amp; Norvig (2021, chpt. 3).&lt;/ref&gt; Ev algorîtm dabeşî du beşên sereke dibin:
* Lêgerînên bêagahî (Uninformed Searches): Algorîtmayên wekî &quot;Lêgerîna Pêşîn a Berfireh&quot; (''Breadth-First Search'' - BFS) û &quot;Lêgerîna Pêşîn a Kûr&quot; (''Depth-First Search'' - DFS) bêyî ku zanibin ka kîjan rê herî nêzîkî armancê ye, hemû rêyan diceribînin.&lt;ref&gt;Russell &amp; Norvig (2021, sect. 3.4); Poole, Mackworth &amp; Goebel (1998), pp. 113–132; Luger &amp; Stubblefield (2004), pp. 79–121; Nilsson (1998), chpt. 8.&lt;/ref&gt;
* Lêgerînên hîwrestîk an biagahî (Informed/Heuristic Searches): Ev algorîtm (mîna Greedy Best-First û algorîtmaya navdar a ''A''*) agahiyên zildayî (''heuristics'') bi kar tînin da ku nêzîkbûna ber bi armancê ve hesab bikin û tenê rêyên herî guncan hilbijêrin, ku ev yek lêçûna hesabkirinê pir kêm dike.&lt;ref&gt;Russell &amp; Norvig (2021, sect. 3.5); Poole, Mackworth &amp; Goebel (1998), pp. 132–147; Poole &amp; Mackworth (2017, sect. 3.6); Luger &amp; Stubblefield (2004), pp. 133–150.&lt;/ref&gt;

Ji bo pirsgirêkên ku tê de rûbirûbûna li dijî dijberan heye (wekî lîstikên stratejîk), algorîtmayên &quot;Lêgerîna Dijberî&quot; (''Adversarial Search'') mîna minimax û birîna alpha-beta tên bikaranîn.&lt;ref&gt;Russell &amp; Norvig (2021, chpt. 5).&lt;/ref&gt; Her wiha, di hawirdorên pir tevlihev de, ji bo dîtina rewşa herî çêtir (''global optimum''), rêbazên &quot;Lêgerîna Herêmî&quot; (''Local/Optimization Search'') û algorîtmayên perwerdekirina torên demarî girîng in.&lt;ref&gt;Russell &amp; Norvig (2021, chpt. 4); Singh Chauhan (2020).&lt;/ref&gt; Algorîtmayên genetîk û &quot;Kompûtergeriya Pêşveçûnî&quot; (''Evolutionary Computation'') li ser bingeha hilbijartina xwezayî xebatên xwe dimeşînin da ku çareseriyên herî serkeftî hilberînin.&lt;ref&gt;Russell &amp; Norvig (2021, sect. 4.1.2); Merkle &amp; Middendorf (2013).&lt;/ref&gt;

=== Mantiq, encamyarî û endezyariya zanînê ===
[[Mantiq]] bingeha rasyonel a herî kevn a jîriya çêkirî ya giştî ye.&lt;ref&gt;Russell &amp; Norvig (2021, chpts. 6–9); Luger &amp; Stubblefield (2004), pp. 35–77; Nilsson (1998), chpt. 13–16.&lt;/ref&gt; Pergalên JÇyê zanyariyan bi rêya pergalên mantiqî yên wekê &quot;mantiqa pêşniyarî&quot; (''Propositional Logic'') û &quot;mantiqa rêza yekem&quot; (''First-Order Logic'') nîşan didin ku ev pergal dihêlin wekhevî û têkiliyên tiştan bi awayekê matematîkî werin pênasekirin.&lt;ref&gt;Russell &amp; Norvig (2021, chpt. 6, 7); Luger &amp; Stubblefield (2004), pp. 45–62; Nilsson (1998), chpt. 13, 15.&lt;/ref&gt;

&quot;Encamgiriya mantiqî&quot; (''Logical Inference'') wekê pêvajoyeke lêgerînê tê birêvebirin ku tê de pergal ji rênîşanderên heyî encamên nû derdixe.&lt;ref&gt;Russell &amp; Norvig (2021, chpt. 10, sects. 9.3, 9.4); Poole, Mackworth &amp; Goebel (1998), pp. 46–52; Luger &amp; Stubblefield (2004), pp. 62–73; Nilsson (1998), chpt. 4.2, 7.2.&lt;/ref&gt; Rêbazên mîna &quot;çareserî û yekbûnê&quot; (''Resolution and Unification'') bingehê zimanên bernamekirina mantiqî yên wekî [[Prolog]] ava dikin.&lt;ref&gt;Russell &amp; Norvig (2021, sections 7.5.2, 9.2, 9.5); Warren, Pereira &amp; Pereira (1977).&lt;/ref&gt; Ji bo rûbirûbûna rastiyên ne diyar û pileyên rastiyê, &quot;mantiqa flû&quot; (''Fuzzy Logic'') tê bikaranîn ku li cihê tespîtên hişk ên wekê 0 û 1, nirxên di navbera wan de qebûl dike.&lt;ref&gt;Russell &amp; Norvig (2021, pp. 214, 255, 459); Scientific American (1999).&lt;/ref&gt;

=== Hizirkirina îhtimalî û modelên stokastîk ===
Ji bo biryardana di bin şert û mercên nediyarkirî de, rêbazên stokastîk û îhtimalî di JÇyê de roleke krîtîk dilîzin.&lt;ref&gt;Russell &amp; Norvig (2021, chpt. 12–18, 20); Poole, Mackworth &amp; Goebel (1998), pp. 345–395; Luger &amp; Stubblefield (2004), pp. 165–191, 333–381; Nilsson (1998), chpt. 19.&lt;/ref&gt; &quot;teoriya biryargirtinê&quot; (''Decision Theory'') pîvanên îhtimalî û teoriyên feydeyê digihîne hev ku ajen karibe çalakiya herî aqilmend hilbijêre.&lt;ref&gt;Russell &amp; Norvig (2021, chpt. 16–18); Poole, Mackworth &amp; Goebel (1998), pp. 381–394.&lt;/ref&gt;
* Torên ''bayesian'' (''bayesian networks''): Ev model peywendiyên sedem-encamî yên di navbera guhêrbaran de bi rêya grafan nîşan didin û algorîtmayên &quot;Encamgiriya Bayesian&quot; fêmkirina statîstîkî hêsan dikin.&lt;ref&gt;Russell &amp; Norvig (2021, sects. 12.5–12.6, 13.3–13.5, 14.3–14.5, 16.5, 20.2–20.3); Domingos (2015), chpt. 6, p. 210.&lt;/ref&gt; Algorîtmayên mîna Expectation-Maximization (EM) ji bo fêrbûna parameterên veşartî di van toran de tên bikaranîn.&lt;ref&gt;Russell &amp; Norvig (2021, chpt. 20); Poole, Mackworth &amp; Goebel (1998), pp. 424–433; Nilsson (1998), chpt. 20; Domingos (2015), p. 210.&lt;/ref&gt;
* Modelên demkî yên stokastîk: Ji bo şopandina guhertinên di nav demê de, &quot;modelên markov ên veşartî&quot; (''Hidden Markov Models'' - HMM), &quot;fîlterên kalman&quot; (''Kalman Filters'') û &quot;torên ''bayesian'' ên dînamîk&quot; (''Dynamic Bayesian Networks'') tên bikaranîn ku di warên mîna naskirina deng û şopandina robotan de bingehîn in.&lt;ref&gt;Russell &amp; Norvig (2021, chpt. 14, 17).&lt;/ref&gt;
* Teoriya nirxa agahiyê: Ev teorî alîkariya ajenan dike da ku hesab bikin ka dabeşkirina çavkaniyan ji bo bidestxistina agahiyên nû çiqasî guncan e.&lt;ref&gt;Russell &amp; Hooke (2021, sect. 16.6).&lt;/ref&gt;

== Fêrbûna makîneyê û torên demarî ==
[[Fêrbûna makîneyê]] (FM) şiyana pergalê ye ku bêyî bernamekirina eşkere, ji daneyan fêr bibe û klasîfîkasyonan bike.&lt;ref&gt;Russell &amp; Norvig (2021, chpt. 20); Ciaramella &amp; Ciaramella (2024).&lt;/ref&gt;

=== Klasîfîkerên statîstîkî ===
Di fêrbûna akademîk û pîşesazî de çend modelên serekî hain klasîfîker hene:
* Darên biryarê (''decision trees''): Ev model biryaran di şêwaza avahiyeke darê de dabeş dikin û fêmkirina wan ji bo mirovan pir hêsan e.&lt;ref&gt;Russell &amp; Norvig (2021, sect. 19.3); Domingos (2015), p. 88.&lt;/ref&gt;
* Klasîfîkerê ''naive nayes'': Model dema ku guhêrbar ji hev serbixwe bin, teoriyên îhtîmalî yên Bayesian bi kar tîne û di fîlterkirina e-peyaman de pir serkeftî ye.&lt;ref&gt;Russell &amp; Norvig (2021, sect. 12.6); Domingos (2015), p. 152.&lt;/ref&gt;
* Modelên ne-parametrîk (KNN û SVM): Algorîtmayên mîna K-Guharên Herî Nêzîk (''K-Nearest Neighbor'' - KNN) û Makîneyên Vector ên Piştgir (''Support Vector Machines'' - SVM) modelên pir bihêz in ku ji bo dabeşkirina daneyên piralî û ne-hêlî bi rêya metodên kernelê tên bikaranîn.&lt;ref&gt;Russell &amp; Norvig (2021, sect. 19.7); Domingos (2015), p. 88, 187.&lt;/ref&gt;

=== Torên demarî yên çêkirî û fêrbûna kûr (''Deep Learning'') ===
Bingeha torên demarî ji &quot;Perseptron&quot;an (pergalên dabeşkirina yek-tebeqeyî) dest pê kir lê bi derketina &quot;Torên Demarî yên Pêşveçûyî&quot; (''Feedforward Neural Networks'') û îspatkirina &quot;Teoriya Nêzîkbûna Gerdûnî&quot; (''Universal Approximation Theorem'') hate xurtkirin, ku diyar dike torên demarî yên pir-tebeqeyî dikarin her fonksiyoneke matematîkî ya berdewam hesab bikin.&lt;ref&gt;Russell &amp; Norvig (2021, chpt. 21, sect. 21.1, p. 752); Cybenko (1988); Hornik, Stinchcombe &amp; White (1989); Domingos (2015), chpt. 4.&lt;/ref&gt; Hesabkirina gradientan û nûkirina giraniyên tora demarî bi rêya algorîtmayên &quot;Paşvebelavbûn&quot; (''Backpropagation'') û cudahiya otomatîk pêk tê.&lt;ref&gt;Russell &amp; Norvig (2021, sect. 21.2); Luger &amp; Stubblefield (2004), pp. 467–474; Nilsson (1998), chpt. 3.3.&lt;/ref&gt;

&quot;[[Fêrbûna kûr]]&quot; (''Deep Learning'') şoreşeke mezin di JÇ'yê de da destpêkirin.&lt;ref&gt;Goodfellow, Bengio &amp; Courville (2016); Hinton et al. (2016); Schmidhuber (2015).&lt;/ref&gt; Di nav modelên herî navdar de ev hene:
* Torên demarî yên konvolusyonî (CNN): Ev tor ji bo pêvajokirina daneyên torî yên wekî wêneyan hatine sêwirandin û di dîtina bînerî de serkeftî ne.&lt;ref&gt;Russell &amp; Norvig (2021, sect. 21.3); Deng &amp; Yu (2014), pp. 199–200; Ciresan, Meier &amp; Schmidhuber (2012).&lt;/ref&gt;
* Torên demarî yên vegeriyayî (RNN): Ev model ji bo daneyên peyvepî (''sequential data'') mîna deng û nivîsê tên bikaranîn.&lt;ref&gt;Russell &amp; Norvig (2021, sect. 21.6); Sindhu, S &amp; Prakash (2020).&lt;/ref&gt;
* Modelên jeneratîf (Generative AI): Pergalên nûjen ên li ser bingehê [[Transformer (modela fêrbûna kûr)|transformeran]] dikarin naverokên mîna huner, muzîk û kodên bernamekirinê hilberînen.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;MIT News (2023); MIT Sloan (2023); Marmouyet (2023).&lt;/ref&gt;

== Qadên bikaranînê û jêre-qadên taybet ==

=== Pêvajoya zimanê xwezayî (NLP) û alîkarên kesane ===
Pêvajoya Zimanê Xwezayî (''Natural Language Processing'' - NLP) rûbirûyî pirsgirêkên mîna fêmkirina hevoksaziyê, watedariyê û wergerandinê dibe.&lt;ref&gt;Russell &amp; Norvig (2021, pp. 849–850, 856–858); Dickson (2022).&lt;/ref&gt; Modelên nûjen ên statîstîkî û fêrbûna kûr (mîna LLM) analîzkirina zimên gihandine asteke mîna mirovan.&lt;ref&gt;Russell &amp; Norvig (2021, chpt. 24); Cambria &amp; White (2014); Vincent (2019).&lt;/ref&gt; Alîkarên kesane yên wekî Siri û Alexa, û chatbotên pargîdaniyan ji bo bersivandina pirsên mişteriyan vê qadê bi kar tînin. Lê belê, ev model hîn jî pirsgirêka &quot;halusînasyonê&quot; (hilberandina agahiyên xelet) nîşan didin.&lt;ref&gt;Metz &amp; Weise (2025); Smith (2023).&lt;/ref&gt;

=== Bînera kompûterî (Computer Vision) ===
Ev qad derfetê dide makîneyan ku wêneyên dîtbarî û vîdyoyan analîz bikin.&lt;ref&gt;Russell &amp; Norvig (2021, chpt. 25); Nilsson (1998), chpt. 6.&lt;/ref&gt; Ji tespîtkirina rûyan û xwendina nivîsan heta şopandina tiştên diherikin (''object tracking'') bi saya modelên torên demarî pergalên bînerî di pîşesazî û bernameyên wekî Google Translate de cih girtine.&lt;ref&gt;Russell &amp; Norvig (2021, pp. 895–901); Challa et al. (2011).&lt;/ref&gt;

=== Robotîk û kontrola otomatîk ===
[[Robotîk]] teknolojiyên JÇ'yê bi pergalên mekanîkî re girêdide da ku robot karibin di cîhana fîzîkî de çalakiyan bikin, hawirdorê nas bikin û biryarên bilez bigirin.&lt;ref&gt;Russell &amp; Norvig (2021, pp. 931–938); MIT AIL (2014).&lt;/ref&gt;

=== Tendurustî û bijîşkî ===
Jîriya Çêkirî di bijîşkiyê de şoreşên gerdûnî pek tîne. Pergalên JÇ'yê di tespîtkirina nexweşiyan (medical diagnosis) û dîtina rêçikên dermanan de alîkariyeke mezin didin bijîşkan. Pergalên mîna [[AlphaFold]] karîbûn strukturên sê-alî yên proteînan bi awayekî pir rast tespît bikin, ku ev yek di dîroka [[biyolojî]]yê de destpêka serdemeke nû ye.&lt;ref&gt;Jumper et al. (2021).&lt;/ref&gt; Her wiha, JÇ îro ji bo dîtina polên nû yên [[antîbiyotîk]]an li dijî bakteriyên berxwedêr,&lt;ref&gt;&quot;AI discovers new class of antibiotics...&quot;, New Scientist (2023).&lt;/ref&gt; û lezandina dîzayna dermanan ji bo [[nexweşiya Parkinsonê]] di asta deh qatî de tê bikaranîn.&lt;ref&gt;University of Cambridge (2024); Horne et al. (2024).&lt;/ref&gt;

=== Darayî (Finance) ===
Bank û saziyên aborî Jîriya Çêkirî bi kar tînin da ku tevgerên sextekariyê (''fraud detection'') tespît bikin, rîskên bazaran bipivin û di asta herî bilind û rast de biryarên darayî û xebatên bazirganiyê birêve bibin.

=== Xweşî, huner û medyaya afirîner ===
Di lîstikên vîdyoyê de JÇ tê bikaranîn da ku karakterên aqilmend (NPC) werin çêkirin ku li gorî tevgerên [[lîstikvan]] çîrok û stratejiyan biguherînin. Her wiha, bi saya modelên nûjen ên &quot;Jîriya Çêkirî ya Afirîner&quot; (mîna modela Sora ya OpenAI), êdî pergal dikarin tenê ji nivîsekê vîdyo, wêne, muzîk û kodên sepanan ên nûjen sêwirînin û ava bikin.&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;

=== Kompûtergeriya hestiyarî (Affective Computing) ===
Ev jêre-qad li ser fêmkirin, şirovekirin û teqlîdkirina hestên mirovan ji aliyê komputeran ve dixebite.&lt;ref&gt;Thro (1993); Edelson (1991); Tao &amp; Tan (2005); Scassellati (2002).&lt;/ref&gt; Bi saya vê teknolojiyê, chatbot an jî pergalên parasitnê dikarin ji deng an reftarên rûyê mirov rewşa wî ya psîkolojîk tespît bikin.&lt;ref&gt;Waddell (2018); Poria et al. (2017).&lt;/ref&gt;

== Jîriya çêkirî ya giştî (AGI) û rexneya pisporbûna zêde ==
Gelek lêkolînerên pêşeng hişyarî dane ku pergalên JÇ'yê yên nûjen tenê li ser karekî taybet (''Narrow AI'') serkeftî ne û ev pisporbûna zêde rê li ber gihîştina Jîriya Çêkirî ya Giştî (AGI) digire.&lt;ref&gt;Nilsson (1995); McCarthy (2007); Beal &amp; Winston (2009).&lt;/ref&gt; Projeyên AGI'yê hewl didin pergalên gerdûnî yên mîna hişê mirov ava bikin ku bikaribin di her qadê de serbixwe fêr bibin û bifikirin.&lt;ref&gt;Russell &amp; Norvig (2021, pp. 32–33, 1020–1021); Pennachin &amp; Goertzel (2007).&lt;/ref&gt;

== Etîk û ewlehiya jîriya çêkirî ==
Bi pêşveçûna bilez a pergalên JÇ'yê re, pirsên etîkî û ewlehiyê bûne mijarên herî giring ên cîhana teknolojiyê. Metirsiyên mîna nepeniya daneyan (''data privacy''), alîgiriya algorîtmayî (''algorithmic bias''), [[Bandora jîriya çêkirî di kargehan de|windakirina karan ji ber otomasyonê]] û rîskên ewlehiyê yên modelên serbixwe, îro di asta navneteweyî de tên nîqaşkirin û ji bo wan qanûnên nû tên sêwirandin.&lt;ref&gt;Russell &amp; Norvig (2021, chpt. 28); Bostrom (2014).&lt;/ref&gt;

== Binêre ==
* [[Fêrbûna makîneyê]]
* [[Fêrbûna kûr]]
* [[Bandora jîriya çêkirî di kargehan de]]
* [[Kompûternasî|Zanistên komputerê]]
* [[Tora demarî ya çêkirî]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
* [https://commons.wikimedia.org Rûpela Wikimedia Commons]

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Jîriya çêkirî| ]]
[[Kategorî:Sîbernetîk]]
[[Kategorî:Zanistên formal]]</text>
      <sha1>mmgdpqr1uqmwrvu7stzklu1uur27q7t</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategorî:Dîroka Napoliyê</title>
    <ns>14</ns>
    <id>312088</id>
    <revision>
      <id>2093053</id>
      <parentid>1963206</parentid>
      <timestamp>2026-09-07T16:30:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2093053</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="46" sha1="i0lnpe9fww77fc9nxugo3oahgg9t62c" xml:space="preserve">{{Kategoriya Commonsê}}
[[Kategorî:Napolî]]</text>
      <sha1>i0lnpe9fww77fc9nxugo3oahgg9t62c</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategorî:Çand li Napoliyê</title>
    <ns>14</ns>
    <id>312091</id>
    <revision>
      <id>2093052</id>
      <parentid>1963221</parentid>
      <timestamp>2026-09-07T16:30:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2093052</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="46" sha1="i0lnpe9fww77fc9nxugo3oahgg9t62c" xml:space="preserve">{{Kategoriya Commonsê}}
[[Kategorî:Napolî]]</text>
      <sha1>i0lnpe9fww77fc9nxugo3oahgg9t62c</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategorî:Nivîskarên ji Keyaniya Napoliyê</title>
    <ns>14</ns>
    <id>312147</id>
    <revision>
      <id>2093059</id>
      <parentid>2038699</parentid>
      <timestamp>2026-09-07T16:37:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2093059</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="117" sha1="gt973er1n8jwamhyr35wl4jznz0mmqc" xml:space="preserve">[[Kategorî:Kesên ji Keyaniya Napoliyê]]
[[Kategorî:Nivîskarên îtalî]]
[[Kategorî:Nivîskarên ji Napoliyê]]</text>
      <sha1>gt973er1n8jwamhyr35wl4jznz0mmqc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2093060</id>
      <parentid>2093059</parentid>
      <timestamp>2026-09-07T16:38:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2093060</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="126" sha1="456knq0l69wy2vumk974xmrjxfc61d7" xml:space="preserve">[[Kategorî:Kesên ji Keyaniya Napoliyê]]
[[Kategorî:Nivîskarên îtalî]]
[[Kategorî:Nivîskarên ji Napoliyê|:keyanî]]</text>
      <sha1>456knq0l69wy2vumk974xmrjxfc61d7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Radio Shexan</title>
    <ns>0</ns>
    <id>312963</id>
    <revision>
      <id>2093122</id>
      <parentid>2057312</parentid>
      <timestamp>2026-09-07T18:56:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-48622-31</username>
        <id>180053</id>
      </contributor>
      <origin>2093122</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2264" sha1="adnrn940vl521wbxocym9aklt507rte" xml:space="preserve">{{Sêwî|tarîx=kanûna pêşîn 2025}}
{{Agahîdank stasyona radyoyê
| name               = Radyoya Şêxan&lt;br&gt;رادیۆیا شێخان
| image              = Nhel_Xelil_Shexn_Radio.jpg
| city               = [[Şêxan]], [[Parêzgeha Dihokê|Dihok]]
| country            = [[Herêma Kurdistanê]]
| frequency          = 101.9 [[MHz]]
| owner              = Nihêl Xelîl Kemal 
| language           = [[Zimanê kurdî]]
| website            = {{URL|https://shexanmedia.net}}
}}
'''Radyoya Şêxan''' (bi soranî: ''رادیۆی شێخان''), stasyoneke radyoyê ya herêmî ye ku li navçeya [[Şêxan]] a [[Başûrê Kurdistanê]] weşanê dike. Ev radyo beşek ji tora medyayî ya &quot;Şêxan Media&quot; ye û yek ji dezgehên ragihandinê yên çalak e li devera Şêxan û derdora parêzgeha [[Dihok]] û [[Mûsil]]ê.

== Dîrok û damezrandin ==
Radyoya Şêxan bi armanca gihandina dengê xelkê navçeya Şêxan û pêşkêşkirina nûçe û zanyariyan hatiye damezrandin. Radyo giringiyê dide bûyerên siyasî, civakî û çandî yên herêmê. Weşana wê bi taybetî li ser frekansa '''FM 101.9''' tê bihîstin û her wiha bi rêya înternetê jî weşana zindî dike.

== Naverok û bername ==
Bernameyên Radyoya Şêxan curbicur in û ev mijarana li xwe digirin:
* '''Nûçe:''' Veguhastina nûçeyên rojane yên herêmî û cîhanî.
* '''Siyaset:''' Şopandina rûdanên siyasî yên Kurdistan û Iraqê.
* '''Çand û Huner:''' Pêşkêşkirina stranên kurdî û bernameyên hunerî.
* '''Civakî:''' Bernameyên ku pirsgirêk û daxwazên welatiyên herêmê gotûbêj dikin.

== Zanyariyên giştî ==
* '''Frekans:''' FM 101.9 MHz
* '''Navenda Sereke:''' Şêxan (Qezaya Şêxan)
* '''Malper:''' [https://shexanmedia.net shexanmedia.net]

== Çavkanî ==
&lt;ref&gt;[https://www.kdp.info/a/d.aspx?s=040000&amp;l=13&amp;a=143536 Malpera KDP: Pîrozbahiya damezrandina Radyoya Şêxan]&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;[https://shexanmedia.net/ Malpera Fermî ya Şêxan Media]&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;[https://www.facebook.com/shexan.media1 Rûpela Facebookê ya Şêxan Media]&lt;/ref&gt;

{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Medyaya kurdî]]
[[Kategorî:Radyoyên kurdî]]
[[Kategorî:Radyoyên li Başûrê Kurdistanê]]
[[Kategorî:Radyoyên li Dihokê]]
[[Kategorî:Şêxan]]</text>
      <sha1>adnrn940vl521wbxocym9aklt507rte</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Halkalı</title>
    <ns>0</ns>
    <id>329202</id>
    <revision>
      <id>2093022</id>
      <parentid>2093018</parentid>
      <timestamp>2026-09-07T12:30:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* Nifûs */</comment>
      <origin>2093022</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="68771" sha1="havuzfeaau9cpa5rvhqcsxy47889hqz" xml:space="preserve">{{Agahîdank navçe
| statû              = Semt/Herêm
| nav                = Halkalı
| wêne               = Halkalı Map.png
| mezinahiya_wêne    = 
| koordînat          = 
| welat              = Tirkiye
&lt;!--- KARGÊRIYÎ --------------&gt;
| dewlet             = 
| temamiya_qadê_km2  = 23,92
| nifûs              = 331.444
| koda_postayê       = 34303, 34307
| koda_telefonê      = 212
}}
'''Halkalı''' ({{1928| بیوك حلقه‌لی, بچووک حەڵقەلی|ts=''Beuyuk halkali, Keucuk halkali'' = Böyük ḧalqali, Köçük ḧalqali (Ḧelqeliya Mezin, Helqeliya Biçûk)}}&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://kucukcekmece.istanbul/ |sernav=Küçükçekmece Belediyesi |malper=kucukcekmece.istanbul |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=tr |paşnav=Belediyesi |pêşnav=Küçükçekmece}}&lt;/ref&gt;, {{1946|Büyükhalkalı, Küçükhalkalı}}, {{1968|Halkalı}}, semt an herêmeke bi ser navçeya [[Küçükçekmece]]ya [[Stembol|Stenbolê]] ve ye.

== Cih ==
Halkalı li rojava û bakurê navçeya Küçükçekmeceyê ye. Ji ber ku nêzîkî Otoyola TEM û xetên trênê ye, ew yek ji navendên girîng ên veguhastinê yên Stenbolê ye.

== Neqilkirin ==
Îstasyona trênê ya Halkalıyê li Halkalıyê ye û wekî termînala rojava ya xeta [[Marmara]]yê kar dike. Herwiha, ew ji bo veguhestina dûr û dirêj û veguhestina baran navendeke giring a rêhesinî ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.hyhmetro.com.tr/ |sernav=HYH Metro |malper=www.hyhmetro.com.tr |roja-gihiştinê=22 hezîran 2026 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230114162035/https://www.hyhmetro.com.tr/ |roja-arşîvê=14 kanûna paşîn 2023 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.trthaber.com/haber/gundem/cumhurbaskani-erdogan-biz-tribunlere-degil-her-zaman-gonullere-oynadik-948725.html |sernav=Cumhurbaşkanı Erdoğan: Biz tribünlere değil, her zaman gönüllere oynadık |malper=www.trthaber.com |tarîx=2026 |roja-gihiştinê= |ziman=tr }}&lt;/ref&gt;

== Bicihbûn û pêşveçûn ==
Halkalı, bi taybetî ji salên 2000’an û vir ve, bi saya projeyên mezin ên xanî û niştecîbûnê, navendên kirrûbirrê, saziyên perwerdehiyê û veberhênanên veguhastinê, ket nav pêvajoyeke pêşketinê ya bilez. Bi taybetî, kompleksên niştecîbûnê û qadên jiyanê yên nûjen ên ku li taxên Atakent û Îstasyonê hatine avakirin, bûne sedem ku nifûsa herêmê bi rêjeyeke girîng zêde bibe. Niştecîbûnên Atakentê ku ji aliyê TOKÎ ve hatine pêşxistin û projeya Bizim Mahalle ku ji aliyê Emlak Konut ve hatiye pêkanîn, jî wekî navendên nû yên xanî û jiyanê yên herêmê derketine pêş.

== Tax ==
&lt;mapframe latitude=&quot;41.041815&quot; longitude=&quot;28.770447&quot; zoom=&quot;12&quot; width=&quot;270&quot; height=&quot;270&quot; text=&quot;&quot;&gt;{
  &quot;type&quot;: &quot;FeatureCollection&quot;,
  &quot;features&quot;: [
    {
      &quot;type&quot;: &quot;Feature&quot;,
      &quot;properties&quot;: {
        &quot;@id&quot;: &quot;relation/7786494&quot;,
        &quot;admin_level&quot;: &quot;8&quot;,
        &quot;boundary&quot;: &quot;administrative&quot;,
        &quot;name&quot;: &quot;İstasyon Mahallesi&quot;,
        &quot;name:ar&quot;: &quot;استاسيون&quot;,
        &quot;network&quot;: &quot;TR34-neighbourhood&quot;,
        &quot;type&quot;: &quot;boundary&quot;,
        &quot;wikidata&quot;: &quot;Q6074744&quot;,
        &quot;wikipedia&quot;: &quot;tr:İstasyon, Küçükçekmece&quot;
      },
      &quot;geometry&quot;: {
        &quot;type&quot;: &quot;Polygon&quot;,
        &quot;coordinates&quot;: [
          [
            [ 28.783596, 41.023785 ],
            [ 28.783119, 41.023954 ],
            [ 28.78073, 41.024373 ],
            [ 28.780625, 41.024554 ],
            [ 28.780272, 41.025175 ],
            [ 28.779647, 41.025651 ],
            [ 28.776992, 41.027507 ],
            [ 28.776156, 41.027944 ],
            [ 28.776124, 41.028006 ],
            [ 28.776888, 41.02887 ],
            [ 28.777405, 41.029485 ],
            [ 28.777742, 41.029919 ],
            [ 28.777853, 41.030076 ],
            [ 28.777928, 41.030232 ],
            [ 28.777966, 41.030361 ],
            [ 28.777965, 41.030492 ],
            [ 28.777881, 41.030808 ],
            [ 28.777809, 41.030996 ],
            [ 28.777766, 41.031137 ],
            [ 28.777763, 41.031146 ],
            [ 28.77773, 41.031254 ],
            [ 28.777714, 41.031305 ],
            [ 28.777672, 41.031519 ],
            [ 28.777656, 41.03189 ],
            [ 28.777692, 41.032048 ],
            [ 28.777719, 41.032092 ],
            [ 28.777822, 41.032348 ],
            [ 28.778055, 41.032694 ],
            [ 28.778199, 41.032855 ],
            [ 28.778531, 41.03312 ],
            [ 28.778944, 41.033329 ],
            [ 28.780096, 41.033865 ],
            [ 28.77954, 41.034055 ],
            [ 28.778927, 41.034207 ],
            [ 28.778771, 41.034238 ],
            [ 28.778473, 41.034296 ],
            [ 28.777807, 41.034418 ],
            [ 28.777146, 41.034547 ],
            [ 28.776843, 41.034589 ],
            [ 28.776627, 41.03461 ],
            [ 28.776329, 41.03461 ],
            [ 28.776095, 41.034601 ],
            [ 28.775816, 41.034567 ],
            [ 28.775465, 41.034495 ],
            [ 28.775068, 41.034372 ],
            [ 28.774607, 41.034194 ],
            [ 28.774417, 41.034117 ],
            [ 28.774302, 41.034071 ],
            [ 28.773725, 41.033873 ],
            [ 28.773085, 41.033687 ],
            [ 28.772562, 41.033575 ],
            [ 28.771853, 41.033473 ],
            [ 28.771416, 41.033427 ],
            [ 28.77084, 41.033414 ],
            [ 28.769514, 41.033758 ],
            [ 28.769165, 41.033849 ],
            [ 28.768321, 41.034058 ],
            [ 28.767419, 41.034309 ],
            [ 28.766882, 41.034468 ],
            [ 28.766431, 41.034621 ],
            [ 28.766057, 41.034784 ],
            [ 28.765465, 41.035153 ],
            [ 28.764998, 41.035539 ],
            [ 28.762672, 41.037937 ],
            [ 28.762214, 41.038435 ],
            [ 28.762173, 41.038379 ],
            [ 28.761514, 41.037378 ],
            [ 28.762014, 41.036476 ],
            [ 28.762419, 41.035866 ],
            [ 28.762895, 41.035087 ],
            [ 28.762982, 41.034938 ],
            [ 28.763146, 41.034633 ],
            [ 28.763264, 41.03441 ],
            [ 28.763693, 41.033522 ],
            [ 28.763955, 41.032802 ],
            [ 28.764024, 41.032492 ],
            [ 28.76414, 41.031789 ],
            [ 28.764176, 41.03162 ],
            [ 28.764272, 41.03101 ],
            [ 28.764322, 41.030772 ],
            [ 28.764444, 41.030077 ],
            [ 28.764528, 41.029383 ],
            [ 28.764524, 41.029098 ],
            [ 28.764536, 41.02894 ],
            [ 28.764609, 41.028371 ],
            [ 28.76463, 41.027857 ],
            [ 28.764755, 41.026995 ],
            [ 28.764863, 41.026204 ],
            [ 28.764872, 41.025851 ],
            [ 28.7649, 41.025519 ],
            [ 28.764916, 41.025191 ],
            [ 28.764918, 41.025057 ],
            [ 28.764877, 41.024822 ],
            [ 28.764862, 41.024711 ],
            [ 28.764847, 41.024638 ],
            [ 28.764877, 41.024462 ],
            [ 28.764853, 41.024417 ],
            [ 28.764835, 41.02437 ],
            [ 28.764826, 41.024319 ],
            [ 28.76482, 41.024262 ],
            [ 28.764824, 41.023644 ],
            [ 28.764811, 41.023445 ],
            [ 28.764783, 41.023247 ],
            [ 28.764748, 41.023048 ],
            [ 28.764696, 41.022849 ],
            [ 28.763132, 41.018152 ],
            [ 28.763075, 41.017952 ],
            [ 28.763029, 41.01775 ],
            [ 28.762715, 41.016043 ],
            [ 28.762704, 41.015937 ],
            [ 28.762701, 41.015831 ],
            [ 28.762704, 41.015728 ],
            [ 28.762714, 41.015624 ],
            [ 28.76307, 41.013647 ],
            [ 28.763086, 41.013568 ],
            [ 28.763106, 41.013469 ],
            [ 28.763279, 41.012361 ],
            [ 28.763281, 41.012351 ],
            [ 28.763335, 41.012028 ],
            [ 28.763482, 41.011073 ],
            [ 28.763536, 41.010953 ],
            [ 28.763602, 41.010861 ],
            [ 28.763641, 41.010803 ],
            [ 28.763899, 41.010771 ],
            [ 28.764127, 41.010819 ],
            [ 28.764538, 41.011012 ],
            [ 28.764652, 41.011032 ],
            [ 28.764753, 41.011099 ],
            [ 28.765073, 41.011136 ],
            [ 28.765208, 41.011184 ],
            [ 28.766013, 41.011135 ],
            [ 28.766475, 41.011139 ],
            [ 28.766785, 41.011129 ],
            [ 28.766649, 41.011165 ],
            [ 28.766043, 41.011318 ],
            [ 28.765869, 41.011367 ],
            [ 28.765844, 41.011386 ],
            [ 28.765834, 41.011412 ],
            [ 28.765828, 41.011507 ],
            [ 28.765831, 41.011886 ],
            [ 28.765868, 41.011979 ],
            [ 28.765997, 41.01203 ],
            [ 28.766037, 41.012038 ],
            [ 28.766326, 41.012067 ],
            [ 28.767182, 41.012108 ],
            [ 28.767342, 41.012136 ],
            [ 28.767435, 41.012164 ],
            [ 28.767535, 41.012206 ],
            [ 28.767588, 41.012232 ],
            [ 28.76766, 41.012281 ],
            [ 28.768439, 41.012905 ],
            [ 28.768819, 41.013093 ],
            [ 28.76893, 41.013163 ],
            [ 28.769039, 41.012998 ],
            [ 28.76922, 41.012799 ],
            [ 28.76956, 41.012513 ],
            [ 28.769796, 41.012363 ],
            [ 28.770088, 41.01221 ],
            [ 28.770858, 41.011906 ],
            [ 28.771071, 41.011826 ],
            [ 28.771187, 41.012172 ],
            [ 28.771502, 41.012535 ],
            [ 28.771662, 41.01271 ],
            [ 28.772044, 41.012923 ],
            [ 28.773005, 41.013366 ],
            [ 28.773606, 41.013701 ],
            [ 28.774012, 41.014012 ],
            [ 28.774572, 41.014502 ],
            [ 28.775148, 41.015053 ],
            [ 28.77568, 41.015624 ],
            [ 28.776419, 41.01648 ],
            [ 28.776815, 41.016801 ],
            [ 28.777248, 41.017053 ],
            [ 28.778079, 41.017378 ],
            [ 28.778947, 41.017697 ],
            [ 28.7796, 41.017965 ],
            [ 28.781165, 41.018625 ],
            [ 28.781493, 41.01883 ],
            [ 28.78168, 41.01902 ],
            [ 28.781935, 41.020687 ],
            [ 28.782022, 41.021076 ],
            [ 28.782122, 41.021434 ],
            [ 28.78225, 41.021804 ],
            [ 28.782416, 41.02217 ],
            [ 28.782626, 41.022555 ],
            [ 28.782844, 41.022905 ],
            [ 28.783264, 41.023439 ],
            [ 28.783596, 41.023785 ]
          ]
        ]
      },
      &quot;id&quot;: &quot;relation/7786494&quot;
    },
    {
      &quot;type&quot;: &quot;Feature&quot;,
      &quot;properties&quot;: {
        &quot;@id&quot;: &quot;relation/7786495&quot;,
        &quot;admin_level&quot;: &quot;8&quot;,
        &quot;boundary&quot;: &quot;administrative&quot;,
        &quot;name&quot;: &quot;Halkalı Merkez Mahallesi&quot;,
        &quot;name:ar&quot;: &quot;هاكالي مركزي&quot;,
        &quot;network&quot;: &quot;TR34-neighbourhood&quot;,
        &quot;type&quot;: &quot;boundary&quot;,
        &quot;wikidata&quot;: &quot;Q6072084&quot;
      },
      &quot;geometry&quot;: {
        &quot;type&quot;: &quot;Polygon&quot;,
        &quot;coordinates&quot;: [
          [
            [ 28.783596, 41.023785 ],
            [ 28.785867, 41.026256 ],
            [ 28.787231, 41.02765 ],
            [ 28.787505, 41.027881 ],
            [ 28.787788, 41.028083 ],
            [ 28.788067, 41.028253 ],
            [ 28.788667, 41.028541 ],
            [ 28.789954, 41.029087 ],
            [ 28.790328, 41.029204 ],
            [ 28.790442, 41.027789 ],
            [ 28.790489, 41.027422 ],
            [ 28.79079, 41.027435 ],
            [ 28.79203, 41.027557 ],
            [ 28.792286, 41.027647 ],
            [ 28.792318, 41.027496 ],
            [ 28.792364, 41.027372 ],
            [ 28.793329, 41.027418 ],
            [ 28.793571, 41.027409 ],
            [ 28.793653, 41.027404 ],
            [ 28.794116, 41.027377 ],
            [ 28.79416, 41.027397 ],
            [ 28.794142, 41.027707 ],
            [ 28.794514, 41.027714 ],
            [ 28.794651, 41.027726 ],
            [ 28.795228, 41.027737 ],
            [ 28.795417, 41.027766 ],
            [ 28.795476, 41.02778 ],
            [ 28.79585, 41.027838 ],
            [ 28.796183, 41.027876 ],
            [ 28.796272, 41.02789 ],
            [ 28.796284, 41.027757 ],
            [ 28.79685, 41.027853 ],
            [ 28.797259, 41.027909 ],
            [ 28.797308, 41.027926 ],
            [ 28.797611, 41.027913 ],
            [ 28.797707, 41.027905 ],
            [ 28.797781, 41.028374 ],
            [ 28.798305, 41.028323 ],
            [ 28.798726, 41.02829 ],
            [ 28.798781, 41.02828 ],
            [ 28.799124, 41.028249 ],
            [ 28.799211, 41.028237 ],
            [ 28.799503, 41.028174 ],
            [ 28.799866, 41.02813 ],
            [ 28.800315, 41.028092 ],
            [ 28.800342, 41.028281 ],
            [ 28.800368, 41.028332 ],
            [ 28.800408, 41.028361 ],
            [ 28.800552, 41.028606 ],
            [ 28.800761, 41.028543 ],
            [ 28.800891, 41.028508 ],
            [ 28.801369, 41.02839 ],
            [ 28.801812, 41.028259 ],
            [ 28.801914, 41.028272 ],
            [ 28.801964, 41.02859 ],
            [ 28.802284, 41.028513 ],
            [ 28.802648, 41.028462 ],
            [ 28.802802, 41.028451 ],
            [ 28.802996, 41.028445 ],
            [ 28.80326, 41.028449 ],
            [ 28.803794, 41.02847 ],
            [ 28.80403, 41.028468 ],
            [ 28.804425, 41.028474 ],
            [ 28.804614, 41.028471 ],
            [ 28.805658, 41.028437 ],
            [ 28.805682, 41.028576 ],
            [ 28.80614, 41.028529 ],
            [ 28.806547, 41.028556 ],
            [ 28.806729, 41.028565 ],
            [ 28.807239, 41.028628 ],
            [ 28.807747, 41.028235 ],
            [ 28.808394, 41.027953 ],
            [ 28.809817, 41.027472 ],
            [ 28.810963, 41.027171 ],
            [ 28.810929, 41.027665 ],
            [ 28.810901, 41.028045 ],
            [ 28.810847, 41.028494 ],
            [ 28.810812, 41.029036 ],
            [ 28.810786, 41.029391 ],
            [ 28.810776, 41.029893 ],
            [ 28.810748, 41.030437 ],
            [ 28.810741, 41.030865 ],
            [ 28.810739, 41.031897 ],
            [ 28.810727, 41.033938 ],
            [ 28.810807, 41.035099 ],
            [ 28.810838, 41.035661 ],
            [ 28.810833, 41.035847 ],
            [ 28.810825, 41.036355 ],
            [ 28.810789, 41.036758 ],
            [ 28.810767, 41.03698 ],
            [ 28.810663, 41.037597 ],
            [ 28.810412, 41.038614 ],
            [ 28.81012, 41.039445 ],
            [ 28.809977, 41.03989 ],
            [ 28.809514, 41.040933 ],
            [ 28.809014, 41.042034 ],
            [ 28.808714, 41.042889 ],
            [ 28.808386, 41.043747 ],
            [ 28.808184, 41.044586 ],
            [ 28.808036, 41.04543 ],
            [ 28.807977, 41.045791 ],
            [ 28.807877, 41.045792 ],
            [ 28.807618, 41.045799 ],
            [ 28.806941, 41.045792 ],
            [ 28.806504, 41.045777 ],
            [ 28.806282, 41.045741 ],
            [ 28.806033, 41.04573 ],
            [ 28.805814, 41.045697 ],
            [ 28.805645, 41.045516 ],
            [ 28.805447, 41.045314 ],
            [ 28.805491, 41.045117 ],
            [ 28.805529, 41.044877 ],
            [ 28.805565, 41.044615 ],
            [ 28.805474, 41.04435 ],
            [ 28.805352, 41.044176 ],
            [ 28.805176, 41.044048 ],
            [ 28.805003, 41.043974 ],
            [ 28.804728, 41.043907 ],
            [ 28.804228, 41.043816 ],
            [ 28.802847, 41.043625 ],
            [ 28.802425, 41.043552 ],
            [ 28.802307, 41.043525 ],
            [ 28.801918, 41.043396 ],
            [ 28.801654, 41.043244 ],
            [ 28.801478, 41.043153 ],
            [ 28.801366, 41.043135 ],
            [ 28.801317, 41.043131 ],
            [ 28.799066, 41.043177 ],
            [ 28.799064, 41.043416 ],
            [ 28.799076, 41.043924 ],
            [ 28.797736, 41.043915 ],
            [ 28.796042, 41.043938 ],
            [ 28.79606, 41.043879 ],
            [ 28.796121, 41.043733 ],
            [ 28.796158, 41.043311 ],
            [ 28.796137, 41.042685 ],
            [ 28.796093, 41.040841 ],
            [ 28.796072, 41.04076 ],
            [ 28.795985, 41.040644 ],
            [ 28.795887, 41.040586 ],
            [ 28.795765, 41.04052 ],
            [ 28.795515, 41.040453 ],
            [ 28.795227, 41.040359 ],
            [ 28.794723, 41.040208 ],
            [ 28.794551, 41.040191 ],
            [ 28.79435, 41.040219 ],
            [ 28.794213, 41.040268 ],
            [ 28.794208, 41.040273 ],
            [ 28.79411, 41.039403 ],
            [ 28.794046, 41.038927 ],
            [ 28.79395, 41.038774 ],
            [ 28.79382, 41.038763 ],
            [ 28.793048, 41.038619 ],
            [ 28.792927, 41.0386 ],
            [ 28.792529, 41.038555 ],
            [ 28.792401, 41.038527 ],
            [ 28.792202, 41.038467 ],
            [ 28.791948, 41.038402 ],
            [ 28.791707, 41.038332 ],
            [ 28.791343, 41.038213 ],
            [ 28.790997, 41.038088 ],
            [ 28.790515, 41.037961 ],
            [ 28.789998, 41.037913 ],
            [ 28.789222, 41.037891 ],
            [ 28.789138, 41.037895 ],
            [ 28.78909, 41.037891 ],
            [ 28.789354, 41.038491 ],
            [ 28.788885, 41.03864 ],
            [ 28.78807, 41.038694 ],
            [ 28.788128, 41.038888 ],
            [ 28.787407, 41.039024 ],
            [ 28.786597, 41.039072 ],
            [ 28.786542, 41.03962 ],
            [ 28.786546, 41.039827 ],
            [ 28.786661, 41.040078 ],
            [ 28.786718, 41.040192 ],
            [ 28.786738, 41.040299 ],
            [ 28.786716, 41.040645 ],
            [ 28.786673, 41.040919 ],
            [ 28.786635, 41.041279 ],
            [ 28.786622, 41.041321 ],
            [ 28.786534, 41.041611 ],
            [ 28.786508, 41.04169 ],
            [ 28.786462, 41.041881 ],
            [ 28.786285, 41.042611 ],
            [ 28.78616, 41.043094 ],
            [ 28.786107, 41.043313 ],
            [ 28.785937, 41.04397 ],
            [ 28.784557, 41.044584 ],
            [ 28.783964, 41.043838 ],
            [ 28.782372, 41.043978 ],
            [ 28.782364, 41.043858 ],
            [ 28.782382, 41.043325 ],
            [ 28.782366, 41.043022 ],
            [ 28.782383, 41.043022 ],
            [ 28.783461, 41.042837 ],
            [ 28.783534, 41.042831 ],
            [ 28.78367, 41.042807 ],
            [ 28.783713, 41.042742 ],
            [ 28.783834, 41.04227 ],
            [ 28.78378, 41.041818 ],
            [ 28.783738, 41.041618 ],
            [ 28.78365, 41.041453 ],
            [ 28.783832, 41.040699 ],
            [ 28.783416, 41.040199 ],
            [ 28.782268, 41.039271 ],
            [ 28.782067, 41.038881 ],
            [ 28.782215, 41.038707 ],
            [ 28.782518, 41.038525 ],
            [ 28.782785, 41.038359 ],
            [ 28.782912, 41.038335 ],
            [ 28.784091, 41.037706 ],
            [ 28.783918, 41.037354 ],
            [ 28.783584, 41.036673 ],
            [ 28.783569, 41.036643 ],
            [ 28.783409, 41.036619 ],
            [ 28.782499, 41.036913 ],
            [ 28.78238, 41.03695 ],
            [ 28.782092, 41.037052 ],
            [ 28.781695, 41.037176 ],
            [ 28.780857, 41.037471 ],
            [ 28.780685, 41.037636 ],
            [ 28.780605, 41.037968 ],
            [ 28.78051, 41.038358 ],
            [ 28.780133, 41.038834 ],
            [ 28.779574, 41.038744 ],
            [ 28.779462, 41.0386 ],
            [ 28.77955, 41.03826 ],
            [ 28.779527, 41.038143 ],
            [ 28.77942, 41.038086 ],
            [ 28.779332, 41.038027 ],
            [ 28.779192, 41.037911 ],
            [ 28.778682, 41.037649 ],
            [ 28.778627, 41.03762 ],
            [ 28.778404, 41.03753 ],
            [ 28.77814, 41.037451 ],
            [ 28.778084, 41.037434 ],
            [ 28.778072, 41.037432 ],
            [ 28.777722, 41.037363 ],
            [ 28.777462, 41.037332 ],
            [ 28.777035, 41.037313 ],
            [ 28.776738, 41.037299 ],
            [ 28.776192, 41.037265 ],
            [ 28.775278, 41.037207 ],
            [ 28.775047, 41.037232 ],
            [ 28.774703, 41.036405 ],
            [ 28.774535, 41.035996 ],
            [ 28.774462, 41.035672 ],
            [ 28.774342, 41.035154 ],
            [ 28.774322, 41.03464 ],
            [ 28.774313, 41.034536 ],
            [ 28.774417, 41.034117 ],
            [ 28.774607, 41.034194 ],
            [ 28.775068, 41.034372 ],
            [ 28.775465, 41.034495 ],
            [ 28.775816, 41.034567 ],
            [ 28.776095, 41.034601 ],
            [ 28.776329, 41.03461 ],
            [ 28.776627, 41.03461 ],
            [ 28.776843, 41.034589 ],
            [ 28.777146, 41.034547 ],
            [ 28.777807, 41.034418 ],
            [ 28.778473, 41.034296 ],
            [ 28.778771, 41.034238 ],
            [ 28.778927, 41.034207 ],
            [ 28.77954, 41.034055 ],
            [ 28.780096, 41.033865 ],
            [ 28.778944, 41.033329 ],
            [ 28.778531, 41.03312 ],
            [ 28.778199, 41.032855 ],
            [ 28.778055, 41.032694 ],
            [ 28.777822, 41.032348 ],
            [ 28.777719, 41.032092 ],
            [ 28.777692, 41.032048 ],
            [ 28.777656, 41.03189 ],
            [ 28.777672, 41.031519 ],
            [ 28.777714, 41.031305 ],
            [ 28.77773, 41.031254 ],
            [ 28.777763, 41.031146 ],
            [ 28.777766, 41.031137 ],
            [ 28.777809, 41.030996 ],
            [ 28.777881, 41.030808 ],
            [ 28.777965, 41.030492 ],
            [ 28.777966, 41.030361 ],
            [ 28.777928, 41.030232 ],
            [ 28.777853, 41.030076 ],
            [ 28.777742, 41.029919 ],
            [ 28.777405, 41.029485 ],
            [ 28.776888, 41.02887 ],
            [ 28.776124, 41.028006 ],
            [ 28.776156, 41.027944 ],
            [ 28.776992, 41.027507 ],
            [ 28.779647, 41.025651 ],
            [ 28.780272, 41.025175 ],
            [ 28.780625, 41.024554 ],
            [ 28.78073, 41.024373 ],
            [ 28.783119, 41.023954 ],
            [ 28.783596, 41.023785 ]
          ]
        ]
      },
      &quot;id&quot;: &quot;relation/7786495&quot;
    },
    {
      &quot;type&quot;: &quot;Feature&quot;,
      &quot;properties&quot;: {
        &quot;@id&quot;: &quot;relation/7786496&quot;,
        &quot;admin_level&quot;: &quot;8&quot;,
        &quot;boundary&quot;: &quot;administrative&quot;,
        &quot;name&quot;: &quot;Yarımburgaz Mahallesi&quot;,
        &quot;name:ar&quot;: &quot;ياريمبورقاز&quot;,
        &quot;network&quot;: &quot;TR34-neighbourhood&quot;,
        &quot;type&quot;: &quot;boundary&quot;,
        &quot;wikidata&quot;: &quot;Q5991496&quot;
      },
      &quot;geometry&quot;: {
        &quot;type&quot;: &quot;Polygon&quot;,
        &quot;coordinates&quot;: [
          [
            [ 28.756889, 41.061088 ],
            [ 28.755925, 41.061029 ],
            [ 28.754386, 41.060993 ],
            [ 28.753865, 41.060978 ],
            [ 28.75331, 41.060976 ],
            [ 28.75289, 41.060986 ],
            [ 28.752275, 41.061022 ],
            [ 28.750697, 41.061181 ],
            [ 28.74986, 41.061302 ],
            [ 28.749276, 41.061394 ],
            [ 28.747414, 41.061769 ],
            [ 28.747074, 41.061816 ],
            [ 28.74629, 41.061942 ],
            [ 28.746031, 41.061974 ],
            [ 28.745306, 41.062048 ],
            [ 28.744635, 41.062087 ],
            [ 28.744805, 41.061819 ],
            [ 28.744869, 41.061585 ],
            [ 28.745264, 41.06085 ],
            [ 28.745374, 41.060177 ],
            [ 28.745273, 41.059121 ],
            [ 28.744322, 41.058935 ],
            [ 28.744129, 41.058782 ],
            [ 28.743882, 41.058693 ],
            [ 28.743545, 41.058437 ],
            [ 28.742917, 41.057507 ],
            [ 28.742166, 41.056856 ],
            [ 28.741962, 41.05612 ],
            [ 28.741254, 41.054429 ],
            [ 28.740705, 41.052802 ],
            [ 28.740572, 41.052506 ],
            [ 28.740378, 41.051507 ],
            [ 28.740291, 41.051169 ],
            [ 28.740672, 41.051335 ],
            [ 28.740854, 41.051513 ],
            [ 28.740972, 41.051635 ],
            [ 28.741187, 41.051756 ],
            [ 28.741305, 41.051853 ],
            [ 28.741487, 41.05191 ],
            [ 28.742024, 41.051918 ],
            [ 28.742539, 41.051772 ],
            [ 28.742625, 41.051626 ],
            [ 28.74285, 41.051586 ],
            [ 28.743204, 41.051683 ],
            [ 28.743472, 41.051861 ],
            [ 28.74374, 41.052217 ],
            [ 28.744095, 41.052654 ],
            [ 28.744373, 41.052864 ],
            [ 28.744996, 41.053317 ],
            [ 28.745221, 41.053463 ],
            [ 28.745457, 41.053544 ],
            [ 28.745661, 41.053568 ],
            [ 28.745886, 41.053665 ],
            [ 28.74633, 41.05378 ],
            [ 28.746598, 41.053861 ],
            [ 28.746738, 41.053748 ],
            [ 28.746641, 41.053456 ],
            [ 28.746566, 41.05306 ],
            [ 28.746663, 41.052777 ],
            [ 28.746716, 41.052485 ],
            [ 28.746673, 41.05221 ],
            [ 28.746491, 41.051547 ],
            [ 28.746405, 41.051021 ],
            [ 28.746427, 41.050681 ],
            [ 28.746534, 41.050519 ],
            [ 28.74663, 41.050471 ],
            [ 28.746781, 41.050398 ],
            [ 28.746781, 41.050155 ],
            [ 28.746781, 41.049775 ],
            [ 28.746834, 41.049686 ],
            [ 28.746791, 41.049435 ],
            [ 28.746716, 41.04916 ],
            [ 28.746652, 41.048925 ],
            [ 28.746555, 41.04895 ],
            [ 28.746491, 41.048796 ],
            [ 28.746523, 41.048626 ],
            [ 28.746491, 41.048497 ],
            [ 28.74648, 41.048311 ],
            [ 28.746405, 41.048367 ],
            [ 28.746298, 41.048278 ],
            [ 28.746244, 41.0481 ],
            [ 28.746126, 41.048068 ],
            [ 28.746115, 41.047979 ],
            [ 28.74619, 41.047911 ],
            [ 28.746115, 41.047874 ],
            [ 28.746126, 41.047752 ],
            [ 28.746148, 41.047485 ],
            [ 28.746126, 41.047299 ],
            [ 28.746051, 41.047186 ],
            [ 28.746115, 41.047121 ],
            [ 28.74603, 41.047048 ],
            [ 28.745954, 41.046992 ],
            [ 28.745826, 41.047008 ],
            [ 28.74574, 41.046984 ],
            [ 28.745675, 41.046895 ],
            [ 28.745675, 41.046797 ],
            [ 28.745772, 41.046773 ],
            [ 28.745879, 41.046854 ],
            [ 28.745997, 41.046854 ],
            [ 28.74603, 41.046708 ],
            [ 28.745965, 41.046619 ],
            [ 28.745869, 41.046563 ],
            [ 28.746158, 41.046069 ],
            [ 28.746126, 41.045988 ],
            [ 28.746137, 41.045883 ],
            [ 28.74648, 41.045325 ],
            [ 28.746845, 41.045438 ],
            [ 28.746995, 41.045422 ],
            [ 28.747113, 41.045357 ],
            [ 28.747467, 41.045106 ],
            [ 28.747456, 41.045042 ],
            [ 28.747671, 41.044904 ],
            [ 28.747939, 41.044742 ],
            [ 28.748143, 41.044686 ],
            [ 28.74839, 41.044564 ],
            [ 28.748497, 41.044475 ],
            [ 28.748647, 41.044467 ],
            [ 28.748926, 41.04437 ],
            [ 28.74927, 41.044224 ],
            [ 28.749516, 41.044046 ],
            [ 28.750117, 41.043828 ],
            [ 28.75031, 41.043795 ],
            [ 28.750503, 41.043723 ],
            [ 28.750686, 41.043617 ],
            [ 28.750804, 41.043464 ],
            [ 28.750858, 41.043342 ],
            [ 28.750862, 41.043213 ],
            [ 28.751072, 41.043074 ],
            [ 28.751187, 41.042815 ],
            [ 28.751212, 41.04276 ],
            [ 28.751319, 41.042735 ],
            [ 28.751405, 41.042663 ],
            [ 28.751394, 41.042525 ],
            [ 28.751351, 41.042282 ],
            [ 28.751297, 41.042161 ],
            [ 28.751297, 41.042048 ],
            [ 28.751383, 41.04191 ],
            [ 28.751437, 41.041813 ],
            [ 28.751437, 41.04153 ],
            [ 28.751415, 41.041368 ],
            [ 28.751426, 41.041279 ],
            [ 28.751501, 41.041198 ],
            [ 28.751727, 41.041117 ],
            [ 28.751909, 41.041004 ],
            [ 28.752177, 41.040753 ],
            [ 28.752263, 41.040623 ],
            [ 28.752381, 41.040583 ],
            [ 28.752789, 41.040364 ],
            [ 28.753046, 41.040243 ],
            [ 28.753218, 41.040195 ],
            [ 28.753368, 41.040211 ],
            [ 28.753443, 41.040089 ],
            [ 28.753615, 41.039927 ],
            [ 28.753722, 41.039822 ],
            [ 28.753744, 41.039701 ],
            [ 28.753668, 41.039612 ],
            [ 28.753639, 41.039504 ],
            [ 28.753615, 41.039418 ],
            [ 28.753679, 41.039304 ],
            [ 28.753604, 41.039126 ],
            [ 28.753572, 41.03894 ],
            [ 28.753626, 41.038811 ],
            [ 28.753668, 41.038681 ],
            [ 28.753647, 41.038487 ],
            [ 28.753615, 41.038285 ],
            [ 28.75339, 41.03784 ],
            [ 28.753304, 41.037629 ],
            [ 28.753186, 41.037354 ],
            [ 28.753218, 41.037144 ],
            [ 28.752821, 41.036893 ],
            [ 28.752413, 41.036557 ],
            [ 28.752349, 41.036504 ],
            [ 28.752177, 41.036456 ],
            [ 28.752048, 41.036391 ],
            [ 28.751963, 41.036262 ],
            [ 28.751995, 41.03614 ],
            [ 28.752102, 41.036011 ],
            [ 28.752102, 41.035897 ],
            [ 28.752006, 41.0358 ],
            [ 28.752016, 41.035703 ],
            [ 28.752124, 41.035663 ],
            [ 28.752209, 41.035549 ],
            [ 28.752284, 41.035428 ],
            [ 28.752091, 41.035469 ],
            [ 28.752081, 41.035355 ],
            [ 28.752102, 41.035169 ],
            [ 28.75236, 41.03487 ],
            [ 28.752349, 41.034708 ],
            [ 28.752284, 41.03436 ],
            [ 28.752134, 41.034004 ],
            [ 28.752107, 41.033854 ],
            [ 28.752083, 41.033696 ],
            [ 28.751995, 41.033097 ],
            [ 28.751941, 41.032838 ],
            [ 28.751952, 41.032701 ],
            [ 28.752231, 41.032685 ],
            [ 28.752006, 41.032547 ],
            [ 28.75192, 41.032442 ],
            [ 28.752016, 41.032361 ],
            [ 28.75192, 41.032223 ],
            [ 28.75192, 41.032013 ],
            [ 28.751759, 41.031891 ],
            [ 28.751598, 41.03173 ],
            [ 28.751566, 41.031616 ],
            [ 28.751373, 41.03139 ],
            [ 28.751254, 41.03109 ],
            [ 28.751222, 41.030864 ],
            [ 28.751136, 41.030653 ],
            [ 28.750997, 41.030443 ],
            [ 28.750836, 41.030087 ],
            [ 28.750718, 41.029706 ],
            [ 28.750611, 41.029318 ],
            [ 28.750557, 41.029237 ],
            [ 28.750536, 41.029115 ],
            [ 28.750611, 41.028994 ],
            [ 28.750793, 41.028824 ],
            [ 28.750815, 41.028654 ],
            [ 28.751308, 41.028371 ],
            [ 28.751448, 41.028217 ],
            [ 28.751415, 41.028128 ],
            [ 28.751544, 41.028039 ],
            [ 28.751448, 41.02795 ],
            [ 28.751491, 41.027853 ],
            [ 28.751619, 41.027707 ],
            [ 28.75163, 41.027416 ],
            [ 28.751555, 41.027327 ],
            [ 28.751555, 41.027189 ],
            [ 28.751437, 41.026962 ],
            [ 28.751458, 41.026412 ],
            [ 28.75148, 41.026258 ],
            [ 28.751598, 41.026129 ],
            [ 28.751716, 41.026104 ],
            [ 28.751866, 41.02604 ],
            [ 28.751963, 41.025902 ],
            [ 28.752059, 41.025748 ],
            [ 28.752059, 41.025546 ],
            [ 28.751963, 41.02536 ],
            [ 28.751802, 41.025012 ],
            [ 28.751694, 41.024615 ],
            [ 28.751705, 41.02421 ],
            [ 28.751791, 41.023871 ],
            [ 28.751952, 41.023547 ],
            [ 28.752006, 41.023183 ],
            [ 28.752156, 41.022592 ],
            [ 28.752209, 41.022106 ],
            [ 28.752231, 41.021871 ],
            [ 28.752338, 41.02179 ],
            [ 28.752531, 41.021572 ],
            [ 28.752596, 41.021361 ],
            [ 28.752746, 41.02128 ],
            [ 28.752778, 41.020965 ],
            [ 28.752907, 41.020819 ],
            [ 28.752907, 41.020706 ],
            [ 28.752982, 41.02039 ],
            [ 28.753121, 41.020171 ],
            [ 28.753132, 41.019977 ],
            [ 28.753239, 41.019815 ],
            [ 28.753411, 41.019621 ],
            [ 28.75369, 41.019289 ],
            [ 28.753722, 41.019143 ],
            [ 28.753679, 41.018949 ],
            [ 28.75384, 41.018876 ],
            [ 28.753915, 41.018739 ],
            [ 28.753969, 41.018617 ],
            [ 28.75399, 41.018463 ],
            [ 28.754023, 41.018382 ],
            [ 28.754065, 41.017711 ],
            [ 28.754108, 41.017451 ],
            [ 28.754214, 41.017229 ],
            [ 28.754428, 41.016978 ],
            [ 28.754535, 41.016565 ],
            [ 28.754428, 41.016249 ],
            [ 28.754503, 41.016128 ],
            [ 28.754499, 41.016065 ],
            [ 28.754471, 41.015667 ],
            [ 28.754374, 41.015529 ],
            [ 28.754417, 41.015205 ],
            [ 28.754332, 41.015035 ],
            [ 28.754245, 41.014891 ],
            [ 28.753967, 41.014428 ],
            [ 28.753914, 41.014218 ],
            [ 28.753892, 41.014128 ],
            [ 28.753881, 41.013699 ],
            [ 28.753999, 41.013044 ],
            [ 28.75402, 41.012315 ],
            [ 28.754096, 41.012185 ],
            [ 28.754418, 41.012063 ],
            [ 28.755191, 41.011904 ],
            [ 28.755706, 41.011827 ],
            [ 28.75611, 41.01185 ],
            [ 28.756401, 41.011847 ],
            [ 28.756661, 41.011914 ],
            [ 28.757047, 41.011889 ],
            [ 28.75738, 41.01182 ],
            [ 28.757733, 41.011749 ],
            [ 28.758001, 41.011734 ],
            [ 28.758244, 41.011748 ],
            [ 28.758574, 41.011686 ],
            [ 28.758844, 41.011594 ],
            [ 28.759242, 41.011548 ],
            [ 28.759617, 41.011451 ],
            [ 28.76117, 41.011025 ],
            [ 28.761336, 41.011025 ],
            [ 28.761608, 41.011086 ],
            [ 28.761676, 41.011118 ],
            [ 28.761916, 41.011059 ],
            [ 28.762434, 41.010941 ],
            [ 28.762705, 41.010922 ],
            [ 28.762889, 41.010945 ],
            [ 28.763088, 41.010989 ],
            [ 28.763239, 41.01103 ],
            [ 28.76334, 41.011041 ],
            [ 28.763421, 41.011051 ],
            [ 28.763482, 41.011073 ],
            [ 28.763335, 41.012028 ],
            [ 28.763281, 41.012351 ],
            [ 28.763279, 41.012361 ],
            [ 28.763106, 41.013469 ],
            [ 28.763086, 41.013568 ],
            [ 28.76307, 41.013647 ],
            [ 28.762714, 41.015624 ],
            [ 28.762704, 41.015728 ],
            [ 28.762701, 41.015831 ],
            [ 28.762704, 41.015937 ],
            [ 28.762715, 41.016043 ],
            [ 28.763029, 41.01775 ],
            [ 28.763075, 41.017952 ],
            [ 28.763132, 41.018152 ],
            [ 28.764696, 41.022849 ],
            [ 28.764748, 41.023048 ],
            [ 28.764783, 41.023247 ],
            [ 28.764811, 41.023445 ],
            [ 28.764824, 41.023644 ],
            [ 28.76482, 41.024262 ],
            [ 28.764826, 41.024319 ],
            [ 28.764835, 41.02437 ],
            [ 28.764853, 41.024417 ],
            [ 28.764877, 41.024462 ],
            [ 28.764847, 41.024638 ],
            [ 28.764862, 41.024711 ],
            [ 28.764877, 41.024822 ],
            [ 28.764918, 41.025057 ],
            [ 28.764916, 41.025191 ],
            [ 28.7649, 41.025519 ],
            [ 28.764872, 41.025851 ],
            [ 28.764863, 41.026204 ],
            [ 28.764755, 41.026995 ],
            [ 28.76463, 41.027857 ],
            [ 28.764609, 41.028371 ],
            [ 28.764536, 41.02894 ],
            [ 28.764524, 41.029098 ],
            [ 28.764528, 41.029383 ],
            [ 28.764444, 41.030077 ],
            [ 28.764322, 41.030772 ],
            [ 28.764272, 41.03101 ],
            [ 28.764176, 41.03162 ],
            [ 28.76414, 41.031789 ],
            [ 28.764024, 41.032492 ],
            [ 28.763955, 41.032802 ],
            [ 28.763693, 41.033522 ],
            [ 28.763264, 41.03441 ],
            [ 28.763146, 41.034633 ],
            [ 28.762982, 41.034938 ],
            [ 28.762895, 41.035087 ],
            [ 28.762419, 41.035866 ],
            [ 28.762014, 41.036476 ],
            [ 28.761514, 41.037378 ],
            [ 28.762173, 41.038379 ],
            [ 28.762214, 41.038435 ],
            [ 28.76144, 41.039256 ],
            [ 28.759866, 41.040982 ],
            [ 28.759537, 41.042054 ],
            [ 28.759533, 41.042796 ],
            [ 28.759575, 41.043291 ],
            [ 28.759116, 41.043434 ],
            [ 28.757449, 41.047391 ],
            [ 28.756882, 41.049217 ],
            [ 28.756876, 41.049475 ],
            [ 28.756867, 41.049628 ],
            [ 28.756855, 41.049739 ],
            [ 28.756848, 41.049897 ],
            [ 28.756828, 41.050074 ],
            [ 28.756797, 41.05052 ],
            [ 28.756774, 41.050738 ],
            [ 28.756757, 41.050965 ],
            [ 28.756727, 41.05121 ],
            [ 28.75702, 41.051225 ],
            [ 28.757122, 41.051242 ],
            [ 28.757133, 41.051288 ],
            [ 28.75712, 41.051883 ],
            [ 28.757109, 41.05209 ],
            [ 28.757092, 41.052232 ],
            [ 28.7568, 41.053401 ],
            [ 28.756791, 41.05368 ],
            [ 28.756803, 41.054273 ],
            [ 28.756823, 41.05447 ],
            [ 28.756866, 41.055085 ],
            [ 28.756878, 41.055122 ],
            [ 28.756918, 41.055354 ],
            [ 28.757014, 41.056115 ],
            [ 28.75712, 41.056776 ],
            [ 28.757366, 41.057317 ],
            [ 28.757482, 41.057602 ],
            [ 28.757534, 41.057747 ],
            [ 28.757573, 41.057919 ],
            [ 28.757594, 41.058043 ],
            [ 28.757585, 41.058328 ],
            [ 28.757507, 41.058805 ],
            [ 28.757408, 41.059145 ],
            [ 28.757289, 41.059494 ],
            [ 28.757062, 41.060151 ],
            [ 28.756889, 41.061088 ]
          ]
        ]
      },
      &quot;id&quot;: &quot;relation/7786496&quot;
    },
    {
      &quot;type&quot;: &quot;Feature&quot;,
      &quot;properties&quot;: {
        &quot;@id&quot;: &quot;relation/7786499&quot;,
        &quot;admin_level&quot;: &quot;8&quot;,
        &quot;boundary&quot;: &quot;administrative&quot;,
        &quot;name&quot;: &quot;Atakent Mahallesi&quot;,
        &quot;name:ar&quot;: &quot;أتاكنت&quot;,
        &quot;network&quot;: &quot;TR34-neighbourhood&quot;,
        &quot;type&quot;: &quot;boundary&quot;,
        &quot;wikidata&quot;: &quot;Q6084967&quot;
      },
      &quot;geometry&quot;: {
        &quot;type&quot;: &quot;Polygon&quot;,
        &quot;coordinates&quot;: [
          [
            [ 28.784662, 41.063283 ],
            [ 28.783522, 41.063059 ],
            [ 28.783227, 41.063006 ],
            [ 28.781612, 41.062738 ],
            [ 28.780177, 41.062552 ],
            [ 28.779399, 41.062468 ],
            [ 28.777552, 41.062309 ],
            [ 28.776268, 41.062246 ],
            [ 28.775154, 41.062211 ],
            [ 28.773313, 41.062186 ],
            [ 28.772774, 41.062199 ],
            [ 28.77221, 41.062212 ],
            [ 28.769555, 41.062378 ],
            [ 28.768823, 41.062403 ],
            [ 28.767664, 41.062428 ],
            [ 28.766853, 41.062434 ],
            [ 28.765427, 41.062371 ],
            [ 28.764894, 41.06234 ],
            [ 28.763677, 41.062197 ],
            [ 28.763227, 41.062143 ],
            [ 28.762056, 41.061963 ],
            [ 28.760996, 41.06173 ],
            [ 28.7601, 41.061548 ],
            [ 28.759096, 41.061365 ],
            [ 28.758417, 41.061254 ],
            [ 28.757906, 41.061176 ],
            [ 28.757357, 41.061118 ],
            [ 28.756889, 41.061088 ],
            [ 28.757062, 41.060151 ],
            [ 28.757289, 41.059494 ],
            [ 28.757408, 41.059145 ],
            [ 28.757507, 41.058805 ],
            [ 28.757585, 41.058328 ],
            [ 28.757594, 41.058043 ],
            [ 28.757573, 41.057919 ],
            [ 28.757534, 41.057747 ],
            [ 28.757482, 41.057602 ],
            [ 28.757366, 41.057317 ],
            [ 28.75712, 41.056776 ],
            [ 28.757014, 41.056115 ],
            [ 28.756918, 41.055354 ],
            [ 28.756878, 41.055122 ],
            [ 28.756866, 41.055085 ],
            [ 28.756823, 41.05447 ],
            [ 28.756803, 41.054273 ],
            [ 28.756791, 41.05368 ],
            [ 28.7568, 41.053401 ],
            [ 28.757092, 41.052232 ],
            [ 28.757109, 41.05209 ],
            [ 28.75712, 41.051883 ],
            [ 28.757133, 41.051288 ],
            [ 28.757122, 41.051242 ],
            [ 28.75702, 41.051225 ],
            [ 28.756727, 41.05121 ],
            [ 28.756757, 41.050965 ],
            [ 28.756774, 41.050738 ],
            [ 28.756797, 41.05052 ],
            [ 28.756828, 41.050074 ],
            [ 28.756848, 41.049897 ],
            [ 28.756855, 41.049739 ],
            [ 28.756867, 41.049628 ],
            [ 28.756876, 41.049475 ],
            [ 28.756882, 41.049217 ],
            [ 28.757449, 41.047391 ],
            [ 28.759116, 41.043434 ],
            [ 28.759575, 41.043291 ],
            [ 28.759533, 41.042796 ],
            [ 28.759537, 41.042054 ],
            [ 28.759866, 41.040982 ],
            [ 28.76144, 41.039256 ],
            [ 28.762214, 41.038435 ],
            [ 28.762672, 41.037937 ],
            [ 28.764998, 41.035539 ],
            [ 28.765465, 41.035153 ],
            [ 28.766057, 41.034784 ],
            [ 28.766431, 41.034621 ],
            [ 28.766882, 41.034468 ],
            [ 28.767419, 41.034309 ],
            [ 28.768321, 41.034058 ],
            [ 28.769165, 41.033849 ],
            [ 28.769514, 41.033758 ],
            [ 28.77084, 41.033414 ],
            [ 28.771416, 41.033427 ],
            [ 28.771853, 41.033473 ],
            [ 28.772562, 41.033575 ],
            [ 28.773085, 41.033687 ],
            [ 28.773725, 41.033873 ],
            [ 28.774302, 41.034071 ],
            [ 28.774417, 41.034117 ],
            [ 28.774313, 41.034536 ],
            [ 28.774322, 41.03464 ],
            [ 28.774342, 41.035154 ],
            [ 28.774462, 41.035672 ],
            [ 28.774535, 41.035996 ],
            [ 28.774703, 41.036405 ],
            [ 28.775047, 41.037232 ],
            [ 28.775278, 41.037207 ],
            [ 28.776192, 41.037265 ],
            [ 28.776738, 41.037299 ],
            [ 28.777035, 41.037313 ],
            [ 28.777462, 41.037332 ],
            [ 28.777722, 41.037363 ],
            [ 28.778072, 41.037432 ],
            [ 28.778084, 41.037434 ],
            [ 28.77814, 41.037451 ],
            [ 28.778404, 41.03753 ],
            [ 28.778627, 41.03762 ],
            [ 28.778682, 41.037649 ],
            [ 28.779192, 41.037911 ],
            [ 28.779332, 41.038027 ],
            [ 28.77942, 41.038086 ],
            [ 28.779527, 41.038143 ],
            [ 28.77955, 41.03826 ],
            [ 28.779462, 41.0386 ],
            [ 28.779574, 41.038744 ],
            [ 28.780133, 41.038834 ],
            [ 28.78051, 41.038358 ],
            [ 28.780605, 41.037968 ],
            [ 28.780685, 41.037636 ],
            [ 28.780857, 41.037471 ],
            [ 28.781695, 41.037176 ],
            [ 28.782092, 41.037052 ],
            [ 28.78238, 41.03695 ],
            [ 28.782499, 41.036913 ],
            [ 28.783409, 41.036619 ],
            [ 28.783569, 41.036643 ],
            [ 28.783584, 41.036673 ],
            [ 28.783918, 41.037354 ],
            [ 28.784091, 41.037706 ],
            [ 28.782912, 41.038335 ],
            [ 28.782785, 41.038359 ],
            [ 28.782518, 41.038525 ],
            [ 28.782215, 41.038707 ],
            [ 28.782067, 41.038881 ],
            [ 28.782268, 41.039271 ],
            [ 28.783416, 41.040199 ],
            [ 28.783832, 41.040699 ],
            [ 28.78365, 41.041453 ],
            [ 28.783738, 41.041618 ],
            [ 28.78378, 41.041818 ],
            [ 28.783834, 41.04227 ],
            [ 28.783713, 41.042742 ],
            [ 28.78367, 41.042807 ],
            [ 28.783534, 41.042831 ],
            [ 28.783461, 41.042837 ],
            [ 28.782383, 41.043022 ],
            [ 28.782366, 41.043022 ],
            [ 28.782382, 41.043325 ],
            [ 28.782364, 41.043858 ],
            [ 28.782372, 41.043978 ],
            [ 28.783964, 41.043838 ],
            [ 28.784557, 41.044584 ],
            [ 28.785937, 41.04397 ],
            [ 28.786107, 41.043313 ],
            [ 28.78616, 41.043094 ],
            [ 28.786285, 41.042611 ],
            [ 28.786462, 41.041881 ],
            [ 28.786508, 41.04169 ],
            [ 28.786534, 41.041611 ],
            [ 28.786622, 41.041321 ],
            [ 28.786635, 41.041279 ],
            [ 28.786673, 41.040919 ],
            [ 28.786716, 41.040645 ],
            [ 28.786738, 41.040299 ],
            [ 28.786718, 41.040192 ],
            [ 28.786661, 41.040078 ],
            [ 28.786546, 41.039827 ],
            [ 28.786542, 41.03962 ],
            [ 28.786597, 41.039072 ],
            [ 28.787407, 41.039024 ],
            [ 28.788128, 41.038888 ],
            [ 28.78807, 41.038694 ],
            [ 28.788885, 41.03864 ],
            [ 28.789354, 41.038491 ],
            [ 28.78909, 41.037891 ],
            [ 28.789138, 41.037895 ],
            [ 28.789222, 41.037891 ],
            [ 28.789998, 41.037913 ],
            [ 28.790515, 41.037961 ],
            [ 28.790997, 41.038088 ],
            [ 28.791343, 41.038213 ],
            [ 28.791707, 41.038332 ],
            [ 28.791948, 41.038402 ],
            [ 28.792202, 41.038467 ],
            [ 28.792401, 41.038527 ],
            [ 28.792529, 41.038555 ],
            [ 28.792927, 41.0386 ],
            [ 28.793048, 41.038619 ],
            [ 28.79382, 41.038763 ],
            [ 28.79395, 41.038774 ],
            [ 28.794046, 41.038927 ],
            [ 28.79411, 41.039403 ],
            [ 28.794208, 41.040273 ],
            [ 28.794213, 41.040268 ],
            [ 28.79435, 41.040219 ],
            [ 28.794551, 41.040191 ],
            [ 28.794723, 41.040208 ],
            [ 28.795227, 41.040359 ],
            [ 28.795515, 41.040453 ],
            [ 28.795765, 41.04052 ],
            [ 28.795887, 41.040586 ],
            [ 28.795985, 41.040644 ],
            [ 28.796072, 41.04076 ],
            [ 28.796093, 41.040841 ],
            [ 28.796137, 41.042685 ],
            [ 28.796158, 41.043311 ],
            [ 28.796121, 41.043733 ],
            [ 28.79606, 41.043879 ],
            [ 28.796042, 41.043938 ],
            [ 28.797736, 41.043915 ],
            [ 28.799076, 41.043924 ],
            [ 28.799064, 41.043416 ],
            [ 28.799066, 41.043177 ],
            [ 28.801317, 41.043131 ],
            [ 28.801366, 41.043135 ],
            [ 28.801478, 41.043153 ],
            [ 28.801654, 41.043244 ],
            [ 28.801918, 41.043396 ],
            [ 28.802307, 41.043525 ],
            [ 28.802425, 41.043552 ],
            [ 28.802847, 41.043625 ],
            [ 28.804228, 41.043816 ],
            [ 28.804728, 41.043907 ],
            [ 28.805003, 41.043974 ],
            [ 28.805176, 41.044048 ],
            [ 28.805352, 41.044176 ],
            [ 28.805474, 41.04435 ],
            [ 28.805565, 41.044615 ],
            [ 28.805529, 41.044877 ],
            [ 28.805491, 41.045117 ],
            [ 28.805447, 41.045314 ],
            [ 28.805154, 41.045534 ],
            [ 28.804779, 41.045731 ],
            [ 28.804471, 41.045866 ],
            [ 28.804128, 41.046016 ],
            [ 28.803724, 41.046243 ],
            [ 28.803404, 41.046407 ],
            [ 28.802917, 41.046618 ],
            [ 28.802263, 41.046909 ],
            [ 28.801848, 41.047115 ],
            [ 28.801421, 41.047353 ],
            [ 28.800937, 41.047561 ],
            [ 28.800378, 41.047711 ],
            [ 28.800002, 41.047829 ],
            [ 28.79935, 41.048058 ],
            [ 28.798816, 41.048287 ],
            [ 28.798439, 41.048496 ],
            [ 28.797957, 41.048774 ],
            [ 28.797595, 41.048998 ],
            [ 28.797072, 41.049249 ],
            [ 28.796735, 41.049306 ],
            [ 28.795898, 41.049527 ],
            [ 28.795707, 41.04956 ],
            [ 28.795499, 41.049564 ],
            [ 28.795331, 41.049543 ],
            [ 28.794881, 41.049459 ],
            [ 28.794461, 41.049369 ],
            [ 28.794335, 41.04935 ],
            [ 28.794138, 41.049347 ],
            [ 28.793873, 41.049368 ],
            [ 28.793591, 41.0494 ],
            [ 28.793627, 41.049577 ],
            [ 28.79364, 41.049753 ],
            [ 28.793631, 41.049907 ],
            [ 28.793577, 41.050424 ],
            [ 28.793477, 41.05101 ],
            [ 28.793397, 41.051468 ],
            [ 28.79333, 41.051701 ],
            [ 28.79323, 41.051984 ],
            [ 28.793166, 41.052133 ],
            [ 28.793074, 41.052429 ],
            [ 28.792998, 41.052616 ],
            [ 28.792927, 41.05278 ],
            [ 28.792867, 41.052975 ],
            [ 28.792832, 41.053163 ],
            [ 28.792762, 41.053594 ],
            [ 28.792702, 41.054061 ],
            [ 28.792641, 41.054319 ],
            [ 28.792568, 41.054732 ],
            [ 28.792466, 41.055138 ],
            [ 28.79245, 41.055387 ],
            [ 28.792435, 41.055956 ],
            [ 28.792337, 41.056378 ],
            [ 28.792206, 41.056762 ],
            [ 28.792004, 41.057056 ],
            [ 28.791888, 41.057174 ],
            [ 28.791759, 41.057318 ],
            [ 28.791569, 41.057523 ],
            [ 28.791367, 41.057761 ],
            [ 28.790339, 41.059431 ],
            [ 28.789989, 41.059556 ],
            [ 28.789113, 41.059923 ],
            [ 28.789018, 41.059935 ],
            [ 28.788225, 41.05982 ],
            [ 28.787625, 41.059771 ],
            [ 28.78708, 41.059664 ],
            [ 28.786769, 41.059521 ],
            [ 28.786795, 41.059339 ],
            [ 28.786774, 41.05925 ],
            [ 28.78674, 41.059226 ],
            [ 28.786676, 41.05922 ],
            [ 28.786538, 41.059234 ],
            [ 28.786214, 41.059238 ],
            [ 28.786037, 41.058926 ],
            [ 28.785407, 41.059094 ],
            [ 28.785247, 41.059129 ],
            [ 28.785097, 41.059147 ],
            [ 28.784754, 41.059172 ],
            [ 28.784738, 41.059311 ],
            [ 28.78473, 41.05973 ],
            [ 28.784738, 41.060051 ],
            [ 28.784736, 41.060313 ],
            [ 28.784706, 41.061083 ],
            [ 28.784703, 41.061323 ],
            [ 28.784668, 41.061524 ],
            [ 28.784644, 41.061714 ],
            [ 28.784696, 41.062086 ],
            [ 28.784748, 41.062458 ],
            [ 28.784746, 41.062572 ],
            [ 28.784695, 41.063128 ],
            [ 28.784662, 41.063283 ]
          ]
        ]
      },
      &quot;id&quot;: &quot;relation/7786499&quot;
    },
    {
      &quot;type&quot;: &quot;Feature&quot;,
      &quot;properties&quot;: {
        &quot;@id&quot;: &quot;relation/7786500&quot;,
        &quot;admin_level&quot;: &quot;8&quot;,
        &quot;boundary&quot;: &quot;administrative&quot;,
        &quot;name&quot;: &quot;Atatürk Mahallesi&quot;,
        &quot;name:ar&quot;: &quot;أتاتورك&quot;,
        &quot;network&quot;: &quot;TR34-neighbourhood&quot;,
        &quot;type&quot;: &quot;boundary&quot;,
        &quot;wikidata&quot;: &quot;Q6075051&quot;
      },
      &quot;geometry&quot;: {
        &quot;type&quot;: &quot;Polygon&quot;,
        &quot;coordinates&quot;: [
          [
            [ 28.796165, 41.063712 ],
            [ 28.795049, 41.063883 ],
            [ 28.794174, 41.063992 ],
            [ 28.792643, 41.064082 ],
            [ 28.791032, 41.064101 ],
            [ 28.790399, 41.064084 ],
            [ 28.788922, 41.063964 ],
            [ 28.787731, 41.063825 ],
            [ 28.787381, 41.063779 ],
            [ 28.786599, 41.06364 ],
            [ 28.784662, 41.063283 ],
            [ 28.784695, 41.063128 ],
            [ 28.784746, 41.062572 ],
            [ 28.784748, 41.062458 ],
            [ 28.784696, 41.062086 ],
            [ 28.784644, 41.061714 ],
            [ 28.784668, 41.061524 ],
            [ 28.784703, 41.061323 ],
            [ 28.784706, 41.061083 ],
            [ 28.784736, 41.060313 ],
            [ 28.784738, 41.060051 ],
            [ 28.78473, 41.05973 ],
            [ 28.784738, 41.059311 ],
            [ 28.784754, 41.059172 ],
            [ 28.785097, 41.059147 ],
            [ 28.785247, 41.059129 ],
            [ 28.785407, 41.059094 ],
            [ 28.786037, 41.058926 ],
            [ 28.786214, 41.059238 ],
            [ 28.786538, 41.059234 ],
            [ 28.786676, 41.05922 ],
            [ 28.78674, 41.059226 ],
            [ 28.786774, 41.05925 ],
            [ 28.786795, 41.059339 ],
            [ 28.786769, 41.059521 ],
            [ 28.78708, 41.059664 ],
            [ 28.787625, 41.059771 ],
            [ 28.788225, 41.05982 ],
            [ 28.789018, 41.059935 ],
            [ 28.789113, 41.059923 ],
            [ 28.789989, 41.059556 ],
            [ 28.790339, 41.059431 ],
            [ 28.791367, 41.057761 ],
            [ 28.791569, 41.057523 ],
            [ 28.791759, 41.057318 ],
            [ 28.791888, 41.057174 ],
            [ 28.792004, 41.057056 ],
            [ 28.792206, 41.056762 ],
            [ 28.792337, 41.056378 ],
            [ 28.792435, 41.055956 ],
            [ 28.79245, 41.055387 ],
            [ 28.792466, 41.055138 ],
            [ 28.792568, 41.054732 ],
            [ 28.792641, 41.054319 ],
            [ 28.792702, 41.054061 ],
            [ 28.792762, 41.053594 ],
            [ 28.792832, 41.053163 ],
            [ 28.792867, 41.052975 ],
            [ 28.792927, 41.05278 ],
            [ 28.792998, 41.052616 ],
            [ 28.793074, 41.052429 ],
            [ 28.793166, 41.052133 ],
            [ 28.79323, 41.051984 ],
            [ 28.79333, 41.051701 ],
            [ 28.793397, 41.051468 ],
            [ 28.793477, 41.05101 ],
            [ 28.793577, 41.050424 ],
            [ 28.793631, 41.049907 ],
            [ 28.79364, 41.049753 ],
            [ 28.793627, 41.049577 ],
            [ 28.793591, 41.0494 ],
            [ 28.793873, 41.049368 ],
            [ 28.794138, 41.049347 ],
            [ 28.794335, 41.04935 ],
            [ 28.794461, 41.049369 ],
            [ 28.794881, 41.049459 ],
            [ 28.795331, 41.049543 ],
            [ 28.795499, 41.049564 ],
            [ 28.795707, 41.04956 ],
            [ 28.795898, 41.049527 ],
            [ 28.796735, 41.049306 ],
            [ 28.797072, 41.049249 ],
            [ 28.797595, 41.048998 ],
            [ 28.797957, 41.048774 ],
            [ 28.798439, 41.048496 ],
            [ 28.798816, 41.048287 ],
            [ 28.79935, 41.048058 ],
            [ 28.800002, 41.047829 ],
            [ 28.800378, 41.047711 ],
            [ 28.800937, 41.047561 ],
            [ 28.801421, 41.047353 ],
            [ 28.801848, 41.047115 ],
            [ 28.802263, 41.046909 ],
            [ 28.802917, 41.046618 ],
            [ 28.803404, 41.046407 ],
            [ 28.803724, 41.046243 ],
            [ 28.804128, 41.046016 ],
            [ 28.804471, 41.045866 ],
            [ 28.804779, 41.045731 ],
            [ 28.805154, 41.045534 ],
            [ 28.805447, 41.045314 ],
            [ 28.805645, 41.045516 ],
            [ 28.805814, 41.045697 ],
            [ 28.806033, 41.04573 ],
            [ 28.806282, 41.045741 ],
            [ 28.806504, 41.045777 ],
            [ 28.806941, 41.045792 ],
            [ 28.807618, 41.045799 ],
            [ 28.807877, 41.045792 ],
            [ 28.807977, 41.045791 ],
            [ 28.807961, 41.046272 ],
            [ 28.80795, 41.046513 ],
            [ 28.807953, 41.047141 ],
            [ 28.808012, 41.047979 ],
            [ 28.808095, 41.048532 ],
            [ 28.808139, 41.04884 ],
            [ 28.808373, 41.049748 ],
            [ 28.807231, 41.049934 ],
            [ 28.806374, 41.050048 ],
            [ 28.805926, 41.050064 ],
            [ 28.80496, 41.050413 ],
            [ 28.804708, 41.050528 ],
            [ 28.8045, 41.050665 ],
            [ 28.804363, 41.050776 ],
            [ 28.804051, 41.050757 ],
            [ 28.803995, 41.050994 ],
            [ 28.803958, 41.051063 ],
            [ 28.803934, 41.051196 ],
            [ 28.803767, 41.051385 ],
            [ 28.803589, 41.051526 ],
            [ 28.803518, 41.05159 ],
            [ 28.803466, 41.051689 ],
            [ 28.803373, 41.051778 ],
            [ 28.803285, 41.051917 ],
            [ 28.803176, 41.052048 ],
            [ 28.802932, 41.052252 ],
            [ 28.802918, 41.052324 ],
            [ 28.802596, 41.052401 ],
            [ 28.802464, 41.052463 ],
            [ 28.802165, 41.052559 ],
            [ 28.801996, 41.052683 ],
            [ 28.801817, 41.052744 ],
            [ 28.801562, 41.053012 ],
            [ 28.80137, 41.053109 ],
            [ 28.801118, 41.053205 ],
            [ 28.80107, 41.05325 ],
            [ 28.801057, 41.053304 ],
            [ 28.801151, 41.05335 ],
            [ 28.801231, 41.053531 ],
            [ 28.801313, 41.053594 ],
            [ 28.801336, 41.05364 ],
            [ 28.801335, 41.053703 ],
            [ 28.80125, 41.053801 ],
            [ 28.801259, 41.053954 ],
            [ 28.801233, 41.054107 ],
            [ 28.801172, 41.05416 ],
            [ 28.801158, 41.054295 ],
            [ 28.801058, 41.054564 ],
            [ 28.800972, 41.054698 ],
            [ 28.800821, 41.054777 ],
            [ 28.800712, 41.054841 ],
            [ 28.800439, 41.054888 ],
            [ 28.799986, 41.055075 ],
            [ 28.799936, 41.055223 ],
            [ 28.7997, 41.05534 ],
            [ 28.799622, 41.055474 ],
            [ 28.799723, 41.055617 ],
            [ 28.799804, 41.055782 ],
            [ 28.799779, 41.056151 ],
            [ 28.799654, 41.056292 ],
            [ 28.799493, 41.056395 ],
            [ 28.799293, 41.056577 ],
            [ 28.799254, 41.056691 ],
            [ 28.799211, 41.056992 ],
            [ 28.799408, 41.057311 ],
            [ 28.799451, 41.057423 ],
            [ 28.799471, 41.057684 ],
            [ 28.799516, 41.057704 ],
            [ 28.799536, 41.057736 ],
            [ 28.799497, 41.058041 ],
            [ 28.799452, 41.058071 ],
            [ 28.799409, 41.05809 ],
            [ 28.799315, 41.058102 ],
            [ 28.799198, 41.058124 ],
            [ 28.798664, 41.060439 ],
            [ 28.798554, 41.060639 ],
            [ 28.798093, 41.060883 ],
            [ 28.797101, 41.061298 ],
            [ 28.796817, 41.062021 ],
            [ 28.796728, 41.062578 ],
            [ 28.796165, 41.063712 ]
          ]
        ]
      },
      &quot;id&quot;: &quot;relation/7786500&quot;
    },
    {
      &quot;type&quot;: &quot;Feature&quot;,
      &quot;properties&quot;: {
        &quot;@id&quot;: &quot;relation/7786501&quot;,
        &quot;admin_level&quot;: &quot;8&quot;,
        &quot;alt_name&quot;: &quot;Mehmetakif Mahallesi&quot;,
        &quot;boundary&quot;: &quot;administrative&quot;,
        &quot;name&quot;: &quot;Mehmet Akif Mahallesi&quot;,
        &quot;name:ar&quot;: &quot;محمد عاكف&quot;,
        &quot;network&quot;: &quot;TR34-neighbourhood&quot;,
        &quot;type&quot;: &quot;boundary&quot;,
        &quot;wikidata&quot;: &quot;Q20471871&quot;,
        &quot;wikipedia&quot;: &quot;tr:Mehmet Akif, Küçükçekmece&quot;
      },
      &quot;geometry&quot;: {
        &quot;type&quot;: &quot;Polygon&quot;,
        &quot;coordinates&quot;: [
          [
            [ 28.799516, 41.057704 ],
            [ 28.799471, 41.057684 ],
            [ 28.799451, 41.057423 ],
            [ 28.799408, 41.057311 ],
            [ 28.799211, 41.056992 ],
            [ 28.799254, 41.056691 ],
            [ 28.799293, 41.056577 ],
            [ 28.799493, 41.056395 ],
            [ 28.799654, 41.056292 ],
            [ 28.799779, 41.056151 ],
            [ 28.799804, 41.055782 ],
            [ 28.799723, 41.055617 ],
            [ 28.799622, 41.055474 ],
            [ 28.7997, 41.05534 ],
            [ 28.799936, 41.055223 ],
            [ 28.799986, 41.055075 ],
            [ 28.800439, 41.054888 ],
            [ 28.800712, 41.054841 ],
            [ 28.800821, 41.054777 ],
            [ 28.800972, 41.054698 ],
            [ 28.801058, 41.054564 ],
            [ 28.801158, 41.054295 ],
            [ 28.801172, 41.05416 ],
            [ 28.801233, 41.054107 ],
            [ 28.801259, 41.053954 ],
            [ 28.80125, 41.053801 ],
            [ 28.801335, 41.053703 ],
            [ 28.801336, 41.05364 ],
            [ 28.801313, 41.053594 ],
            [ 28.801231, 41.053531 ],
            [ 28.801151, 41.05335 ],
            [ 28.801057, 41.053304 ],
            [ 28.80107, 41.05325 ],
            [ 28.801118, 41.053205 ],
            [ 28.80137, 41.053109 ],
            [ 28.801562, 41.053012 ],
            [ 28.801817, 41.052744 ],
            [ 28.801996, 41.052683 ],
            [ 28.802165, 41.052559 ],
            [ 28.802464, 41.052463 ],
            [ 28.802596, 41.052401 ],
            [ 28.802918, 41.052324 ],
            [ 28.802932, 41.052252 ],
            [ 28.803176, 41.052048 ],
            [ 28.803285, 41.051917 ],
            [ 28.803373, 41.051778 ],
            [ 28.803466, 41.051689 ],
            [ 28.803518, 41.05159 ],
            [ 28.803589, 41.051526 ],
            [ 28.803767, 41.051385 ],
            [ 28.803934, 41.051196 ],
            [ 28.803958, 41.051063 ],
            [ 28.803995, 41.050994 ],
            [ 28.804051, 41.050757 ],
            [ 28.804363, 41.050776 ],
            [ 28.8045, 41.050665 ],
            [ 28.804708, 41.050528 ],
            [ 28.80496, 41.050413 ],
            [ 28.805926, 41.050064 ],
            [ 28.806374, 41.050048 ],
            [ 28.807231, 41.049934 ],
            [ 28.808373, 41.049748 ],
            [ 28.808596, 41.050653 ],
            [ 28.808762, 41.051183 ],
            [ 28.808998, 41.051983 ],
            [ 28.809128, 41.052442 ],
            [ 28.809523, 41.053756 ],
            [ 28.810027, 41.055283 ],
            [ 28.810375, 41.056632 ],
            [ 28.810641, 41.057641 ],
            [ 28.810759, 41.058253 ],
            [ 28.811088, 41.059328 ],
            [ 28.811252, 41.059848 ],
            [ 28.811453, 41.060474 ],
            [ 28.811585, 41.060945 ],
            [ 28.811632, 41.061289 ],
            [ 28.810312, 41.061223 ],
            [ 28.809767, 41.06123 ],
            [ 28.809047, 41.061241 ],
            [ 28.808391, 41.06127 ],
            [ 28.807982, 41.061294 ],
            [ 28.806506, 41.061446 ],
            [ 28.805066, 41.061621 ],
            [ 28.803773, 41.061877 ],
            [ 28.802264, 41.062228 ],
            [ 28.800459, 41.062727 ],
            [ 28.798745, 41.063179 ],
            [ 28.797518, 41.06347 ],
            [ 28.796953, 41.063607 ],
            [ 28.796165, 41.063712 ],
            [ 28.796728, 41.062578 ],
            [ 28.796817, 41.062021 ],
            [ 28.797101, 41.061298 ],
            [ 28.798093, 41.060883 ],
            [ 28.798554, 41.060639 ],
            [ 28.798664, 41.060439 ],
            [ 28.799198, 41.058124 ],
            [ 28.799315, 41.058102 ],
            [ 28.799409, 41.05809 ],
            [ 28.799452, 41.058071 ],
            [ 28.799497, 41.058041 ],
            [ 28.799536, 41.057736 ],
            [ 28.799516, 41.057704 ]
          ]
        ]
      },
      &quot;id&quot;: &quot;relation/7786501&quot;
    },
    {
      &quot;type&quot;: &quot;Feature&quot;,
      &quot;properties&quot;: {
        &quot;@id&quot;: &quot;node/4997166032&quot;,
        &quot;@relations&quot;: [
          {
            &quot;role&quot;: &quot;label&quot;,
            &quot;rel&quot;: 7786494,
            &quot;reltags&quot;: {
              &quot;admin_level&quot;: &quot;8&quot;,
              &quot;boundary&quot;: &quot;administrative&quot;,
              &quot;name&quot;: &quot;İstasyon Mahallesi&quot;,
              &quot;name:ar&quot;: &quot;استاسيون&quot;,
              &quot;network&quot;: &quot;TR34-neighbourhood&quot;,
              &quot;type&quot;: &quot;boundary&quot;,
              &quot;wikidata&quot;: &quot;Q6074744&quot;,
              &quot;wikipedia&quot;: &quot;tr:İstasyon, Küçükçekmece&quot;
            }
          }
        ]
      },
      &quot;geometry&quot;: {
        &quot;type&quot;: &quot;Point&quot;,
        &quot;coordinates&quot;: [ 28.772043, 41.028291 ]
      },
      &quot;id&quot;: &quot;node/4997166032&quot;
    },
    {
      &quot;type&quot;: &quot;Feature&quot;,
      &quot;properties&quot;: {
        &quot;@id&quot;: &quot;node/4997166027&quot;,
        &quot;@relations&quot;: [
          {
            &quot;role&quot;: &quot;label&quot;,
            &quot;rel&quot;: 7786496,
            &quot;reltags&quot;: {
              &quot;admin_level&quot;: &quot;8&quot;,
              &quot;boundary&quot;: &quot;administrative&quot;,
              &quot;name&quot;: &quot;Yarımburgaz Mahallesi&quot;,
              &quot;name:ar&quot;: &quot;ياريمبورقاز&quot;,
              &quot;network&quot;: &quot;TR34-neighbourhood&quot;,
              &quot;type&quot;: &quot;boundary&quot;,
              &quot;wikidata&quot;: &quot;Q5991496&quot;
            }
          }
        ]
      },
      &quot;geometry&quot;: {
        &quot;type&quot;: &quot;Point&quot;,
        &quot;coordinates&quot;: [ 28.753853, 41.048612 ]
      },
      &quot;id&quot;: &quot;node/4997166027&quot;
    },
    {
      &quot;type&quot;: &quot;Feature&quot;,
      &quot;properties&quot;: {
        &quot;@id&quot;: &quot;node/4922514695&quot;,
        &quot;@relations&quot;: [
          {
            &quot;role&quot;: &quot;label&quot;,
            &quot;rel&quot;: 7786499,
            &quot;reltags&quot;: {
              &quot;admin_level&quot;: &quot;8&quot;,
              &quot;boundary&quot;: &quot;administrative&quot;,
              &quot;name&quot;: &quot;Atakent Mahallesi&quot;,
              &quot;name:ar&quot;: &quot;أتاكنت&quot;,
              &quot;network&quot;: &quot;TR34-neighbourhood&quot;,
              &quot;type&quot;: &quot;boundary&quot;,
              &quot;wikidata&quot;: &quot;Q6084967&quot;
            }
          }
        ]
      },
      &quot;geometry&quot;: {
        &quot;type&quot;: &quot;Point&quot;,
        &quot;coordinates&quot;: [ 28.781933, 41.055331 ]
      },
      &quot;id&quot;: &quot;node/4922514695&quot;
    },
    {
      &quot;type&quot;: &quot;Feature&quot;,
      &quot;properties&quot;: {
        &quot;@id&quot;: &quot;node/4922514694&quot;,
        &quot;@relations&quot;: [
          {
            &quot;role&quot;: &quot;label&quot;,
            &quot;rel&quot;: 7786495,
            &quot;reltags&quot;: {
              &quot;admin_level&quot;: &quot;8&quot;,
              &quot;boundary&quot;: &quot;administrative&quot;,
              &quot;name&quot;: &quot;Halkalı Merkez Mahallesi&quot;,
              &quot;name:ar&quot;: &quot;هاكالي مركزي&quot;,
              &quot;network&quot;: &quot;TR34-neighbourhood&quot;,
              &quot;type&quot;: &quot;boundary&quot;,
              &quot;wikidata&quot;: &quot;Q6072084&quot;
            }
          }
        ]
      },
      &quot;geometry&quot;: {
        &quot;type&quot;: &quot;Point&quot;,
        &quot;coordinates&quot;: [ 28.792569, 41.035634 ]
      },
      &quot;id&quot;: &quot;node/4922514694&quot;
    },
    {
      &quot;type&quot;: &quot;Feature&quot;,
      &quot;properties&quot;: {
        &quot;@id&quot;: &quot;node/4997155119&quot;,
        &quot;@relations&quot;: [
          {
            &quot;role&quot;: &quot;label&quot;,
            &quot;rel&quot;: 7786500,
            &quot;reltags&quot;: {
              &quot;admin_level&quot;: &quot;8&quot;,
              &quot;boundary&quot;: &quot;administrative&quot;,
              &quot;name&quot;: &quot;Atatürk Mahallesi&quot;,
              &quot;name:ar&quot;: &quot;أتاتورك&quot;,
              &quot;network&quot;: &quot;TR34-neighbourhood&quot;,
              &quot;type&quot;: &quot;boundary&quot;,
              &quot;wikidata&quot;: &quot;Q6075051&quot;
            }
          }
        ]
      },
      &quot;geometry&quot;: {
        &quot;type&quot;: &quot;Point&quot;,
        &quot;coordinates&quot;: [ 28.797372, 41.050435 ]
      },
      &quot;id&quot;: &quot;node/4997155119&quot;
    },
    {
      &quot;type&quot;: &quot;Feature&quot;,
      &quot;properties&quot;: {
        &quot;@id&quot;: &quot;node/4997166022&quot;,
        &quot;@relations&quot;: [
          {
            &quot;role&quot;: &quot;label&quot;,
            &quot;rel&quot;: 7786501,
            &quot;reltags&quot;: {
              &quot;admin_level&quot;: &quot;8&quot;,
              &quot;alt_name&quot;: &quot;Mehmetakif Mahallesi&quot;,
              &quot;boundary&quot;: &quot;administrative&quot;,
              &quot;name&quot;: &quot;Mehmet Akif Mahallesi&quot;,
              &quot;name:ar&quot;: &quot;محمد عاكف&quot;,
              &quot;network&quot;: &quot;TR34-neighbourhood&quot;,
              &quot;type&quot;: &quot;boundary&quot;,
              &quot;wikidata&quot;: &quot;Q20471871&quot;,
              &quot;wikipedia&quot;: &quot;tr:Mehmet Akif, Küçükçekmece&quot;
            }
          }
        ]
      },
      &quot;geometry&quot;: {
        &quot;type&quot;: &quot;Point&quot;,
        &quot;coordinates&quot;: [ 28.805859, 41.053104 ]
      },
      &quot;id&quot;: &quot;node/4997166022&quot;
    }
]
}&lt;/mapframe&gt;Semtya Halkaliyê ji van ''taxan'' pêk tê:

* [[Atakent, Küçükçekmece|Taxa Atakent]]
* [[Atatürk, Küçükçekmece|Taxa Ataturk]]
* [[İstasyon, Küçükçekmece|Taxa Îstasyonê]]
* [[Halkalı Merkez|Taxa Navendî ya Halkaliyê]]
* [[Mehmet Akif, Küçükçekmece|Taxa Mehmet Akîf]]
* [[Yarımburgaz|Taxa Yarimburgaz]]

== Nifûs ==
Halkalı semtek e, ji ber vê yekê hejmarên fermî yên nifûsa wê nayên weşandin. Lêbelê, nifûsa semtê dikare bi zêdekirina nifûsa taxên di nav sînorên wê de were texmîn kirin.
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
Halkalı
!Tax
!Nifûs
|-
|Atakent
|103.195
|-
|Ataturk
|41.529
|-
|Navenda Halkaliyê
|80.115
|-
|İstasyon
|43.148
|-
|Mehmet Akîf
|52.374
|-
|Yarimburgaz
|8759
|-
|'''Hemû'''
|331.444
|}

== Statû ==
Halkalı di navbera salên 1976 û 1980an de statuya şaredariyê bi dest xist.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://kucukcekmece.istanbul/icerikler/kucukcekmece/onceki-donem-belediye-baskanlarimiz/31203 |sernav=ÖNCEKİ DÖNEM BELEDİYE BAŞKANLARIMIZ |roja-gihiştinê=31 gulan 2026 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201201174429/https://kucukcekmece.istanbul/icerikler/kucukcekmece/onceki-donem-belediye-baskanlarimiz/31203 |roja-arşîvê=1 kanûna pêşîn 2020 }}&lt;/ref&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Serokbajar
!Dema wezîfeyê
|-
|Hasan Öztekin
|1976-1980
|}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Stembol]]</text>
      <sha1>havuzfeaau9cpa5rvhqcsxy47889hqz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Bandora jîriya çêkirî di kargehan de</title>
    <ns>0</ns>
    <id>329209</id>
    <revision>
      <id>2093146</id>
      <parentid>2084549</parentid>
      <timestamp>2026-09-07T21:11:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Biyolojiyabikurdi</username>
        <id>31567</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2093146</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4892" sha1="8f5xj4h82elqr9gr4rrct2gb24frttw" xml:space="preserve">'''[[Jîriya çêkirî]]''' an jî '''jîriya destkarî''' (bi înglîzî: ''artificial intelligence'' (''AI'')), bikaranîna zanista komputerê û daneyan e ji bo avakirina makîneyên ko dikarin fêr bibin, pirsgirêkan çareser bikin û karên ko bi gelemperî hewceyê ramana mirovan in bikin.

Li şûna ko tenê rêbaz û qaîdeyên hişk bişopîne, jîriya çêkirî (JÇ) li daneyan dinêre, qaliban dibîne û hilbijartinan dike an jî tiştên nû diafirîne.

Di kargehan de bandora jîriya çêkirî hem sepanên ji bo baştirkirina ewlehî û tenduristiya karkeran û hem jî xeterên potansiyel ên ko divê werin kontrol kirin lixwe digire. Bikaranînek din a jîriya çêkirî jî şopandina hilberînê ye.

Bikaranînek potansiyel a jîriya çêkirî ji bo kêmkirin an jî tûnekirina xeteran li kargehê ye. Di vir de armanc dûrxistina mirovan ji rewşên xeternak ên ko wekî xetera stresê, zêde karî (westîn), an jî ji birîndarbûna beşek laşê dûr bixe.

Bi alîkariya jîriya çêkirî dibe ko hin analîtîkên pêşbinîkirinê werin amadekirin ko bikaribin şert û mercên ko dikarin bibin sedema xeteriyan, werin destnîşankirin. Wekî mînak, westîn, ji ber awayê xebatê ziyangirtina beşek laş an jî rûbirûmayîna bi madeyên jehrîn ko divê bi zûka alîkarî were kirin, xeterên gelemperî yên kargehê ne.

Bi otomotîkîkirina xebatên tên dûbarekirin, bi rêya '''rastiya xeyalî''' (bi înglîzî'': virtual reality'') baştirkirina bernameyên perwerdeyê an jî berê ko rû bide, tesbîtkirin û ragihandina xetereyê, hin karên girîng in ko bi alîkariya jîriya çêkirî ve wê werin sazkin bo dabînkirina ewlehî û tendirûstiya kargehê.

Dema ku li cihê kar de tê bikaranîn, jîriya çêkirî di heman demê de egera xeterên nû jî pêşkêş dike. Ev xeter dibe ko ji teknîkên fêrbûna makîneyê derkevin holê ko dibin sedema tevgerên nepêşbînîkirî û nezelaliyê di biryardana wan de, an jî ji pirsgirêkên ewlehiya sîber û mehremiyeta agahiyan be.

Gelek xetereyên [[jîriya çêkirî]] ji ber potansiyela wê ya ko bibe sedema guhertinan di rêxistina kar de, derûncivakî (psîkososyal) ne.

Di be ko ji ber çavdariya zêde û domdar, di kargehê de mîkrorêveberiyek ava bibe. An jî algorîtma dibe ko bi nezanî an bi zanebûn pişbiryarên nebaş ên mirovan teqlîd bikin û sûcdarkirina xeletiyên makîneyê li şûna xwê, bidin ser operatorê mirovî.

JÇ dibe ko bibe sedema xeteriyên fîzîkî di forma pevçûnên mirov-robotan de, û herwisa dibe ko bi rêya kontrola '''navrûyan''' (bi înglîzî: ''interface'') di têkiliyên mirov-makîneyê de bibe sedema çêbûna xeteriyên ergonomîkî.

Ji bo kontrolkirina xeteriyên JÇ, tedbîrên ewlehiya sîber, tên girtin. Parastina mahremiyata agahiyan tê dabînkirin. Li ser bikaranîna daneyan, zanyariyên rasteqîn bi karkeran ve tê parvekirin. Li ser karên robotên hevkar de hin sinordarî tê kirin.

Tê pêşbînîkirin ko hin teknolojiyên dîjîtal bibin sedema windakirina kar. Ji salên 2020an pê ve, pejirandina robotîka nûjen bûye sedema mezinbûnek net di kar de.

Lêbelê, gelek karsazî pêşbînî dikin ko otomasyon, an jî bikaranîna robotan dê di pêşerojê de bibe sedema windakirina kar. Ev bi taybetî ji bo şîrketên li [[Ewropaya Navîn]] û [[Ewropaya Rojhilat]] rast e.&lt;ref&gt; EIB (5 May 2022). Digitalisation in Europe 2021–2022: Evidence from the EIB Investment Survey. European Investment Bank.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Parschau, Christian&gt; Parschau, Christian; Hauge, Jostein (1 October 2020). &quot;Is automation stealing manufacturing jobs? Evidence from South Africa's apparel industry&quot;. Geoforum. 115: 120–131. doi:10.1016/j.geoforum.2020.07.002. ISSN 0016-7185. S2CID 224877507.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Genz&gt; Genz, Sabrina (5 May 2022). &quot;The nuanced relationship between cutting-edge technologies and jobs: Evidence from Germany&quot;. Brookings. Retrieved 5 June 2022.&lt;/ref&gt;

Tê pêşbînîkirin ko teknolojiyên dîjîtal ên din, wekî platform an daneyên mezin, bandorek nêtar li ser kar bikin.&lt;ref name=&quot;Parschau, Christian/&gt;&lt;ref name=&quot;Genz/&gt; Ji sala 2023an pê ve hejmareke mezin ji karmendên teknolojiyê ji kar hatine avêtin;&lt;ref&gt;Allyn, Bobby (28 January 2024). &quot;Nearly 25,000 tech workers were laid off in the first weeks of 2024. Why is that?&quot;. NPR. Retrieved 27 November 2024.&lt;/ref&gt;gelek ji van kêmkirinan bi bikaranîna jîriya çêkirî ve girêdayî ne.&lt;ref&gt;Ahirwar, Shalley (3 September 2025). &quot;AI in Jobs &amp; Workplace – The Workplace Automation&quot;. INTELLIGENCEINSIGHTS.NET. Retrieved 17 September 2025.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Cerullo, Megan (25 January 2024). &quot;Tech companies are slashing thousands of jobs as they pivot toward AI&quot;. CBS. Retrieved 27 November 2024.&lt;/ref&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Jîriya çêkirî]]</text>
      <sha1>8f5xj4h82elqr9gr4rrct2gb24frttw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Logarîtma</title>
    <ns>0</ns>
    <id>329509</id>
    <revision>
      <id>2093162</id>
      <parentid>2090418</parentid>
      <timestamp>2026-09-07T23:01:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ghybu</username>
        <id>9854</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2093162</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24586" sha1="kc5zremqq6y59qrvlb2tbdsw5qn6si0" xml:space="preserve">[[Wêne:Logarithm plots.png|thumb|Grafîkên fonksiyonên logarîtmeyê, bi sê bingehên ku bi gelemperî têne bikaranîn. Xalên taybet ên {{math|log&lt;sub&gt;''b''&lt;/sub&gt;&amp;thinsp;''b'' {{=}} 1}} bi xêzên xalkirî hatine nîşandan û hemû xêz di xala {{math|1=log&lt;sub&gt;''b''&lt;/sub&gt;&amp;thinsp;1 = 0}} de hev dibirrin.]]

Di [[Matematîk|matematîkê]] de, '''logarîtmaya''' (an '''logarîtm''') [[Hejmar|hejmarekê]] [[potens]] e ku divê nirxeke din a sabît, ango '''bingeh''', pê were bilindkirin da ku ew hejmar were bidestxistin. Mesela logarîtmaya {{math|1000}} li gorî bingeha {{math|10}} dike {{math|3}}, çunkî {{math|1000}} dike {{math|10}} bi hêza 3yê: {{math|1000 {{=}} 10{{sup|3}} {{=}} 10 × 10 × 10}}. Bi awayekî giştî, eger {{math|''x'' {{=}} ''b''{{sup|''y''}}}} be, wê wextê ''{{mvar|y}}'' logarîtmaya ''{{mvar|x}}'' ye li gorî bingeha ''{{mvar|b}}'' (wekî {{math|log{{sub|''b''}} ''x'' {{=}} ''y''}} tê nivîsandin); loma {{math|log{{sub|10}} 1000 {{=}} 3}}. Wekî fonksiyoneke bi guherbareke tenê, logarîtmaya bi bingeha ''{{mvar|b}}'', berevajiya operasyona bilindkirina bi potensê ya bi bingeha ''{{mvar|b}}'' ye.

Logarîtma bingeha {{math|10}} wekî ''desimal'' an jî [[logarîtma hevpar]] tê binavkirin û bi gelemperî di zanist û endezyariyê de tê bikaranîn. [[Logarîtma xwezayî]] bingeha wê jimara {{math|''e'' ≈ 2.718}} e; karanîna wê di matematîk û [[Fizîk|fizîkê]] de ji ber derivata wê ya pir hêsan pir belav e. [[Logarîtma dualî]] bingeha {{math|2}} bikar tîne û bi berfirehî di [[Kompûternasî|zanista komputerê]], [[teoriya agahdariyê]], [[teoriya muzîkê]] û [[Fotografî|fotografiyê]] de tê bikaranîn. Wexta ku bingeh ji çarçoveyê nezelal an ne têkildar be, ew pir caran tê derxistin û logarîtm wekî {{math|log&amp;thinsp;''x''}} tê nivîsandin.

Logarîtm di sala 1614an de ji hêla [[John Napier]] ve wekî rêbazek ji bo hêsankirina hesaban hatin pêşkêşkirin.&lt;ref&gt;{{citation |last=Hobson |first=Ernest William |title=John Napier and the invention of logarithms, 1614; a lecture |date=1914 |url=http://archive.org/details/johnnapierinvent00hobsiala |publisher=Cambridge University Press}}&lt;/ref&gt; Ew zû ji hêla [[navîgator]], zanyar, endezyar, [[Pîvankerî|pîvankeran]] û kesên din ve hatin bikaranîn da ku hesabên bi hûrgiliya bilind bi awayekî hêsantir pêk bînin. Bi bikaranîna tabloyên logarîtmê, gavên westîner ên pirhejmarî yên lêkdana hejmaran dikarin bi lêgerîna di tabloyan de û komkirineke hêsantir werin guhertin. Ew yek pêkan e ji ber ku logarîtmaya encama lêkdanê (eserê) wekhev e bi koma logarîtmên wan hejmarên ku li hev hatine lêkdan:

&lt;math display=&quot;block&quot;&gt; \log_b(xy) = \log_b x + \log_b y,&lt;/math&gt;

bi wê şertê ku ''{{mvar|b}}'', ''{{mvar|x}}'' û ''{{mvar|y}}'' gî erênî bin û {{math|''b'' ≠ 1}} be. [[Hesabkera şemitok]] ku ew jî li ser bingeha logaritmayan hatiye avakirin, rê dide ku însan bêyî bikaranîna tabloyan bi lez hesaban bike, lê bi hûrguliyeke kêmtir. Têgihiştina nûjen a logaritmayan vedigere ser [[Leonhard Euler]]; wî di sedsala 18an de logarîtma bi [[fonksiyona eksponensiyel]] ve girêdan û herwiha tîpa &quot;e&quot; wekî bingeha logaritmayên xwezayî destnîşan kiriye.&lt;ref&gt;{{citation |last=Remmert, Reinhold |author-link= |title=Theory of complex functions |date=1991 |location=New York |isbn=0-387-97195-5 |oclc=21118309 |publisher=Springer-Verlag}}&lt;/ref&gt;

[[Pîvanê logarîtmîk|Pîvanên logarîtmîk]] mîqdarên berfireh kêm dikin bo teleskopên piçûktir. Mesela [[desîbel]] (dB) [[Yekeya pîvanê|yekîneyek]] e ku ji bo îfadekirina rêjeyê wekî logarîtm têye bikaranîn, pirî ji bo hêz û amplîtuda sînyalê (ku [[zexta dengî]] meselake hevpar e). Di [[Kîmya|kîmyayê]] de [[nirxa pH]] pîvanek logarîtmîk e ji bo [[Asîd|asîdîteya]] [[Çareseriya avî|çareseriyek avî]]. Logarîtm di [[Formula|formulayên]] zanistî de, û di pîvandina tevliheviya algorîtmayan û cismên geometrîkî yên bi navê [[fraktal]] de gelemperî ne. Ew dibin alîkar ku rêjeyên [[Frekans|frekansê]] yên întervalên muzîkê werin ravekirin, di formulên jimartina [[Hejmarên hîmî|hejmarên sereke]] an [[Nêzîkbûnayên Stirlingê|nêzîkbûna]] [[Faktoriyel|faktoriyelan]] de xuya dibin, hin modelên di [[Psîkofizîk|psîkofizîkê]] de agahdar dikin û dikarin di hesabkirina hiqûqî de bibin alîkar.

Konsepta logarîtmayê wekî berevajiya bilindkirina bi hêz (''exponentiation''), li ser pêkhateyên din ên matematîkî jî tê berfirehkirin. Lêbelê, di rewşên giştî de, logarîtma bi gelemperî dibe fonksiyoneke xwedî pir-nirxan (''multi-valued function''). Mesela [[logarîtmaya kompleks]] berevajiya xwedî pir-nirxan a fonksiyona eksponensiyela kompleks e. Bi heman awayî, [[logarîtmaya dîskret]] berevajiya xwedî pir-nirxan a fonksiyona eksponensiyelê di komên sinorkirî (''finite groups'') de ye; ew di [[krîptografiya kilîta giştî]] de tê bikaranîn.

== Motîvasyon ==
[[Wêne:Binary logarithm plot with grid.png|thumb|350px|[[Grafîka fonksiyon|Grafîka]] logarîtmaya bi bingeha 2yê, li {{math|''x'' {{=}} 1}} têkiliya xwe bi ''eksana x''-ê re çêdike û di nav xalên (2, 1), (4, 2) û (8, 3) re derbas dibe; bi vî awayî, wekî mînak, {{math|log&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;(8) {{=}} 3}} û {{math|2&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt; {{=}} 8}} nîşan dide. Grafîk bêsinor nêzîkî eksena ''{{mvar|y}}'' dibe, lê [[Asîmptot|qet nagihîje wê]].]][[Komkirin]], [[zêdekirin]] û [[potens]] sê ji kiryarên herî bingehîn ên [[Arîtmetîk|arîtmetîkê]] ne. Berevajiya komkirinê [[derxistin]] e û berevajiya zêdekirinê jî [[Parkirin|parkirinê]] e. Bi heman awayî, logarîtma jî kiryara berevajî ya potensê e. Potens ew e ku hejmareke ''{{mvar|b}}'' (bingeh) bigihîje hêzeke diyarkirî ya ''{{mvar|y}}'' (hêz) da ku nirxekî ''{{mvar|x}}'' bide; ew yek bi wî awayî tê nîşandan:&lt;ref&gt;{{Citation |last1=Kate |first1=S.K. |title=Basics Of Mathematics |year=2009 |location=Pune |isbn=978-81-8431-755-8 |last2=Bhapkar |first2=H.R. |publisher=Technical Publications}}, chapter 1&lt;/ref&gt;

&lt;math display=&quot;block&quot;&gt;b^y=x.&lt;/math&gt;

Mesela bilindkirina {{math|2}} bo hêza {{math|3}} dide {{math|8}}: &lt;math&gt;2^3 = 8.&lt;/math&gt;

Logarîtmaya bi bingeha ''{{mvar|b}}'', ew operasyona berevajî ye ku ji têketina ''{{mvar|x}}'' derketina ''{{mvar|y}}'' peyda dike. Ango &lt;math&gt;y = \log_b x&lt;/math&gt;  hevmaneya &lt;math&gt;x=b^y&lt;/math&gt; ye bi şertê ku ''{{mvar|b}}'' hejmareke rastîn a erênî be. (Eger ''{{mvar|b}}'' ne [[Hejmarên rastîn|hejmareke rastîn]] a erênî be, hem bilindkirina bi hêz û hem jî logarîtma dikarin bên pênasekirin, lê dibe ku gelek nirxan werbigirin; ew yek jî pênaseyan pir aloztir dike.)

Yek ji sebebên sereke yên tarîxî yên danasîna logarîtmayan, ew formula ye ku

&lt;math display=&quot;block&quot;&gt;\log_b(xy)=\log_b x + \log_b y,&lt;/math&gt;bi rêya wan, [[Tabloya logarîtmayê|tabloyên logarîtmayê]] rê didin ku kiryarên lêkdan û dabeşkirinê veguherin kiryarên komkirin û derxistinê; ew yek beriya dahênana komputeran, alîkariyeke mezin ji bo hesabkirinan bû.

== Terîf ==
Ji bo [[Hejmarên rastîn|hejmareke rastîn]] a erênî ya wekî ''{{mvar|b}}'' (ku {{math|''b'' ≠ 1}} be), logarîtmaya hejmareke rastîn a erênî ya wekî ''{{mvar|x}}'' li gorî binyata ''{{mvar|b}}'', ew hêz e ku divê ''{{mvar|b}}'' pê were bilindkirin da ku encam bibe ''{{mvar|x}}''. Bi gotineke din, logarîtmaya ''{{mvar|x}}'' li gorî binyata ''{{mvar|b}}'', ew hejmara rastîn a yekta ''{{mvar|y}}'' ye ku tê de &lt;math&gt;b^y = x&lt;/math&gt; ye.

Logarîtma bi awayê &quot;{{math|log&lt;sub&gt;''b''&lt;/sub&gt;&amp;thinsp;''x''}}&quot; tê nîşandan (wekî &quot;logarîtmaya ''{{mvar|x}}'' li gorî binyata ''{{mvar|b}}''&quot;, &quot;logarîtmaya {{nowrap|binyeta-{{mvar|b}}}} ya ''{{mvar|x}}''&quot;, an jî bi gelemperî &quot;log, binyat ''{{mvar|b}}'', ya ''{{mvar|x}}''&quot; tê xwendin).

Pênaseyeke hevmane û kurttir ew e ku fonksiyona {{math|log&lt;sub&gt;''b''&lt;/sub&gt;}}, fonksiyona berevajî ya fonksiyona &lt;math&gt;x\mapsto b^x&lt;/math&gt; ye.

=== Mesela ===

* {{math|1=log&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;&amp;thinsp;16 = 4}}, ji ber ku {{math|1=2&lt;sup&gt;4&lt;/sup&gt; = 2 × 2 × 2 × 2 = 16}}.
* Logarîtm dikarin neyînî jî bin: &lt;math display=&quot;inline&quot;&gt;\log_2 \! \frac{1}{2} = -1&lt;/math&gt;, ji ber ku &lt;math display=&quot;inline&quot;&gt;2^{-1} = \frac{1}{2^1} = \frac{1}{2}.&lt;/math&gt;
* {{math|log&lt;sub&gt;10&lt;/sub&gt;&amp;thinsp;150}} bi qasî 2.176 e ku dikeve navbera 2 û 3yê de; tam wekî ku 150 dikeve navbera {{math|1=10&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; = 100}} û {{math|1=10&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt; = 1000}}.
* Ji bo her bingeh ''{{mvar|b}}'', {{math|1=log&lt;sub&gt;''b''&lt;/sub&gt;&amp;thinsp;''b'' = 1}} û {{math|1=log&lt;sub&gt;''b''&lt;/sub&gt;&amp;thinsp;1 = 0}}, ji ber ku {{math|1=''b''&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt; = {{mvar|b}}}} û {{math|1=''b''&lt;sup&gt;0&lt;/sup&gt; = 1}} e.

== Nasnameyên logarîtmatîk ==
Çendîn formulayên giring ku carinan wekî ''nasnameyên logarîtmatîk'' an jî ''yasayên logarîtmatîk'' tên binavkirin, têkiliya di navbera logarîtman de diyar dikin.&lt;ref&gt;All statements in this section can be found in {{Harvard citations|last1=Downing|first1=Douglas|year=2003|loc=p. 275|nb=yes}} or {{Harvard citations|last1=Kate|last2=Bhapkar|year=2009|loc=p. 1-1|nb=yes}}, for example.&lt;/ref&gt;

=== Berhem, encama dabeşkirinê, hêz û kok ===
Logarîtmaya berhemekê wekhev e bi koma logarîtmayên wan hejmarên ku li hev hatine zêdekirin; logarîtmaya rêjeya du hejmaran jî wekhev e bi ferqa logarîtmayên wan. Logarîtmaya hêza ''{{Mvar|p}}'' a hejmarekê, ''{{Mvar|p}}'' caran logarîtmaya wê hejmarê bi xwe ye; logarîtmaya koka ''{{Mvar|p}}'' jî logarîtmaya wê hejmarê ye ku li ser ''{{Mvar|p}}'' hatiye dabeşkirin. Tabloya jêrîn wan wekheviyan bi meselan nîşan dide. Her yek ji wan wekheviyan dikare piştî danîna pênaseyên logarîtmayê yên wekî &lt;math&gt;x = b^{\, \log_b x}&lt;/math&gt; an &lt;math&gt;y = b^{\, \log_b y}&lt;/math&gt; li aliyê çepê yê hevkêşeyan, were bidestxistin. Di formulên jêrîn de, {{Matematîk|x}} û {{Matematîk|y}} [[Hejmarên rastîn|hejmarên rastîn ên pozîtîv]] ne û {{Matematîk|p}} jî hejmareke tam e ku ji 1 mezintir e.

{| class=&quot;wikitable plainrowheaders&quot;
|+ Logarîtmayên berhem, encama dabeşkirinê, hêz û kok
|-
! scope=&quot;col&quot; | Nasname
! scope=&quot;col&quot; | Formula
! scope=&quot;col&quot; | Mesela
|-
! scope=&quot;row&quot; | Berhem
| &lt;math display=&quot;inline&quot;&gt;\log_b(x y) = \log_b x + \log_b y&lt;/math&gt;
| &lt;math display=&quot;inline&quot;&gt;\log_3 243 = \log_3 (9 \cdot 27) = \log_3 9 + \log_3 27 = 2 + 3 = 5&lt;/math&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot; | Dabeşkirin
| &lt;math display=&quot;inline&quot;&gt;\log_b \!\frac{x}{y} = \log_b x - \log_b y&lt;/math&gt;
| &lt;math display=&quot;inline&quot;&gt;\log_2 16 = \log_2 \!\frac{64}{4} = \log_2 64 - \log_2 4 = 6 - 2 = 4&lt;/math&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot; | Hêz
| &lt;math display=&quot;inline&quot;&gt;\log_b\left(x^p\right) = p \log_b x&lt;/math&gt;
| &lt;math display=&quot;inline&quot;&gt;\log_2 64 = \log_2 \left(2^6\right) = 6 \log_2 2 = 6&lt;/math&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot; | Kok
| &lt;math display=&quot;inline&quot;&gt;\log_b \sqrt[p]{x} = \frac{\log_b x}{p}&lt;/math&gt;
| &lt;math display=&quot;inline&quot;&gt;\log_{10} \sqrt{1000} = \frac{1}{2}\log_{10} 1000 = \frac{3}{2} = 1.5&lt;/math&gt;
|}

=== Guhertina bingehê ===
Logarîtmaya {{math|log&lt;sub&gt;''b''&lt;/sub&gt;&amp;thinsp;''x''}} dikare bi karanîna formula jêrîn, ji logarîtmayên ''{{mvar|x}}'' û ''{{mvar|b}}'' yên li gorî bingeheke kêfî ya ''{{Mvar|k}}'', were hesibandin:

&lt;math display=&quot;block&quot;&gt; \log_b x = \frac{\log_k x}{\log_k b}.&lt;/math&gt;Makîneyên hesabkirinê yên zanistî û asayî, logarîtmeyên bi bingehên 10 û ''{{mvar|[[e (mathematical constant)|e]]}}'' hesab dikin.&lt;ref&gt;{{Citation |last1=Bernstein |first1=Stephen |title=Schaum's outline of theory and problems of elements of statistics. I, Descriptive statistics and probability |year=1999 |url=https://archive.org/details/schaumsoutlineof00bern |series=Schaum's outline series |location=New York |isbn=978-0-07-005023-5 |last2=Bernstein |first2=Ruth |publisher=}}, r.&amp;nbsp;21&lt;/ref&gt; Logarîtmeyên bi her bingeheke ''{{mvar|b}}'' dikarin bi bikaranîna yek ji van her du logarîtmeyan û li gorî wê formula berê werin diyarkirin:

&lt;math display=&quot;block&quot;&gt; \log_b x = \frac{\log_{10} x}{\log_{10} b} = \frac{\log_{e} x}{\log_{e} b}.&lt;/math&gt;Eger hejmareke ''{{mvar|x}}'' û logarîtmaya wê {{math|1=''y'' = log&lt;sub&gt;''b''&lt;/sub&gt;&amp;thinsp;''x''}} (bi bingeheke nenas ''{{mvar|b}}'') hebin, bingeh bi wî awayî tê dîtin:

&lt;math display=&quot;block&quot;&gt; b = x^\frac{1}{y},&lt;/math&gt;Ew yek bi bilindkirina hevkêşeya pênaseker a &lt;math&gt; x = b^{\,\log_b x} = b^y&lt;/math&gt; bo hêza &lt;math&gt;\tfrac{1}{y}.&lt;/math&gt; tê dîtin.

== Bingehên taybet ==
[[Wêne:Log4.svg|thumb|320px|Grafikên logarîtmayê yên li ser hev ji bo bingehan ⁠{{sfrac|1|2}}⁠, 2, û ''{{mvar|e}}''.]]
Di nav gî bijardeyên ji bo bingehê de, sê jê bi taybetî berbelav in. Ew jî ev in: {{math|''b'' {{=}} 10}}, {{math|''b'' {{=}} [[e (mathematical constant)|''e'']]}} (hejmara sabît a matematîkî ya [[Hejmarên na aqlî|neaqlî]] {{nobr|{{math|[[e (mathematical constant)|''e'']] ≈ 2.71828183 }} ),}} û {{math|''b'' {{=}} 2}} ([[logarîtmaya dualî]]). Di [[analîza matematîkî]] de, logarîtmaya bi bingeha ''{{mvar|e}}'' ji ber taybetmendiyên analîtîk ên ku li jêr hatine ravekirin, gelek berbelav e. Ji aliyekî din ve, bikaranîna logarîtmayên bi bingeha 10 ([[logarîtmaya asayî]]) ji bo hesabên bi destan di sîstema hejmaran a desîmalê de hêsan e:&lt;ref&gt;{{cite book |title=Algebra the Easy Way |last=Downing |first=Douglas |publisher=Barron's |year=2003 |isbn=978-0-7641-1972-9 |location=Hauppauge, NY |url=https://archive.org/details/algebraeasyway00down_0 |series=Barron's Educational Series |at=chapter&amp;nbsp;17, p.&amp;nbsp;275}}&lt;/ref&gt;

&lt;math display=&quot;block&quot;&gt;\log_{10}\,(\,10\,x\,)\ =\;\log_{10} 10\ +\;\log_{10} x\ =\ 1\,+\,\log_{10} x\,.&lt;/math&gt;

Bi wî awayî, {{math|log&lt;sub&gt;10&lt;/sub&gt;&amp;thinsp;(''x'')}} bi hejmara reqemên di [[Pêjimar|pêjimara desîmalê]] de ya tamhejmar a erênî ''{{mvar|x}}'' ve girêdayî ye: Hejmara reqeman ew [[Tamhejmar|tamhejmara]] a herî biçûk e ku bi awayekî hişk ji  {{nobr|{{math| log&lt;sub&gt;10&lt;/sub&gt;&amp;thinsp;(''x'')}}}} mezintir e.&lt;ref&gt;{{cite book |title=Complexity Theory: Exploring the limits of efficient algorithms |last=Wegener |first=Ingo |publisher=Springer-Verlag |year=2005 |page=20 |isbn=978-3-540-21045-0 |location=Berlin, DE / New York, NY}}&lt;/ref&gt; Mesela {{math|log&lt;sub&gt;10&lt;/sub&gt;(5986)}} bi qasî 3.78 e. Tamhejmar a li pey wê 4 e ku ev jî hejmara reqemên 5986 ye. Hem logarîtmaya xwezayî û hem jî logarîtmaya dualî di [[teoriya agahiyê]] de têne bikaranîn ku bi rêzê ve li gel bikaranîna &quot;[[Nat (agahî)|nat]]&quot; an &quot;[[bit]]&quot;an wekî yekeyên bingehîn ên agahiyê têkildar in.&lt;ref&gt;{{cite book |title=Information Theory |last=van der Lubbe |first=Jan C.A. |publisher=Cambridge University Press |year=1997 |page=3 |isbn=978-0-521-46760-5 |url={{google books |plainurl=y |id=tBuI_6MQTcwC|page=3}}}}&lt;/ref&gt; Logarîtmaya dualî her wiha di [[Kompûternasî|zanista komputerê]] de tê bikaranîn ku li wir [[Hejmarên dualî|sîstema dualî]] pir belav e; di [[teoriya muzîkê]] de ku li wir rêjeya bilindahiya deng a du ([[oktav]]) pir belav e û hejmara &quot;[[Cent (hejmar)|cent]]&quot; di navbera herdu dengên ferq de guhertoyeke pîvanê ya logarîtmaya dualî, ango log2 car 1200, ya rêjeya deng e (ango di sîstema [[hevsengiya wekhev]] a kevneşopî de ji bo her [[Nîvton|nîvtonê]] 100 cent hene), an jî bi awayekî wekhev logarîtmaya bi bingehê  {{nobr|{{math|2{{sup|1/1200}} }}}} e; û di [[Fotografî|fotografiyê]] de ku li wir logarîtmayên bi bingehê 2 yên ku pîvana wan hatiye guhertin, ji bo pîvandina [[Nirxa ronahiyê|nirxên ronahiyê]], astên ronahiyê, [[Lezahiya perdeyî|wextên ronahiyê]], avakirina lensê (aperture) û [[leza fîlmê]] bi yekeya &quot;stop&quot; têne bikaranîn.&lt;ref&gt;{{cite book |title=The Manual of Photography |last1=Allen |first1=Elizabeth |publisher=Taylor &amp; Francis |year=2011 |page=228 |isbn=978-0-240-52037-7 |url={{google books |plainurl=y |id=IfWivY3mIgAC|page=228}} |last2=Triantaphillidou |first2=Sophie}}&lt;/ref&gt; 

Kurtenivîsa {{math|log&amp;thinsp;''x''}} pir caran tê bikaranîn wexta ku bingeha armanckirî dikare li gorî çarçove an dîsîplînê were texmîn kirin, an jî wexta ku bingeh ne diyar an ne giring be. Logarîtmên hevpar (bingeha 10) ku ji tarîxê ve di tabloyên logarîtmê û qaîdeyên slaytê de têne bikaranîn, amûrek bingehîn in ji bo pîvandin û hesabkirinê di gelek warên zanist û endezyariyê de; di wan çarçoveyan de {{math|log&amp;thinsp;''x''}} hîn jî pir caran tê maneya logarîtma bingeha desîmalê.&lt;ref&gt;{{cite book |title=Introduction to Applied Mathematics for Environmental Science |last=Parkhurst |first=David F. |publisher=Springer Science &amp; Business Media |year=2007 |page=288 |isbn=978-0-387-34228-3 |edition=illustrated |url={{google books |plainurl=y |id=h6yq_lOr8Z4C|page=288 }}}}&lt;/ref&gt; Di matematîkê de {{math|log&amp;thinsp;''x''}} bi gelemperî behsa logarîtma xwezayî (bingeha ''{{mvar|e}}'') dike.&lt;ref&gt;{{cite book |title=Principles of Mathematical Analysis |last=Rudin |first=Walter |publisher=McGraw-Hill International |year=1984 |isbn=978-0-07-085613-4 |edition=3rd ed., International student |location=Auckland, NZ |section=Theorem&amp;nbsp;3.29 |url=https://archive.org/details/principlesofmath00rudi}}&lt;/ref&gt; Di zanista komputer û teoriya agahdariyê de, log pir caran behsa logarîtmên dualî (bingeha 2) dike.&lt;ref&gt;{{cite book |title=Algorithm Design: Foundations, analysis, and internet examples |last1=Goodrich |first1=Michael T. |author1-link= |publisher=John Wiley &amp; Sons |year=2002 |page=23 |quote= |last2=Tamassia |first2=Roberto |author2-link=}}&lt;/ref&gt; Tabloya jêrîn nîşanên hevpar ji bo logarîtmên wan bingehan navnîş dike. Stûna &quot;Nîşana ISO&quot; nîşanên ku ji hêla [[Rêxistina Navneteweyî ya Standardîzasyonê]] ve hatine pêşniyar kirin navnîş dike. 

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
|-
!scope=&quot;col&quot;| Bingeh{{mvar|b}}
!scope=&quot;col&quot;| Nav ji bo log&lt;sub&gt;''b''&lt;/sub&gt;&amp;thinsp;''x''
!scope=&quot;col&quot;| Nîşana ISO
!scope=&quot;col&quot;| Nîşanên din
|-
!scope=&quot;row&quot;| 2
| [[logarîtmaya dualî]]
| {{math|lb ''x''}}&amp;nbsp;&lt;ref name=gullberg&gt;
{{cite book
 | last = Gullberg | first = Jan
 | year = 1997
 | title = Mathematics: From the birth of numbers
 | location = New York, NY
 | publisher = W.W. Norton &amp; Co
 | isbn = 978-0-393-04002-9
 | url-access = registration
 | url = https://archive.org/details/mathematicsfromb1997gull
}}
&lt;/ref&gt;
| {{math|ld ''x''}}, {{math|log ''x''}}, {{math|lg ''x''}},&lt;ref&gt;{{citation
 | title=The Chicago Manual of Style
 | year=2003
 | edition=25th
 | publisher=University of Chicago Press
 | page=530
| title-link=
 }}.&lt;/ref&gt; {{math|log&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;&amp;thinsp;''x''}}
|-
! scope=&quot;row&quot;|{{mvar|e}}
| [[logarîtmaya xwezayî]]
| {{math|ln ''x''}}
| {{math|log {{mvar|x}}}}, {{math|log&lt;sub&gt;''e''&lt;/sub&gt;&amp;thinsp;''x''}}
|-
!scope=&quot;row&quot;| 10
| [[logarîtmaya asayî]]
| {{math|lg ''x''}}
| {{math|log ''x''}}, {{math|log&lt;sub&gt;10&lt;/sub&gt;&amp;thinsp;''x''}}
|-
!scope=&quot;row&quot;| {{mvar|b}}
| Logarîtmaya bingeh {{mvar|b}}
| {{math|log&lt;sub&gt;''b''&lt;/sub&gt;&amp;thinsp;''x''}}
| 
|}

== Tarîx ==
Di tarîxa logarîtmayan a li Ewropaya sedeya 17an de, [[Fonksiyon|fonksiyoneke]] nû hat dîtin ku qada analîzê ji çarçoveya metodên cebîrî wêdetir berfireh kir. Metoda logarîtmayan di sala 1614an de ji hêla [[John Napier]] ve bi awayekî giştî hate pêşkêşkirin; ew yek di kitêba bi navê ''[[Mirifici Logarithmorum Canonis Descriptio]]'' (Danasîna Kanona Ecêb a Logarîtmayan) de pêk hat.&lt;ref&gt;{{Citation |last=Hobson |first=Ernest William |title=John Napier and the invention of logarithms, 1614 |year=1914 |url=https://archive.org/details/johnnapierinvent00hobsiala |location=Cambridge |publisher=The University Press}}&lt;/ref&gt; Berî dahênana Napier, teknîkên din ên bi heman naverokê hebûn, wekî ''prosthafaeresis'' an jî bikaranîna tabloyên rêzehejmaran (progresyonan) ku li dora sala 1600ê bi berfirehî ji hêla [[Jost Bürgi]] ve hatibûn pêşxistin.&lt;ref name=&quot;folkerts&quot;&gt;{{citation |last1=Folkerts |first1=Menso |author-link= |title=Jost Bürgi's method for calculating sines |journal=Historia Mathematica |volume=43 |issue=2 |pages=133–147 |year=2016 |arxiv=1510.03180 |doi=10.1016/j.hm.2016.03.001 |mr=3489006 |s2cid=119326088 |last2=Launert |first2=Dieter |last3=Thom |first3=Andreas |author-link3=}}&lt;/ref&gt; Napier têgeha ''logarithmus'' (bi latîniya navîn) ji bo logarîtmayê afirand; ew kelîme bi maneya &quot;hejmara rêjeyê&quot; ye û ji kelîmeyên [[Yewnaniya kevn|yewnanî]] ''logos'' (tê maneya rêje, nîsbet an kelîme) û ''arithmos'' (tê maneya hejmar) hatiye wergirtin.

[[Logarîtmaya asayî]] ya hejmarekê ew hêz (an jî eksponent) e ku wexta deh bi wê hêzê tê bilindkirin, encam jî dibe ew hejmar.&lt;ref&gt;William Gardner (1742) ''Tables of Logarithms''&lt;/ref&gt; Gotina ku hejmarek lazimdarê hejmareke diyar a reqeman e, îşareteke giştî ye bo logarîtmaya asayî; [[Arşîmed]] ji wê re gotûbû &quot;rêza hejmarê&quot;.&lt;ref&gt;{{citation |last=Pierce |first=R. C. Jr. |title=A brief history of logarithms |date=January 1977 |journal=The Two-Year College Mathematics Journal |volume=8 |issue=1 |pages=22–26 |doi=10.2307/3026878 |jstor=3026878}}&lt;/ref&gt; Yekê logarîtmayên rastîn metodên hûrîstîk bûne ji bo veguherandina kiryara lêkdanê bo ya komkirinê, bi wî awayî hêsankirina hesabkirina bilez. Hin ji van metodan tabloyên ku ji nasnameyên trîgonometrîk hatibûn wergirtin, bikar dianîn.&lt;ref&gt;Enrique Gonzales-Velasco (2011) ''Journey through Mathematics – Creative Episodes in its History'', §2.4 Hyperbolic logarithms, r. 117, Springer &lt;/ref&gt; Ji wan metodan re [[prostafaeresîs]] têye gotin.

Dahênana [[Fonksiyon|fonksiyona]] ku niha wekî [[logarîtmaya xwezayî]] têye zanin, wekî hewldanek ji bo pêkanîna çargoşeya [[hîperbola]] çargoşeyî ji hêla [[Grégoire de Saint-Vincent]], belçîkekî ku li [[Prag|Pragê]] dijiya, destpê kir. Arşîmed di sedsala 3yê {{Bz}} de ''[[Çargoşeya Parabolayê]]'' nivîsîbû, lê çargoşeyek ji bo hîperbolayê ji gî hewldanan dûr ket heya ku Saint-Vincent encamên wî di sala 1647an de weşand. Têkiliya ku logarîtma di navbeya [[Pêşveçûna geometrîk|pêşveçûnek geometrîk]] di [[Argumana fonksiyonê|argumana]] wî de û [[Pêşvecûna arîtmetîk|pêşveçûnek arîtmetîk]] ya nirxan de peyda dike, [[Alphonse Antonio de Sarasa|A. A. de Sarasa]] han da ku girêdana çargoşeya Saint-Vincent û kevneşopiya logarîtmayan di prostafaeresîs de çêbike ku bû sebeba têgeha &quot;logarîtmaya hîperbolîk&quot; ku hevmaneya logarîtmaya xwezayî ye. Di zemaneke kurt de fonksiyona nû ji hêla [[Christiaan Huygens]] û [[James Gregory]] ve hate teqdîr kirin. Nîşaneya {{math|Log ''y''}} di sala 1675an de ji aliyê [[Gottfried Wilhelm Leibniz]] ve hate pejirandin,&lt;ref&gt;Florian Cajori (1913) &quot;History of the exponential and logarithm concepts&quot;, American Mathematical Monthly 20: 5, 35, 75, 107, 148, 173, 205&lt;/ref&gt; û sala din wî ew bi [[Întegral|întegralê]] ve girêda &lt;math display=&quot;inline&quot;&gt;\int \frac{dy}{y} .&lt;/math&gt;

Berê ku Euler têgeha xwe ya modern a logarîtmayên xwezayî yên tevlihev pêş bixe, di sala 1714an de [[Roger Cotes]] hema hema encameke nezîk ê wekhev bidest xistibû.&lt;ref&gt;{{citation |last1=Stillwell |first1=J. |title=Mathematics and Its History |date=2010 |edition=3rd |publisher=Springer}}&lt;/ref&gt;

&lt;math display=&quot;block&quot;&gt;\log(\cos \theta + i\sin \theta) = i\theta.&lt;/math&gt;

== Binêre ==

* [[Analîza hejmarî]]
* [[Hejmarên aqlî]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên dervê ==
* {{Commons category-inline}}
*{{sister-inline
|project=v
|links=[[v:Speak Math Now!/Week 9: Six rules of Exponents/Logarithms|A lesson on logarithms can be found on Wikiversity]]
|short=yes
}}
* [https://web.archive.org/web/20121218200616/http://www.khanacademy.org/math/algebra/logarithms-tutorial Khan Academy: Logarithms, free online micro lectures]
* {{Citation|author=Colin Byfleet|url=http://mediasite.oddl.fsu.edu/mediasite/Viewer/?peid=003298f9a02f468c8351c50488d6c479|title=Educational video on logarithms|access-date=12 October 2010}}
* {{Citation|author=Edward Wright |url=http://www.johnnapier.com/table_of_logarithms_001.htm |title=Translation of Napier's work on logarithms |access-date=12 October 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20021203005508/http://www.johnnapier.com/table_of_logarithms_001.htm |archive-date=3 December 2002 }}
* {{Cite EB1911|wstitle=Logarithm |volume=16 |pages=868–77 |first=James Whitbread Lee |last=Glaisher}}

[[Kategorî:Matematîk]]
[[Kategorî:Fonksiyonên matematîkê]]
[[Kategorî:Konseptên matematîkê]]</text>
      <sha1>kc5zremqq6y59qrvlb2tbdsw5qn6si0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2093164</id>
      <parentid>2093162</parentid>
      <timestamp>2026-09-07T23:04:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ghybu</username>
        <id>9854</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Guhartinên [[Special:Contributions/Ghybu|Ghybu]] ([[User talk:Ghybu|gotûbêj]]) hatine betalkirin, vegerand guhartoya dawî ya [[User:Penaber49|Penaber49]]</comment>
      <origin>2090418</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24564" sha1="2t1svwymrxkacyeatt4doihg77opoxv" xml:space="preserve">[[Wêne:Logarithm plots.png|thumb|Grafîkên fonksiyonên logarîtmeyê, bi sê bingehên ku bi gelemperî têne bikaranîn. Xalên taybet ên {{math|log&lt;sub&gt;''b''&lt;/sub&gt;&amp;thinsp;''b'' {{=}} 1}} bi xêzên xalkirî hatine nîşandan û hemû xêz di xala {{math|1=log&lt;sub&gt;''b''&lt;/sub&gt;&amp;thinsp;1 = 0}} de hev dibirrin.]]
Di [[Matematîk|matematîkê]] de, '''logarîtmaya''' [[Hejmar|hejmarekê]] [[potens]] e ku divê nirxeke din a sabît, ango '''bingeh''', pê were bilindkirin da ku ew hejmar were bidestxistin. Mesela logarîtmaya {{math|1000}} li gorî bingeha {{math|10}} dike {{math|3}}, çunkî {{math|1000}} dike {{math|10}} bi hêza 3yê: {{math|1000 {{=}} 10{{sup|3}} {{=}} 10 × 10 × 10}}. Bi awayekî giştî, eger {{math|''x'' {{=}} ''b''{{sup|''y''}}}} be, wê wextê ''{{mvar|y}}'' logarîtmaya ''{{mvar|x}}'' ye li gorî bingeha ''{{mvar|b}}'' (wekî {{math|log{{sub|''b''}} ''x'' {{=}} ''y''}} tê nivîsandin); loma {{math|log{{sub|10}} 1000 {{=}} 3}}. Wekî fonksiyoneke bi guherbareke tenê, logarîtmaya bi bingeha ''{{mvar|b}}'', berevajiya operasyona bilindkirina bi potensê ya bi bingeha ''{{mvar|b}}'' ye.

Logarîtma bingeha {{math|10}} wekî ''desimal'' an jî [[logarîtma hevpar]] tê binavkirin û bi gelemperî di zanist û endezyariyê de tê bikaranîn. [[Logarîtma xwezayî]] bingeha wê jimara {{math|''e'' ≈ 2.718}} e; karanîna wê di matematîk û [[Fizîk|fizîkê]] de ji ber derivata wê ya pir hêsan pir belav e. [[Logarîtma dualî]] bingeha {{math|2}} bikar tîne û bi berfirehî di [[Kompûternasî|zanista komputerê]], [[teoriya agahdariyê]], [[teoriya muzîkê]] û [[Fotografî|fotografiyê]] de tê bikaranîn. Wexta ku bingeh ji çarçoveyê nezelal an ne têkildar be, ew pir caran tê derxistin û logarîtm wekî {{math|log&amp;thinsp;''x''}} tê nivîsandin.

Logarîtm di sala 1614an de ji hêla [[John Napier]] ve wekî rêbazek ji bo hêsankirina hesaban hatin pêşkêşkirin.&lt;ref&gt;{{citation |last=Hobson |first=Ernest William |title=John Napier and the invention of logarithms, 1614; a lecture |date=1914 |url=http://archive.org/details/johnnapierinvent00hobsiala |publisher=Cambridge University Press}}&lt;/ref&gt; Ew zû ji hêla [[navîgator]], zanyar, endezyar, [[Pîvankerî|pîvankeran]] û kesên din ve hatin bikaranîn da ku hesabên bi hûrgiliya bilind bi awayekî hêsantir pêk bînin. Bi bikaranîna tabloyên logarîtmê, gavên westîner ên pirhejmarî yên lêkdana hejmaran dikarin bi lêgerîna di tabloyan de û komkirineke hêsantir werin guhertin. Ew yek pêkan e ji ber ku logarîtmaya encama lêkdanê (eserê) wekhev e bi koma logarîtmên wan hejmarên ku li hev hatine lêkdan:

&lt;math display=&quot;block&quot;&gt; \log_b(xy) = \log_b x + \log_b y,&lt;/math&gt;

bi wê şertê ku ''{{mvar|b}}'', ''{{mvar|x}}'' û ''{{mvar|y}}'' gî erênî bin û {{math|''b'' ≠ 1}} be. [[Hesabkera şemitok]] ku ew jî li ser bingeha logaritmayan hatiye avakirin, rê dide ku însan bêyî bikaranîna tabloyan bi lez hesaban bike, lê bi hûrguliyeke kêmtir. Têgihiştina nûjen a logaritmayan vedigere ser [[Leonhard Euler]]; wî di sedsala 18an de logarîtma bi [[fonksiyona eksponensiyel]] ve girêdan û herwiha tîpa &quot;e&quot; wekî bingeha logaritmayên xwezayî destnîşan kiriye.&lt;ref&gt;{{citation |last=Remmert, Reinhold |author-link= |title=Theory of complex functions |date=1991 |location=New York |isbn=0-387-97195-5 |oclc=21118309 |publisher=Springer-Verlag}}&lt;/ref&gt;

[[Pîvanê logarîtmîk|Pîvanên logarîtmîk]] mîqdarên berfireh kêm dikin bo teleskopên piçûktir. Mesela [[desîbel]] (dB) [[Yekeya pîvanê|yekîneyek]] e ku ji bo îfadekirina rêjeyê wekî logarîtm têye bikaranîn, pirî ji bo hêz û amplîtuda sînyalê (ku [[zexta dengî]] meselake hevpar e). Di [[Kîmya|kîmyayê]] de [[nirxa pH]] pîvanek logarîtmîk e ji bo [[Asîd|asîdîteya]] [[Çareseriya avî|çareseriyek avî]]. Logarîtm di [[Formula|formulayên]] zanistî de, û di pîvandina tevliheviya algorîtmayan û cismên geometrîkî yên bi navê [[fraktal]] de gelemperî ne. Ew dibin alîkar ku rêjeyên [[Frekans|frekansê]] yên întervalên muzîkê werin ravekirin, di formulên jimartina [[Hejmarên hîmî|hejmarên sereke]] an [[Nêzîkbûnayên Stirlingê|nêzîkbûna]] [[Faktoriyel|faktoriyelan]] de xuya dibin, hin modelên di [[Psîkofizîk|psîkofizîkê]] de agahdar dikin û dikarin di hesabkirina hiqûqî de bibin alîkar.

Konsepta logarîtmayê wekî berevajiya bilindkirina bi hêz (''exponentiation''), li ser pêkhateyên din ên matematîkî jî tê berfirehkirin. Lêbelê, di rewşên giştî de, logarîtma bi gelemperî dibe fonksiyoneke xwedî pir-nirxan (''multi-valued function''). Mesela [[logarîtmaya kompleks]] berevajiya xwedî pir-nirxan a fonksiyona eksponensiyela kompleks e. Bi heman awayî, [[logarîtmaya dîskret]] berevajiya xwedî pir-nirxan a fonksiyona eksponensiyelê di komên sinorkirî (''finite groups'') de ye; ew di [[krîptografiya kilîta giştî]] de tê bikaranîn.

== Motîvasyon ==
[[Wêne:Binary logarithm plot with grid.png|thumb|350px|[[Grafîka fonksiyon|Grafîka]] logarîtmaya bi bingeha 2yê, li {{math|''x'' {{=}} 1}} têkiliya xwe bi ''eksana x''-ê re çêdike û di nav xalên (2, 1), (4, 2) û (8, 3) re derbas dibe; bi vî awayî, wekî mînak, {{math|log&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;(8) {{=}} 3}} û {{math|2&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt; {{=}} 8}} nîşan dide. Grafîk bêsinor nêzîkî eksena ''{{mvar|y}}'' dibe, lê [[Asîmptot|qet nagihîje wê]].]][[Komkirin]], [[zêdekirin]] û [[potens]] sê ji kiryarên herî bingehîn ên [[Arîtmetîk|arîtmetîkê]] ne. Berevajiya komkirinê [[derxistin]] e û berevajiya zêdekirinê jî [[Parkirin|parkirinê]] e. Bi heman awayî, logarîtma jî kiryara berevajî ya potensê e. Potens ew e ku hejmareke ''{{mvar|b}}'' (bingeh) bigihîje hêzeke diyarkirî ya ''{{mvar|y}}'' (hêz) da ku nirxekî ''{{mvar|x}}'' bide; ew yek bi wî awayî tê nîşandan:&lt;ref&gt;{{Citation |last1=Kate |first1=S.K. |title=Basics Of Mathematics |year=2009 |location=Pune |isbn=978-81-8431-755-8 |last2=Bhapkar |first2=H.R. |publisher=Technical Publications}}, chapter 1&lt;/ref&gt;

&lt;math display=&quot;block&quot;&gt;b^y=x.&lt;/math&gt;

Mesela bilindkirina {{math|2}} bo hêza {{math|3}} dide {{math|8}}: &lt;math&gt;2^3 = 8.&lt;/math&gt;

Logarîtmaya bi bingeha ''{{mvar|b}}'', ew operasyona berevajî ye ku ji têketina ''{{mvar|x}}'' derketina ''{{mvar|y}}'' peyda dike. Ango &lt;math&gt;y = \log_b x&lt;/math&gt;  hevmaneya &lt;math&gt;x=b^y&lt;/math&gt; ye bi şertê ku ''{{mvar|b}}'' hejmareke rastîn a erênî be. (Eger ''{{mvar|b}}'' ne [[Hejmarên rastîn|hejmareke rastîn]] a erênî be, hem bilindkirina bi hêz û hem jî logarîtma dikarin bên pênasekirin, lê dibe ku gelek nirxan werbigirin; ew yek jî pênaseyan pir aloztir dike.)

Yek ji sebebên sereke yên tarîxî yên danasîna logarîtmayan, ew formula ye ku

&lt;math display=&quot;block&quot;&gt;\log_b(xy)=\log_b x + \log_b y,&lt;/math&gt;bi rêya wan, [[Tabloya logarîtmayê|tabloyên logarîtmayê]] rê didin ku kiryarên lêkdan û dabeşkirinê veguherin kiryarên komkirin û derxistinê; ew yek beriya dahênana komputeran, alîkariyeke mezin ji bo hesabkirinan bû.

== Terîf ==
Ji bo [[Hejmarên rastîn|hejmareke rastîn]] a erênî ya wekî ''{{mvar|b}}'' (ku {{math|''b'' ≠ 1}} be), logarîtmaya hejmareke rastîn a erênî ya wekî ''{{mvar|x}}'' li gorî binyata ''{{mvar|b}}'', ew hêz e ku divê ''{{mvar|b}}'' pê were bilindkirin da ku encam bibe ''{{mvar|x}}''. Bi gotineke din, logarîtmaya ''{{mvar|x}}'' li gorî binyata ''{{mvar|b}}'', ew hejmara rastîn a yekta ''{{mvar|y}}'' ye ku tê de &lt;math&gt;b^y = x&lt;/math&gt; ye.

Logarîtma bi awayê &quot;{{math|log&lt;sub&gt;''b''&lt;/sub&gt;&amp;thinsp;''x''}}&quot; tê nîşandan (wekî &quot;logarîtmaya ''{{mvar|x}}'' li gorî binyata ''{{mvar|b}}''&quot;, &quot;logarîtmaya {{nowrap|binyeta-{{mvar|b}}}} ya ''{{mvar|x}}''&quot;, an jî bi gelemperî &quot;log, binyat ''{{mvar|b}}'', ya ''{{mvar|x}}''&quot; tê xwendin).

Pênaseyeke hevmane û kurttir ew e ku fonksiyona {{math|log&lt;sub&gt;''b''&lt;/sub&gt;}}, fonksiyona berevajî ya fonksiyona &lt;math&gt;x\mapsto b^x&lt;/math&gt; ye.

=== Mesela ===

* {{math|1=log&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;&amp;thinsp;16 = 4}}, ji ber ku {{math|1=2&lt;sup&gt;4&lt;/sup&gt; = 2 × 2 × 2 × 2 = 16}}.
* Logarîtm dikarin neyînî jî bin: &lt;math display=&quot;inline&quot;&gt;\log_2 \! \frac{1}{2} = -1&lt;/math&gt;, ji ber ku &lt;math display=&quot;inline&quot;&gt;2^{-1} = \frac{1}{2^1} = \frac{1}{2}.&lt;/math&gt;
* {{math|log&lt;sub&gt;10&lt;/sub&gt;&amp;thinsp;150}} bi qasî 2.176 e ku dikeve navbera 2 û 3yê de; tam wekî ku 150 dikeve navbera {{math|1=10&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; = 100}} û {{math|1=10&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt; = 1000}}.
* Ji bo her bingeh ''{{mvar|b}}'', {{math|1=log&lt;sub&gt;''b''&lt;/sub&gt;&amp;thinsp;''b'' = 1}} û {{math|1=log&lt;sub&gt;''b''&lt;/sub&gt;&amp;thinsp;1 = 0}}, ji ber ku {{math|1=''b''&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt; = {{mvar|b}}}} û {{math|1=''b''&lt;sup&gt;0&lt;/sup&gt; = 1}} e.

== Nasnameyên logarîtmatîk ==
Çendîn formulayên giring ku carinan wekî ''nasnameyên logarîtmatîk'' an jî ''yasayên logarîtmatîk'' tên binavkirin, têkiliya di navbera logarîtman de diyar dikin.&lt;ref&gt;All statements in this section can be found in {{Harvard citations|last1=Downing|first1=Douglas|year=2003|loc=p. 275|nb=yes}} or {{Harvard citations|last1=Kate|last2=Bhapkar|year=2009|loc=p. 1-1|nb=yes}}, for example.&lt;/ref&gt;

=== Berhem, encama dabeşkirinê, hêz û kok ===
Logarîtmaya berhemekê wekhev e bi koma logarîtmayên wan hejmarên ku li hev hatine zêdekirin; logarîtmaya rêjeya du hejmaran jî wekhev e bi ferqa logarîtmayên wan. Logarîtmaya hêza ''{{Mvar|p}}'' a hejmarekê, ''{{Mvar|p}}'' caran logarîtmaya wê hejmarê bi xwe ye; logarîtmaya koka ''{{Mvar|p}}'' jî logarîtmaya wê hejmarê ye ku li ser ''{{Mvar|p}}'' hatiye dabeşkirin. Tabloya jêrîn wan wekheviyan bi meselan nîşan dide. Her yek ji wan wekheviyan dikare piştî danîna pênaseyên logarîtmayê yên wekî &lt;math&gt;x = b^{\, \log_b x}&lt;/math&gt; an &lt;math&gt;y = b^{\, \log_b y}&lt;/math&gt; li aliyê çepê yê hevkêşeyan, were bidestxistin. Di formulên jêrîn de, {{Matematîk|x}} û {{Matematîk|y}} [[Hejmarên rastîn|hejmarên rastîn ên pozîtîv]] ne û {{Matematîk|p}} jî hejmareke tam e ku ji 1 mezintir e.

{| class=&quot;wikitable plainrowheaders&quot;
|+ Logarîtmayên berhem, encama dabeşkirinê, hêz û kok
|-
! scope=&quot;col&quot; | Nasname
! scope=&quot;col&quot; | Formula
! scope=&quot;col&quot; | Mesela
|-
! scope=&quot;row&quot; | Berhem
| &lt;math display=&quot;inline&quot;&gt;\log_b(x y) = \log_b x + \log_b y&lt;/math&gt;
| &lt;math display=&quot;inline&quot;&gt;\log_3 243 = \log_3 (9 \cdot 27) = \log_3 9 + \log_3 27 = 2 + 3 = 5&lt;/math&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot; | Dabeşkirin
| &lt;math display=&quot;inline&quot;&gt;\log_b \!\frac{x}{y} = \log_b x - \log_b y&lt;/math&gt;
| &lt;math display=&quot;inline&quot;&gt;\log_2 16 = \log_2 \!\frac{64}{4} = \log_2 64 - \log_2 4 = 6 - 2 = 4&lt;/math&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot; | Hêz
| &lt;math display=&quot;inline&quot;&gt;\log_b\left(x^p\right) = p \log_b x&lt;/math&gt;
| &lt;math display=&quot;inline&quot;&gt;\log_2 64 = \log_2 \left(2^6\right) = 6 \log_2 2 = 6&lt;/math&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot; | Kok
| &lt;math display=&quot;inline&quot;&gt;\log_b \sqrt[p]{x} = \frac{\log_b x}{p}&lt;/math&gt;
| &lt;math display=&quot;inline&quot;&gt;\log_{10} \sqrt{1000} = \frac{1}{2}\log_{10} 1000 = \frac{3}{2} = 1.5&lt;/math&gt;
|}

=== Guhertina bingehê ===
Logarîtmaya {{math|log&lt;sub&gt;''b''&lt;/sub&gt;&amp;thinsp;''x''}} dikare bi karanîna formula jêrîn, ji logarîtmayên ''{{mvar|x}}'' û ''{{mvar|b}}'' yên li gorî bingeheke kêfî ya ''{{Mvar|k}}'', were hesibandin:

&lt;math display=&quot;block&quot;&gt; \log_b x = \frac{\log_k x}{\log_k b}.&lt;/math&gt;Makîneyên hesabkirinê yên zanistî û asayî, logarîtmeyên bi bingehên 10 û ''{{mvar|[[e (mathematical constant)|e]]}}'' hesab dikin.&lt;ref&gt;{{Citation |last1=Bernstein |first1=Stephen |title=Schaum's outline of theory and problems of elements of statistics. I, Descriptive statistics and probability |year=1999 |url=https://archive.org/details/schaumsoutlineof00bern |series=Schaum's outline series |location=New York |isbn=978-0-07-005023-5 |last2=Bernstein |first2=Ruth |publisher=}}, r.&amp;nbsp;21&lt;/ref&gt; Logarîtmeyên bi her bingeheke ''{{mvar|b}}'' dikarin bi bikaranîna yek ji van her du logarîtmeyan û li gorî wê formula berê werin diyarkirin:

&lt;math display=&quot;block&quot;&gt; \log_b x = \frac{\log_{10} x}{\log_{10} b} = \frac{\log_{e} x}{\log_{e} b}.&lt;/math&gt;Eger hejmareke ''{{mvar|x}}'' û logarîtmaya wê {{math|1=''y'' = log&lt;sub&gt;''b''&lt;/sub&gt;&amp;thinsp;''x''}} (bi bingeheke nenas ''{{mvar|b}}'') hebin, bingeh bi wî awayî tê dîtin:

&lt;math display=&quot;block&quot;&gt; b = x^\frac{1}{y},&lt;/math&gt;Ew yek bi bilindkirina hevkêşeya pênaseker a &lt;math&gt; x = b^{\,\log_b x} = b^y&lt;/math&gt; bo hêza &lt;math&gt;\tfrac{1}{y}.&lt;/math&gt; tê dîtin.

== Bingehên taybet ==
[[Wêne:Log4.svg|thumb|320px|Grafikên logarîtmayê yên li ser hev ji bo bingehan ⁠{{sfrac|1|2}}⁠, 2, û ''{{mvar|e}}''.]]
Di nav gî bijardeyên ji bo bingehê de, sê jê bi taybetî berbelav in. Ew jî ev in: {{math|''b'' {{=}} 10}}, {{math|''b'' {{=}} [[e (mathematical constant)|''e'']]}} (hejmara sabît a matematîkî ya [[Hejmarên na aqlî|neaqlî]] {{nobr|{{math|[[e (mathematical constant)|''e'']] ≈ 2.71828183 }} ),}} û {{math|''b'' {{=}} 2}} ([[logarîtmaya dualî]]). Di [[analîza matematîkî]] de, logarîtmaya bi bingeha ''{{mvar|e}}'' ji ber taybetmendiyên analîtîk ên ku li jêr hatine ravekirin, gelek berbelav e. Ji aliyekî din ve, bikaranîna logarîtmayên bi bingeha 10 ([[logarîtmaya asayî]]) ji bo hesabên bi destan di sîstema hejmaran a desîmalê de hêsan e:&lt;ref&gt;{{cite book |title=Algebra the Easy Way |last=Downing |first=Douglas |publisher=Barron's |year=2003 |isbn=978-0-7641-1972-9 |location=Hauppauge, NY |url=https://archive.org/details/algebraeasyway00down_0 |series=Barron's Educational Series |at=chapter&amp;nbsp;17, p.&amp;nbsp;275}}&lt;/ref&gt;

&lt;math display=&quot;block&quot;&gt;\log_{10}\,(\,10\,x\,)\ =\;\log_{10} 10\ +\;\log_{10} x\ =\ 1\,+\,\log_{10} x\,.&lt;/math&gt;

Bi wî awayî, {{math|log&lt;sub&gt;10&lt;/sub&gt;&amp;thinsp;(''x'')}} bi hejmara reqemên di [[Pêjimar|pêjimara desîmalê]] de ya tamhejmar a erênî ''{{mvar|x}}'' ve girêdayî ye: Hejmara reqeman ew [[Tamhejmar|tamhejmara]] a herî biçûk e ku bi awayekî hişk ji  {{nobr|{{math| log&lt;sub&gt;10&lt;/sub&gt;&amp;thinsp;(''x'')}}}} mezintir e.&lt;ref&gt;{{cite book |title=Complexity Theory: Exploring the limits of efficient algorithms |last=Wegener |first=Ingo |publisher=Springer-Verlag |year=2005 |page=20 |isbn=978-3-540-21045-0 |location=Berlin, DE / New York, NY}}&lt;/ref&gt; Mesela {{math|log&lt;sub&gt;10&lt;/sub&gt;(5986)}} bi qasî 3.78 e. Tamhejmar a li pey wê 4 e ku ev jî hejmara reqemên 5986 ye. Hem logarîtmaya xwezayî û hem jî logarîtmaya dualî di [[teoriya agahiyê]] de têne bikaranîn ku bi rêzê ve li gel bikaranîna &quot;[[Nat (agahî)|nat]]&quot; an &quot;[[bit]]&quot;an wekî yekeyên bingehîn ên agahiyê têkildar in.&lt;ref&gt;{{cite book |title=Information Theory |last=van der Lubbe |first=Jan C.A. |publisher=Cambridge University Press |year=1997 |page=3 |isbn=978-0-521-46760-5 |url={{google books |plainurl=y |id=tBuI_6MQTcwC|page=3}}}}&lt;/ref&gt; Logarîtmaya dualî her wiha di [[Kompûternasî|zanista komputerê]] de tê bikaranîn ku li wir [[Hejmarên dualî|sîstema dualî]] pir belav e; di [[teoriya muzîkê]] de ku li wir rêjeya bilindahiya deng a du ([[oktav]]) pir belav e û hejmara &quot;[[Cent (hejmar)|cent]]&quot; di navbera herdu dengên ferq de guhertoyeke pîvanê ya logarîtmaya dualî, ango log2 car 1200, ya rêjeya deng e (ango di sîstema [[hevsengiya wekhev]] a kevneşopî de ji bo her [[Nîvton|nîvtonê]] 100 cent hene), an jî bi awayekî wekhev logarîtmaya bi bingehê  {{nobr|{{math|2{{sup|1/1200}} }}}} e; û di [[Fotografî|fotografiyê]] de ku li wir logarîtmayên bi bingehê 2 yên ku pîvana wan hatiye guhertin, ji bo pîvandina [[Nirxa ronahiyê|nirxên ronahiyê]], astên ronahiyê, [[Lezahiya perdeyî|wextên ronahiyê]], avakirina lensê (aperture) û [[leza fîlmê]] bi yekeya &quot;stop&quot; têne bikaranîn.&lt;ref&gt;{{cite book |title=The Manual of Photography |last1=Allen |first1=Elizabeth |publisher=Taylor &amp; Francis |year=2011 |page=228 |isbn=978-0-240-52037-7 |url={{google books |plainurl=y |id=IfWivY3mIgAC|page=228}} |last2=Triantaphillidou |first2=Sophie}}&lt;/ref&gt; 

Kurtenivîsa {{math|log&amp;thinsp;''x''}} pir caran tê bikaranîn wexta ku bingeha armanckirî dikare li gorî çarçove an dîsîplînê were texmîn kirin, an jî wexta ku bingeh ne diyar an ne giring be. Logarîtmên hevpar (bingeha 10) ku ji tarîxê ve di tabloyên logarîtmê û qaîdeyên slaytê de têne bikaranîn, amûrek bingehîn in ji bo pîvandin û hesabkirinê di gelek warên zanist û endezyariyê de; di wan çarçoveyan de {{math|log&amp;thinsp;''x''}} hîn jî pir caran tê maneya logarîtma bingeha desîmalê.&lt;ref&gt;{{cite book |title=Introduction to Applied Mathematics for Environmental Science |last=Parkhurst |first=David F. |publisher=Springer Science &amp; Business Media |year=2007 |page=288 |isbn=978-0-387-34228-3 |edition=illustrated |url={{google books |plainurl=y |id=h6yq_lOr8Z4C|page=288 }}}}&lt;/ref&gt; Di matematîkê de {{math|log&amp;thinsp;''x''}} bi gelemperî behsa logarîtma xwezayî (bingeha ''{{mvar|e}}'') dike.&lt;ref&gt;{{cite book |title=Principles of Mathematical Analysis |last=Rudin |first=Walter |publisher=McGraw-Hill International |year=1984 |isbn=978-0-07-085613-4 |edition=3rd ed., International student |location=Auckland, NZ |section=Theorem&amp;nbsp;3.29 |url=https://archive.org/details/principlesofmath00rudi}}&lt;/ref&gt; Di zanista komputer û teoriya agahdariyê de, log pir caran behsa logarîtmên dualî (bingeha 2) dike.&lt;ref&gt;{{cite book |title=Algorithm Design: Foundations, analysis, and internet examples |last1=Goodrich |first1=Michael T. |author1-link= |publisher=John Wiley &amp; Sons |year=2002 |page=23 |quote= |last2=Tamassia |first2=Roberto |author2-link=}}&lt;/ref&gt; Tabloya jêrîn nîşanên hevpar ji bo logarîtmên wan bingehan navnîş dike. Stûna &quot;Nîşana ISO&quot; nîşanên ku ji hêla [[Rêxistina Navneteweyî ya Standardîzasyonê]] ve hatine pêşniyar kirin navnîş dike. 

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
|-
!scope=&quot;col&quot;| Bingeh{{mvar|b}}
!scope=&quot;col&quot;| Nav ji bo log&lt;sub&gt;''b''&lt;/sub&gt;&amp;thinsp;''x''
!scope=&quot;col&quot;| Nîşana ISO
!scope=&quot;col&quot;| Nîşanên din
|-
!scope=&quot;row&quot;| 2
| [[logarîtmaya dualî]]
| {{math|lb ''x''}}&amp;nbsp;&lt;ref name=gullberg&gt;
{{cite book
 | last = Gullberg | first = Jan
 | year = 1997
 | title = Mathematics: From the birth of numbers
 | location = New York, NY
 | publisher = W.W. Norton &amp; Co
 | isbn = 978-0-393-04002-9
 | url-access = registration
 | url = https://archive.org/details/mathematicsfromb1997gull
}}
&lt;/ref&gt;
| {{math|ld ''x''}}, {{math|log ''x''}}, {{math|lg ''x''}},&lt;ref&gt;{{citation
 | title=The Chicago Manual of Style
 | year=2003
 | edition=25th
 | publisher=University of Chicago Press
 | page=530
| title-link=
 }}.&lt;/ref&gt; {{math|log&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;&amp;thinsp;''x''}}
|-
! scope=&quot;row&quot;|{{mvar|e}}
| [[logarîtmaya xwezayî]]
| {{math|ln ''x''}}
| {{math|log {{mvar|x}}}}, {{math|log&lt;sub&gt;''e''&lt;/sub&gt;&amp;thinsp;''x''}}
|-
!scope=&quot;row&quot;| 10
| [[logarîtmaya asayî]]
| {{math|lg ''x''}}
| {{math|log ''x''}}, {{math|log&lt;sub&gt;10&lt;/sub&gt;&amp;thinsp;''x''}}
|-
!scope=&quot;row&quot;| {{mvar|b}}
| Logarîtmaya bingeh {{mvar|b}}
| {{math|log&lt;sub&gt;''b''&lt;/sub&gt;&amp;thinsp;''x''}}
| 
|}

== Tarîx ==
Di tarîxa logarîtmayan a li Ewropaya sedeya 17an de, [[Fonksiyon|fonksiyoneke]] nû hat dîtin ku qada analîzê ji çarçoveya metodên cebîrî wêdetir berfireh kir. Metoda logarîtmayan di sala 1614an de ji hêla [[John Napier]] ve bi awayekî giştî hate pêşkêşkirin; ew yek di kitêba bi navê ''[[Mirifici Logarithmorum Canonis Descriptio]]'' (Danasîna Kanona Ecêb a Logarîtmayan) de pêk hat.&lt;ref&gt;{{Citation |last=Hobson |first=Ernest William |title=John Napier and the invention of logarithms, 1614 |year=1914 |url=https://archive.org/details/johnnapierinvent00hobsiala |location=Cambridge |publisher=The University Press}}&lt;/ref&gt; Berî dahênana Napier, teknîkên din ên bi heman naverokê hebûn, wekî ''prosthafaeresis'' an jî bikaranîna tabloyên rêzehejmaran (progresyonan) ku li dora sala 1600ê bi berfirehî ji hêla [[Jost Bürgi]] ve hatibûn pêşxistin.&lt;ref name=&quot;folkerts&quot;&gt;{{citation |last1=Folkerts |first1=Menso |author-link= |title=Jost Bürgi's method for calculating sines |journal=Historia Mathematica |volume=43 |issue=2 |pages=133–147 |year=2016 |arxiv=1510.03180 |doi=10.1016/j.hm.2016.03.001 |mr=3489006 |s2cid=119326088 |last2=Launert |first2=Dieter |last3=Thom |first3=Andreas |author-link3=}}&lt;/ref&gt; Napier têgeha ''logarithmus'' (bi latîniya navîn) ji bo logarîtmayê afirand; ew kelîme bi maneya &quot;hejmara rêjeyê&quot; ye û ji kelîmeyên [[Yewnaniya kevn|yewnanî]] ''logos'' (tê maneya rêje, nîsbet an kelîme) û ''arithmos'' (tê maneya hejmar) hatiye wergirtin.

[[Logarîtmaya asayî]] ya hejmarekê ew hêz (an jî eksponent) e ku wexta deh bi wê hêzê tê bilindkirin, encam jî dibe ew hejmar.&lt;ref&gt;William Gardner (1742) ''Tables of Logarithms''&lt;/ref&gt; Gotina ku hejmarek lazimdarê hejmareke diyar a reqeman e, îşareteke giştî ye bo logarîtmaya asayî; [[Arşîmed]] ji wê re gotûbû &quot;rêza hejmarê&quot;.&lt;ref&gt;{{citation |last=Pierce |first=R. C. Jr. |title=A brief history of logarithms |date=January 1977 |journal=The Two-Year College Mathematics Journal |volume=8 |issue=1 |pages=22–26 |doi=10.2307/3026878 |jstor=3026878}}&lt;/ref&gt; Yekê logarîtmayên rastîn metodên hûrîstîk bûne ji bo veguherandina kiryara lêkdanê bo ya komkirinê, bi wî awayî hêsankirina hesabkirina bilez. Hin ji van metodan tabloyên ku ji nasnameyên trîgonometrîk hatibûn wergirtin, bikar dianîn.&lt;ref&gt;Enrique Gonzales-Velasco (2011) ''Journey through Mathematics – Creative Episodes in its History'', §2.4 Hyperbolic logarithms, r. 117, Springer &lt;/ref&gt; Ji wan metodan re [[prostafaeresîs]] têye gotin.

Dahênana [[Fonksiyon|fonksiyona]] ku niha wekî [[logarîtmaya xwezayî]] têye zanin, wekî hewldanek ji bo pêkanîna çargoşeya [[hîperbola]] çargoşeyî ji hêla [[Grégoire de Saint-Vincent]], belçîkekî ku li [[Prag|Pragê]] dijiya, destpê kir. Arşîmed di sedsala 3yê {{Bz}} de ''[[Çargoşeya Parabolayê]]'' nivîsîbû, lê çargoşeyek ji bo hîperbolayê ji gî hewldanan dûr ket heya ku Saint-Vincent encamên wî di sala 1647an de weşand. Têkiliya ku logarîtma di navbeya [[Pêşveçûna geometrîk|pêşveçûnek geometrîk]] di [[Argumana fonksiyonê|argumana]] wî de û [[Pêşvecûna arîtmetîk|pêşveçûnek arîtmetîk]] ya nirxan de peyda dike, [[Alphonse Antonio de Sarasa|A. A. de Sarasa]] han da ku girêdana çargoşeya Saint-Vincent û kevneşopiya logarîtmayan di prostafaeresîs de çêbike ku bû sebeba têgeha &quot;logarîtmaya hîperbolîk&quot; ku hevmaneya logarîtmaya xwezayî ye. Di zemaneke kurt de fonksiyona nû ji hêla [[Christiaan Huygens]] û [[James Gregory]] ve hate teqdîr kirin. Nîşaneya {{math|Log ''y''}} di sala 1675an de ji aliyê [[Gottfried Wilhelm Leibniz]] ve hate pejirandin,&lt;ref&gt;Florian Cajori (1913) &quot;History of the exponential and logarithm concepts&quot;, American Mathematical Monthly 20: 5, 35, 75, 107, 148, 173, 205&lt;/ref&gt; û sala din wî ew bi [[Întegral|întegralê]] ve girêda &lt;math display=&quot;inline&quot;&gt;\int \frac{dy}{y} .&lt;/math&gt;

Berê ku Euler têgeha xwe ya modern a logarîtmayên xwezayî yên tevlihev pêş bixe, di sala 1714an de [[Roger Cotes]] hema hema encameke nezîk ê wekhev bidest xistibû.&lt;ref&gt;{{citation |last1=Stillwell |first1=J. |title=Mathematics and Its History |date=2010 |edition=3rd |publisher=Springer}}&lt;/ref&gt;

&lt;math display=&quot;block&quot;&gt;\log(\cos \theta + i\sin \theta) = i\theta.&lt;/math&gt;

== Binêre ==

* [[Analîza hejmarî]]
* [[Hejmarên aqlî]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên dervê ==
* {{Commons category-inline}}
*{{sister-inline
|project=v
|links=[[v:Speak Math Now!/Week 9: Six rules of Exponents/Logarithms|A lesson on logarithms can be found on Wikiversity]]
|short=yes
}}
* [https://web.archive.org/web/20121218200616/http://www.khanacademy.org/math/algebra/logarithms-tutorial Khan Academy: Logarithms, free online micro lectures]
* {{Citation|author=Colin Byfleet|url=http://mediasite.oddl.fsu.edu/mediasite/Viewer/?peid=003298f9a02f468c8351c50488d6c479|title=Educational video on logarithms|access-date=12 October 2010}}
* {{Citation|author=Edward Wright |url=http://www.johnnapier.com/table_of_logarithms_001.htm |title=Translation of Napier's work on logarithms |access-date=12 October 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20021203005508/http://www.johnnapier.com/table_of_logarithms_001.htm |archive-date=3 December 2002 }}
* {{Cite EB1911|wstitle=Logarithm |volume=16 |pages=868–77 |first=James Whitbread Lee |last=Glaisher}}

[[Kategorî:Matematîk]]
[[Kategorî:Fonksiyonên matematîkê]]
[[Kategorî:Konseptên matematîkê]]</text>
      <sha1>2t1svwymrxkacyeatt4doihg77opoxv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gotinên Derûnkolerî</title>
    <ns>0</ns>
    <id>329626</id>
    <revision>
      <id>2093178</id>
      <parentid>2089279</parentid>
      <timestamp>2026-09-08T08:06:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-48894-82</username>
        <id>180148</id>
      </contributor>
      <comment>Gotinên Derûnkolerî</comment>
      <origin>2093178</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10590" sha1="o05ljpus7u0o6aysjo45ebhnu5jm4z3" xml:space="preserve">E-pirtûka nû ya derûnnas (psîkolog) û nivîskar Brahîmê Alûcî ya bi navê '''“Gotinên Derûnkolerî”''' '''(Psychoanalysis)''' ji alîyê Weşanxaneya Çandnameyê de hat weşandin. Ev berhema taybet ku ji sedan aforîzmayên li ser derûniya bindestan pêk tê, bi du beşên sereke hatîye sazkirin:&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://candname.com/e-pirtuka-gotinen-derunkoleri-psychoanalysis-derket/ |sernav=e-Pirtûka ‘Gotinên Derûnkolerî (Psychoanalysis)’ Derket |malper=ÇandName |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=ku-kmr}}&lt;/ref&gt;

'''Beşa Yekemîn''' Aforîzmayên ku bi peyva “Ajoyên jiyanê” dest pê dikin û li gorî alfabeya kurdî hatine rêzkirin dihewîne. Di '''Beşa Duyemîn''' de jî ferhengokeke têgihên derûnkoleriyê yên wekî ego, îd û derhişîyê cî girtine. &lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://diyarname.com/news.php?Idx=65150 |sernav=E-Pirtûka “Gotinên Derûnkolerî” derket |malper=diyarname.com |roja-gihiştinê=2026-08-31}}&lt;/ref&gt;

Nivîskar di berhemê de teorîyên derûnnasên navdar ên cîhanê yên wekî Freud, Lacan, Winnicott û Fanon digire dest û wan ji bo analîzkirina civak, ziman û trawmayên kurdan bi kar tîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://berwarnews.com/gotinen-derunkoleri-ebirtuka-brahim-aluci-dercu/ |sernav=E-pirtûka Nû ya Brahîm Alûcî ‘Gotinên Derûnkolerî’ Derçû |malper=Berwar News |tarîx=2026-08-27 |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en |paşnav=News |pêşnav=Berwar}}&lt;/ref&gt;

== “Ne e-pirtûkeke akademîk a asayî ye.” ==
Nivîskar Brahîmê Alûcî derbarê taybetî û armanca vê berhema xwe ya nû balê dikişîne ser rêbaza xwendina aforîzmayî dibêje ku ev ne e-pirtûkeke akademîk ya asayî ye. Alûcî nêzîkayîya xwe ya li ser berhemê bi van gotinan îfade kir:&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://infowelat.com/ |sernav=Infowelat |malper=Infowelat |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;

''“Ev -pirtûk ne e-pirtûkeke ku meriv ji destpêkê heta dawiyê, rêz bi rêz bixwîne. Ev e-pirtûk kombûneke gotinan e — gotinên ku her yek ji wan, weke kevirekî biçûk, di avê de dikeve û pêlan li dora xwe belav dike. Divê meriv wan gotinan hêdî hêdî bixwîne, li ser her yekê raweste, bihêle ku pêlên wê yên di hiş û derhişiya xwendevanan de belav bibin. Di navbera rêzikên vê pirtûkê de, tu yê Freud, Lacan, Winnicott û Fanon bibînî; lê tu yê dengê wan mirovên ku bi zimanekî din, li ser axeke din heman êş, tepisandin û heman xewna azadiyê jiyaye jî bibînî. Ev e-pirtûk hewl dide ku pirsên herî kevn ên mirovahiyê bi zimanê kurdî bipirse û bersivan jî bi wî zimanî bigere.”''&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://diyarname.com/news.php?Idx=65150 |sernav=E-Pirtûka “Gotinên Derûnkolerî” derket |malper=diyarname.com |roja-gihiştinê=2026-08-31}}&lt;/ref&gt;

== “Ziman mala mirovî ye û nivîsandina bi kurdî kiryareke berxwedanê ye” ==
Nivîskar di berdewamîya gotinên xwe de teket kir ku bindestî tenê rewşeke siyasî nîne, di heman demê de dagirkirina hişî û trawmayeke bêdeng e. Brahîmê Alûcî derbarê têkiliya ziman û xwebûnê de ev nirxandin kir:&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://candname.com/ |sernav=ÇandName |malper=ÇandName |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=ku-kmr}}&lt;/ref&gt;

''“Xwebûn (self) bi ziman tê avakirin û ziman ne amûrekî sar û bêderd e; ew mala mirov e. Loma jî nivîsandina van gotinan bi kurdî, bixwe kiryareke dixwaze wê malê ku dîrokê carinan hewl daye wêran bike, ji nû ve ava bike. Her gotina di vê e-pirtûkê de, hewldanek e ji bo vegerandina peyvan bo şûna wan a rast: şûna ku tê de derd dibe gotin, tepisandin dibe hişmendî û tenêbûna trawmayê dibe têkiliyeke şahid û şîfadar.”''&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://candname.com/e-pirtuka-gotinen-derunkoleri-psychoanalysis-derket/ |sernav=e-Pirtûka ‘Gotinên Derûnkolerî (Psychoanalysis)’ Derket |malper=ÇandName |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=ku-kmr}}&lt;/ref&gt;

Alûcî destnîşan kir ku aforîzma di dîroka fikrê de amûreke taybet e ji bo derbirîna ramanan û anî ziman ku ev gotin ne encamên dawîn, lê dergehên vekirî ne ji bo lêpirsîna li ser xwebûn û dîroka kurdan.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://berwarnews.com/gotinen-derunkoleri-ebirtuka-brahim-aluci-dercu/ |sernav=E-pirtûka Nû ya Brahîm Alûcî ‘Gotinên Derûnkolerî’ Derçû |malper=Berwar News |tarîx=2026-08-27 |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en |paşnav=News |pêşnav=Berwar}}&lt;/ref&gt;

E-pirtûka “Gotinên Derûnkolerî” ji bo kesên ku dixwazin bi kûrayî li ser derûniya mirovê bindest û hişmendîyê bixwînin, li ser sepana înternetê peyda dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://candname.com/e-pirtuka-gotinen-derunkoleri-psychoanalysis-derket/ |sernav=e-Pirtûka ‘Gotinên Derûnkolerî (Psychoanalysis)’ Derket |malper=ÇandName |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=ku-kmr}}&lt;/ref&gt;

Mirin, di bîra eziyê (ego) de tîne ku ew dê êdî qet ne serwerê mala xwe be.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://candname.com/e-pirtuka-gotinen-derunkoleri-psychoanalysis-derket/ |sernav=e-Pirtûka ‘Gotinên Derûnkolerî (Psychoanalysis)’ Derket |malper=ÇandName |roja-gihiştinê=2026-09-08 |ziman=ku-kmr}}&lt;/ref&gt;

Derhişî (unconscious), mirinê ne weke tunebûnê, lê weke vegera bêdawî fêm dike.

Carinan tirsa ji mirinê ew ku em di jînê de nikarin windabûna wê/wê xeyal bikin.

Gora derhişiyê (unconscious) nîne; tiştên ku tên tepisandin (repressed) her li xwe vedigere.

Em ne tenê ji mirinê ditirsin; em ji bêdengiya ku dê êdî kes behsa çîrokên me nekin jî ditirsin.

Daxwaz û arezû (desire)  her dimîne, ji ber ku derhişî mirinê (dawîlêhatin) bi awayekî giştî napejirîne.

Carinan em şînûşûna miriyan nakşînin, lê em şînûşûna wî parçeyê me yê ku mirî bi xwe re biriye dikşînin. 

Dibe ku rageşiya (anxiety) herî kûr a mirinê ne tunebûn bi xwe be, lê nekarîna arezû û daxwazkirina piştî wê bi xwe be.

Carinan em &quot;xwe&quot; ne bi çavên xwe, lê bi çavên yên-din li &quot;xwe&quot; dinêrin, dinirxînin û dibînin.

Mirov tenê bi axaftinê xwebûna xwe nade der; bi zimanê ku pê diaxive jî nîşan dide ku ew &quot;xwe&quot; çawa ava dike.

Zimanê dayikê (mother tongue), ne tenê amûrekî ragihandinê ye; ew zarokatiyê, aîdiyetê û &quot;bîr&quot;anînan (memory) di xwe de hildigire.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://candname.com/e-pirtuka-gotinen-derunkoleri-psychoanalysis-derket/ |sernav=e-Pirtûka ‘Gotinên Derûnkolerî (Psychoanalysis)’ Derket |malper=ÇandName |roja-gihiştinê=2026-09-08 |ziman=ku-kmr}}&lt;/ref&gt;

Derhişî (unconscious), carinan ne li cihê ku em bêdeng dimînin, lê di navbera peyvên ku em pê diaxivin de jî veşartî ye.

Xwebûn (self), di navbera gotinên ku mirov ji &quot;xwe&quot; re dibêje û gotinên ku yên-Din (the Other) ji wî/wê re dibêjin de şikl û şemala xwe vedigire.

Nasname (identity), ji navekî ku em didin xwebûna xwe bêtir, çîrokek e ku em bi nêrîna kesên din (yên-din) di hundirê xwe de ava dikin e.

Derew ne reva ji rastiyê ye; ew reva ji xwebûnê û rûbirûbûna bi rastiyê re ye.

Mirov carinan ne ji bo ku kesekî din bixapîne, lê ji bo ku bikaribe bi xwe re bijî, derewan dike.

Derhişî (unconscious) dibêje, gelek caran li pişt derewan rastiya ku nayê vegotin veşartî ye.

Derew çiqasî mezin be, xwebûn hewqasî maskeyeke stûr û qalind ji xwe re diafirîne.

Derewa herî xerab û nexweş ew e; çîroka ku mirov ji xwe re vedibêje û di dawiyê de bixwe jê û pê bawer dike.

Carinan mirov ne ji dinyaya xwe ya derxweyî (derveyî), lê ji dinyaya xwe ya navxweyîn (hundirîn) direve.

Dêhnbûn (dînbûn/madness), carina qêrîna arezû û daxwazên ku ezî (ego) û xwebûn êdî nikare wan hilgire ye.

Dêhnbûn, carinan derhişiya (unconscious) mirov bi xwe ye; heyber (object) û tiştên ku hiş û aqil nikare di hişmendiyê (conscious) hilgire vedibêje.

Dêhn (dîn), her tim ne dûrî rastiyê  ne ango rastiya jiyanê winda nekirine; carinan ew pir nêzîkî wê rastiya rasteqîn in ku hemû kesî ew paşguh kiriye.

Mixabin, piraniya bindestan, dibin xulamên fikir û ramanên xwe; ango fikir û ramanên xwe weke &quot;xwe&quot;, weke xwebûna xwe û nasnameya xwe dibînin. Bi gotineke din, fikir û ramanên xwe dikin Homa û Xwedayê xwe; loma herçiqasî ew fikir û raman bixwe dijminê wan be jî, gava tu wan fikir û ramanan rexne bikî û rastiya wan ji wan re bêjî, ew ê êrîşî te bikin û te bi nankoriyê û hwd tawanbar bikin.

Carinan bindest ne ji zincîran, lê ji dews û şopên ku zincîran di hişê wî de hiştine, nikare xilas bibe.

Bindest berî azadiya xwe, divê ji wî wêneyê (image) ku serdestê wî/wê li ser wî/wê ferz kiriye azad bibe.

Hêrs û kerba ku tê tepisandin winda nabe; carinan dibe bêdengî, carinan jî dibe cezayê ku mirov xwebixwe dide xwe.

Barê herî giran ê bindestan ew e ku piştî demekê biçûkxistina derxweyî (serdest), weke dengê xwe yê navxweyî (hundirîn) dibîne.

Şerm û fedîkariya ku bindest di nava xwe de mezin dike, pirî caran ne ya wan bixwe ye; barê ku serdestên wan li ser wan bar kiriye.

Xwebûn (self), hebûn (existence) e.

Hevdunasîn, bingeha parvekirinê ye.

Derhişî (unconscious) li ser zimên hatiye sazkirin.

Çi zarok çi mezin, tenê di hunerê de dikare afirîner be.

Evîn û êrîşkarî du hêzên bingehîn ên kesayetiyê ne.

Xwebûn (self), navenda gerdûna derûn(nas)iyê ye.

Ew zanîna ku bê fikr û raman (tenê laş, hest û tevger)

Bê &quot;bîr&quot;anîn (memory) û bê daxwaz (desire) - vêga û anha.

Divê mirovê bindest berî azadiya derxweyî ji şerm û xulamiya navxweyî xilas bibe.

Bêdengiya bindestan, her dem ne pejirandin û qebûlkirin e; carinan hêrs û qîrîneke ku hê der nebûye.

Mirovê bindest tenê êşa serdestê xwe nakşîne; carinan dengê serdestê xwe jî di hundirê xwe de hildigire.

Kerb û hêrsa ku tê tepisandin winda nabe; bi awayekî derhişî (unconscious) û zimanekî din li &quot;xwe&quot; û li yê mîna xwe vedigere.

Dema mirov bi nêrîna serdestê xwe ya ku wî biçûk dibîne li xwebûna (self) xwe dinêre, piştî demekê ew jî di neynika serdestê xwe de li &quot;xwe&quot; dinêre.

Bindest, bi pîskirina yên mîna xwe dixwaze xwe baş bike lê nizane ku hîn bêtir xwe dilewitîne. Bindest dixwaze bi hêza serdestên xwe, xwebûna xwe têxe ewlehiyê lê nizane ku ew ê serdestê wî rûmeta wî jî ji wî bistîne.

Gotinên derûnkolerî (psychoanalysis)


== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}</text>
      <sha1>o05ljpus7u0o6aysjo45ebhnu5jm4z3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2093182</id>
      <parentid>2093178</parentid>
      <timestamp>2026-09-08T08:57:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2093182</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10631" sha1="c02b3tvh1xwdvh7j3nnpfkk4xe7myr5" xml:space="preserve">{{Bi AIyê nivîsî|tarîx=îlon 2026}}

E-pirtûka nû ya derûnnas (psîkolog) û nivîskar Brahîmê Alûcî ya bi navê '''“Gotinên Derûnkolerî”''' '''(Psychoanalysis)''' ji alîyê Weşanxaneya Çandnameyê de hat weşandin. Ev berhema taybet ku ji sedan aforîzmayên li ser derûniya bindestan pêk tê, bi du beşên sereke hatîye sazkirin:&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://candname.com/e-pirtuka-gotinen-derunkoleri-psychoanalysis-derket/ |sernav=e-Pirtûka ‘Gotinên Derûnkolerî (Psychoanalysis)’ Derket |malper=ÇandName |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=ku-kmr}}&lt;/ref&gt;

'''Beşa Yekemîn''' Aforîzmayên ku bi peyva “Ajoyên jiyanê” dest pê dikin û li gorî alfabeya kurdî hatine rêzkirin dihewîne. Di '''Beşa Duyemîn''' de jî ferhengokeke têgihên derûnkoleriyê yên wekî ego, îd û derhişîyê cî girtine. &lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://diyarname.com/news.php?Idx=65150 |sernav=E-Pirtûka “Gotinên Derûnkolerî” derket |malper=diyarname.com |roja-gihiştinê=2026-08-31}}&lt;/ref&gt;

Nivîskar di berhemê de teorîyên derûnnasên navdar ên cîhanê yên wekî Freud, Lacan, Winnicott û Fanon digire dest û wan ji bo analîzkirina civak, ziman û trawmayên kurdan bi kar tîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://berwarnews.com/gotinen-derunkoleri-ebirtuka-brahim-aluci-dercu/ |sernav=E-pirtûka Nû ya Brahîm Alûcî ‘Gotinên Derûnkolerî’ Derçû |malper=Berwar News |tarîx=2026-08-27 |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en |paşnav=News |pêşnav=Berwar}}&lt;/ref&gt;

== “Ne e-pirtûkeke akademîk a asayî ye.” ==
Nivîskar Brahîmê Alûcî derbarê taybetî û armanca vê berhema xwe ya nû balê dikişîne ser rêbaza xwendina aforîzmayî dibêje ku ev ne e-pirtûkeke akademîk ya asayî ye. Alûcî nêzîkayîya xwe ya li ser berhemê bi van gotinan îfade kir:&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://infowelat.com/ |sernav=Infowelat |malper=Infowelat |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;

''“Ev -pirtûk ne e-pirtûkeke ku meriv ji destpêkê heta dawiyê, rêz bi rêz bixwîne. Ev e-pirtûk kombûneke gotinan e — gotinên ku her yek ji wan, weke kevirekî biçûk, di avê de dikeve û pêlan li dora xwe belav dike. Divê meriv wan gotinan hêdî hêdî bixwîne, li ser her yekê raweste, bihêle ku pêlên wê yên di hiş û derhişiya xwendevanan de belav bibin. Di navbera rêzikên vê pirtûkê de, tu yê Freud, Lacan, Winnicott û Fanon bibînî; lê tu yê dengê wan mirovên ku bi zimanekî din, li ser axeke din heman êş, tepisandin û heman xewna azadiyê jiyaye jî bibînî. Ev e-pirtûk hewl dide ku pirsên herî kevn ên mirovahiyê bi zimanê kurdî bipirse û bersivan jî bi wî zimanî bigere.”''&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://diyarname.com/news.php?Idx=65150 |sernav=E-Pirtûka “Gotinên Derûnkolerî” derket |malper=diyarname.com |roja-gihiştinê=2026-08-31}}&lt;/ref&gt;

== “Ziman mala mirovî ye û nivîsandina bi kurdî kiryareke berxwedanê ye” ==
Nivîskar di berdewamîya gotinên xwe de teket kir ku bindestî tenê rewşeke siyasî nîne, di heman demê de dagirkirina hişî û trawmayeke bêdeng e. Brahîmê Alûcî derbarê têkiliya ziman û xwebûnê de ev nirxandin kir:&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://candname.com/ |sernav=ÇandName |malper=ÇandName |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=ku-kmr}}&lt;/ref&gt;

''“Xwebûn (self) bi ziman tê avakirin û ziman ne amûrekî sar û bêderd e; ew mala mirov e. Loma jî nivîsandina van gotinan bi kurdî, bixwe kiryareke dixwaze wê malê ku dîrokê carinan hewl daye wêran bike, ji nû ve ava bike. Her gotina di vê e-pirtûkê de, hewldanek e ji bo vegerandina peyvan bo şûna wan a rast: şûna ku tê de derd dibe gotin, tepisandin dibe hişmendî û tenêbûna trawmayê dibe têkiliyeke şahid û şîfadar.”''&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://candname.com/e-pirtuka-gotinen-derunkoleri-psychoanalysis-derket/ |sernav=e-Pirtûka ‘Gotinên Derûnkolerî (Psychoanalysis)’ Derket |malper=ÇandName |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=ku-kmr}}&lt;/ref&gt;

Alûcî destnîşan kir ku aforîzma di dîroka fikrê de amûreke taybet e ji bo derbirîna ramanan û anî ziman ku ev gotin ne encamên dawîn, lê dergehên vekirî ne ji bo lêpirsîna li ser xwebûn û dîroka kurdan.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://berwarnews.com/gotinen-derunkoleri-ebirtuka-brahim-aluci-dercu/ |sernav=E-pirtûka Nû ya Brahîm Alûcî ‘Gotinên Derûnkolerî’ Derçû |malper=Berwar News |tarîx=2026-08-27 |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en |paşnav=News |pêşnav=Berwar}}&lt;/ref&gt;

E-pirtûka “Gotinên Derûnkolerî” ji bo kesên ku dixwazin bi kûrayî li ser derûniya mirovê bindest û hişmendîyê bixwînin, li ser sepana înternetê peyda dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://candname.com/e-pirtuka-gotinen-derunkoleri-psychoanalysis-derket/ |sernav=e-Pirtûka ‘Gotinên Derûnkolerî (Psychoanalysis)’ Derket |malper=ÇandName |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=ku-kmr}}&lt;/ref&gt;

Mirin, di bîra eziyê (ego) de tîne ku ew dê êdî qet ne serwerê mala xwe be.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://candname.com/e-pirtuka-gotinen-derunkoleri-psychoanalysis-derket/ |sernav=e-Pirtûka ‘Gotinên Derûnkolerî (Psychoanalysis)’ Derket |malper=ÇandName |roja-gihiştinê=2026-09-08 |ziman=ku-kmr}}&lt;/ref&gt;

Derhişî (unconscious), mirinê ne weke tunebûnê, lê weke vegera bêdawî fêm dike.

Carinan tirsa ji mirinê ew ku em di jînê de nikarin windabûna wê/wê xeyal bikin.

Gora derhişiyê (unconscious) nîne; tiştên ku tên tepisandin (repressed) her li xwe vedigere.

Em ne tenê ji mirinê ditirsin; em ji bêdengiya ku dê êdî kes behsa çîrokên me nekin jî ditirsin.

Daxwaz û arezû (desire)  her dimîne, ji ber ku derhişî mirinê (dawîlêhatin) bi awayekî giştî napejirîne.

Carinan em şînûşûna miriyan nakşînin, lê em şînûşûna wî parçeyê me yê ku mirî bi xwe re biriye dikşînin. 

Dibe ku rageşiya (anxiety) herî kûr a mirinê ne tunebûn bi xwe be, lê nekarîna arezû û daxwazkirina piştî wê bi xwe be.

Carinan em &quot;xwe&quot; ne bi çavên xwe, lê bi çavên yên-din li &quot;xwe&quot; dinêrin, dinirxînin û dibînin.

Mirov tenê bi axaftinê xwebûna xwe nade der; bi zimanê ku pê diaxive jî nîşan dide ku ew &quot;xwe&quot; çawa ava dike.

Zimanê dayikê (mother tongue), ne tenê amûrekî ragihandinê ye; ew zarokatiyê, aîdiyetê û &quot;bîr&quot;anînan (memory) di xwe de hildigire.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://candname.com/e-pirtuka-gotinen-derunkoleri-psychoanalysis-derket/ |sernav=e-Pirtûka ‘Gotinên Derûnkolerî (Psychoanalysis)’ Derket |malper=ÇandName |roja-gihiştinê=2026-09-08 |ziman=ku-kmr}}&lt;/ref&gt;

Derhişî (unconscious), carinan ne li cihê ku em bêdeng dimînin, lê di navbera peyvên ku em pê diaxivin de jî veşartî ye.

Xwebûn (self), di navbera gotinên ku mirov ji &quot;xwe&quot; re dibêje û gotinên ku yên-Din (the Other) ji wî/wê re dibêjin de şikl û şemala xwe vedigire.

Nasname (identity), ji navekî ku em didin xwebûna xwe bêtir, çîrokek e ku em bi nêrîna kesên din (yên-din) di hundirê xwe de ava dikin e.

Derew ne reva ji rastiyê ye; ew reva ji xwebûnê û rûbirûbûna bi rastiyê re ye.

Mirov carinan ne ji bo ku kesekî din bixapîne, lê ji bo ku bikaribe bi xwe re bijî, derewan dike.

Derhişî (unconscious) dibêje, gelek caran li pişt derewan rastiya ku nayê vegotin veşartî ye.

Derew çiqasî mezin be, xwebûn hewqasî maskeyeke stûr û qalind ji xwe re diafirîne.

Derewa herî xerab û nexweş ew e; çîroka ku mirov ji xwe re vedibêje û di dawiyê de bixwe jê û pê bawer dike.

Carinan mirov ne ji dinyaya xwe ya derxweyî (derveyî), lê ji dinyaya xwe ya navxweyîn (hundirîn) direve.

Dêhnbûn (dînbûn/madness), carina qêrîna arezû û daxwazên ku ezî (ego) û xwebûn êdî nikare wan hilgire ye.

Dêhnbûn, carinan derhişiya (unconscious) mirov bi xwe ye; heyber (object) û tiştên ku hiş û aqil nikare di hişmendiyê (conscious) hilgire vedibêje.

Dêhn (dîn), her tim ne dûrî rastiyê  ne ango rastiya jiyanê winda nekirine; carinan ew pir nêzîkî wê rastiya rasteqîn in ku hemû kesî ew paşguh kiriye.

Mixabin, piraniya bindestan, dibin xulamên fikir û ramanên xwe; ango fikir û ramanên xwe weke &quot;xwe&quot;, weke xwebûna xwe û nasnameya xwe dibînin. Bi gotineke din, fikir û ramanên xwe dikin Homa û Xwedayê xwe; loma herçiqasî ew fikir û raman bixwe dijminê wan be jî, gava tu wan fikir û ramanan rexne bikî û rastiya wan ji wan re bêjî, ew ê êrîşî te bikin û te bi nankoriyê û hwd tawanbar bikin.

Carinan bindest ne ji zincîran, lê ji dews û şopên ku zincîran di hişê wî de hiştine, nikare xilas bibe.

Bindest berî azadiya xwe, divê ji wî wêneyê (image) ku serdestê wî/wê li ser wî/wê ferz kiriye azad bibe.

Hêrs û kerba ku tê tepisandin winda nabe; carinan dibe bêdengî, carinan jî dibe cezayê ku mirov xwebixwe dide xwe.

Barê herî giran ê bindestan ew e ku piştî demekê biçûkxistina derxweyî (serdest), weke dengê xwe yê navxweyî (hundirîn) dibîne.

Şerm û fedîkariya ku bindest di nava xwe de mezin dike, pirî caran ne ya wan bixwe ye; barê ku serdestên wan li ser wan bar kiriye.

Xwebûn (self), hebûn (existence) e.

Hevdunasîn, bingeha parvekirinê ye.

Derhişî (unconscious) li ser zimên hatiye sazkirin.

Çi zarok çi mezin, tenê di hunerê de dikare afirîner be.

Evîn û êrîşkarî du hêzên bingehîn ên kesayetiyê ne.

Xwebûn (self), navenda gerdûna derûn(nas)iyê ye.

Ew zanîna ku bê fikr û raman (tenê laş, hest û tevger)

Bê &quot;bîr&quot;anîn (memory) û bê daxwaz (desire) - vêga û anha.

Divê mirovê bindest berî azadiya derxweyî ji şerm û xulamiya navxweyî xilas bibe.

Bêdengiya bindestan, her dem ne pejirandin û qebûlkirin e; carinan hêrs û qîrîneke ku hê der nebûye.

Mirovê bindest tenê êşa serdestê xwe nakşîne; carinan dengê serdestê xwe jî di hundirê xwe de hildigire.

Kerb û hêrsa ku tê tepisandin winda nabe; bi awayekî derhişî (unconscious) û zimanekî din li &quot;xwe&quot; û li yê mîna xwe vedigere.

Dema mirov bi nêrîna serdestê xwe ya ku wî biçûk dibîne li xwebûna (self) xwe dinêre, piştî demekê ew jî di neynika serdestê xwe de li &quot;xwe&quot; dinêre.

Bindest, bi pîskirina yên mîna xwe dixwaze xwe baş bike lê nizane ku hîn bêtir xwe dilewitîne. Bindest dixwaze bi hêza serdestên xwe, xwebûna xwe têxe ewlehiyê lê nizane ku ew ê serdestê wî rûmeta wî jî ji wî bistîne.

Gotinên derûnkolerî (psychoanalysis)


== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}</text>
      <sha1>c02b3tvh1xwdvh7j3nnpfkk4xe7myr5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Lemdînî</title>
    <ns>0</ns>
    <id>329716</id>
    <revision>
      <id>2093191</id>
      <parentid>2091361</parentid>
      <timestamp>2026-09-08T10:46:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-48831-85</username>
        <id>180160</id>
      </contributor>
      <origin>2093191</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2738" sha1="lwpzhidbb3fjiril117j99pwdbdpv0b" xml:space="preserve">'''Eşîra Lemdînî''' eke ji eşîrên konfederasyona eşîra Oramarî; eşîra Lemdînî ji 6 qûbîlan pek tê. Li navenda sed sala 19'an, sala 1872'an Sitar Axayê Oramarî yê naskirî bi Sîto Axayê Oramarî dibe Axayê eşîra Lemdînî. Li dema buye Axa, herdû eşirên Lemdînî û Mefî bi bin êk nav kom kirin, anku eşira Oramarî.
Herwisa bu mudirê nahiya Çelê li parêzgeha Colemêrgê (Hekarî) yê û axayê Doski Juri ya ji bu. Desehilata wi piştî sala 1915'ê roj bu roj berifreh bu, weki mirekî lê hat. Vi desehilat hebu bê ku pêseyara keseki bilet, wi di dşiya axayeki raket û eki di danit. Bo nimune, desehilat ji destê Tahir Axa Doski ina der û da Ferhan Axa yê kurê Bazid Axa. Xelki bi navê Sultan-Situ Axa Oramarî gazi dikre. Situ Axa beşariya gelek şera buye li dji dujminêt Kurd. Bo nimune, li sala 1915'ê şeri dji herdû eshirên Ashuri: eshira Jilu û eshira Baz diket û di vi şeri da serxevtineka mezin bi dest xuve tînit; û herdû deverên Jilu û Baz ku ji 31 gunda pêkhat bu, dixe bin desehilata xwe. Li heman salê, disa dji Ashuri u Kaldaniya li deverên Tiyari, Tuxuma u Berwar şeri diket u disa serxevtineka mezin bi dest xuve tînit. Di vi şeri da 50 hezar Ashuri u Chaldani di kujit; hendek di bêjin li sala 1915'ê 150 hezar bu 250 hezar Ashuri bi destê Situ Axayi di ên kuştin.
Li sala 1917'ê, Ashuri bi harikariya Rusiya 818 eskerên Rusi-Kazax kom kirin u beref Oramare hatin. Situ Axa yê şareza u paqil bu; dema eskere Rusi hati, wi bi pêşwaziyeka germ li wan kir u daxaz ji 18 fermandên Kazax yên Rusi kir ku li koçka xwe bi minin u sibehi zivirin. Her 18 fermandên Rusi razi bun. Li dema şeve di xewe ra, her 18 fermandanda di kujit u beri spidê êrîş dikete ser, 800 eskerên Rusi u hemûya di kujit.
Li sala 1920-1921'ê pilan dêyna ki, 8000 eskerên Rus-Kazax beref bajirê Rewandzê bi çin u wêran ken. Situ Axa bi vi pilane di hesiyêt u bi 350 eskerên xwe di çin li ser dola Rewandzê xujieh dibin. Situ Axayi di zani eskerên Rusi dê dinafila dole ra çin, ji ber çeken giran weki top u çend çekên din. Li dema eskere Rusi di gehine niveka dola Rewandzê, Situ Agha digel 350 eskerên xwe li serê dola Rewandzê êrîş dikete ser eskere Rusi u her 8000 eskéri Rusi di kujit. Hendek di bêjin li dema şeri da gulên tifenga weki barana bi ser eskere Rusi da di hatne xarî.

==Daneşkirina Eşîra Lemdînî==

[[Eşîra Lemdînî]] ji 10 qebîlan pek hatîye ewji ev in :

1 • [[Mala Mîre]]

2 • [[Mala Mijdînî]]

3 • [[Mala Mengelanî]]

4 • [[Mala Baranî]]

5 • [[Mala Melayî]]

6 • [[Mala Mam Axayî]]

7 • [[Mala Erebî]]

8 • [[Mala Melakî]]

9 • [[Mala Mîrzayî]]

10 • [[Mala Mesîhayî]]</text>
      <sha1>lwpzhidbb3fjiril117j99pwdbdpv0b</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gotûbêja kategoriyê:Pirtûkên li ser masîbayên efsaneyî</title>
    <ns>15</ns>
    <id>329799</id>
    <revision>
      <id>2093031</id>
      <parentid>2093009</parentid>
      <timestamp>2026-09-07T14:31:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* Jorkategorî */ Bersiv</comment>
      <origin>2093031</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3152" sha1="s2oataq4t1kvx0vam7yii4x18gqp9hl" xml:space="preserve">== Jorkategorî ==

Merheba @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]]. Kategoriya jor [[:Kategorî:Mexlûqên efsanewî]] ye, admînek gotibû bila kategorî li gorî jorkategoriyan werin çêkirin. Ez hatibûm hişyarkirin feqat ti kes te hişyar nake. Eger wisa be, ez ê li beramberî her kategoriya ku te çêkir, kategoriyek bi &quot;tarîx&quot;, &quot;edebiyat&quot; çêkim (eger karibim ji Wîkîferhengê wext bibînim).
Not: Masîba ji xeynî Zana Farqînî ti kes bi kar nayîne. Ew jî dibêje rengdêr e. Ne navdêr. Te ji kû anî navdêra vê kelîmeyê? [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 10:19, 6 îlon 2026 (UTC)

:Silav @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] . Jixwe te çend kategoriyan bi peyva '''tarîx''' çêkiribû. Weleh  heke ez rast bêjim min serî de peyva '''afirîde'''  bi kar ani bû. Lê paşê min dît ku 2 wateyên vê peyvê hene . Lewma min sernavê kategoriyê wek '''masîba''' guherandibû . Ji ber ku bilêvkirin û telefûza vê peyvê hêsan e. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 10:42, 6 îlon 2026 (UTC)
::P.S. https://ferhengkurdi.org/peyv/afir%C3%AEde-nd_nt [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 10:43, 6 îlon 2026 (UTC)
:::@[[Bikarhêner:Kurdistanov|Kurdistanov]], @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] fikrê we? [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 18:00, 6 îlon 2026 (UTC)
::::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] her wiha em neçarin pirsgirêkên rastnivîsê sererast bikin . '''Efsanewî'''  an '''Efsaneyî''' ? . [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 19:21, 6 îlon 2026 (UTC)
:::::efsanewî ye. efsaneyî bi zorê kurdîkirina wê ye ez dibêm. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 19:24, 6 îlon 2026 (UTC)
::::&quot;Pirtûkên li ser heyberên efsanewî&quot;... Afirîde farisî ye, ne wilo? Masîba çi ye? Li gorî Ferhenga destî ya Umîd Demîrhan, &quot;mexlûq = hemû heyberên ku ji aliyê Xwedê ve hatine afirandin.&quot; &quot;Heyber = tiştê ku hebûna wî teqez e lê dibe ku bê zanîn an jî neyê zanîn.&quot; Silav û rêz. [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 08:24, 7 îlon 2026 (UTC)
::::Rêz û silav birêz @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] peyva &quot;masîb&quot; ev cara yekemîn li ser min derbas dibe. [[Bikarhêner:Kurdistanov|Kurdistanov]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurdistanov|gotûbêj]]) 08:38, 7 îlon 2026 (UTC)
:::::Silav hevalno  @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]], 
:::::@[[Bikarhêner:Kurdistanov|Kurdistanov]] û @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]]  . Ez texmîn dikim ku '''afrîde'''  ji peyva '''afirandin'''  pêk hatiye . Aniha hevalê MikaelF peyva '''heyber''' pêşniyar kir. Lê mixabin wek peyva afrîde jî li gorî '''ferhengkurdi.org''' 2 wateyên wê peyvê hene : Creature û Objekt 
:::::Ferhenga [[D. Îzolî]] ya min (wek PDF) wisa dinivîse:  [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 14:31, 7 îlon 2026 (UTC)</text>
      <sha1>s2oataq4t1kvx0vam7yii4x18gqp9hl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2093032</id>
      <parentid>2093031</parentid>
      <timestamp>2026-09-07T16:00:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* Jorkategorî */ Bersiv</comment>
      <origin>2093032</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3306" sha1="jqwnh1a9h1iyo19mwei7hwrq61dlrcl" xml:space="preserve">== Jorkategorî ==

Merheba @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]]. Kategoriya jor [[:Kategorî:Mexlûqên efsanewî]] ye, admînek gotibû bila kategorî li gorî jorkategoriyan werin çêkirin. Ez hatibûm hişyarkirin feqat ti kes te hişyar nake. Eger wisa be, ez ê li beramberî her kategoriya ku te çêkir, kategoriyek bi &quot;tarîx&quot;, &quot;edebiyat&quot; çêkim (eger karibim ji Wîkîferhengê wext bibînim).
Not: Masîba ji xeynî Zana Farqînî ti kes bi kar nayîne. Ew jî dibêje rengdêr e. Ne navdêr. Te ji kû anî navdêra vê kelîmeyê? [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 10:19, 6 îlon 2026 (UTC)

:Silav @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] . Jixwe te çend kategoriyan bi peyva '''tarîx''' çêkiribû. Weleh  heke ez rast bêjim min serî de peyva '''afirîde'''  bi kar ani bû. Lê paşê min dît ku 2 wateyên vê peyvê hene . Lewma min sernavê kategoriyê wek '''masîba''' guherandibû . Ji ber ku bilêvkirin û telefûza vê peyvê hêsan e. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 10:42, 6 îlon 2026 (UTC)
::P.S. https://ferhengkurdi.org/peyv/afir%C3%AEde-nd_nt [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 10:43, 6 îlon 2026 (UTC)
:::@[[Bikarhêner:Kurdistanov|Kurdistanov]], @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] fikrê we? [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 18:00, 6 îlon 2026 (UTC)
::::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] her wiha em neçarin pirsgirêkên rastnivîsê sererast bikin . '''Efsanewî'''  an '''Efsaneyî''' ? . [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 19:21, 6 îlon 2026 (UTC)
:::::efsanewî ye. efsaneyî bi zorê kurdîkirina wê ye ez dibêm. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 19:24, 6 îlon 2026 (UTC)
::::&quot;Pirtûkên li ser heyberên efsanewî&quot;... Afirîde farisî ye, ne wilo? Masîba çi ye? Li gorî Ferhenga destî ya Umîd Demîrhan, &quot;mexlûq = hemû heyberên ku ji aliyê Xwedê ve hatine afirandin.&quot; &quot;Heyber = tiştê ku hebûna wî teqez e lê dibe ku bê zanîn an jî neyê zanîn.&quot; Silav û rêz. [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 08:24, 7 îlon 2026 (UTC)
::::Rêz û silav birêz @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] peyva &quot;masîb&quot; ev cara yekemîn li ser min derbas dibe. [[Bikarhêner:Kurdistanov|Kurdistanov]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurdistanov|gotûbêj]]) 08:38, 7 îlon 2026 (UTC)
:::::Silav hevalno  @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]], 
:::::@[[Bikarhêner:Kurdistanov|Kurdistanov]] û @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]]  . Ez texmîn dikim ku '''afrîde'''  ji peyva '''afirandin'''  pêk hatiye . Aniha hevalê MikaelF peyva '''heyber''' pêşniyar kir. Lê mixabin wek peyva afrîde jî li gorî '''ferhengkurdi.org''' 2 wateyên wê peyvê hene : Creature û Objekt 
:::::Ferhenga [[D. Îzolî]] ya min (wek PDF) wisa dinivîse:  [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 14:31, 7 îlon 2026 (UTC)
::::::P.S.  [[D. Îzolî]] wisa dinivîse: [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 16:00, 7 îlon 2026 (UTC)</text>
      <sha1>jqwnh1a9h1iyo19mwei7hwrq61dlrcl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2093033</id>
      <parentid>2093032</parentid>
      <timestamp>2026-09-07T16:03:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* Jorkategorî */ Bersiv</comment>
      <origin>2093033</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3535" sha1="cwpi7idh5u3ndur6jihcp82o8buttxu" xml:space="preserve">== Jorkategorî ==

Merheba @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]]. Kategoriya jor [[:Kategorî:Mexlûqên efsanewî]] ye, admînek gotibû bila kategorî li gorî jorkategoriyan werin çêkirin. Ez hatibûm hişyarkirin feqat ti kes te hişyar nake. Eger wisa be, ez ê li beramberî her kategoriya ku te çêkir, kategoriyek bi &quot;tarîx&quot;, &quot;edebiyat&quot; çêkim (eger karibim ji Wîkîferhengê wext bibînim).
Not: Masîba ji xeynî Zana Farqînî ti kes bi kar nayîne. Ew jî dibêje rengdêr e. Ne navdêr. Te ji kû anî navdêra vê kelîmeyê? [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 10:19, 6 îlon 2026 (UTC)

:Silav @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] . Jixwe te çend kategoriyan bi peyva '''tarîx''' çêkiribû. Weleh  heke ez rast bêjim min serî de peyva '''afirîde'''  bi kar ani bû. Lê paşê min dît ku 2 wateyên vê peyvê hene . Lewma min sernavê kategoriyê wek '''masîba''' guherandibû . Ji ber ku bilêvkirin û telefûza vê peyvê hêsan e. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 10:42, 6 îlon 2026 (UTC)
::P.S. https://ferhengkurdi.org/peyv/afir%C3%AEde-nd_nt [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 10:43, 6 îlon 2026 (UTC)
:::@[[Bikarhêner:Kurdistanov|Kurdistanov]], @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] fikrê we? [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 18:00, 6 îlon 2026 (UTC)
::::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] her wiha em neçarin pirsgirêkên rastnivîsê sererast bikin . '''Efsanewî'''  an '''Efsaneyî''' ? . [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 19:21, 6 îlon 2026 (UTC)
:::::efsanewî ye. efsaneyî bi zorê kurdîkirina wê ye ez dibêm. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 19:24, 6 îlon 2026 (UTC)
::::&quot;Pirtûkên li ser heyberên efsanewî&quot;... Afirîde farisî ye, ne wilo? Masîba çi ye? Li gorî Ferhenga destî ya Umîd Demîrhan, &quot;mexlûq = hemû heyberên ku ji aliyê Xwedê ve hatine afirandin.&quot; &quot;Heyber = tiştê ku hebûna wî teqez e lê dibe ku bê zanîn an jî neyê zanîn.&quot; Silav û rêz. [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 08:24, 7 îlon 2026 (UTC)
::::Rêz û silav birêz @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] peyva &quot;masîb&quot; ev cara yekemîn li ser min derbas dibe. [[Bikarhêner:Kurdistanov|Kurdistanov]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurdistanov|gotûbêj]]) 08:38, 7 îlon 2026 (UTC)
:::::Silav hevalno  @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]], 
:::::@[[Bikarhêner:Kurdistanov|Kurdistanov]] û @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]]  . Ez texmîn dikim ku '''afrîde'''  ji peyva '''afirandin'''  pêk hatiye . Aniha hevalê MikaelF peyva '''heyber''' pêşniyar kir. Lê mixabin wek peyva afrîde jî li gorî '''ferhengkurdi.org''' 2 wateyên wê peyvê hene : Creature û Objekt 
:::::Ferhenga [[D. Îzolî]] ya min (wek PDF) wisa dinivîse:  [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 14:31, 7 îlon 2026 (UTC)
::::::P.S.  [[D. Îzolî]] wisa dinivîse: [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 16:00, 7 îlon 2026 (UTC)
:::::::masiwa ,mexlûq, fekane, aferide, afırandi, ev sinonimana li gor devokan dikarin di cihê hev de bikar bên.  [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 16:03, 7 îlon 2026 (UTC)</text>
      <sha1>cwpi7idh5u3ndur6jihcp82o8buttxu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>24 (rêzefilm)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>329816</id>
    <revision>
      <id>2093023</id>
      <parentid>2093016</parentid>
      <timestamp>2026-09-07T12:31:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2093023</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2994" sha1="i6kut5fclfvia3mkwwp4tl6p5xwhjcn" xml:space="preserve">{{Agahîdanka giştî}}

'''24''' an jî '''Bîst û Çar''' (bi Îngilîzî: 24 an Twenty Four) navê [[Rêzefîlma televîzyonê|rêzefîlmeke]] televîzyonê ye ku ji aliyê kanala televîzyonê [[Fox Broadcasting Company|Fox]] a [[Amerîkî|Amerîkayê]] ve hatiye hilberandin.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.imdb.com/de/title/tt0285331/releaseinfo/ |sernav=}}&lt;/ref&gt; Afirînerên rêzefîlmê [[Joel Surnow]] û [[Robert Cochran]] in. Weşana vê rêzefîlmê di 6ê mijdara 2001ê de dest pê kir û di 24ê gulana 2010an de, piştî heşt sezonan, bi dawî bû. Di navbera sezona şeşem û heftem a rêzefîlmê de, fîlmeke televîzyonê ya bi navê [[24: Rizgarî]] jî hate nîşandan. Di 13ê gulana 2013an de, kanala televîzyona Fox bi fermî ragihand ku sezona nehê ya rêzefîlma 24, bi 12 beşên nû û bi navê [[24: Rojeke Din Bijî]], di gulana 2014an de dê vegere televîzyonê. Van beşan ji 5ê gulane heta 14ê tîrmeha 2014an ji aliyê kanala Fox ve hatin weşandin. [[Rêzefîlma 24: Mîras]], ku spin-offek ji heman rêzefîlmê ye, weşana xwe di 5ê sibata 2017an de dest pê kir û di 17ê nîsana 2017an de bi dawî bû.

Çîroka vê rêzefîlmê li ser kesayetiyekî bi navê Jack Bauer e ku di CTU'yê, ango Yekîtiya Dijî-Terorê, de dixebite radiweste. Ew ajanekî jêhatî û ezmûndar e.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.telegraph.co.uk/culture/tvandradio/7046424/24-five-ways-Jack-Bauer-has-changed-television.html |sernav=}}&lt;/ref&gt; Di her sezonê de, ew hewl dide rêzek êrîşên terorîstî rawestîne; di nav wan de hewildanên kuştina serokê dewletê, êrîşên nukleerî, [[Biyolojî|biyolojîk]] û [[Kîmya|kîmyayî]], êrîşên sîberî û bêbandorkirina komployên şirketên mezin û nasîna kes û hêmanên gendeliyê di nav hikûmetê de jî hene. Her sezona vê rêzefîlmê ji 24 beşan pêk tê ku ji aliyê çîrokê ve 24 saetên rojekê digire. Dirêjahiya her beşê nêzîkî 40 deqîqe ye ku bi zêdekirina demên reklaman re bi tevahî dibe yek saet.

Ev rêzefîlm ji ber nîşandana gelek dîmenên [[Îşkence|îşkenceyê]] û nîşandana hin karakterên [[misilman]] wekî [[Terorîzm|terorîst]] hatiye rexnekirin.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.welt.de/kultur/medien/article127362978/24-Staffel-9-Trailer-Sendetermin-und-TV-Start.html |sernav=}}&lt;/ref&gt; Bi taybetî di hin sezonan de, awayê ku misilman û karakterên ji [[Rojhilata Navîn]] hatine nîşandan, bûye mijara gelek rexneyan. Lêbelê, di nav heşt sezonan de, 24 gelek caran ji bo xelatên cuda hatiye namzedkirin û hin ji wan xelatan jî wergirtiye; di nav wan de [[Xelatên Emmy|Xelata Emmy]] ya Rêzefîlma Dramayî ya Herî Baş di sala 2006an de û [[Xelata Kûreya Zêrîn|Xelata Golden Globe]] ya Rêzefîlma Dramayî ya Herî Baş di sala 2003an de hene.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.imdb.com/de/title/tt0813980/awards/?reasonForLanguagePrompt=browser_header_mismatch |sernav=}}&lt;/ref&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

[[en:24 (TV series)]]</text>
      <sha1>i6kut5fclfvia3mkwwp4tl6p5xwhjcn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2093024</id>
      <parentid>2093023</parentid>
      <timestamp>2026-09-07T12:32:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2093024</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3013" sha1="42ty8roxayoshkmtykuv2diphe11cuf" xml:space="preserve">{{Agahîdanka giştî}}

'''24''' an jî '''Bîst û Çar''' (bi [[Zimanê inglîzî|inglîzî]]: 24 an Twenty Four) navê [[Rêzefîlma televîzyonê|rêzefîlmeke]] televîzyonê ye ku ji aliyê kanala televîzyonê [[Fox Broadcasting Company|Fox]] a [[Amerîkî|Amerîkayê]] ve hatiye hilberandin.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.imdb.com/de/title/tt0285331/releaseinfo/ |sernav=}}&lt;/ref&gt; Afirînerên rêzefîlmê [[Joel Surnow]] û [[Robert Cochran]] in. Weşana vê rêzefîlmê di 6ê mijdara 2001ê de dest pê kir û di 24ê gulana 2010ê de, piştî heşt sezonan, bi dawî bû. Di navbera sezona şeşem û heftem a rêzefîlmê de, fîlmeke televîzyonê ya bi navê [[24: Rizgarî]] jî hate nîşandan. Di 13ê gulana 2013an de, kanala televîzyona Fox bi fermî ragihand ku sezona nehê ya rêzefîlma 24, bi 12 beşên nû û bi navê [[24: Rojeke Din Bijî]], di gulana 2014an de dê vegere televîzyonê. Van beşan ji 5ê gulane heta 14ê tîrmeha 2014an ji aliyê kanala Fox ve hatin weşandin. [[Rêzefîlma 24: Mîras]] ku spin-offek ji heman rêzefîlmê ye, weşana xwe di 5ê sibata 2017an de dest pê kir û di 17ê nîsana 2017an de bi dawî bû.

Çîroka vê rêzefîlmê li ser kesayetiyekî bi navê Jack Bauer e ku di CTU'yê, ango Yekîtiya Dijî-Terorê, de dixebite radiweste. Ew ajanekî jêhatî û ezmûndar e.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.telegraph.co.uk/culture/tvandradio/7046424/24-five-ways-Jack-Bauer-has-changed-television.html |sernav=}}&lt;/ref&gt; Di her sezonê de, ew hewl dide rêzek êrîşên terorîstî rawestîne; di nav wan de hewildanên kuştina serokê dewletê, êrîşên nukleerî, [[Biyolojî|biyolojîk]] û [[Kîmya|kîmyayî]], êrîşên sîberî û bêbandorkirina komployên şirketên mezin û nasîna kes û hêmanên gendeliyê di nav hikûmetê de jî hene. Her sezona vê rêzefîlmê ji 24 beşan pêk tê ku ji aliyê çîrokê ve 24 saetên rojekê digire. Dirêjahiya her beşê nêzîkî 40 deqîqe ye ku bi zêdekirina demên reklaman re bi tevahî dibe yek saet.

Ev rêzefîlm ji ber nîşandana gelek dîmenên [[Îşkence|îşkenceyê]] û nîşandana hin karakterên [[misilman]] wekî [[Terorîzm|terorîst]] hatiye rexnekirin.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.welt.de/kultur/medien/article127362978/24-Staffel-9-Trailer-Sendetermin-und-TV-Start.html |sernav=}}&lt;/ref&gt; Bi taybetî di hin sezonan de, awayê ku misilman û karakterên ji [[Rojhilata Navîn]] hatine nîşandan, bûye mijara gelek rexneyan. Lêbelê, di nav heşt sezonan de, 24 gelek caran ji bo xelatên cuda hatiye namzedkirin û hin ji wan xelatan jî wergirtiye; di nav wan de [[Xelatên Emmy|Xelata Emmy]] ya Rêzefîlma Dramayî ya Herî Baş di sala 2006an de û [[Xelata Kûreya Zêrîn|Xelata Golden Globe]] ya Rêzefîlma Dramayî ya Herî Baş di sala 2003an de hene.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.imdb.com/de/title/tt0813980/awards/?reasonForLanguagePrompt=browser_header_mismatch |sernav=}}&lt;/ref&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

[[en:24 (TV series)]]</text>
      <sha1>42ty8roxayoshkmtykuv2diphe11cuf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2093025</id>
      <parentid>2093024</parentid>
      <timestamp>2026-09-07T12:33:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2093025</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2961" sha1="73mjmvtpvvdfojg379kyl3899v3r63v" xml:space="preserve">{{Agahîdanka giştî}}

'''24''' an jî '''Bîst û Çar''' (bi [[Zimanê inglîzî|inglîzî]]: 24 an Twenty Four) navê [[Rêzefîlma televîzyonê|rêzefîlmeke]] televîzyonê ye ku ji aliyê kanala televîzyonê [[Fox Broadcasting Company|Fox]] a [[Amerîkî|Amerîkayê]] ve hatiye hilberandin.&lt;ref&gt;{{Cite web |url= |sernav=}}&lt;/ref&gt; Afirînerên rêzefîlmê [[Joel Surnow]] û [[Robert Cochran]] in. Weşana vê rêzefîlmê di 6ê mijdara 2001ê de dest pê kir û di 24ê gulana 2010ê de, piştî heşt sezonan, bi dawî bû. Di navbera sezona şeşem û heftem a rêzefîlmê de, fîlmeke televîzyonê ya bi navê [[24: Rizgarî]] jî hate nîşandan. Di 13ê gulana 2013an de, kanala televîzyona Fox bi fermî ragihand ku sezona nehê ya rêzefîlma 24, bi 12 beşên nû û bi navê [[24: Rojeke Din Bijî]], di gulana 2014an de dê vegere televîzyonê. Van beşan ji 5ê gulane heta 14ê tîrmeha 2014an ji aliyê kanala Fox ve hatin weşandin. [[Rêzefîlma 24: Mîras]] ku spin-offek ji heman rêzefîlmê ye, weşana xwe di 5ê sibata 2017an de dest pê kir û di 17ê nîsana 2017an de bi dawî bû.

Çîroka vê rêzefîlmê li ser kesayetiyekî bi navê Jack Bauer e ku di CTU'yê, ango Yekîtiya Dijî-Terorê, de dixebite radiweste. Ew ajanekî jêhatî û ezmûndar e.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.telegraph.co.uk/culture/tvandradio/7046424/24-five-ways-Jack-Bauer-has-changed-television.html |sernav=}}&lt;/ref&gt; Di her sezonê de, ew hewl dide rêzek êrîşên terorîstî rawestîne; di nav wan de hewildanên kuştina serokê dewletê, êrîşên nukleerî, [[Biyolojî|biyolojîk]] û [[Kîmya|kîmyayî]], êrîşên sîberî û bêbandorkirina komployên şirketên mezin û nasîna kes û hêmanên gendeliyê di nav hikûmetê de jî hene. Her sezona vê rêzefîlmê ji 24 beşan pêk tê ku ji aliyê çîrokê ve 24 saetên rojekê digire. Dirêjahiya her beşê nêzîkî 40 deqîqe ye ku bi zêdekirina demên reklaman re bi tevahî dibe yek saet.

Ev rêzefîlm ji ber nîşandana gelek dîmenên [[Îşkence|îşkenceyê]] û nîşandana hin karakterên [[misilman]] wekî [[Terorîzm|terorîst]] hatiye rexnekirin.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.welt.de/kultur/medien/article127362978/24-Staffel-9-Trailer-Sendetermin-und-TV-Start.html |sernav=}}&lt;/ref&gt; Bi taybetî di hin sezonan de, awayê ku misilman û karakterên ji [[Rojhilata Navîn]] hatine nîşandan, bûye mijara gelek rexneyan. Lêbelê, di nav heşt sezonan de, 24 gelek caran ji bo xelatên cuda hatiye namzedkirin û hin ji wan xelatan jî wergirtiye; di nav wan de [[Xelatên Emmy|Xelata Emmy]] ya Rêzefîlma Dramayî ya Herî Baş di sala 2006an de û [[Xelata Kûreya Zêrîn|Xelata Golden Globe]] ya Rêzefîlma Dramayî ya Herî Baş di sala 2003an de hene.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.imdb.com/de/title/tt0813980/awards/?reasonForLanguagePrompt=browser_header_mismatch |sernav=}}&lt;/ref&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

[[en:24 (TV series)]]</text>
      <sha1>73mjmvtpvvdfojg379kyl3899v3r63v</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2093026</id>
      <parentid>2093025</parentid>
      <timestamp>2026-09-07T12:33:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2093026</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2959" sha1="jb9ax8waxd3imoi649alx75641eq12w" xml:space="preserve">{{Agahîdanka giştî}}

'''24''' an jî '''Bîst û Çar''' (bi [[Zimanê inglîzî|inglîzî]]: ''Twenty Four'') navê [[Rêzefîlma televîzyonê|rêzefîlmeke]] televîzyonê ye ku ji aliyê kanala televîzyonê [[Fox Broadcasting Company|Fox]] a [[Amerîkî|Amerîkayê]] ve hatiye hilberandin.&lt;ref&gt;{{Cite web |url= |sernav=}}&lt;/ref&gt; Afirînerên rêzefîlmê [[Joel Surnow]] û [[Robert Cochran]] in. Weşana vê rêzefîlmê di 6ê mijdara 2001ê de dest pê kir û di 24ê gulana 2010ê de, piştî heşt sezonan, bi dawî bû. Di navbera sezona şeşem û heftem a rêzefîlmê de, fîlmeke televîzyonê ya bi navê [[24: Rizgarî]] jî hate nîşandan. Di 13ê gulana 2013an de, kanala televîzyona Fox bi fermî ragihand ku sezona nehê ya rêzefîlma 24, bi 12 beşên nû û bi navê [[24: Rojeke Din Bijî]], di gulana 2014an de dê vegere televîzyonê. Van beşan ji 5ê gulane heta 14ê tîrmeha 2014an ji aliyê kanala Fox ve hatin weşandin. [[Rêzefîlma 24: Mîras]] ku spin-offek ji heman rêzefîlmê ye, weşana xwe di 5ê sibata 2017an de dest pê kir û di 17ê nîsana 2017an de bi dawî bû.

Çîroka vê rêzefîlmê li ser kesayetiyekî bi navê Jack Bauer e ku di CTU'yê, ango Yekîtiya Dijî-Terorê, de dixebite radiweste. Ew ajanekî jêhatî û ezmûndar e.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.telegraph.co.uk/culture/tvandradio/7046424/24-five-ways-Jack-Bauer-has-changed-television.html |sernav=}}&lt;/ref&gt; Di her sezonê de, ew hewl dide rêzek êrîşên terorîstî rawestîne; di nav wan de hewildanên kuştina serokê dewletê, êrîşên nukleerî, [[Biyolojî|biyolojîk]] û [[Kîmya|kîmyayî]], êrîşên sîberî û bêbandorkirina komployên şirketên mezin û nasîna kes û hêmanên gendeliyê di nav hikûmetê de jî hene. Her sezona vê rêzefîlmê ji 24 beşan pêk tê ku ji aliyê çîrokê ve 24 saetên rojekê digire. Dirêjahiya her beşê nêzîkî 40 deqîqe ye ku bi zêdekirina demên reklaman re bi tevahî dibe yek saet.

Ev rêzefîlm ji ber nîşandana gelek dîmenên [[Îşkence|îşkenceyê]] û nîşandana hin karakterên [[misilman]] wekî [[Terorîzm|terorîst]] hatiye rexnekirin.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.welt.de/kultur/medien/article127362978/24-Staffel-9-Trailer-Sendetermin-und-TV-Start.html |sernav=}}&lt;/ref&gt; Bi taybetî di hin sezonan de, awayê ku misilman û karakterên ji [[Rojhilata Navîn]] hatine nîşandan, bûye mijara gelek rexneyan. Lêbelê, di nav heşt sezonan de, 24 gelek caran ji bo xelatên cuda hatiye namzedkirin û hin ji wan xelatan jî wergirtiye; di nav wan de [[Xelatên Emmy|Xelata Emmy]] ya Rêzefîlma Dramayî ya Herî Baş di sala 2006an de û [[Xelata Kûreya Zêrîn|Xelata Golden Globe]] ya Rêzefîlma Dramayî ya Herî Baş di sala 2003an de hene.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.imdb.com/de/title/tt0813980/awards/?reasonForLanguagePrompt=browser_header_mismatch |sernav=}}&lt;/ref&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

[[en:24 (TV series)]]</text>
      <sha1>jb9ax8waxd3imoi649alx75641eq12w</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Lucio Amelio</title>
    <ns>0</ns>
    <id>329817</id>
    <revision>
      <id>2093019</id>
      <timestamp>2026-09-07T12:04:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurdistanov</username>
        <id>175167</id>
      </contributor>
      <comment>Rûpel bi &quot;'''Lucio Amelio''' (jdb. 13ê îlonê 1931an li [[Napolî, Kampaniya|Napolî]]; mirin 2ê tîrmeha 1994an li heman bajêr) ji nav [[Huner|bazirganên hunerê]] û galerîstên herî navdar ên [[Îtalya|Îtalyayê]] bû û di qada hunera hevçerx de roleke girîng dilîst. Piştî erdheja mezin a ku di 23ê çiriya paşînê ya 1980an de li Îtalyayê, bi taybetî li herêma [[Irpinia]], qewimî, Amelio dest bi projeya ''[[Terrae Motus]]'' kir. Ev berhevok ji bando...&quot; hat çêkirin</comment>
      <origin>2093019</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="917" sha1="hvjfgeh0a3ip3ok2mve7aa130aev09e" xml:space="preserve">'''Lucio Amelio''' (jdb. 13ê îlonê 1931an li [[Napolî, Kampaniya|Napolî]]; mirin 2ê tîrmeha 1994an li heman bajêr) ji nav [[Huner|bazirganên hunerê]] û galerîstên herî navdar ên [[Îtalya|Îtalyayê]] bû û di qada hunera hevçerx de roleke girîng dilîst. Piştî erdheja mezin a ku di 23ê çiriya paşînê ya 1980an de li Îtalyayê, bi taybetî li herêma [[Irpinia]], qewimî, Amelio dest bi projeya ''[[Terrae Motus]]'' kir. Ev berhevok ji bandora wê karesata mezin a xwezayî derket holê û bû platformeke ku hunermendên navdar ên wê serdemê bi berhemên xwe bersiv bidin vê trajediyê. Amelio di salên 1980an de bi vê projeyê re bingeha berhevokekê danî ku paşê bû yek ji berhevokên herî girîng ên hunera hevçerxê û di dawiyê de bû bingeha plana wî ya avakirina muzexaneyeke taybet a hunera hevçerxê li Napolî.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

[[en:Lucio Amelio]]</text>
      <sha1>hvjfgeh0a3ip3ok2mve7aa130aev09e</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2093027</id>
      <parentid>2093019</parentid>
      <timestamp>2026-09-07T12:34:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2093027</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="950" sha1="taov2coqznzq6jpt70on0fgclp8rbpr" xml:space="preserve">{{Agahîdank mirov/wîkîdane}}

'''Lucio Amelio''' (jdb. 13ê îlonê 1931an li [[Napolî, Kampaniya|Napolî]]; mirin 2ê tîrmeha 1994an li heman bajêr) ji nav [[Huner|bazirganên hunerê]] û galerîstên herî navdar ên [[Îtalya|Îtalyayê]] bû û di qada hunera hevçerx de roleke girîng dilîst. Piştî erdheja mezin a ku di 23ê çiriya paşînê ya 1980an de li Îtalyayê, bi taybetî li herêma [[Irpinia]], qewimî, Amelio dest bi projeya ''[[Terrae Motus]]'' kir. Ev berhevok ji bandora wê karesata mezin a xwezayî derket holê û bû platformeke ku hunermendên navdar ên wê serdemê bi berhemên xwe bersiv bidin vê trajediyê. Amelio di salên 1980an de bi vê projeyê re bingeha berhevokekê danî ku paşê bû yek ji berhevokên herî girîng ên hunera hevçerxê û di dawiyê de bû bingeha plana wî ya avakirina muzexaneyeke taybet a hunera hevçerxê li Napolî.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

[[en:Lucio Amelio]]</text>
      <sha1>taov2coqznzq6jpt70on0fgclp8rbpr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2093028</id>
      <parentid>2093027</parentid>
      <timestamp>2026-09-07T12:35:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2093028</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="949" sha1="0uq8zz46znwn1j8j07wofc42ofz0zuf" xml:space="preserve">{{Agahîdank mirov/wîkîdane}}

'''Lucio Amelio''' (jdb. 13ê îlonê 1931an li [[Napolî, Kampaniya|Napolî]]; mirin 2ê tîrmeha 1994an li heman bajêr) ji nav [[Huner|bazirganên hunerê]] û galerîstên herî navdar ên [[Îtalya|Îtalyayê]] bû û di qada hunera hevçerx de roleke giring dilîst. Piştî erdheja mezin a ku di 23ê çiriya paşînê ya 1980ê de li Îtalyayê, bi taybetî li herêma [[Irpinia]], qewimî, Amelio dest bi projeya ''[[Terrae Motus]]'' kir. Ev berhevok ji bandora wê karesata mezin a xwezayî derket holê û bû platformeke ku hunermendên navdar ên wê serdemê bi berhemên xwe bersiv bidin vê trajediyê. Amelio di salên 1980an de bi vê projeyê re bingeha berhevokekê danî ku paşê bû yek ji berhevokên herî girîng ên hunera hevçerxê û di dawiyê de bû bingeha plana wî ya avakirina muzexaneyeke taybet a hunera hevçerxê li Napolî.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

[[en:Lucio Amelio]]</text>
      <sha1>0uq8zz46znwn1j8j07wofc42ofz0zuf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2093029</id>
      <parentid>2093028</parentid>
      <timestamp>2026-09-07T12:36:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2093029</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="964" sha1="3u7m7wvq0q67q2etf2vkvaewrt9xy93" xml:space="preserve">{{Agahîdank mirov/wîkîdane}}

'''Lucio Amelio''' (jdb. 13ê îlonê 1931an li [[Napolî, Kampaniya|Napolî]]; mirin 2ê tîrmeha 1994an li heman bajêr) ji nav [[Huner|bazirganên hunerê]] û galerîstên herî navdar ên [[Îtalya|Îtalyayê]] bû û di qada hunera hevçerx de roleke giring dilîst. Piştî erdheja mezin a ku di 23ê çiriya paşînê ya 1980ê de li Îtalyayê, bi taybetî li herêma [[Îrpîniya|Îrpîniyayê]] qewimî, Amelio dest bi projeya ''[[Terrae Motus]]'' kir. Ev berhevok ji bandora wê karesata mezin a xwezayî derket holê û bû platformeke ku hunermendên navdar ên wê serdemê bi berhemên xwe bersiv bidin vê trajediyê. Amelio di salên 1980î de bi vê projeyê re bingeha berhevokekê danî ku paşê bû yek ji berhevokên herî giring ên hunera hevçerxê û di dawiyê de bû bingeha plana wî ya avakirina muzexaneyeke taybet a hunera hevçerxê li Napolî.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

[[en:Lucio Amelio]]</text>
      <sha1>3u7m7wvq0q67q2etf2vkvaewrt9xy93</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2093030</id>
      <parentid>2093029</parentid>
      <timestamp>2026-09-07T12:56:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2093030</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="961" sha1="94wna9lxxn669awj0s22izkxuvy10pl" xml:space="preserve">{{Agahîdank mirov/wîkîdane}}

'''Lucio Amelio''' (jdb. 13ê îlonê 1931ê li [[Napolî, Kampaniya|Napolî]]; m. 2ê tîrmeha 1994an li heman bajêr) ji nav [[Huner|bazirganên hunerê]] û galerîstên herî navdar ên [[Îtalya|Îtalyayê]] bû û di qada hunera hevçerx de roleke giring dilîst. Piştî erdheja mezin a ku di 23ê çiriya paşînê ya 1980ê de li Îtalyayê, bi taybetî li herêma [[Îrpîniya|Îrpîniyayê]] qewimî, Amelio dest bi projeya ''[[Terrae Motus]]'' kir. Ev berhevok ji bandora wê karesata mezin a xwezayî derket holê û bû platformeke ku hunermendên navdar ên wê serdemê bi berhemên xwe bersiv bidin vê trajediyê. Amelio di salên 1980î de bi vê projeyê re bingeha berhevokekê danî ku paşê bû yek ji berhevokên herî giring ên hunera hevçerxê û di dawiyê de bû bingeha plana wî ya avakirina muzexaneyeke taybet a hunera hevçerxê li Napolî.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

[[en:Lucio Amelio]]</text>
      <sha1>94wna9lxxn669awj0s22izkxuvy10pl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2093034</id>
      <parentid>2093030</parentid>
      <timestamp>2026-09-07T16:11:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* Çavkanî */</comment>
      <origin>2093034</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1000" sha1="qeca0ssqk8qqq5eoey1ynz5cyvwly7h" xml:space="preserve">{{Agahîdank mirov/wîkîdane}}

'''Lucio Amelio''' (jdb. 13ê îlonê 1931ê li [[Napolî, Kampaniya|Napolî]]; m. 2ê tîrmeha 1994an li heman bajêr) ji nav [[Huner|bazirganên hunerê]] û galerîstên herî navdar ên [[Îtalya|Îtalyayê]] bû û di qada hunera hevçerx de roleke giring dilîst. Piştî erdheja mezin a ku di 23ê çiriya paşînê ya 1980ê de li Îtalyayê, bi taybetî li herêma [[Îrpîniya|Îrpîniyayê]] qewimî, Amelio dest bi projeya ''[[Terrae Motus]]'' kir. Ev berhevok ji bandora wê karesata mezin a xwezayî derket holê û bû platformeke ku hunermendên navdar ên wê serdemê bi berhemên xwe bersiv bidin vê trajediyê. Amelio di salên 1980î de bi vê projeyê re bingeha berhevokekê danî ku paşê bû yek ji berhevokên herî giring ên hunera hevçerxê û di dawiyê de bû bingeha plana wî ya avakirina muzexaneyeke taybet a hunera hevçerxê li Napolî.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

[[en:Lucio Amelio]]


[[Kategorî:Karsazên ji Napoliyê]]</text>
      <sha1>qeca0ssqk8qqq5eoey1ynz5cyvwly7h</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategorî:Karsazên ji Napoliyê</title>
    <ns>14</ns>
    <id>329818</id>
    <revision>
      <id>2093035</id>
      <timestamp>2026-09-07T16:14:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>Rûpeleke vala hat çêkirin</comment>
      <origin>2093035</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="0" sha1="phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1" />
      <sha1>phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2093036</id>
      <parentid>2093035</parentid>
      <timestamp>2026-09-07T16:16:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2093036</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="48" sha1="ncfln48gjysw1h70hm1w492r0ficbcm" xml:space="preserve">[[Kategorî:Karsazên îtalî li gorî bajaran]]</text>
      <sha1>ncfln48gjysw1h70hm1w492r0ficbcm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2093037</id>
      <parentid>2093036</parentid>
      <timestamp>2026-09-07T16:16:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2093037</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="56" sha1="0atztibd41klub0nxaoslllgsv2v52j" xml:space="preserve">[[Kategorî:Karsazên îtalî li gorî bajaran|Napolî]]</text>
      <sha1>0atztibd41klub0nxaoslllgsv2v52j</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2093039</id>
      <parentid>2093037</parentid>
      <timestamp>2026-09-07T16:19:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2093039</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="109" sha1="ad7diiwtu29wrlupf3zhoicz07fzpo6" xml:space="preserve">[[Kategorî:Karsazên îtalî li gorî bajaran|Napolî]]
[[Kategorî:Kesên ji Napoliyê li gorî pîşeyan]]</text>
      <sha1>ad7diiwtu29wrlupf3zhoicz07fzpo6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategorî:Kesên ji Napoliyê li gorî pîşeyan</title>
    <ns>14</ns>
    <id>329819</id>
    <revision>
      <id>2093040</id>
      <timestamp>2026-09-07T16:20:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>Rûpeleke vala hat çêkirin</comment>
      <origin>2093040</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="0" sha1="phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1" />
      <sha1>phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2093041</id>
      <parentid>2093040</parentid>
      <timestamp>2026-09-07T16:21:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2093041</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="83" sha1="h31t4b522s1lo18gl0rbgizec2nakem" xml:space="preserve">[[Kategorî:Îtalî li gorî bajar û pîşeyan]]
[[Kategorî:Kesên ji Napoliyê]]</text>
      <sha1>h31t4b522s1lo18gl0rbgizec2nakem</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2093042</id>
      <parentid>2093041</parentid>
      <timestamp>2026-09-07T16:22:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2093042</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="91" sha1="gckoqta8g1hkah1x55ub02pmtxwl7qh" xml:space="preserve">[[Kategorî:Îtalî li gorî bajar û pîşeyan|Napolî]]
[[Kategorî:Kesên ji Napoliyê]]</text>
      <sha1>gckoqta8g1hkah1x55ub02pmtxwl7qh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2093043</id>
      <parentid>2093042</parentid>
      <timestamp>2026-09-07T16:23:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2093043</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="99" sha1="qdqt8oke33k5x25kws2z9z8jp09jb6f" xml:space="preserve">[[Kategorî:Îtalî li gorî bajar û pîşeyan|Napolî]]
[[Kategorî:Kesên ji Napoliyê| Pîşe]]</text>
      <sha1>qdqt8oke33k5x25kws2z9z8jp09jb6f</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategorî:Kesên ji Napoliyê</title>
    <ns>14</ns>
    <id>329820</id>
    <revision>
      <id>2093044</id>
      <timestamp>2026-09-07T16:23:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>Rûpeleke vala hat çêkirin</comment>
      <origin>2093044</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="0" sha1="phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1" />
      <sha1>phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2093045</id>
      <parentid>2093044</parentid>
      <timestamp>2026-09-07T16:25:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2093045</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24" sha1="mvsqylo4l8vhbb7zyjpch482g6kym6h" xml:space="preserve">{{Kategoriya Commonsê}}</text>
      <sha1>mvsqylo4l8vhbb7zyjpch482g6kym6h</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2093046</id>
      <parentid>2093045</parentid>
      <timestamp>2026-09-07T16:26:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2093046</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="46" sha1="i0lnpe9fww77fc9nxugo3oahgg9t62c" xml:space="preserve">{{Kategoriya Commonsê}}
[[Kategorî:Napolî]]</text>
      <sha1>i0lnpe9fww77fc9nxugo3oahgg9t62c</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2093047</id>
      <parentid>2093046</parentid>
      <timestamp>2026-09-07T16:26:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2093047</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="45" sha1="55ubw6khahsmj6un7zfho3h7fnbd2ex" xml:space="preserve">{{Kategoriya Commonsê}}
[[Kategorî:Napoli]]</text>
      <sha1>55ubw6khahsmj6un7zfho3h7fnbd2ex</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2093048</id>
      <parentid>2093047</parentid>
      <timestamp>2026-09-07T16:26:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2093048</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="46" sha1="i0lnpe9fww77fc9nxugo3oahgg9t62c" xml:space="preserve">{{Kategoriya Commonsê}}
[[Kategorî:Napolî]]</text>
      <sha1>i0lnpe9fww77fc9nxugo3oahgg9t62c</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2093056</id>
      <parentid>2093048</parentid>
      <timestamp>2026-09-07T16:33:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2093056</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="67" sha1="fha1c0nlnt73aswbbruywn0d5kyrey0" xml:space="preserve">{{Kategoriya Commonsê}}
[[Kategorî:Napolî]]
{{Cat more|Napolî}}</text>
      <sha1>fha1c0nlnt73aswbbruywn0d5kyrey0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2093057</id>
      <parentid>2093056</parentid>
      <timestamp>2026-09-07T16:33:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2093057</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="78" sha1="ods8uwg9cowsqi2aindf09x9n8wv5mj" xml:space="preserve">{{Kategoriya Commonsê}}
[[Kategorî:Napolî]]
{{Cat more|Napolî, Kampaniya}}</text>
      <sha1>ods8uwg9cowsqi2aindf09x9n8wv5mj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategorî:Napolî</title>
    <ns>14</ns>
    <id>329821</id>
    <revision>
      <id>2093049</id>
      <timestamp>2026-09-07T16:27:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>Rûpeleke vala hat çêkirin</comment>
      <origin>2093049</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="0" sha1="phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1" />
      <sha1>phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2093051</id>
      <parentid>2093049</parentid>
      <timestamp>2026-09-07T16:28:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2093051</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="251" sha1="mwyhaflj3nsv0syazmttoky32dfe9fq" xml:space="preserve">{{Kategoriya Commonsê}}
{{Gotara bingehîn}}

[[Kategorî:Bajarokên beravî li Kampaniyayê]]
[[Kategorî:Bajar û bajarokên Kampaniyayê]]
[[Kategorî:Paytextên herêmên Îtalyayê]]
[[Kategorî:Şaredariyên bajarê metropolîtan ê Napoliyê]]</text>
      <sha1>mwyhaflj3nsv0syazmttoky32dfe9fq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategorî:Nivîskarên ji Napoliyê</title>
    <ns>14</ns>
    <id>329822</id>
    <revision>
      <id>2093061</id>
      <timestamp>2026-09-07T16:38:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>Rûpeleke vala hat çêkirin</comment>
      <origin>2093061</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="0" sha1="phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1" />
      <sha1>phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2093062</id>
      <parentid>2093061</parentid>
      <timestamp>2026-09-07T16:39:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2093062</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="52" sha1="pszhxzpp59ospowfqr6v2pvp7s3vggj" xml:space="preserve">[[Kategorî:Kesên ji Napoliyê li gorî pîşeyan]]</text>
      <sha1>pszhxzpp59ospowfqr6v2pvp7s3vggj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategorî:Helbestvanên îtalî yên sedsala 14an</title>
    <ns>14</ns>
    <id>329823</id>
    <revision>
      <id>2093064</id>
      <timestamp>2026-09-07T16:47:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>Rûpeleke vala hat çêkirin</comment>
      <origin>2093064</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="0" sha1="phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1" />
      <sha1>phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2093066</id>
      <parentid>2093064</parentid>
      <timestamp>2026-09-07T16:53:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2093066</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="55" sha1="ad2vj6zoi9zcqz8ckn8236jog3s4hni" xml:space="preserve">[[Kategorî:Helbestvanên îtalî yên serdema navîn]]</text>
      <sha1>ad2vj6zoi9zcqz8ckn8236jog3s4hni</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategorî:Helbestvanên îtalî yên serdema navîn</title>
    <ns>14</ns>
    <id>329824</id>
    <revision>
      <id>2093067</id>
      <timestamp>2026-09-07T16:53:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>Rûpeleke vala hat çêkirin</comment>
      <origin>2093067</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="0" sha1="phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1" />
      <sha1>phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2093068</id>
      <parentid>2093067</parentid>
      <timestamp>2026-09-07T16:56:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2093068</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="35" sha1="nflvwi1z14wbprhvc09mgqodpxmct2i" xml:space="preserve">[[Kategorî:Helbestvanên îtalî]]</text>
      <sha1>nflvwi1z14wbprhvc09mgqodpxmct2i</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2093069</id>
      <parentid>2093068</parentid>
      <timestamp>2026-09-07T16:58:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2093069</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="50" sha1="9vwzp7ly6kkmenw41zxwrrzelbu4z2c" xml:space="preserve">[[Kategorî:Helbestvanên îtalî|serdema navîn]]</text>
      <sha1>9vwzp7ly6kkmenw41zxwrrzelbu4z2c</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2093070</id>
      <parentid>2093069</parentid>
      <timestamp>2026-09-07T17:00:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2093070</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="93" sha1="b754wiokwb61zcungoq9pbj7o7thacq" xml:space="preserve">[[Kategorî:Helbestvanên îtalî|serdema navîn]]
[[Kategorî:Helbestvanên serdema navîn]]</text>
      <sha1>b754wiokwb61zcungoq9pbj7o7thacq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2093071</id>
      <parentid>2093070</parentid>
      <timestamp>2026-09-07T17:00:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2093071</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="101" sha1="38lvs314g0qcnhdjoxni1uo4tpbkhjm" xml:space="preserve">[[Kategorî:Helbestvanên îtalî|serdema navîn]]
[[Kategorî:Helbestvanên serdema navîn|Îtalî]]</text>
      <sha1>38lvs314g0qcnhdjoxni1uo4tpbkhjm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategorî:Helbestvanên serdema navîn</title>
    <ns>14</ns>
    <id>329825</id>
    <revision>
      <id>2093072</id>
      <timestamp>2026-09-07T17:00:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>Rûpeleke vala hat çêkirin</comment>
      <origin>2093072</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="0" sha1="phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1" />
      <sha1>phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2093073</id>
      <parentid>2093072</parentid>
      <timestamp>2026-09-07T17:02:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2093073</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24" sha1="mvsqylo4l8vhbb7zyjpch482g6kym6h" xml:space="preserve">{{Kategoriya Commonsê}}</text>
      <sha1>mvsqylo4l8vhbb7zyjpch482g6kym6h</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2093075</id>
      <parentid>2093073</parentid>
      <timestamp>2026-09-07T17:02:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2093075</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="67" sha1="7fyylfemjcnx9ve8owrt561jlwzr3gv" xml:space="preserve">{{Kategoriya Commonsê}}
[[Kategorî:Helbestvan li gorî serdeman]]</text>
      <sha1>7fyylfemjcnx9ve8owrt561jlwzr3gv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2093076</id>
      <parentid>2093075</parentid>
      <timestamp>2026-09-07T17:04:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2093076</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="109" sha1="51v55jc02kb9q96gyfs20sg0pv02les" xml:space="preserve">{{Kategoriya Commonsê}}
[[Kategorî:Helbestvan li gorî serdeman]]
[[Kategorî:Nivîskarên serdema navîn]]</text>
      <sha1>51v55jc02kb9q96gyfs20sg0pv02les</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2093077</id>
      <parentid>2093076</parentid>
      <timestamp>2026-09-07T17:05:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2093077</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="121" sha1="qiuh97atuf0nxd0w5du4fdpkz9h4iyl" xml:space="preserve">{{Kategoriya Commonsê}}
[[Kategorî:Helbestvan li gorî serdeman]]
[[Kategorî:Nivîskarên serdema navîn| Helbestvan]]</text>
      <sha1>qiuh97atuf0nxd0w5du4fdpkz9h4iyl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategorî:Nivîskarên serdema navîn</title>
    <ns>14</ns>
    <id>329826</id>
    <revision>
      <id>2093078</id>
      <timestamp>2026-09-07T17:05:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>Rûpeleke vala hat çêkirin</comment>
      <origin>2093078</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="0" sha1="phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1" />
      <sha1>phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2093079</id>
      <parentid>2093078</parentid>
      <timestamp>2026-09-07T17:06:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2093079</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24" sha1="mvsqylo4l8vhbb7zyjpch482g6kym6h" xml:space="preserve">{{Kategoriya Commonsê}}</text>
      <sha1>mvsqylo4l8vhbb7zyjpch482g6kym6h</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2093080</id>
      <parentid>2093079</parentid>
      <timestamp>2026-09-07T17:07:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2093080</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="61" sha1="1r4pmmfffna6gb0u3afz403ygsinpr0" xml:space="preserve">{{Kategoriya Commonsê}}
[[Kategorî:Wêjeya serdema navîn]]</text>
      <sha1>1r4pmmfffna6gb0u3afz403ygsinpr0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2093081</id>
      <parentid>2093080</parentid>
      <timestamp>2026-09-07T17:09:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2093081</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="72" sha1="ixwh3qw7u723e14sbijbewr01doci7f" xml:space="preserve">{{Kategoriya Commonsê}}
[[Kategorî:Wêjeya serdema navîn|+nivîskar]]</text>
      <sha1>ixwh3qw7u723e14sbijbewr01doci7f</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2093082</id>
      <parentid>2093081</parentid>
      <timestamp>2026-09-07T17:10:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2093082</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="114" sha1="oxvmz6oag28w6w5i03zto8zhp0fjacy" xml:space="preserve">{{Kategoriya Commonsê}}
[[Kategorî:Nivîskar li gorî serdeman]]
[[Kategorî:Wêjeya serdema navîn|+nivîskar]]</text>
      <sha1>oxvmz6oag28w6w5i03zto8zhp0fjacy</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2093083</id>
      <parentid>2093082</parentid>
      <timestamp>2026-09-07T17:11:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2093083</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="121" sha1="hqeyo0d90rend7awls43sx70bvt6140" xml:space="preserve">{{Kategoriya Commonsê}}
[[Kategorî:Nivîskar li gorî serdeman|navîn]]
[[Kategorî:Wêjeya serdema navîn|+nivîskar]]</text>
      <sha1>hqeyo0d90rend7awls43sx70bvt6140</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2093084</id>
      <parentid>2093083</parentid>
      <timestamp>2026-09-07T17:13:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2093084</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="176" sha1="rtsgruslurkbw6oei14xo79xwvlqryr" xml:space="preserve">{{Kategoriya Commonsê}}
[[Kategorî:Kesên serdema navîn li gorî pîşeyan]]
[[Kategorî:Nivîskar li gorî serdeman|navîn]]
[[Kategorî:Wêjeya serdema navîn|+nivîskar]]</text>
      <sha1>rtsgruslurkbw6oei14xo79xwvlqryr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2093085</id>
      <parentid>2093084</parentid>
      <timestamp>2026-09-07T17:14:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2093085</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="186" sha1="pp00io6j57zmrrxn2jvfa8xvkrtdjp3" xml:space="preserve">{{Kategoriya Commonsê}}
[[Kategorî:Kesên serdema navîn li gorî pîşeyan|nivîskar]]
[[Kategorî:Nivîskar li gorî serdeman|navîn]]
[[Kategorî:Wêjeya serdema navîn|+nivîskar]]</text>
      <sha1>pp00io6j57zmrrxn2jvfa8xvkrtdjp3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategorî:Kesên serdema navîn li gorî pîşeyan</title>
    <ns>14</ns>
    <id>329827</id>
    <revision>
      <id>2093086</id>
      <timestamp>2026-09-07T17:14:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>Rûpeleke vala hat çêkirin</comment>
      <origin>2093086</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="0" sha1="phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1" />
      <sha1>phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2093087</id>
      <parentid>2093086</parentid>
      <timestamp>2026-09-07T17:15:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2093087</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24" sha1="mvsqylo4l8vhbb7zyjpch482g6kym6h" xml:space="preserve">{{Kategoriya Commonsê}}</text>
      <sha1>mvsqylo4l8vhbb7zyjpch482g6kym6h</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2093088</id>
      <parentid>2093087</parentid>
      <timestamp>2026-09-07T17:17:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2093088</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="71" sha1="3ycc27ziqie16x0diile9m362m1bgtc" xml:space="preserve">{{Kategoriya Commonsê}}
[[Kategorî:Kes li gorî serdem û pîşeyan]]</text>
      <sha1>3ycc27ziqie16x0diile9m362m1bgtc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2093089</id>
      <parentid>2093088</parentid>
      <timestamp>2026-09-07T17:18:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2093089</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="107" sha1="f92p88zm4cbes9ukrljcy2mz5pxsod0" xml:space="preserve">{{Kategoriya Commonsê}}
[[Kategorî:Kesên serdema navîn]]
[[Kategorî:Kes li gorî serdem û pîşeyan]]</text>
      <sha1>f92p88zm4cbes9ukrljcy2mz5pxsod0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2093090</id>
      <parentid>2093089</parentid>
      <timestamp>2026-09-07T17:18:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2093090</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="129" sha1="1ki4ihmghj39eguh3mz8k982s5l4ty0" xml:space="preserve">{{Kategoriya Commonsê}}
[[Kategorî:Kesên serdema navîn|Kesên serdema navîn]]
[[Kategorî:Kes li gorî serdem û pîşeyan]]</text>
      <sha1>1ki4ihmghj39eguh3mz8k982s5l4ty0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategorî:Kesên serdema navîn</title>
    <ns>14</ns>
    <id>329828</id>
    <revision>
      <id>2093091</id>
      <timestamp>2026-09-07T17:18:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>Rûpeleke vala hat çêkirin</comment>
      <origin>2093091</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="0" sha1="phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1" />
      <sha1>phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2093092</id>
      <parentid>2093091</parentid>
      <timestamp>2026-09-07T17:19:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2093092</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24" sha1="mvsqylo4l8vhbb7zyjpch482g6kym6h" xml:space="preserve">{{Kategoriya Commonsê}}</text>
      <sha1>mvsqylo4l8vhbb7zyjpch482g6kym6h</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2093093</id>
      <parentid>2093092</parentid>
      <timestamp>2026-09-07T17:21:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2093093</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="60" sha1="tn26wnjw1eszkren7lowosq36ou90o9" xml:space="preserve">{{Kategoriya Commonsê}}
[[Kategorî:Kes li gorî serdeman]]</text>
      <sha1>tn26wnjw1eszkren7lowosq36ou90o9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2093094</id>
      <parentid>2093093</parentid>
      <timestamp>2026-09-07T17:22:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2093094</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="67" sha1="kzkawhb076hynfabualxzboks6nxs3k" xml:space="preserve">{{Kategoriya Commonsê}}
[[Kategorî:Kes li gorî serdeman|navîn]]</text>
      <sha1>kzkawhb076hynfabualxzboks6nxs3k</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2093096</id>
      <parentid>2093094</parentid>
      <timestamp>2026-09-07T17:24:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2093096</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="96" sha1="9h9bk2xdho1c1hbgbkk65uuxae2rwqx" xml:space="preserve">{{Kategoriya Commonsê}}
[[Kategorî:Kes li gorî serdeman|navîn]]
[[Kategorî:Serdema navîn]]</text>
      <sha1>9h9bk2xdho1c1hbgbkk65uuxae2rwqx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategorî:Nivîskarên wêjeya Key Arthur</title>
    <ns>14</ns>
    <id>329829</id>
    <revision>
      <id>2093100</id>
      <timestamp>2026-09-07T17:35:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>Rûpeleke vala hat çêkirin</comment>
      <origin>2093100</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="0" sha1="phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1" />
      <sha1>phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2093102</id>
      <parentid>2093100</parentid>
      <timestamp>2026-09-07T17:37:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2093102</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="33" sha1="lwtrb6de3yvz62cfiru6a86nc6a258r" xml:space="preserve">[[Kategorî:Efsaneya Key Arthur]]</text>
      <sha1>lwtrb6de3yvz62cfiru6a86nc6a258r</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2093103</id>
      <parentid>2093102</parentid>
      <timestamp>2026-09-07T17:38:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2093103</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="66" sha1="qwhy8yugxadsxgd4n8k8rpqo43rf2zl" xml:space="preserve">[[Kategorî:Efsaneya Key Arthur]]
[[Kategorî:Wêjeya Key Arthur]]</text>
      <sha1>qwhy8yugxadsxgd4n8k8rpqo43rf2zl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ferhenga Aboriyê</title>
    <ns>0</ns>
    <id>329830</id>
    <revision>
      <id>2093101</id>
      <timestamp>2026-09-07T17:36:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RezanTovjin</username>
        <id>60</id>
      </contributor>
      <comment>Ferhengek pêwist û şert bû.</comment>
      <origin>2093101</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23487" sha1="f6jwikj1a9xlo3khdbm9uopbvd3z6uy" xml:space="preserve">'''Ferhenga Aboriyê''' (bi kurdî: ''Ferhenga Têgehên Aborî, Bazirganî û Fînansê ya Kurdî bi Kurdî''), ferhengeke pisporî û zanistî ya xwerû kurdî ye ku pênase, şirove û biwêjên bingehîn ên zanista aboriyê, bazirganiyê, pergalên fînansê û karsaziyê bi zimanê kurdî (kurmancî) pêşkêş dike.

== Kurteyên Rêzimanî ==

* '''ab''': Têgeha zanista aboriyê
* '''bz''': Têgeha bazirganî û bazarê
* '''m''': Navdêra zayenda mê
* '''n''': Navdêra zayenda nêr
* '''nd''': Navdêr (giştî)
* '''rd''': Rengdêr
* '''l/gh''': Lêkera gerguhêz
* '''l/ngh''': Lêkera negerguhêz

== A ==

* '''Aborî''' (m, ab): Zanista civakî ya ku lêkolînê li ser awayên hilberandin, dabeşkirin, danûstandin û mezaxtina mal, saman û xizmetan dike; kargêriya çavkaniyên kêm ji bo pêdiviyên mirovahiyê; debara serbixwe ya madî ya malbat an civakê.
** ''Aboriya bazarê'': Pergala aboriyê ya ku tê de biryarên hilberîn û bihayê kelûpelan bi awayekî serbixwe li ser bingeha hevsengiya daxwaz û dabînkirinê pêk tên.
** ''Aboriya girtî'': Modela aboriyê ya ku tê de tu têkiliyek bazirganî, firotin an kirînê bi bazar û dewletên derve re nayê meşandin.
** ''Aboriya neteweyî'': Tevahiya çalakiyên çandinî, pîşesazî û xizmetguzariyê yên di nava sînorên serweriya yek netewe an dewletê de.
** ''Aboriya plankirî'': Pergala aborî ya ku tê de hemû biryarên li ser hilberîn, kargeh, hejmar û bihayan ji aliyê dewletê û komîteyên navendî ve tên birêvebirin.
** ''Aboriya siyasî'': Qada zanistî ya ku bandora biryarên desthilatdariyê, zagonan û têkiliyên desthilatê li ser belavkirina keda civakî û dewlemendiya neteweyî analîz dike.
** ''Aboriya têkel'': Pergala hemdem a ku azadiya bazara taybet û destwerdana rêkxistî ya dewletê di warên binesazî, tenduristî û perwerdeyê de digihîne hev.
** ''Aboriya vekirî'': Aboriya ku bi rêya peymanên bazirganî, hinardekirin û hawirdekirinê bi tevahiya bazarên gerdûnî re di nava pevguhertinê de ye.
* '''Aborîn''' (l/ngh, ab): Ji bo debara jiyanê xebitîn, çerxa debara malbata xwe gerandin, ji hewcedariya xelkê rizgar bûn.
* '''Aborînas''' (nd/nt, ab): Kesê zana û pispor ê ku di qada zanista aboriyê de perwerde dîtiye an lêkolînên aborî dike.
* '''Aborînasî''' (m, ab): Bîrdozî, lêkolîn û xebata giştî ya zanista aboriyê.
* '''Aborîzan''' (nd/nt, ab): Zanyar an lêkolînerê teoriyên aboriyê; aborînas.
* '''Aboriyî''' (rd, ab/bz): Tiştê kêrhatî, berhemdar, kêmxerc û bi rêkûpêk ê ku ji bo jiyana madî sûdewar e.
* '''Alûgor''' (m, bz): Pevguhertina du heyber an kelûpelan di navbera du aliyan de; danûstandin.
* '''Arz''' (m, ab/bz): Dabînkirina mal û xizmetan; tevahiya wan kelûpelên ku hilberîner amade ne li sûkê pêşkêşî kiriyaran bikin.

== B ==

* '''Bac''' (m, bz/ab): Ew pişka diravî ya mecbûrî ye ku dewlet li gorî zagonan ji dahat, milk an kirînên welatiyan distîne da ku lêçûnên xizmetên giştî (wek rê, dibistan, nexweşxane û ewlehiyê) pêk bîne.
** ''Baca bihayê komkirî (BBK)'' / ''Baca bihayê lêzêdebûyî'': Baca ku li ser nirxa zêdebûyî ya di her qonaxeke çêkirin û firotina malan de tê birîn.
** ''Baca dahatê'': Baca ku rasterast ji ser mûçe, qazanc an keda salane ya kes û kargehan tê girtin.
** ''Baca serbar'': Baca zêde ya ku di demên tengasiyê an hewcedariyên nû de li ser bacên din zêde dibe.
** ''Baca yekser'': Baca ku rasterast ji destê xwediyê dahatê dikeve xezîneya giştî.
* '''Bacegir''' (nd, bz): Karmend an saziya fermî ya ku bacê ji xelkê û dikanan berhev dike.
* '''Bank''' / '''Banka''' (m, bz): Saziya fermî ya darayî ya ku emanetên diravî yên xelkê diparêze, kredî û deynan dide xebatkar û karsazan, û alûgora pereyan hêsan dike.
* '''Bankagerî''' (m, bz): Zanist, pîşe û pergala xebata sazûmanên bankê.
* '''Bazar''' (m, bz): Qad, cih an pergala giştî ya ku kiriyar û firoşkar tên cem hev da ku li ser bihayê hevsengiyê danûstandina kelûpel û xizmetan bikin.
** ''Bazara derve'': Tevahiya danûstandinên bazirganî yên bi bazarên derveyî sînorên welêt re.
** ''Bazara navxweyî'': Danûstandina berhem û xizmetan di nava bajaran û herêmên heman welatî de.
** ''Bazara serbest'': Bazara azad a ku tê de tu kes zextê li ser bihayê nake û pêşbirk azad e.
* '''Bazirgan''' (nd, bz): Kesê ku karê wî kirîn, firotin û pevguhertina kelûpelan e bi mebesta bidestxistina qazancê.
* '''Bazirganî''' (m, bz): Pîşeya giştî ya danûstandina mal, kelûpel û xizmetguzariyan di navbera kesan, pargîdaniyan an dewletan de.
* '''Bedel''' (n, bz): Berdêl, hevseng an qîmeta ku di ber wergirtina tiştekî de tê dayîn.
* '''Berhem''' (m, ab): Encama dawî ya keda mirovan, zeviyan an kargehan a ku nirxeke madî dihewîne.
** ''Berhema Navxweyî ya Xav (BNX)'': Nirxa giştî ya hemû mal û xizmetên dawî yên ku di nava salekê de li hundirê welatekî hatine afirandin.
** ''Berhemên talî'': Ew kelûpelên duyemîn ên ku di dema çêkirina berhema bingehîn de peyda dibin.
* '''Berhemanîn''' / '''Berhemînan''' (m, bz/ab): Veberhênan; xistina sermaye û dirav di karekî de bi hêviya qazancê.
* '''Berhemdarî''' (m, ab): Asta sûdwergirtinê ji hêza kar, dem û keresteyan; bi keda herî kêm bi dest xistina encama herî bilind.
* '''Bêkarî''' (m, ab): Rewşa wan kesan ku xwedî hêz, temen û vîna xebatê ne, lê di nava bazarê de karekî destnîşankirî peyda nakin.
* '''Biha''' (n, bz/ab): Nirxa madî an diravî ya ku firoşkar li hember firotina berhemekê daxwaz dike.
** ''Bihayê destekirî'': Nirxa herî nizim a garantîkirî ya ku hikûmet ji bo parastina gundî û cotkaran diyar dike.
** ''Bihayê herî zêde'': Sînorê herî jor ê ku qanûn destûrê dide firoşkar kelûpelên xwe pê bifiroşin.
** ''Bihayê hevsengiyê'': Ew bihayê sûkê ye ku tê de hejmara daxwaza kiriyaran û hejmara dabînkirina firoşkaran tam digihêjin hev.
** ''Bihayê kirînê'': Nirxa ku dikandar an bazirgan dema tiştekî dikire dide, berî ku qazanca xwe bixe ser.
** ''Bihayê lêzêdebûyî'': Ew nirxa nû ya ku bi keda mirovan li ser keresteyên xav tê afirandin.
** ''Bihayê maliyetê'': Tevahiya xerc û lêçûnên diravî yên ku heta çêbûna berhemekê hatine xerckirin.
** ''Bihayê tewat'': Bihayê sabît ê ku di bin şertên diyarkirî de nayê guhertin.
* '''Bihaşikandin''' (m, ab/bz): Daxistina qîmeta diravê neteweyî li hember diravên derve bi biryara dewletê; şikandina buhayên bilind li bazarê.
* '''Bihaşikestin''' (m, bz): Daxistina bihayê kelûpelan ji bo zêdekirina firotanê; erzanî.
* '''Bîme''' / '''Sîgorta''' (m, bz): Sazî an peymana ku li hember pareke diravî ya mehane, zirar û karesatên ser milk û canê mirovan qerebû dike.
* '''Bono''' (m, bz): Kaxeza fermî ya spartina deynê ya ku dema dayîna wê û faîza wê li ser hatiye nivîsandin.
* '''Borc''' / '''Deyn''' (n, bz): Tişt an diravê ku mirov ji yekî din bi emanet distîne û di muhletek diyar de vedigerîne.

== C / Ç ==

* '''Carî''' (rd, bz): Karê rojane yê ku didome û di çerxê de ye.
** ''Hesabê carî'': Hesabê bankê yê çalak ê ku xwediyê wî dikare her roj pereyan bixe navê an derxîne.
* '''Çandinî''' (m, ab): Sektora sereke ya aboriyê ku bi keda li ser axê berhemên nebatî û sewalan hildiberîne.
* '''Çek''' (n, bz): Belgeya fermî ya bankê ya ku fermanê dide mîqdarek diyar ji hesabê kesekî bide kesê din.
** ''Çekê bêgerew'': Çekê ku di hesabê xwediyê wî de emaneta pereyan nîne.
** ''Çekê vekirî'': Çekê ku xwediyê wî nav an hejmara pereyan diyar nekiriye û her kes dikare dagire.

== D ==

* '''Dabeşî''' / '''Lêbelavî''' (m, ab): Rêbaza belavbûna dewlemendî û dahata welêt di navbera beşên civakê de.
** ''Dabeşiya dahatê'': Hevsengî an newekheviya parvekirina dahata neteweyî di navbera karker, cotkar û karsazan de.
* '''Dabînkirin''' (m, ab/bz): Amadekirin û berdestkirina pêdiviyan, amûran an kelûpelan li bazarê ji bo kesên ku hewcedar in; arz.
* '''Daçûn''' / '''Lêçûn''' (m, bz): Tevahiya wan diravan ku ji kîsê kesekî an saziyekê ji bo pêdiviyan derdikevin.
* '''Dahat''' / '''Deramet''' (m, ab/bz): Tevahiya qazanc û diravên ku kesek, malbatek an karsaziyek di encama xebata xwe de di demek diyar de bi dest dixe.
** ''Dahata nesade'': Qezenca giştî ya berî ku bac û lêçûnên kargehê jê werin derxistin.
** ''Dahata neteweyî'': Komkoma hemû dahatên hemû welatî û saziyên dewletekê yên di salekê de.
** ''Dahat û lêçûn'': Hevsengiya diravên ku dikevin kîs û diravên ku jê derdikevin.
* '''Dampîng''' (m, ab/bz): Firotina malan li derveyî welêt bi bihayekî pir erzan ji bo şikandina karsazên herêmî û kontrolkirina bazarê.
* '''Danûstandin''' (m, bz): Pêvajoya bazirganî ya girtin û dayîna kelûpelan di navbera du an çend aliyan de.
* '''Daxan''' (m, bz): Kêmkirina ji bihayê eslî yê kelûpelekî ji bo kiriyaran.
* '''Daxwaz''' (m, ab): Mîqdara wan mal û xizmetan ku xelk amade ye bi buhayên heyî ji bazarê bikire; teleb.
* '''Debar''' (m, ab): Şiyana dabînkirina xwarin, kinc û pêdiviyên jiyana rojane ya malbatê.
* '''Deflasyon''' (m, ab): Daketina giştî û berdewam a buhayên bazarê ji ber kêmbûna hecma dirav an lawazbûna daxwaza kirînê.
* '''Derkirde''' / '''Hinarde''' (m, bz): Hemû ew berhem û kelûpelên xwemalî yên ku ji bo bazirganiyê ber bi derveyî sînoran tên şandin.
* '''Dervefiroşî''' (m, bz): Pîşe û çalakiya firotina hilberan bo bazarên biyanî.
* '''Destengiya pereyan''' (m, ab): Tengasiya nexdînê; kêmbûna pereyê germ ê amade di nava pergala bazarê de.
* '''Devaluasyon''' (m, ab): Bi zanebûn daxistina qîmeta fermî ya diravê neteweyî ji aliyê banka navendî ve li hember pereyên biyanî.
* '''Deyn''' (n, bz): Dirav an tiştê girtî yê ku vegerandina wî bi qanûn an lihevkirinê hatiye girêdan.
* '''Deyndar''' (nd, bz): Kes an saziya ku borc li ser milê wî heye û divê bide.
* '''Dirav''' / '''Pere''' (n, bz/ab): Navgîna fermî ya hevgirtî ya ku civak ji bo danûstandin, pîvana nirxê û tomarkirina samanê bi kar tîne.
** ''Diravê hazir'': Pereyê nexd ê ku her kêlî di kîs de amade ye ji bo xercê.
** ''Diravê hûr'': Diravê hesinî yê biçûk ê ku ji bo serfkirinên rojane tê bikaranîn.

== E ==

* '''Ekonomî''' (m, ab): Navê din ê navneteweyî yê zanista aboriyê.
* '''Ekonomîk''' (rd, ab/bz): Tiştê li gorî qaîdeyên aboriyê; kêmxerc, bi qîmet û guncav.
* '''Enflasyon''' (m, ab/bz): Zêdebûna giştî, berdewam û lezgîn a buhayên hemû mal û xizmetan ku dibe sedema lawazbûna hêza kirînê ya xelkê.
* '''Erzan''' (rd, bz): Heybera ku bihayê wê li gorî rewşa bazarê kêm e û kirîna wê hêsan e.
* '''Ewletîname''' / '''Gerewname''' (m, bz): Belgeya fermî ya garantiyê ku ji aliyê bankê ve tê dayîn da ku piştrast bike karek dê di dema xwe de bi cih were.

== F ==

* '''Faîz''' (m, bz/ab): Ew mîqdara diravê zêde ye ku deyndar di berdêla bikaranîna diravê xwediyê sermayeyê de di muhletek diyar de dide ser.
** ''Faîza awête'': Hesabkirina faîzê li ser diravê bingehîn tevî faîzên serdemên berê yên ku nehatine dayîn.
** ''Faîza sermiyan'': Hesabkirina faîzê bi tenê li ser sermayeya destpêkê.
* '''Faîzxur''' (nd, bz): Kesê ku pereyê xwe bi faîzên giran dide hewcedaran û ji hejariya wan qazancê dike.
* '''Feyde''' (m, ab): Asta kêfxweşî, dilrehetî û têrbûna ku mirov piştî mezaxtina berhem an xizmetekê bi dest dixe.
** ''Feydeya marjînal'': Ew feydeya zêde ya ku bi vexwarin an serfkirina yek yekeya herî dawî ya tiştekî peyda dibe.
* '''Fîre''' (m, bz): Kêmbûna xwezayî ya kîlo an hejmara baran di rê an embargirtinê de.
* '''Fîrma''' (m, bz): Yekeya karsaziyê ya ku xwedî nav û kesayetiya bazirganî ye û hilberîn an firotinê dimeşîne.
* '''Fînans''' (m, ab): Rêveberî, zanyarî û hunera gerandina sermaye, dirav û çavkaniyên diravî.
* '''Fînansman''' (m, ab/bz): Dabînkirina dirav û alîkariya pêwîst ji bo meşandina projeyekê.

== G ==

* '''Gerdûnîbûn''' (m, ab): Pêvajoya girêdana bazarên cîhanê bi hev re bi awayekî ku hilberîn, dirav û bazirganî sînorên neteweyî derbas dikin.
* '''Gerewname''' (m, bz): Belgeya danîna xanî, erd an samanekî li ber deynê bankê; îpotek.
* '''Girêbest''' / '''Peyman''' (m, bz): Qewl û biryara fermî ya nivîskî ya ku maf û erkên du aliyên bazirganiyê diyar dike.
* '''Gumrik''' (m, bz): Baca fermî ya ku dewlet li ser deriyên sînor ji kelûpelên bazirganiyê yên derbasbûyî distîne.

== H ==

* '''Hawirde''' (m, bz): Tevahiya wan kelûpel û xizmetan ku welatek ji derveyî sînorên xwe ji bo sûka xwe dikire.
* '''Hawirdekar''' (nd, bz): Bazirgan an saziya ku tiştan ji welatên biyanî tîne nav welêt.
* '''Hevsengî''' (m, ab): Xala gihiştinê ya daxwaz û dabînkirinê ku tê de bazar ji zêdehî an kêmasiya berheman rizgar dibe.
* '''Hilberandin''' (m, ab): Çêkirin û pêkanîna nirxên madî an xizmetguzariyan bi rêya keda mirovan, teknolojî û çavkaniyên xwezayî.
* '''Hilberîner''' (nd, ab): Cotkar, karker, pîşesaz an kargeha ku malan diafirîne.
* '''Hinarde''' (m, bz): Firotina hilberên navxweyî yên zêde bo bazarên derveyî sînor.
* '''Hinardekar''' (nd, bz): Karsaz an fîrmaya ku berhemên navxweyî difiroşe derve.

== Î ==

* '''Îflas''' (m, bz): Hilweşîna aborî ya karsaz an şîrketekê ku dema lêçûn û deyn ji hebûna wê zêdetir dibin û nikare xwe li ser pêyan bigire.
* '''Îktîsadî''' (rd, bz/ab): Ya girêdayî aboriyê; kêmxerc û bi rêkûpêk.
* '''Îmtîyaz''' (m, bz): Mafê taybet ê karkirin an derxistina kanzayekê ku dewlet dide karsazekî.
* '''Îskonto''' (m, bz): Kêmkirina ji bihayê giştî yê li ser kaxezê dema ku dirav di cih de tê dayîn; daxan.
* '''Îstîsmar''' (m, ab): Kedxwarî; xebitandina mirovên hejar bi heqdestekî pir kêm û desteserkirina nirxa keda wan.

== K ==

* '''Kambiyo''' (m, bz): Kirîn û firotina diravên dewletên cuda li gorî nirxa wan a rojane.
* '''Kapîtal''' (m, ab): Sermaye; hemû ew dirav, kargeh, zevî û amûrên ku ji bo hilberandina qazancê tên xebitandin.
* '''Kapîtalîzm''' (m, ab): Pergala aborî ya gerdûnî ya ku xwe dispêre xwedîtiya taybet a amûrên hilberînê û azadiya bazarê.
* '''Kar''' / '''Qazanc''' (n/m, bz): Zêdehiya diravî ya ku piştî dayîna hemû lêçûn, mûçe û bacan di destê karsaz de dimîne.
* '''Karsaz''' (nd, bz): Kesê xwedî hewldan û sermaye yê ku bi girtina rîskan projeyên aborî ava dike.
* '''Karsazî''' (m, bz/ab): Saziya berhemanînê, fîrme an kargeha ku ji bo mebestên aborî hatiye sazkirin.
* '''Kartel''' (m, ab/bz): Hevkariya nepenî an eşkere ya çend fîrmayên mezin ji bo kontrolkirina biha û parvekirina herêmên firotinê.
* '''Ked''' (m, ab): Tevahiya hêza fîzîkî, hestiyarî û hişî ya mirov a ku di afirandina berheman de tê bikaranîn.
** ''Keda zêde'': Nirxa afirandî ya ji aliyê karkeran ve ya ku ji mûçeyê wan zêdetir e û sermayedar digire ser hesabê xwe.
* '''Kedkar''' (nd, ab): Mirovê ku bi hêza mil û mêjiyê xwe dixebite û dahata xwe bi keda xwe bi dest dixe.
* '''Kirê''' (m, bz): Berdêla diravî ya bikaranîna zevî, xanî, kargeh an amûran ji bo demek diyarkirî.
* '''Klirîng''' (m, bz): Pergala hesabgirtina bazirganiya navneteweyî bi rêya pevguhertina kelûpelan bêyî ku pereyê nexd ji sînoran derkeve.
* '''Kota''' (m, ab): Asta herî bilind an sînorê hejmarî yê ku qanûn ji bo kirîn an firotina tiştekî datîne.
* '''Kredî''' (m, bz): Baweriya darayî ya ku bank dide kesekî da ku pereyekî deyn bike û bi faîz paşve bide.
* '''Krîz''' / '''Qeyran''' (m, ab): Têkçûna kûr a hevsengiyên bazarê ku dibe sedema bêkarî, îflas û xizaniyê.

== L ==

* '''Lêbelavî''' / '''Lêparî''' (m, ab): Rêbaza belavbûna keda civakî û dahata neteweyî di navbera beşan de.
* '''Lêçûn''' (m, bz): Hemû ew diravên ku ji bo kirîna pêdiviyan, madeyên xav an karûbarên rojane tên xerckirin.
* '''Lêçûn û jêhatin''' (nd, bz): Tevahiya hemû derketin û ketinên diravî yên karsaziyekê.
* '''Lîberalîzm''' (m, ab): Felsefeya aboriyê ya ku dibêje divê dewlet destê xwe nexe nav bazarê û bila her kes di karsaziyê de bi temamî azad be.

== M ==

* '''Mal''' (n, bz): Her heyber an kelûpelê ku bi armanca firotin û kirînê tê hilberandin.
* '''Maliyet''' (m, bz): Tevahiya nirxê hemû kereste, keda karkeran û enerjiyê ya ku ji bo çêkirina yek perçe berhem hatiye xerckirin.
* '''Marj''' (m, bz): Ferqa ewlehiyê ya di navbera du bihayên cuda de.
* '''Meaş''' / '''Mûçe''' (n, bz): Heqdestê keda karmend an karkeran ê ku mehê carekê tê dayîn.
* '''Mezaxtin''' (m, ab): Bikaranîna kelûpel û xizmetan ji bo razîkirina pêdiviyên rojane yên jiyanê.
** ''Civaka mezaxtinê'': Civaka ku pîvana rûmet û bextewariyê tenê di kirîn û xercên bêdawî de dibîne.
* '''Mezêxer''' (nd/rd, ab): Kes an sazî ya ku berheman ji bo hewcedariya xwe ya rojane dikire; serfkar.
** ''Mafên mezêxeran'': Tevahiya wan zagonan ku mişteriyan ji xapandin, buhabûna neheq û berhemên xerab diparêzin.
* '''Mîkroaborî''' (m, ab): Baskê zanista aboriyê yê ku biryarên biçûk ên karsaziyan, malbatan û mirovên takekes lêkolîn dike.
* '''Makroaborî''' (m, ab): Baskê zanista aboriyê yê ku berê xwe dide tevahiya aboriya dewletê, enflasyonê, bêkariyê û dahata neteweyî.
* '''Monopol''' (m, ab): Desthilatdariya yek fîrmayê li ser tevahiya bazara berhemekê ku dihêle biha di destê wî bi tenê de be; yekdestî.
* '''Muteşebîs''' / '''Rahijmend''' (nd, bz): Pêşengê destpêşxer ê karsaziyê yê ku projeyên nû datîne ber xwe.

== N ==

* '''Nexweşiya Holendî''' (m, ab): Rewşa xerabûna çandinî û kargehên navxweyî dema ku dewletek tenê xwe dispêre firotina yek samana xwezayî (wek petrol an gazê).
* '''Nirx''' (n, ab): Qîmet, giranbihabûn an pîvana hewcedariya bi heyberekê di çavê mirovan de.
** ''Nirxa zêde'': Zêdehiya keda mirov a ku sermayedar bêheqdest desteser dike û dike qazanca xwe.
* '''Nirxşikandin''' (m, ab): Kêmkirina nirxa dirav an malan di bazarê de.

== O / P ==

* '''Olîgopol''' (m, ab): Sûka ku tenê çend pargîdaniyên mezin hene û bazar di navbera xwe de dabeş kirine.
* '''Otomasyon''' (m, ab): Bicihanîna hemû pêvajoyên kargehan bi rêya makîne, robot û bernameyên komputerê li şûna destê mirovan.
* '''Pazar''' / '''Piyase''' (m, bz): Cihê danûstandinê; bazar.
** ''Piyaseya hêza kar'': Qada hevdîtina karsazên ku karkeran digirin û xebatkarên ku li kar digerin.
** ''Piyaseya navxweyî'': Bazara di nava sînorên neteweyî de.
** ''Piyaseya serbest'': Bazara pêşbirkê ya azad.
* '''Pêguhêr''' / '''Serbiserî''' (m, bz): Guhertina mal bi mal bêyî navbeynkariya dirav; teqes, trampa.
* '''Pêşbirk''' / '''Reqabet''' (m, bz): Têkoşîna karsazan ji bo pêşkêşkirina berhemên çêtir û erzantir ji bo kişandina kiriyaran.
* '''Pîşesazî''' (m, ab): Sektora mezin a kargehên hilberînê ku madeyên xav vediguherîne amûr û kelûpelên nû.

== Q / R ==

* '''Qazanc''' (m, bz): Dahata zêde ya kêrhatî ya ku piştî hemû lêçûn û heqdestan di destê karsaz de dimîne; kar.
* '''Qeyran''' / '''Krîz''' (m, ab): Bêaramî û têkçûna kûr a aramiya aboriyê.
* '''Qerz''' / '''Borc''' (n, bz): Tiştê emanet ê ku di dema xwe de vedigere.
* '''Rahijmend''' (nd, bz): Karsazê ku xwedî ramanên nû ye û karsaziyên nû ava dike; pêşengê kar.
* '''Reqabet''' (m, bz): Pêşbirka bazarê.
* '''Rêje''' (m, ab): Pîvana hevsengiya du hejmaran li hember hev (wek rêjeya enflasyonê an bêkariyê).
* '''Rîsk''' (m, bz): Xetereya windakirina sermayeyê ya ku her veberhênerek dide ber çavan.

== S / Ş ==

* '''Saman''' (n, ab): Tevahiya milk, dewlemendî, xanî, zevî û diravê ku di destê kesekî an welatekî de ye.
* '''Serbar''' / '''Zêdebarî''' (m, ab): Nirxa zêde ya afirandî.
* '''Serbiserî''' (m, bz): Alûgora cot bi cot bê pere.
* '''Sermaye''' (m, ab): Pere, amûr, makîne û avahiyên ku ji bo karsazî û afirandina nirxên nû tên xebitandin; kapîtal.
** ''Sermayeya zivirok'': Sermayeya ku bi berdewamî di hilberîn û firotinê de dizivire û vediguhere dirav.
* '''Sermayedar''' (nd, ab): Xwediyê sermayeyê û kargehên mezin; kapîtalîst.
* '''Serfkar''' / '''Mezêxer''' (nd, ab): Kesê ku mal û berheman ji bo pêdiviyên xwe bi kar tîne.
* '''Sîrkulasyon''' (m, bz/ab): Gerîn û zivirîna drav û malan di nava aboriyê de.
* '''Şikîner''' (nd, bz): Kes an karsazê ku senetan berî roja wan bi bihayekî nizimtir dikire û di dema wan de pereyê temam distîne.
* '''Şîrket''' / '''Pargîdanî''' (m, bz): Saziya fermî ya hevbeş a ku çend kes an sermayedar ji bo kar û xebata aborî ava dikin.

== T ==

* '''Tarîfe''' (m, bz): Lîsteya fermî ya buhayên xizmetguzariyê an bacên gumrikê.
* '''Tebatî''' (rd/nd, bz): Beşa neçalak a darayî; tevahiya deyn û berpirsiyariyên karsaziyekê li hember kesên din; pasîf.
* '''Tehwîl''' (m, bz): Belgeya fermî ya deynê dirêjdemî ya ku hikûmet an pargîdaniyên mezin derdixin da ku sermaye berhev bikin.
* '''Teleb''' / '''Daxwaz''' (m, ab): Xwesteka kirîna berheman li sûkê.
* '''Teqes''' / '''Trampa''' (m, bz): Pevguhertina mal bi mal bêyî dayîna pereyan.
* '''Teserûf''' (m, ab): Parastin û komkirina beşek ji dahata rojane bêyî xerckirin, ji bo rojên tengasiyê an veberhênana paşerojê.
* '''Ticaret''' / '''Bazirganî''' (m, bz): Karê danûstandinê.

== V / X / Z ==

* '''Veberhênan''' (m, bz/ab): Xistina sermaye û dirav di kargeh, rê, perwerde an projeyên nû de da ku di paşerojê de berhem û qazanc zêde bibe.
** ''Veberhênan kirin'': Sermaye xistin karekî de.
* '''Veberhênanvan''' / '''Veberhênerek''' (nd, bz): Kes an saziya ku diravê xwe di projeyên aborî de radizîne.
* '''Xerc''' / '''Xercî''' (m, bz): Tevahiya diravê ku di ber wergirtina mal, xizmet an xebatekê de hatiye dayîn.
* '''Xizmet''' / '''Xizmetguzarî''' (m, ab): Çalakiyên bê-fizîkî yên bikêrhatî yên ku di berdêla mûçe an bihayekî de tên pêşkêşkirin (wek perwerde, saxlemî, veguhastin û bankageriyê).
* '''Xizanî''' (m, ab): Rewşa nebûn an kêmasiya tund a wan çavkaniyan ku mirov pê debara jiyana xwe bi rûmet bike.
* '''Xwedîtî''' (m, ab): Mafê rewa û zagonî yê mirov li ser saman, milk, keda xwe an amûrên hilberînê.
* '''Zêdebarî''' / '''Keda zêde''' (m, ab): Nirxa zêde ya ku karker diafirîne lê xwediyê kargehê digire.
* '''Zirar''' (m, bz): Kêmbûn an ziyana madî ya ku piştî kar derdikeve holê dema ku xerc ji dahatê zêdetir bin.
* '''Zêr''' (n, bz/ab): Madena herî giranbuha ya ku di dîroka mirovahiyê de wek bingeha sereke ya hevsengiya diravan û parastina nirxê hatiye bikaranîn.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

* Farqînî, Zana (2004). ''Ferhenga Kurdî-Tirkî''. Enstîtuya Kurdî ya Stenbolê.
* Chyet, Michael L. (2003). ''Kurdish-English Dictionary''. Yale University Press.
* Samuelson, Paul A. &amp; Nordhaus, William D. (2009). ''Economics'' (19th Edition). McGraw-Hill.
* Mankiw, N. Gregory (2020). ''Principles of Economics''. Cengage Learning.</text>
      <sha1>f6jwikj1a9xlo3khdbm9uopbvd3z6uy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategorî:Wêjeya Key Arthur</title>
    <ns>14</ns>
    <id>329831</id>
    <revision>
      <id>2093104</id>
      <timestamp>2026-09-07T17:38:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>Rûpeleke vala hat çêkirin</comment>
      <origin>2093104</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="0" sha1="phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1" />
      <sha1>phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2093105</id>
      <parentid>2093104</parentid>
      <timestamp>2026-09-07T17:40:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2093105</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="33" sha1="lwtrb6de3yvz62cfiru6a86nc6a258r" xml:space="preserve">[[Kategorî:Efsaneya Key Arthur]]</text>
      <sha1>lwtrb6de3yvz62cfiru6a86nc6a258r</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2093106</id>
      <parentid>2093105</parentid>
      <timestamp>2026-09-07T17:41:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2093106</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="39" sha1="pevmc3lsh6t2s16zr88bg9n0qp715ms" xml:space="preserve">[[Kategorî:Efsaneya Key Arthur|Wêje]]</text>
      <sha1>pevmc3lsh6t2s16zr88bg9n0qp715ms</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Dîroka aboriyê</title>
    <ns>0</ns>
    <id>329832</id>
    <revision>
      <id>2093108</id>
      <timestamp>2026-09-07T18:00:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RezanTovjin</username>
        <id>60</id>
      </contributor>
      <comment>Gotarek ferz bû. Kêmasiyên wê hebin jî dê ji aliyê edîtor, redaktor û beşdaran ve werin safîkirin.</comment>
      <origin>2093108</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="36025" sha1="s9eugbkwh1u76h2kcz9a2nhjrtykjft" xml:space="preserve">{{Gotara deriyî}} '''Dîroka aboriyê''', şaxekî navdîsîplînî yê zanistên civakî ye ku lêkolînê li ser pêvajoyên maddî, rêxistinî, teknolojîk û sazûmanî yên jiyana mirovahiyê ji destpêka dîrokê heta serdema me ya îro dike. Ev dîrok rave dike ka civak, netewe û şaristanî di dirêjahiya hezarsalan de çawa mal û xizmet hilberandine, dabeş kirine, guhertine û mezaxtine. Dîroka aboriyê ne tenê çîroka dirav û bazirganiyê ye; ew di heman demê de dîroka man û mayina mirovahiyê, têkoşîna li hemberî kêmasiya çavkaniyan, têkiliyên desthilatdarî û çînan, û pêşketina şaristaniya madî ye.

Ciyawaziyeke bingehîn di navbera '''dîroka aboriyê''' û '''dîroka ramana aborî''' de heye: Dîroka ramana aborî behsa felsefe, teorî û nêrînên bîrdozî yên aborîzanan (mîna [[Adam Smith]], [[Karl Marx]] an [[John Maynard Keynes]]) dike; lê belê dîroka aboriyê berê xwe dide bûyerên rastîn ên maddî, qebareya hilberînê, krîzên debarê, sîstemên xwedîtiyê, guherînên demografîk û pêşveçûna amûrên kedê.

== Çarçoveya Zanistî û Metodolojî ==
Di lêkolînên nûjen ên dîroka aboriyê de çend rêbaz û bîrdozên sereke tên bikaranîn:

* '''Klîometrîk (Cliometrics):''' Bikaranîna teoriyên aborî, modelên matematîkî û rêbazên statîstîkî yên ekonometrîk ji bo analîzkirina daneyên dîrokî (wekî tomarên bacê, mûçeyên dîrokî û bihayên genim). Ev rêbaz di nîveka sedsala 20an de ji aliyê aborîzanên wekî Robert Fogel û Douglass North ve hate pêşxistin.
* '''Aboriya Sazûmanî ya Nû (New Institutional Economics):''' Ev nêrîn dide xuyakirin ku pêşketin an paşketina aborî ya welatan girêdayî &quot;saziyên&quot; wan e (mafê milkiyetê, serweriya zagonê, pêbaweriya peymanan û pergala dadê). Wekî ku Daron Acemoglu û James Robinson diyar dikin, saziyên ku tevlîbûna xelkê misoger dikin (inclusive institutions) dibin sedema dewlemendiyê, lê saziyên mêtinger (extractive institutions) dibin sedema xizanî û têkçûnê.
* '''Ekolên Dîrokî û Demdirêjî (Longue Durée):''' Li gorî dîroknasê navdar Fernand Braudel û Ekola Annales, tevgerên aborî ne tenê bi qeyranên rojane, lê belê bi şert û mercên erdnîgarî, avhewa, derya û guherînên hezar-salî yên civakî ve girêdayî ne.
* '''Materyalîzma Dîrokî:''' Nêrîna felsefî ya ku destnîşan dike bingeha her pêşketineke civakî û siyasî ji şêwaza hilberîna maddî (hêzên hilberînê û têkiliyên hilberînê) pêk tê.

== Serdema Beriya Dîrokê û Şoreşa Neolîtîk ==

=== Civakên Nêçîrvan-Berhevkar ===
Zêdetirî ji sedî 90ê temenê mirovahiyê di serdema nêçîrvanî û berhevkariyê de derbas bûye. Di vê serdemê de:

* Mirov di nava komên piçûk ên gerok (20 heta 50 kesî) de dijiyan.
* Aborî li ser esasê &quot;aboriya diyarî&quot; (gift economy) û hevkariya komî hatibû avakirin; tiştê ku dihate nêçîrkirin an komkirin bi hev re dihate xwarin.
* Ji ber nebûna amûrên parastin û depokirinê, ti &quot;zêdeberhem&quot; (surplus) çênedibû û xwedîtiya takekesî ya li ser axê tune bû.
* Li gorî antropolog Marshall Sahlins, ev civak wekî &quot;civakên bextewar ên resen&quot; (original affluent society) dihatin dîtin, ji ber ku daxwazên wan kêm bûn û wan tenê çend saetan di rojê de ji bo debara xwe kar dikir.

=== Şoreşa Neolîtîk li Kevana Berdar (10.000 B.Z.) ===
Nêzîkî 10 hezar sal berî zayînê, bi dawîbûna Serdema Qeşayê re, li herêma [[Kevana Berdar]] (ku erdnîgariya [[Kurdistan]] û [[Mezopotamya|Mezopotamyayê]] digire nav xwe), mezintirîn şoreşa aborî ya mirovahiyê rû da:

* '''Kedîkirina Giya û Heywanan:''' Cara yekem genim, ceh, nîsk û polik hatin çandin; pez, bizin, ga û beraz hatin kedîkirin. Cihên wekî [[Çayönü]] (Amed), [[Girê Mirazan]] (Riha) û [[Şaneder]] mînakên herî kevn ên vê guherînê ne.
* '''Aboriya Niştecîhbûnê:''' Mirovan gundên mayinde ava kirin û dev ji koçeriyê berdan.
* '''Derketina Zêdeberhemê (Surplus):''' Ji ber ku hilberîna xwarinê ji ya ku ji bo zikê cotkaran pêwîst bû zêdetir bû, debara mirovên ku rasterast xwarin bi dest nexistin (hosta, cerpêj, leşker, kahîn) pêk hat.
* '''Dabeşbûna Kedê û Xwedîtiyê:''' Ji bo parastin û dabeşkirina genimê embaran, pêdivî bi zagon, rêxistin û xwedîtiyê çêbû. Ev bû sedema damezirandina çînên civakî, newekheviya aborî û destpêka dewletê.

== Şaristaniyên Kevnar û Aboriya Serdema Klasîk ==

=== Aboriya Perestgeh û Qesran li Mezopotamyayê ===
Şaristaniyên yekem ên li nêzîkî çemên [[Dîcle]] û [[Firat|Firatê]] (Sumer, Akkad, Babîl û Asûr) bûn xwediyê sîstemên kûr ên rêveberiya aborî:

* '''Aboriya Dabeşkirinê ya Navendî:''' Perestgeh (zîgûrat) û qesr bûn navenda komkirina berheman. Gundiyan genim didan perestgehê û karmendên perestgehê jî xwarin, amûr û cilûberg li karkeran dabeş dikirin.
* '''Zayîna Xisab û Nivîsê:''' Nivîsa bizmarî (cuneiform) di destpêkê de ne ji bo wêjeyê, lê belê ji bo tomarkirina deynan, hejmartina sewalan û stendina bacê hate dahênandin. Lewheyên heriyê bûn pirtûkên hesabgiriya yekem di dîrokê de.
* '''Qanûnên Hemûrabî (1750 B.Z.):''' Yekem car zagona li ser heqdestê karkeran, rêjeya herî bilind a faîzê (ji bo genim ji sedî 33, ji bo zîv ji sedî 20), şirîkatiya bazirganiyê (tappûtum) û berpirsiyariya milk di vê destûra kevnar de hatin tomarkirin.
* '''Diravê Destpêkê:''' Berî derketina pereyê hesinekî yê mohrkirî, şeqil (shekel) ku giraniya wê 8.33 gram zîv bû û pîvana kîloya genim di danûstandinan de dihatin bikaranîn.

=== Yewnana Kevnar: Bazirganiya Deryayî û Koledarî ===

* '''Aboriya Polîsê (Bajar-Dewlet):''' Ji ber erdnîgariya çiyayî ya Yewnanistanê, zeviyên wan kêm bûn; ji ber vê yekê berê xwe dan deryayê. Wan zeytûn, rûn û şerab çêdikirin û difrotin derve, li hemberî wê jî genim ji Deryaya Reş û Misirê distandin.
* '''Diravê Zîv ê Atînayê:''' Kanên zîv ên Laurionê bûn sedema serdestiya diravê atînayî (&quot;Owl drachma&quot;) li seranserê Deryaya Navîn.
* '''Koledarî Wekî Bingeha Hilberînê:''' Li bajarên wekî Atîna û Spartayê, beşeke herî mezin a karên fîzîkî, karkirina madenan û xizmeta malan ji aliyê koleyan ve dihate meşandin.

=== Împeratoriya Romayê: Pax Romana, Latîfundiya û Krîza Diravî ===
[[Împeratoriya Romayê]] di lûtkeya hêza xwe de aboriyeke mezin a navneteweyî ava kir:

* '''Bazarê Hevbeş ê Deryaya Navîn:''' Bi saya parastina deryayî û tora rêyên bejayî, bazirganî bê astengî ji Brîtanyayê heta Misir û Mezopotamyayê hate meşandin.
* '''Latîfundiya:''' Zeviyên mezin ên çandiniyê yên ku ji aliyê sermayedaran ve dihatin birêvebirin û bi hezaran kole tê de dixebitîn. Ev zevî bûn sedema têkçûna cotkarên piçûk ên azad.
* '''Xerabûna Dirav û Enflasyon:''' Di sedsala sêyem a piştî zayînê de, împeratorên Romayê ji ber kêmbûna zêr û xercên mezin ên leşkerî, rêjeya zîvê di nav pereyê ''denarius'' de daxistin (ji sedî 90 daxistin binî ji sedî 5an). Ev bû sedema hîperenflasyoneke mezin, têkçûna bazara bajaran û derketina biryarnameya bihayan a Diocletian (301 P.Z.). Xelk reviyan gundan û li bin destê axayan bûne nîv-kole (colonus), ku ev qonax bû bingeha pergala fêodal a Serdema Navîn.

=== Tora Rêya Hevrîşimê ya Kevnar ===
Ji sedsala 2an a berî zayînê vir de, [[Rêya Hevrîşimê]] bazara Çînê (Xanedana Han), Îranê (Part û Sasanî), Mezopotamya û Romayê bi hev ve girêda. Kelûpelên buhabaha yên mîna hevrîşim, biharat, mircan, hesin û cam li ser pişta hêştiran bi hezaran kîlometre dihatin veguhestin.

== Serdema Navîn û Guherînên Binyadî ==

=== Fêodalîzm û Pergala Manoriyal li Ewropayê ===
Piştî hilweşîna Împeratoriya Romayê ya Rojava, aboriya bajarî têk çû û sîstema fêodalîzmê serwer bû:

* '''Pergala Manoriyal:''' Zeviyên mezin ên mîran (manor) girtî bûn û ji bo xwe hilberîn dikirin. Gundiyên bindest (serf) girêdayî axê bûn; wan nedikarî axa xwe biterikînin û neçar bûn beşa herî mezin a berhemê wek bac û keda bêheqdest (angarya) bidin mîrê xwe.
* '''Pêşketinên Teknolojîk:''' Di sedsala 10an de bikaranîna gêsinê giran ê bi hesin, sîstema nûjen a çandiniya sê-beşî (three-field rotation), nalên hespan û aşên avê û bayê hilberîna çandiniyê zêde kir û bû sedema zêdebûna nifûsê.

=== Serdema Zêrîn a Îslamê û Pêşketina Bazirganiya Navneteweyî ===
Di navbera sedsalên 8 û 13an de, cîhana îslamî bû navenda herî pêşketî ya bazirganiya gerdûnî:

* '''Yekîtiya Diravî:''' Dînarê zêr û dirhemê zîv ji Endulusê heta Hindistanê wekî pereyê pêbawer ê bazirganiyê hatin qebûlkirin.
* '''Amûrên Nûjen ên Darayî:'''
** '''Suftece (Suftaja):''' Yekem çeka bazirganiyê ya kaxezî bû. Bazirganekî dikaribû diravê xwe li Bexdayê razîne û li Fasê an Çînê bi rêya sufteceyê pereyê xwe bistîne, bêyî ku zêrên xwe di rêyan de ji ber çeteyan bixe xetereyê.
** '''Hawala:''' Sîstema veguhastina diravî ya li ser bingeha pêbaweriyê.
** '''Mudaraba:''' Şirîkatiya karsazî ya bi berpirsiyariya bisînor ku piştre bû bingeha şîrketên bazirganî yên Ewropayê.
* Bajarên mezin ên mîna Bexda, Qahîre, Şam û Heleb bûn navendên hilberîna pîşesaziya destan, kaxez, şûşe û tekstîlê.

=== Mirina Reş (1347–1351) û Hilweşîna Fêodalîzmê ===
webaya mezin a ku wekî [[Mirina Reş]] tê binavkirin, nêzîkî sêyeka nifûsa Ewropa û Rojhilata Navîn tune kir. Ev karesat ji aliyê aborî ve bû sedema encamên şoreşgerî:

* '''Kêmbûna Hêza Kar:''' Ji ber ku hejmara karkeran kêm bû, cotkar û hostayan daxwaza heqdestên pir bilindtir kirin.
* '''Hilweşîna Bendetiya Serfan:''' Axayan neçar man ku şertên karkeran qebûl bikin û dev ji zordariya fêodal berdin. Li Ewropaya Rojava, serf bûn cotkarên azad ên bi heqdest; ev yek bû pêngaveke mezin ber bi derketina aboriya bazarê ve.

=== Komarên Bazirganî yên Îtalyayê û Damezirandina Bankageriyê ===
Di sedsalên 14 û 15an de bajarên Îtalyayê yên wekî [[Venedîk]], [[Cenowa]] û [[Floransa]] bûn mifteya bazirganiya Ewropayê:

* '''Pergala Cot-Tomarkirinê (Double-entry bookkeeping):''' Ji aliyê Luca Pacioli ve di sala 1494an de hate sîstemekirin. Vê rêbazê xisaba qazanc, zirar û deynan bi rengekî zanistî nîşan da.
* '''Malbatên Bankageriyê:''' Malbatên mîna Medici li Floransayê şaxên bankan li seranserê Ewropayê vekirin, deyn dan padîşahan û amûrên krediyê berfireh kirin.

== Serdema Nû û Şoreşa Bazirganiyê (1500–1750) ==

=== Serdema Keşfan û Pevguhertina Kolombiyayî ===
Gava di sala 1492an de Ewropiyan parzemîna Amerîkayê keşf kirin û rêya deryayî ya ber bi Hindistanê ve dîtin, navenda aboriya cîhanê ji Deryaya Navîn derbasî Okyanûsa Atlantîkê bû:

* '''Pevguhertina Kolombiyayî (Columbian Exchange):''' Berhemên çandiniyê yên wekî kartol, lazût (garis), firingî, tûtin û kakao ji Amerîkayê derbasî Ewropa, Asya û Afrîkayê bûn. Bi taybetî kartol û lazût bûn sedema zêdebûneke mezin a nifûsê li seranserê cîhanê.
* '''Lehiya Zêr û Zîv û &quot;Şoreşa Bihayan&quot;:''' Spanyayê bi mîlyonan kîlo zîv ji kanên Potosí (Bolîvya) û Meksîkê anî Ewropayê. Ji ber ku qebareya zîv ji qebareya hilberînê zûtir zêde bû, di sedsala 16an de buhayên kelûpelan li Ewropayê 4 heta 6 qatan zêde bûn (Şoreşa Bihayan).

=== Merkantalîzm û Zayîna Pargîdaniyên Pişkî ===
Di vê serdemê de bîrdoziya serdest a aboriyê '''Merkantalîzm''' bû. Dewletan bawer dikir ku dewlemendiya wan bi qebareya zêr û zîvê di xezîneyê de tê pîvandin; ji ber vê diviyabû hinardekirin (îxracat) zêde be û hawirdekirin (îthalat) bi bacên giran were sînordarkirin.

* '''Şîrketa Hindistana Rojhilat a Holendî (VOC - 1602):''' Wekî yekem şirketa pişkî ya cîhanê hate damezirandin. Ji bo kêmkirina rîska keştiyên bazirganiyê, sermayeya şirketê li ser hezaran kesan bi awayê hîsse (pişk) hate dabeşkirin.
* '''Borsaya Amsterdamê (1602):''' Yekem bazara fermî ya cîhanê ya ji bo kirîn û firotina pişkên pargîdaniyan hate vekirin. Di sala 1609an de Banka Amsterdamê (Wisselbank) hate damezirandin ku pergala diravê kaxezî yê pêbawer da destpêkirin.

=== Bazirganiya Sêgoşe ya Koleyan li Okyanûsa Atlantîkê ===
Yek ji reştirîn beşên dîroka aboriyê, danûstandina bazirganiya sêgoşe bû:

# Keştiyên ewropî çek, tekstîl û vexwarin dibirin Afrîkayê.
# Ji wir bi mîlyonan koleyên afrîkayî bi darê zorê li keştiyan dihatin siwarkirin û dibirin parzemîna Amerîkayê.
# Keda van koleyan li zeviyên mezin ên pembû, şekir û tûtinê (plantations) dihate bikaranîn û ev berhem jî dihatin şandin bo kargehên Ewropayê. Ev sermayeya mezin bû bingeha sereke ya aborî ji bo fînansekirina Şoreşa Pîşesaziyê.

== Şoreşa Pîşesaziyê û Serdestiya Kapîtalîzmê (1750–1914) ==

=== Şoreşa Yekemîn a Pîşesaziyê (1760–1840, Brîtanya) ===
Şoreşa Pîşesaziyê mezintirîn guherîna aborî ya mirovahiyê bû ji dema Şoreşa Neolîtîk vir de. Ev şoreş li [[Brîtanya|Brîtanyayê]] ji ber çend sedeman dest pê kir: Hebûna kanên dewlemend ên komir û hesin, mafên milkiyeta taybet ên parastî, sermayeya mezin a ji mêtingeriyê hatî, û mûçeyên bilind ên karkeran ku karsaz han didan makîneyan bikar bînin.

* '''Mekanîzasyona Tekstîlê:''' Makîneyên wekî ''Spinning Jenny'' ya James Hargreaves û dezgeha ristinê ya Richard Arkwright hilberîna pembû bi sedan caran lezgîn kirin.
* '''Hêza Hilmê ya James Watt (1769):''' Veguherandina enerjiya komirê bo hêza mekanîkî. Êdî pêdiviya kargehan bi rûbar û aşên avê nema; fabrîqe li bajaran hatin avakirin.
* '''Rêyên Hesinî û Trên:''' Trêna hilmê ya George Stephenson (1825) û keştiyên hilmê lêçûna veguhastinê bi rengekî kêmwêne daxistin û bazareke yekgirtî ya neteweyî û cîhanî pêk anîn.

=== Şoreşa Civakî û Keda Karkeran ===

* '''Bajarvanî:''' Bi mîlyonan gundiyên ku ji ber zagonên dorpêçkirina zeviyan (enclosure acts) bê erd mabûn, koçî bajarên pîşesaziyê yên mîna Manchester, Leeds û Birminghamê kirin.
* '''Proletarya û Şertên Giran:''' Karkeran di rojê de 14 heta 16 saetan di şertên pir xirab de dixebitîn; jin û zarok bi mûçeyên pir kêm dihatin xebitandin.
* '''Têkoşîna Çînî û Sendîka:''' Ji bo parastina mafên kedkaran, tevgerên wekî Luddîzm (şikandina makîneyan), Çartîzm û di dawiyê de sendîkayên karkeran derketin holê. Ev rewş bû bingeha rexneya aboriya siyasî ya [[Karl Marx]] û derketina teoriya sosyalîzmê.

=== Şoreşa Duyemîn a Pîşesaziyê (1870–1914) ===
Di nîveka duyem a sedsala 19an de navenda teknolojiyê derbasî [[Elmanya]] û [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] bû:

* '''Pola û Elektrîk:''' Rêbaza Bessemer lêçûna hilberîna polayê kêm kir; santralên elektrîkê yên Thomas Edison û tora elektrîkê ya Nikola Tesla şeva kargehan kirin roj.
* '''Pîşesaziya Kîmyayî û Petrolê:''' Zibilên çêkirî, reng, derman (Aspirin) û bikaranîna petrolê wekî sotemeniya nû ya serdemê.
* '''Motora Şewata Navxweyî û Hilberîna Komî:''' Çêkirina otomobîlan ji aliyê Karl Benz û derketina pergala hilberîna komî li ser xeta herikbar (Fordîzm) ji aliyê Henry Ford ve.
* '''Kapîtalîzma Monopolan:''' Zayîna pargîdaniyên mezin ên pişkî, kartel û baweriyan (trust) ên wekî Standard Oil a Rockefeller û US Steel a J.P. Morgan.

=== Standarda Zêrîn a Klasîk û Pêla Yekemîn a Gerdûnîbûnê (1870–1914) ===
Di navbera salên 1870 û 1914an de cîhan bû şahidê yekem pêla mezin a gerdûnîbûnê:

* '''Standarda Zêrîn:''' Pereyên kaxezî yên hemû welatên mezin bi nirxekî diyar bi zêr ve hatibûn girêdan. Vê yekê aramiya herî mezin di bazirganiya navneteweyî de peyda kir.
* '''Livîna Sermaye û Mirovan:''' Zêdetirî 50 mîlyon mirov ji Ewropayê koçî parzemîna Amerîkayê bûn. Sermayeya brîtanî rêyên hesinî yên li Amerîka, Hindistan û Arjantînê fînanse kir. Tora telegrafê ya di bin deryayê de agahiyên bihayên bazaran di çend çirkeyan de digihand seranserê cîhanê.

== Qeyranên Mezin, Şer û Têkoşîna Pergalan (1914–1945) ==

=== Bandora Aborî ya Şerê Cîhanî yê Yekem û Hîperenflasyon ===

* Şerê sala 1914an dawî li serdema yekem a gerdûnîbûnê anî. Welatan dev ji Standarda Zêrîn berdan û ji bo debara çekan dest bi çapkirina bêhesab a pereyê kaxezî kirin.
* Peymana Versayê ya 1919an bacên giran ên tezmînatê li ser Elmanyayê ferz kir. Ji ber vê yekê, di sala 1923an de li [[Komara Weimarê]] ya Elmanyayê hîperenflasyoneke kêmwêne rû da; nirxa markê elmanî bi mîlyonan caran daket û xelkê ji bo kirîna nanekî firingiyên tije pere dibirin firoşgehan.

=== Qeyrana Mezin a 1929an (The Great Depression) ===
Di 29ê cotmeha 1929an de (Pêncşema Reş), Borsaya New Yorkê (Wall Street) hilweşiya. Ev hilweşîn veguherî kûrtirîn krîza aborî ya dîroka cîhanê:

* '''Sedem:''' Berhevkirina deynên mezin ji aliyê welatiyan ve ji bo qumarê borsayê, zêdehilberîna di çandiniyê de û kêmbûna hêza kirînê ya xelkê.
* '''Têkçûna Bankan:''' Bi hezaran bank li DYA û Ewropayê îflas kirin; pereyên xelkê yên di bankan de winda bûn.
* '''Bêkariya Mezin:''' Rêjeya bêkariyê li Amerîkayê gihîşt ji sedî 25an û li Elmanyayê ji sedî 30an derbas kir.
* '''Hilweşîna Bazirganiyê:''' Amerîkayê zagona gumrikê ya Smoot-Hawley (1930) derxist; welatên din jî bi heman awayî bac danîn ser kelûpelên biyanî û bazirganiya navneteweyî bi rêjeya ji sedî 65 hilweşiya.

=== Modelên Hevrik ên Serdemê ===
Ji bo derketina ji krîza kapîtalîzmê sê modelên cuda derketin pêşbirka dîrokî:

# '''Aboriya Planbûyî ya Sovyetê:''' Li [[Yekîtiya Sovyetê]], rêbaza kolxozan (kolektîfkirina çandiniyê) û planên pênc-salî yên pîşesaziya giran hatin meşandin. Tevî ku bû sedema mirina bi mîlyonan gundiyan ji birçîbûnê (mîna karesata Holodomorê), Sovyetê pîşesaziyeke giran a bilez ava kir û ji krîza 1929an bêpar ma.
# '''Aboriya Şer a Faşîzm û Nazîzmê:''' Li Elmanya û Îtalyayê, dewletê destwerdaneke tund li bazarê kir, sendîka qedexe kirin, hilberîna çekan zêde kir û bi rêya dagirkirina erdên cîranan (Lebensraum) hewl da debara aboriya xwe bike.
# '''Peymana Nû (New Deal) ya DYA:''' Serok Franklin D. Roosevelt bi piştgiriya teoriyên [[John Maynard Keynes]] rêbazek nû pejirand: Dewletê bi milyonan dolar xerc kir ji bo çêkirina rê, bendav û binesaziyê da ku kar ji bo bêkaran peyda bibe; bîmeya bankan (FDIC) û ewlehiya civakî ya teqawidbûnê (Social Security) ava kir.

== Serdema Zêrîn a Piştî Şer û Sîstema Bretton Woods (1945–1973) ==

=== Sîstema Bretton Woods (1944) ===
Berî ku Şerê Cîhanî yê Duyem bi dawî bibe, nûnerên 44 welatan li Bretton Woods (DYA) civiyan da ku rê li ber krîzên nû yên aborî bigirin:

* '''Saziyên Gerdûnî:''' [[Fona Diravî ya Navneteweyî]] (IMF) ji bo aramiya pereyan û [[Banka Cîhanî]] (World Bank) ji bo ji nû ve avakirina welatên wêranbûyî hatin damezirandin. Peymana Giştî ya li ser Gumrik û Bazirganiyê (GATT) jî ji bo rakirina astengiyên bazirganiyê hate pejirandin.
* '''Serdestiya Dolarê Amerîkî:''' Dolarê amerîkî wekî pereyê sereke yê cîhanê hate qebûlkirin û bi rêjeya 35 dolar = 1 onsyek zêr bi zêr ve hate girêdan. Pereyên welatên din jî bi rêjeyeke diyarkirî bi dolar ve hatin girêdan.

=== Plana Marshall û &quot;Sî Salên Zêrîn&quot; (Les Trente Glorieuses) ===

* '''Plana Marshall (1948):''' Amerîkayê zêdetirî 13 mîlyar dolar alîkarî da welatên Ewropaya Rojava da ku binesaziya xwe ava bikin û rê li ber belavbûna komunîzmê bigirin. Japonya û Almanya di bin navê &quot;mûcîzeya aborî&quot; de bûn du hêzên herî mezin ên pîşesaziyê.
* '''Dewleta Refahê ya Keynesî:''' Di navbera salên 1945 û 1973an de, cîhana rojava pêşketineke aborî ya kêmwêne dît. Rêjeya mezinbûna salane li dora ji sedî 4 heta 5 bû, bêkarî gelek kêm bû, mûçe bilind bûn û dewletê xizmetên bêpere yên perwerde, tenduristî û teqawidbûnê dabîn kirin.

=== De-kolonîzasyon û Aboriya Cîhana Sêyemîn ===
Bi dehan welatên Asya û Afrîkayê ji bin desthilatdariya emperyalîzmê rizgar bûn. Van dewletên nû serbixwe bûyî, ji bo ku pîşesaziya xwe ya navxweyî ava bikin, stratejiya &quot;Pîşesazîkirina li Cihê Hawirdekirinê&quot; (Import Substitution Industrialization - ISI) meşandin û bacên giran li ser kelûpelên biyanî danîn.

== Serdema Neolîberalîzmê, Krîzên Darayî û Gerdûnîbûna Hîper (1973–Îro) ==

=== Şoka Nixon û Krîza Petrolê ya 1973an ===

* '''Hilweşîna Bretton Woods:''' Di tebaxa 1971an de serokê DYA Richard Nixon ragihand ku Amerîka êdî dolaran nade hemberî zêr (Şoka Nixon). Bi vê biryarê serdema diravê fiat (diravê kaxezî yê bêpiştgiriya zêr) dest pê kir.
* '''Krîzên Petrolê (1973 û 1979):''' Welatên ereb ên endamê OPECê ji ber piştgiriya Amerîkayê ya ji bo Îsraêlê di Şerê Yom Kîppûrê de, ambargoya petrolê danîn. Buhayê bermîla petrolê di çend mehan de çar qat zêde bû.
* '''Staqflasyon:''' Di aboriyê de diyardeyeke nû derket: Aborî mezin nedibû (stagnation), lê di heman demê de enflasyon û bêkarî jî pir bilind bûn. Vê rewşê baweriya bi teoriya Keynesî lawaz kir.

=== Şoreşa Neolîberal (1980î) ===
Bi hatina Margaret Thatcher li Brîtanyayê (1979) û Ronald Reagan li Amerîkayê (1981), serdemeke nû ya aboriyê dest pê kir ku ji ramanên [[Milton Friedman]] û Friedrich Hayek îlhama xwe digirt:

* '''Taybetmendîkirin (Privatization):''' Şîrketên dewletê yên tren, elektrîk, gaz û ragihandinê ji sektora taybet re hatin firotin.
* '''Kêmkirina Destwerdana Dewletê:''' Bacên li ser sermayeyê hatin daxistin, zagonên li ser bazara darayî hatin rakirin û hêza sendîkayên karkeran hate şikandin.
* '''Lihevkirina Washingtonê (Washington Consensus):''' IMF û Banka Cîhanî ji bo welatên deyndar ên Amerîkaya Latîn û Afrîkayê polîtîkayên tund ên teserûfê, kêmkirina lêçûnên giştî û vekirina bazaran ferz kirin.

=== Hilweşîna Sovyetê û Derketina Hêza Çînê ===

* '''Terapiya Şokê li Rûsyayê (1991):''' Piştî hilweşîna Yekîtiya Sovyetê, derbasbûna bilez a ber bi kapîtalîzmê ve bû sedema talankirina dewlemendiya giştî ji aliyê olîgarşan ve, hilweşîna mûçeyan û zêdebûna xizaniyê.
* '''Vejîna Aborî ya Çînê:''' Deng Xiaoping di sala 1978an de bi dirûşma &quot;Sosyalîzma bi taybetmendiyên çînî&quot; dest bi reformên bazarê kir. Çînê qadên aborî yên taybet ava kirin, veberhênana biyanî kişand nav welêt û di sala 2001an de bû endamê Rêxistina Bazirganiya Cîhanî (WTO). Di nava 40 salan de zêdetirî 800 mîlyon kes ji bin xeta xizaniyê rizgar bûn û Çîn bû &quot;kargeha cîhanê&quot;.

=== Qeyrana Darayî ya Gerdûnî ya 2008an ===
Qeyrana herî mezin a piştî sala 1929an di payîza 2008an de rû da:

* '''Sedem:''' Dayîna bêserûber a krediyên xaniyan ên bêbextewar (subprime mortgages) li Amerîkayê û pakêtkirina van deynên bitalûke di nava kaxezên darayî yên aloz de (CDO).
* '''Têkçûna Lehman Brothers:''' Banka navdar a veberhênanê di îlona 2008an de îflas kir. Pêbaweriya di navbera bankan de nema û tora darayî ya cîhanê cemidî.
* '''Destwerdana Bankên Navendî:''' Bankên navendî yên cîhanê faîzên xwe daxistin sifirê û bi rêya bernameyên mezin ên &quot;Sivikkirina Hevsengiyê&quot; (Quantitative Easing - QE) bi trîlyonan dolar pere çap kirin da ku şîrket û bankan ji îflasê rizgar bikin.

=== Aboriya Dîjîtal û Pêşeroja Xebatê ===
Di serdema me ya îro de:

* Pargîdaniyên herî dewlemend êdî ne kargehên pîşesaziyê ne, belkî dêwên teknolojiyê ne (Apple, Microsoft, Alphabet, Amazon, Meta, NVIDIA).
* Dane (data) bûye &quot;petrola nû&quot; ya cîhanê.
* Pêşketina Zekaya Çêkirî (AI) û otomasyonê şêwaza xebata mirovan diguherîne û nîqaşên li ser dahata bingehîn a gerdûnî derdixe rojevê.
* Diravên krîpto yên wekî Bîtkoyîn hewl didin serweriya bankên navendî bixin bin pirsê.

== Nêrînek Taybet: Dîroka Aborî ya Kurdistanê û Mezopotamyayê ==

=== Bingeha Şaristaniya Çandiniyê li ser Axa Kurdistanê ===
Erdnîgariya Kurdistanê ne tenê şahidê dîrokê ye, belkî yek ji navendên sereke yên afirandina aboriya mirovahiyê ye:

* '''Serdema Neolîtîk:''' Li Deşta Amedê ([[Çayönü]]), nêzîkî 9000 sal B.Z. cara yekem genimê kûvî hate kedîkirin û mirovan dest bi karkirina sifirê ya sar kir. Li [[Girê Mirazan]] (Göbekli Tepe) di heman heyamê de yekem perestgehên mezin ên dîrokê hatin avakirin ku nîşan dide aboriyeke birêxistinkirî ya berhevkirina xwarinê hebûye.
* '''Bazirganiya Obsîdiyenê:''' Berî derketina hesin û zêr, kevirê volkanîk ê reş (obsîdiyen) ku ji bo çêkirina kêran dihate bikaranîn, ji çiyayên Çewlîg û Wanê ber bi deştên Mezopotamya û Deryaya Navîn ve dihate hinardekirin.

=== Mîrgehên Kurdî û Rêyên Karwanên Bazirganiyê ===
Di Serdema Navîn û destpêka Serdema Nû de:

* Mîrgehên kurdan ên wekî Mervanî, Eyûbî, Şedadî, Botan, Bedlîs, Soran, Baban û Erdelanê kontrola rêyên sereke yên karwanên bazirganiyê yên di navbera Îran, Anatolya û Helebê de dikirin.
* Bajarê [[Amed|Amedê]] navendeke mezin a hevrîşim, çêkirina çekan û pîşesaziya sifirê bû. Bajarê [[Bedlîs|Bedlîsê]] wekî deriyê gumrikê yê herêmê dihate dîtin û [[Cizîr]] jî bendera sereke ya danûstandina bi kelekên ser çemê Dîcleyê ber bi Mûsil û Bexdayê ve bû.
* '''Hevsengiya Zozan û Deştan:''' Aboriya Kurdistanê li ser hevkariya du hêmanan ava bûbû: Koçerên ku li zozanan xwedîkerên pez û berhemên şîr bûn, û cotkarên deştên germiyanê yên ku genim û garis çêdikirin. Her sal bi deh hezaran pezên kurdî ji bo dabînkirina goşt ber bi bazarên Heleb, Şam û Stenbolê ve dihatin meşandin.

=== Serdema Osmaniyan: Sîstema Tîmarê û Zagonên Erdê yên 1858an ===

* Di serdema Osmaniyan de, mîrên kurd li gorî peymanên taybet serxwebûna xwe ya navxweyî diparastin û sîstema tîmar û îqtayê (dayîna axê li hemberî şervanan) dimeşandin.
* '''Zagonên Erdê yên 1858an (Arazi Kanunnamesi):''' Osmaniyan xwestin axê tomar bikin da ku bacê rasterast berhev bikin. Lê belê gundiyên xizan ji tirsa leşkerî û bacê navên xwe qeyd nekirin; berevajî vê, serokêşîr û axayan hemû zeviyên hevpar li ser navê xwe qeyd kirin. Ev bû sedema derketina pergala nû ya axatiyê û feodalîzmê li Kurdistanê ku cotkarên azad kirin kedkarên bindest ên axayan (nîvkar).

=== Parçebûna Siyasî ya Sedsala 20an û Mêtingeriya Aborî ===

* '''Peymana Lozanê (1923):''' Parçebûna Kurdistanê di navbera çar dewletan de (Tirkiye, Iraq, Îran, Sûrî) derbeyeke kujer li aboriya herêmî da. Sînorên nû tora bazirganiya hezar-salî ya di navbera zozan û germiyanê de qut kirin.
* '''Mêtingeriya Çavkaniyan:'''
** [[Kerkûk]] (ji 1927an vir de) û [[Êlih|Batman]] (ji salên 1940î vir de) bûn navendên derxistina petrolê, lê dahata petrolê ji bo avakirina kargeh û pîşesaziya li Kurdistanê nehate xerc kirin; berevajî vê, dahat ji bo navendên desthilatdariyê yên Enqere û Bexdayê hate veguhastin.
** Ava Kurdistanê bi rêya Projeya Başûrê Rojhilata Anatolyayê (GAP) hate bendavkirin; lê elektrîka ku hate hilberandin ji bo bajarên rojavayê Tirkiyeyê hate şandin û zeviyên çandiniyê yên dîrokî (mîna Heskîfê) di bin avê de man.
* '''Wêrankirina Gundên Kurdan:''' Di salên 1980an de li Başûrê Kurdistanê (operasyonên Enfalê yên Sedam Huseyn) û di salên 1990an de li Bakurê Kurdistanê zêdetirî 4.500 gund hatin şewitandin û valakirin. Ev yek bû sedema têkçûna tevahî ya hilberîna çandinî û ajaldariyê û koçberbûna bi mîlyonan kurdan bo qerebalixiya xizan a bajaran.

=== Ceribandina Nûjen a Başûrê Kurdistanê û Nexweşiya Holendî ===
Piştî damezirandina Herêma Kurdistanê ya Iraqê (1991 û 2003):

* Herêm bû xwediyê aboriyeke serbixwe ya li ser bingeha firotina petrolê bi rêya boriya Ceyhanê.
* Lê belê, herêm rûbirûyî '''Nexweşiya Holendî''' (Dutch Disease) bû: Zêdebûna dahata petrolê bû sedem ku çandinî, pîşesazî û hilberîna xwemalî werin paşguhkirin; piraniya xelkê bûn karmendên dewletê û civak bû civakeke mezaxtinê ya ku hemû hewcedariyên xwe ji derve dikire. Di salên dawî de hewildan hene ku bi rêya pêşxistina çandiniyê (wekî hinardekirina henaran) û geştyariyê aborî were cihêrengkirin.

== Nîqaşên Mezin ên Zanistî di Dîroka Aboriyê de ==

=== Cudabûna Mezin (The Great Divergence) ===
Yek ji mezintirîn nîqaşên dîroka aboriyê ev e: ''Çima heta sedsala 18an asta jiyana li Çînê (Herêma Rûbara Yangtze) û Ewropaya Rojava nêzîkî hev bû, lê piştî sala 1750an tenê Ewropa bi lez pêş ket û bû serdestê aboriya cîhanê?''

* Dîroknas Kenneth Pomeranz dibêje ku du sedemên bingehîn hebûn:

# Kanên komirê yên Brîtanyayê li cihên nêzîkî bajaran bûn û derxistina wan hêsan bû (lê yên Çînê li bakurê dûr bûn).
# Ewropayê bi saya mêtingeriya Amerîkayê erdekî bêdawî yê &quot;erdê xeyalî&quot; (ghost acreage) bi dest xist ku dar, pembû û şekir jê re dabîn dikir.

* Aborîzanên sazûmanî (wekî Acemoglu û North) jî dibêjin ku cudahî ji ber serweriya zagonê, parastina mafê milkiyeta taybet û desthilatdariya parlamentoyê ya li Ewropayê bû.

=== Sazî li Hember Erdnîgariyê ===

* '''Pêşengên Erdnîgariyê (Jared Diamond, Jeffrey Sachs):''' Dibêjin ku cografya, cureyên ajalan ên kedîkirî, nexweşiyên herêmî (malarya) û gihîştina deryayê çarenûsa dewlemendiya gelan diyar kirine.
* '''Pêşengên Sazûmanî (Acemoglu, Robinson):''' Dibêjin heke erdnîgarî girîng ba, dê du beşên bajarê Nogalesê (yek li DYA, yek li Meksîkê ku xwedî heman avhewa ne) xwedî du astên pir ji hev cuda yên dewlemendiyê nebûna. Ya girîng saziyên siyasî û aborî ne.

=== Pêlên Kondratiev û Hilweşîna Afirîner ===

* '''Pêlên Kondratiev:''' Aborîzanê rûs Nikolai Kondratiev dît ku aboriya kapîtalîzmê di çerxên dirêj ên 50-salî de tevdigere. Her pêlek ji aliyê teknolojiyeke nû ve tê ajotin:

# Hêza hilmê û tekstîl (1780–1840)
# Rêyên hesinî û pola (1840–1890)
# Elektrîk û pîşesaziya kîmyayî (1890–1940)
# Otomobîl û petrokîmya (1940–1990)
# Teknolojiya agahdariyê û înternet (1990–îro)

* '''Hilweşîna Afirîner (Creative Destruction):''' Li gorî Joseph Schumpeter, pêşketina aborî di encama mirina pîşesaziyên kevn û jidayikbûna pîşesaziyên nû de pêk tê (mîna ku otomobîlan dawî li hespan anî, an dîjîtalîzasyonê dawî li fîlmên kodakê anî).

== Tabloyên Berawirdkirina Zanistî ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:left;&quot;
|+Berawirdkirina Şêwazên Hilberînê di Serdemên Dîrokî de
|- style=&quot;background-color:#eaecf0;&quot;
!Serdema Dîrokî
!Şêwaza Hilberînê
!Çavkaniya Enerjiyê
!Amûra Danûstandinê
!Saziya Sereke ya Aborî
|-
|'''Serdema Kevnar'''
|Koledarî, aboriya qesran, cotkariya xwerû
|Hêza masûlkeyan, agir
|Danûstandina bi mal, zîv/zêr bi giranî
|Perestgeh, qesr, latîfundiya
|-
|'''Serdema Navîn'''
|Fêodalîzm, pergala manoriyal
|Hêza ajalan, ba, aşên avê
|Zêr û zîvê mohrkirî, hewale, suftece
|Axa mîr, dêr/mizgeft, esnaf (lonca)
|-
|'''Destpêka Serdema Nû'''
|Merkantalîzm, sermayedariya bazirganî
|Ba (keştî), dar, komir
|Zêr û zîvê Amerîkayê, senetên bankê
|Şîrketên pişkî (VOC), borsayên destpêkê
|-
|'''Şoreşa Pîşesaziyê'''
|Kapîtalîzma pîşesazî, keda bi heqdest
|Komir, hêza hilmê, hesin û pola
|Diravê kaxezî yê bi zêr (Gold Standard)
|Fabrîqe, şîrketên hevkariyê, sendîka
|-
|'''Serdema Nûjen (20an)'''
|Kapîtalîzma girseyî (Fordîzm) / Sosyalîzm
|Petrol, gaz, elektrîk, enerjiya atomî
|Dolarê fiat, sîstema Bretton Woods
|Pargîdaniyên pirneteweyî, bankên navendî
|-
|'''Serdema Hevdem (21an)'''
|Aboriya dîjîtal, kapîtalîzma zanistî
|Petrol, gaz, enerjiya nûjenbar (tav, ba)
|Diravê elektronîk, kartên krediyê, krîpto
|Platformên teknolojîk, dane (data), torên AI
|}

== Encam ==
Dîroka aboriyê ne tenê dîroka qazanc û ziyana karsazan e; ew serpêhatiya mezin a hewldana mirovahiyê ye ya ji bo dabînkirina xwarin, stargeh, azadî û rûmeta jiyanê. Ji çandina yekem tovê genim li çiyayên Kurdistanê heta şandina agahiyên dîjîtal di torên gerdûnî de, awayê ku civak debara xwe dikin hertim awayê hizirkirin, bawerî û siyaseta wan diyar kiriye. Fêmkirina rêwîtiya aboriyê ya berê, mifteya herî bihêz e ji bo dîtin û çareserkirina pirsgirêkên me yên îro yên wekî newekheviya dabeşkirina dahatê, qeyranên darayî û guherîna avhewayê.

== Binêre Herwiha ==

* [[Aborî]]
* [[Ferhenga Aboriyê]]
* [[Şoreşa Pîşesaziyê]]
* [[Bazirganî]]
* [[Kapîtalîzm]]
* [[Fêodalîzm]]
* [[Mezopotamya]]
* [[Kurdistan]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

* &lt;ref&gt;{{Cite book |title=Why Nations Fail: The Origins of Power, Prosperity, and Poverty |last1=Acemoglu |first1=Daron |publisher=Crown Business |year=2012 |isbn=978-0307719218 |last2=Robinson |first2=James A.}}&lt;/ref&gt;
* &lt;ref&gt;{{Cite book |title=The British Industrial Revolution in Global Perspective |last=Allen |first=Robert C. |publisher=Cambridge University Press |year=2009 |isbn=978-0521687850}}&lt;/ref&gt;
* &lt;ref&gt;{{Cite book |title=Global Economic History: A Very Short Introduction |last=Allen |first=Robert C. |publisher=Oxford University Press |year=2011 |isbn=978-0199596652}}&lt;/ref&gt;
* &lt;ref&gt;{{Cite book |title=Civilization and Capitalism, 15th-18th Century: The Perspective of the World |last=Braudel |first=Fernand |publisher=Harper &amp; Row |year=1984 |isbn=978-0060153144}}&lt;/ref&gt;
* &lt;ref&gt;{{Cite book |title=Guns, Germs, and Steel: The Fates of Human Societies |last=Diamond |first=Jared |publisher=W.W. Norton &amp; Company |year=1997 |isbn=978-0393038910}}&lt;/ref&gt;
* &lt;ref&gt;{{Cite book |title=Debt: The First 5,000 Years |last=Graeber |first=David |publisher=Melville House |year=2011 |isbn=978-1933633862}}&lt;/ref&gt;
* &lt;ref&gt;{{Cite book |title=Contours of the World Economy 1–2030 AD: Essays in Macro-Economic History |last=Maddison |first=Angus |publisher=Oxford University Press |year=2007 |isbn=978-0199227211}}&lt;/ref&gt;
* &lt;ref&gt;{{Cite book |title=A Modern History of the Kurds |last=McDowall |first=David |publisher=I.B. Tauris |year=2004 |isbn=978-1850434160}}&lt;/ref&gt;
* &lt;ref&gt;{{Cite book |title=Institutions, Institutional Change and Economic Performance |last=North |first=Douglass C. |publisher=Cambridge University Press |year=1990 |isbn=978-0521397346}}&lt;/ref&gt;
* &lt;ref&gt;{{Cite book |title=Capital in the Twenty-First Century |last=Piketty |first=Thomas |publisher=Harvard University Press |year=2014 |isbn=978-0674430006}}&lt;/ref&gt;
* &lt;ref&gt;{{Cite book |title=The Great Transformation: The Political and Economic Origins of Our Time |last=Polanyi |first=Karl |publisher=Farrar &amp; Rinehart |year=1944 |isbn=978-0807056431}}&lt;/ref&gt;
* &lt;ref&gt;{{Cite book |title=The Great Divergence: China, Europe, and the Making of the Modern World Economy |last=Pomeranz |first=Kenneth |publisher=Princeton University Press |year=2000 |isbn=978-0691090108}}&lt;/ref&gt;
* &lt;ref&gt;{{Cite book |title=Stone Age Economics |last=Sahlins |first=Marshall |publisher=Aldine-Atherton |year=1972 |isbn=978-0202010991}}&lt;/ref&gt;</text>
      <sha1>s9eugbkwh1u76h2kcz9a2nhjrtykjft</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2093109</id>
      <parentid>2093108</parentid>
      <timestamp>2026-09-07T18:05:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RezanTovjin</username>
        <id>60</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2093109</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="36006" sha1="72qh99ktrwdvhb5zsgjx3xfjruclwwf" xml:space="preserve">'''Dîroka aboriyê''', şaxekî navdîsîplînî yê zanistên civakî ye ku lêkolînê li ser pêvajoyên maddî, rêxistinî, teknolojîk û sazûmanî yên jiyana mirovahiyê ji destpêka dîrokê heta serdema me ya îro dike. Ev dîrok rave dike ka civak, netewe û şaristanî di dirêjahiya hezarsalan de çawa mal û xizmet hilberandine, dabeş kirine, guhertine û mezaxtine. Dîroka aboriyê ne tenê çîroka dirav û bazirganiyê ye; ew di heman demê de dîroka man û mayina mirovahiyê, têkoşîna li hemberî kêmasiya çavkaniyan, têkiliyên desthilatdarî û çînan, û pêşketina şaristaniya madî ye.

Ciyawaziyeke bingehîn di navbera '''dîroka aboriyê''' û '''dîroka ramana aborî''' de heye: Dîroka ramana aborî behsa felsefe, teorî û nêrînên bîrdozî yên aborîzanan (mîna [[Adam Smith]], [[Karl Marx]] an [[John Maynard Keynes]]) dike; lê belê dîroka aboriyê berê xwe dide bûyerên rastîn ên maddî, qebareya hilberînê, krîzên debarê, sîstemên xwedîtiyê, guherînên demografîk û pêşveçûna amûrên kedê.

== Çarçoveya Zanistî û Metodolojî ==
Di lêkolînên nûjen ên dîroka aboriyê de çend rêbaz û bîrdozên sereke tên bikaranîn:

* '''Klîometrîk (Cliometrics):''' Bikaranîna teoriyên aborî, modelên matematîkî û rêbazên statîstîkî yên ekonometrîk ji bo analîzkirina daneyên dîrokî (wekî tomarên bacê, mûçeyên dîrokî û bihayên genim). Ev rêbaz di nîveka sedsala 20an de ji aliyê aborîzanên wekî Robert Fogel û Douglass North ve hate pêşxistin.
* '''Aboriya Sazûmanî ya Nû (New Institutional Economics):''' Ev nêrîn dide xuyakirin ku pêşketin an paşketina aborî ya welatan girêdayî &quot;saziyên&quot; wan e (mafê milkiyetê, serweriya zagonê, pêbaweriya peymanan û pergala dadê). Wekî ku Daron Acemoglu û James Robinson diyar dikin, saziyên ku tevlîbûna xelkê misoger dikin (inclusive institutions) dibin sedema dewlemendiyê, lê saziyên mêtinger (extractive institutions) dibin sedema xizanî û têkçûnê.
* '''Ekolên Dîrokî û Demdirêjî (Longue Durée):''' Li gorî dîroknasê navdar Fernand Braudel û Ekola Annales, tevgerên aborî ne tenê bi qeyranên rojane, lê belê bi şert û mercên erdnîgarî, avhewa, derya û guherînên hezar-salî yên civakî ve girêdayî ne.
* '''Materyalîzma Dîrokî:''' Nêrîna felsefî ya ku destnîşan dike bingeha her pêşketineke civakî û siyasî ji şêwaza hilberîna maddî (hêzên hilberînê û têkiliyên hilberînê) pêk tê.

== Serdema Beriya Dîrokê û Şoreşa Neolîtîk ==

=== Civakên Nêçîrvan-Berhevkar ===
Zêdetirî ji sedî 90ê temenê mirovahiyê di serdema nêçîrvanî û berhevkariyê de derbas bûye. Di vê serdemê de:

* Mirov di nava komên piçûk ên gerok (20 heta 50 kesî) de dijiyan.
* Aborî li ser esasê &quot;aboriya diyarî&quot; (gift economy) û hevkariya komî hatibû avakirin; tiştê ku dihate nêçîrkirin an komkirin bi hev re dihate xwarin.
* Ji ber nebûna amûrên parastin û depokirinê, ti &quot;zêdeberhem&quot; (surplus) çênedibû û xwedîtiya takekesî ya li ser axê tune bû.
* Li gorî antropolog Marshall Sahlins, ev civak wekî &quot;civakên bextewar ên resen&quot; (original affluent society) dihatin dîtin, ji ber ku daxwazên wan kêm bûn û wan tenê çend saetan di rojê de ji bo debara xwe kar dikir.

=== Şoreşa Neolîtîk li Kevana Berdar (10.000 B.Z.) ===
Nêzîkî 10 hezar sal berî zayînê, bi dawîbûna Serdema Qeşayê re, li herêma [[Kevana Berdar]] (ku erdnîgariya [[Kurdistan]] û [[Mezopotamya|Mezopotamyayê]] digire nav xwe), mezintirîn şoreşa aborî ya mirovahiyê rû da:

* '''Kedîkirina Giya û Heywanan:''' Cara yekem genim, ceh, nîsk û polik hatin çandin; pez, bizin, ga û beraz hatin kedîkirin. Cihên wekî [[Çayönü]] (Amed), [[Girê Mirazan]] (Riha) û [[Şaneder]] mînakên herî kevn ên vê guherînê ne.
* '''Aboriya Niştecîhbûnê:''' Mirovan gundên mayinde ava kirin û dev ji koçeriyê berdan.
* '''Derketina Zêdeberhemê (Surplus):''' Ji ber ku hilberîna xwarinê ji ya ku ji bo zikê cotkaran pêwîst bû zêdetir bû, debara mirovên ku rasterast xwarin bi dest nexistin (hosta, cerpêj, leşker, kahîn) pêk hat.
* '''Dabeşbûna Kedê û Xwedîtiyê:''' Ji bo parastin û dabeşkirina genimê embaran, pêdivî bi zagon, rêxistin û xwedîtiyê çêbû. Ev bû sedema damezirandina çînên civakî, newekheviya aborî û destpêka dewletê.

== Şaristaniyên Kevnar û Aboriya Serdema Klasîk ==

=== Aboriya Perestgeh û Qesran li Mezopotamyayê ===
Şaristaniyên yekem ên li nêzîkî çemên [[Dîcle]] û [[Firat|Firatê]] (Sumer, Akkad, Babîl û Asûr) bûn xwediyê sîstemên kûr ên rêveberiya aborî:

* '''Aboriya Dabeşkirinê ya Navendî:''' Perestgeh (zîgûrat) û qesr bûn navenda komkirina berheman. Gundiyan genim didan perestgehê û karmendên perestgehê jî xwarin, amûr û cilûberg li karkeran dabeş dikirin.
* '''Zayîna Xisab û Nivîsê:''' Nivîsa bizmarî (cuneiform) di destpêkê de ne ji bo wêjeyê, lê belê ji bo tomarkirina deynan, hejmartina sewalan û stendina bacê hate dahênandin. Lewheyên heriyê bûn pirtûkên hesabgiriya yekem di dîrokê de.
* '''Qanûnên Hemûrabî (1750 B.Z.):''' Yekem car zagona li ser heqdestê karkeran, rêjeya herî bilind a faîzê (ji bo genim ji sedî 33, ji bo zîv ji sedî 20), şirîkatiya bazirganiyê (tappûtum) û berpirsiyariya milk di vê destûra kevnar de hatin tomarkirin.
* '''Diravê Destpêkê:''' Berî derketina pereyê hesinekî yê mohrkirî, şeqil (shekel) ku giraniya wê 8.33 gram zîv bû û pîvana kîloya genim di danûstandinan de dihatin bikaranîn.

=== Yewnana Kevnar: Bazirganiya Deryayî û Koledarî ===

* '''Aboriya Polîsê (Bajar-Dewlet):''' Ji ber erdnîgariya çiyayî ya Yewnanistanê, zeviyên wan kêm bûn; ji ber vê yekê berê xwe dan deryayê. Wan zeytûn, rûn û şerab çêdikirin û difrotin derve, li hemberî wê jî genim ji Deryaya Reş û Misirê distandin.
* '''Diravê Zîv ê Atînayê:''' Kanên zîv ên Laurionê bûn sedema serdestiya diravê atînayî (&quot;Owl drachma&quot;) li seranserê Deryaya Navîn.
* '''Koledarî Wekî Bingeha Hilberînê:''' Li bajarên wekî Atîna û Spartayê, beşeke herî mezin a karên fîzîkî, karkirina madenan û xizmeta malan ji aliyê koleyan ve dihate meşandin.

=== Împeratoriya Romayê: Pax Romana, Latîfundiya û Krîza Diravî ===
[[Împeratoriya Romayê]] di lûtkeya hêza xwe de aboriyeke mezin a navneteweyî ava kir:

* '''Bazarê Hevbeş ê Deryaya Navîn:''' Bi saya parastina deryayî û tora rêyên bejayî, bazirganî bê astengî ji Brîtanyayê heta Misir û Mezopotamyayê hate meşandin.
* '''Latîfundiya:''' Zeviyên mezin ên çandiniyê yên ku ji aliyê sermayedaran ve dihatin birêvebirin û bi hezaran kole tê de dixebitîn. Ev zevî bûn sedema têkçûna cotkarên piçûk ên azad.
* '''Xerabûna Dirav û Enflasyon:''' Di sedsala sêyem a piştî zayînê de, împeratorên Romayê ji ber kêmbûna zêr û xercên mezin ên leşkerî, rêjeya zîvê di nav pereyê ''denarius'' de daxistin (ji sedî 90 daxistin binî ji sedî 5an). Ev bû sedema hîperenflasyoneke mezin, têkçûna bazara bajaran û derketina biryarnameya bihayan a Diocletian (301 P.Z.). Xelk reviyan gundan û li bin destê axayan bûne nîv-kole (colonus), ku ev qonax bû bingeha pergala fêodal a Serdema Navîn.

=== Tora Rêya Hevrîşimê ya Kevnar ===
Ji sedsala 2an a berî zayînê vir de, [[Rêya Hevrîşimê]] bazara Çînê (Xanedana Han), Îranê (Part û Sasanî), Mezopotamya û Romayê bi hev ve girêda. Kelûpelên buhabaha yên mîna hevrîşim, biharat, mircan, hesin û cam li ser pişta hêştiran bi hezaran kîlometre dihatin veguhestin.

== Serdema Navîn û Guherînên Binyadî ==

=== Fêodalîzm û Pergala Manoriyal li Ewropayê ===
Piştî hilweşîna Împeratoriya Romayê ya Rojava, aboriya bajarî têk çû û sîstema fêodalîzmê serwer bû:

* '''Pergala Manoriyal:''' Zeviyên mezin ên mîran (manor) girtî bûn û ji bo xwe hilberîn dikirin. Gundiyên bindest (serf) girêdayî axê bûn; wan nedikarî axa xwe biterikînin û neçar bûn beşa herî mezin a berhemê wek bac û keda bêheqdest (angarya) bidin mîrê xwe.
* '''Pêşketinên Teknolojîk:''' Di sedsala 10an de bikaranîna gêsinê giran ê bi hesin, sîstema nûjen a çandiniya sê-beşî (three-field rotation), nalên hespan û aşên avê û bayê hilberîna çandiniyê zêde kir û bû sedema zêdebûna nifûsê.

=== Serdema Zêrîn a Îslamê û Pêşketina Bazirganiya Navneteweyî ===
Di navbera sedsalên 8 û 13an de, cîhana îslamî bû navenda herî pêşketî ya bazirganiya gerdûnî:

* '''Yekîtiya Diravî:''' Dînarê zêr û dirhemê zîv ji Endulusê heta Hindistanê wekî pereyê pêbawer ê bazirganiyê hatin qebûlkirin.
* '''Amûrên Nûjen ên Darayî:'''
** '''Suftece (Suftaja):''' Yekem çeka bazirganiyê ya kaxezî bû. Bazirganekî dikaribû diravê xwe li Bexdayê razîne û li Fasê an Çînê bi rêya sufteceyê pereyê xwe bistîne, bêyî ku zêrên xwe di rêyan de ji ber çeteyan bixe xetereyê.
** '''Hawala:''' Sîstema veguhastina diravî ya li ser bingeha pêbaweriyê.
** '''Mudaraba:''' Şirîkatiya karsazî ya bi berpirsiyariya bisînor ku piştre bû bingeha şîrketên bazirganî yên Ewropayê.
* Bajarên mezin ên mîna Bexda, Qahîre, Şam û Heleb bûn navendên hilberîna pîşesaziya destan, kaxez, şûşe û tekstîlê.

=== Mirina Reş (1347–1351) û Hilweşîna Fêodalîzmê ===
webaya mezin a ku wekî [[Mirina Reş]] tê binavkirin, nêzîkî sêyeka nifûsa Ewropa û Rojhilata Navîn tune kir. Ev karesat ji aliyê aborî ve bû sedema encamên şoreşgerî:

* '''Kêmbûna Hêza Kar:''' Ji ber ku hejmara karkeran kêm bû, cotkar û hostayan daxwaza heqdestên pir bilindtir kirin.
* '''Hilweşîna Bendetiya Serfan:''' Axayan neçar man ku şertên karkeran qebûl bikin û dev ji zordariya fêodal berdin. Li Ewropaya Rojava, serf bûn cotkarên azad ên bi heqdest; ev yek bû pêngaveke mezin ber bi derketina aboriya bazarê ve.

=== Komarên Bazirganî yên Îtalyayê û Damezirandina Bankageriyê ===
Di sedsalên 14 û 15an de bajarên Îtalyayê yên wekî [[Venedîk]], [[Cenowa]] û [[Floransa]] bûn mifteya bazirganiya Ewropayê:

* '''Pergala Cot-Tomarkirinê (Double-entry bookkeeping):''' Ji aliyê Luca Pacioli ve di sala 1494an de hate sîstemekirin. Vê rêbazê xisaba qazanc, zirar û deynan bi rengekî zanistî nîşan da.
* '''Malbatên Bankageriyê:''' Malbatên mîna Medici li Floransayê şaxên bankan li seranserê Ewropayê vekirin, deyn dan padîşahan û amûrên krediyê berfireh kirin.

== Serdema Nû û Şoreşa Bazirganiyê (1500–1750) ==

=== Serdema Keşfan û Pevguhertina Kolombiyayî ===
Gava di sala 1492an de Ewropiyan parzemîna Amerîkayê keşf kirin û rêya deryayî ya ber bi Hindistanê ve dîtin, navenda aboriya cîhanê ji Deryaya Navîn derbasî Okyanûsa Atlantîkê bû:

* '''Pevguhertina Kolombiyayî (Columbian Exchange):''' Berhemên çandiniyê yên wekî kartol, lazût (garis), firingî, tûtin û kakao ji Amerîkayê derbasî Ewropa, Asya û Afrîkayê bûn. Bi taybetî kartol û lazût bûn sedema zêdebûneke mezin a nifûsê li seranserê cîhanê.
* '''Lehiya Zêr û Zîv û &quot;Şoreşa Bihayan&quot;:''' Spanyayê bi mîlyonan kîlo zîv ji kanên Potosí (Bolîvya) û Meksîkê anî Ewropayê. Ji ber ku qebareya zîv ji qebareya hilberînê zûtir zêde bû, di sedsala 16an de buhayên kelûpelan li Ewropayê 4 heta 6 qatan zêde bûn (Şoreşa Bihayan).

=== Merkantalîzm û Zayîna Pargîdaniyên Pişkî ===
Di vê serdemê de bîrdoziya serdest a aboriyê '''Merkantalîzm''' bû. Dewletan bawer dikir ku dewlemendiya wan bi qebareya zêr û zîvê di xezîneyê de tê pîvandin; ji ber vê diviyabû hinardekirin (îxracat) zêde be û hawirdekirin (îthalat) bi bacên giran were sînordarkirin.

* '''Şîrketa Hindistana Rojhilat a Holendî (VOC - 1602):''' Wekî yekem şirketa pişkî ya cîhanê hate damezirandin. Ji bo kêmkirina rîska keştiyên bazirganiyê, sermayeya şirketê li ser hezaran kesan bi awayê hîsse (pişk) hate dabeşkirin.
* '''Borsaya Amsterdamê (1602):''' Yekem bazara fermî ya cîhanê ya ji bo kirîn û firotina pişkên pargîdaniyan hate vekirin. Di sala 1609an de Banka Amsterdamê (Wisselbank) hate damezirandin ku pergala diravê kaxezî yê pêbawer da destpêkirin.

=== Bazirganiya Sêgoşe ya Koleyan li Okyanûsa Atlantîkê ===
Yek ji reştirîn beşên dîroka aboriyê, danûstandina bazirganiya sêgoşe bû:

# Keştiyên ewropî çek, tekstîl û vexwarin dibirin Afrîkayê.
# Ji wir bi mîlyonan koleyên afrîkayî bi darê zorê li keştiyan dihatin siwarkirin û dibirin parzemîna Amerîkayê.
# Keda van koleyan li zeviyên mezin ên pembû, şekir û tûtinê (plantations) dihate bikaranîn û ev berhem jî dihatin şandin bo kargehên Ewropayê. Ev sermayeya mezin bû bingeha sereke ya aborî ji bo fînansekirina Şoreşa Pîşesaziyê.

== Şoreşa Pîşesaziyê û Serdestiya Kapîtalîzmê (1750–1914) ==

=== Şoreşa Yekemîn a Pîşesaziyê (1760–1840, Brîtanya) ===
Şoreşa Pîşesaziyê mezintirîn guherîna aborî ya mirovahiyê bû ji dema Şoreşa Neolîtîk vir de. Ev şoreş li [[Brîtanya|Brîtanyayê]] ji ber çend sedeman dest pê kir: Hebûna kanên dewlemend ên komir û hesin, mafên milkiyeta taybet ên parastî, sermayeya mezin a ji mêtingeriyê hatî, û mûçeyên bilind ên karkeran ku karsaz han didan makîneyan bikar bînin.

* '''Mekanîzasyona Tekstîlê:''' Makîneyên wekî ''Spinning Jenny'' ya James Hargreaves û dezgeha ristinê ya Richard Arkwright hilberîna pembû bi sedan caran lezgîn kirin.
* '''Hêza Hilmê ya James Watt (1769):''' Veguherandina enerjiya komirê bo hêza mekanîkî. Êdî pêdiviya kargehan bi rûbar û aşên avê nema; fabrîqe li bajaran hatin avakirin.
* '''Rêyên Hesinî û Trên:''' Trêna hilmê ya George Stephenson (1825) û keştiyên hilmê lêçûna veguhastinê bi rengekî kêmwêne daxistin û bazareke yekgirtî ya neteweyî û cîhanî pêk anîn.

=== Şoreşa Civakî û Keda Karkeran ===

* '''Bajarvanî:''' Bi mîlyonan gundiyên ku ji ber zagonên dorpêçkirina zeviyan (enclosure acts) bê erd mabûn, koçî bajarên pîşesaziyê yên mîna Manchester, Leeds û Birminghamê kirin.
* '''Proletarya û Şertên Giran:''' Karkeran di rojê de 14 heta 16 saetan di şertên pir xirab de dixebitîn; jin û zarok bi mûçeyên pir kêm dihatin xebitandin.
* '''Têkoşîna Çînî û Sendîka:''' Ji bo parastina mafên kedkaran, tevgerên wekî Luddîzm (şikandina makîneyan), Çartîzm û di dawiyê de sendîkayên karkeran derketin holê. Ev rewş bû bingeha rexneya aboriya siyasî ya [[Karl Marx]] û derketina teoriya sosyalîzmê.

=== Şoreşa Duyemîn a Pîşesaziyê (1870–1914) ===
Di nîveka duyem a sedsala 19an de navenda teknolojiyê derbasî [[Elmanya]] û [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] bû:

* '''Pola û Elektrîk:''' Rêbaza Bessemer lêçûna hilberîna polayê kêm kir; santralên elektrîkê yên Thomas Edison û tora elektrîkê ya Nikola Tesla şeva kargehan kirin roj.
* '''Pîşesaziya Kîmyayî û Petrolê:''' Zibilên çêkirî, reng, derman (Aspirin) û bikaranîna petrolê wekî sotemeniya nû ya serdemê.
* '''Motora Şewata Navxweyî û Hilberîna Komî:''' Çêkirina otomobîlan ji aliyê Karl Benz û derketina pergala hilberîna komî li ser xeta herikbar (Fordîzm) ji aliyê Henry Ford ve.
* '''Kapîtalîzma Monopolan:''' Zayîna pargîdaniyên mezin ên pişkî, kartel û baweriyan (trust) ên wekî Standard Oil a Rockefeller û US Steel a J.P. Morgan.

=== Standarda Zêrîn a Klasîk û Pêla Yekemîn a Gerdûnîbûnê (1870–1914) ===
Di navbera salên 1870 û 1914an de cîhan bû şahidê yekem pêla mezin a gerdûnîbûnê:

* '''Standarda Zêrîn:''' Pereyên kaxezî yên hemû welatên mezin bi nirxekî diyar bi zêr ve hatibûn girêdan. Vê yekê aramiya herî mezin di bazirganiya navneteweyî de peyda kir.
* '''Livîna Sermaye û Mirovan:''' Zêdetirî 50 mîlyon mirov ji Ewropayê koçî parzemîna Amerîkayê bûn. Sermayeya brîtanî rêyên hesinî yên li Amerîka, Hindistan û Arjantînê fînanse kir. Tora telegrafê ya di bin deryayê de agahiyên bihayên bazaran di çend çirkeyan de digihand seranserê cîhanê.

== Qeyranên Mezin, Şer û Têkoşîna Pergalan (1914–1945) ==

=== Bandora Aborî ya Şerê Cîhanî yê Yekem û Hîperenflasyon ===

* Şerê sala 1914an dawî li serdema yekem a gerdûnîbûnê anî. Welatan dev ji Standarda Zêrîn berdan û ji bo debara çekan dest bi çapkirina bêhesab a pereyê kaxezî kirin.
* Peymana Versayê ya 1919an bacên giran ên tezmînatê li ser Elmanyayê ferz kir. Ji ber vê yekê, di sala 1923an de li [[Komara Weimarê]] ya Elmanyayê hîperenflasyoneke kêmwêne rû da; nirxa markê elmanî bi mîlyonan caran daket û xelkê ji bo kirîna nanekî firingiyên tije pere dibirin firoşgehan.

=== Qeyrana Mezin a 1929an (The Great Depression) ===
Di 29ê cotmeha 1929an de (Pêncşema Reş), Borsaya New Yorkê (Wall Street) hilweşiya. Ev hilweşîn veguherî kûrtirîn krîza aborî ya dîroka cîhanê:

* '''Sedem:''' Berhevkirina deynên mezin ji aliyê welatiyan ve ji bo qumarê borsayê, zêdehilberîna di çandiniyê de û kêmbûna hêza kirînê ya xelkê.
* '''Têkçûna Bankan:''' Bi hezaran bank li DYA û Ewropayê îflas kirin; pereyên xelkê yên di bankan de winda bûn.
* '''Bêkariya Mezin:''' Rêjeya bêkariyê li Amerîkayê gihîşt ji sedî 25an û li Elmanyayê ji sedî 30an derbas kir.
* '''Hilweşîna Bazirganiyê:''' Amerîkayê zagona gumrikê ya Smoot-Hawley (1930) derxist; welatên din jî bi heman awayî bac danîn ser kelûpelên biyanî û bazirganiya navneteweyî bi rêjeya ji sedî 65 hilweşiya.

=== Modelên Hevrik ên Serdemê ===
Ji bo derketina ji krîza kapîtalîzmê sê modelên cuda derketin pêşbirka dîrokî:

# '''Aboriya Planbûyî ya Sovyetê:''' Li [[Yekîtiya Sovyetê]], rêbaza kolxozan (kolektîfkirina çandiniyê) û planên pênc-salî yên pîşesaziya giran hatin meşandin. Tevî ku bû sedema mirina bi mîlyonan gundiyan ji birçîbûnê (mîna karesata Holodomorê), Sovyetê pîşesaziyeke giran a bilez ava kir û ji krîza 1929an bêpar ma.
# '''Aboriya Şer a Faşîzm û Nazîzmê:''' Li Elmanya û Îtalyayê, dewletê destwerdaneke tund li bazarê kir, sendîka qedexe kirin, hilberîna çekan zêde kir û bi rêya dagirkirina erdên cîranan (Lebensraum) hewl da debara aboriya xwe bike.
# '''Peymana Nû (New Deal) ya DYA:''' Serok Franklin D. Roosevelt bi piştgiriya teoriyên [[John Maynard Keynes]] rêbazek nû pejirand: Dewletê bi milyonan dolar xerc kir ji bo çêkirina rê, bendav û binesaziyê da ku kar ji bo bêkaran peyda bibe; bîmeya bankan (FDIC) û ewlehiya civakî ya teqawidbûnê (Social Security) ava kir.

== Serdema Zêrîn a Piştî Şer û Sîstema Bretton Woods (1945–1973) ==

=== Sîstema Bretton Woods (1944) ===
Berî ku Şerê Cîhanî yê Duyem bi dawî bibe, nûnerên 44 welatan li Bretton Woods (DYA) civiyan da ku rê li ber krîzên nû yên aborî bigirin:

* '''Saziyên Gerdûnî:''' [[Fona Diravî ya Navneteweyî]] (IMF) ji bo aramiya pereyan û [[Banka Cîhanî]] (World Bank) ji bo ji nû ve avakirina welatên wêranbûyî hatin damezirandin. Peymana Giştî ya li ser Gumrik û Bazirganiyê (GATT) jî ji bo rakirina astengiyên bazirganiyê hate pejirandin.
* '''Serdestiya Dolarê Amerîkî:''' Dolarê amerîkî wekî pereyê sereke yê cîhanê hate qebûlkirin û bi rêjeya 35 dolar = 1 onsyek zêr bi zêr ve hate girêdan. Pereyên welatên din jî bi rêjeyeke diyarkirî bi dolar ve hatin girêdan.

=== Plana Marshall û &quot;Sî Salên Zêrîn&quot; (Les Trente Glorieuses) ===

* '''Plana Marshall (1948):''' Amerîkayê zêdetirî 13 mîlyar dolar alîkarî da welatên Ewropaya Rojava da ku binesaziya xwe ava bikin û rê li ber belavbûna komunîzmê bigirin. Japonya û Almanya di bin navê &quot;mûcîzeya aborî&quot; de bûn du hêzên herî mezin ên pîşesaziyê.
* '''Dewleta Refahê ya Keynesî:''' Di navbera salên 1945 û 1973an de, cîhana rojava pêşketineke aborî ya kêmwêne dît. Rêjeya mezinbûna salane li dora ji sedî 4 heta 5 bû, bêkarî gelek kêm bû, mûçe bilind bûn û dewletê xizmetên bêpere yên perwerde, tenduristî û teqawidbûnê dabîn kirin.

=== De-kolonîzasyon û Aboriya Cîhana Sêyemîn ===
Bi dehan welatên Asya û Afrîkayê ji bin desthilatdariya emperyalîzmê rizgar bûn. Van dewletên nû serbixwe bûyî, ji bo ku pîşesaziya xwe ya navxweyî ava bikin, stratejiya &quot;Pîşesazîkirina li Cihê Hawirdekirinê&quot; (Import Substitution Industrialization - ISI) meşandin û bacên giran li ser kelûpelên biyanî danîn.

== Serdema Neolîberalîzmê, Krîzên Darayî û Gerdûnîbûna Hîper (1973–Îro) ==

=== Şoka Nixon û Krîza Petrolê ya 1973an ===

* '''Hilweşîna Bretton Woods:''' Di tebaxa 1971an de serokê DYA Richard Nixon ragihand ku Amerîka êdî dolaran nade hemberî zêr (Şoka Nixon). Bi vê biryarê serdema diravê fiat (diravê kaxezî yê bêpiştgiriya zêr) dest pê kir.
* '''Krîzên Petrolê (1973 û 1979):''' Welatên ereb ên endamê OPECê ji ber piştgiriya Amerîkayê ya ji bo Îsraêlê di Şerê Yom Kîppûrê de, ambargoya petrolê danîn. Buhayê bermîla petrolê di çend mehan de çar qat zêde bû.
* '''Staqflasyon:''' Di aboriyê de diyardeyeke nû derket: Aborî mezin nedibû (stagnation), lê di heman demê de enflasyon û bêkarî jî pir bilind bûn. Vê rewşê baweriya bi teoriya Keynesî lawaz kir.

=== Şoreşa Neolîberal (1980î) ===
Bi hatina Margaret Thatcher li Brîtanyayê (1979) û Ronald Reagan li Amerîkayê (1981), serdemeke nû ya aboriyê dest pê kir ku ji ramanên [[Milton Friedman]] û Friedrich Hayek îlhama xwe digirt:

* '''Taybetmendîkirin (Privatization):''' Şîrketên dewletê yên tren, elektrîk, gaz û ragihandinê ji sektora taybet re hatin firotin.
* '''Kêmkirina Destwerdana Dewletê:''' Bacên li ser sermayeyê hatin daxistin, zagonên li ser bazara darayî hatin rakirin û hêza sendîkayên karkeran hate şikandin.
* '''Lihevkirina Washingtonê (Washington Consensus):''' IMF û Banka Cîhanî ji bo welatên deyndar ên Amerîkaya Latîn û Afrîkayê polîtîkayên tund ên teserûfê, kêmkirina lêçûnên giştî û vekirina bazaran ferz kirin.

=== Hilweşîna Sovyetê û Derketina Hêza Çînê ===

* '''Terapiya Şokê li Rûsyayê (1991):''' Piştî hilweşîna Yekîtiya Sovyetê, derbasbûna bilez a ber bi kapîtalîzmê ve bû sedema talankirina dewlemendiya giştî ji aliyê olîgarşan ve, hilweşîna mûçeyan û zêdebûna xizaniyê.
* '''Vejîna Aborî ya Çînê:''' Deng Xiaoping di sala 1978an de bi dirûşma &quot;Sosyalîzma bi taybetmendiyên çînî&quot; dest bi reformên bazarê kir. Çînê qadên aborî yên taybet ava kirin, veberhênana biyanî kişand nav welêt û di sala 2001an de bû endamê Rêxistina Bazirganiya Cîhanî (WTO). Di nava 40 salan de zêdetirî 800 mîlyon kes ji bin xeta xizaniyê rizgar bûn û Çîn bû &quot;kargeha cîhanê&quot;.

=== Qeyrana Darayî ya Gerdûnî ya 2008an ===
Qeyrana herî mezin a piştî sala 1929an di payîza 2008an de rû da:

* '''Sedem:''' Dayîna bêserûber a krediyên xaniyan ên bêbextewar (subprime mortgages) li Amerîkayê û pakêtkirina van deynên bitalûke di nava kaxezên darayî yên aloz de (CDO).
* '''Têkçûna Lehman Brothers:''' Banka navdar a veberhênanê di îlona 2008an de îflas kir. Pêbaweriya di navbera bankan de nema û tora darayî ya cîhanê cemidî.
* '''Destwerdana Bankên Navendî:''' Bankên navendî yên cîhanê faîzên xwe daxistin sifirê û bi rêya bernameyên mezin ên &quot;Sivikkirina Hevsengiyê&quot; (Quantitative Easing - QE) bi trîlyonan dolar pere çap kirin da ku şîrket û bankan ji îflasê rizgar bikin.

=== Aboriya Dîjîtal û Pêşeroja Xebatê ===
Di serdema me ya îro de:

* Pargîdaniyên herî dewlemend êdî ne kargehên pîşesaziyê ne, belkî dêwên teknolojiyê ne (Apple, Microsoft, Alphabet, Amazon, Meta, NVIDIA).
* Dane (data) bûye &quot;petrola nû&quot; ya cîhanê.
* Pêşketina Zekaya Çêkirî (AI) û otomasyonê şêwaza xebata mirovan diguherîne û nîqaşên li ser dahata bingehîn a gerdûnî derdixe rojevê.
* Diravên krîpto yên wekî Bîtkoyîn hewl didin serweriya bankên navendî bixin bin pirsê.

== Nêrînek Taybet: Dîroka Aborî ya Kurdistanê û Mezopotamyayê ==

=== Bingeha Şaristaniya Çandiniyê li ser Axa Kurdistanê ===
Erdnîgariya Kurdistanê ne tenê şahidê dîrokê ye, belkî yek ji navendên sereke yên afirandina aboriya mirovahiyê ye:

* '''Serdema Neolîtîk:''' Li Deşta Amedê ([[Çayönü]]), nêzîkî 9000 sal B.Z. cara yekem genimê kûvî hate kedîkirin û mirovan dest bi karkirina sifirê ya sar kir. Li [[Girê Mirazan]] (Göbekli Tepe) di heman heyamê de yekem perestgehên mezin ên dîrokê hatin avakirin ku nîşan dide aboriyeke birêxistinkirî ya berhevkirina xwarinê hebûye.
* '''Bazirganiya Obsîdiyenê:''' Berî derketina hesin û zêr, kevirê volkanîk ê reş (obsîdiyen) ku ji bo çêkirina kêran dihate bikaranîn, ji çiyayên Çewlîg û Wanê ber bi deştên Mezopotamya û Deryaya Navîn ve dihate hinardekirin.

=== Mîrgehên Kurdî û Rêyên Karwanên Bazirganiyê ===
Di Serdema Navîn û destpêka Serdema Nû de:

* Mîrgehên kurdan ên wekî Mervanî, Eyûbî, Şedadî, Botan, Bedlîs, Soran, Baban û Erdelanê kontrola rêyên sereke yên karwanên bazirganiyê yên di navbera Îran, Anatolya û Helebê de dikirin.
* Bajarê [[Amed|Amedê]] navendeke mezin a hevrîşim, çêkirina çekan û pîşesaziya sifirê bû. Bajarê [[Bedlîs|Bedlîsê]] wekî deriyê gumrikê yê herêmê dihate dîtin û [[Cizîr]] jî bendera sereke ya danûstandina bi kelekên ser çemê Dîcleyê ber bi Mûsil û Bexdayê ve bû.
* '''Hevsengiya Zozan û Deştan:''' Aboriya Kurdistanê li ser hevkariya du hêmanan ava bûbû: Koçerên ku li zozanan xwedîkerên pez û berhemên şîr bûn, û cotkarên deştên germiyanê yên ku genim û garis çêdikirin. Her sal bi deh hezaran pezên kurdî ji bo dabînkirina goşt ber bi bazarên Heleb, Şam û Stenbolê ve dihatin meşandin.

=== Serdema Osmaniyan: Sîstema Tîmarê û Zagonên Erdê yên 1858an ===

* Di serdema Osmaniyan de, mîrên kurd li gorî peymanên taybet serxwebûna xwe ya navxweyî diparastin û sîstema tîmar û îqtayê (dayîna axê li hemberî şervanan) dimeşandin.
* '''Zagonên Erdê yên 1858an (Arazi Kanunnamesi):''' Osmaniyan xwestin axê tomar bikin da ku bacê rasterast berhev bikin. Lê belê gundiyên xizan ji tirsa leşkerî û bacê navên xwe qeyd nekirin; berevajî vê, serokêşîr û axayan hemû zeviyên hevpar li ser navê xwe qeyd kirin. Ev bû sedema derketina pergala nû ya axatiyê û feodalîzmê li Kurdistanê ku cotkarên azad kirin kedkarên bindest ên axayan (nîvkar).

=== Parçebûna Siyasî ya Sedsala 20an û Mêtingeriya Aborî ===

* '''Peymana Lozanê (1923):''' Parçebûna Kurdistanê di navbera çar dewletan de (Tirkiye, Iraq, Îran, Sûrî) derbeyeke kujer li aboriya herêmî da. Sînorên nû tora bazirganiya hezar-salî ya di navbera zozan û germiyanê de qut kirin.
* '''Mêtingeriya Çavkaniyan:'''
** [[Kerkûk]] (ji 1927an vir de) û [[Êlih|Batman]] (ji salên 1940î vir de) bûn navendên derxistina petrolê, lê dahata petrolê ji bo avakirina kargeh û pîşesaziya li Kurdistanê nehate xerc kirin; berevajî vê, dahat ji bo navendên desthilatdariyê yên Enqere û Bexdayê hate veguhastin.
** Ava Kurdistanê bi rêya Projeya Başûrê Rojhilata Anatolyayê (GAP) hate bendavkirin; lê elektrîka ku hate hilberandin ji bo bajarên rojavayê Tirkiyeyê hate şandin û zeviyên çandiniyê yên dîrokî (mîna Heskîfê) di bin avê de man.
* '''Wêrankirina Gundên Kurdan:''' Di salên 1980an de li Başûrê Kurdistanê (operasyonên Enfalê yên Sedam Huseyn) û di salên 1990an de li Bakurê Kurdistanê zêdetirî 4.500 gund hatin şewitandin û valakirin. Ev yek bû sedema têkçûna tevahî ya hilberîna çandinî û ajaldariyê û koçberbûna bi mîlyonan kurdan bo qerebalixiya xizan a bajaran.

=== Ceribandina Nûjen a Başûrê Kurdistanê û Nexweşiya Holendî ===
Piştî damezirandina Herêma Kurdistanê ya Iraqê (1991 û 2003):

* Herêm bû xwediyê aboriyeke serbixwe ya li ser bingeha firotina petrolê bi rêya boriya Ceyhanê.
* Lê belê, herêm rûbirûyî '''Nexweşiya Holendî''' (Dutch Disease) bû: Zêdebûna dahata petrolê bû sedem ku çandinî, pîşesazî û hilberîna xwemalî werin paşguhkirin; piraniya xelkê bûn karmendên dewletê û civak bû civakeke mezaxtinê ya ku hemû hewcedariyên xwe ji derve dikire. Di salên dawî de hewildan hene ku bi rêya pêşxistina çandiniyê (wekî hinardekirina henaran) û geştyariyê aborî were cihêrengkirin.

== Nîqaşên Mezin ên Zanistî di Dîroka Aboriyê de ==

=== Cudabûna Mezin (The Great Divergence) ===
Yek ji mezintirîn nîqaşên dîroka aboriyê ev e: ''Çima heta sedsala 18an asta jiyana li Çînê (Herêma Rûbara Yangtze) û Ewropaya Rojava nêzîkî hev bû, lê piştî sala 1750an tenê Ewropa bi lez pêş ket û bû serdestê aboriya cîhanê?''

* Dîroknas Kenneth Pomeranz dibêje ku du sedemên bingehîn hebûn:

# Kanên komirê yên Brîtanyayê li cihên nêzîkî bajaran bûn û derxistina wan hêsan bû (lê yên Çînê li bakurê dûr bûn).
# Ewropayê bi saya mêtingeriya Amerîkayê erdekî bêdawî yê &quot;erdê xeyalî&quot; (ghost acreage) bi dest xist ku dar, pembû û şekir jê re dabîn dikir.

* Aborîzanên sazûmanî (wekî Acemoglu û North) jî dibêjin ku cudahî ji ber serweriya zagonê, parastina mafê milkiyeta taybet û desthilatdariya parlamentoyê ya li Ewropayê bû.

=== Sazî li Hember Erdnîgariyê ===

* '''Pêşengên Erdnîgariyê (Jared Diamond, Jeffrey Sachs):''' Dibêjin ku cografya, cureyên ajalan ên kedîkirî, nexweşiyên herêmî (malarya) û gihîştina deryayê çarenûsa dewlemendiya gelan diyar kirine.
* '''Pêşengên Sazûmanî (Acemoglu, Robinson):''' Dibêjin heke erdnîgarî girîng ba, dê du beşên bajarê Nogalesê (yek li DYA, yek li Meksîkê ku xwedî heman avhewa ne) xwedî du astên pir ji hev cuda yên dewlemendiyê nebûna. Ya girîng saziyên siyasî û aborî ne.

=== Pêlên Kondratiev û Hilweşîna Afirîner ===

* '''Pêlên Kondratiev:''' Aborîzanê rûs Nikolai Kondratiev dît ku aboriya kapîtalîzmê di çerxên dirêj ên 50-salî de tevdigere. Her pêlek ji aliyê teknolojiyeke nû ve tê ajotin:

# Hêza hilmê û tekstîl (1780–1840)
# Rêyên hesinî û pola (1840–1890)
# Elektrîk û pîşesaziya kîmyayî (1890–1940)
# Otomobîl û petrokîmya (1940–1990)
# Teknolojiya agahdariyê û înternet (1990–îro)

* '''Hilweşîna Afirîner (Creative Destruction):''' Li gorî Joseph Schumpeter, pêşketina aborî di encama mirina pîşesaziyên kevn û jidayikbûna pîşesaziyên nû de pêk tê (mîna ku otomobîlan dawî li hespan anî, an dîjîtalîzasyonê dawî li fîlmên kodakê anî).

== Tabloyên Berawirdkirina Zanistî ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:left;&quot;
|+Berawirdkirina Şêwazên Hilberînê di Serdemên Dîrokî de
|- style=&quot;background-color:#eaecf0;&quot;
!Serdema Dîrokî
!Şêwaza Hilberînê
!Çavkaniya Enerjiyê
!Amûra Danûstandinê
!Saziya Sereke ya Aborî
|-
|'''Serdema Kevnar'''
|Koledarî, aboriya qesran, cotkariya xwerû
|Hêza masûlkeyan, agir
|Danûstandina bi mal, zîv/zêr bi giranî
|Perestgeh, qesr, latîfundiya
|-
|'''Serdema Navîn'''
|Fêodalîzm, pergala manoriyal
|Hêza ajalan, ba, aşên avê
|Zêr û zîvê mohrkirî, hewale, suftece
|Axa mîr, dêr/mizgeft, esnaf (lonca)
|-
|'''Destpêka Serdema Nû'''
|Merkantalîzm, sermayedariya bazirganî
|Ba (keştî), dar, komir
|Zêr û zîvê Amerîkayê, senetên bankê
|Şîrketên pişkî (VOC), borsayên destpêkê
|-
|'''Şoreşa Pîşesaziyê'''
|Kapîtalîzma pîşesazî, keda bi heqdest
|Komir, hêza hilmê, hesin û pola
|Diravê kaxezî yê bi zêr (Gold Standard)
|Fabrîqe, şîrketên hevkariyê, sendîka
|-
|'''Serdema Nûjen (20an)'''
|Kapîtalîzma girseyî (Fordîzm) / Sosyalîzm
|Petrol, gaz, elektrîk, enerjiya atomî
|Dolarê fiat, sîstema Bretton Woods
|Pargîdaniyên pirneteweyî, bankên navendî
|-
|'''Serdema Hevdem (21an)'''
|Aboriya dîjîtal, kapîtalîzma zanistî
|Petrol, gaz, enerjiya nûjenbar (tav, ba)
|Diravê elektronîk, kartên krediyê, krîpto
|Platformên teknolojîk, dane (data), torên AI
|}

== Encam ==
Dîroka aboriyê ne tenê dîroka qazanc û ziyana karsazan e; ew serpêhatiya mezin a hewldana mirovahiyê ye ya ji bo dabînkirina xwarin, stargeh, azadî û rûmeta jiyanê. Ji çandina yekem tovê genim li çiyayên Kurdistanê heta şandina agahiyên dîjîtal di torên gerdûnî de, awayê ku civak debara xwe dikin hertim awayê hizirkirin, bawerî û siyaseta wan diyar kiriye. Fêmkirina rêwîtiya aboriyê ya berê, mifteya herî bihêz e ji bo dîtin û çareserkirina pirsgirêkên me yên îro yên wekî newekheviya dabeşkirina dahatê, qeyranên darayî û guherîna avhewayê.

== Binêre Herwiha ==

* [[Aborî]]
* [[Ferhenga Aboriyê]]
* [[Şoreşa Pîşesaziyê]]
* [[Bazirganî]]
* [[Kapîtalîzm]]
* [[Fêodalîzm]]
* [[Mezopotamya]]
* [[Kurdistan]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

* &lt;ref&gt;{{Cite book |title=Why Nations Fail: The Origins of Power, Prosperity, and Poverty |last1=Acemoglu |first1=Daron |publisher=Crown Business |year=2012 |isbn=978-0307719218 |last2=Robinson |first2=James A.}}&lt;/ref&gt;
* &lt;ref&gt;{{Cite book |title=The British Industrial Revolution in Global Perspective |last=Allen |first=Robert C. |publisher=Cambridge University Press |year=2009 |isbn=978-0521687850}}&lt;/ref&gt;
* &lt;ref&gt;{{Cite book |title=Global Economic History: A Very Short Introduction |last=Allen |first=Robert C. |publisher=Oxford University Press |year=2011 |isbn=978-0199596652}}&lt;/ref&gt;
* &lt;ref&gt;{{Cite book |title=Civilization and Capitalism, 15th-18th Century: The Perspective of the World |last=Braudel |first=Fernand |publisher=Harper &amp; Row |year=1984 |isbn=978-0060153144}}&lt;/ref&gt;
* &lt;ref&gt;{{Cite book |title=Guns, Germs, and Steel: The Fates of Human Societies |last=Diamond |first=Jared |publisher=W.W. Norton &amp; Company |year=1997 |isbn=978-0393038910}}&lt;/ref&gt;
* &lt;ref&gt;{{Cite book |title=Debt: The First 5,000 Years |last=Graeber |first=David |publisher=Melville House |year=2011 |isbn=978-1933633862}}&lt;/ref&gt;
* &lt;ref&gt;{{Cite book |title=Contours of the World Economy 1–2030 AD: Essays in Macro-Economic History |last=Maddison |first=Angus |publisher=Oxford University Press |year=2007 |isbn=978-0199227211}}&lt;/ref&gt;
* &lt;ref&gt;{{Cite book |title=A Modern History of the Kurds |last=McDowall |first=David |publisher=I.B. Tauris |year=2004 |isbn=978-1850434160}}&lt;/ref&gt;
* &lt;ref&gt;{{Cite book |title=Institutions, Institutional Change and Economic Performance |last=North |first=Douglass C. |publisher=Cambridge University Press |year=1990 |isbn=978-0521397346}}&lt;/ref&gt;
* &lt;ref&gt;{{Cite book |title=Capital in the Twenty-First Century |last=Piketty |first=Thomas |publisher=Harvard University Press |year=2014 |isbn=978-0674430006}}&lt;/ref&gt;
* &lt;ref&gt;{{Cite book |title=The Great Transformation: The Political and Economic Origins of Our Time |last=Polanyi |first=Karl |publisher=Farrar &amp; Rinehart |year=1944 |isbn=978-0807056431}}&lt;/ref&gt;
* &lt;ref&gt;{{Cite book |title=The Great Divergence: China, Europe, and the Making of the Modern World Economy |last=Pomeranz |first=Kenneth |publisher=Princeton University Press |year=2000 |isbn=978-0691090108}}&lt;/ref&gt;
* &lt;ref&gt;{{Cite book |title=Stone Age Economics |last=Sahlins |first=Marshall |publisher=Aldine-Atherton |year=1972 |isbn=978-0202010991}}&lt;/ref&gt;</text>
      <sha1>72qh99ktrwdvhb5zsgjx3xfjruclwwf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2093110</id>
      <parentid>2093109</parentid>
      <timestamp>2026-09-07T18:05:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2093110</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="36047" sha1="tm0rf3r8nkhcsbasfkzl9up3x8qejp2" xml:space="preserve">{{Bi AIyê nivîsî|tarîx=îlon 2026}}

'''Dîroka aboriyê''', şaxekî navdîsîplînî yê zanistên civakî ye ku lêkolînê li ser pêvajoyên maddî, rêxistinî, teknolojîk û sazûmanî yên jiyana mirovahiyê ji destpêka dîrokê heta serdema me ya îro dike. Ev dîrok rave dike ka civak, netewe û şaristanî di dirêjahiya hezarsalan de çawa mal û xizmet hilberandine, dabeş kirine, guhertine û mezaxtine. Dîroka aboriyê ne tenê çîroka dirav û bazirganiyê ye; ew di heman demê de dîroka man û mayina mirovahiyê, têkoşîna li hemberî kêmasiya çavkaniyan, têkiliyên desthilatdarî û çînan, û pêşketina şaristaniya madî ye.

Ciyawaziyeke bingehîn di navbera '''dîroka aboriyê''' û '''dîroka ramana aborî''' de heye: Dîroka ramana aborî behsa felsefe, teorî û nêrînên bîrdozî yên aborîzanan (mîna [[Adam Smith]], [[Karl Marx]] an [[John Maynard Keynes]]) dike; lê belê dîroka aboriyê berê xwe dide bûyerên rastîn ên maddî, qebareya hilberînê, krîzên debarê, sîstemên xwedîtiyê, guherînên demografîk û pêşveçûna amûrên kedê.

== Çarçoveya Zanistî û Metodolojî ==
Di lêkolînên nûjen ên dîroka aboriyê de çend rêbaz û bîrdozên sereke tên bikaranîn:

* '''Klîometrîk (Cliometrics):''' Bikaranîna teoriyên aborî, modelên matematîkî û rêbazên statîstîkî yên ekonometrîk ji bo analîzkirina daneyên dîrokî (wekî tomarên bacê, mûçeyên dîrokî û bihayên genim). Ev rêbaz di nîveka sedsala 20an de ji aliyê aborîzanên wekî Robert Fogel û Douglass North ve hate pêşxistin.
* '''Aboriya Sazûmanî ya Nû (New Institutional Economics):''' Ev nêrîn dide xuyakirin ku pêşketin an paşketina aborî ya welatan girêdayî &quot;saziyên&quot; wan e (mafê milkiyetê, serweriya zagonê, pêbaweriya peymanan û pergala dadê). Wekî ku Daron Acemoglu û James Robinson diyar dikin, saziyên ku tevlîbûna xelkê misoger dikin (inclusive institutions) dibin sedema dewlemendiyê, lê saziyên mêtinger (extractive institutions) dibin sedema xizanî û têkçûnê.
* '''Ekolên Dîrokî û Demdirêjî (Longue Durée):''' Li gorî dîroknasê navdar Fernand Braudel û Ekola Annales, tevgerên aborî ne tenê bi qeyranên rojane, lê belê bi şert û mercên erdnîgarî, avhewa, derya û guherînên hezar-salî yên civakî ve girêdayî ne.
* '''Materyalîzma Dîrokî:''' Nêrîna felsefî ya ku destnîşan dike bingeha her pêşketineke civakî û siyasî ji şêwaza hilberîna maddî (hêzên hilberînê û têkiliyên hilberînê) pêk tê.

== Serdema Beriya Dîrokê û Şoreşa Neolîtîk ==

=== Civakên Nêçîrvan-Berhevkar ===
Zêdetirî ji sedî 90ê temenê mirovahiyê di serdema nêçîrvanî û berhevkariyê de derbas bûye. Di vê serdemê de:

* Mirov di nava komên piçûk ên gerok (20 heta 50 kesî) de dijiyan.
* Aborî li ser esasê &quot;aboriya diyarî&quot; (gift economy) û hevkariya komî hatibû avakirin; tiştê ku dihate nêçîrkirin an komkirin bi hev re dihate xwarin.
* Ji ber nebûna amûrên parastin û depokirinê, ti &quot;zêdeberhem&quot; (surplus) çênedibû û xwedîtiya takekesî ya li ser axê tune bû.
* Li gorî antropolog Marshall Sahlins, ev civak wekî &quot;civakên bextewar ên resen&quot; (original affluent society) dihatin dîtin, ji ber ku daxwazên wan kêm bûn û wan tenê çend saetan di rojê de ji bo debara xwe kar dikir.

=== Şoreşa Neolîtîk li Kevana Berdar (10.000 B.Z.) ===
Nêzîkî 10 hezar sal berî zayînê, bi dawîbûna Serdema Qeşayê re, li herêma [[Kevana Berdar]] (ku erdnîgariya [[Kurdistan]] û [[Mezopotamya|Mezopotamyayê]] digire nav xwe), mezintirîn şoreşa aborî ya mirovahiyê rû da:

* '''Kedîkirina Giya û Heywanan:''' Cara yekem genim, ceh, nîsk û polik hatin çandin; pez, bizin, ga û beraz hatin kedîkirin. Cihên wekî [[Çayönü]] (Amed), [[Girê Mirazan]] (Riha) û [[Şaneder]] mînakên herî kevn ên vê guherînê ne.
* '''Aboriya Niştecîhbûnê:''' Mirovan gundên mayinde ava kirin û dev ji koçeriyê berdan.
* '''Derketina Zêdeberhemê (Surplus):''' Ji ber ku hilberîna xwarinê ji ya ku ji bo zikê cotkaran pêwîst bû zêdetir bû, debara mirovên ku rasterast xwarin bi dest nexistin (hosta, cerpêj, leşker, kahîn) pêk hat.
* '''Dabeşbûna Kedê û Xwedîtiyê:''' Ji bo parastin û dabeşkirina genimê embaran, pêdivî bi zagon, rêxistin û xwedîtiyê çêbû. Ev bû sedema damezirandina çînên civakî, newekheviya aborî û destpêka dewletê.

== Şaristaniyên Kevnar û Aboriya Serdema Klasîk ==

=== Aboriya Perestgeh û Qesran li Mezopotamyayê ===
Şaristaniyên yekem ên li nêzîkî çemên [[Dîcle]] û [[Firat|Firatê]] (Sumer, Akkad, Babîl û Asûr) bûn xwediyê sîstemên kûr ên rêveberiya aborî:

* '''Aboriya Dabeşkirinê ya Navendî:''' Perestgeh (zîgûrat) û qesr bûn navenda komkirina berheman. Gundiyan genim didan perestgehê û karmendên perestgehê jî xwarin, amûr û cilûberg li karkeran dabeş dikirin.
* '''Zayîna Xisab û Nivîsê:''' Nivîsa bizmarî (cuneiform) di destpêkê de ne ji bo wêjeyê, lê belê ji bo tomarkirina deynan, hejmartina sewalan û stendina bacê hate dahênandin. Lewheyên heriyê bûn pirtûkên hesabgiriya yekem di dîrokê de.
* '''Qanûnên Hemûrabî (1750 B.Z.):''' Yekem car zagona li ser heqdestê karkeran, rêjeya herî bilind a faîzê (ji bo genim ji sedî 33, ji bo zîv ji sedî 20), şirîkatiya bazirganiyê (tappûtum) û berpirsiyariya milk di vê destûra kevnar de hatin tomarkirin.
* '''Diravê Destpêkê:''' Berî derketina pereyê hesinekî yê mohrkirî, şeqil (shekel) ku giraniya wê 8.33 gram zîv bû û pîvana kîloya genim di danûstandinan de dihatin bikaranîn.

=== Yewnana Kevnar: Bazirganiya Deryayî û Koledarî ===

* '''Aboriya Polîsê (Bajar-Dewlet):''' Ji ber erdnîgariya çiyayî ya Yewnanistanê, zeviyên wan kêm bûn; ji ber vê yekê berê xwe dan deryayê. Wan zeytûn, rûn û şerab çêdikirin û difrotin derve, li hemberî wê jî genim ji Deryaya Reş û Misirê distandin.
* '''Diravê Zîv ê Atînayê:''' Kanên zîv ên Laurionê bûn sedema serdestiya diravê atînayî (&quot;Owl drachma&quot;) li seranserê Deryaya Navîn.
* '''Koledarî Wekî Bingeha Hilberînê:''' Li bajarên wekî Atîna û Spartayê, beşeke herî mezin a karên fîzîkî, karkirina madenan û xizmeta malan ji aliyê koleyan ve dihate meşandin.

=== Împeratoriya Romayê: Pax Romana, Latîfundiya û Krîza Diravî ===
[[Împeratoriya Romayê]] di lûtkeya hêza xwe de aboriyeke mezin a navneteweyî ava kir:

* '''Bazarê Hevbeş ê Deryaya Navîn:''' Bi saya parastina deryayî û tora rêyên bejayî, bazirganî bê astengî ji Brîtanyayê heta Misir û Mezopotamyayê hate meşandin.
* '''Latîfundiya:''' Zeviyên mezin ên çandiniyê yên ku ji aliyê sermayedaran ve dihatin birêvebirin û bi hezaran kole tê de dixebitîn. Ev zevî bûn sedema têkçûna cotkarên piçûk ên azad.
* '''Xerabûna Dirav û Enflasyon:''' Di sedsala sêyem a piştî zayînê de, împeratorên Romayê ji ber kêmbûna zêr û xercên mezin ên leşkerî, rêjeya zîvê di nav pereyê ''denarius'' de daxistin (ji sedî 90 daxistin binî ji sedî 5an). Ev bû sedema hîperenflasyoneke mezin, têkçûna bazara bajaran û derketina biryarnameya bihayan a Diocletian (301 P.Z.). Xelk reviyan gundan û li bin destê axayan bûne nîv-kole (colonus), ku ev qonax bû bingeha pergala fêodal a Serdema Navîn.

=== Tora Rêya Hevrîşimê ya Kevnar ===
Ji sedsala 2an a berî zayînê vir de, [[Rêya Hevrîşimê]] bazara Çînê (Xanedana Han), Îranê (Part û Sasanî), Mezopotamya û Romayê bi hev ve girêda. Kelûpelên buhabaha yên mîna hevrîşim, biharat, mircan, hesin û cam li ser pişta hêştiran bi hezaran kîlometre dihatin veguhestin.

== Serdema Navîn û Guherînên Binyadî ==

=== Fêodalîzm û Pergala Manoriyal li Ewropayê ===
Piştî hilweşîna Împeratoriya Romayê ya Rojava, aboriya bajarî têk çû û sîstema fêodalîzmê serwer bû:

* '''Pergala Manoriyal:''' Zeviyên mezin ên mîran (manor) girtî bûn û ji bo xwe hilberîn dikirin. Gundiyên bindest (serf) girêdayî axê bûn; wan nedikarî axa xwe biterikînin û neçar bûn beşa herî mezin a berhemê wek bac û keda bêheqdest (angarya) bidin mîrê xwe.
* '''Pêşketinên Teknolojîk:''' Di sedsala 10an de bikaranîna gêsinê giran ê bi hesin, sîstema nûjen a çandiniya sê-beşî (three-field rotation), nalên hespan û aşên avê û bayê hilberîna çandiniyê zêde kir û bû sedema zêdebûna nifûsê.

=== Serdema Zêrîn a Îslamê û Pêşketina Bazirganiya Navneteweyî ===
Di navbera sedsalên 8 û 13an de, cîhana îslamî bû navenda herî pêşketî ya bazirganiya gerdûnî:

* '''Yekîtiya Diravî:''' Dînarê zêr û dirhemê zîv ji Endulusê heta Hindistanê wekî pereyê pêbawer ê bazirganiyê hatin qebûlkirin.
* '''Amûrên Nûjen ên Darayî:'''
** '''Suftece (Suftaja):''' Yekem çeka bazirganiyê ya kaxezî bû. Bazirganekî dikaribû diravê xwe li Bexdayê razîne û li Fasê an Çînê bi rêya sufteceyê pereyê xwe bistîne, bêyî ku zêrên xwe di rêyan de ji ber çeteyan bixe xetereyê.
** '''Hawala:''' Sîstema veguhastina diravî ya li ser bingeha pêbaweriyê.
** '''Mudaraba:''' Şirîkatiya karsazî ya bi berpirsiyariya bisînor ku piştre bû bingeha şîrketên bazirganî yên Ewropayê.
* Bajarên mezin ên mîna Bexda, Qahîre, Şam û Heleb bûn navendên hilberîna pîşesaziya destan, kaxez, şûşe û tekstîlê.

=== Mirina Reş (1347–1351) û Hilweşîna Fêodalîzmê ===
webaya mezin a ku wekî [[Mirina Reş]] tê binavkirin, nêzîkî sêyeka nifûsa Ewropa û Rojhilata Navîn tune kir. Ev karesat ji aliyê aborî ve bû sedema encamên şoreşgerî:

* '''Kêmbûna Hêza Kar:''' Ji ber ku hejmara karkeran kêm bû, cotkar û hostayan daxwaza heqdestên pir bilindtir kirin.
* '''Hilweşîna Bendetiya Serfan:''' Axayan neçar man ku şertên karkeran qebûl bikin û dev ji zordariya fêodal berdin. Li Ewropaya Rojava, serf bûn cotkarên azad ên bi heqdest; ev yek bû pêngaveke mezin ber bi derketina aboriya bazarê ve.

=== Komarên Bazirganî yên Îtalyayê û Damezirandina Bankageriyê ===
Di sedsalên 14 û 15an de bajarên Îtalyayê yên wekî [[Venedîk]], [[Cenowa]] û [[Floransa]] bûn mifteya bazirganiya Ewropayê:

* '''Pergala Cot-Tomarkirinê (Double-entry bookkeeping):''' Ji aliyê Luca Pacioli ve di sala 1494an de hate sîstemekirin. Vê rêbazê xisaba qazanc, zirar û deynan bi rengekî zanistî nîşan da.
* '''Malbatên Bankageriyê:''' Malbatên mîna Medici li Floransayê şaxên bankan li seranserê Ewropayê vekirin, deyn dan padîşahan û amûrên krediyê berfireh kirin.

== Serdema Nû û Şoreşa Bazirganiyê (1500–1750) ==

=== Serdema Keşfan û Pevguhertina Kolombiyayî ===
Gava di sala 1492an de Ewropiyan parzemîna Amerîkayê keşf kirin û rêya deryayî ya ber bi Hindistanê ve dîtin, navenda aboriya cîhanê ji Deryaya Navîn derbasî Okyanûsa Atlantîkê bû:

* '''Pevguhertina Kolombiyayî (Columbian Exchange):''' Berhemên çandiniyê yên wekî kartol, lazût (garis), firingî, tûtin û kakao ji Amerîkayê derbasî Ewropa, Asya û Afrîkayê bûn. Bi taybetî kartol û lazût bûn sedema zêdebûneke mezin a nifûsê li seranserê cîhanê.
* '''Lehiya Zêr û Zîv û &quot;Şoreşa Bihayan&quot;:''' Spanyayê bi mîlyonan kîlo zîv ji kanên Potosí (Bolîvya) û Meksîkê anî Ewropayê. Ji ber ku qebareya zîv ji qebareya hilberînê zûtir zêde bû, di sedsala 16an de buhayên kelûpelan li Ewropayê 4 heta 6 qatan zêde bûn (Şoreşa Bihayan).

=== Merkantalîzm û Zayîna Pargîdaniyên Pişkî ===
Di vê serdemê de bîrdoziya serdest a aboriyê '''Merkantalîzm''' bû. Dewletan bawer dikir ku dewlemendiya wan bi qebareya zêr û zîvê di xezîneyê de tê pîvandin; ji ber vê diviyabû hinardekirin (îxracat) zêde be û hawirdekirin (îthalat) bi bacên giran were sînordarkirin.

* '''Şîrketa Hindistana Rojhilat a Holendî (VOC - 1602):''' Wekî yekem şirketa pişkî ya cîhanê hate damezirandin. Ji bo kêmkirina rîska keştiyên bazirganiyê, sermayeya şirketê li ser hezaran kesan bi awayê hîsse (pişk) hate dabeşkirin.
* '''Borsaya Amsterdamê (1602):''' Yekem bazara fermî ya cîhanê ya ji bo kirîn û firotina pişkên pargîdaniyan hate vekirin. Di sala 1609an de Banka Amsterdamê (Wisselbank) hate damezirandin ku pergala diravê kaxezî yê pêbawer da destpêkirin.

=== Bazirganiya Sêgoşe ya Koleyan li Okyanûsa Atlantîkê ===
Yek ji reştirîn beşên dîroka aboriyê, danûstandina bazirganiya sêgoşe bû:

# Keştiyên ewropî çek, tekstîl û vexwarin dibirin Afrîkayê.
# Ji wir bi mîlyonan koleyên afrîkayî bi darê zorê li keştiyan dihatin siwarkirin û dibirin parzemîna Amerîkayê.
# Keda van koleyan li zeviyên mezin ên pembû, şekir û tûtinê (plantations) dihate bikaranîn û ev berhem jî dihatin şandin bo kargehên Ewropayê. Ev sermayeya mezin bû bingeha sereke ya aborî ji bo fînansekirina Şoreşa Pîşesaziyê.

== Şoreşa Pîşesaziyê û Serdestiya Kapîtalîzmê (1750–1914) ==

=== Şoreşa Yekemîn a Pîşesaziyê (1760–1840, Brîtanya) ===
Şoreşa Pîşesaziyê mezintirîn guherîna aborî ya mirovahiyê bû ji dema Şoreşa Neolîtîk vir de. Ev şoreş li [[Brîtanya|Brîtanyayê]] ji ber çend sedeman dest pê kir: Hebûna kanên dewlemend ên komir û hesin, mafên milkiyeta taybet ên parastî, sermayeya mezin a ji mêtingeriyê hatî, û mûçeyên bilind ên karkeran ku karsaz han didan makîneyan bikar bînin.

* '''Mekanîzasyona Tekstîlê:''' Makîneyên wekî ''Spinning Jenny'' ya James Hargreaves û dezgeha ristinê ya Richard Arkwright hilberîna pembû bi sedan caran lezgîn kirin.
* '''Hêza Hilmê ya James Watt (1769):''' Veguherandina enerjiya komirê bo hêza mekanîkî. Êdî pêdiviya kargehan bi rûbar û aşên avê nema; fabrîqe li bajaran hatin avakirin.
* '''Rêyên Hesinî û Trên:''' Trêna hilmê ya George Stephenson (1825) û keştiyên hilmê lêçûna veguhastinê bi rengekî kêmwêne daxistin û bazareke yekgirtî ya neteweyî û cîhanî pêk anîn.

=== Şoreşa Civakî û Keda Karkeran ===

* '''Bajarvanî:''' Bi mîlyonan gundiyên ku ji ber zagonên dorpêçkirina zeviyan (enclosure acts) bê erd mabûn, koçî bajarên pîşesaziyê yên mîna Manchester, Leeds û Birminghamê kirin.
* '''Proletarya û Şertên Giran:''' Karkeran di rojê de 14 heta 16 saetan di şertên pir xirab de dixebitîn; jin û zarok bi mûçeyên pir kêm dihatin xebitandin.
* '''Têkoşîna Çînî û Sendîka:''' Ji bo parastina mafên kedkaran, tevgerên wekî Luddîzm (şikandina makîneyan), Çartîzm û di dawiyê de sendîkayên karkeran derketin holê. Ev rewş bû bingeha rexneya aboriya siyasî ya [[Karl Marx]] û derketina teoriya sosyalîzmê.

=== Şoreşa Duyemîn a Pîşesaziyê (1870–1914) ===
Di nîveka duyem a sedsala 19an de navenda teknolojiyê derbasî [[Elmanya]] û [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] bû:

* '''Pola û Elektrîk:''' Rêbaza Bessemer lêçûna hilberîna polayê kêm kir; santralên elektrîkê yên Thomas Edison û tora elektrîkê ya Nikola Tesla şeva kargehan kirin roj.
* '''Pîşesaziya Kîmyayî û Petrolê:''' Zibilên çêkirî, reng, derman (Aspirin) û bikaranîna petrolê wekî sotemeniya nû ya serdemê.
* '''Motora Şewata Navxweyî û Hilberîna Komî:''' Çêkirina otomobîlan ji aliyê Karl Benz û derketina pergala hilberîna komî li ser xeta herikbar (Fordîzm) ji aliyê Henry Ford ve.
* '''Kapîtalîzma Monopolan:''' Zayîna pargîdaniyên mezin ên pişkî, kartel û baweriyan (trust) ên wekî Standard Oil a Rockefeller û US Steel a J.P. Morgan.

=== Standarda Zêrîn a Klasîk û Pêla Yekemîn a Gerdûnîbûnê (1870–1914) ===
Di navbera salên 1870 û 1914an de cîhan bû şahidê yekem pêla mezin a gerdûnîbûnê:

* '''Standarda Zêrîn:''' Pereyên kaxezî yên hemû welatên mezin bi nirxekî diyar bi zêr ve hatibûn girêdan. Vê yekê aramiya herî mezin di bazirganiya navneteweyî de peyda kir.
* '''Livîna Sermaye û Mirovan:''' Zêdetirî 50 mîlyon mirov ji Ewropayê koçî parzemîna Amerîkayê bûn. Sermayeya brîtanî rêyên hesinî yên li Amerîka, Hindistan û Arjantînê fînanse kir. Tora telegrafê ya di bin deryayê de agahiyên bihayên bazaran di çend çirkeyan de digihand seranserê cîhanê.

== Qeyranên Mezin, Şer û Têkoşîna Pergalan (1914–1945) ==

=== Bandora Aborî ya Şerê Cîhanî yê Yekem û Hîperenflasyon ===

* Şerê sala 1914an dawî li serdema yekem a gerdûnîbûnê anî. Welatan dev ji Standarda Zêrîn berdan û ji bo debara çekan dest bi çapkirina bêhesab a pereyê kaxezî kirin.
* Peymana Versayê ya 1919an bacên giran ên tezmînatê li ser Elmanyayê ferz kir. Ji ber vê yekê, di sala 1923an de li [[Komara Weimarê]] ya Elmanyayê hîperenflasyoneke kêmwêne rû da; nirxa markê elmanî bi mîlyonan caran daket û xelkê ji bo kirîna nanekî firingiyên tije pere dibirin firoşgehan.

=== Qeyrana Mezin a 1929an (The Great Depression) ===
Di 29ê cotmeha 1929an de (Pêncşema Reş), Borsaya New Yorkê (Wall Street) hilweşiya. Ev hilweşîn veguherî kûrtirîn krîza aborî ya dîroka cîhanê:

* '''Sedem:''' Berhevkirina deynên mezin ji aliyê welatiyan ve ji bo qumarê borsayê, zêdehilberîna di çandiniyê de û kêmbûna hêza kirînê ya xelkê.
* '''Têkçûna Bankan:''' Bi hezaran bank li DYA û Ewropayê îflas kirin; pereyên xelkê yên di bankan de winda bûn.
* '''Bêkariya Mezin:''' Rêjeya bêkariyê li Amerîkayê gihîşt ji sedî 25an û li Elmanyayê ji sedî 30an derbas kir.
* '''Hilweşîna Bazirganiyê:''' Amerîkayê zagona gumrikê ya Smoot-Hawley (1930) derxist; welatên din jî bi heman awayî bac danîn ser kelûpelên biyanî û bazirganiya navneteweyî bi rêjeya ji sedî 65 hilweşiya.

=== Modelên Hevrik ên Serdemê ===
Ji bo derketina ji krîza kapîtalîzmê sê modelên cuda derketin pêşbirka dîrokî:

# '''Aboriya Planbûyî ya Sovyetê:''' Li [[Yekîtiya Sovyetê]], rêbaza kolxozan (kolektîfkirina çandiniyê) û planên pênc-salî yên pîşesaziya giran hatin meşandin. Tevî ku bû sedema mirina bi mîlyonan gundiyan ji birçîbûnê (mîna karesata Holodomorê), Sovyetê pîşesaziyeke giran a bilez ava kir û ji krîza 1929an bêpar ma.
# '''Aboriya Şer a Faşîzm û Nazîzmê:''' Li Elmanya û Îtalyayê, dewletê destwerdaneke tund li bazarê kir, sendîka qedexe kirin, hilberîna çekan zêde kir û bi rêya dagirkirina erdên cîranan (Lebensraum) hewl da debara aboriya xwe bike.
# '''Peymana Nû (New Deal) ya DYA:''' Serok Franklin D. Roosevelt bi piştgiriya teoriyên [[John Maynard Keynes]] rêbazek nû pejirand: Dewletê bi milyonan dolar xerc kir ji bo çêkirina rê, bendav û binesaziyê da ku kar ji bo bêkaran peyda bibe; bîmeya bankan (FDIC) û ewlehiya civakî ya teqawidbûnê (Social Security) ava kir.

== Serdema Zêrîn a Piştî Şer û Sîstema Bretton Woods (1945–1973) ==

=== Sîstema Bretton Woods (1944) ===
Berî ku Şerê Cîhanî yê Duyem bi dawî bibe, nûnerên 44 welatan li Bretton Woods (DYA) civiyan da ku rê li ber krîzên nû yên aborî bigirin:

* '''Saziyên Gerdûnî:''' [[Fona Diravî ya Navneteweyî]] (IMF) ji bo aramiya pereyan û [[Banka Cîhanî]] (World Bank) ji bo ji nû ve avakirina welatên wêranbûyî hatin damezirandin. Peymana Giştî ya li ser Gumrik û Bazirganiyê (GATT) jî ji bo rakirina astengiyên bazirganiyê hate pejirandin.
* '''Serdestiya Dolarê Amerîkî:''' Dolarê amerîkî wekî pereyê sereke yê cîhanê hate qebûlkirin û bi rêjeya 35 dolar = 1 onsyek zêr bi zêr ve hate girêdan. Pereyên welatên din jî bi rêjeyeke diyarkirî bi dolar ve hatin girêdan.

=== Plana Marshall û &quot;Sî Salên Zêrîn&quot; (Les Trente Glorieuses) ===

* '''Plana Marshall (1948):''' Amerîkayê zêdetirî 13 mîlyar dolar alîkarî da welatên Ewropaya Rojava da ku binesaziya xwe ava bikin û rê li ber belavbûna komunîzmê bigirin. Japonya û Almanya di bin navê &quot;mûcîzeya aborî&quot; de bûn du hêzên herî mezin ên pîşesaziyê.
* '''Dewleta Refahê ya Keynesî:''' Di navbera salên 1945 û 1973an de, cîhana rojava pêşketineke aborî ya kêmwêne dît. Rêjeya mezinbûna salane li dora ji sedî 4 heta 5 bû, bêkarî gelek kêm bû, mûçe bilind bûn û dewletê xizmetên bêpere yên perwerde, tenduristî û teqawidbûnê dabîn kirin.

=== De-kolonîzasyon û Aboriya Cîhana Sêyemîn ===
Bi dehan welatên Asya û Afrîkayê ji bin desthilatdariya emperyalîzmê rizgar bûn. Van dewletên nû serbixwe bûyî, ji bo ku pîşesaziya xwe ya navxweyî ava bikin, stratejiya &quot;Pîşesazîkirina li Cihê Hawirdekirinê&quot; (Import Substitution Industrialization - ISI) meşandin û bacên giran li ser kelûpelên biyanî danîn.

== Serdema Neolîberalîzmê, Krîzên Darayî û Gerdûnîbûna Hîper (1973–Îro) ==

=== Şoka Nixon û Krîza Petrolê ya 1973an ===

* '''Hilweşîna Bretton Woods:''' Di tebaxa 1971an de serokê DYA Richard Nixon ragihand ku Amerîka êdî dolaran nade hemberî zêr (Şoka Nixon). Bi vê biryarê serdema diravê fiat (diravê kaxezî yê bêpiştgiriya zêr) dest pê kir.
* '''Krîzên Petrolê (1973 û 1979):''' Welatên ereb ên endamê OPECê ji ber piştgiriya Amerîkayê ya ji bo Îsraêlê di Şerê Yom Kîppûrê de, ambargoya petrolê danîn. Buhayê bermîla petrolê di çend mehan de çar qat zêde bû.
* '''Staqflasyon:''' Di aboriyê de diyardeyeke nû derket: Aborî mezin nedibû (stagnation), lê di heman demê de enflasyon û bêkarî jî pir bilind bûn. Vê rewşê baweriya bi teoriya Keynesî lawaz kir.

=== Şoreşa Neolîberal (1980î) ===
Bi hatina Margaret Thatcher li Brîtanyayê (1979) û Ronald Reagan li Amerîkayê (1981), serdemeke nû ya aboriyê dest pê kir ku ji ramanên [[Milton Friedman]] û Friedrich Hayek îlhama xwe digirt:

* '''Taybetmendîkirin (Privatization):''' Şîrketên dewletê yên tren, elektrîk, gaz û ragihandinê ji sektora taybet re hatin firotin.
* '''Kêmkirina Destwerdana Dewletê:''' Bacên li ser sermayeyê hatin daxistin, zagonên li ser bazara darayî hatin rakirin û hêza sendîkayên karkeran hate şikandin.
* '''Lihevkirina Washingtonê (Washington Consensus):''' IMF û Banka Cîhanî ji bo welatên deyndar ên Amerîkaya Latîn û Afrîkayê polîtîkayên tund ên teserûfê, kêmkirina lêçûnên giştî û vekirina bazaran ferz kirin.

=== Hilweşîna Sovyetê û Derketina Hêza Çînê ===

* '''Terapiya Şokê li Rûsyayê (1991):''' Piştî hilweşîna Yekîtiya Sovyetê, derbasbûna bilez a ber bi kapîtalîzmê ve bû sedema talankirina dewlemendiya giştî ji aliyê olîgarşan ve, hilweşîna mûçeyan û zêdebûna xizaniyê.
* '''Vejîna Aborî ya Çînê:''' Deng Xiaoping di sala 1978an de bi dirûşma &quot;Sosyalîzma bi taybetmendiyên çînî&quot; dest bi reformên bazarê kir. Çînê qadên aborî yên taybet ava kirin, veberhênana biyanî kişand nav welêt û di sala 2001an de bû endamê Rêxistina Bazirganiya Cîhanî (WTO). Di nava 40 salan de zêdetirî 800 mîlyon kes ji bin xeta xizaniyê rizgar bûn û Çîn bû &quot;kargeha cîhanê&quot;.

=== Qeyrana Darayî ya Gerdûnî ya 2008an ===
Qeyrana herî mezin a piştî sala 1929an di payîza 2008an de rû da:

* '''Sedem:''' Dayîna bêserûber a krediyên xaniyan ên bêbextewar (subprime mortgages) li Amerîkayê û pakêtkirina van deynên bitalûke di nava kaxezên darayî yên aloz de (CDO).
* '''Têkçûna Lehman Brothers:''' Banka navdar a veberhênanê di îlona 2008an de îflas kir. Pêbaweriya di navbera bankan de nema û tora darayî ya cîhanê cemidî.
* '''Destwerdana Bankên Navendî:''' Bankên navendî yên cîhanê faîzên xwe daxistin sifirê û bi rêya bernameyên mezin ên &quot;Sivikkirina Hevsengiyê&quot; (Quantitative Easing - QE) bi trîlyonan dolar pere çap kirin da ku şîrket û bankan ji îflasê rizgar bikin.

=== Aboriya Dîjîtal û Pêşeroja Xebatê ===
Di serdema me ya îro de:

* Pargîdaniyên herî dewlemend êdî ne kargehên pîşesaziyê ne, belkî dêwên teknolojiyê ne (Apple, Microsoft, Alphabet, Amazon, Meta, NVIDIA).
* Dane (data) bûye &quot;petrola nû&quot; ya cîhanê.
* Pêşketina Zekaya Çêkirî (AI) û otomasyonê şêwaza xebata mirovan diguherîne û nîqaşên li ser dahata bingehîn a gerdûnî derdixe rojevê.
* Diravên krîpto yên wekî Bîtkoyîn hewl didin serweriya bankên navendî bixin bin pirsê.

== Nêrînek Taybet: Dîroka Aborî ya Kurdistanê û Mezopotamyayê ==

=== Bingeha Şaristaniya Çandiniyê li ser Axa Kurdistanê ===
Erdnîgariya Kurdistanê ne tenê şahidê dîrokê ye, belkî yek ji navendên sereke yên afirandina aboriya mirovahiyê ye:

* '''Serdema Neolîtîk:''' Li Deşta Amedê ([[Çayönü]]), nêzîkî 9000 sal B.Z. cara yekem genimê kûvî hate kedîkirin û mirovan dest bi karkirina sifirê ya sar kir. Li [[Girê Mirazan]] (Göbekli Tepe) di heman heyamê de yekem perestgehên mezin ên dîrokê hatin avakirin ku nîşan dide aboriyeke birêxistinkirî ya berhevkirina xwarinê hebûye.
* '''Bazirganiya Obsîdiyenê:''' Berî derketina hesin û zêr, kevirê volkanîk ê reş (obsîdiyen) ku ji bo çêkirina kêran dihate bikaranîn, ji çiyayên Çewlîg û Wanê ber bi deştên Mezopotamya û Deryaya Navîn ve dihate hinardekirin.

=== Mîrgehên Kurdî û Rêyên Karwanên Bazirganiyê ===
Di Serdema Navîn û destpêka Serdema Nû de:

* Mîrgehên kurdan ên wekî Mervanî, Eyûbî, Şedadî, Botan, Bedlîs, Soran, Baban û Erdelanê kontrola rêyên sereke yên karwanên bazirganiyê yên di navbera Îran, Anatolya û Helebê de dikirin.
* Bajarê [[Amed|Amedê]] navendeke mezin a hevrîşim, çêkirina çekan û pîşesaziya sifirê bû. Bajarê [[Bedlîs|Bedlîsê]] wekî deriyê gumrikê yê herêmê dihate dîtin û [[Cizîr]] jî bendera sereke ya danûstandina bi kelekên ser çemê Dîcleyê ber bi Mûsil û Bexdayê ve bû.
* '''Hevsengiya Zozan û Deştan:''' Aboriya Kurdistanê li ser hevkariya du hêmanan ava bûbû: Koçerên ku li zozanan xwedîkerên pez û berhemên şîr bûn, û cotkarên deştên germiyanê yên ku genim û garis çêdikirin. Her sal bi deh hezaran pezên kurdî ji bo dabînkirina goşt ber bi bazarên Heleb, Şam û Stenbolê ve dihatin meşandin.

=== Serdema Osmaniyan: Sîstema Tîmarê û Zagonên Erdê yên 1858an ===

* Di serdema Osmaniyan de, mîrên kurd li gorî peymanên taybet serxwebûna xwe ya navxweyî diparastin û sîstema tîmar û îqtayê (dayîna axê li hemberî şervanan) dimeşandin.
* '''Zagonên Erdê yên 1858an (Arazi Kanunnamesi):''' Osmaniyan xwestin axê tomar bikin da ku bacê rasterast berhev bikin. Lê belê gundiyên xizan ji tirsa leşkerî û bacê navên xwe qeyd nekirin; berevajî vê, serokêşîr û axayan hemû zeviyên hevpar li ser navê xwe qeyd kirin. Ev bû sedema derketina pergala nû ya axatiyê û feodalîzmê li Kurdistanê ku cotkarên azad kirin kedkarên bindest ên axayan (nîvkar).

=== Parçebûna Siyasî ya Sedsala 20an û Mêtingeriya Aborî ===

* '''Peymana Lozanê (1923):''' Parçebûna Kurdistanê di navbera çar dewletan de (Tirkiye, Iraq, Îran, Sûrî) derbeyeke kujer li aboriya herêmî da. Sînorên nû tora bazirganiya hezar-salî ya di navbera zozan û germiyanê de qut kirin.
* '''Mêtingeriya Çavkaniyan:'''
** [[Kerkûk]] (ji 1927an vir de) û [[Êlih|Batman]] (ji salên 1940î vir de) bûn navendên derxistina petrolê, lê dahata petrolê ji bo avakirina kargeh û pîşesaziya li Kurdistanê nehate xerc kirin; berevajî vê, dahat ji bo navendên desthilatdariyê yên Enqere û Bexdayê hate veguhastin.
** Ava Kurdistanê bi rêya Projeya Başûrê Rojhilata Anatolyayê (GAP) hate bendavkirin; lê elektrîka ku hate hilberandin ji bo bajarên rojavayê Tirkiyeyê hate şandin û zeviyên çandiniyê yên dîrokî (mîna Heskîfê) di bin avê de man.
* '''Wêrankirina Gundên Kurdan:''' Di salên 1980an de li Başûrê Kurdistanê (operasyonên Enfalê yên Sedam Huseyn) û di salên 1990an de li Bakurê Kurdistanê zêdetirî 4.500 gund hatin şewitandin û valakirin. Ev yek bû sedema têkçûna tevahî ya hilberîna çandinî û ajaldariyê û koçberbûna bi mîlyonan kurdan bo qerebalixiya xizan a bajaran.

=== Ceribandina Nûjen a Başûrê Kurdistanê û Nexweşiya Holendî ===
Piştî damezirandina Herêma Kurdistanê ya Iraqê (1991 û 2003):

* Herêm bû xwediyê aboriyeke serbixwe ya li ser bingeha firotina petrolê bi rêya boriya Ceyhanê.
* Lê belê, herêm rûbirûyî '''Nexweşiya Holendî''' (Dutch Disease) bû: Zêdebûna dahata petrolê bû sedem ku çandinî, pîşesazî û hilberîna xwemalî werin paşguhkirin; piraniya xelkê bûn karmendên dewletê û civak bû civakeke mezaxtinê ya ku hemû hewcedariyên xwe ji derve dikire. Di salên dawî de hewildan hene ku bi rêya pêşxistina çandiniyê (wekî hinardekirina henaran) û geştyariyê aborî were cihêrengkirin.

== Nîqaşên Mezin ên Zanistî di Dîroka Aboriyê de ==

=== Cudabûna Mezin (The Great Divergence) ===
Yek ji mezintirîn nîqaşên dîroka aboriyê ev e: ''Çima heta sedsala 18an asta jiyana li Çînê (Herêma Rûbara Yangtze) û Ewropaya Rojava nêzîkî hev bû, lê piştî sala 1750an tenê Ewropa bi lez pêş ket û bû serdestê aboriya cîhanê?''

* Dîroknas Kenneth Pomeranz dibêje ku du sedemên bingehîn hebûn:

# Kanên komirê yên Brîtanyayê li cihên nêzîkî bajaran bûn û derxistina wan hêsan bû (lê yên Çînê li bakurê dûr bûn).
# Ewropayê bi saya mêtingeriya Amerîkayê erdekî bêdawî yê &quot;erdê xeyalî&quot; (ghost acreage) bi dest xist ku dar, pembû û şekir jê re dabîn dikir.

* Aborîzanên sazûmanî (wekî Acemoglu û North) jî dibêjin ku cudahî ji ber serweriya zagonê, parastina mafê milkiyeta taybet û desthilatdariya parlamentoyê ya li Ewropayê bû.

=== Sazî li Hember Erdnîgariyê ===

* '''Pêşengên Erdnîgariyê (Jared Diamond, Jeffrey Sachs):''' Dibêjin ku cografya, cureyên ajalan ên kedîkirî, nexweşiyên herêmî (malarya) û gihîştina deryayê çarenûsa dewlemendiya gelan diyar kirine.
* '''Pêşengên Sazûmanî (Acemoglu, Robinson):''' Dibêjin heke erdnîgarî girîng ba, dê du beşên bajarê Nogalesê (yek li DYA, yek li Meksîkê ku xwedî heman avhewa ne) xwedî du astên pir ji hev cuda yên dewlemendiyê nebûna. Ya girîng saziyên siyasî û aborî ne.

=== Pêlên Kondratiev û Hilweşîna Afirîner ===

* '''Pêlên Kondratiev:''' Aborîzanê rûs Nikolai Kondratiev dît ku aboriya kapîtalîzmê di çerxên dirêj ên 50-salî de tevdigere. Her pêlek ji aliyê teknolojiyeke nû ve tê ajotin:

# Hêza hilmê û tekstîl (1780–1840)
# Rêyên hesinî û pola (1840–1890)
# Elektrîk û pîşesaziya kîmyayî (1890–1940)
# Otomobîl û petrokîmya (1940–1990)
# Teknolojiya agahdariyê û înternet (1990–îro)

* '''Hilweşîna Afirîner (Creative Destruction):''' Li gorî Joseph Schumpeter, pêşketina aborî di encama mirina pîşesaziyên kevn û jidayikbûna pîşesaziyên nû de pêk tê (mîna ku otomobîlan dawî li hespan anî, an dîjîtalîzasyonê dawî li fîlmên kodakê anî).

== Tabloyên Berawirdkirina Zanistî ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:left;&quot;
|+Berawirdkirina Şêwazên Hilberînê di Serdemên Dîrokî de
|- style=&quot;background-color:#eaecf0;&quot;
!Serdema Dîrokî
!Şêwaza Hilberînê
!Çavkaniya Enerjiyê
!Amûra Danûstandinê
!Saziya Sereke ya Aborî
|-
|'''Serdema Kevnar'''
|Koledarî, aboriya qesran, cotkariya xwerû
|Hêza masûlkeyan, agir
|Danûstandina bi mal, zîv/zêr bi giranî
|Perestgeh, qesr, latîfundiya
|-
|'''Serdema Navîn'''
|Fêodalîzm, pergala manoriyal
|Hêza ajalan, ba, aşên avê
|Zêr û zîvê mohrkirî, hewale, suftece
|Axa mîr, dêr/mizgeft, esnaf (lonca)
|-
|'''Destpêka Serdema Nû'''
|Merkantalîzm, sermayedariya bazirganî
|Ba (keştî), dar, komir
|Zêr û zîvê Amerîkayê, senetên bankê
|Şîrketên pişkî (VOC), borsayên destpêkê
|-
|'''Şoreşa Pîşesaziyê'''
|Kapîtalîzma pîşesazî, keda bi heqdest
|Komir, hêza hilmê, hesin û pola
|Diravê kaxezî yê bi zêr (Gold Standard)
|Fabrîqe, şîrketên hevkariyê, sendîka
|-
|'''Serdema Nûjen (20an)'''
|Kapîtalîzma girseyî (Fordîzm) / Sosyalîzm
|Petrol, gaz, elektrîk, enerjiya atomî
|Dolarê fiat, sîstema Bretton Woods
|Pargîdaniyên pirneteweyî, bankên navendî
|-
|'''Serdema Hevdem (21an)'''
|Aboriya dîjîtal, kapîtalîzma zanistî
|Petrol, gaz, enerjiya nûjenbar (tav, ba)
|Diravê elektronîk, kartên krediyê, krîpto
|Platformên teknolojîk, dane (data), torên AI
|}

== Encam ==
Dîroka aboriyê ne tenê dîroka qazanc û ziyana karsazan e; ew serpêhatiya mezin a hewldana mirovahiyê ye ya ji bo dabînkirina xwarin, stargeh, azadî û rûmeta jiyanê. Ji çandina yekem tovê genim li çiyayên Kurdistanê heta şandina agahiyên dîjîtal di torên gerdûnî de, awayê ku civak debara xwe dikin hertim awayê hizirkirin, bawerî û siyaseta wan diyar kiriye. Fêmkirina rêwîtiya aboriyê ya berê, mifteya herî bihêz e ji bo dîtin û çareserkirina pirsgirêkên me yên îro yên wekî newekheviya dabeşkirina dahatê, qeyranên darayî û guherîna avhewayê.

== Binêre Herwiha ==

* [[Aborî]]
* [[Ferhenga Aboriyê]]
* [[Şoreşa Pîşesaziyê]]
* [[Bazirganî]]
* [[Kapîtalîzm]]
* [[Fêodalîzm]]
* [[Mezopotamya]]
* [[Kurdistan]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

* &lt;ref&gt;{{Cite book |title=Why Nations Fail: The Origins of Power, Prosperity, and Poverty |last1=Acemoglu |first1=Daron |publisher=Crown Business |year=2012 |isbn=978-0307719218 |last2=Robinson |first2=James A.}}&lt;/ref&gt;
* &lt;ref&gt;{{Cite book |title=The British Industrial Revolution in Global Perspective |last=Allen |first=Robert C. |publisher=Cambridge University Press |year=2009 |isbn=978-0521687850}}&lt;/ref&gt;
* &lt;ref&gt;{{Cite book |title=Global Economic History: A Very Short Introduction |last=Allen |first=Robert C. |publisher=Oxford University Press |year=2011 |isbn=978-0199596652}}&lt;/ref&gt;
* &lt;ref&gt;{{Cite book |title=Civilization and Capitalism, 15th-18th Century: The Perspective of the World |last=Braudel |first=Fernand |publisher=Harper &amp; Row |year=1984 |isbn=978-0060153144}}&lt;/ref&gt;
* &lt;ref&gt;{{Cite book |title=Guns, Germs, and Steel: The Fates of Human Societies |last=Diamond |first=Jared |publisher=W.W. Norton &amp; Company |year=1997 |isbn=978-0393038910}}&lt;/ref&gt;
* &lt;ref&gt;{{Cite book |title=Debt: The First 5,000 Years |last=Graeber |first=David |publisher=Melville House |year=2011 |isbn=978-1933633862}}&lt;/ref&gt;
* &lt;ref&gt;{{Cite book |title=Contours of the World Economy 1–2030 AD: Essays in Macro-Economic History |last=Maddison |first=Angus |publisher=Oxford University Press |year=2007 |isbn=978-0199227211}}&lt;/ref&gt;
* &lt;ref&gt;{{Cite book |title=A Modern History of the Kurds |last=McDowall |first=David |publisher=I.B. Tauris |year=2004 |isbn=978-1850434160}}&lt;/ref&gt;
* &lt;ref&gt;{{Cite book |title=Institutions, Institutional Change and Economic Performance |last=North |first=Douglass C. |publisher=Cambridge University Press |year=1990 |isbn=978-0521397346}}&lt;/ref&gt;
* &lt;ref&gt;{{Cite book |title=Capital in the Twenty-First Century |last=Piketty |first=Thomas |publisher=Harvard University Press |year=2014 |isbn=978-0674430006}}&lt;/ref&gt;
* &lt;ref&gt;{{Cite book |title=The Great Transformation: The Political and Economic Origins of Our Time |last=Polanyi |first=Karl |publisher=Farrar &amp; Rinehart |year=1944 |isbn=978-0807056431}}&lt;/ref&gt;
* &lt;ref&gt;{{Cite book |title=The Great Divergence: China, Europe, and the Making of the Modern World Economy |last=Pomeranz |first=Kenneth |publisher=Princeton University Press |year=2000 |isbn=978-0691090108}}&lt;/ref&gt;
* &lt;ref&gt;{{Cite book |title=Stone Age Economics |last=Sahlins |first=Marshall |publisher=Aldine-Atherton |year=1972 |isbn=978-0202010991}}&lt;/ref&gt;</text>
      <sha1>tm0rf3r8nkhcsbasfkzl9up3x8qejp2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2093112</id>
      <parentid>2093110</parentid>
      <timestamp>2026-09-07T18:07:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RezanTovjin</username>
        <id>60</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2093112</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="35875" sha1="joi434sjh2bs9uvj7cn15jp47eh2utx" xml:space="preserve">'''Dîroka aboriyê''', şaxekî navdîsîplînî yê zanistên civakî ye ku lêkolînê li ser pêvajoyên maddî, rêxistinî, teknolojîk û sazûmanî yên jiyana mirovahiyê ji destpêka dîrokê heta serdema me ya îro dike. Ev dîrok rave dike ka civak, netewe û şaristanî di dirêjahiya hezarsalan de çawa mal û xizmet hilberandine, dabeş kirine, guhertine û mezaxtine. Dîroka aboriyê ne tenê çîroka dirav û bazirganiyê ye; ew di heman demê de dîroka man û mayina mirovahiyê, têkoşîna li hemberî kêmasiya çavkaniyan, têkiliyên desthilatdarî û çînan, û pêşketina şaristaniya madî ye.

Ciyawaziyeke bingehîn di navbera '''dîroka aboriyê''' û '''dîroka ramana aborî''' de heye: Dîroka ramana aborî behsa felsefe, teorî û nêrînên bîrdozî yên aborîzanan (mîna [[Adam Smith]], [[Karl Marx]] an [[John Maynard Keynes]]) dike; lê belê dîroka aboriyê berê xwe dide bûyerên rastîn ên maddî, qebareya hilberînê, krîzên debarê, sîstemên xwedîtiyê, guherînên demografîk û pêşveçûna amûrên kedê.

== Çarçoveya Zanistî û Metodolojî ==
Di lêkolînên nûjen ên dîroka aboriyê de çend rêbaz û bîrdozên sereke tên bikaranîn:

* '''Klîometrîk (Cliometrics):''' Bikaranîna teoriyên aborî, modelên matematîkî û rêbazên statîstîkî yên ekonometrîk ji bo analîzkirina daneyên dîrokî (wekî tomarên bacê, mûçeyên dîrokî û bihayên genim). Ev rêbaz di nîveka sedsala 20an de ji aliyê aborîzanên wekî Robert Fogel û Douglass North ve hate pêşxistin.
* '''Aboriya Sazûmanî ya Nû (New Institutional Economics):''' Ev nêrîn dide xuyakirin ku pêşketin an paşketina aborî ya welatan girêdayî &quot;saziyên&quot; wan e (mafê milkiyetê, serweriya zagonê, pêbaweriya peymanan û pergala dadê). Wekî ku Daron Acemoglu û James Robinson diyar dikin, saziyên ku tevlîbûna xelkê misoger dikin (inclusive institutions) dibin sedema dewlemendiyê, lê saziyên mêtinger (extractive institutions) dibin sedema xizanî û têkçûnê.
* '''Ekolên Dîrokî û Demdirêjî (Longue Durée):''' Li gorî dîroknasê navdar Fernand Braudel û Ekola Annales, tevgerên aborî ne tenê bi qeyranên rojane, lê belê bi şert û mercên erdnîgarî, avhewa, derya û guherînên hezar-salî yên civakî ve girêdayî ne.
* '''Materyalîzma Dîrokî:''' Nêrîna felsefî ya ku destnîşan dike bingeha her pêşketineke civakî û siyasî ji şêwaza hilberîna maddî (hêzên hilberînê û têkiliyên hilberînê) pêk tê.

== Serdema Beriya Dîrokê û Şoreşa Neolîtîk ==
=== Civakên Nêçîrvan-Berhevkar ===
Zêdetirî ji sedî 90ê temenê mirovahiyê di serdema nêçîrvanî û berhevkariyê de derbas bûye. Di vê serdemê de:

* Mirov di nava komên piçûk ên gerok (20 heta 50 kesî) de dijiyan.
* Aborî li ser esasê &quot;aboriya diyarî&quot; (gift economy) û hevkariya komî hatibû avakirin; tiştê ku dihate nêçîrkirin an komkirin bi hev re dihate xwarin.
* Ji ber nebûna amûrên parastin û depokirinê, ti &quot;zêdeberhem&quot; (surplus) çênedibû û xwedîtiya takekesî ya li ser axê tune bû.
* Li gorî antropolog Marshall Sahlins, ev civak wekî &quot;civakên bextewar ên resen&quot; (original affluent society) dihatin dîtin, ji ber ku daxwazên wan kêm bûn û wan tenê çend saetan di rojê de ji bo debara xwe kar dikir.

=== Şoreşa Neolîtîk li Kevana Berdar (10.000 B.Z.) ===
Nêzîkî 10 hezar sal berî zayînê, bi dawîbûna Serdema Qeşayê re, li herêma [[Kevana Berdar]] (ku erdnîgariya [[Kurdistan]] û [[Mezopotamya|Mezopotamyayê]] digire nav xwe), mezintirîn şoreşa aborî ya mirovahiyê rû da:

* '''Kedîkirina Giya û Heywanan:''' Cara yekem genim, ceh, nîsk û polik hatin çandin; pez, bizin, ga û beraz hatin kedîkirin. Cihên wekî [[Çayönü]] (Amed), [[Girê Mirazan]] (Riha) û [[Şaneder]] mînakên herî kevn ên vê guherînê ne.
* '''Aboriya Niştecîhbûnê:''' Mirovan gundên mayinde ava kirin û dev ji koçeriyê berdan.
* '''Derketina Zêdeberhemê (Surplus):''' Ji ber ku hilberîna xwarinê ji ya ku ji bo zikê cotkaran pêwîst bû zêdetir bû, debara mirovên ku rasterast xwarin bi dest nexistin (hosta, cerpêj, leşker, kahîn) pêk hat.
* '''Dabeşbûna Kedê û Xwedîtiyê:''' Ji bo parastin û dabeşkirina genimê embaran, pêdivî bi zagon, rêxistin û xwedîtiyê çêbû. Ev bû sedema damezirandina çînên civakî, newekheviya aborî û destpêka dewletê.

== Şaristaniyên Kevnar û Aboriya Serdema Klasîk ==
=== Aboriya Perestgeh û Qesran li Mezopotamyayê ===
Şaristaniyên yekem ên li nêzîkî çemên [[Dîcle]] û [[Firat|Firatê]] (Sumer, Akkad, Babîl û Asûr) bûn xwediyê sîstemên kûr ên rêveberiya aborî:

* '''Aboriya Dabeşkirinê ya Navendî:''' Perestgeh (zîgûrat) û qesr bûn navenda komkirina berheman. Gundiyan genim didan perestgehê û karmendên perestgehê jî xwarin, amûr û cilûberg li karkeran dabeş dikirin.
* '''Zayîna Xisab û Nivîsê:''' Nivîsa bizmarî (cuneiform) di destpêkê de ne ji bo wêjeyê, lê belê ji bo tomarkirina deynan, hejmartina sewalan û stendina bacê hate dahênandin. Lewheyên heriyê bûn pirtûkên hesabgiriya yekem di dîrokê de.
* '''Qanûnên Hemûrabî (1750 B.Z.):''' Yekem car zagona li ser heqdestê karkeran, rêjeya herî bilind a faîzê (ji bo genim ji sedî 33, ji bo zîv ji sedî 20), şirîkatiya bazirganiyê (tappûtum) û berpirsiyariya milk di vê destûra kevnar de hatin tomarkirin.
* '''Diravê Destpêkê:''' Berî derketina pereyê hesinekî yê mohrkirî, şeqil (shekel) ku giraniya wê 8.33 gram zîv bû û pîvana kîloya genim di danûstandinan de dihatin bikaranîn.

=== Yewnana Kevnar: Bazirganiya Deryayî û Koledarî ===

* '''Aboriya Polîsê (Bajar-Dewlet):''' Ji ber erdnîgariya çiyayî ya Yewnanistanê, zeviyên wan kêm bûn; ji ber vê yekê berê xwe dan deryayê. Wan zeytûn, rûn û şerab çêdikirin û difrotin derve, li hemberî wê jî genim ji Deryaya Reş û Misirê distandin.
* '''Diravê Zîv ê Atînayê:''' Kanên zîv ên Laurionê bûn sedema serdestiya diravê atînayî (&quot;Owl drachma&quot;) li seranserê Deryaya Navîn.
* '''Koledarî Wekî Bingeha Hilberînê:''' Li bajarên wekî Atîna û Spartayê, beşeke herî mezin a karên fîzîkî, karkirina madenan û xizmeta malan ji aliyê koleyan ve dihate meşandin.

=== Împeratoriya Romayê: Pax Romana, Latîfundiya û Krîza Diravî ===
[[Împeratoriya Romayê]] di lûtkeya hêza xwe de aboriyeke mezin a navneteweyî ava kir:

* '''Bazarê Hevbeş ê Deryaya Navîn:''' Bi saya parastina deryayî û tora rêyên bejayî, bazirganî bê astengî ji Brîtanyayê heta Misir û Mezopotamyayê hate meşandin.
* '''Latîfundiya:''' Zeviyên mezin ên çandiniyê yên ku ji aliyê sermayedaran ve dihatin birêvebirin û bi hezaran kole tê de dixebitîn. Ev zevî bûn sedema têkçûna cotkarên piçûk ên azad.
* '''Xerabûna Dirav û Enflasyon:''' Di sedsala sêyem a piştî zayînê de, împeratorên Romayê ji ber kêmbûna zêr û xercên mezin ên leşkerî, rêjeya zîvê di nav pereyê ''denarius'' de daxistin (ji sedî 90 daxistin binî ji sedî 5an). Ev bû sedema hîperenflasyoneke mezin, têkçûna bazara bajaran û derketina biryarnameya bihayan a Diocletian (301 P.Z.). Xelk reviyan gundan û li bin destê axayan bûne nîv-kole (colonus), ku ev qonax bû bingeha pergala fêodal a Serdema Navîn.

=== Tora Rêya Hevrîşimê ya Kevnar ===
Ji sedsala 2an a berî zayînê vir de, [[Rêya Hevrîşimê]] bazara Çînê (Xanedana Han), Îranê (Part û Sasanî), Mezopotamya û Romayê bi hev ve girêda. Kelûpelên buhabaha yên mîna hevrîşim, biharat, mircan, hesin û cam li ser pişta hêştiran bi hezaran kîlometre dihatin veguhestin.

== Serdema Navîn û Guherînên Binyadî ==
=== Fêodalîzm û Pergala Manoriyal li Ewropayê ===
Piştî hilweşîna Împeratoriya Romayê ya Rojava, aboriya bajarî têk çû û sîstema fêodalîzmê serwer bû:

* '''Pergala Manoriyal:''' Zeviyên mezin ên mîran (manor) girtî bûn û ji bo xwe hilberîn dikirin. Gundiyên bindest (serf) girêdayî axê bûn; wan nedikarî axa xwe biterikînin û neçar bûn beşa herî mezin a berhemê wek bac û keda bêheqdest (angarya) bidin mîrê xwe.
* '''Pêşketinên Teknolojîk:''' Di sedsala 10an de bikaranîna gêsinê giran ê bi hesin, sîstema nûjen a çandiniya sê-beşî (three-field rotation), nalên hespan û aşên avê û bayê hilberîna çandiniyê zêde kir û bû sedema zêdebûna nifûsê.

=== Serdema Zêrîn a Îslamê û Pêşketina Bazirganiya Navneteweyî ===
Di navbera sedsalên 8 û 13an de, cîhana îslamî bû navenda herî pêşketî ya bazirganiya gerdûnî:

* '''Yekîtiya Diravî:''' Dînarê zêr û dirhemê zîv ji Endulusê heta Hindistanê wekî pereyê pêbawer ê bazirganiyê hatin qebûlkirin.
* '''Amûrên Nûjen ên Darayî:'''
** '''Suftece (Suftaja):''' Yekem çeka bazirganiyê ya kaxezî bû. Bazirganekî dikaribû diravê xwe li Bexdayê razîne û li Fasê an Çînê bi rêya sufteceyê pereyê xwe bistîne, bêyî ku zêrên xwe di rêyan de ji ber çeteyan bixe xetereyê.
** '''Hawala:''' Sîstema veguhastina diravî ya li ser bingeha pêbaweriyê.
** '''Mudaraba:''' Şirîkatiya karsazî ya bi berpirsiyariya bisînor ku piştre bû bingeha şîrketên bazirganî yên Ewropayê.
* Bajarên mezin ên mîna Bexda, Qahîre, Şam û Heleb bûn navendên hilberîna pîşesaziya destan, kaxez, şûşe û tekstîlê.

=== Mirina Reş (1347–1351) û Hilweşîna Fêodalîzmê ===
webaya mezin a ku wekî [[Mirina Reş]] tê binavkirin, nêzîkî sêyeka nifûsa Ewropa û Rojhilata Navîn tune kir. Ev karesat ji aliyê aborî ve bû sedema encamên şoreşgerî:

* '''Kêmbûna Hêza Kar:''' Ji ber ku hejmara karkeran kêm bû, cotkar û hostayan daxwaza heqdestên pir bilindtir kirin.
* '''Hilweşîna Bendetiya Serfan:''' Axayan neçar man ku şertên karkeran qebûl bikin û dev ji zordariya fêodal berdin. Li Ewropaya Rojava, serf bûn cotkarên azad ên bi heqdest; ev yek bû pêngaveke mezin ber bi derketina aboriya bazarê ve.

=== Komarên Bazirganî yên Îtalyayê û Damezirandina Bankageriyê ===
Di sedsalên 14 û 15an de bajarên Îtalyayê yên wekî [[Venedîk]], [[Cenowa]] û [[Floransa]] bûn mifteya bazirganiya Ewropayê:

* '''Pergala Cot-Tomarkirinê (Double-entry bookkeeping):''' Ji aliyê Luca Pacioli ve di sala 1494an de hate sîstemekirin. Vê rêbazê xisaba qazanc, zirar û deynan bi rengekî zanistî nîşan da.
* '''Malbatên Bankageriyê:''' Malbatên mîna Medici li Floransayê şaxên bankan li seranserê Ewropayê vekirin, deyn dan padîşahan û amûrên krediyê berfireh kirin.

== Serdema Nû û Şoreşa Bazirganiyê (1500–1750) ==
=== Serdema Keşfan û Pevguhertina Kolombiyayî ===
Gava di sala 1492an de Ewropiyan parzemîna Amerîkayê keşf kirin û rêya deryayî ya ber bi Hindistanê ve dîtin, navenda aboriya cîhanê ji Deryaya Navîn derbasî Okyanûsa Atlantîkê bû:

* '''Pevguhertina Kolombiyayî (Columbian Exchange):''' Berhemên çandiniyê yên wekî kartol, lazût (garis), firingî, tûtin û kakao ji Amerîkayê derbasî Ewropa, Asya û Afrîkayê bûn. Bi taybetî kartol û lazût bûn sedema zêdebûneke mezin a nifûsê li seranserê cîhanê.
* '''Lehiya Zêr û Zîv û &quot;Şoreşa Bihayan&quot;:''' Spanyayê bi mîlyonan kîlo zîv ji kanên Potosí (Bolîvya) û Meksîkê anî Ewropayê. Ji ber ku qebareya zîv ji qebareya hilberînê zûtir zêde bû, di sedsala 16an de buhayên kelûpelan li Ewropayê 4 heta 6 qatan zêde bûn (Şoreşa Bihayan).

=== Merkantalîzm û Zayîna Pargîdaniyên Pişkî ===
Di vê serdemê de bîrdoziya serdest a aboriyê '''Merkantalîzm''' bû. Dewletan bawer dikir ku dewlemendiya wan bi qebareya zêr û zîvê di xezîneyê de tê pîvandin; ji ber vê diviyabû hinardekirin (îxracat) zêde be û hawirdekirin (îthalat) bi bacên giran were sînordarkirin.

* '''Şîrketa Hindistana Rojhilat a Holendî (VOC - 1602):''' Wekî yekem şirketa pişkî ya cîhanê hate damezirandin. Ji bo kêmkirina rîska keştiyên bazirganiyê, sermayeya şirketê li ser hezaran kesan bi awayê hîsse (pişk) hate dabeşkirin.
* '''Borsaya Amsterdamê (1602):''' Yekem bazara fermî ya cîhanê ya ji bo kirîn û firotina pişkên pargîdaniyan hate vekirin. Di sala 1609an de Banka Amsterdamê (Wisselbank) hate damezirandin ku pergala diravê kaxezî yê pêbawer da destpêkirin.

=== Bazirganiya Sêgoşe ya Koleyan li Okyanûsa Atlantîkê ===
Yek ji reştirîn beşên dîroka aboriyê, danûstandina bazirganiya sêgoşe bû:

# Keştiyên ewropî çek, tekstîl û vexwarin dibirin Afrîkayê.
# Ji wir bi mîlyonan koleyên afrîkayî bi darê zorê li keştiyan dihatin siwarkirin û dibirin parzemîna Amerîkayê.
# Keda van koleyan li zeviyên mezin ên pembû, şekir û tûtinê (plantations) dihate bikaranîn û ev berhem jî dihatin şandin bo kargehên Ewropayê. Ev sermayeya mezin bû bingeha sereke ya aborî ji bo fînansekirina Şoreşa Pîşesaziyê.

== Şoreşa Pîşesaziyê û Serdestiya Kapîtalîzmê (1750–1914) ==
=== Şoreşa Yekemîn a Pîşesaziyê (1760–1840, Brîtanya) ===
Şoreşa Pîşesaziyê mezintirîn guherîna aborî ya mirovahiyê bû ji dema Şoreşa Neolîtîk vir de. Ev şoreş li [[Brîtanya|Brîtanyayê]] ji ber çend sedeman dest pê kir: Hebûna kanên dewlemend ên komir û hesin, mafên milkiyeta taybet ên parastî, sermayeya mezin a ji mêtingeriyê hatî, û mûçeyên bilind ên karkeran ku karsaz han didan makîneyan bikar bînin.

* '''Mekanîzasyona Tekstîlê:''' Makîneyên wekî ''Spinning Jenny'' ya James Hargreaves û dezgeha ristinê ya Richard Arkwright hilberîna pembû bi sedan caran lezgîn kirin.
* '''Hêza Hilmê ya James Watt (1769):''' Veguherandina enerjiya komirê bo hêza mekanîkî. Êdî pêdiviya kargehan bi rûbar û aşên avê nema; fabrîqe li bajaran hatin avakirin.
* '''Rêyên Hesinî û Trên:''' Trêna hilmê ya George Stephenson (1825) û keştiyên hilmê lêçûna veguhastinê bi rengekî kêmwêne daxistin û bazareke yekgirtî ya neteweyî û cîhanî pêk anîn.

=== Şoreşa Civakî û Keda Karkeran ===

* '''Bajarvanî:''' Bi mîlyonan gundiyên ku ji ber zagonên dorpêçkirina zeviyan (enclosure acts) bê erd mabûn, koçî bajarên pîşesaziyê yên mîna Manchester, Leeds û Birminghamê kirin.
* '''Proletarya û Şertên Giran:''' Karkeran di rojê de 14 heta 16 saetan di şertên pir xirab de dixebitîn; jin û zarok bi mûçeyên pir kêm dihatin xebitandin.
* '''Têkoşîna Çînî û Sendîka:''' Ji bo parastina mafên kedkaran, tevgerên wekî Luddîzm (şikandina makîneyan), Çartîzm û di dawiyê de sendîkayên karkeran derketin holê. Ev rewş bû bingeha rexneya aboriya siyasî ya [[Karl Marx]] û derketina teoriya sosyalîzmê.

=== Şoreşa Duyemîn a Pîşesaziyê (1870–1914) ===
Di nîveka duyem a sedsala 19an de navenda teknolojiyê derbasî [[Elmanya]] û [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] bû:

* '''Pola û Elektrîk:''' Rêbaza Bessemer lêçûna hilberîna polayê kêm kir; santralên elektrîkê yên Thomas Edison û tora elektrîkê ya Nikola Tesla şeva kargehan kirin roj.
* '''Pîşesaziya Kîmyayî û Petrolê:''' Zibilên çêkirî, reng, derman (Aspirin) û bikaranîna petrolê wekî sotemeniya nû ya serdemê.
* '''Motora Şewata Navxweyî û Hilberîna Komî:''' Çêkirina otomobîlan ji aliyê Karl Benz û derketina pergala hilberîna komî li ser xeta herikbar (Fordîzm) ji aliyê Henry Ford ve.
* '''Kapîtalîzma Monopolan:''' Zayîna pargîdaniyên mezin ên pişkî, kartel û baweriyan (trust) ên wekî Standard Oil a Rockefeller û US Steel a J.P. Morgan.

=== Standarda Zêrîn a Klasîk û Pêla Yekemîn a Gerdûnîbûnê (1870–1914) ===
Di navbera salên 1870 û 1914an de cîhan bû şahidê yekem pêla mezin a gerdûnîbûnê:

* '''Standarda Zêrîn:''' Pereyên kaxezî yên hemû welatên mezin bi nirxekî diyar bi zêr ve hatibûn girêdan. Vê yekê aramiya herî mezin di bazirganiya navneteweyî de peyda kir.
* '''Livîna Sermaye û Mirovan:''' Zêdetirî 50 mîlyon mirov ji Ewropayê koçî parzemîna Amerîkayê bûn. Sermayeya brîtanî rêyên hesinî yên li Amerîka, Hindistan û Arjantînê fînanse kir. Tora telegrafê ya di bin deryayê de agahiyên bihayên bazaran di çend çirkeyan de digihand seranserê cîhanê.

== Qeyranên Mezin, Şer û Têkoşîna Pergalan (1914–1945) ==
=== Bandora Aborî ya Şerê Cîhanî yê Yekem û Hîperenflasyon ===

* Şerê sala 1914an dawî li serdema yekem a gerdûnîbûnê anî. Welatan dev ji Standarda Zêrîn berdan û ji bo debara çekan dest bi çapkirina bêhesab a pereyê kaxezî kirin.
* Peymana Versayê ya 1919an bacên giran ên tezmînatê li ser Elmanyayê ferz kir. Ji ber vê yekê, di sala 1923an de li [[Komara Weimarê]] ya Elmanyayê hîperenflasyoneke kêmwêne rû da; nirxa markê elmanî bi mîlyonan caran daket û xelkê ji bo kirîna nanekî firingiyên tije pere dibirin firoşgehan.

=== Qeyrana Mezin a 1929an (The Great Depression) ===
Di 29ê cotmeha 1929an de (Pêncşema Reş), Borsaya New Yorkê (Wall Street) hilweşiya. Ev hilweşîn veguherî kûrtirîn krîza aborî ya dîroka cîhanê:

* '''Sedem:''' Berhevkirina deynên mezin ji aliyê welatiyan ve ji bo qumarê borsayê, zêdehilberîna di çandiniyê de û kêmbûna hêza kirînê ya xelkê.
* '''Têkçûna Bankan:''' Bi hezaran bank li DYA û Ewropayê îflas kirin; pereyên xelkê yên di bankan de winda bûn.
* '''Bêkariya Mezin:''' Rêjeya bêkariyê li Amerîkayê gihîşt ji sedî 25an û li Elmanyayê ji sedî 30an derbas kir.
* '''Hilweşîna Bazirganiyê:''' Amerîkayê zagona gumrikê ya Smoot-Hawley (1930) derxist; welatên din jî bi heman awayî bac danîn ser kelûpelên biyanî û bazirganiya navneteweyî bi rêjeya ji sedî 65 hilweşiya.

=== Modelên Hevrik ên Serdemê ===
Ji bo derketina ji krîza kapîtalîzmê sê modelên cuda derketin pêşbirka dîrokî:

# '''Aboriya Planbûyî ya Sovyetê:''' Li [[Yekîtiya Sovyetê]], rêbaza kolxozan (kolektîfkirina çandiniyê) û planên pênc-salî yên pîşesaziya giran hatin meşandin. Tevî ku bû sedema mirina bi mîlyonan gundiyan ji birçîbûnê (mîna karesata Holodomorê), Sovyetê pîşesaziyeke giran a bilez ava kir û ji krîza 1929an bêpar ma.
# '''Aboriya Şer a Faşîzm û Nazîzmê:''' Li Elmanya û Îtalyayê, dewletê destwerdaneke tund li bazarê kir, sendîka qedexe kirin, hilberîna çekan zêde kir û bi rêya dagirkirina erdên cîranan (Lebensraum) hewl da debara aboriya xwe bike.
# '''Peymana Nû (New Deal) ya DYA:''' Serok Franklin D. Roosevelt bi piştgiriya teoriyên [[John Maynard Keynes]] rêbazek nû pejirand: Dewletê bi milyonan dolar xerc kir ji bo çêkirina rê, bendav û binesaziyê da ku kar ji bo bêkaran peyda bibe; bîmeya bankan (FDIC) û ewlehiya civakî ya teqawidbûnê (Social Security) ava kir.

== Serdema Zêrîn a Piştî Şer û Sîstema Bretton Woods (1945–1973) ==
=== Sîstema Bretton Woods (1944) ===
Berî ku Şerê Cîhanî yê Duyem bi dawî bibe, nûnerên 44 welatan li Bretton Woods (DYA) civiyan da ku rê li ber krîzên nû yên aborî bigirin:

* '''Saziyên Gerdûnî:''' [[Fona Diravî ya Navneteweyî]] (IMF) ji bo aramiya pereyan û [[Banka Cîhanî]] (World Bank) ji bo ji nû ve avakirina welatên wêranbûyî hatin damezirandin. Peymana Giştî ya li ser Gumrik û Bazirganiyê (GATT) jî ji bo rakirina astengiyên bazirganiyê hate pejirandin.
* '''Serdestiya Dolarê Amerîkî:''' Dolarê amerîkî wekî pereyê sereke yê cîhanê hate qebûlkirin û bi rêjeya 35 dolar = 1 onsyek zêr bi zêr ve hate girêdan. Pereyên welatên din jî bi rêjeyeke diyarkirî bi dolar ve hatin girêdan.

=== Plana Marshall û &quot;Sî Salên Zêrîn&quot; (Les Trente Glorieuses) ===

* '''Plana Marshall (1948):''' Amerîkayê zêdetirî 13 mîlyar dolar alîkarî da welatên Ewropaya Rojava da ku binesaziya xwe ava bikin û rê li ber belavbûna komunîzmê bigirin. Japonya û Almanya di bin navê &quot;mûcîzeya aborî&quot; de bûn du hêzên herî mezin ên pîşesaziyê.
* '''Dewleta Refahê ya Keynesî:''' Di navbera salên 1945 û 1973an de, cîhana rojava pêşketineke aborî ya kêmwêne dît. Rêjeya mezinbûna salane li dora ji sedî 4 heta 5 bû, bêkarî gelek kêm bû, mûçe bilind bûn û dewletê xizmetên bêpere yên perwerde, tenduristî û teqawidbûnê dabîn kirin.

=== De-kolonîzasyon û Aboriya Cîhana Sêyemîn ===
Bi dehan welatên Asya û Afrîkayê ji bin desthilatdariya emperyalîzmê rizgar bûn. Van dewletên nû serbixwe bûyî, ji bo ku pîşesaziya xwe ya navxweyî ava bikin, stratejiya &quot;Pîşesazîkirina li Cihê Hawirdekirinê&quot; (Import Substitution Industrialization - ISI) meşandin û bacên giran li ser kelûpelên biyanî danîn.

== Serdema Neolîberalîzmê, Krîzên Darayî û Gerdûnîbûna Hîper (1973–Îro) ==
=== Şoka Nixon û Krîza Petrolê ya 1973an ===

* '''Hilweşîna Bretton Woods:''' Di tebaxa 1971an de serokê DYA Richard Nixon ragihand ku Amerîka êdî dolaran nade hemberî zêr (Şoka Nixon). Bi vê biryarê serdema diravê fiat (diravê kaxezî yê bêpiştgiriya zêr) dest pê kir.
* '''Krîzên Petrolê (1973 û 1979):''' Welatên ereb ên endamê OPECê ji ber piştgiriya Amerîkayê ya ji bo Îsraêlê di Şerê Yom Kîppûrê de, ambargoya petrolê danîn. Buhayê bermîla petrolê di çend mehan de çar qat zêde bû.
* '''Staqflasyon:''' Di aboriyê de diyardeyeke nû derket: Aborî mezin nedibû (stagnation), lê di heman demê de enflasyon û bêkarî jî pir bilind bûn. Vê rewşê baweriya bi teoriya Keynesî lawaz kir.

=== Şoreşa Neolîberal (1980î) ===
Bi hatina Margaret Thatcher li Brîtanyayê (1979) û Ronald Reagan li Amerîkayê (1981), serdemeke nû ya aboriyê dest pê kir ku ji ramanên [[Milton Friedman]] û Friedrich Hayek îlhama xwe digirt:

* '''Taybetmendîkirin (Privatization):''' Şîrketên dewletê yên tren, elektrîk, gaz û ragihandinê ji sektora taybet re hatin firotin.
* '''Kêmkirina Destwerdana Dewletê:''' Bacên li ser sermayeyê hatin daxistin, zagonên li ser bazara darayî hatin rakirin û hêza sendîkayên karkeran hate şikandin.
* '''Lihevkirina Washingtonê (Washington Consensus):''' IMF û Banka Cîhanî ji bo welatên deyndar ên Amerîkaya Latîn û Afrîkayê polîtîkayên tund ên teserûfê, kêmkirina lêçûnên giştî û vekirina bazaran ferz kirin.

=== Hilweşîna Sovyetê û Derketina Hêza Çînê ===

* '''Terapiya Şokê li Rûsyayê (1991):''' Piştî hilweşîna Yekîtiya Sovyetê, derbasbûna bilez a ber bi kapîtalîzmê ve bû sedema talankirina dewlemendiya giştî ji aliyê olîgarşan ve, hilweşîna mûçeyan û zêdebûna xizaniyê.
* '''Vejîna Aborî ya Çînê:''' Deng Xiaoping di sala 1978an de bi dirûşma &quot;Sosyalîzma bi taybetmendiyên çînî&quot; dest bi reformên bazarê kir. Çînê qadên aborî yên taybet ava kirin, veberhênana biyanî kişand nav welêt û di sala 2001an de bû endamê Rêxistina Bazirganiya Cîhanî (WTO). Di nava 40 salan de zêdetirî 800 mîlyon kes ji bin xeta xizaniyê rizgar bûn û Çîn bû &quot;kargeha cîhanê&quot;.

=== Qeyrana Darayî ya Gerdûnî ya 2008an ===
Qeyrana herî mezin a piştî sala 1929an di payîza 2008an de rû da:

* '''Sedem:''' Dayîna bêserûber a krediyên xaniyan ên bêbextewar (subprime mortgages) li Amerîkayê û pakêtkirina van deynên bitalûke di nava kaxezên darayî yên aloz de (CDO).
* '''Têkçûna Lehman Brothers:''' Banka navdar a veberhênanê di îlona 2008an de îflas kir. Pêbaweriya di navbera bankan de nema û tora darayî ya cîhanê cemidî.
* '''Destwerdana Bankên Navendî:''' Bankên navendî yên cîhanê faîzên xwe daxistin sifirê û bi rêya bernameyên mezin ên &quot;Sivikkirina Hevsengiyê&quot; (Quantitative Easing - QE) bi trîlyonan dolar pere çap kirin da ku şîrket û bankan ji îflasê rizgar bikin.

=== Aboriya Dîjîtal û Pêşeroja Xebatê ===
Di serdema me ya îro de:

* Pargîdaniyên herî dewlemend êdî ne kargehên pîşesaziyê ne, belkî dêwên teknolojiyê ne (Apple, Microsoft, Alphabet, Amazon, Meta, NVIDIA).
* Dane (data) bûye &quot;petrola nû&quot; ya cîhanê.
* Pêşketina Zekaya Çêkirî (AI) û otomasyonê şêwaza xebata mirovan diguherîne û nîqaşên li ser dahata bingehîn a gerdûnî derdixe rojevê.
* Diravên krîpto yên wekî Bîtkoyîn hewl didin serweriya bankên navendî bixin bin pirsê.

== Nêrînek Taybet: Dîroka Aborî ya Kurdistanê û Mezopotamyayê ==
=== Bingeha Şaristaniya Çandiniyê li ser Axa Kurdistanê ===
Erdnîgariya Kurdistanê ne tenê şahidê dîrokê ye, belkî yek ji navendên sereke yên afirandina aboriya mirovahiyê ye:

* '''Serdema Neolîtîk:''' Li Deşta Amedê ([[Çayönü]]), nêzîkî 9000 sal B.Z. cara yekem genimê kûvî hate kedîkirin û mirovan dest bi karkirina sifirê ya sar kir. Li [[Girê Mirazan]] (Göbekli Tepe) di heman heyamê de yekem perestgehên mezin ên dîrokê hatin avakirin ku nîşan dide aboriyeke birêxistinkirî ya berhevkirina xwarinê hebûye.
* '''Bazirganiya Obsîdiyenê:''' Berî derketina hesin û zêr, kevirê volkanîk ê reş (obsîdiyen) ku ji bo çêkirina kêran dihate bikaranîn, ji çiyayên Çewlîg û Wanê ber bi deştên Mezopotamya û Deryaya Navîn ve dihate hinardekirin.

=== Mîrgehên Kurdî û Rêyên Karwanên Bazirganiyê ===
Di Serdema Navîn û destpêka Serdema Nû de:

* Mîrgehên kurdan ên wekî Mervanî, Eyûbî, Şedadî, Botan, Bedlîs, Soran, Baban û Erdelanê kontrola rêyên sereke yên karwanên bazirganiyê yên di navbera Îran, Anatolya û Helebê de dikirin.
* Bajarê [[Amed|Amedê]] navendeke mezin a hevrîşim, çêkirina çekan û pîşesaziya sifirê bû. Bajarê [[Bedlîs|Bedlîsê]] wekî deriyê gumrikê yê herêmê dihate dîtin û [[Cizîr]] jî bendera sereke ya danûstandina bi kelekên ser çemê Dîcleyê ber bi Mûsil û Bexdayê ve bû.
* '''Hevsengiya Zozan û Deştan:''' Aboriya Kurdistanê li ser hevkariya du hêmanan ava bûbû: Koçerên ku li zozanan xwedîkerên pez û berhemên şîr bûn, û cotkarên deştên germiyanê yên ku genim û garis çêdikirin. Her sal bi deh hezaran pezên kurdî ji bo dabînkirina goşt ber bi bazarên Heleb, Şam û Stenbolê ve dihatin meşandin.

=== Serdema Osmaniyan: Sîstema Tîmarê û Zagonên Erdê yên 1858an ===

* Di serdema Osmaniyan de, mîrên kurd li gorî peymanên taybet serxwebûna xwe ya navxweyî diparastin û sîstema tîmar û îqtayê (dayîna axê li hemberî şervanan) dimeşandin.
* '''Zagonên Erdê yên 1858an (Arazi Kanunnamesi):''' Osmaniyan xwestin axê tomar bikin da ku bacê rasterast berhev bikin. Lê belê gundiyên xizan ji tirsa leşkerî û bacê navên xwe qeyd nekirin; berevajî vê, serokêşîr û axayan hemû zeviyên hevpar li ser navê xwe qeyd kirin. Ev bû sedema derketina pergala nû ya axatiyê û feodalîzmê li Kurdistanê ku cotkarên azad kirin kedkarên bindest ên axayan (nîvkar).

=== Parçebûna Siyasî ya Sedsala 20an û Mêtingeriya Aborî ===

* '''Peymana Lozanê (1923):''' Parçebûna Kurdistanê di navbera çar dewletan de (Tirkiye, Iraq, Îran, Sûrî) derbeyeke kujer li aboriya herêmî da. Sînorên nû tora bazirganiya hezar-salî ya di navbera zozan û germiyanê de qut kirin.
* '''Mêtingeriya Çavkaniyan:'''
** [[Kerkûk]] (ji 1927an vir de) û [[Êlih|Batman]] (ji salên 1940î vir de) bûn navendên derxistina petrolê, lê dahata petrolê ji bo avakirina kargeh û pîşesaziya li Kurdistanê nehate xerc kirin; berevajî vê, dahat ji bo navendên desthilatdariyê yên Enqere û Bexdayê hate veguhastin.
** Ava Kurdistanê bi rêya Projeya Başûrê Rojhilata Anatolyayê (GAP) hate bendavkirin; lê elektrîka ku hate hilberandin ji bo bajarên rojavayê Tirkiyeyê hate şandin û zeviyên çandiniyê yên dîrokî (mîna Heskîfê) di bin avê de man.
* '''Wêrankirina Gundên Kurdan:''' Di salên 1980an de li Başûrê Kurdistanê (operasyonên Enfalê yên Sedam Huseyn) û di salên 1990an de li Bakurê Kurdistanê zêdetirî 4.500 gund hatin şewitandin û valakirin. Ev yek bû sedema têkçûna tevahî ya hilberîna çandinî û ajaldariyê û koçberbûna bi mîlyonan kurdan bo qerebalixiya xizan a bajaran.

=== Ceribandina Nûjen a Başûrê Kurdistanê û Nexweşiya Holendî ===
Piştî damezirandina Herêma Kurdistanê ya Iraqê (1991 û 2003):

* Herêm bû xwediyê aboriyeke serbixwe ya li ser bingeha firotina petrolê bi rêya boriya Ceyhanê.
* Lê belê, herêm rûbirûyî '''Nexweşiya Holendî''' (Dutch Disease) bû: Zêdebûna dahata petrolê bû sedem ku çandinî, pîşesazî û hilberîna xwemalî werin paşguhkirin; piraniya xelkê bûn karmendên dewletê û civak bû civakeke mezaxtinê ya ku hemû hewcedariyên xwe ji derve dikire. Di salên dawî de hewildan hene ku bi rêya pêşxistina çandiniyê (wekî hinardekirina henaran) û geştyariyê aborî were cihêrengkirin.

== Nîqaşên Mezin ên Zanistî di Dîroka Aboriyê de ==
=== Cudabûna Mezin (The Great Divergence) ===
Yek ji mezintirîn nîqaşên dîroka aboriyê ev e: ''Çima heta sedsala 18an asta jiyana li Çînê (Herêma Rûbara Yangtze) û Ewropaya Rojava nêzîkî hev bû, lê piştî sala 1750an tenê Ewropa bi lez pêş ket û bû serdestê aboriya cîhanê?''

* Dîroknas Kenneth Pomeranz dibêje ku du sedemên bingehîn hebûn:

# Kanên komirê yên Brîtanyayê li cihên nêzîkî bajaran bûn û derxistina wan hêsan bû (lê yên Çînê li bakurê dûr bûn).
# Ewropayê bi saya mêtingeriya Amerîkayê erdekî bêdawî yê &quot;erdê xeyalî&quot; (ghost acreage) bi dest xist ku dar, pembû û şekir jê re dabîn dikir.

* Aborîzanên sazûmanî (wekî Acemoglu û North) jî dibêjin ku cudahî ji ber serweriya zagonê, parastina mafê milkiyeta taybet û desthilatdariya parlamentoyê ya li Ewropayê bû.

=== Sazî li Hember Erdnîgariyê ===

* '''Pêşengên Erdnîgariyê (Jared Diamond, Jeffrey Sachs):''' Dibêjin ku cografya, cureyên ajalan ên kedîkirî, nexweşiyên herêmî (malarya) û gihîştina deryayê çarenûsa dewlemendiya gelan diyar kirine.
* '''Pêşengên Sazûmanî (Acemoglu, Robinson):''' Dibêjin heke erdnîgarî girîng ba, dê du beşên bajarê Nogalesê (yek li DYA, yek li Meksîkê ku xwedî heman avhewa ne) xwedî du astên pir ji hev cuda yên dewlemendiyê nebûna. Ya girîng saziyên siyasî û aborî ne.

=== Pêlên Kondratiev û Hilweşîna Afirîner ===

* '''Pêlên Kondratiev:''' Aborîzanê rûs Nikolai Kondratiev dît ku aboriya kapîtalîzmê di çerxên dirêj ên 50-salî de tevdigere. Her pêlek ji aliyê teknolojiyeke nû ve tê ajotin:

# Hêza hilmê û tekstîl (1780–1840)
# Rêyên hesinî û pola (1840–1890)
# Elektrîk û pîşesaziya kîmyayî (1890–1940)
# Otomobîl û petrokîmya (1940–1990)
# Teknolojiya agahdariyê û înternet (1990–îro)

* '''Hilweşîna Afirîner (Creative Destruction):''' Li gorî Joseph Schumpeter, pêşketina aborî di encama mirina pîşesaziyên kevn û jidayikbûna pîşesaziyên nû de pêk tê (mîna ku otomobîlan dawî li hespan anî, an dîjîtalîzasyonê dawî li fîlmên kodakê anî).

== Tabloyên Berawirdkirina Zanistî ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:left;&quot;
|+Berawirdkirina Şêwazên Hilberînê di Serdemên Dîrokî de
|- style=&quot;background-color:#eaecf0;&quot;
!Serdema Dîrokî
!Şêwaza Hilberînê
!Çavkaniya Enerjiyê
!Amûra Danûstandinê
!Saziya Sereke ya Aborî
|-
|'''Serdema Kevnar'''
|Koledarî, aboriya qesran, cotkariya xwerû
|Hêza masûlkeyan, agir
|Danûstandina bi mal, zîv/zêr bi giranî
|Perestgeh, qesr, latîfundiya
|-
|'''Serdema Navîn'''
|Fêodalîzm, pergala manoriyal
|Hêza ajalan, ba, aşên avê
|Zêr û zîvê mohrkirî, hewale, suftece
|Axa mîr, dêr/mizgeft, esnaf (lonca)
|-
|'''Destpêka Serdema Nû'''
|Merkantalîzm, sermayedariya bazirganî
|Ba (keştî), dar, komir
|Zêr û zîvê Amerîkayê, senetên bankê
|Şîrketên pişkî (VOC), borsayên destpêkê
|-
|'''Şoreşa Pîşesaziyê'''
|Kapîtalîzma pîşesazî, keda bi heqdest
|Komir, hêza hilmê, hesin û pola
|Diravê kaxezî yê bi zêr (Gold Standard)
|Fabrîqe, şîrketên hevkariyê, sendîka
|-
|'''Serdema Nûjen (20an)'''
|Kapîtalîzma girseyî (Fordîzm) / Sosyalîzm
|Petrol, gaz, elektrîk, enerjiya atomî
|Dolarê fiat, sîstema Bretton Woods
|Pargîdaniyên pirneteweyî, bankên navendî
|-
|'''Serdema Hevdem (21an)'''
|Aboriya dîjîtal, kapîtalîzma zanistî
|Petrol, gaz, enerjiya nûjenbar (tav, ba)
|Diravê elektronîk, kartên krediyê, krîpto
|Platformên teknolojîk, dane (data), torên AI
|}

== Encam ==
Dîroka aboriyê ne tenê dîroka qazanc û ziyana karsazan e; ew serpêhatiya mezin a hewldana mirovahiyê ye ya ji bo dabînkirina xwarin, stargeh, azadî û rûmeta jiyanê. Ji çandina yekem tovê genim li çiyayên Kurdistanê heta şandina agahiyên dîjîtal di torên gerdûnî de, awayê ku civak debara xwe dikin hertim awayê hizirkirin, bawerî û siyaseta wan diyar kiriye. Fêmkirina rêwîtiya aboriyê ya berê, mifteya herî bihêz e ji bo dîtin û çareserkirina pirsgirêkên me yên îro yên wekî newekheviya dabeşkirina dahatê, qeyranên darayî û guherîna avhewayê.

== Binêre Herwiha ==

* [[Aborî]]
* [[Ferhenga Aboriyê]]
* [[Şoreşa Pîşesaziyê]]
* [[Bazirganî]]
* [[Kapîtalîzm]]
* [[Fêodalîzm]]
* [[Mezopotamya]]
* [[Kurdistan]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

=== Pirtûknasî ===

* {{Cite book |title=Why Nations Fail: The Origins of Power, Prosperity, and Poverty |last1=Acemoglu |first1=Daron |publisher=Crown Business |year=2012 |isbn=978-0307719218 |last2=Robinson |first2=James A.}}
* {{Cite book |title=The British Industrial Revolution in Global Perspective |last=Allen |first=Robert C. |publisher=Cambridge University Press |year=2009 |isbn=978-0521687850}}
* {{Cite book |title=Global Economic History: A Very Short Introduction |last=Allen |first=Robert C. |publisher=Oxford University Press |year=2011 |isbn=978-0199596652}}
* {{Cite book |title=Civilization and Capitalism, 15th-18th Century: The Perspective of the World |last=Braudel |first=Fernand |publisher=Harper &amp; Row |year=1984 |isbn=978-0060153144}}
* {{Cite book |title=Guns, Germs, and Steel: The Fates of Human Societies |last=Diamond |first=Jared |publisher=W.W. Norton &amp; Company |year=1997 |isbn=978-0393038910}}
* {{Cite book |title=Debt: The First 5,000 Years |last=Graeber |first=David |publisher=Melville House |year=2011 |isbn=978-1933633862}}
* {{Cite book |title=Contours of the World Economy 1–2030 AD: Essays in Macro-Economic History |last=Maddison |first=Angus |publisher=Oxford University Press |year=2007 |isbn=978-0199227211}}
* {{Cite book |title=A Modern History of the Kurds |last=McDowall |first=David |publisher=I.B. Tauris |year=2004 |isbn=978-1850434160}}
* {{Cite book |title=Institutions, Institutional Change and Economic Performance |last=North |first=Douglass C. |publisher=Cambridge University Press |year=1990 |isbn=978-0521397346}}
* {{Cite book |title=Capital in the Twenty-First Century |last=Piketty |first=Thomas |publisher=Harvard University Press |year=2014 |isbn=978-0674430006}}
* {{Cite book |title=The Great Transformation: The Political and Economic Origins of Our Time |last=Polanyi |first=Karl |publisher=Farrar &amp; Rinehart |year=1944 |isbn=978-0807056431}}
* {{Cite book |title=The Great Divergence: China, Europe, and the Making of the Modern World Economy |last=Pomeranz |first=Kenneth |publisher=Princeton University Press |year=2000 |isbn=978-0691090108}}
* {{Cite book |title=Stone Age Economics |last=Sahlins |first=Marshall |publisher=Aldine-Atherton |year=1972 |isbn=978-0202010991}}</text>
      <sha1>joi434sjh2bs9uvj7cn15jp47eh2utx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kovara Metin</title>
    <ns>0</ns>
    <id>329833</id>
    <revision>
      <id>2093120</id>
      <timestamp>2026-09-07T18:43:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-48622-31</username>
        <id>180053</id>
      </contributor>
      <comment>Rûpel bi &quot; = Kovara Metîn = '''Kovara Metîn''' kovaral giştî ya rewşenbîrî, wêjeyî û civakî ye ku bi zimanê kurdî (kurdya jorîn / kurmancî) li bajarê Duhokê li Herêma Kurdistanê tê weşandin. Kovar mehane ye û ji aliyê '''Navenda Xanî ya Rewşenbîrî û Ragihandinê''' ve tê derxistin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://govarametin.com/ |sernav=دەستپێك |malper=گۆڤارا مەتین |roja-gihiştinê=2026-09-07}}&lt;/ref&gt;  == Dîrok û Armanc == K...&quot; hat çêkirin</comment>
      <origin>2093120</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2721" sha1="sdbcc6l0kpqg3393jcungpzn6b3e1f6" xml:space="preserve">
= Kovara Metîn =
'''Kovara Metîn''' kovaral giştî ya rewşenbîrî, wêjeyî û civakî ye ku bi zimanê kurdî (kurdya jorîn / kurmancî) li bajarê Duhokê li Herêma Kurdistanê tê weşandin. Kovar mehane ye û ji aliyê '''Navenda Xanî ya Rewşenbîrî û Ragihandinê''' ve tê derxistin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://govarametin.com/ |sernav=دەستپێك |malper=گۆڤارا مەتین |roja-gihiştinê=2026-09-07}}&lt;/ref&gt;

== Dîrok û Armanc ==
Kovara Metîn yek ji kovarên herî navdar û kevnar ên devera Behdînan e ku rol hisek girîng di geşepêdana ziman, wêje û hizra kurdî de lîstiye. Kovar balê dikişîne ser mijarên cûrbecûr ên rewşenbîrî, lêkolînên wêjeyî, dîrokî, felsefî û hevpeyvînên li gel kesayetiyên diyar ên wêje û çanda kurdî.

Metîn hewl dide platformekê bo nivîskar, lêkolîner û helbestvanên kurd peyda bike da ku berhem û lêkolînên xwe bînin ziman û bigehînin xwendevanên kurd.

== Navenda Weşandine ==
Kovar ji aliyê '''Navenda Xanî ya Rewşenbîrî û Ragihandinê''' ve li Duhokê tê çapkirin û belavkirin. Wekî din, kovar versiyona xwe ya dîjîtal û pelên PDF ji bo xwendevan û lêkolîneran li ser malpera xwe ya fermî û platformên dîjîtal belav dike.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://govarametin.com/ |sernav=دەستپێك |malper=گۆڤارا مەتین |roja-gihiştinê=2026-09-07}}&lt;/ref&gt;

== Mijar û Beşên Kovarê ==
Beşên sereke yên ku di her hejmareke Kovara Metîn de cih digirin ev in:&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://govarametin.com/ |sernav=دەستپێك |malper=گۆڤارا مەتین |roja-gihiştinê=2026-09-07}}&lt;/ref&gt;

* '''Sergotar (Edîtorîal):''' Gotara sereke ya destpêka kovarê.
* '''Gotar û Lêkolîn:''' Lêkolînên kûr ên wêjeyî, zimanwerî, felsefî û civakî.
* '''Hevpeyvîn (Didara Metîn):''' Dîdar û hevpeyvînên taybet li gel rewşenbîr û ronakbîran.
* '''Kurt û Kurmanc:''' Kurteya pirtûk û berhemên nû yên wêjeyî.
* '''Dostên Kurdan:''' Werger û nivîsên di barê kesayetiyên cîhanî yên piştgiriya gelê kurd dikin.

== Girêdanên Derve (External Links) ==

* Malpera Fermî ya Kovara Metîn
* Rûpela Kovara Metîn li ser Navenda Xanî
* Arşîva Dîjîtal a Kovara Metîn li ser Calameo

== Çavkanî (References) ==

# Navenda Xanî ya Rewşenbîrî û Ragihandinê - Kovara Metîn.
# Malpera Fermî ya Kovara Metîn.
# Radio Duhok - Nûçe û Hevpeyvînên Kovara Metîn [cite: &lt;nowiki&gt;https://radioduhok.com/%D8%B3%DA%A9%D8%B1%D8%AA%DB%8E%D8%B1%DB%8E-%D8%B3%DB%95%D8%B1%D9%86%DA%A4%DB%8E%D8%B3%DB%8E-%DA%AF%D9%88%DA%A4%D8%A7%D8%B1%D8%A7-%D9%85%DB%95%D8%AA%DB%8C%D9%86-%D8%A7%D8%B3%D9%85%D8%A7%D8%B9%DB%8C/&lt;/nowiki&gt;].

*

#
#
#</text>
      <sha1>sdbcc6l0kpqg3393jcungpzn6b3e1f6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2093125</id>
      <parentid>2093120</parentid>
      <timestamp>2026-09-07T19:03:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Kovara Metîn */</comment>
      <origin>2093125</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2703" sha1="7bwugkoc3nfymtafdgobs5yt8rsqk5c" xml:space="preserve">
'''Kovara Metîn''' kovaral giştî ya rewşenbîrî, wêjeyî û civakî ye ku bi zimanê kurdî (kurdya jorîn / kurmancî) li bajarê Duhokê li Herêma Kurdistanê tê weşandin. Kovar mehane ye û ji aliyê '''Navenda Xanî ya Rewşenbîrî û Ragihandinê''' ve tê derxistin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://govarametin.com/ |sernav=دەستپێك |malper=گۆڤارا مەتین |roja-gihiştinê=2026-09-07}}&lt;/ref&gt;

== Dîrok û Armanc ==
Kovara Metîn yek ji kovarên herî navdar û kevnar ên devera Behdînan e ku rol hisek girîng di geşepêdana ziman, wêje û hizra kurdî de lîstiye. Kovar balê dikişîne ser mijarên cûrbecûr ên rewşenbîrî, lêkolînên wêjeyî, dîrokî, felsefî û hevpeyvînên li gel kesayetiyên diyar ên wêje û çanda kurdî.

Metîn hewl dide platformekê bo nivîskar, lêkolîner û helbestvanên kurd peyda bike da ku berhem û lêkolînên xwe bînin ziman û bigehînin xwendevanên kurd.

== Navenda Weşandine ==
Kovar ji aliyê '''Navenda Xanî ya Rewşenbîrî û Ragihandinê''' ve li Duhokê tê çapkirin û belavkirin. Wekî din, kovar versiyona xwe ya dîjîtal û pelên PDF ji bo xwendevan û lêkolîneran li ser malpera xwe ya fermî û platformên dîjîtal belav dike.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://govarametin.com/ |sernav=دەستپێك |malper=گۆڤارا مەتین |roja-gihiştinê=2026-09-07}}&lt;/ref&gt;

== Mijar û Beşên Kovarê ==
Beşên sereke yên ku di her hejmareke Kovara Metîn de cih digirin ev in:&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://govarametin.com/ |sernav=دەستپێك |malper=گۆڤارا مەتین |roja-gihiştinê=2026-09-07}}&lt;/ref&gt;

* '''Sergotar (Edîtorîal):''' Gotara sereke ya destpêka kovarê.
* '''Gotar û Lêkolîn:''' Lêkolînên kûr ên wêjeyî, zimanwerî, felsefî û civakî.
* '''Hevpeyvîn (Didara Metîn):''' Dîdar û hevpeyvînên taybet li gel rewşenbîr û ronakbîran.
* '''Kurt û Kurmanc:''' Kurteya pirtûk û berhemên nû yên wêjeyî.
* '''Dostên Kurdan:''' Werger û nivîsên di barê kesayetiyên cîhanî yên piştgiriya gelê kurd dikin.

== Girêdanên Derve (External Links) ==

* Malpera Fermî ya Kovara Metîn
* Rûpela Kovara Metîn li ser Navenda Xanî
* Arşîva Dîjîtal a Kovara Metîn li ser Calameo

== Çavkanî (References) ==

# Navenda Xanî ya Rewşenbîrî û Ragihandinê - Kovara Metîn.
# Malpera Fermî ya Kovara Metîn.
# Radio Duhok - Nûçe û Hevpeyvînên Kovara Metîn [cite: &lt;nowiki&gt;https://radioduhok.com/%D8%B3%DA%A9%D8%B1%D8%AA%DB%8E%D8%B1%DB%8E-%D8%B3%DB%95%D8%B1%D9%86%DA%A4%DB%8E%D8%B3%DB%8E-%DA%AF%D9%88%DA%A4%D8%A7%D8%B1%D8%A7-%D9%85%DB%95%D8%AA%DB%8C%D9%86-%D8%A7%D8%B3%D9%85%D8%A7%D8%B9%DB%8C/&lt;/nowiki&gt;].

*

#
#
#</text>
      <sha1>7bwugkoc3nfymtafdgobs5yt8rsqk5c</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2093130</id>
      <parentid>2093125</parentid>
      <timestamp>2026-09-07T19:14:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2093130</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2743" sha1="d53ltm3vo9ub7rct276r5fuyd4ekg7k" xml:space="preserve">{{Bi AIyê nivîsî|tarîx=îlon 2026}}

'''Kovara Metîn''' kovaral giştî ya rewşenbîrî, wêjeyî û civakî ye ku bi zimanê kurdî (kurdya jorîn / kurmancî) li bajarê Duhokê li Herêma Kurdistanê tê weşandin. Kovar mehane ye û ji aliyê '''Navenda Xanî ya Rewşenbîrî û Ragihandinê''' ve tê derxistin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://govarametin.com/ |sernav=دەستپێك |malper=گۆڤارا مەتین |roja-gihiştinê=2026-09-07}}&lt;/ref&gt;

== Dîrok û Armanc ==
Kovara Metîn yek ji kovarên herî navdar û kevnar ên devera Behdînan e ku rol hisek girîng di geşepêdana ziman, wêje û hizra kurdî de lîstiye. Kovar balê dikişîne ser mijarên cûrbecûr ên rewşenbîrî, lêkolînên wêjeyî, dîrokî, felsefî û hevpeyvînên li gel kesayetiyên diyar ên wêje û çanda kurdî.

Metîn hewl dide platformekê bo nivîskar, lêkolîner û helbestvanên kurd peyda bike da ku berhem û lêkolînên xwe bînin ziman û bigehînin xwendevanên kurd.

== Navenda Weşandine ==
Kovar ji aliyê '''Navenda Xanî ya Rewşenbîrî û Ragihandinê''' ve li Duhokê tê çapkirin û belavkirin. Wekî din, kovar versiyona xwe ya dîjîtal û pelên PDF ji bo xwendevan û lêkolîneran li ser malpera xwe ya fermî û platformên dîjîtal belav dike.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://govarametin.com/ |sernav=دەستپێك |malper=گۆڤارا مەتین |roja-gihiştinê=2026-09-07}}&lt;/ref&gt;

== Mijar û Beşên Kovarê ==
Beşên sereke yên ku di her hejmareke Kovara Metîn de cih digirin ev in:&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://govarametin.com/ |sernav=دەستپێك |malper=گۆڤارا مەتین |roja-gihiştinê=2026-09-07}}&lt;/ref&gt;

* '''Sergotar (Edîtorîal):''' Gotara sereke ya destpêka kovarê.
* '''Gotar û Lêkolîn:''' Lêkolînên kûr ên wêjeyî, zimanwerî, felsefî û civakî.
* '''Hevpeyvîn (Didara Metîn):''' Dîdar û hevpeyvînên taybet li gel rewşenbîr û ronakbîran.
* '''Kurt û Kurmanc:''' Kurteya pirtûk û berhemên nû yên wêjeyî.
* '''Dostên Kurdan:''' Werger û nivîsên di barê kesayetiyên cîhanî yên piştgiriya gelê kurd dikin.

== Girêdanên Derve (External Links) ==

* Malpera Fermî ya Kovara Metîn
* Rûpela Kovara Metîn li ser Navenda Xanî
* Arşîva Dîjîtal a Kovara Metîn li ser Calameo

== Çavkanî (References) ==

# Navenda Xanî ya Rewşenbîrî û Ragihandinê - Kovara Metîn.
# Malpera Fermî ya Kovara Metîn.
# Radio Duhok - Nûçe û Hevpeyvînên Kovara Metîn [cite: &lt;nowiki&gt;https://radioduhok.com/%D8%B3%DA%A9%D8%B1%D8%AA%DB%8E%D8%B1%DB%8E-%D8%B3%DB%95%D8%B1%D9%86%DA%A4%DB%8E%D8%B3%DB%8E-%DA%AF%D9%88%DA%A4%D8%A7%D8%B1%D8%A7-%D9%85%DB%95%D8%AA%DB%8C%D9%86-%D8%A7%D8%B3%D9%85%D8%A7%D8%B9%DB%8C/&lt;/nowiki&gt;].

*

#
#
#</text>
      <sha1>d53ltm3vo9ub7rct276r5fuyd4ekg7k</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2093171</id>
      <parentid>2093130</parentid>
      <timestamp>2026-09-08T05:57:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-48669-72</username>
        <id>180132</id>
      </contributor>
      <comment>Kovara Metîn  Kovara Metîn kovaraka mehane ya giştî، rewşenbîrî، wêjeyî û civakî ye ku bi zimanê kurdî (sora nîveka jorîn / kurmancî) li bajarê Duhokê tê weşandin. Ev kovar ji aliyê Navenda Xanî ya Rewşenbîrî û Ragihandinê ve tê derxistin.  Dîrok û Armanc Kovara Metîn yek ji kovarên navdar û xwedî dîrok e li devera Behdînan ku xizmeteke mezin di geşkirina ziman، wêje û hizra kurdî de kiriye. Kovar giringiyê dide lêkolînên wêjeyî، dîrokî، felsefî û pêkhatina dîdarên taybet li gel kesayetiyên diya</comment>
      <origin>2093171</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1463" sha1="973757bkj4u9pmhx9pihjin9l3gmob1" xml:space="preserve">Kovara Metîn

Kovara Metîn kovaraka mehane ya giştî، rewşenbîrî، wêjeyî û civakî ye ku bi zimanê kurdî (sora nîveka jorîn / kurmancî) li bajarê Duhokê tê weşandin. Ev kovar ji aliyê Navenda Xanî ya Rewşenbîrî û Ragihandinê ve tê derxistin.

Dîrok û Armanc
Kovara Metîn yek ji kovarên navdar û xwedî dîrok e li devera Behdînan ku xizmeteke mezin di geşkirina ziman، wêje û hizra kurdî de kiriye. Kovar giringiyê dide lêkolînên wêjeyî، dîrokî، felsefî û pêkhatina dîdarên taybet li gel kesayetiyên diyar ên çanda kurdî.

Pêxemetî xizmetkirina pênûsên kurdî، Metîn dibe dergehek bo nivîskar، lêkolîner û helbestvanan दा ku lêkolîn û berhemên xwe bînin ziman û bigehînin xwendevanan.

Navenda Weşanê
Çap û belavkirina kovarê li bajarê Duhokê ji aliyê Navenda Xanî ya Rewşenbîrî û Ragihandinê ve tê encamdan. Her platformên dîjîtal û malpera fermî ya kovarê jî versiyona PDF bo xwendevan û lêkolîneran peyda dikin.

== Çavkanî (References) ==

# Navenda Xanî ya Rewşenbîrî û Ragihandinê - Kovara Metîn.
# Malpera Fermî ya Kovara Metîn.
# Radio Duhok - Nûçe û Hevpeyvînên Kovara Metîn [cite: &lt;nowiki&gt;https://radioduhok.com/%D8%B3%DA%A9%D8%B1%D8%AA%DB%8E%D8%B1%DB%8E-%D8%B3%DB%95%D8%B1%D9%86%DA%A4%DB%8E%D8%B3%DB%8E-%DA%AF%D9%88%DA%A4%D8%A7%D8%B1%D8%A7-%D9%85%DB%95%D8%AA%DB%8C%D9%86-%D8%A7%D8%B3%D9%85%D8%A7%D8%B9%DB%8C/&lt;/nowiki&gt;].

*

#
#
#</text>
      <sha1>973757bkj4u9pmhx9pihjin9l3gmob1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2093172</id>
      <parentid>2093171</parentid>
      <timestamp>2026-09-08T06:00:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-48669-72</username>
        <id>180132</id>
      </contributor>
      <origin>2093172</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2683" sha1="hmua1ydtnbowu5bd377294y9rx3zt5n" xml:space="preserve">'''Kovara Metîn''' kovaraka mehane ya giştî، rewşenbîrî، wêjeyî û civakî ye ku bi zimanê kurdî (kurmanciya jorîn) li bajarê Duhokê li Herêma Kurdistanê tê weşandin. Ev kovar ji aliyê '''Navenda Xanî ya Rewşenbîrî û Ragihandinê''' ve tê derxistin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://govarametin.com/ |sernav=دەستپێك |malper=گۆڤارا مەتین |roja-gihiştinê=2026-09-08}}&lt;/ref&gt;

== Dîrok û Armanc ==
Kovara Metîn yek ji kovarên navdar û xwedî dîrok e li devera Behdînan ku xizmeteke berçav di geşkirina ziman، wêje û hizra kurdî de kiriye. Kovar giringiyê dide lêkolînên wêjeyî، dîrokî، felsefî û encamdan û belavkirina dîdarên taybet li gel kesayetiyên diyar ên çand û wêjeya kurdî.

Metîn xebatê dike da ku bibe platformek bo nivîskar، lêkolîner û helbestvanên kurd pêxemetî belavkirina berhem û vekolînên wan û gihandina wan bo xwendevanan.

== Navenda Weşanê ==
Kovar ji aliyê '''Navenda Xanî ya Rewşenbîrî û Ragihandinê''' ve li Duhokê tê çapkirin û belavkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://navendaxani.com/%da%af%d9%88%da%a4%d8%a7%d8%b1%d8%a7-%d9%85%d9%87%d8%aa%db%8b%d9%86/ |sernav=گۆڤارا مەتین |malper=Navenda Xanî |roja-gihiştinê=2026-09-08}}&lt;/ref&gt; Ji bilî weşana çapkirî، kovar versiyona xwe ya dîjîtal û pelên PDF ji bo xwendevan û lêkolîneran li ser malpera xwe ya fermî belav dike.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://govarametin.com/ |sernav=دەستپێك |malper=گۆڤارا مەتین |roja-gihiştinê=2026-09-08}}&lt;/ref&gt;

== Mijar û Beşên Kovarê ==
Beşên sereke yên ku di her hejmareke Kovara Metîn de cîh digirin ev in:

* '''Sergotar:''' Gotara destpêkê ya edîtorî.
* '''Gotar û Lêkolîn:''' Vekolînên kûr ên wêjeyî، zimanvanî، felsefî û civakî.
* '''Dîdara Metîn:''' Dîdar û hevpeyvînên taybet li gel rewşenbîr û nivîskaran.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://radioduhok.com/%D8%B3%DA%A9%D8%B1%D8%AA%DB%8E%D8%B1%DB%8E-%D8%B3%DB%95%D8%B1%D9%86%DA%A4%DB%8E%D8%B3%DB%8E-%DA%AF%D9%88%DA%A4%D8%A7%D8%B1%D8%A7-%D9%85%DB%95%D8%AA%DB%8C%D9%86-%D8%A7%D8%B3%D9%85%D8%A7%D8%B9%DB%8C/ |sernav=Hevpeyvînên Kovara Metîn |malper=Radio Duhok |roja-gihiştinê=2026-09-08}}&lt;/ref&gt;
* '''Kurt û Kurmanc:''' Pênasîn û kurteya pirtûk û berhemên nû.
* '''Dostên Kurdan:''' Werger û nivîsên ser kesayetiyên cîhanî yên piştgirên gelê kurd.

== Girêdanên Derve ==

* [https://govarametin.com/ Malpera Fermî ya Kovara Metîn]
* [https://navendaxani.com/%da%af%d9%88%da%a4%d8%a7%d8%b1%d8%a7-%d9%85%d9%87%d8%aa%db%8b%d9%86/ Rûpela Kovara Metîn li ser Navenda Xanî]

== Çavkanî ==

&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>hmua1ydtnbowu5bd377294y9rx3zt5n</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Metîn (kovar)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>329834</id>
    <redirect title="Kovara Metin" />
    <revision>
      <id>2093121</id>
      <timestamp>2026-09-07T18:46:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-48622-31</username>
        <id>180053</id>
      </contributor>
      <comment>Rûpel bi &quot; = Kovara Metîn = '''Kovara Metîn''' kovaral giştî ya rewşenbîrî, wêjeyî û civakî ye ku bi zimanê kurdî (kurdya jorîn / kurmancî) li bajarê Duhokê li Herêma Kurdistanê tê weşandin. Kovar mehane ye û ji aliyê '''Navenda Xanî ya Rewşenbîrî û Ragihandinê''' ve tê derxistin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://govarametin.com/ |sernav=دەستپێك |malper=گۆڤارا مەتین |roja-gihiştinê=2026-09-07}}&lt;/ref&gt;  == Dîrok û Armanc == K...&quot; hat çêkirin</comment>
      <origin>2093121</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3005" sha1="sfnes90n5duv3hezso8y5c6pm50vhru" xml:space="preserve">
= Kovara Metîn =
'''Kovara Metîn''' kovaral giştî ya rewşenbîrî, wêjeyî û civakî ye ku bi zimanê kurdî (kurdya jorîn / kurmancî) li bajarê Duhokê li Herêma Kurdistanê tê weşandin. Kovar mehane ye û ji aliyê '''Navenda Xanî ya Rewşenbîrî û Ragihandinê''' ve tê derxistin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://govarametin.com/ |sernav=دەستپێك |malper=گۆڤارا مەتین |roja-gihiştinê=2026-09-07}}&lt;/ref&gt;

== Dîrok û Armanc ==
Kovara Metîn yek ji kovarên herî navdar û kevnar ên devera Behdînan e ku rol hisek girîng di geşepêdana ziman, wêje û hizra kurdî de lîstiye. Kovar balê dikişîne ser mijarên cûrbecûr ên rewşenbîrî, lêkolînên wêjeyî, dîrokî, felsefî û hevpeyvînên li gel kesayetiyên diyar ên wêje û çanda kurdî.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://govarametin.com/ |sernav=دەستپێك |malper=گۆڤارا مەتین |roja-gihiştinê=2026-09-07}}&lt;/ref&gt;

Metîn hewl dide platformekê bo nivîskar, lêkolîner û helbestvanên kurd peyda bike da ku berhem û lêkolînên xwe bînin ziman û bigehînin xwendevanên kurd.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://govarametin.com/ |sernav=دەستپێك |malper=گۆڤارا مەتین |roja-gihiştinê=2026-09-07}}&lt;/ref&gt;

== Navenda Weşandine ==
Kovar ji aliyê '''Navenda Xanî ya Rewşenbîrî û Ragihandinê''' ve li Duhokê tê çapkirin û belavkirin. Wekî din, kovar versiyona xwe ya dîjîtal û pelên PDF ji bo xwendevan û lêkolîneran li ser malpera xwe ya fermî û platformên dîjîtal belav dike.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://govarametin.com/ |sernav=دەستپێك |malper=گۆڤارا مەتین |roja-gihiştinê=2026-09-07}}&lt;/ref&gt;

== Mijar û Beşên Kovarê ==
Beşên sereke yên ku di her hejmareke Kovara Metîn de cih digirin ev in:&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://govarametin.com/ |sernav=دەستپێك |malper=گۆڤارا مەتین |roja-gihiştinê=2026-09-07}}&lt;/ref&gt;

* '''Sergotar (Edîtorîal):''' Gotara sereke ya destpêka kovarê.
* '''Gotar û Lêkolîn:''' Lêkolînên kûr ên wêjeyî, zimanwerî, felsefî û civakî.
* '''Hevpeyvîn (Didara Metîn):''' Dîdar û hevpeyvînên taybet li gel rewşenbîr û ronakbîran.
* '''Kurt û Kurmanc:''' Kurteya pirtûk û berhemên nû yên wêjeyî.
* '''Dostên Kurdan:''' Werger û nivîsên di barê kesayetiyên cîhanî yên piştgiriya gelê kurd dikin.

== Girêdanên Derve (External Links) ==

* Malpera Fermî ya Kovara Metîn
* Rûpela Kovara Metîn li ser Navenda Xanî
* Arşîva Dîjîtal a Kovara Metîn li ser Calameo

== Çavkanî (References) ==

# Navenda Xanî ya Rewşenbîrî û Ragihandinê - Kovara Metîn.
# Malpera Fermî ya Kovara Metîn.
# Radio Duhok - Nûçe û Hevpeyvînên Kovara Metîn [cite: &lt;nowiki&gt;https://radioduhok.com/%D8%B3%DA%A9%D8%B1%D8%AA%DB%8E%D8%B1%DB%8E-%D8%B3%DB%95%D8%B1%D9%86%DA%A4%DB%8E%D8%B3%DB%8E-%DA%AF%D9%88%DA%A4%D8%A7%D8%B1%D8%A7-%D9%85%DB%95%D8%AA%DB%8C%D9%86-%D8%A7%D8%B3%D9%85%D8%A7%D8%B9%DB%8C/&lt;/nowiki&gt;].

*

#
#
#</text>
      <sha1>sfnes90n5duv3hezso8y5c6pm50vhru</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2093131</id>
      <parentid>2093121</parentid>
      <timestamp>2026-09-07T19:14:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>'# BERALÎKIRIN [[Kovara Metin]]' ket şûna rûpelê.</comment>
      <origin>2093131</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="31" sha1="j4n6kxx5q6ee7re8eisme3jwgefuuea" xml:space="preserve"># BERALÎKIRIN [[Kovara Metin]]</text>
      <sha1>j4n6kxx5q6ee7re8eisme3jwgefuuea</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2093132</id>
      <parentid>2093131</parentid>
      <timestamp>2026-09-07T19:15:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2093132</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="30" sha1="seee8k4pwxl3g8btbpod060b79f3v2s" xml:space="preserve">#BERALÎKIRIN [[Kovara Metin]]</text>
      <sha1>seee8k4pwxl3g8btbpod060b79f3v2s</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Google Antigravity</title>
    <ns>0</ns>
    <id>329835</id>
    <revision>
      <id>2093124</id>
      <timestamp>2026-09-07T19:00:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RezanTovjin</username>
        <id>60</id>
      </contributor>
      <comment>Gotareke ferz bû pêdivî.</comment>
      <origin>2093124</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17643" sha1="cx3j79gm2jwesoqxsoq70zzwun44r6z" xml:space="preserve">'''Google Antigravity''' (ku bi kurtasî wekî '''AGY''' jî tê naskirin), platformeke pêşxistina nermalavê ya nifşê nû ye ku ji aliyê [[Google]] û [[Google DeepMind]] ve hatiye afirandin. Ev pergal li dora modelên [[hişê çêkirî]] yê pêşketî (bi taybetî rêzeya modelên [[Gemini (modela zimanî)|Google Gemini]]) hatiye avakirin û karûbarên bernameçêkirinê ji asta tenê &quot;pêşniyarkirina kodê&quot; (code completion) derbasî qonaxa &quot;acentên xweser û hevkar&quot; (autonomous agentic workflows) dike. Di vê pergalê de, hişê çêkirî wekî hevbernameçêkerekî çalak (pair programmer) tevdigere ku dikare kodê bixwîne, binivîse, fermanên termînalê di nav qadeke ewle û parastî (sandbox) de bixebitîne, çewtiyan sererast bike, pêvajoyên ceribandinê pêk bîne û peywiran radestî bin-acentan bike.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://antigravity.google/ |title=Google Antigravity: Experience liftoff with the next-gen agent platform |access-date=2026-09-07 |publisher=Google}}&lt;/ref&gt;

Pergala Google Antigravity ji çar pêkhateyên sereke pêk tê:

# '''[[Antigravity CLI]] (`agy`):''' Navrûya rêzefermanan a bilez ji bo xebitandina acentan rasterast di nav termînalê de.
# '''[[Antigravity IDE]]:''' Hawirdora pêşxistina nermalavê ya serbixwe (li ser bingeha koda çavkanîvekirî ya VS Code) ku têkiliya hişê çêkirî bi sê şêwazên cuda (pasîf, rêwerzî û hevkarî) pêşkêş dike.
# '''[[Antigravity 2.0]]:''' Serlêdana sermaseyê (desktop application) ya serbixwe ya li ser binyada Electronê ku xwedî qada danûstandinê ya yekgirtî, gerînendeyê karên paşperdeyê yên bi demjimêr (cron) û pergala nirxandina berheman e.
# '''[[Antigravity SDK]]:''' Kîta pêşxistina nermalavê ya fermî bi zimanê [[Python|Pythonê]] ku destûrê dide bernameçêkeran ku acentan bi awayekî bernameyî bixebitînin, wan bixin nav xetên hilberînê û amûrên xwerû jê re biafirînin.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://github.com/google-antigravity/antigravity-sdk-python |title=Google Antigravity Python SDK |access-date=2026-09-07 |publisher=GitHub}}&lt;/ref&gt;

== Dîrok û Pêşketin ==
Pêvajoya pêşveçûna amûrên bernameçêkirinê yên bi piştgiriya hişê çêkirî di sê qonaxên sereke re derbas bûye:

# '''Qonaxa Xwexwe-temamkirina Îstatîstîkî:''' Amûrên kevneşopî yên IDEyan (wekî IntelliSense) ku li gorî rêzimanê kodê û rêzikên diyarkirî peyvên sereke û fonksiyon temam dikirin.
# '''Qonaxa Modelên Hilberîner ên Yek-Dorî (2021–2023):''' Nifşê yekem ê alîkarên koda AIyê (mîna GitHub Copilot û pencerên sohbetê yên seretayî) ku li ser daxwaza bikarhêner parçeyên piçûk ên kodê dinivîsandin, lê nedikarîn bi tena serê xwe fermanên pergalê bixebitînin an çewtiyan bi ceribandinê kontrol bikin.
# '''Qonaxa Acentên Nifşê Nû (2024–2026):''' Derketina pergalên xweser ên mîna Google Antigravity ku tê de hişê çêkirî xwedî &quot;şiyana çalakiya serbixwe&quot; ye. Acent dikare planeke pir-gave amade bike, kodê binivîse, ceribandinan di termînalê de bide xebitandin, encamên çewtiyê bixwîne û heta ku çareserî bi ser keve kodê sererast bike.

Google ev platform bi hevkariya tîmên Google DeepMind û beşa pêşxistina Gemini ava kir da ku platformeke yekbûyî ji bo pêşxistina nermalavê ya bi ajansan pêşkêş bike ku ewlehî, şefafiyet û leza xebatê di asteke bilind de dihêlin.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://antigravity.google/docs/getting-started/ |title=Getting Started with Antigravity 2.0 |access-date=2026-09-07 |publisher=Google Antigravity Docs}}&lt;/ref&gt;

== Çar Pêkhateyên Sereke yên Antigravity ==

=== 1. Antigravity CLI (`agy`) ===
'''Antigravity CLI''' (navê fermanê: `agy`), navrûya rêzefermanan a platformê ye ku ji bo bernameçêkerên ku di hawirdora termînalê, rêveberên pencereyan ên mîna `tmux` an serverên dûr (remote servers) de dixebitin hatiye sêwirandin.

* '''Destpêkirin û Rêveberî:''' Bi nivîsandina fermana `agy` di termînalê de tê destpêkirin. Ji bo derketinê kurteriya `Ctrl+D Ctrl+D` an fermanên `/exit` û `/quit` tên bikaranîn.
* '''Fermanên Bi-xêzik (Slash Commands):''' Di nav navrûya termînalê de bi dehan fermanên bi-xêzik hene ku karên taybet bi rê ve dibin:
** `/goal`: Dema ku bikarhêner bixwaze peywireke pir dirêj (wek mînak peywirên şevane) bide acentê ku heta negihîje armancê nesekine.
** `/schedule`: Ji bo sazkirina karên heyamî yên paşperdeyê (cron) an jî demjimêrekî yek-carî.
** `/grill-me`: Ji bo ku acent bi rêya hevpeyvîneke rexneyî biryarên sêwiranê û nexşeya projeyê bi bikarhêner re zelal bike berî ku dest bi nivîsandina kodê bike.
** `/teamwork-preview`: Dema ku projeyek pir mezin be û pêwîstî bi hevkariya tîmeke acentan hebe.
** `/learn`: Ji bo tomarkirin û hînbûna rêzikên nû yên xebatê piştî ku bikarhêner çewtiyek sererast kir.
** `/boost`: Ji bo pirsgirêkên aloz ên ku pêdiviya wan bi hizirkirineke kûr, plansaziya stratejîk û çend perspektîfan heye.
** `/browser`: Ji bo vekirina amûrên geroka înternetê û gerandina li ser torê.
* '''Veavakirin:''' Veavakirina giştî ya CLIyê di pelê `~/.gemini/antigravity-cli/settings.json` de tê tomarkirin.

=== 2. Antigravity IDE ===
'''Antigravity IDE''', hawirdoreke serbixwe ya pêşxistina nermalavê ye ku li ser binyada koda çavkanîvekirî ya [[Visual Studio Code|Visual Studio Codeê]] hatiye avakirin. Ev yek dihêle ku bikarhêner hemû pêvek (extensions), binerd (themes) û mifteyên xwe yên kurteriyê yên heyî bi kar bînin, lê di heman demê de koka edîtorê rasterast bi acentê re hatiye girêdan.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://antigravity.google/docs/ide/ |title=Antigravity IDE Documentation |access-date=2026-09-07 |publisher=Google}}&lt;/ref&gt;

IDE sê şêwazên bingehîn ên têkiliya bi hişê çêkirî re pêşkêş dike:

# '''Şêwaza Pasîf (Antigravity Tab):''' Pêşbînîkirina gava bê ya bernameçêker bi tenê bi tikandina tûşa &lt;kbd&gt;Tab&lt;/kbd&gt;ê.
#* ''Xwexwe-temamkirin (Autocomplete) û Supercomplete:'' Ne tenê peyv an rêzikekê, lê belê guhertinên mezin ên çend-rêzikî, jêbirinan û nûjenkirina koda kevn pêşbînî dike.
#* ''Tab to Jump:'' Cihê bê yê ku bernameçêker dixwaze kursorê lê deyne pêşbînî dike û bi tûşa Tabê kursorê dibe wir.
#* ''Tab to Import:'' Dema ku pirtûkxaneyek an fonksiyonek nû tê nivîsandin, pirtûkxaneya pêwîst bixweber li serê pelê lê zêde dike.
# '''Şêwaza Rêwerzî (Fermanên Navrêzî - `Ctrl+I` / `Cmd+I`):''' Dema ku bernameçêker beşek ji kodê hilbijêre û kurteriya `Ctrl+I` bitikîne, pencereyeke biçûk vedibe. Bikarhêner dikare daxwaza xwe (wekî &quot;vê fonksiyonê ji nû ve ava bike&quot; an &quot;ceribandinên yekîneyê jê re binivîse&quot;) binivîse û guhertin rasterast di cih de bi rengekî dîf (diff) tê xuyakirin.
# '''Şêwaza Hevkarî (Panela Kêlekê û Moda Acentê):''' Panela sereke ya kêlekê ye ku tê de danûstandina kûr bi acentê re tê kirin. Acent dikare hemû pelên projeyê bibîne, termînalê bixebitîne, lêkolînê li ser torê bike û çareseriyên berfireh pêşkêş bike.

Ji bilî van, Antigravity IDE xwedî taybetmendiyên dîtbarî yên wekî '''Lênsên Kodê''' (Inline Code Lenses - bişkokên li ser fonksiyonan ji bo ceribandin an refaktorkirinê), '''Dîfên Dîtbarî''' (Visual Diff Overlays - nîşandana guhertinên sor û kesk ên di kodê de) û '''Sererastkirina Xweser a Çewtiyan''' (Diagnostic Auto-Fix) e.

=== 3. Antigravity 2.0 (Serlêdana Sermaseyê) ===
'''Antigravity 2.0''', serlêdaneke serbixwe ya sermaseyê ye ku bi çarçoveya [[Electron (çarçove)|Electronê]] hatiye pêşxistin. Armanca wê ew e ku rêveberiya acentan ji edîtorekî taybet serbixwe bike û destûrê bide bernameçêker ku li ser gelek projeyan bi hevdemî kar bike.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://antigravity.google/docs/getting-started/ |title=Getting Started with Antigravity 2.0 Desktop |access-date=2026-09-07 |publisher=Google}}&lt;/ref&gt;

Pêkhateyên sereke yên navrûya wê ev in:

* '''Dîwarê Kêlekê yê Çepê (Left-hand Sidebar):''' Ji bo vekirina sohbetên nû, guhertina di navbera projeyan de, dîtina jêhatîbûnên çalak (skills), nexşeya karên heyamî (scheduled tasks) û mîhengên ewlehiyê.
* '''Qada Danûstandinê (Chat Canvas):''' Panela navendî ya danûstandinê ku piştgiriyê dide nivîsa Markdown a pêşketî, hevkêşeyên matematîkî yên KaTeX, diyagramên Mermaid, barkirina wêne û pelan bi rêya kaşkirinê, behskirinên `@` (ji bo tevlîkirina rasterast a pelan, rûniştinên berê û termînalan di nav peyamê de) û fermanên bi-xêzik `/`.
* '''Panela Alîkar (Auxiliary Pane):''' Panela dîtina pêvajoyan ku tê de çavdêriya bin-acentan (subagents), karên paşperdeyê yên çalak, guhertinên pelan û pencereyên termînalê bi rengekî zindî tê kirin.
* '''Pergala Berheman (Artifacts):''' Dema ku acent belgeyeke berfireh, raporek, nexşeyek an koda mezin amade dike, wê di formata berhemê (artifact) de çêdike. Ev berhem di paneleke taybet de tê dîtin û bikarhêner dikare bi hêsanî lê vegere û wê binirxîne.
* '''Gerînendeyê Karên Paşperdeyê (Task Scheduler):''' Piştgiriyê dide îfadeyên pênc-beşî yên [[Cron|cronê]] (wekî `*/15 * * * *`) da ku acent di demên diyar de bi tena serê xwe kontrolan bike, kodê ceribîne an raporan amade bike.

=== 4. Antigravity SDK (`google-antigravity`) ===
'''Antigravity SDK''', pirtûkxaneya fermî ya bi zimanê [[Python|Pythonê]] ye ku li ser platforma depoya pakêtan a [[PyPI|PyPIyê]] bi navê `google-antigravity` tê belavkirin.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://pypi.org/project/google-antigravity/ |title=google-antigravity on PyPI |access-date=2026-09-07 |publisher=Python Package Index}}&lt;/ref&gt;

Ev pirtûkxane dihêle ku bernameçêker acentan rasterast di nav bername, xetên CI/CD û skirîptên xweser de bi kar bînin.

==== Taybetmendiyên Mîmarî yên SDKyê ====

* '''Çîna `Agent`:''' Rêvebera tevahiya çerxa jiyana acentê ye ku sazkirina amûran, polîtîkayên ewlehiyê û girêdana bi modelê re bi rê ve dibe.
* '''Veavakirina `LocalAgentConfig`:''' Diyarkirina rêwerzên pergalê (system instructions), nasnameya modelê (wekî `gemini-3.8-flash`), mifteyên derbasbûnê yên APIyê û mîhengên girêdanê.
* '''Birêvebiriya Destûran bi `CapabilitiesConfig`:''' Diyarkirina amûrên çalak ên wekî xwendina pelan, nivîsandina kodê, xebitandina rêzefermanan an gerandina li ser torê.
* '''Herikîna Rasterast a Nîşandêran û Ramanan (Streaming):''' SDK dihêle ku bersivên acentê, qonaxên hizirîna wê ya navxweyî (`response.thoughts`) û bûyerên bikaranîna amûran (`response.tool_calls`) bi rengekî zindî û rasterast werin wergirtin.
* '''Dabeşkirina Kar bo Bin-acentan (Subagent Delegation):''' Acentek dikare bin-acentan bixebitîne û kûrahiya wan bi rêya `max_subagent_depth` û `allowed_subagents` were sînordarkirin.
* '''Piştgiriya Modelên Herêmî (Local &amp; On-Device Models):''' Bi saya entegrasyona bi çarçoveya [[LiteRT|LiteRTê]] re, acent dikarin li ser modelên herêmî yên wekî rêzeya Gemma bixebitin bêyî ku pêdiviya wan bi girêdana înternetê an şandina daneyan bo ewrê (cloud) hebe.
* '''Nasnameya Derbasbûnê (Authentication):''' Piştgirî dide hem Google AI Studio (bi mifteya `GEMINI_API_KEY`) û hem jî Google Cloud Vertex AI (di her du şêwazên Standard Mode û Express Mode de).

==== Mînaka Bikaranîna SDKyê bi Pythonê ====
&lt;syntaxhighlight lang=&quot;python&quot;&gt;
import asyncio
import sys
from google.antigravity import Agent, LocalAgentConfig, CapabilitiesConfig

async def main():
    # Veavakirina acentê bi destûra xebitandina amûran
    config = LocalAgentConfig(
        system_instructions=&quot;Tu alîkarekî zîrek î ji bo pêşxistina nermalavê bi Kurmancî.&quot;,
        capabilities=CapabilitiesConfig(),
    )

    # Destpêkirina acentê bi gerînendeyê çarçoveyê yê asenkron
    async with Agent(config) as agent:
        response = await agent.chat(&quot;Skrîptekî Pythonê yê kurt ji bo lîstekirina pelan binivîse.&quot;)

        # Herikandina peyvan bi awayekî zindî
        async for token in response:
            sys.stdout.write(token)
            sys.stdout.flush()
        print()

if __name__ == &quot;__main__&quot;:
    asyncio.run(main())
&lt;/syntaxhighlight&gt;

== Mîmarî, Ewlehî û Şêwaza Xebatê ==

=== Qada Ezmûnê ya Parastî (Terminal Sandbox) ===
Ji bo misogerkirina ewlehiya pergalê, fermana ku ji aliyê acentê ve tê pêşniyarkirin bi gelemperî di nav qadeke ewle û parastî (sandbox) de tê meşandin (`BypassSandbox: false`). Ev qad destûrê nade ku acent bêyî agahiya bikarhêner xwe bigihîne pelên li derveyî qada projeyê an girêdanên torê yên nenas saz bike.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://antigravity.google/docs/permissions |title=Agent Permissions &amp; Security |access-date=2026-09-07 |publisher=Google Antigravity Docs}}&lt;/ref&gt;

=== Polîtîkayên Bicihanîna Amûran ===
Bikarhêner dikare li gorî asta baweriya xwe polîtîkayên cihêreng ji bo acentê saz bike:

* `always-proceed`: Hemû amûr û ferman bixweber û bêyî pirsîn tên bicihanîn.
* `request-review`: Berî her guhertineke di pelan de an her fermana termînalê de, erêkirina bikarhêner tê xwestin.
* `strict`: Her kiryar li gorî pîvanên hişk ên ewlehiyê ji nû ve tê venêrtin.
* `proceed-in-sandbox`: Çalakiyên bê-zerar û xwendin bixweber di qada parastî de tên kirin, lê çalakiyên li ser pergala sereke hewceyî destûrê ne.

=== Şêwaza Plankirinê (Planning Mode) ===
Dema ku daxwazeke mezin an aloziyeke mîmarî hebe, acent derbasî &quot;Şêwaza Plankirinê&quot; (Planning Mode) dibe. Di vê şêwazê de:

# Acent lêkolînê li ser kodê dike lê ti guhertinê nake.
# Belgeyeke nexşerêyê ya bi navê `implementation_plan.md` amade dike ku tê de hemû gav, guhertinên pêşniyarkirî û pirsên vekirî hatine rêzkirin.
# Sekinandin pêk tê û daxwaza pejirandinê ji bikarhêner tê kirin.
# Tenê piştî pejirandina bikarhêner dest bi guherandina kodê tê kirin.
# Di dawiyê de encam di belgeya `walkthrough.md` de tê tomarkirin.

== Xwerûkirin û Pêvekirina Pergalê ==
Google Antigravity xwedî sîstemeke berfireh a xwerûkirinê ye ku rê dide bikarhêner platformê li gorî hewcedariyên xwe biguncîne:&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://antigravity.google/docs/rules-workflows |title=Rules and Workflows in Antigravity |access-date=2026-09-07 |publisher=Google}}&lt;/ref&gt;

* '''Jêhatîbûn (Skills):''' Peldankên xweser ên ku xwedî pelê `SKILL.md` ne û zanîneke pisporî (wek mînak pêşxistina sepanên mobîl bi Flutterê, lêkolînên zanistî an ceribandina gihîştinê) didin acentê.
* '''Rêgezên Projeyê (Project Rules):''' Pelên Markdown ên di peldanka `.agents/rules/` de ku qaîdeyên koda projeyê, zimanê bikaranînê (wekî rêgezên zimanê Kurdî) an peyvên qedexekirî destnîşan dikin.
* '''Protokola Naveroka Modelê (Model Context Protocol - MCP):''' Standardeke vekirî ye ku destûrê dide acent bi serverên derve, danegehên SQL, pergalên API û amûrên gerokê ve were girêdan.
* '''Qulibên Çerxa Jiyanê (Lifecycle Hooks):''' Rê dide pêşvebiran ku di dema çalakiyên acentê de (wekî `on_compaction` an dema çewtiyên xebitandinê) koda xwe ya taybet bidin xebitandin.

== Ferhenga Têgehên Teknîkî bi Kurmancî ==
Ji bo hevgirtina zimanê zanistî û teknîkî, ev têgehên jêrîn di çarçoveya vê gotarê û xebatên pêşxistina nermalavê de tên bikaranîn:
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
!Têgeha Îngilîzî
!Hevwateya bi Kurmancî
!Ravekirin û Rêziman
|-
|Agent / Autonomous Agent
|Acent / Acenta Serbixwe
|Yekîneya serbixwe ya hişê çêkirî ku çalakiyan pêk tîne.
|-
|Command-Line Interface (CLI)
|Navrûya Rêzefermanan (CLI)
|Navrûya ku ferman bi rêya termînalê lê tên nivîsandin.
|-
|Integrated Development Environment (IDE)
|Hawirdora Pêşxistina Têkel (IDE)
|Bernameya berfireh a ji bo nivîsandin û ceribandina kodê.
|-
|Software Development Kit (SDK)
|Kîta Pêşxistina Nermalavê (SDK)
|Komelika amûr û pirtûkxaneyan ji bo pêşxistina sepanan.
|-
|Update
|Nûjenkirin
|Qonaxa nûkirina nermalav an pergalê (ne &quot;update&quot; an &quot;nûve&quot;).
|-
|Click
|Tikandin
|Lêdana li ser bişkok an lînkan (*bitikîne*, *hat tikandin*).
|-
|Add (for topic/article/item)
|Lê Zêde Kirin / Lê Kirin
|Têgeha rêzimanî ji bo tevlîkirina babetekê (*Gotarekê Lêke*).
|-
|Terminal Sandbox
|Qada ezmûnê ya parastî
|Cihê girtî û ewle ji bo meşandina fermanên koda nenas.
|-
|Pair programming
|Hevbernameçêkirin
|Xebata hevpar a du kesan an mirov û AIyê li ser heman kodê.
|-
|Code completion
|Xwexwe-temamkirina kodê
|Pêşbînîkirina rêzikên kodê bi tûşa Tabê.
|-
|Subagent
|Bin-acent
|Acenta duyemîn ku peywirek taybet ji aliyê acenta sereke ve jê re tê spartin.
|-
|Model Context Protocol (MCP)
|Protokola Naveroka Modelê (MCP)
|Protokola vekirî ji bo girêdana modelan bi amûrên derve re.
|-
|Artifact
|Berhem / Belgeya berhemî
|Belge, plan an koda serbixwe ya ku ji aliyê acentê ve tê hilberandin.
|}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên Derve ==

* [https://antigravity.google/ Malpera Fermî ya Google Antigravity]
* [[github:google-antigravity/antigravity-sdk-python|Depoya Fermî ya Antigravity Python SDK li ser GitHubê]]
* [https://antigravity.google/docs Rûpela Fermî ya Belgekirina Antigravity]
* [https://pypi.org/project/google-antigravity/ Pakêta Fermî ya google-antigravity li ser PyPIyê]</text>
      <sha1>cx3j79gm2jwesoqxsoq70zzwun44r6z</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2093126</id>
      <parentid>2093124</parentid>
      <timestamp>2026-09-07T19:03:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RezanTovjin</username>
        <id>60</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2093126</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17637" sha1="50y44w8t0m0tax3741cdgyn7d3s37w2" xml:space="preserve">'''Google Antigravity''' (ku bi kurtasî wekî '''AGY''' jî tê naskirin), platformeke pêşxistina nermalavê ya nifşê nû ye ku ji aliyê [[Google]] û [[Google DeepMind]] ve hatiye afirandin. Ev pergal li dora modelên [[hişê çêkirî]] yê pêşketî (bi taybetî rêzeya modelên [[Gemini (modela zimanî)|Google Gemini]]) hatiye avakirin û karûbarên bernameçêkirinê ji asta tenê &quot;pêşniyarkirina kodê&quot; (code completion) derbasî qonaxa &quot;acentên xweser û hevkar&quot; (autonomous agentic workflows) dike. Di vê pergalê de, hişê çêkirî wekî hevbernameçêkerekî çalak (pair programmer) tevdigere ku dikare kodê bixwîne, binivîse, fermanên termînalê di nav qadeke ewle û parastî (sandbox) de bixebitîne, çewtiyan sererast bike, pêvajoyên ceribandinê pêk bîne û peywiran radestî bin-acentan bike.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://antigravity.google/ |title=Google Antigravity: Experience liftoff with the next-gen agent platform |access-date=2026-09-07 |publisher=Google}}&lt;/ref&gt;

Pergala Google Antigravity ji çar pêkhateyên sereke pêk tê:

# '''[[Antigravity CLI]] (`agy`):''' Navrûya rêzefermanan a bilez ji bo xebitandina acentan rasterast di nav termînalê de.
# '''[[Antigravity IDE]]:''' Hawirdora pêşxistina nermalavê ya serbixwe (li ser bingeha koda çavkanîvekirî ya VS Code) ku têkiliya hişê çêkirî bi sê şêwazên cuda (pasîf, rêwerzî û hevkarî) pêşkêş dike.
# '''[[Antigravity 2.0]]:''' Serlêdana sermaseyê (desktop application) ya serbixwe ya li ser binyada Electronê ku xwedî qada danûstandinê ya yekgirtî, gerînendeyê karên paşperdeyê yên bi demjimêr (cron) û pergala nirxandina berheman e.
# '''[[Antigravity SDK]]:''' Kîta pêşxistina nermalavê ya fermî bi zimanê [[Python|Pythonê]] ku destûrê dide bernameçêkeran ku acentan bi awayekî bernameyî bixebitînin, wan bixin nav xetên hilberînê û amûrên xwerû jê re biafirînin.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://github.com/google-antigravity/antigravity-sdk-python |title=Google Antigravity Python SDK |access-date=2026-09-07 |publisher=GitHub}}&lt;/ref&gt;

== Dîrok û Pêşketin ==
Pêvajoya pêşveçûna amûrên bernameçêkirinê yên bi piştgiriya hişê çêkirî di sê qonaxên sereke re derbas bûye:

# '''Qonaxa Xwexwe-temamkirina Îstatîstîkî:''' Amûrên kevneşopî yên IDEyan (wekî IntelliSense) ku li gorî rêzimanê kodê û rêzikên diyarkirî peyvên sereke û fonksiyon temam dikirin.
# '''Qonaxa Modelên Hilberîner ên Yek-Dorî (2021–2023):''' Nifşê yekem ê alîkarên koda AIyê (mîna GitHub Copilot û pencerên sohbetê yên seretayî) ku li ser daxwaza bikarhêner parçeyên piçûk ên kodê dinivîsandin, lê nedikarîn bi tena serê xwe fermanên pergalê bixebitînin an çewtiyan bi ceribandinê kontrol bikin.
# '''Qonaxa Acentên Nifşê Nû (2024–2026):''' Derketina pergalên xweser ên mîna Google Antigravity ku tê de hişê çêkirî xwedî &quot;şiyana çalakiya serbixwe&quot; ye. Acent dikare planeke pir-gave amade bike, kodê binivîse, ceribandinan di termînalê de bide xebitandin, encamên çewtiyê bixwîne û heta ku çareserî bi ser keve kodê sererast bike.

Google ev platform bi hevkariya tîmên Google DeepMind û beşa pêşxistina Gemini ava kir da ku platformeke yekbûyî ji bo pêşxistina nermalavê ya bi ajansan pêşkêş bike ku ewlehî, şefafiyet û leza xebatê di asteke bilind de dihêlin.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://antigravity.google/docs/getting-started/ |title=Getting Started with Antigravity 2.0 |access-date=2026-09-07 |publisher=Google Antigravity Docs}}&lt;/ref&gt;

== Çar Pêkhateyên Sereke yên Antigravity ==

=== 1. Antigravity CLI (`agy`) ===
'''Antigravity CLI''' (navê fermanê: `agy`), navrûya rêzefermanan a platformê ye ku ji bo bernameçêkerên ku di hawirdora termînalê, rêveberên pencereyan ên mîna `tmux` an serverên dûr (remote servers) de dixebitin hatiye sêwirandin.

* '''Destpêkirin û Rêveberî:''' Bi nivîsandina fermana `agy` di termînalê de tê destpêkirin. Ji bo derketinê kurteriya `Ctrl+D Ctrl+D` an fermanên `/exit` û `/quit` tên bikaranîn.
* '''Fermanên Bi-xêzik (Slash Commands):''' Di nav navrûya termînalê de bi dehan fermanên bi-xêzik hene ku karên taybet bi rê ve dibin:
** `/goal`: Dema ku bikarhêner bixwaze peywireke pir dirêj (wek mînak peywirên şevane) bide acentê ku heta negihîje armancê nesekine.
** `/schedule`: Ji bo sazkirina karên heyamî yên paşperdeyê (cron) an jî demjimêrekî yek-carî.
** `/grill-me`: Ji bo ku acent bi rêya hevpeyvîneke rexneyî biryarên sêwiranê û nexşeya projeyê bi bikarhêner re zelal bike berî ku dest bi nivîsandina kodê bike.
** `/teamwork-preview`: Dema ku projeyek pir mezin be û pêwîstî bi hevkariya tîmeke acentan hebe.
** `/learn`: Ji bo tomarkirin û hînbûna rêzikên nû yên xebatê piştî ku bikarhêner çewtiyek sererast kir.
** `/boost`: Ji bo pirsgirêkên aloz ên ku pêdiviya wan bi hizirkirineke kûr, plansaziya stratejîk û çend perspektîfan heye.
** `/browser`: Ji bo vekirina amûrên geroka înternetê û gerandina li ser torê.
* '''Sazkirn:''' Sazkirina giştî ya CLIyê di pelê `~/.gemini/antigravity-cli/settings.json` de tê tomarkirin.

=== 2. Antigravity IDE ===
'''Antigravity IDE''', hawirdoreke serbixwe ya pêşxistina nermalavê ye ku li ser binyada koda çavkanîvekirî ya [[Visual Studio Code|Visual Studio Codeê]] hatiye avakirin. Ev yek dihêle ku bikarhêner hemû pêvek (extensions), binerd (themes) û mifteyên xwe yên kurteriyê yên heyî bi kar bînin, lê di heman demê de koka edîtorê rasterast bi acentê re hatiye girêdan.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://antigravity.google/docs/ide/ |title=Antigravity IDE Documentation |access-date=2026-09-07 |publisher=Google}}&lt;/ref&gt;

IDE sê şêwazên bingehîn ên têkiliya bi hişê çêkirî re pêşkêş dike:

# '''Şêwaza Pasîf (Antigravity Tab):''' Pêşbînîkirina gava bê ya bernameçêker bi tenê bi tikandina tûşa &lt;kbd&gt;Tab&lt;/kbd&gt;ê.
#* ''Xwexwe-temamkirin (Autocomplete) û Supercomplete:'' Ne tenê peyv an rêzikekê, lê belê guhertinên mezin ên çend-rêzikî, jêbirinan û nûjenkirina koda kevn pêşbînî dike.
#* ''Tab to Jump:'' Cihê bê yê ku bernameçêker dixwaze kursorê lê deyne pêşbînî dike û bi tûşa Tabê kursorê dibe wir.
#* ''Tab to Import:'' Dema ku pirtûkxaneyek an fonksiyonek nû tê nivîsandin, pirtûkxaneya pêwîst bixweber li serê pelê lê zêde dike.
# '''Şêwaza Rêwerzî (Fermanên Navrêzî - `Ctrl+I` / `Cmd+I`):''' Dema ku bernameçêker beşek ji kodê hilbijêre û kurteriya `Ctrl+I` bitikîne, pencereyeke biçûk vedibe. Bikarhêner dikare daxwaza xwe (wekî &quot;vê fonksiyonê ji nû ve ava bike&quot; an &quot;ceribandinên yekîneyê jê re binivîse&quot;) binivîse û guhertin rasterast di cih de bi rengekî dîf (diff) tê xuyakirin.
# '''Şêwaza Hevkarî (Panela Kêlekê û Moda Acentê):''' Panela sereke ya kêlekê ye ku tê de danûstandina kûr bi acentê re tê kirin. Acent dikare hemû pelên projeyê bibîne, termînalê bixebitîne, lêkolînê li ser torê bike û çareseriyên berfireh pêşkêş bike.

Ji bilî van, Antigravity IDE xwedî taybetmendiyên dîtbarî yên wekî '''Lênsên Kodê''' (Inline Code Lenses - bişkokên li ser fonksiyonan ji bo ceribandin an refaktorkirinê), '''Dîfên Dîtbarî''' (Visual Diff Overlays - nîşandana guhertinên sor û kesk ên di kodê de) û '''Sererastkirina Xweser a Çewtiyan''' (Diagnostic Auto-Fix) e.

=== 3. Antigravity 2.0 (Serlêdana Sermaseyê) ===
'''Antigravity 2.0''', serlêdaneke serbixwe ya sermaseyê ye ku bi çarçoveya [[Electron (çarçove)|Electronê]] hatiye pêşxistin. Armanca wê ew e ku rêveberiya acentan ji edîtorekî taybet serbixwe bike û destûrê bide bernameçêker ku li ser gelek projeyan bi hevdemî kar bike.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://antigravity.google/docs/getting-started/ |title=Getting Started with Antigravity 2.0 Desktop |access-date=2026-09-07 |publisher=Google}}&lt;/ref&gt;

Pêkhateyên sereke yên navrûya wê ev in:

* '''Dîwarê Kêlekê yê Çepê (Left-hand Sidebar):''' Ji bo vekirina sohbetên nû, guhertina di navbera projeyan de, dîtina jêhatîbûnên çalak (skills), nexşeya karên heyamî (scheduled tasks) û mîhengên ewlehiyê.
* '''Qada Danûstandinê (Chat Canvas):''' Panela navendî ya danûstandinê ku piştgiriyê dide nivîsa Markdown a pêşketî, hevkêşeyên matematîkî yên KaTeX, diyagramên Mermaid, barkirina wêne û pelan bi rêya kaşkirinê, behskirinên `@` (ji bo tevlîkirina rasterast a pelan, rûniştinên berê û termînalan di nav peyamê de) û fermanên bi-xêzik `/`.
* '''Panela Alîkar (Auxiliary Pane):''' Panela dîtina pêvajoyan ku tê de çavdêriya bin-acentan (subagents), karên paşperdeyê yên çalak, guhertinên pelan û pencereyên termînalê bi rengekî zindî tê kirin.
* '''Pergala Berheman (Artifacts):''' Dema ku acent belgeyeke berfireh, raporek, nexşeyek an koda mezin amade dike, wê di formata berhemê (artifact) de çêdike. Ev berhem di paneleke taybet de tê dîtin û bikarhêner dikare bi hêsanî lê vegere û wê binirxîne.
* '''Gerînendeyê Karên Paşperdeyê (Task Scheduler):''' Piştgiriyê dide îfadeyên pênc-beşî yên [[Cron|cronê]] (wekî `*/15 * * * *`) da ku acent di demên diyar de bi tena serê xwe kontrolan bike, kodê ceribîne an raporan amade bike.

=== 4. Antigravity SDK (`google-antigravity`) ===
'''Antigravity SDK''', pirtûkxaneya fermî ya bi zimanê [[Python|Pythonê]] ye ku li ser platforma depoya pakêtan a [[PyPI|PyPIyê]] bi navê `google-antigravity` tê belavkirin.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://pypi.org/project/google-antigravity/ |title=google-antigravity on PyPI |access-date=2026-09-07 |publisher=Python Package Index}}&lt;/ref&gt;

Ev pirtûkxane dihêle ku bernameçêker acentan rasterast di nav bername, xetên CI/CD û skirîptên xweser de bi kar bînin.

==== Taybetmendiyên Mîmarî yên SDKyê ====

* '''Çîna `Agent`:''' Rêvebera tevahiya çerxa jiyana acentê ye ku sazkirina amûran, polîtîkayên ewlehiyê û girêdana bi modelê re bi rê ve dibe.
* '''Sazkirina `LocalAgentConfig`:''' Diyarkirina rêwerzên pergalê (system instructions), nasnameya modelê (wekî `gemini-3.8-flash`), mifteyên derbasbûnê yên APIyê û mîhengên girêdanê.
* '''Birêvebiriya Destûran bi `CapabilitiesConfig`:''' Diyarkirina amûrên çalak ên wekî xwendina pelan, nivîsandina kodê, xebitandina rêzefermanan an gerandina li ser torê.
* '''Herikîna Rasterast a Nîşandêran û Ramanan (Streaming):''' SDK dihêle ku bersivên acentê, qonaxên hizirîna wê ya navxweyî (`response.thoughts`) û bûyerên bikaranîna amûran (`response.tool_calls`) bi rengekî zindî û rasterast werin wergirtin.
* '''Dabeşkirina Kar bo Bin-acentan (Subagent Delegation):''' Acentek dikare bin-acentan bixebitîne û kûrahiya wan bi rêya `max_subagent_depth` û `allowed_subagents` were sînordarkirin.
* '''Piştgiriya Modelên Herêmî (Local &amp; On-Device Models):''' Bi saya entegrasyona bi çarçoveya [[LiteRT|LiteRTê]] re, acent dikarin li ser modelên herêmî yên wekî rêzeya Gemma bixebitin bêyî ku pêdiviya wan bi girêdana înternetê an şandina daneyan bo ewrê (cloud) hebe.
* '''Nasnameya Derbasbûnê (Authentication):''' Piştgirî dide hem Google AI Studio (bi mifteya `GEMINI_API_KEY`) û hem jî Google Cloud Vertex AI (di her du şêwazên Standard Mode û Express Mode de).

==== Mînaka Bikaranîna SDK'yê bi Pythonê ====
&lt;syntaxhighlight lang=&quot;python&quot;&gt;
import asyncio
import sys
from google.antigravity import Agent, LocalAgentConfig, CapabilitiesConfig

async def main():
    # Veavakirina acentê bi destûra xebitandina amûran
    config = LocalAgentConfig(
        system_instructions=&quot;Tu alîkarekî zîrek î ji bo pêşxistina nermalavê bi Kurmancî.&quot;,
        capabilities=CapabilitiesConfig(),
    )

    # Destpêkirina acentê bi gerînendeyê çarçoveyê yê asenkron
    async with Agent(config) as agent:
        response = await agent.chat(&quot;Skrîptekî Pythonê yê kurt ji bo lîstekirina pelan binivîse.&quot;)

        # Herikandina peyvan bi awayekî zindî
        async for token in response:
            sys.stdout.write(token)
            sys.stdout.flush()
        print()

if __name__ == &quot;__main__&quot;:
    asyncio.run(main())
&lt;/syntaxhighlight&gt;

== Mîmarî, Ewlehî û Şêwaza Xebatê ==

=== Qada Ezmûnê ya Parastî (Terminal Sandbox) ===
Ji bo misogerkirina ewlehiya pergalê, fermana ku ji aliyê acentê ve tê pêşniyarkirin bi gelemperî di nav qadeke ewle û parastî (sandbox) de tê meşandin (`BypassSandbox: false`). Ev qad destûrê nade ku acent bêyî agahiya bikarhêner xwe bigihîne pelên li derveyî qada projeyê an girêdanên torê yên nenas saz bike.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://antigravity.google/docs/permissions |title=Agent Permissions &amp; Security |access-date=2026-09-07 |publisher=Google Antigravity Docs}}&lt;/ref&gt;

=== Polîtîkayên Bicihanîna Amûran ===
Bikarhêner dikare li gorî asta baweriya xwe polîtîkayên cihêreng ji bo acentê saz bike:

* `always-proceed`: Hemû amûr û ferman bixweber û bêyî pirsîn tên bicihanîn.
* `request-review`: Berî her guhertineke di pelan de an her fermana termînalê de, erêkirina bikarhêner tê xwestin.
* `strict`: Her kiryar li gorî pîvanên hişk ên ewlehiyê ji nû ve tê venêrtin.
* `proceed-in-sandbox`: Çalakiyên bê-zerar û xwendin bixweber di qada parastî de tên kirin, lê çalakiyên li ser pergala sereke hewceyî destûrê ne.

=== Şêwaza Plankirinê (Planning Mode) ===
Dema ku daxwazeke mezin an aloziyeke mîmarî hebe, acent derbasî &quot;Şêwaza Plankirinê&quot; (Planning Mode) dibe. Di vê şêwazê de:

# Acent lêkolînê li ser kodê dike lê ti guhertinê nake.
# Belgeyeke nexşerêyê ya bi navê `implementation_plan.md` amade dike ku tê de hemû gav, guhertinên pêşniyarkirî û pirsên vekirî hatine rêzkirin.
# Sekinandin pêk tê û daxwaza pejirandinê ji bikarhêner tê kirin.
# Tenê piştî pejirandina bikarhêner dest bi guherandina kodê tê kirin.
# Di dawiyê de encam di belgeya `walkthrough.md` de tê tomarkirin.

== Xwerûkirin û Pêvekirina Pergalê ==
Google Antigravity xwedî sîstemeke berfireh a xwerûkirinê ye ku rê dide bikarhêner platformê li gorî hewcedariyên xwe biguncîne:&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://antigravity.google/docs/rules-workflows |title=Rules and Workflows in Antigravity |access-date=2026-09-07 |publisher=Google}}&lt;/ref&gt;

* '''Jêhatîbûn (Skills):''' Peldankên xweser ên ku xwedî pelê `SKILL.md` ne û zanîneke pisporî (wek mînak pêşxistina sepanên mobîl bi Flutterê, lêkolînên zanistî an ceribandina gihîştinê) didin acentê.
* '''Rêgezên Projeyê (Project Rules):''' Pelên Markdown ên di peldanka `.agents/rules/` de ku qaîdeyên koda projeyê, zimanê bikaranînê (wekî rêgezên zimanê Kurdî) an peyvên qedexekirî destnîşan dikin.
* '''Protokola Naveroka Modelê (Model Context Protocol - MCP):''' Standardeke vekirî ye ku destûrê dide acent bi serverên derve, danegehên SQL, pergalên API û amûrên gerokê ve were girêdan.
* '''Qulibên Çerxa Jiyanê (Lifecycle Hooks):''' Rê dide pêşvebiran ku di dema çalakiyên acentê de (wekî `on_compaction` an dema çewtiyên xebitandinê) koda xwe ya taybet bidin xebitandin.

== Ferhenga Têgehên Teknîkî bi Kurmancî ==
Ji bo hevgirtina zimanê zanistî û teknîkî, ev têgehên jêrîn di çarçoveya vê gotarê û xebatên pêşxistina nermalavê de tên bikaranîn:
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
!Têgeha Îngilîzî
!Hevwateya bi Kurmancî
!Ravekirin û Rêziman
|-
|Agent / Autonomous Agent
|Acent / Acenta Serbixwe
|Yekîneya serbixwe ya hişê çêkirî ku çalakiyan pêk tîne.
|-
|Command-Line Interface (CLI)
|Navrûya Rêzefermanan (CLI)
|Navrûya ku ferman bi rêya termînalê lê tên nivîsandin.
|-
|Integrated Development Environment (IDE)
|Hawirdora Pêşxistina Têkel (IDE)
|Bernameya berfireh a ji bo nivîsandin û ceribandina kodê.
|-
|Software Development Kit (SDK)
|Kîta Pêşxistina Nermalavê (SDK)
|Komelika amûr û pirtûkxaneyan ji bo pêşxistina sepanan.
|-
|Update
|Nûjenkirin
|Qonaxa nûkirina nermalav an pergalê (ne &quot;update&quot; an &quot;nûve&quot;).
|-
|Click
|Tikandin
|Lêdana li ser bişkok an lînkan (*bitikîne*, *hat tikandin*).
|-
|Add (for topic/article/item)
|Lê Zêde Kirin / Lê Kirin
|Têgeha rêzimanî ji bo tevlîkirina babetekê (*Gotarekê Lêke*).
|-
|Terminal Sandbox
|Qada ezmûnê ya parastî
|Cihê girtî û ewle ji bo meşandina fermanên koda nenas.
|-
|Pair programming
|Hevbernameçêkirin
|Xebata hevpar a du kesan an mirov û AIyê li ser heman kodê.
|-
|Code completion
|Xwexwe-temamkirina kodê
|Pêşbînîkirina rêzikên kodê bi tûşa Tabê.
|-
|Subagent
|Bin-acent
|Acenta duyemîn ku peywirek taybet ji aliyê acenta sereke ve jê re tê spartin.
|-
|Model Context Protocol (MCP)
|Protokola Naveroka Modelê (MCP)
|Protokola vekirî ji bo girêdana modelan bi amûrên derve re.
|-
|Artifact
|Berhem / Belgeya berhemî
|Belge, plan an koda serbixwe ya ku ji aliyê acentê ve tê hilberandin.
|}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên Derve ==

* [https://antigravity.google/ Malpera Fermî ya Google Antigravity]
* [[github:google-antigravity/antigravity-sdk-python|Depoya Fermî ya Antigravity Python SDK li ser GitHubê]]
* [https://antigravity.google/docs Rûpela Fermî ya Belgekirina Antigravity]
* [https://pypi.org/project/google-antigravity/ Pakêta Fermî ya google-antigravity li ser PyPIyê]</text>
      <sha1>50y44w8t0m0tax3741cdgyn7d3s37w2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2093133</id>
      <parentid>2093126</parentid>
      <timestamp>2026-09-07T19:16:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RezanTovjin</username>
        <id>60</id>
      </contributor>
      <comment>Guhertinên sadekirina zman.</comment>
      <origin>2093133</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17985" sha1="8xvhiwhj2c5gkgqb0hhb63l21y8mm7y" xml:space="preserve">{{Agahîdanka giştî}}

'''Google Antigravity''' (ku bi kurtasî wekî '''AGY''' jî tê naskirin), platformeke pêşxistina nermalavê ya nifşê nû ye ku ji aliyê [[Google]] û [[Google DeepMind]] ve hatiye afirandin. Ev pergal li dora modelên [[hişê çêkirî]] yê pêşketî (bi taybetî rêzeya modelên [[Gemini (modela zimanî)|Google Gemini]]) hatiye avakirin û karûbarên bernameçêkirinê ji asta tenê &quot;pêşniyarkirina kodê&quot; (code completion) derbasî qonaxa &quot;acentên xweser û hevkar&quot; (autonomous agentic workflows) dike. Di vê pergalê de, hişê çêkirî wekî hevbernameçêkerekî çalak (pair programmer) tevdigere ku dikare kodê bixwîne, binivîse, fermanên termînalê di nav qadeke ewle û parastî (sandbox) de bixebitîne, çewtiyan sererast bike, pêvajoyên ceribandinê pêk bîne û peywiran radestî bin-acentan bike.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://antigravity.google/ |title=Google Antigravity: Experience liftoff with the next-gen agent platform |access-date=2026-09-07 |publisher=Google}}&lt;/ref&gt;

Pergala Google Antigravity ji çar pêkhateyên sereke pêk tê:

# '''[[Antigravity CLI]] (`agy`):''' Navrûya rêzefermanan a bilez ji bo xebitandina acentan rasterast di nav termînalê de.
# '''[[Antigravity IDE]]:''' Hawirdora pêşxistina nermalavê ya serbixwe (li ser bingeha koda vekirî ya VS Code) ku têkiliya hişê çêkirî bi sê şêwazên cuda (pasîf, rêwerzî û hevkarî) pêşkêş dike.
# '''[[Antigravity 2.0]]:''' Serlêdana sermaseyê (desktop application) ya serbixwe ya li ser binyada Electronê ku xwedî qada danûstandinê ya yekgirtî, gerînendeyê karên paşperdeyê yên bi demjimêr (cron) û pergala nirxandina berheman e.
# '''[[Antigravity SDK]]:''' Kîta pêşxistina nermalavê ya fermî bi zimanê [[Python|Pythonê]] ku destûrê dide bernameçêkeran ku acentan bi awayekî bernameyî bixebitînin, wan bixin nav xetên hilberînê û amûrên xwerû jê re biafirînin.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://github.com/google-antigravity/antigravity-sdk-python |title=Google Antigravity Python SDK |access-date=2026-09-07 |publisher=GitHub}}&lt;/ref&gt;

== Dîrok û Pêşketin ==
Pêvajoya pêşveçûna amûrên bernameçêkirinê yên bi piştgiriya hişê çêkirî di sê qonaxên sereke re derbas bûye:

# '''Qonaxa Temamkirina bi Xweber a Îstatîstîkî:''' Amûrên kevneşopî yên IDEyan (wekî IntelliSense) ku li gorî rêzimanê kodê û rêzikên diyarkirî peyvên sereke û fonksiyon temam dikirin.
# '''Qonaxa Modelên Hilberîner ên Yek-Dorî (2021–2023):''' Nifşê yekem ê alîkarên koda AIyê (mîna GitHub Copilot û pencerên sohbetê yên seretayî) ku li ser daxwaza bikarhêner parçeyên piçûk ên kodê dinivîsandin, lê nedikarîn bi tena serê xwe fermanên pergalê bixebitînin an çewtiyan bi ceribandinê kontrol bikin.
# '''Qonaxa Acentên Nifşê Nû (2024–2026):''' Derketina pergalên xweser ên mîna Google Antigravity ku tê de hişê çêkirî xwedî &quot;şiyana çalakiya serbixwe&quot; ye. Acent dikare planeke pir-gave amade bike, kodê binivîse, ceribandinan di termînalê de bide xebitandin, encamên çewtiyê bixwîne û heta ku çareserî bi ser keve kodê sererast bike.

Google ev platform bi hevkariya tîmên Google DeepMind û beşa pêşxistina Gemini ava kir da ku platformeke yekbûyî ji bo pêşxistina nermalavê ya bi ajansan pêşkêş bike ku ewlehî, şefafiyet û leza xebatê di asteke bilind de dihêlin.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://antigravity.google/docs/getting-started/ |title=Getting Started with Antigravity 2.0 |access-date=2026-09-07 |publisher=Google Antigravity Docs}}&lt;/ref&gt;

== Çar Pêkhateyên Sereke yên Antigravity ==
=== 1. Antigravity CLI (`agy`) ===
'''Antigravity CLI''' (navê fermanê: `agy`), navrûya rêzefermanan a platformê ye ku ji bo bernameçêkerên ku di hawirdora termînalê, rêveberên pencereyan ên mîna `tmux` an serverên dûr (remote servers) de dixebitin hatiye sêwirandin.

* '''Destpêkirin û Rêveberî:''' Bi nivîsandina fermana `agy` di termînalê de tê destpêkirin. Ji bo derketinê kurteriya `Ctrl+D Ctrl+D` an fermanên `/exit` û `/quit` tên bikaranîn.
* '''Fermanên Bi-xêzik (Slash Commands):''' Di nav navrûya termînalê de bi dehan fermanên bi-xêzik hene ku karên taybet bi rê ve dibin:
** `/goal`: Dema ku bikarhêner bixwaze peywireke pir dirêj (wek mînak peywirên şevane) bide acentê ku heta negihîje armancê nesekine.
** `/schedule`: Ji bo sazkirina karên heyamî yên paşperdeyê (cron) an jî demjimêrekî yek-carî.
** `/grill-me`: Ji bo ku acent bi rêya hevpeyvîneke rexneyî biryarên sêwiranê û nexşeya projeyê bi bikarhêner re zelal bike berî ku dest bi nivîsandina kodê bike.
** `/teamwork-preview`: Dema ku projeyek pir mezin be û pêwîstî bi hevkariya tîmeke acentan hebe.
** `/learn`: Ji bo tomarkirin û hînbûna rêzikên nû yên xebatê piştî ku bikarhêner çewtiyek sererast kir.
** `/boost`: Ji bo pirsgirêkên aloz ên ku pêdiviya wan bi hizirkirineke kûr, plansaziya stratejîk û çend perspektîfan heye.
** `/browser`: Ji bo vekirina amûrên geroka înternetê û gerandina li ser torê.
* '''Mîheng:''' Mîhengên giştî yên CLIyê di pelê `~/.gemini/antigravity-cli/settings.json` de tên tomarkirin.

=== 2. Antigravity IDE ===
'''Antigravity IDE''', hawirdoreke serbixwe ya pêşxistina nermalavê ye ku li ser binyada koda vekirî ya [[Visual Studio Code|Visual Studio Codeê]] hatiye avakirin. Ev yek dihêle ku bikarhêner hemû pêvek (extensions), binerd (themes) û mifteyên xwe yên kurteriyê yên heyî bi kar bînin, lê di heman demê de koka edîtorê rasterast bi acentê re hatiye girêdan.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://antigravity.google/docs/ide/ |title=Antigravity IDE Documentation |access-date=2026-09-07 |publisher=Google}}&lt;/ref&gt;

IDE sê şêwazên bingehîn ên têkiliya bi hişê çêkirî re pêşkêş dike:

# '''Şêwaza Pasîf (Antigravity Tab):''' Pêşbînîkirina gava bê ya bernameçêker bi tenê bi tikandina bişkoka &lt;kbd&gt;Tab&lt;/kbd&gt;ê.
#* ''Temamkirina bi xweber (Autocomplete) û Supercomplete:'' Ne tenê peyv an rêzikekê, lê belê guhertinên mezin ên çend-rêzikî, jêbirinan û nûjenkirina koda kevn pêşbînî dike.
#* ''Tab to Jump:'' Cihê bê yê ku bernameçêker dixwaze kursorê lê deyne pêşbînî dike û bi bişkoka Tabê kursorê dibe wir.
#* ''Tab to Import:'' Dema ku pirtûkxaneyek an fonksiyonek nû tê nivîsandin, pirtûkxaneya pêwîst bixweber li serê pelê lê zêde dike.
# '''Şêwaza Rêwerzî (Fermanên Navrêzî - `Ctrl+I` / `Cmd+I`):''' Dema ku bernameçêker beşek ji kodê hilbijêre û kurteriya `Ctrl+I` bitikîne, pencereyeke biçûk vedibe. Bikarhêner dikare daxwaza xwe (wekî &quot;vê fonksiyonê ji nû ve ava bike&quot; an &quot;ceribandinên yekîneyê jê re binivîse&quot;) binivîse û guhertin rasterast di cih de bi rengekî dîf (diff) tê xuyakirin.
# '''Şêwaza Hevkarî (Panela Kêlekê û Moda Acentê):''' Panela sereke ya kêlekê ye ku tê de danûstandina kûr bi acentê re tê kirin. Acent dikare hemû pelên projeyê bibîne, termînalê bixebitîne, lêkolînê li ser torê bike û çareseriyên berfireh pêşkêş bike.

Ji bilî van, Antigravity IDE xwedî taybetmendiyên dîtbarî yên wekî '''Lênsên Kodê''' (Inline Code Lenses - bişkokên li ser fonksiyonan ji bo ceribandin an refaktorkirinê), '''Dîfên Dîtbarî''' (Visual Diff Overlays - nîşandana guhertinên sor û kesk ên di kodê de) û '''Sererastkirina Xweser a Çewtiyan''' (Diagnostic Auto-Fix) e.

=== 3. Antigravity 2.0 (Serlêdana Sermaseyê) ===
'''Antigravity 2.0''', serlêdaneke serbixwe ya sermaseyê ye ku bi çarçoveya [[Electron (çarçove)|Electronê]] hatiye pêşxistin. Armanca wê ew e ku rêveberiya acentan ji edîtorekî taybet serbixwe bike û destûrê bide bernameçêker ku li ser gelek projeyan bi hevdemî kar bike.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://antigravity.google/docs/getting-started/ |title=Getting Started with Antigravity 2.0 Desktop |access-date=2026-09-07 |publisher=Google}}&lt;/ref&gt;

Pêkhateyên sereke yên navrûya wê ev in:

* '''Dîwarê Kêlekê yê Çepê (Left-hand Sidebar):''' Ji bo vekirina sohbetên nû, guhertina di navbera projeyan de, dîtina jêhatîbûnên çalak (skills), nexşeya karên heyamî (scheduled tasks) û mîhengên ewlehiyê.
* '''Qada Danûstandinê (Chat Canvas):''' Panela navendî ya danûstandinê ku piştgiriyê dide nivîsa Markdown a pêşketî, hevkêşeyên matematîkî yên KaTeX, diyagramên Mermaid, barkirina wêne û pelan bi rêya kaşkirinê, behskirinên `@` (ji bo tevlîkirina rasterast a pelan, rûniştinên berê û termînalan di nav peyamê de) û fermanên bi-xêzik `/`.
* '''Panela Alîkar (Auxiliary Pane):''' Panela dîtina pêvajoyan ku tê de çavdêriya bin-acentan (subagents), karên paşperdeyê yên çalak, guhertinên pelan û pencereyên termînalê bi rengekî zindî tê kirin.
* '''Pergala Berheman (Artifacts):''' Dema ku acent belgeyeke berfireh, raporek, nexşeyek an koda mezin amade dike, wê di formata berhemê (artifact) de çêdike. Ev berhem di paneleke taybet de tê dîtin û bikarhêner dikare bi hêsanî lê vegere û wê binirxîne.
* '''Gerînendeyê Karên Paşperdeyê (Task Scheduler):''' Piştgiriyê dide îfadeyên pênc-beşî yên [[Cron|cronê]] (wekî `*/15 * * * *`) da ku acent di demên diyar de bi tena serê xwe kontrolan bike, kodê ceribîne an raporan amade bike.

=== 4. Antigravity SDK (`google-antigravity`) ===
'''Antigravity SDK''', pirtûkxaneya fermî ya bi zimanê [[Python|Pythonê]] ye ku li ser platforma depoya pakêtan a [[PyPI|PyPIyê]] bi navê `google-antigravity` tê belavkirin.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://pypi.org/project/google-antigravity/ |title=google-antigravity on PyPI |access-date=2026-09-07 |publisher=Python Package Index}}&lt;/ref&gt;

Ev pirtûkxane bi fermana `pip install google-antigravity` li ser pergalê tê sazkirin û dihêle ku bernameçêker acentan rasterast di nav bername, xetên CI/CD û skirîptên xweser de bi kar bînin.

==== Taybetmendiyên Mîmarî yên SDKyê ====

* '''Çîna `Agent`:''' Rêvebera tevahiya çerxa jiyana acentê ye ku sazkirina amûran, polîtîkayên ewlehiyê û girêdana bi modelê re bi rê ve dibe.
* '''Mîhengên `LocalAgentConfig`:''' Diyarkirina rêwerzên pergalê (system instructions), nasnameya modelê (wekî `gemini-3.8-flash`), mifteyên derbasbûnê yên APIyê û şêwaza girêdanê.
* '''Birêvebiriya Destûran bi `CapabilitiesConfig`:''' Diyarkirina amûrên çalak ên wekî xwendina pelan, nivîsandina kodê, xebitandina rêzefermanan an gerandina li ser torê.
* '''Herikîna Rasterast a Nîşandêran û Ramanan (Streaming):''' SDK dihêle ku bersivên acentê, qonaxên hizirîna wê ya navxweyî (`response.thoughts`) û bûyerên bikaranîna amûran (`response.tool_calls`) bi rengekî zindî û rasterast werin wergirtin.
* '''Dabeşkirina Kar bo Bin-acentan (Subagent Delegation):''' Acentek dikare bin-acentan bixebitîne û kûrahiya wan bi rêya `max_subagent_depth` û `allowed_subagents` were sînordarkirin.
* '''Piştgiriya Modelên Herêmî (Local &amp; On-Device Models):''' Bi saya entegrasyona bi çarçoveya [[LiteRT|LiteRTê]] re, acent dikarin li ser modelên herêmî yên wekî rêzeya Gemma bixebitin bêyî ku pêdiviya wan bi girêdana înternetê an şandina daneyan bo ewrê (cloud) hebe.
* '''Nasnameya Derbasbûnê (Authentication):''' Piştgirî dide hem Google AI Studio (bi mifteya `GEMINI_API_KEY`) û hem jî Google Cloud Vertex AI (di her du şêwazên Standard Mode û Express Mode de).

==== Mînaka Bikaranîna SDKyê bi Pythonê ====
&lt;syntaxhighlight lang=&quot;python&quot;&gt;
import asyncio
import sys
from google.antigravity import Agent, LocalAgentConfig, CapabilitiesConfig

async def main():
    # Mîhengkirina acentê bi destûra xebitandina amûran
    config = LocalAgentConfig(
        system_instructions=&quot;Tu alîkarekî zîrek î ji bo pêşxistina nermalavê bi Kurmancî.&quot;,
        capabilities=CapabilitiesConfig(),
    )

    # Destpêkirina acentê bi gerînendeyê çarçoveyê yê asenkron
    async with Agent(config) as agent:
        response = await agent.chat(&quot;Skrîptekî Pythonê yê kurt ji bo lîstekirina pelan binivîse.&quot;)

        # Herikandina peyvan bi awayekî zindî
        async for token in response:
            sys.stdout.write(token)
            sys.stdout.flush()
        print()

if __name__ == &quot;__main__&quot;:
    asyncio.run(main())
&lt;/syntaxhighlight&gt;

== Mîmarî, Ewlehî û Şêwaza Xebatê ==
=== Qada Ezmûnê ya Parastî (Terminal Sandbox) ===
Ji bo misogerkirina ewlehiya pergalê, fermana ku ji aliyê acentê ve tê pêşniyarkirin bi gelemperî di nav qadeke ewle û parastî (sandbox) de tê meşandin (`BypassSandbox: false`). Ev qad destûrê nade ku acent bêyî agahiya bikarhêner xwe bigihîne pelên li derveyî qada projeyê an girêdanên torê yên nenas saz bike.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://antigravity.google/docs/permissions |title=Agent Permissions &amp; Security |access-date=2026-09-07 |publisher=Google Antigravity Docs}}&lt;/ref&gt;

=== Polîtîkayên Bicihanîna Amûran ===
Bikarhêner dikare li gorî asta baweriya xwe polîtîkayên cihêreng ji bo acentê saz bike:

* `always-proceed`: Hemû amûr û ferman bixweber û bêyî pirsîn tên bicihanîn.
* `request-review`: Berî her guhertineke di pelan de an her fermana termînalê de, erêkirina bikarhêner tê xwestin.
* `strict`: Her kiryar li gorî pîvanên hişk ên ewlehiyê ji nû ve tê venêrtin.
* `proceed-in-sandbox`: Çalakiyên bê-zerar û xwendin bixweber di qada parastî de tên kirin, lê çalakiyên li ser pergala sereke hewceyî destûrê ne.

=== Şêwaza Plankirinê (Planning Mode) ===
Dema ku daxwazeke mezin an aloziyeke mîmarî hebe, acent derbasî &quot;Şêwaza Plankirinê&quot; (Planning Mode) dibe. Di vê şêwazê de:

# Acent lêkolînê li ser kodê dike lê ti guhertinê nake.
# Belgeyeke nexşerêyê ya bi navê `implementation_plan.md` amade dike ku tê de hemû gav, guhertinên pêşniyarkirî û pirsên vekirî hatine rêzkirin.
# Sekinandin pêk tê û daxwaza pejirandinê ji bikarhêner tê kirin.
# Tenê piştî pejirandina bikarhêner dest bi guherandina kodê tê kirin.
# Di dawiyê de encam di belgeya `walkthrough.md` de tê tomarkirin.

== Xwerûkirin û Pêvekirina Pergalê ==
Google Antigravity xwedî sîstemeke berfireh a xwerûkirinê ye ku rê dide bikarhêner platformê li gorî hewcedariyên xwe biguncîne:&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://antigravity.google/docs/rules-workflows |title=Rules and Workflows in Antigravity |access-date=2026-09-07 |publisher=Google}}&lt;/ref&gt;

* '''Jêhatîbûn (Skills):''' Peldankên xweser ên ku xwedî pelê `SKILL.md` ne û zanîneke pisporî (wek mînak pêşxistina sepanên mobîl bi Flutterê, lêkolînên zanistî an ceribandina gihîştinê) didin acentê.
* '''Rêgezên Projeyê (Project Rules):''' Pelên Markdown ên di peldanka `.agents/rules/` de ku qaîdeyên koda projeyê, zimanê bikaranînê (wekî rêgezên zimanê Kurdî) an peyvên qedexekirî destnîşan dikin.
* '''Protokola Naveroka Modelê (Model Context Protocol - MCP):''' Standardeke vekirî ye ku destûrê dide acent bi serverên derve, danegehên SQL, pergalên API û amûrên gerokê ve were girêdan.
* '''Qulibên Çerxa Jiyanê (Lifecycle Hooks):''' Rê dide pêşvebiran ku di dema çalakiyên acentê de (wekî `on_compaction` an dema çewtiyên xebitandinê) koda xwe ya taybet bidin xebitandin.

== Ferhenga Têgehên Teknîkî bi Kurmancî ==
Ji bo hevgirtina zimanê zanistî û teknîkî, ev têgehên jêrîn di çarçoveya vê gotarê û xebatên pêşxistina nermalavê de tên bikaranîn:
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
!Têgeha Îngilîzî
!Hevwateya bi Kurmancî
!Ravekirin û Rêziman
|-
|Agent / Autonomous Agent
|Acent / Acenta Serbixwe
|Yekîneya serbixwe ya hişê çêkirî ku çalakiyan pêk tîne.
|-
|Command-Line Interface (CLI)
|Navrûya Rêzefermanan (CLI)
|Navrûya ku ferman bi rêya termînalê lê tên nivîsandin.
|-
|Integrated Development Environment (IDE)
|Hawirdora Pêşxistina Têkel (IDE)
|Bernameya berfireh a ji bo nivîsandin û ceribandina kodê.
|-
|Software Development Kit (SDK)
|Kîta Pêşxistina Nermalavê (SDK)
|Komelika amûr û pirtûkxaneyan ji bo pêşxistina sepanan.
|-
|Install / Installation
|Sazkirin
|Pêvajoya sazkirina nermalav, pirtûkxane an bernameyan li ser pergalê.
|-
|Update
|Nûjenkirin
|Pêvajoya nûjenkirin an bilindkirina guhertoya nermalav û pergalê (ne &quot;update&quot; an &quot;nûve&quot;).
|-
|Click
|Tikandin / Tikîn
|Lêdana li ser bişkok an lînkan (*bitikîne*, *hat tikandin*).
|-
|Add
|Lêkirin / Lê zêde kirin
|Bikaranîna lêkera lêkirin an lê zêde kirinê ji bo zêdekirin an tevlîkirina tiştekî (*lêke*, *lê zêde bike*, *lêkirin*, *lê zêde kirin*).
|-
|Terminal Sandbox
|Qada ezmûnê ya parastî
|Cihê girtî û ewle ji bo meşandina fermanên koda nenas.
|-
|Pair programming
|Hevbernameçêkirin
|Xebata hevpar a du kesan an mirov û AIyê li ser heman kodê.
|-
|Autocomplete / Code completion
|Temamkirina bi xweber (a kodê)
|Pêşbînîkirin û temamkirina rêzikên kodê bi bişkoka Tabê.
|-
|Subagent
|Bin-acent
|Acenta duyemîn ku peywirek taybet ji aliyê acenta sereke ve jê re tê spartin.
|-
|Model Context Protocol (MCP)
|Protokola Naveroka Modelê (MCP)
|Protokola vekirî ji bo girêdana modelan bi amûrên derve re.
|-
|Artifact
|Berhem / Belgeya berhemî
|Belge, plan an koda serbixwe ya ku ji aliyê acentê ve tê hilberandin.
|}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên Derve ==

* [https://antigravity.google/ Malpera Fermî ya Google Antigravity]
* [[github:google-antigravity/antigravity-sdk-python|Depoya Fermî ya Antigravity Python SDK li ser GitHubê]]
* [https://antigravity.google/docs Rûpela Fermî ya Belgekirina Antigravity]
* [https://pypi.org/project/google-antigravity/ Pakêta Fermî ya google-antigravity li ser PyPIyê]

*</text>
      <sha1>8xvhiwhj2c5gkgqb0hhb63l21y8mm7y</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2093135</id>
      <parentid>2093133</parentid>
      <timestamp>2026-09-07T19:23:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RezanTovjin</username>
        <id>60</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2093135</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17985" sha1="4pf7poj7zo9ehk68d4hqkx28jj0fu35" xml:space="preserve">{{Agahîdanka giştî}}

'''Google Antigravity''' (ku bi kurtasî wekî '''AGY''' jî tê naskirin), platformeke pêşxistina nermalavê ya nifşê nû ye ku ji aliyê [[Google]] û [[Google DeepMind]] ve hatiye afirandin. Ev pergal li dora modelên [[aqilê çêkirî]] yê pêşketî (bi taybetî rêzeya modelên [[Gemini (modela zimanî)|Google Gemini]]) hatiye avakirin û karûbarên bernameçêkirinê ji asta tenê &quot;pêşniyarkirina kodê&quot; (code completion) derbasî qonaxa &quot;acentên xweser û hevkar&quot; (autonomous agentic workflows) dike. Di vê pergalê de, hişê çêkirî wekî hevbernameçêkerekî çalak (pair programmer) tevdigere ku dikare kodê bixwîne, binivîse, fermanên termînalê di nav qadeke ewle û parastî (sandbox) de bixebitîne, çewtiyan sererast bike, pêvajoyên ceribandinê pêk bîne û peywiran radestî bin-acentan bike.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://antigravity.google/ |title=Google Antigravity: Experience liftoff with the next-gen agent platform |access-date=2026-09-07 |publisher=Google}}&lt;/ref&gt;

Pergala Google Antigravity ji çar pêkhateyên sereke pêk tê:

# '''[[Antigravity CLI]] (`agy`):''' Navrûya rêzefermanan a bilez ji bo xebitandina acentan rasterast di nav termînalê de.
# '''[[Antigravity IDE]]:''' Hawirdora pêşxistina nermalavê ya serbixwe (li ser bingeha koda vekirî ya VS Code) ku têkiliya hişê çêkirî bi sê şêwazên cuda (pasîf, rêwerzî û hevkarî) pêşkêş dike.
# '''[[Antigravity 2.0]]:''' Serlêdana sermaseyê (desktop application) ya serbixwe ya li ser binyada Electronê ku xwedî qada danûstandinê ya yekgirtî, gerînendeyê karên paşperdeyê yên bi demjimêr (cron) û pergala nirxandina berheman e.
# '''[[Antigravity SDK]]:''' Kîta pêşxistina nermalavê ya fermî bi zimanê [[Python|Pythonê]] ku destûrê dide bernameçêkeran ku acentan bi awayekî bernameyî bixebitînin, wan bixin nav xetên hilberînê û amûrên xwerû jê re biafirînin.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://github.com/google-antigravity/antigravity-sdk-python |title=Google Antigravity Python SDK |access-date=2026-09-07 |publisher=GitHub}}&lt;/ref&gt;

== Dîrok û Pêşketin ==
Pêvajoya pêşveçûna amûrên bernameçêkirinê yên bi piştgiriya hişê çêkirî di sê qonaxên sereke re derbas bûye:

# '''Qonaxa Temamkirina bi Xweber a Îstatîstîkî:''' Amûrên kevneşopî yên IDEyan (wekî IntelliSense) ku li gorî rêzimanê kodê û rêzikên diyarkirî peyvên sereke û fonksiyon temam dikirin.
# '''Qonaxa Modelên Hilberîner ên Yek-Dorî (2021–2023):''' Nifşê yekem ê alîkarên koda AIyê (mîna GitHub Copilot û pencerên sohbetê yên seretayî) ku li ser daxwaza bikarhêner parçeyên piçûk ên kodê dinivîsandin, lê nedikarîn bi tena serê xwe fermanên pergalê bixebitînin an çewtiyan bi ceribandinê kontrol bikin.
# '''Qonaxa Acentên Nifşê Nû (2024–2026):''' Derketina pergalên xweser ên mîna Google Antigravity ku tê de hişê çêkirî xwedî &quot;şiyana çalakiya serbixwe&quot; ye. Acent dikare planeke pir-gave amade bike, kodê binivîse, ceribandinan di termînalê de bide xebitandin, encamên çewtiyê bixwîne û heta ku çareserî bi ser keve kodê sererast bike.

Google ev platform bi hevkariya tîmên Google DeepMind û beşa pêşxistina Gemini ava kir da ku platformeke yekbûyî ji bo pêşxistina nermalavê ya bi ajansan pêşkêş bike ku ewlehî, şefafiyet û leza xebatê di asteke bilind de dihêlin.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://antigravity.google/docs/getting-started/ |title=Getting Started with Antigravity 2.0 |access-date=2026-09-07 |publisher=Google Antigravity Docs}}&lt;/ref&gt;

== Çar Pêkhateyên Sereke yên Antigravity ==
=== 1. Antigravity CLI (`agy`) ===
'''Antigravity CLI''' (navê fermanê: `agy`), navrûya rêzefermanan a platformê ye ku ji bo bernameçêkerên ku di hawirdora termînalê, rêveberên pencereyan ên mîna `tmux` an serverên dûr (remote servers) de dixebitin hatiye sêwirandin.

* '''Destpêkirin û Rêveberî:''' Bi nivîsandina fermana `agy` di termînalê de tê destpêkirin. Ji bo derketinê kurteriya `Ctrl+D Ctrl+D` an fermanên `/exit` û `/quit` tên bikaranîn.
* '''Fermanên Bi-xêzik (Slash Commands):''' Di nav navrûya termînalê de bi dehan fermanên bi-xêzik hene ku karên taybet bi rê ve dibin:
** `/goal`: Dema ku bikarhêner bixwaze peywireke pir dirêj (wek mînak peywirên şevane) bide acentê ku heta negihîje armancê nesekine.
** `/schedule`: Ji bo sazkirina karên heyamî yên paşperdeyê (cron) an jî demjimêrekî yek-carî.
** `/grill-me`: Ji bo ku acent bi rêya hevpeyvîneke rexneyî biryarên sêwiranê û nexşeya projeyê bi bikarhêner re zelal bike berî ku dest bi nivîsandina kodê bike.
** `/teamwork-preview`: Dema ku projeyek pir mezin be û pêwîstî bi hevkariya tîmeke acentan hebe.
** `/learn`: Ji bo tomarkirin û hînbûna rêzikên nû yên xebatê piştî ku bikarhêner çewtiyek sererast kir.
** `/boost`: Ji bo pirsgirêkên aloz ên ku pêdiviya wan bi hizirkirineke kûr, plansaziya stratejîk û çend perspektîfan heye.
** `/browser`: Ji bo vekirina amûrên geroka înternetê û gerandina li ser torê.
* '''Mîheng:''' Mîhengên giştî yên CLIyê di pelê `~/.gemini/antigravity-cli/settings.json` de tên tomarkirin.

=== 2. Antigravity IDE ===
'''Antigravity IDE''', hawirdoreke serbixwe ya pêşxistina nermalavê ye ku li ser binyada koda vekirî ya [[Visual Studio Code|Visual Studio Codeê]] hatiye avakirin. Ev yek dihêle ku bikarhêner hemû pêvek (extensions), binerd (themes) û mifteyên xwe yên kurteriyê yên heyî bi kar bînin, lê di heman demê de koka edîtorê rasterast bi acentê re hatiye girêdan.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://antigravity.google/docs/ide/ |title=Antigravity IDE Documentation |access-date=2026-09-07 |publisher=Google}}&lt;/ref&gt;

IDE sê şêwazên bingehîn ên têkiliya bi hişê çêkirî re pêşkêş dike:

# '''Şêwaza Pasîf (Antigravity Tab):''' Pêşbînîkirina gava bê ya bernameçêker bi tenê bi tikandina bişkoka &lt;kbd&gt;Tab&lt;/kbd&gt;ê.
#* ''Temamkirina bi xweber (Autocomplete) û Supercomplete:'' Ne tenê peyv an rêzikekê, lê belê guhertinên mezin ên çend-rêzikî, jêbirinan û nûjenkirina koda kevn pêşbînî dike.
#* ''Tab to Jump:'' Cihê bê yê ku bernameçêker dixwaze kursorê lê deyne pêşbînî dike û bi bişkoka Tabê kursorê dibe wir.
#* ''Tab to Import:'' Dema ku pirtûkxaneyek an fonksiyonek nû tê nivîsandin, pirtûkxaneya pêwîst bixweber li serê pelê lê zêde dike.
# '''Şêwaza Rêwerzî (Fermanên Navrêzî - `Ctrl+I` / `Cmd+I`):''' Dema ku bernameçêker beşek ji kodê hilbijêre û kurteriya `Ctrl+I` bitikîne, pencereyeke biçûk vedibe. Bikarhêner dikare daxwaza xwe (wekî &quot;vê fonksiyonê ji nû ve ava bike&quot; an &quot;ceribandinên yekîneyê jê re binivîse&quot;) binivîse û guhertin rasterast di cih de bi rengekî dîf (diff) tê xuyakirin.
# '''Şêwaza Hevkarî (Panela Kêlekê û Moda Acentê):''' Panela sereke ya kêlekê ye ku tê de danûstandina kûr bi acentê re tê kirin. Acent dikare hemû pelên projeyê bibîne, termînalê bixebitîne, lêkolînê li ser torê bike û çareseriyên berfireh pêşkêş bike.

Ji bilî van, Antigravity IDE xwedî taybetmendiyên dîtbarî yên wekî '''Lênsên Kodê''' (Inline Code Lenses - bişkokên li ser fonksiyonan ji bo ceribandin an refaktorkirinê), '''Dîfên Dîtbarî''' (Visual Diff Overlays - nîşandana guhertinên sor û kesk ên di kodê de) û '''Sererastkirina Xweser a Çewtiyan''' (Diagnostic Auto-Fix) e.

=== 3. Antigravity 2.0 (Serlêdana Sermaseyê) ===
'''Antigravity 2.0''', serlêdaneke serbixwe ya sermaseyê ye ku bi çarçoveya [[Electron (çarçove)|Electronê]] hatiye pêşxistin. Armanca wê ew e ku rêveberiya acentan ji edîtorekî taybet serbixwe bike û destûrê bide bernameçêker ku li ser gelek projeyan bi hevdemî kar bike.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://antigravity.google/docs/getting-started/ |title=Getting Started with Antigravity 2.0 Desktop |access-date=2026-09-07 |publisher=Google}}&lt;/ref&gt;

Pêkhateyên sereke yên navrûya wê ev in:

* '''Dîwarê Kêlekê yê Çepê (Left-hand Sidebar):''' Ji bo vekirina sohbetên nû, guhertina di navbera projeyan de, dîtina jêhatîbûnên çalak (skills), nexşeya karên heyamî (scheduled tasks) û mîhengên ewlehiyê.
* '''Qada Danûstandinê (Chat Canvas):''' Panela navendî ya danûstandinê ku piştgiriyê dide nivîsa Markdown a pêşketî, hevkêşeyên matematîkî yên KaTeX, diyagramên Mermaid, barkirina wêne û pelan bi rêya kaşkirinê, behskirinên `@` (ji bo tevlîkirina rasterast a pelan, rûniştinên berê û termînalan di nav peyamê de) û fermanên bi-xêzik `/`.
* '''Panela Alîkar (Auxiliary Pane):''' Panela dîtina pêvajoyan ku tê de çavdêriya bin-acentan (subagents), karên paşperdeyê yên çalak, guhertinên pelan û pencereyên termînalê bi rengekî zindî tê kirin.
* '''Pergala Berheman (Artifacts):''' Dema ku acent belgeyeke berfireh, raporek, nexşeyek an koda mezin amade dike, wê di formata berhemê (artifact) de çêdike. Ev berhem di paneleke taybet de tê dîtin û bikarhêner dikare bi hêsanî lê vegere û wê binirxîne.
* '''Gerînendeyê Karên Paşperdeyê (Task Scheduler):''' Piştgiriyê dide îfadeyên pênc-beşî yên [[Cron|cronê]] (wekî `*/15 * * * *`) da ku acent di demên diyar de bi tena serê xwe kontrolan bike, kodê ceribîne an raporan amade bike.

=== 4. Antigravity SDK (`google-antigravity`) ===
'''Antigravity SDK''', pirtûkxaneya fermî ya bi zimanê [[Python|Pythonê]] ye ku li ser platforma depoya pakêtan a [[PyPI|PyPIyê]] bi navê `google-antigravity` tê belavkirin.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://pypi.org/project/google-antigravity/ |title=google-antigravity on PyPI |access-date=2026-09-07 |publisher=Python Package Index}}&lt;/ref&gt;

Ev pirtûkxane bi fermana `pip install google-antigravity` li ser pergalê tê sazkirin û dihêle ku bernameçêker acentan rasterast di nav bername, xetên CI/CD û skirîptên xweser de bi kar bînin.

==== Taybetmendiyên Mîmarî yên SDKyê ====

* '''Çîna `Agent`:''' Rêvebera tevahiya çerxa jiyana acentê ye ku sazkirina amûran, polîtîkayên ewlehiyê û girêdana bi modelê re bi rê ve dibe.
* '''Mîhengên `LocalAgentConfig`:''' Diyarkirina rêwerzên pergalê (system instructions), nasnameya modelê (wekî `gemini-3.8-flash`), mifteyên derbasbûnê yên APIyê û şêwaza girêdanê.
* '''Birêvebiriya Destûran bi `CapabilitiesConfig`:''' Diyarkirina amûrên çalak ên wekî xwendina pelan, nivîsandina kodê, xebitandina rêzefermanan an gerandina li ser torê.
* '''Herikîna Rasterast a Nîşandêran û Ramanan (Streaming):''' SDK dihêle ku bersivên acentê, qonaxên hizirîna wê ya navxweyî (`response.thoughts`) û bûyerên bikaranîna amûran (`response.tool_calls`) bi rengekî zindî û rasterast werin wergirtin.
* '''Dabeşkirina Kar bo Bin-acentan (Subagent Delegation):''' Acentek dikare bin-acentan bixebitîne û kûrahiya wan bi rêya `max_subagent_depth` û `allowed_subagents` were sînordarkirin.
* '''Piştgiriya Modelên Herêmî (Local &amp; On-Device Models):''' Bi saya entegrasyona bi çarçoveya [[LiteRT|LiteRTê]] re, acent dikarin li ser modelên herêmî yên wekî rêzeya Gemma bixebitin bêyî ku pêdiviya wan bi girêdana înternetê an şandina daneyan bo ewrê (cloud) hebe.
* '''Nasnameya Derbasbûnê (Authentication):''' Piştgirî dide hem Google AI Studio (bi mifteya `GEMINI_API_KEY`) û hem jî Google Cloud Vertex AI (di her du şêwazên Standard Mode û Express Mode de).

==== Mînaka Bikaranîna SDKyê bi Pythonê ====
&lt;syntaxhighlight lang=&quot;python&quot;&gt;
import asyncio
import sys
from google.antigravity import Agent, LocalAgentConfig, CapabilitiesConfig

async def main():
    # Mîhengkirina acentê bi destûra xebitandina amûran
    config = LocalAgentConfig(
        system_instructions=&quot;Tu alîkarekî zîrek î ji bo pêşxistina nermalavê bi Kurmancî.&quot;,
        capabilities=CapabilitiesConfig(),
    )

    # Destpêkirina acentê bi gerînendeyê çarçoveyê yê asenkron
    async with Agent(config) as agent:
        response = await agent.chat(&quot;Skrîptekî Pythonê yê kurt ji bo lîstekirina pelan binivîse.&quot;)

        # Herikandina peyvan bi awayekî zindî
        async for token in response:
            sys.stdout.write(token)
            sys.stdout.flush()
        print()

if __name__ == &quot;__main__&quot;:
    asyncio.run(main())
&lt;/syntaxhighlight&gt;

== Mîmarî, Ewlehî û Şêwaza Xebatê ==
=== Qada Ezmûnê ya Parastî (Terminal Sandbox) ===
Ji bo misogerkirina ewlehiya pergalê, fermana ku ji aliyê acentê ve tê pêşniyarkirin bi gelemperî di nav qadeke ewle û parastî (sandbox) de tê meşandin (`BypassSandbox: false`). Ev qad destûrê nade ku acent bêyî agahiya bikarhêner xwe bigihîne pelên li derveyî qada projeyê an girêdanên torê yên nenas saz bike.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://antigravity.google/docs/permissions |title=Agent Permissions &amp; Security |access-date=2026-09-07 |publisher=Google Antigravity Docs}}&lt;/ref&gt;

=== Polîtîkayên Bicihanîna Amûran ===
Bikarhêner dikare li gorî asta baweriya xwe polîtîkayên cihêreng ji bo acentê saz bike:

* `always-proceed`: Hemû amûr û ferman bixweber û bêyî pirsîn tên bicihanîn.
* `request-review`: Berî her guhertineke di pelan de an her fermana termînalê de, erêkirina bikarhêner tê xwestin.
* `strict`: Her kiryar li gorî pîvanên hişk ên ewlehiyê ji nû ve tê venêrtin.
* `proceed-in-sandbox`: Çalakiyên bê-zerar û xwendin bixweber di qada parastî de tên kirin, lê çalakiyên li ser pergala sereke hewceyî destûrê ne.

=== Şêwaza Plankirinê (Planning Mode) ===
Dema ku daxwazeke mezin an aloziyeke mîmarî hebe, acent derbasî &quot;Şêwaza Plankirinê&quot; (Planning Mode) dibe. Di vê şêwazê de:

# Acent lêkolînê li ser kodê dike lê ti guhertinê nake.
# Belgeyeke nexşerêyê ya bi navê `implementation_plan.md` amade dike ku tê de hemû gav, guhertinên pêşniyarkirî û pirsên vekirî hatine rêzkirin.
# Sekinandin pêk tê û daxwaza pejirandinê ji bikarhêner tê kirin.
# Tenê piştî pejirandina bikarhêner dest bi guherandina kodê tê kirin.
# Di dawiyê de encam di belgeya `walkthrough.md` de tê tomarkirin.

== Xwerûkirin û Pêvekirina Pergalê ==
Google Antigravity xwedî sîstemeke berfireh a xwerûkirinê ye ku rê dide bikarhêner platformê li gorî hewcedariyên xwe biguncîne:&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://antigravity.google/docs/rules-workflows |title=Rules and Workflows in Antigravity |access-date=2026-09-07 |publisher=Google}}&lt;/ref&gt;

* '''Jêhatîbûn (Skills):''' Peldankên xweser ên ku xwedî pelê `SKILL.md` ne û zanîneke pisporî (wek mînak pêşxistina sepanên mobîl bi Flutterê, lêkolînên zanistî an ceribandina gihîştinê) didin acentê.
* '''Rêgezên Projeyê (Project Rules):''' Pelên Markdown ên di peldanka `.agents/rules/` de ku qaîdeyên koda projeyê, zimanê bikaranînê (wekî rêgezên zimanê Kurdî) an peyvên qedexekirî destnîşan dikin.
* '''Protokola Naveroka Modelê (Model Context Protocol - MCP):''' Standardeke vekirî ye ku destûrê dide acent bi serverên derve, danegehên SQL, pergalên API û amûrên gerokê ve were girêdan.
* '''Qulibên Çerxa Jiyanê (Lifecycle Hooks):''' Rê dide pêşvebiran ku di dema çalakiyên acentê de (wekî `on_compaction` an dema çewtiyên xebitandinê) koda xwe ya taybet bidin xebitandin.

== Ferhenga Têgehên Teknîkî bi Kurmancî ==
Ji bo hevgirtina zimanê zanistî û teknîkî, ev têgehên jêrîn di çarçoveya vê gotarê û xebatên pêşxistina nermalavê de tên bikaranîn:
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
!Têgeha Îngilîzî
!Hevwateya bi Kurmancî
!Ravekirin û Rêziman
|-
|Agent / Autonomous Agent
|Acent / Acenta Serbixwe
|Yekîneya serbixwe ya hişê çêkirî ku çalakiyan pêk tîne.
|-
|Command-Line Interface (CLI)
|Navrûya Rêzefermanan (CLI)
|Navrûya ku ferman bi rêya termînalê lê tên nivîsandin.
|-
|Integrated Development Environment (IDE)
|Hawirdora Pêşxistina Têkel (IDE)
|Bernameya berfireh a ji bo nivîsandin û ceribandina kodê.
|-
|Software Development Kit (SDK)
|Kîta Pêşxistina Nermalavê (SDK)
|Komelika amûr û pirtûkxaneyan ji bo pêşxistina sepanan.
|-
|Install / Installation
|Sazkirin
|Pêvajoya sazkirina nermalav, pirtûkxane an bernameyan li ser pergalê.
|-
|Update
|Nûjenkirin
|Pêvajoya nûjenkirin an bilindkirina guhertoya nermalav û pergalê (ne &quot;update&quot; an &quot;nûve&quot;).
|-
|Click
|Tikandin / Tikîn
|Lêdana li ser bişkok an lînkan (*bitikîne*, *hat tikandin*).
|-
|Add
|Lêkirin / Lê zêde kirin
|Bikaranîna lêkera lêkirin an lê zêde kirinê ji bo zêdekirin an tevlîkirina tiştekî (*lêke*, *lê zêde bike*, *lêkirin*, *lê zêde kirin*).
|-
|Terminal Sandbox
|Qada ezmûnê ya parastî
|Cihê girtî û ewle ji bo meşandina fermanên koda nenas.
|-
|Pair programming
|Hevbernameçêkirin
|Xebata hevpar a du kesan an mirov û AIyê li ser heman kodê.
|-
|Autocomplete / Code completion
|Temamkirina bi xweber (a kodê)
|Pêşbînîkirin û temamkirina rêzikên kodê bi bişkoka Tabê.
|-
|Subagent
|Bin-acent
|Acenta duyemîn ku peywirek taybet ji aliyê acenta sereke ve jê re tê spartin.
|-
|Model Context Protocol (MCP)
|Protokola Naveroka Modelê (MCP)
|Protokola vekirî ji bo girêdana modelan bi amûrên derve re.
|-
|Artifact
|Berhem / Belgeya berhemî
|Belge, plan an koda serbixwe ya ku ji aliyê acentê ve tê hilberandin.
|}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên Derve ==

* [https://antigravity.google/ Malpera Fermî ya Google Antigravity]
* [[github:google-antigravity/antigravity-sdk-python|Depoya Fermî ya Antigravity Python SDK li ser GitHubê]]
* [https://antigravity.google/docs Rûpela Fermî ya Belgekirina Antigravity]
* [https://pypi.org/project/google-antigravity/ Pakêta Fermî ya google-antigravity li ser PyPIyê]

*</text>
      <sha1>4pf7poj7zo9ehk68d4hqkx28jj0fu35</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2093136</id>
      <parentid>2093135</parentid>
      <timestamp>2026-09-07T19:28:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RezanTovjin</username>
        <id>60</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Guhertinek bçûk lê grîng.</comment>
      <origin>2093136</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18127" sha1="shgt69xn3am5zbgxej9cersr3zry89s" xml:space="preserve">{{Agahîdanka giştî}}

'''Google Antigravity''' (ku bi kurtasî wekî '''AGY''' jî tê naskirin), platformeke pêşxistina nermalavê ya nifşê nû ye ku ji aliyê [[Google]] û [[Google DeepMind]] ve hatiye afirandin. Ev pergal li dora modelên [[aqilê çêkirî]] yê pêşketî (bi taybetî rêzeya modelên [[Gemini (modela zimanî)|Google Gemini]]) hatiye avakirin û karûbarên bernameçêkirinê ji asta tenê &quot;pêşniyarkirina kodê&quot; (code completion) derbasî qonaxa &quot;acentên xweser û hevkar&quot; (autonomous agentic workflows) dike. Di vê pergalê de, aqilê çêkirî wekî hevbernameçêkerekî çalak (pair programmer) tevdigere ku dikare kodê bixwîne, binivîse, fermanên termînalê di nav qadeke ewle û parastî (sandbox) de bixebitîne, çewtiyan sererast bike, pêvajoyên ceribandinê pêk bîne û peywiran radestî bin-acentan bike.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://antigravity.google/ |title=Google Antigravity: Experience liftoff with the next-gen agent platform |access-date=2026-09-07 |publisher=Google}}&lt;/ref&gt;

Pergala Google Antigravity ji çar pêkhateyên sereke pêk tê:

# '''[[Antigravity CLI]] (`agy`):''' Navrûya rêzefermanan a bilez ji bo xebitandina acentan rasterast di nav termînalê de.
# '''[[Antigravity IDE]]:''' Hawirdora pêşxistina nermalavê ya serbixwe (li ser bingeha koda vekirî ya VS Code) ku têkiliya aqilê çêkirî bi sê şêwazên cuda (pasîf, rêwerzî û hevkarî) pêşkêş dike.
# '''[[Antigravity 2.0]]:''' Serlêdana sermaseyê (desktop application) ya serbixwe ya li ser binyada Electronê ku xwedî qada danûstandinê ya yekgirtî, gerînendeyê karên paşperdeyê yên bi demjimêr (cron) û pergala nirxandina berheman e.
# '''[[Antigravity SDK]]:''' Kîta pêşxistina nermalavê ya fermî bi zimanê [[Python|Pythonê]] ku destûrê dide bernameçêkeran ku acentan bi awayekî bernameyî bixebitînin, wan bixin nav xetên hilberînê û amûrên xwerû jê re biafirînin.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://github.com/google-antigravity/antigravity-sdk-python |title=Google Antigravity Python SDK |access-date=2026-09-07 |publisher=GitHub}}&lt;/ref&gt;

== Dîrok û Pêşketin ==
Pêvajoya pêşveçûna amûrên bernameçêkirinê yên bi piştgiriya aqilê çêkirî di sê qonaxên sereke re derbas bûye:

# '''Qonaxa Temamkirina bi Xweber a Îstatîstîkî:''' Amûrên kevneşopî yên IDEyan (wekî IntelliSense) ku li gorî rêzimanê kodê û rêzikên diyarkirî peyvên sereke û fonksiyon temam dikirin.
# '''Qonaxa Modelên Hilberîner ên Yek-Dorî (2021–2023):''' Nifşê yekem ê alîkarên koda AIyê (mîna GitHub Copilot û pencerên sohbetê yên seretayî) ku li ser daxwaza bikarhêner parçeyên piçûk ên kodê dinivîsandin, lê nedikarîn bi tena serê xwe fermanên pergalê bixebitînin an çewtiyan bi ceribandinê kontrol bikin.
# '''Qonaxa Acentên Nifşê Nû (2024–2026):''' Derketina pergalên xweser ên mîna Google Antigravity ku tê de aqilê çêkirî xwedî &quot;şiyana çalakiya serbixwe&quot; ye. Acent dikare planeke pir-gave amade bike, kodê binivîse, ceribandinan di termînalê de bide xebitandin, encamên çewtiyê bixwîne û heta ku çareserî bi ser keve kodê sererast bike.

Google ev platform bi hevkariya tîmên Google DeepMind û beşa pêşxistina Gemini ava kir da ku platformeke yekbûyî ji bo pêşxistina nermalavê ya bi ajansan pêşkêş bike ku ewlehî, şefafiyet û leza xebatê di asteke bilind de dihêlin.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://antigravity.google/docs/getting-started/ |title=Getting Started with Antigravity 2.0 |access-date=2026-09-07 |publisher=Google Antigravity Docs}}&lt;/ref&gt;

== Çar Pêkhateyên Sereke yên Antigravity ==
=== 1. Antigravity CLI (`agy`) ===
'''Antigravity CLI''' (navê fermanê: `agy`), navrûya rêzefermanan a platformê ye ku ji bo bernameçêkerên ku di hawirdora termînalê, rêveberên pencereyan ên mîna `tmux` an serverên dûr (remote servers) de dixebitin hatiye sêwirandin.

* '''Destpêkirin û Rêveberî:''' Bi nivîsandina fermana `agy` di termînalê de tê destpêkirin. Ji bo derketinê kurteriya `Ctrl+D Ctrl+D` an fermanên `/exit` û `/quit` tên bikaranîn.
* '''Fermanên Bi-xêzik (Slash Commands):''' Di nav navrûya termînalê de bi dehan fermanên bi-xêzik hene ku karên taybet bi rê ve dibin:
** `/goal`: Dema ku bikarhêner bixwaze peywireke pir dirêj (wek mînak peywirên şevane) bide acentê ku heta negihîje armancê nesekine.
** `/schedule`: Ji bo sazkirina karên heyamî yên paşperdeyê (cron) an jî demjimêrekî yek-carî.
** `/grill-me`: Ji bo ku acent bi rêya hevpeyvîneke rexneyî biryarên sêwiranê û nexşeya projeyê bi bikarhêner re zelal bike berî ku dest bi nivîsandina kodê bike.
** `/teamwork-preview`: Dema ku projeyek pir mezin be û pêwîstî bi hevkariya tîmeke acentan hebe.
** `/learn`: Ji bo tomarkirin û hînbûna rêzikên nû yên xebatê piştî ku bikarhêner çewtiyek sererast kir.
** `/boost`: Ji bo pirsgirêkên aloz ên ku pêdiviya wan bi hizirkirineke kûr, plansaziya stratejîk û çend perspektîfan heye.
** `/browser`: Ji bo vekirina amûrên geroka înternetê û gerandina li ser torê.
* '''Mîheng:''' Mîhengên giştî yên CLIyê di pelê `~/.gemini/antigravity-cli/settings.json` de tên tomarkirin.

=== 2. Antigravity IDE ===
'''Antigravity IDE''', hawirdoreke serbixwe ya pêşxistina nermalavê ye ku li ser binyada koda vekirî ya [[Visual Studio Code|Visual Studio Codeê]] hatiye avakirin. Ev yek dihêle ku bikarhêner hemû pêvek (extensions), binerd (themes) û mifteyên xwe yên kurteriyê yên heyî bi kar bînin, lê di heman demê de koka edîtorê rasterast bi acentê re hatiye girêdan.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://antigravity.google/docs/ide/ |title=Antigravity IDE Documentation |access-date=2026-09-07 |publisher=Google}}&lt;/ref&gt;

IDE sê şêwazên bingehîn ên têkiliya bi aqilê çêkirî re pêşkêş dike:

# '''Şêwaza Pasîf (Antigravity Tab):''' Pêşbînîkirina gava bê ya bernameçêker bi tenê bi tikandina bişkoka &lt;kbd&gt;Tab&lt;/kbd&gt;ê.
#* ''Temamkirina bi xweber (Autocomplete) û Supercomplete:'' Ne tenê peyv an rêzikekê, lê belê guhertinên mezin ên çend-rêzikî, jêbirinan û nûjenkirina koda kevn pêşbînî dike.
#* ''Tab to Jump:'' Cihê bê yê ku bernameçêker dixwaze kursorê lê deyne pêşbînî dike û bi bişkoka Tabê kursorê dibe wir.
#* ''Tab to Import:'' Dema ku pirtûkxaneyek an fonksiyonek nû tê nivîsandin, pirtûkxaneya pêwîst bixweber li serê pelê lê zêde dike.
# '''Şêwaza Rêwerzî (Fermanên Navrêzî - `Ctrl+I` / `Cmd+I`):''' Dema ku bernameçêker beşek ji kodê hilbijêre û kurteriya `Ctrl+I` bitikîne, pencereyeke biçûk vedibe. Bikarhêner dikare daxwaza xwe (wekî &quot;vê fonksiyonê ji nû ve ava bike&quot; an &quot;ceribandinên yekîneyê jê re binivîse&quot;) binivîse û guhertin rasterast di cih de bi rengekî dîf (diff) tê xuyakirin.
# '''Şêwaza Hevkarî (Panela Kêlekê û Moda Acentê):''' Panela sereke ya kêlekê ye ku tê de danûstandina kûr bi acentê re tê kirin. Acent dikare hemû pelên projeyê bibîne, termînalê bixebitîne, lêkolînê li ser torê bike û çareseriyên berfireh pêşkêş bike.

Ji bilî van, Antigravity IDE xwedî taybetmendiyên dîtbarî yên wekî '''Lênsên Kodê''' (Inline Code Lenses - bişkokên li ser fonksiyonan ji bo ceribandin an refaktorkirinê), '''Dîfên Dîtbarî''' (Visual Diff Overlays - nîşandana guhertinên sor û kesk ên di kodê de) û '''Sererastkirina Xweser a Çewtiyan''' (Diagnostic Auto-Fix) e.

=== 3. Antigravity 2.0 (Serlêdana Sermaseyê) ===
'''Antigravity 2.0''', serlêdaneke serbixwe ya sermaseyê ye ku bi çarçoveya [[Electron (çarçove)|Electronê]] hatiye pêşxistin. Armanca wê ew e ku rêveberiya acentan ji edîtorekî taybet serbixwe bike û destûrê bide bernameçêker ku li ser gelek projeyan bi hevdemî kar bike.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://antigravity.google/docs/getting-started/ |title=Getting Started with Antigravity 2.0 Desktop |access-date=2026-09-07 |publisher=Google}}&lt;/ref&gt;

Pêkhateyên sereke yên navrûya wê ev in:

* '''Dîwarê Kêlekê yê Çepê (Left-hand Sidebar):''' Ji bo vekirina sohbetên nû, guhertina di navbera projeyan de, dîtina jêhatîbûnên çalak (skills), nexşeya karên heyamî (scheduled tasks) û mîhengên ewlehiyê.
* '''Qada Danûstandinê (Chat Canvas):''' Panela navendî ya danûstandinê ku piştgiriyê dide nivîsa Markdown a pêşketî, hevkêşeyên matematîkî yên KaTeX, diyagramên Mermaid, barkirina wêne û pelan bi rêya kaşkirinê, behskirinên `@` (ji bo tevlîkirina rasterast a pelan, rûniştinên berê û termînalan di nav peyamê de) û fermanên bi-xêzik `/`.
* '''Panela Alîkar (Auxiliary Pane):''' Panela dîtina pêvajoyan ku tê de çavdêriya bin-acentan (subagents), karên paşperdeyê yên çalak, guhertinên pelan û pencereyên termînalê bi rengekî zindî tê kirin.
* '''Pergala Berheman (Artifacts):''' Dema ku acent belgeyeke berfireh, raporek, nexşeyek an koda mezin amade dike, wê di formata berhemê (artifact) de çêdike. Ev berhem di paneleke taybet de tê dîtin û bikarhêner dikare bi hêsanî lê vegere û wê binirxîne.
* '''Gerînendeyê Karên Paşperdeyê (Task Scheduler):''' Piştgiriyê dide îfadeyên pênc-beşî yên [[Cron|cronê]] (wekî `*/15 * * * *`) da ku acent di demên diyar de bi tena serê xwe kontrolan bike, kodê ceribîne an raporan amade bike.

=== 4. Antigravity SDK (`google-antigravity`) ===
'''Antigravity SDK''', pirtûkxaneya fermî ya bi zimanê [[Python|Pythonê]] ye ku li ser platforma depoya pakêtan a [[PyPI|PyPIyê]] bi navê `google-antigravity` tê belavkirin.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://pypi.org/project/google-antigravity/ |title=google-antigravity on PyPI |access-date=2026-09-07 |publisher=Python Package Index}}&lt;/ref&gt;

Ev pirtûkxane bi fermana `pip install google-antigravity` li ser pergalê tê sazkirin û dihêle ku bernameçêker acentan rasterast di nav bername, xetên CI/CD û skirîptên xweser de bi kar bînin.

==== Taybetmendiyên Mîmarî yên SDKyê ====

* '''Çîna `Agent`:''' Rêvebera tevahiya çerxa jiyana acentê ye ku sazkirina amûran, polîtîkayên ewlehiyê û girêdana bi modelê re bi rê ve dibe.
* '''Mîhengên `LocalAgentConfig`:''' Diyarkirina rêwerzên pergalê (system instructions), nasnameya modelê (wekî `gemini-3.8-flash`), mifteyên derbasbûnê yên APIyê û şêwaza girêdanê.
* '''Birêvebiriya Destûran bi `CapabilitiesConfig`:''' Diyarkirina amûrên çalak ên wekî xwendina pelan, nivîsandina kodê, xebitandina rêzefermanan an gerandina li ser torê.
* '''Herikîna Rasterast a Nîşandêran û Ramanan (Streaming):''' SDK dihêle ku bersivên acentê, qonaxên hizirîna wê ya navxweyî (`response.thoughts`) û bûyerên bikaranîna amûran (`response.tool_calls`) bi rengekî zindî û rasterast werin wergirtin.
* '''Dabeşkirina Kar bo Bin-acentan (Subagent Delegation):''' Acentek dikare bin-acentan bixebitîne û kûrahiya wan bi rêya `max_subagent_depth` û `allowed_subagents` were sînordarkirin.
* '''Piştgiriya Modelên Herêmî (Local &amp; On-Device Models):''' Bi saya entegrasyona bi çarçoveya [[LiteRT|LiteRTê]] re, acent dikarin li ser modelên herêmî yên wekî rêzeya Gemma bixebitin bêyî ku pêdiviya wan bi girêdana înternetê an şandina daneyan bo ewrê (cloud) hebe.
* '''Nasnameya Derbasbûnê (Authentication):''' Piştgirî dide hem Google AI Studio (bi mifteya `GEMINI_API_KEY`) û hem jî Google Cloud Vertex AI (di her du şêwazên Standard Mode û Express Mode de).

==== Mînaka Bikaranîna SDKyê bi Pythonê ====
&lt;syntaxhighlight lang=&quot;python&quot;&gt;
import asyncio
import sys
from google.antigravity import Agent, LocalAgentConfig, CapabilitiesConfig

async def main():
    # Mîhengkirina acentê bi destûra xebitandina amûran
    config = LocalAgentConfig(
        system_instructions=&quot;Tu alîkarekî zîrek î ji bo pêşxistina nermalavê bi Kurmancî.&quot;,
        capabilities=CapabilitiesConfig(),
    )

    # Destpêkirina acentê bi gerînendeyê çarçoveyê yê asenkron
    async with Agent(config) as agent:
        response = await agent.chat(&quot;Skrîptekî Pythonê yê kurt ji bo lîstekirina pelan binivîse.&quot;)

        # Herikandina peyvan bi awayekî zindî
        async for token in response:
            sys.stdout.write(token)
            sys.stdout.flush()
        print()

if __name__ == &quot;__main__&quot;:
    asyncio.run(main())
&lt;/syntaxhighlight&gt;

== Mîmarî, Ewlehî û Şêwaza Xebatê ==
=== Qada Ezmûnê ya Parastî (Terminal Sandbox) ===
Ji bo misogerkirina ewlehiya pergalê, fermana ku ji aliyê acentê ve tê pêşniyarkirin bi gelemperî di nav qadeke ewle û parastî (sandbox) de tê meşandin (`BypassSandbox: false`). Ev qad destûrê nade ku acent bêyî agahiya bikarhêner xwe bigihîne pelên li derveyî qada projeyê an girêdanên torê yên nenas saz bike.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://antigravity.google/docs/permissions |title=Agent Permissions &amp; Security |access-date=2026-09-07 |publisher=Google Antigravity Docs}}&lt;/ref&gt;

=== Polîtîkayên Bicihanîna Amûran ===
Bikarhêner dikare li gorî asta baweriya xwe polîtîkayên cihêreng ji bo acentê saz bike:

* `always-proceed`: Hemû amûr û ferman bixweber û bêyî pirsîn tên bicihanîn.
* `request-review`: Berî her guhertineke di pelan de an her fermana termînalê de, erêkirina bikarhêner tê xwestin.
* `strict`: Her kiryar li gorî pîvanên hişk ên ewlehiyê ji nû ve tê venêrtin.
* `proceed-in-sandbox`: Çalakiyên bê-zerar û xwendin bixweber di qada parastî de tên kirin, lê çalakiyên li ser pergala sereke hewceyî destûrê ne.

=== Şêwaza Plankirinê (Planning Mode) ===
Dema ku daxwazeke mezin an aloziyeke mîmarî hebe, acent derbasî &quot;Şêwaza Plankirinê&quot; (Planning Mode) dibe. Di vê şêwazê de:

# Acent lêkolînê li ser kodê dike lê ti guhertinê nake.
# Belgeyeke nexşerêyê ya bi navê `implementation_plan.md` amade dike ku tê de hemû gav, guhertinên pêşniyarkirî û pirsên vekirî hatine rêzkirin.
# Sekinandin pêk tê û daxwaza pejirandinê ji bikarhêner tê kirin.
# Tenê piştî pejirandina bikarhêner dest bi guherandina kodê tê kirin.
# Di dawiyê de encam di belgeya `walkthrough.md` de tê tomarkirin.

== Xwerûkirin û Pêvekirina Pergalê ==
Google Antigravity xwedî sîstemeke berfireh a xwerûkirinê ye ku rê dide bikarhêner platformê li gorî hewcedariyên xwe biguncîne:&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://antigravity.google/docs/rules-workflows |title=Rules and Workflows in Antigravity |access-date=2026-09-07 |publisher=Google}}&lt;/ref&gt;

* '''Jêhatîbûn (Skills):''' Peldankên xweser ên ku xwedî pelê `SKILL.md` ne û zanîneke pisporî (wek mînak pêşxistina sepanên mobîl bi Flutterê, lêkolînên zanistî an ceribandina gihîştinê) didin acentê.
* '''Rêgezên Projeyê (Project Rules):''' Pelên Markdown ên di peldanka `.agents/rules/` de ku qaîdeyên koda projeyê, zimanê bikaranînê (wekî rêgezên zimanê Kurdî) an peyvên qedexekirî destnîşan dikin.
* '''Protokola Naveroka Modelê (Model Context Protocol - MCP):''' Standardeke vekirî ye ku destûrê dide acent bi serverên derve, danegehên SQL, pergalên API û amûrên gerokê ve were girêdan.
* '''Qulibên Çerxa Jiyanê (Lifecycle Hooks):''' Rê dide pêşvebiran ku di dema çalakiyên acentê de (wekî `on_compaction` an dema çewtiyên xebitandinê) koda xwe ya taybet bidin xebitandin.

== Ferhenga Têgehên Teknîkî bi Kurmancî ==
Ji bo hevgirtina zimanê zanistî û teknîkî, ev têgehên jêrîn di çarçoveya vê gotarê û xebatên pêşxistina nermalavê de tên bikaranîn:
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
!Têgeha Îngilîzî
!Hevwateya bi Kurmancî
!Ravekirin û Rêziman
|-
|Agent / Autonomous Agent
|Acent / Acenta Serbixwe
|Yekîneya serbixwe ya aqilê çêkirî ku çalakiyan pêk tîne.
|-
|Artificial Intelligence (AI)
|Aqilê Çêkirî
|Şiyana makîne an pergalên nermalavê ya fêrbûn, hizirîn û hilberîna çareseriyan.
|-
|Command-Line Interface (CLI)
|Navrûya Rêzefermanan (CLI)
|Navrûya ku ferman bi rêya termînalê lê tên nivîsandin.
|-
|Integrated Development Environment (IDE)
|Hawirdora Pêşxistina Têkel (IDE)
|Bernameya berfireh a ji bo nivîsandin û ceribandina kodê.
|-
|Software Development Kit (SDK)
|Kîta Pêşxistina Nermalavê (SDK)
|Komelika amûr û pirtûkxaneyan ji bo pêşxistina sepanan.
|-
|Install / Installation
|Sazkirin
|Pêvajoya sazkirina nermalav, pirtûkxane an bernameyan li ser pergalê.
|-
|Update
|Nûjenkirin
|Pêvajoya nûjenkirin an bilindkirina guhertoya nermalav û pergalê (ne &quot;update&quot; an &quot;nûve&quot;).
|-
|Click
|Tikandin / Tikîn
|Lêdana li ser bişkok an lînkan (*bitikîne*, *hat tikandin*).
|-
|Add
|Lêkirin / Lê zêde kirin
|Bikaranîna lêkera lêkirin an lê zêde kirinê ji bo zêdekirin an tevlîkirina tiştekî (*lêke*, *lê zêde bike*, *lêkirin*, *lê zêde kirin*).
|-
|Terminal Sandbox
|Qada ezmûnê ya parastî
|Cihê girtî û ewle ji bo meşandina fermanên koda nenas.
|-
|Pair programming
|Hevbernameçêkirin
|Xebata hevpar a du kesan an mirov û AIyê li ser heman kodê.
|-
|Autocomplete / Code completion
|Temamkirina bi xweber (a kodê)
|Pêşbînîkirin û temamkirina rêzikên kodê bi bişkoka Tabê.
|-
|Subagent
|Bin-acent
|Acenta duyemîn ku peywirek taybet ji aliyê acenta sereke ve jê re tê spartin.
|-
|Model Context Protocol (MCP)
|Protokola Naveroka Modelê (MCP)
|Protokola vekirî ji bo girêdana modelan bi amûrên derve re.
|-
|Artifact
|Berhem / Belgeya berhemî
|Belge, plan an koda serbixwe ya ku ji aliyê acentê ve tê hilberandin.
|}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên Derve ==

* [https://antigravity.google/ Malpera Fermî ya Google Antigravity]
* [[github:google-antigravity/antigravity-sdk-python|Depoya Fermî ya Antigravity Python SDK li ser GitHubê]]
* [https://antigravity.google/docs Rûpela Fermî ya Belgekirina Antigravity]
* [https://pypi.org/project/google-antigravity/ Pakêta Fermî ya google-antigravity li ser PyPIyê]

*</text>
      <sha1>shgt69xn3am5zbgxej9cersr3zry89s</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Aqilê çêkirî</title>
    <ns>0</ns>
    <id>329836</id>
    <redirect title="Jîriya çêkirî" />
    <revision>
      <id>2093138</id>
      <timestamp>2026-09-07T20:22:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RezanTovjin</username>
        <id>60</id>
      </contributor>
      <comment>Gotareke ji ferzan bû. Bingeha gelek gotinên lîteraturî jî datîne. Di vê gotarê de em gotina &quot;verîşandin&quot; li şûna &quot;prossess&quot; bi kar tînin. Ev gotin ji karên verîşandinê yên gundiyan hatiye wergirtin. Mînak &quot;hirî verîşandin&quot;, &quot;wool processing&quot;.</comment>
      <origin>2093138</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14372" sha1="t9y02ms4epr5u2nt7owoq1qtkjciey5" xml:space="preserve">{{Agahîdanka giştî}}

'''Aqilê çêkirî''' (bi Îngilîzî: ''Artificial intelligence'', bi kurtasî: '''AÇ''' an '''AI'''), beşek ji zanista kompûterê ye ku li ser sêwirandin, pêşxistin û lêkolîna makîne, nermalav û pergalên zîrek radiweste; ango pergalên dikarin erk û karên pêdivî bi aqil û hişmendiya mirovî pêk bînin.&lt;ref&gt;{{cite book |title=Artificial Intelligence: A Modern Approach |last1=Russell |first1=Stuart J. |publisher=Pearson |year=2020 |isbn=978-0134610993 |edition=4th |last2=Norvig |first2=Peter}}&lt;/ref&gt; Di nav van erkan de hînbûn, bisomekirin, plansazî, têgihiştina zimanê xwezayî, naskirina dîtbarî û jêhatiya çareserkirina pirsgirêkên aloz hene.

Lêkolînên aqilê çêkirî ji aliyê dîsîplînên cuda yên wekî [[zanista kompûterê]], [[bîrkarî]], [[mentiq]], [[zimannasî]], [[felsefe]] û [[derûnnasî]] ve tê dewlemendkirin. Qada aqilê çêkirî di sala 1956'an de di Konferansa Dartmouthê de wekî qadeke akademîk a serbixwe hate damezrandin.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.dartmouth.edu/~vox/0607/0724/ai50.html |title=Artificial Intelligence: The Dartmouth Summer Research Project on Artificial Intelligence |access-date=2026-09-07 |publisher=Dartmouth College}}&lt;/ref&gt; Piştî çendîn serdemên geşbûn û xitimînê (ku wekî &quot;zivistanên AI'yê&quot; tên naskirin), di dehsalên dawî de bi saya zêdebûna hêza reqemalavan (wekî yekîneyên verîşîna dîmenan - GPU) û hebûna daneyên mezin (Big Data), aqilê çêkirî pêşketineke dîrokî tomar kir û kete nav hemû qadên jiyana nûjen.

== Armanc û Jêhatiyên Sereke ==
Pirsgirêka giştî ya şibandina aqil ji çend bin-armanc û jêhatiyên sereke çêdibe:

=== 1. Bisomekirin û Çareserkirina Pirsgirêkan ===
Lêkolînerên seretayî yên aqilê çêkirî algorîtmayên ku pêvajoya bisomekirin gav-bi-gav a mirovan dişibînin pêş xistin. Di van pergalan de rêbazên lêgerînê û mentiqê deduktîf dihatin bikaranîn. Lêbelê, ji bo pirsgirêkên cîhana rastîn ku agahiyên wan ne temam in an nediyar in, rêbazên nûjen ên îstatîstîkî û îhtîmalî (wekî teoriyên Bayesian) hatin pêşxistin da ku makîne karibin di bin şertên gumanbariyê de biryarên herî baş bidin.

=== 2. Nûnertiya Zanînê ===
Ji bo ku makîneyek bikaribe der barê cîhanê de encaman derxîne, divê zanîn bi rengekî strukturî ji komputerê re were ravekirin. [[Nûnertiya zanînê]] têgehên wekî heyber, taybetmendî, kategorî, têkiliyên di navbera tiştan de, bûyer û demê dihewîne. Bingeha zanînê bi rêya ontolojî, torên semantîk û grafên zanînê tê avakirin.

=== 3. Plankirin û Biryardan ===
Acentên zîrek divê armancan diyar bikin û rêbaza gihîştina wan armancan bibînin. Ev jêhatî rê dide acentê, pêşbîniya encamên kiryarên xwe bike û ji nav çend riyan riya herî bi bandor û ewle hilbijêre. Di pergalên pir-acentî de, plansazî pêdivî bi hevahengî û hevkariya di navbera gelek yekîneyan de dibîne.

=== 4. Hînbûna Makîneyê (Machine Learning) ===
[[Hînbûna makîneyê]], bingeha sereke ya piraniya serkeftinên nûjen ên aqilê çêkirî ye. Li şûna ku bernameçêker hemû rêzikan rasterast binivîse, makîne bi xwe ji nav daneyan û serpêhatiyan rêzikan hîn dibe. Hînbûna makîneyê di sê beşên sereke de tê dabeşkirin:

* '''Hînbûna bi Çavdêrî (Supervised learning):''' Makîne bi rêya daneyên etîketkirî tê perwerdekirin.
* '''Hînbûna Bêçavdêrî (Unsupervised learning):''' Makîne di nav daneyên bê-etîket de li şêwaz û qaliban digere.
* '''Hînbûna bi Hêzkirinê (Reinforcement learning):''' Acent di hawirdorekê de bi ceribandin û xelat/cezayan hîn dibe ku tevgera herî baş nîşan bide.

=== 5. Verîşîna Zimanê Xwezayî (NLP) ===
[[Verîşîna zimanê xwezayî]], jêhatiya komputerê ya xwendin, famkirin, wergerandin û hilberandina zimanên mirovî (wekî Kurdî, Îngilîzî hwd.) ye. Bi derketina modelên [[Transformer]] û modelên zimanî yên mezin, pergal dikarin metnên kûr analîz bikin, bersiva pirsan bidin û bi rewanî biaxivin.

=== 6. Têgihiştin û Dîtina Kompûterî (Computer Vision) ===
Ev jêhatî destûrê dide pergalê ku agahiyên ji cîhana derve (bi rêya kamerayan, mîkrofonan û sansoran) werbigire û wan şîrove bike. [[Dîtina kompûterî]] têkildarî naskirina rûyan, teşxîskirina tiştan di wêne û vîdyoyan de, û rêberiya wesayîtên xweser e.

=== 7. Aqilê Civakî û Hevkarî ===
Hesabkirina hestiyarî (affective computing) li ser naskirin, şîrovekirin û simulekirina hest û reftarên mirovî radiweste. Ev yek dihêle ku makîne di dema têkiliya bi mirovan re bi awayekî hevgirtî û hestiyar tevbigere.

=== 8. Aqilê Giştî yê Çêkirî (AGI) ===
Piraniya pergalên îroyîn &quot;Aqilê Çêkirî yê Teng&quot; (Narrow AI) ne, ango tenê di qadeke taybet de (wekî şetrenc, werger an naskirina wêneyan) jêhatî ne. Armanca dawî ya gelek zanyaran afirandina '''Aqilê Giştî yê Çêkirî''' (bi Îngilîzî: ''Artificial General Intelligence - AGI'') ye; ango pergaleke ku bikaribe hemû jêhatiyên rewşenbîrî yên mirovekî di her qadê de bi dest bixe.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Goertzel |first1=Ben |year=2014 |title=Artificial General Intelligence: Concept, State of the Art, and Future Prospects |journal=Journal of Artificial General Intelligence |volume=5 |issue=1 |pages=1–48}}&lt;/ref&gt;

== Teknîk û Rêbazên AI'yê ==

=== Torên Demarî yên Çêkirî û Hînbûna Kûr ===
[[Torên demarî yên çêkirî]] (bi Îngilîzî: ''Artificial Neural Networks - ANN''), pergalên matematîkî ne ku ji binyada tora demarên mejiyê mirov hatine îlhamkirin. Tor ji tebeqeyên girêkan (girêkên têketinê, veşartî û derketinê) pêk tên.

* '''[[Hînbûna kûr]] (Deep Learning):''' Bikaranîna torên demarî yên ku ji dehan an bi sedan tebeqeyên kûr pêk tên. Hînbûna kûr jêhatiya analîzkirina daneyên pir aloz ên wekî deng, dengbêjî, wêne û nivîsê bi awayekî berbiçav bilind kir.

=== Modelên Mezin ên Zimanî (LLM) û Aqilê Çêkirî yê Hilberîner ===
Di sala 2017'an de bi danasîna mîmariya [[Transformer|Transformerê]] ya ji aliyê zanyarên Google ve, serdemeke nû dest pê kir.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Vaswani |first1=Ashish |last2=Shazeer |first2=Noam |last3=Parmar |first3=Niki |year=2017 |title=Attention Is All You Need |journal=Advances in Neural Information Processing Systems |volume=30}}&lt;/ref&gt; Ev serdem bû sedema derketina modelên mezin ên zimanî (LLM) yên wekî GPT (ji aliyê OpenAI), Gemini (ji aliyê Google DeepMind) û Claude (ji aliyê Anthropic). Ev model dikarin metnan biafirînin, bernameyan binivîsin û bersivên mentiqî bidin.

=== Acentên Xweser (Autonomous Agents) ===
Acentên aqilê çêkirî yekîneyên xweser in ku hawirdora xwe dihesînin, planan çêdikin û amûran bi kar tînin da ku peywireke diyar pêk bînin. Nimûneya vê platforma nûjen a [[Google Antigravity]] ye ku acentan di qada pêşxistina nermalavê de bi kar tîne.

=== Reqemalav û Bingeha Hesabkirinê ===
Pêşketina aqilê çêkirî rasterast bi pêşveçûna amûrên fîzîkî ve girêdayî ye:

* '''GPU (Graphics Processing Unit):''' Yekîneya verîşîna dîmenan ku ji bo hesabkirin û verîşîna paralêl a matematîkî guncan e.
* '''TPU (Tensor Processing Unit):''' Çîpên taybet ên Google ku tenê ji bo lezdarkirina torên demarî hatine çêkirin.
* Pirtûkxaneyên koda vekirî yên mîna [[PyTorch]], [[TensorFlow]] û [[JAX]] ji bo perwerdekirina modelan tên bikaranîn.

== Qadên Bikaranînê ==
Aqilê çêkirî di gelek sektorên nûjen de bûye hêza sereke:

# '''Pêşxistina Nermalavê:''' Alîkarên kodnivîsînê, temamkirina bi xweber a kodê bi bişkoka Tabê, û sererastkirina xweser a çewtiyan.
# '''Tenduristî û Derman:''' Teşxîskirina zû ya nexweşiyan di tîrêjên X-ray û MRI'yan de, pêşbînîkirina pêkhateya proteînan (wekî AlphaFold a DeepMind) û keşifkirina dermanên nû.
# '''Guhastin û Wesayîtên Xweser:''' Otomobîlên bêajokar (wekî Waymo û Tesla) ku bi dîtina kompûterî û radarê rêya xwe dibînin.
# '''Darayî û Aborî:''' Teşxîskirina sextekariyê di qertên krediyê de, analîza bazarê û kirîn-firotina otomatîk a hiseyan.
# '''Lêgerîna li ser Torê:''' Motorên lêgerînê yên nûjen ku encamên xwerû û agahiyên rasterast bi rêya têgihiştina wateyî pêşkêş dikin.
# '''Ziman û Werger:''' Pergalên wergera otomatîk ku alîkariya ragihandina navbera zimanan dikin.

== Ehlaq, Bandorên Civakî û Rêzikname ==
Bi zêdebûna hêza aqilê çêkirî re, fikar û pirsên giran ên exlaqî derketin holê:

=== 1. Nepenî û Parastina Daneyan ===
Ji bo perwerdekirina modelên mezin pêdivî bi mîqdarên mezin ên daneyan heye. Ev yek carinan dibe sedema binpêkirina nepeniya mirovan û bikaranîna bêdestûr a berhemên xwedî mafê çapê (copyright).

=== 2. Alîgiriya Algorîtmayan (Algorithmic Bias) ===
Heke daneyên ku model pê tê perwerdekirin xwedî alîgirî an nêrînên neyînî bin, aqilê çêkirî jî wan alîgiriyan dubare dike û zêdetir dike (wek mînak di sîstemên dadweriyê, wergirtina kar an nasnameya rûyan de).

=== 3. Bandora li ser Hêza Kar û Bêkarî ===
Otomasiyona karên buroyî û hilberînê fikarên mezin li ser windabûna hin pîşeyan û zêdebûna bêkariyê peyda kiriye. Lê li aliyê din, ew rê li ber pîşe û îmkanên nû yên teknolojîk jî vedike.

=== 4. Ewlehî û Lihevanîna AI'yê (AI Alignment) ===
Zanyar li ser vê yekê dixebitin ku armanc û reftarên aqilê çêkirî bi nirx, ewlehî û berjewendiyên mirovahiyê re hevaheng bin da ku pergalên xweser zirarê nedin jiyana mirovan.

=== 5. Qanûn û Rêziknameyên Navneteweyî ===
Welatên cîhanê ji bo kontrolkirina metirsiyên aqilê çêkirî dest bi amadekirina qanûnan kirine. Di nav wan de ya herî berfireh [[Qanûna Aqilê Çêkirî]] ya [[Yekîtiya Ewropayê]] (EU AI Act) ye ku li gorî asta metirsiyê pîvan û qedexeyan datîne ser pergalên AI'yê.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://artificialintelligenceact.eu/ |title=EU Artificial Intelligence Act |access-date=2026-09-07 |publisher=European Parliament}}&lt;/ref&gt;

== Dîrok ==
Lêkolînên li ser makîneyên xwexizmetkar xwedî dîrokeke kûr in:

* '''1950:''' Zanyarê brîtanî [[Alan Turing]] gotara xwe ya navdar a bi sernavê ''Computing Machinery and Intelligence'' weşand û pirsî: &quot;Gelo makîne dikarin bifikirin?&quot; û pîvana navdar a bi navê [[Testa Turing]] pêşniyar kir.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Turing |first=Alan |year=1950 |title=Computing Machinery and Intelligence |journal=Mind |volume=59 |issue=236 |pages=433–460}}&lt;/ref&gt;
* '''1956:''' Di Komxebata Dartmouthê de peyva &quot;Artificial Intelligence&quot; ji aliyê [[John McCarthy]] ve hate binavkirin û qad bi fermî dest pê kir.
* '''1974–1980 û 1987–1993:''' Du serdemên sereke yên &quot;Zivistanên AI'yê&quot; rû dan ku tê de ji ber sînordariya hêza komputeran û hêviyên zêde, fînansekirina lêkolînan hate birîn.
* '''1997:''' Komputera [[Deep Blue]] ya şîrketa IBM'ê şampiyonê şetrencê yê cîhanê Garri Kasparov têk bir.
* '''2012:''' Modela AlexNet di pêşbirka ImageNet de serkeftinek mezin bi dest xist û şoreşa hînbûna kûr da destpêkirin.
* '''2016:''' Bernameya AlphaGo ya Google DeepMindê şampiyonê lîstika Go Lee Sedol têk bir.
* '''2022–niha:''' Derketina modelên mezin ên hilberîner û acentên zîrek ku qonaxeke nû di dîroka mirovahiyê de vekirine.

== Ferhenga Têgehên Teknîkî bi Kurmancî ==
Ji bo hevgirtina zimanê zanistî û teknîkî di Wîkîpediyaya Kurdî de, ev têgehên jêrîn tên pejirandin:
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
!Têgeha Îngilîzî
!Hevwateya bi Kurmancî
!Ravekirin û Rêziman
|-
|Artificial Intelligence (AI)
|Aqilê Çêkirî
|Jêhatiya makîne an bernameyan a nîşandana zîrektiyê.
|-
|Machine Learning (ML)
|Hînbûna Makîneyê
|Jêhatiya pergalê ya hînbûna ji serpêhatî û daneyan.
|-
|Deep Learning (DL)
|Hînbûna Kûr
|Şêwazeke hînbûna makîneyê ku torên demarî yên pir-tebeqe bi kar tîne.
|-
|Artificial Neural Network (ANN)
|Tora Demarî ya Çêkirî
|Modela matematîkî ya ku ji tora mêjî hatiye îlhamkirin.
|-
|Natural Language Processing (NLP)
|Verîşîna Zimanê Xwezayî
|Têgihiştin û hilberandina zimanên mirovî ji aliyê komputerê ve.
|-
|Data Processing
|Verîşîna Daneyan
|Analîzkirin, vekolandin û çareserkirina daneyan ji aliyê komputerê ve.
|-
|Graphics Processing
|Verîşîna Dîmenan
|Hesabkirin û hilberandina dîmen û grafîkên dîtbarî.
|-
|Computer Vision
|Dîtina Kompûterî
|Şîrovekirin û têgihiştina wêne û dîmenan.
|-
|Large Language Model (LLM)
|Modela Mezin a Zimanî
|Modela aqilê çêkirî ku li ser milyaran peyvan hatiye perwerdekirin.
|-
|Generative AI
|Aqilê Çêkirî yê Hilberîner
|Pergalên ku naverokên nû (nivîs, wêne, kod, deng) diafirînin.
|-
|Autonomous Agent
|Acenta Xweser
|Yekîneya xweser a aqilê çêkirî ku dikare bi serê xwe biryaran bide û bixebite.
|-
|Artificial General Intelligence (AGI)
|Aqilê Giştî yê Çêkirî
|Jêhatiya hînbûn û fêhmkirina her erka rewşenbîrî ya mîna mirovan.
|-
|Reinforcement Learning
|Hînbûna bi Hêzkirinê
|Hînbûna bi rêya xelat û cezayan di nav hawirdorekê de.
|-
|Supervised Learning
|Hînbûna bi Çavdêrî
|Perwerdekirina modelê bi rêya daneyên etîketkirî.
|-
|Unsupervised Learning
|Hînbûna Bêçavdêrî
|Keşifkirina qalib û şêwazan di nav daneyên bê-etîket de.
|-
|Open Source
|Koda Vekirî
|Çavkaniya nermalavê ya ku ji her kesî re vekirî û belaş e.
|-
|Configuration / Settings
|Mîheng / Mîhengkirin
|Diyarkirina pîvan û şêwaza xebata pergalê (ne &quot;veavakirin&quot;).
|-
|Autocomplete
|Temamkirina bi xweber
|Pêşbînîkirin û temamkirina peyv an kodê bi bişkoka Tabê.
|}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên Derve ==

* [https://plato.stanford.edu/entries/artificial-intelligence/ Ensîklopediya Felsefeyê ya Stanfordê: Aqilê Çêkirî]
* [https://www.nature.com/subjects/artificial-intelligence Kovara Nature: Gotarên herî dawî li ser Aqilê Çêkirî]
* [https://www.technologyreview.com/topic/artificial-intelligence/ MIT Technology Review: Nûçe û lêkolînên Aqilê Çêkirî]</text>
      <sha1>t9y02ms4epr5u2nt7owoq1qtkjciey5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2093141</id>
      <parentid>2093138</parentid>
      <timestamp>2026-09-07T20:59:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Biyolojiyabikurdi</username>
        <id>31567</id>
      </contributor>
      <origin>2093141</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14407" sha1="krdq3dw9hw1y0d9fu3wtkn69rympffo" xml:space="preserve">{{Yekkirin|[[Jîriya çêkirî]]}}
{{Agahîdanka giştî}}

'''Aqilê çêkirî''' (bi Îngilîzî: ''Artificial intelligence'', bi kurtasî: '''AÇ''' an '''AI'''), beşek ji zanista kompûterê ye ku li ser sêwirandin, pêşxistin û lêkolîna makîne, nermalav û pergalên zîrek radiweste; ango pergalên dikarin erk û karên pêdivî bi aqil û hişmendiya mirovî pêk bînin.&lt;ref&gt;{{cite book |title=Artificial Intelligence: A Modern Approach |last1=Russell |first1=Stuart J. |publisher=Pearson |year=2020 |isbn=978-0134610993 |edition=4th |last2=Norvig |first2=Peter}}&lt;/ref&gt; Di nav van erkan de hînbûn, bisomekirin, plansazî, têgihiştina zimanê xwezayî, naskirina dîtbarî û jêhatiya çareserkirina pirsgirêkên aloz hene.

Lêkolînên aqilê çêkirî ji aliyê dîsîplînên cuda yên wekî [[zanista kompûterê]], [[bîrkarî]], [[mentiq]], [[zimannasî]], [[felsefe]] û [[derûnnasî]] ve tê dewlemendkirin. Qada aqilê çêkirî di sala 1956'an de di Konferansa Dartmouthê de wekî qadeke akademîk a serbixwe hate damezrandin.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.dartmouth.edu/~vox/0607/0724/ai50.html |title=Artificial Intelligence: The Dartmouth Summer Research Project on Artificial Intelligence |access-date=2026-09-07 |publisher=Dartmouth College}}&lt;/ref&gt; Piştî çendîn serdemên geşbûn û xitimînê (ku wekî &quot;zivistanên AI'yê&quot; tên naskirin), di dehsalên dawî de bi saya zêdebûna hêza reqemalavan (wekî yekîneyên verîşîna dîmenan - GPU) û hebûna daneyên mezin (Big Data), aqilê çêkirî pêşketineke dîrokî tomar kir û kete nav hemû qadên jiyana nûjen.

== Armanc û Jêhatiyên Sereke ==
Pirsgirêka giştî ya şibandina aqil ji çend bin-armanc û jêhatiyên sereke çêdibe:

=== 1. Bisomekirin û Çareserkirina Pirsgirêkan ===
Lêkolînerên seretayî yên aqilê çêkirî algorîtmayên ku pêvajoya bisomekirin gav-bi-gav a mirovan dişibînin pêş xistin. Di van pergalan de rêbazên lêgerînê û mentiqê deduktîf dihatin bikaranîn. Lêbelê, ji bo pirsgirêkên cîhana rastîn ku agahiyên wan ne temam in an nediyar in, rêbazên nûjen ên îstatîstîkî û îhtîmalî (wekî teoriyên Bayesian) hatin pêşxistin da ku makîne karibin di bin şertên gumanbariyê de biryarên herî baş bidin.

=== 2. Nûnertiya Zanînê ===
Ji bo ku makîneyek bikaribe der barê cîhanê de encaman derxîne, divê zanîn bi rengekî strukturî ji komputerê re were ravekirin. [[Nûnertiya zanînê]] têgehên wekî heyber, taybetmendî, kategorî, têkiliyên di navbera tiştan de, bûyer û demê dihewîne. Bingeha zanînê bi rêya ontolojî, torên semantîk û grafên zanînê tê avakirin.

=== 3. Plankirin û Biryardan ===
Acentên zîrek divê armancan diyar bikin û rêbaza gihîştina wan armancan bibînin. Ev jêhatî rê dide acentê, pêşbîniya encamên kiryarên xwe bike û ji nav çend riyan riya herî bi bandor û ewle hilbijêre. Di pergalên pir-acentî de, plansazî pêdivî bi hevahengî û hevkariya di navbera gelek yekîneyan de dibîne.

=== 4. Hînbûna Makîneyê (Machine Learning) ===
[[Hînbûna makîneyê]], bingeha sereke ya piraniya serkeftinên nûjen ên aqilê çêkirî ye. Li şûna ku bernameçêker hemû rêzikan rasterast binivîse, makîne bi xwe ji nav daneyan û serpêhatiyan rêzikan hîn dibe. Hînbûna makîneyê di sê beşên sereke de tê dabeşkirin:

* '''Hînbûna bi Çavdêrî (Supervised learning):''' Makîne bi rêya daneyên etîketkirî tê perwerdekirin.
* '''Hînbûna Bêçavdêrî (Unsupervised learning):''' Makîne di nav daneyên bê-etîket de li şêwaz û qaliban digere.
* '''Hînbûna bi Hêzkirinê (Reinforcement learning):''' Acent di hawirdorekê de bi ceribandin û xelat/cezayan hîn dibe ku tevgera herî baş nîşan bide.

=== 5. Verîşîna Zimanê Xwezayî (NLP) ===
[[Verîşîna zimanê xwezayî]], jêhatiya komputerê ya xwendin, famkirin, wergerandin û hilberandina zimanên mirovî (wekî Kurdî, Îngilîzî hwd.) ye. Bi derketina modelên [[Transformer]] û modelên zimanî yên mezin, pergal dikarin metnên kûr analîz bikin, bersiva pirsan bidin û bi rewanî biaxivin.

=== 6. Têgihiştin û Dîtina Kompûterî (Computer Vision) ===
Ev jêhatî destûrê dide pergalê ku agahiyên ji cîhana derve (bi rêya kamerayan, mîkrofonan û sansoran) werbigire û wan şîrove bike. [[Dîtina kompûterî]] têkildarî naskirina rûyan, teşxîskirina tiştan di wêne û vîdyoyan de, û rêberiya wesayîtên xweser e.

=== 7. Aqilê Civakî û Hevkarî ===
Hesabkirina hestiyarî (affective computing) li ser naskirin, şîrovekirin û simulekirina hest û reftarên mirovî radiweste. Ev yek dihêle ku makîne di dema têkiliya bi mirovan re bi awayekî hevgirtî û hestiyar tevbigere.

=== 8. Aqilê Giştî yê Çêkirî (AGI) ===
Piraniya pergalên îroyîn &quot;Aqilê Çêkirî yê Teng&quot; (Narrow AI) ne, ango tenê di qadeke taybet de (wekî şetrenc, werger an naskirina wêneyan) jêhatî ne. Armanca dawî ya gelek zanyaran afirandina '''Aqilê Giştî yê Çêkirî''' (bi Îngilîzî: ''Artificial General Intelligence - AGI'') ye; ango pergaleke ku bikaribe hemû jêhatiyên rewşenbîrî yên mirovekî di her qadê de bi dest bixe.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Goertzel |first1=Ben |year=2014 |title=Artificial General Intelligence: Concept, State of the Art, and Future Prospects |journal=Journal of Artificial General Intelligence |volume=5 |issue=1 |pages=1–48}}&lt;/ref&gt;

== Teknîk û Rêbazên AI'yê ==

=== Torên Demarî yên Çêkirî û Hînbûna Kûr ===
[[Torên demarî yên çêkirî]] (bi Îngilîzî: ''Artificial Neural Networks - ANN''), pergalên matematîkî ne ku ji binyada tora demarên mejiyê mirov hatine îlhamkirin. Tor ji tebeqeyên girêkan (girêkên têketinê, veşartî û derketinê) pêk tên.

* '''[[Hînbûna kûr]] (Deep Learning):''' Bikaranîna torên demarî yên ku ji dehan an bi sedan tebeqeyên kûr pêk tên. Hînbûna kûr jêhatiya analîzkirina daneyên pir aloz ên wekî deng, dengbêjî, wêne û nivîsê bi awayekî berbiçav bilind kir.

=== Modelên Mezin ên Zimanî (LLM) û Aqilê Çêkirî yê Hilberîner ===
Di sala 2017'an de bi danasîna mîmariya [[Transformer|Transformerê]] ya ji aliyê zanyarên Google ve, serdemeke nû dest pê kir.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Vaswani |first1=Ashish |last2=Shazeer |first2=Noam |last3=Parmar |first3=Niki |year=2017 |title=Attention Is All You Need |journal=Advances in Neural Information Processing Systems |volume=30}}&lt;/ref&gt; Ev serdem bû sedema derketina modelên mezin ên zimanî (LLM) yên wekî GPT (ji aliyê OpenAI), Gemini (ji aliyê Google DeepMind) û Claude (ji aliyê Anthropic). Ev model dikarin metnan biafirînin, bernameyan binivîsin û bersivên mentiqî bidin.

=== Acentên Xweser (Autonomous Agents) ===
Acentên aqilê çêkirî yekîneyên xweser in ku hawirdora xwe dihesînin, planan çêdikin û amûran bi kar tînin da ku peywireke diyar pêk bînin. Nimûneya vê platforma nûjen a [[Google Antigravity]] ye ku acentan di qada pêşxistina nermalavê de bi kar tîne.

=== Reqemalav û Bingeha Hesabkirinê ===
Pêşketina aqilê çêkirî rasterast bi pêşveçûna amûrên fîzîkî ve girêdayî ye:

* '''GPU (Graphics Processing Unit):''' Yekîneya verîşîna dîmenan ku ji bo hesabkirin û verîşîna paralêl a matematîkî guncan e.
* '''TPU (Tensor Processing Unit):''' Çîpên taybet ên Google ku tenê ji bo lezdarkirina torên demarî hatine çêkirin.
* Pirtûkxaneyên koda vekirî yên mîna [[PyTorch]], [[TensorFlow]] û [[JAX]] ji bo perwerdekirina modelan tên bikaranîn.

== Qadên Bikaranînê ==
Aqilê çêkirî di gelek sektorên nûjen de bûye hêza sereke:

# '''Pêşxistina Nermalavê:''' Alîkarên kodnivîsînê, temamkirina bi xweber a kodê bi bişkoka Tabê, û sererastkirina xweser a çewtiyan.
# '''Tenduristî û Derman:''' Teşxîskirina zû ya nexweşiyan di tîrêjên X-ray û MRI'yan de, pêşbînîkirina pêkhateya proteînan (wekî AlphaFold a DeepMind) û keşifkirina dermanên nû.
# '''Guhastin û Wesayîtên Xweser:''' Otomobîlên bêajokar (wekî Waymo û Tesla) ku bi dîtina kompûterî û radarê rêya xwe dibînin.
# '''Darayî û Aborî:''' Teşxîskirina sextekariyê di qertên krediyê de, analîza bazarê û kirîn-firotina otomatîk a hiseyan.
# '''Lêgerîna li ser Torê:''' Motorên lêgerînê yên nûjen ku encamên xwerû û agahiyên rasterast bi rêya têgihiştina wateyî pêşkêş dikin.
# '''Ziman û Werger:''' Pergalên wergera otomatîk ku alîkariya ragihandina navbera zimanan dikin.

== Ehlaq, Bandorên Civakî û Rêzikname ==
Bi zêdebûna hêza aqilê çêkirî re, fikar û pirsên giran ên exlaqî derketin holê:

=== 1. Nepenî û Parastina Daneyan ===
Ji bo perwerdekirina modelên mezin pêdivî bi mîqdarên mezin ên daneyan heye. Ev yek carinan dibe sedema binpêkirina nepeniya mirovan û bikaranîna bêdestûr a berhemên xwedî mafê çapê (copyright).

=== 2. Alîgiriya Algorîtmayan (Algorithmic Bias) ===
Heke daneyên ku model pê tê perwerdekirin xwedî alîgirî an nêrînên neyînî bin, aqilê çêkirî jî wan alîgiriyan dubare dike û zêdetir dike (wek mînak di sîstemên dadweriyê, wergirtina kar an nasnameya rûyan de).

=== 3. Bandora li ser Hêza Kar û Bêkarî ===
Otomasiyona karên buroyî û hilberînê fikarên mezin li ser windabûna hin pîşeyan û zêdebûna bêkariyê peyda kiriye. Lê li aliyê din, ew rê li ber pîşe û îmkanên nû yên teknolojîk jî vedike.

=== 4. Ewlehî û Lihevanîna AI'yê (AI Alignment) ===
Zanyar li ser vê yekê dixebitin ku armanc û reftarên aqilê çêkirî bi nirx, ewlehî û berjewendiyên mirovahiyê re hevaheng bin da ku pergalên xweser zirarê nedin jiyana mirovan.

=== 5. Qanûn û Rêziknameyên Navneteweyî ===
Welatên cîhanê ji bo kontrolkirina metirsiyên aqilê çêkirî dest bi amadekirina qanûnan kirine. Di nav wan de ya herî berfireh [[Qanûna Aqilê Çêkirî]] ya [[Yekîtiya Ewropayê]] (EU AI Act) ye ku li gorî asta metirsiyê pîvan û qedexeyan datîne ser pergalên AI'yê.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://artificialintelligenceact.eu/ |title=EU Artificial Intelligence Act |access-date=2026-09-07 |publisher=European Parliament}}&lt;/ref&gt;

== Dîrok ==
Lêkolînên li ser makîneyên xwexizmetkar xwedî dîrokeke kûr in:

* '''1950:''' Zanyarê brîtanî [[Alan Turing]] gotara xwe ya navdar a bi sernavê ''Computing Machinery and Intelligence'' weşand û pirsî: &quot;Gelo makîne dikarin bifikirin?&quot; û pîvana navdar a bi navê [[Testa Turing]] pêşniyar kir.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Turing |first=Alan |year=1950 |title=Computing Machinery and Intelligence |journal=Mind |volume=59 |issue=236 |pages=433–460}}&lt;/ref&gt;
* '''1956:''' Di Komxebata Dartmouthê de peyva &quot;Artificial Intelligence&quot; ji aliyê [[John McCarthy]] ve hate binavkirin û qad bi fermî dest pê kir.
* '''1974–1980 û 1987–1993:''' Du serdemên sereke yên &quot;Zivistanên AI'yê&quot; rû dan ku tê de ji ber sînordariya hêza komputeran û hêviyên zêde, fînansekirina lêkolînan hate birîn.
* '''1997:''' Komputera [[Deep Blue]] ya şîrketa IBM'ê şampiyonê şetrencê yê cîhanê Garri Kasparov têk bir.
* '''2012:''' Modela AlexNet di pêşbirka ImageNet de serkeftinek mezin bi dest xist û şoreşa hînbûna kûr da destpêkirin.
* '''2016:''' Bernameya AlphaGo ya Google DeepMindê şampiyonê lîstika Go Lee Sedol têk bir.
* '''2022–niha:''' Derketina modelên mezin ên hilberîner û acentên zîrek ku qonaxeke nû di dîroka mirovahiyê de vekirine.

== Ferhenga Têgehên Teknîkî bi Kurmancî ==
Ji bo hevgirtina zimanê zanistî û teknîkî di Wîkîpediyaya Kurdî de, ev têgehên jêrîn tên pejirandin:
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
!Têgeha Îngilîzî
!Hevwateya bi Kurmancî
!Ravekirin û Rêziman
|-
|Artificial Intelligence (AI)
|Aqilê Çêkirî
|Jêhatiya makîne an bernameyan a nîşandana zîrektiyê.
|-
|Machine Learning (ML)
|Hînbûna Makîneyê
|Jêhatiya pergalê ya hînbûna ji serpêhatî û daneyan.
|-
|Deep Learning (DL)
|Hînbûna Kûr
|Şêwazeke hînbûna makîneyê ku torên demarî yên pir-tebeqe bi kar tîne.
|-
|Artificial Neural Network (ANN)
|Tora Demarî ya Çêkirî
|Modela matematîkî ya ku ji tora mêjî hatiye îlhamkirin.
|-
|Natural Language Processing (NLP)
|Verîşîna Zimanê Xwezayî
|Têgihiştin û hilberandina zimanên mirovî ji aliyê komputerê ve.
|-
|Data Processing
|Verîşîna Daneyan
|Analîzkirin, vekolandin û çareserkirina daneyan ji aliyê komputerê ve.
|-
|Graphics Processing
|Verîşîna Dîmenan
|Hesabkirin û hilberandina dîmen û grafîkên dîtbarî.
|-
|Computer Vision
|Dîtina Kompûterî
|Şîrovekirin û têgihiştina wêne û dîmenan.
|-
|Large Language Model (LLM)
|Modela Mezin a Zimanî
|Modela aqilê çêkirî ku li ser milyaran peyvan hatiye perwerdekirin.
|-
|Generative AI
|Aqilê Çêkirî yê Hilberîner
|Pergalên ku naverokên nû (nivîs, wêne, kod, deng) diafirînin.
|-
|Autonomous Agent
|Acenta Xweser
|Yekîneya xweser a aqilê çêkirî ku dikare bi serê xwe biryaran bide û bixebite.
|-
|Artificial General Intelligence (AGI)
|Aqilê Giştî yê Çêkirî
|Jêhatiya hînbûn û fêhmkirina her erka rewşenbîrî ya mîna mirovan.
|-
|Reinforcement Learning
|Hînbûna bi Hêzkirinê
|Hînbûna bi rêya xelat û cezayan di nav hawirdorekê de.
|-
|Supervised Learning
|Hînbûna bi Çavdêrî
|Perwerdekirina modelê bi rêya daneyên etîketkirî.
|-
|Unsupervised Learning
|Hînbûna Bêçavdêrî
|Keşifkirina qalib û şêwazan di nav daneyên bê-etîket de.
|-
|Open Source
|Koda Vekirî
|Çavkaniya nermalavê ya ku ji her kesî re vekirî û belaş e.
|-
|Configuration / Settings
|Mîheng / Mîhengkirin
|Diyarkirina pîvan û şêwaza xebata pergalê (ne &quot;veavakirin&quot;).
|-
|Autocomplete
|Temamkirina bi xweber
|Pêşbînîkirin û temamkirina peyv an kodê bi bişkoka Tabê.
|}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên Derve ==

* [https://plato.stanford.edu/entries/artificial-intelligence/ Ensîklopediya Felsefeyê ya Stanfordê: Aqilê Çêkirî]
* [https://www.nature.com/subjects/artificial-intelligence Kovara Nature: Gotarên herî dawî li ser Aqilê Çêkirî]
* [https://www.technologyreview.com/topic/artificial-intelligence/ MIT Technology Review: Nûçe û lêkolînên Aqilê Çêkirî]</text>
      <sha1>krdq3dw9hw1y0d9fu3wtkn69rympffo</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2093144</id>
      <parentid>2093141</parentid>
      <timestamp>2026-09-07T21:09:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RezanTovjin</username>
        <id>60</id>
      </contributor>
      <comment>Gotar li gor rûpela Îngilîzî ya Wikipedia hat frehkirin.</comment>
      <origin>2093144</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27524" sha1="dxrs56qf9ooxexmmpru40lfy9t6u5kp" xml:space="preserve">{{Agahîdanka giştî
| nav                = Aqilê çêkirî
| wêne               = 
| cure               = Zanista komputerê, Înformatîk, Endezyarî
| jêrnivîsa_wêneyê   = 
| dîroka_destpêkê    = 1956'an
| damezrêner         = [[John McCarthy]], [[Marvin Minsky]], [[Nathaniel Rochester]], [[Claude Shannon]]
| qadên_bingehîn     = Hînbûna makîneyê, Hînbûna kûr, Verîşîna zimanê xwezayî, Dîtina kompûterî, Robotîk, Bisomekirin
| armanc             = Bisomekirin, Nûnertiya zanînê, Plankirin, Hînbûn, Têgihiştin, Afirînerî, AGI
}}

'''Aqilê çêkirî''' (bi Îngilîzî: ''Artificial intelligence'', bi kurtebêjî: '''AÇ''' an '''AI'''), şiyana pergalên hesabkirinê û nermalavan e ku dikarin peywirên bi gelemperî bi aqil û hişmendiya mirovî ve girêdayî ne pêk bînin; wekî hînbûn, bisomekirin, çareserkirina pirsgirêkan, têgihiştin û biryardanê.&lt;ref name=&quot;RussellNorvig&quot;&gt;{{cite book |title=Artificial Intelligence: A Modern Approach |last1=Russell |first1=Stuart J. |publisher=Pearson |year=2021 |isbn=978-0134610993 |edition=4th |last2=Norvig |first2=Peter}}&lt;/ref&gt; Aqilê çêkirî qadeke lêkolînê ya berfireh e di navbera endezyarî, bîrkarî û zanista komputerê de ku li ser sêwirandin û pêşxistina rêbaz û nermalavan radiweste; ango ew pergalên ku dihêlin makîne hawirdora xwe têbigihîjin, fêr bibin, zanînê bi kar bînin û çalakiyên ku şansê bidestxistina armancên diyarkirî zêdetir dikin pêk bînin.

Sepan û bikaranînên sereke yên aqilê çêkirî îro motorên nûjen ên lêgerîna torê, pergalên pêşniyarkirinê (wekî yên YouTube û Netflixê), chatbot û alîkarên virtual (wekî Siri û Alexa), wesayîtên xweser ên bêajokar (wekî Waymo û Tesla), bernameyên şîrovekirin û lîstina lîstikên stratejîk (wekî şetrenc û Go), û teknolojiyên hilberîner ên naverokê (hilberandina wêne, deng, vîdyo û kodê) digirin nav xwe.

Armancên kevneşopî yên lêkolînên aqilê çêkirî ji hînbûn, bisomekirin, nûnertiya zanînê, plansazî, verîşîna zimanê xwezayî, têgihiştina dîtbarî û piştevaniya ji bo robotîkê pêk tên. Ji bo bidestxistina van armancan, lêkolînerên AI'yê ji cûrbecûr teknîkan sûdê werdigirin; di nav wan de lêgerîna di nav qada rewşê de, optimîzasyona bîrkarî, mentiqê fermî, torên demarî yên çêkirî, rêbazên îstatîstîkî, vekolîna operasyonan û aborînasî hene. Her wiha aqilê çêkirî bi kûrahî ji psîkolojî, zimannasî, felsefe û neurozanistê (zanista mejî) îlhamê digire. Şîrketên mezin ên teknolojiyê yên wekî Google DeepMind, OpenAI û Meta hewl didin ku [[Aqilê giştî yê çêkirî|Aqilê Giştî yê Çêkirî (AGI)]] ava bikin—pergaleke ku bikaribe hema bêje her peywireke rewşenbîrî ya mirovî bi heman astê an jî baştir pêk bîne.&lt;ref name=&quot;Goertzel&quot;&gt;{{cite journal |last=Goertzel |first=Ben |year=2014 |title=Artificial General Intelligence: Concept, State of the Art, and Future Prospects |journal=Journal of Artificial General Intelligence |volume=5 |issue=1 |pages=1–48}}&lt;/ref&gt;

Qada aqilê çêkirî di sala 1956'an de di Komxebata Dartmouthê de wekî dîsîplîneke akademîk hate damezrandin.&lt;ref name=&quot;Dartmouth&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.dartmouth.edu/~vox/0607/0724/ai50.html |title=Artificial Intelligence: The Dartmouth Summer Research Project on Artificial Intelligence |access-date=2026-09-07 |publisher=Dartmouth College}}&lt;/ref&gt; Di dirêjahiya dîroka xwe de, qadê çend serdemên geşbûn û hêviyên mezin dîtin, lê li pey wan serdemên bêhêvîtî û qutbûna piştgiriya darayî hatin ku wekî &quot;Zivistanên AI'yê&quot; tên nasîn. Piştî sala 2012'an, dema ku yekîneyên verîşîna dîmenan ([[GPU]]) ji bo perwerdekirina torên demarî hatin bikaranîn û hînbûna kûr li hemberî rêbazên kevn bi ser ket, fonên aborî û baldariya li ser qadê bi rengekî bêhempa zêde bûn. Ev geşbûn piştî sala 2017'an bi îcada mîmariya [[Transformer|Transformerê]] hê lezdartir bû. Di salên 2020'î de, şoreşa aqilê çêkirî yê hilberîner dest pê kir û modelên mezin bûn sedema afirandina nivîs, wêne û medyayên nûjen. Bi vî awayî, ligel derfetên mezin, pirsên girîng ên exlaqî, ewlehiya AI'yê, bandorên li ser hêza kar, dezenformasyon, xerckirina enerjiyê û rîskên hebûnî derketin rojevê ku bûne sedema nîqaşên li ser rêzikname û qanûnên navneteweyî.

== Armanc û Jêhatiyên Sereke ==
Pirsgirêka giştî ya şibandin an afirandina zîrektiyê di lêkolînan de li ser çend jêhatî û taybetmendiyên diyarkirî hatiye dabeşkirin:

=== 1. Bisomekirin û Çareserkirina Pirsgirêkan (Reasoning and Problem-solving) ===
Lêkolînerên pêşîn ên aqilê çêkirî algorîtmayên ku ramîna gav-bi-gav a mirovan dişibînin pêş xistin; ev algorîtma ji bo çareserkirina kêşeyên mentiqî û lîstina lîstikan gelekî bi kêr dihatin.&lt;ref name=&quot;NewellSimon&quot;&gt;{{cite book |title=Human Problem Solving |last1=Newell |first1=Allen |publisher=Prentice-Hall |year=1972 |last2=Simon |first2=H. A.}}&lt;/ref&gt; Di dawiya salên 1980'yî û 1990'î de, rêbazên nû ji bo rûbirûbûna agahiyên ne diyar an kêm hatin pêşxistin ku têgehên ji bîrkarî, îhtîmal û aboriyê bi kar dianîn.

Lê belê, gelek ji van algorîtmayan dema ku bi pirsgirêkên mezin ên cîhana rastîn re rû bi rû man, tûşî &quot;teqîna kombînatorîk&quot; (combinatorial explosion) bûn; ango bi mezinbûna pîvana kêşeyê re leza wan bi rengekî eksponensiyel kêm bû. Heta mirov bi xwe jî kêm caran ramîna gav-bi-gav a deduktîf a ku lêkolînên destpêkê model dikirin bi kar tînin; mirovan piraniya pirsgirêkên xwe bi rêya biryarên lezgîn û întuîtîv (bêhemdî/hesî) çareser dikin.

Di sala 2024'an de &quot;modelên bisomekirinê&quot; (reasoning models) derketin holê ku nifşekî nû yê modelên mezin ên zimanî ([[LLM]]) ne. Van modelan zincîreyên ramînê yên navber (chain-of-thought) hilberandin û performansek pir bilind di bîrkarî û kodnivîsînê de nîşan dan. Berevajî pergalên mentiqî yên sembolîk, ev model carinan dikarin agahiyên şaş derxin an tûşî &quot;hallucination&quot;ê (xeyalên şaş) bibin.

=== 2. Nûnertiya Zanînê (Knowledge Representation) ===
Bernameyên aqilê çêkirî ji bo ku karibin bi awayekî jîr bersiva pirsan bidin û rastiyên cîhanê fêm bikin, pêdivî bi zanînê dibînin. Nûnertiya fermî ya zanînê û endezyariya zanînê sembolan bi kar tînin da ku peyv, têgeh û tiştên cîhanê rave bikin. Bingeha zanînê (knowledge base) komelika agahiyan e ku bi rengekî guncan ji bo xebitandina komputerê hatiye tomarkirin. Ontolojî jî komek heyber, pêwendî, têgeh û taybetmendiyan e ku di qadeke taybet a zanînê de tên bikaranîn.&lt;ref name=&quot;RussellNorvig&quot; /&gt;

Bingeheke temam a zanînê divê van aliyan di nav xwe de bihewîne: heyber, kategorî û pêwendiyên di navbera wan de; rewş, bûyer û dem; sedem û encam; zanîna li ser zanînê (tiştên ku em dizanin yên din dizanin); û ramanên pêşwext (default reasoning - ew tiştên ku mirov rast dihesibînin heta ku agahiyeke dijber neyê).

Rêbaza sembolîk di çend waran de rûbirûyî astengiyên giran bû: berfirehiya zanîna giştî (common sense - hejmara rastiyên sade yên ku mirovekî asayî dizane pir zêde ye), awayê bin-sembolîk ê piraniya zanînê (gelek tiştên ku mirov dizanin di forma hevokan de nayên zimanzanin), û wergirtina zanînê (knowledge acquisition - zehmetiya derxistina zanînê ji serê mirovan û xistina nav pergalên komputerê).

Modelên mezin ên zimanî yên nûjen hewcedarî bi nûnertiya sembolîk a rasterast nabînin; ew zanîna xwe bi rêya perwerdekirina li ser mîlyaran rûpelên pirtûk û malperan bi dest dixin. Her wiha model dikarin bi ceribandina di nav hawirdorê de jî fêr bibin (wekî dema ku pergala AlphaZero bi lîstina li hemberî xwe fêrî lîstikê dibe). Hînbûna makîneyê kêşeya zanîna giştî û wergirtina agahiyan çareser kir, her çend hîn jî di bîranîna bêkêmasî û mentiqê bê-şaşî de kêmasiyên wê hene.

=== 3. Plankirin û Biryardan (Planning and Decision-making) ===
&quot;Acent&quot; her yekîneyek e ku hawirdora xwe dihesîne û li ser cîhanê çalakiyan pêk tîne. &quot;Acenta rasyonel&quot; ew e ku xwedî armanc an tercîhan e û ji bo pêkanîna wan gavan diavêje.&lt;ref name=&quot;RussellNorvig&quot; /&gt; Di plansaziya otomatîk de acent xwedî armanceke diyar e. Di biryardana otomatîk de tercîhên wê hene—ango hin rewş hene ku tercîh dike tê de be û hin rewş hene ku hewl dide xwe ji wan dûr bixe. Acent ji bo her rewşê hejmarekê diyar dike ku jê re &quot;kêrhatî&quot; (utility) tê gotin. Ew ji bo her tevgerekê kêrhatiya çaverêkirî (expected utility) hesab dike û biryara xwedî nirxê herî bilind hildibijêre.

Di plansaziya klasîk de, acent bi teqezî dizane ku her çalakiyek dê çi encamê bide. Lê di pirsgirêkên rastîn de, hawirdor tim nediyar e û acent nizane piştî kiryara wê dê çi biqewime. Ji ber vê yekê, divê texmînên îstatîstîkî bike û piştî her gavekê rewşê ji nû ve binirxîne.

Di plansaziyên ku mirov an acentên din jî tê de hene, teoriya lîstikê (game theory) tê bikaranîn da ku reftara hevpar a çend yekîneyên aqilmend were birêvebirin. Pêvajoya Biryardanê ya Markov (MDP) modelek e ku îhtîmala guherîna rewşan û xelatên her tevgerekê bi rêya polîtîkayekê (policy) diyar dike.

=== 4. Hînbûna Makîneyê (Learning) ===
[[Hînbûna makîneyê]] li ser wan bernameyan lêkolîn dike ku dikarin performansa xwe li ser karekî diyarkirî bixweber bi pêş bixin.&lt;ref name=&quot;Mitchell&quot;&gt;{{cite book |title=Machine Learning |last=Mitchell |first=Tom |publisher=McGraw Hill |year=1997}}&lt;/ref&gt; Ev qad ji roja destpêkê ve beşek ji AI'yê bûye (Alan Turing di sala 1950'î de qala girîngiya fêrbûnê kiribû).

Cureyên sereke yên hînbûnê ev in:

* '''Hînbûna bi Çavdêrî (Supervised Learning):''' Model bi rêya daneyên nimûneyî yên ku bi bersivên rast (etîket) hatine nîşankirin tê perwerdekirin. Ew têkiliya di navbera têketin û derketinê de fêr dibe (wek naskirina nivîs an teşxîskirina nexweşiyan).
* '''Hînbûna Bêçavdêrî (Unsupervised Learning):''' Model di nav daneyên bê-etîket de li qalib, hevpêwendî û koman digere.
* '''Hînbûna bi Hêzkirinê (Reinforcement Learning):''' Acent bi rêya xelat û cezayan di nav hawirdorekê de fêr dibe ka çawa tevberekê nîşan bide da ku xelata xwe ya giştî zêdetir bike.
* '''Hînbûna Xwe-Çavdêrîkirî (Self-supervised Learning):''' Model ji bo beşeke daneyê fêr bibe, beşeke din a heman daneyê wekî etîket bi kar tîne; ev rêbaz bingeha perwerdekirina modelên mezin ên zimanî ye.

=== 5. Verîşîna Zimanê Xwezayî (Natural Language Processing - NLP) ===
[[Verîşîna zimanê xwezayî]], rê dide komputeran ku zimanên mirovî bixwînin, fam bikin, wergerînin û biafirînin. Pirsgirêkên NLP'yê naskirina axaftinê, têgihiştina wateyî (semantic analysis), analîza hestan, wergera otomatîk a navbera zimanan û bersivdana pirsan dihewîne.

Pergalên kevnar rêzikên rêzimanî yên hişk bi kar dianîn, lê şoreşa îstatîstîkî û paşê modelên kûr ên transformerê şêwaza xebatê bi tevahî guhertin. Îro modelên nûjen dikarin bi rewanî bi dehan zimanan tevbigerin û ji bo zimanên kêmdestpêk ên mîna Kurdî jî derfetên bêhempa ava bikin.

=== 6. Têgihiştin û Dîtina Kompûterî (Perception) ===
Têgihiştina makîneyê jêhatiya wergirtina agahiyan ji sansorên derve (kamera, mîkrofon, lidar, sonar) û dabeşkirina wan e. [[Dîtina kompûterî]] (computer vision) li ser şîrovekirina dîmen û vîdyoyan radiweste. Di nav jêhatiyên wê de naskirina rûyan, şopandina tiştan, veqetandina parçeyên wêneyê (image segmentation) û têgihiştina kûrahiya qadê hene.

=== 7. Aqilê Civakî (Social Intelligence) ===
Hesabkirina hestiyarî (affective computing) qadek e ku li ser naskirin, şîrovekirin û simulekirina hestên mirovî dixebite. Ev qad lêkolîn dike ka çawa acent dikarin bi mirovan re têkiliyên hestiyar û hevkariyê deynin, empatiyê nîşan bidin û xwe li gorî reftara civakî ya bikarhêner biguncînin.

=== 8. Aqilê Giştî yê Çêkirî (General Intelligence - AGI) ===
Dema ku pergalek bikaribe di hemû qadên zanistî, afirînerî û jiyanî de herî kêm bi qasî mirovekî biaqil tevbigere, ew wekî [[Aqilê giştî yê çêkirî|Aqilê Giştî yê Çêkirî (AGI)]] tê qebûlkirin. Zanyar li ser dema gihîştina AGI'yê li hev nakin; hin zanyar pêşbînî dikin ku di nav dehsalekê de gengaz e, lê yên din bawer dikin ku pêdivî bi vedîtinên nû yên bingehîn heye.

== Teknîk û Rêbazên AI'yê ==

=== 1. Lêgerîn û Optimîzasyon ===
Gelek kêşeyên aqilê çêkirî dikarin wekî lêgerîna çareseriyê di nav qadeke mezin a rewşan de bên pênasekirin:

* '''Lêgerîna Qada Rewşê (State Space Search):''' Pergal li ser dareke rewşan digere da ku ji rewşa destpêkê bigihîje armancê (wek lîstina şetrencê an dîtina rêya herî kurt li ser nexşeyê).
* '''Lêgerîna Herêmî (Local Search):''' Dema ku dîtina rê ne girîng be lê tenê rewşa dawî girîng be, algorîtmayên mîna hilkişîna ser gir (Hill climbing) tên bikaranîn ku di her gavê de ber bi rewşeke çêtir ve diçin.
* '''Optimîzasyona Bîrkarî:''' Rêbazên wekî daketina gradyanê (gradient descent) ji bo kêmkirina şaşiyên modelê tên meşandin.

=== 2. Mentiq (Logic) ===
Mentiq ji bo nûnertiya zanînê û derxistina encaman tê bikaranîn:

* '''Mentiqa Pêşbînî (Predicate Logic):''' Zanîn bi rêya hevokên mentiqî yên fermî tê nivîsandin.
* '''Mentiqa Ne-Monotonîk:''' Dema ku rastiyên nû derdikevin holê, baweriyên berê tên nûjenkirin.
* '''Mentiqa Lênêrînê (Fuzzy Logic):''' Li şûna tenê rast (1) an derew (0), dereceyên rastiyê di navbera 0 û 1 de qebûl dike.

=== 3. Rêbazên Îstatîstîkî ji bo Bisomekirina Gumanbar ===
Torên Bayesî (Bayesian Networks) grafên arastekirî ne ku pêwendiyên îhtîmalî yên di navbera guherbaran de nîşan didin. Modelên Markov û algorîtmayên fîltrekirinê rê didin ku pergal rewşên nenas ji nav daneyên dengdar û kêm derxîne.

=== 4. Dabeşker û Metodên Hînbûna Îstatîstîkî ===
Dabeşker (classifiers) fonksiyonên matematîkî ne ku qaliban bi kar tînin da ku nimûneyan bixin nav kategoriyan:

* '''Darên Biryarê (Decision Trees):''' Rêze-pirsên sade ku encamekê hildiberînin.
* '''Makîneyên Vektora Piştevan (SVM):''' Xêz an rûberên matematîkî yên ku koman ji hev cuda dikin.
* '''Algorîtmaya K-Cîranên Herî Nêzîk (k-NN):''' Dabeşkirin li gorî nêzîkbûna bi nimûneyên din re.

=== 5. Torên Demarî yên Çêkirî (Artificial Neural Networks) ===
[[Torên demarî yên çêkirî]] ji xaneyên girêdayî hev (girêk) pêk tên. Her girêk sînyalekê werdigire, wê bi giraniya wê re zêde dike û bi rêya fonksiyonekê (activation function) derbasî tebeqeya din dike. Bi rêya algorîtmaya belavbûna paşverû (backpropagation), giranî li gorî şaşiyan tên sererastkirin.

=== 6. Hînbûna Kûr (Deep Learning) ===
[[Hînbûna kûr]] torên xwedî gelek tebeqeyên veşartî ne. Mîmarîyên wê yên girîng ev in:

* '''CNN (Convolutional Neural Networks):''' Ji bo analîzkirina wêne û dîtbarî.
* '''RNN û LSTM:''' Ji bo daneyên li pey hev (demkî an zimanî).
* '''Mîmariya Transformerê:''' Bi mekanîzmaya xwe ya baldarîyê (attention) karî pêwendiya hemû peyvên nivîsekê bi hev re di heman demê de bipîve.

=== 7. GPT û Modelên Zimanî yên Hilberîner ===
Modelên transformerê yên pêş-perwerdekirî (GPT) li ser korpusên mezin ên tekstê tên fêrkirin da ku peyva paşîn pêşbînî bikin. Piştî qonaxa pêş-perwerdeyê, bi rêya teknîkên mîna Hînbûna bi Hêzkirinê ji Serpêhatiyên Mirovî (RLHF), model tên eyarkirin da ku bibin alîkar û bersivên ewle bidin.

=== 8. Reqemalav û Nermalav ===
Ji bo perwerdekirina van modelan hêzek mezin a hesabkirinê pêwîst e:

* '''Çîpên Pispor:''' GPU (yên NVIDIA'yê), TPU (yên Google) û çîpên NPU yên nûjen.
* '''Çarçoveyên Nermalavê:''' [[PyTorch]], [[TensorFlow]] û [[JAX]] ku kodkirina torên demarî hêsan dikin.

== Qadên Bikaranînê (Applications) ==
Aqilê çêkirî ketiye nav hema bêje hemû pîşesazî û qadên jiyanê:

=== 1. Pêşxistina Nermalavê ya bi Alîkariya AI'yê ===
Amûrên nûjen di kodnivîsînê de alîkariya mirovan dikin: temamkirina otomatîk a rêzikên kodê bi bişkoka Tabê, şirovekirina fonksiyonan, nûjenkirina koda kevnar û dîtina kêmasiyên ewlehiyê di nav sîsteman de.

=== 2. Chatbot û Alîkarên Virtual ===
Pergalên wekî ChatGPT, Gemini û Claude danûstandinên zindî bi mirovan re dikin, pirsan bersiv didin, agahiyan berhev dikin û di xizmeta muşteriyan de tên bikaranîn.

=== 3. AI'ya Fîzîkî û Robotîk ===
AI dihêle ku robot hawirdora fîzîkî nas bikin, dest bidin tiştan, û wesayîtên xweser bêyî destwerdana mirovan li ser rêyan bimeşin.

=== 4. Tenduristî û Bijîşkî ===
AI di analîzkirina tîrêjên X-ray, tespîtkirina penceşêrê û keşifkirina dermanan de roleke sereke dilîze. Modela AlphaFold a DeepMindê pêkhateya 3D ya zêdetirî 200 mîlyon proteînan keşif kir û şoreşek di biyolojiyê de afirand.

=== 5. Lîstik û Qadên Stratejîk ===
Serkeftina li dijî mirovan di şetrencê (Deep Blue), Go (AlphaGo) û lîstikên dîjîtal (StarCraft II û Dota 2) de nîşan da ku AI dikare stratejiyên pir aloz biafirîne.

=== 6. Bîrkarî û Zanist ===
AI di çareserkirina hevkêşeyên aloz ên fîzîkê, dîtina beryarên matematîkî û lêkolînên astronomiyê de alîkariya zanyaran dike.

=== 7. Darayî û Aborî ===
Ji bo teşxîskirina sextekariya bankingê, bazirganiya otomatîk a li bazarên hiseyan û analîza aborî tê bikaranîn.

=== 8. Leşkerî û Parastin ===
Di nav de dronên xweser, analîza îstîxbaratî û pergalên çekan ên xweser de cih digire ku ev yek dibe sedema fikarên kûr ên navneteweyî.

=== 9. Aqilê Çêkirî yê Hilberîner (Generative AI) ===
Hilberandina wêne, muzîk, vîdyo û dengên nû ji ser fermanên nivîskî.

=== 10. Acentên Xweser û Pergalên Pir-Acentî ===
Acentên mîna yên di çarçoveya [[Google Antigravity]] de, xwedî şiyana plankirinê (Planning Mode), dabeşkirina xebatê li ser bin-acentan û meşandina fermanan di nav qadên ezmûnê yên parastî (Terminal Sandbox) de ne.&lt;ref name=&quot;Antigravity&quot; /&gt;

=== 11. Lêgerîna li ser Torê ===
Pêşkêşkirina rasterast a bersivan li şûna nîşandana lîsteyên lînkan.

=== 12. Seksualîte û Têkiliyên Kesane ===
Chatbotên hevaltiyê yên ku têkiliya hestiyarî bi mirovan re ava dikin.

=== 13. Qadên Din ên Pîşesaziyê ===
Çandinî (tespîtkirina nexweşiyên nebatan), lojîstîk, perwerde û çavdêriya jîngehê.

== Ehlaq, Bandorên Civakî û Rêzikname ==

=== 1. Rîsk û Zirar ===

* '''Nepenî û Mafê Çapê:''' Komkirina nepenî ya daneyên kesan û bikaranîna berhemên nivîskar û hunermendan bê destûr.
* '''Serdestiya Şîrketên Mezin:''' Kombûna hêza AI'yê di destê çend dêwên teknolojiyê de.
* '''Bandorên Jîngehî:''' Pêdiviya zêde ya bi elektrîk û ava sarkirinê ji bo navendên daneyan (data centers).
* '''Dezenformasyon:''' Belavbûna vîdyoyên kûr-sexte (deepfakes) û nûçeyên derewîn.
* '''Alîgiriya Algorîtmayan:''' Parastina nêrînên nijadperest an zayendperest di encama daneyên alîgir de.
* '''Kêmbûna Şefafiyetê (Qutiya Reş):''' Zehmetiya têgihiştina sedema biryara ku ji aliyê torên kûr ve hatiye dayîn.
* '''Bêkariya Teknolojîk:''' Ji holê rabûna hin pîşeyan û hewcedariya bi ji nû ve perwerdekirina karkeran.
* '''Metirsiya Hebûnî:''' Rîska windakirina kontrola li ser pergalên ku ji mirovan jîrtir in.

=== 2. Makîneyên Ehlaqî û Lihevanîna AI'yê (AI Alignment) ===
Zanyar dixebitin ka çawa armancên pergalên AI'yê bi nirx û ewlehiya mirovan re hevaheng bikin da ku pergal li dijî berjewendiyên mirovahiyê tevnegere.

=== 3. Koda Vekirî (Open Source) ===
Nîqaşa li ser vê yekê ku gelo modelên AI'yê divê wekî koda vekirî bên belavkirin an divê di bin kontrola girtî de bimînin da ku pêşî li bikaranîna xirabkar were girtin.

=== 4. Qanûn û Rêziknameyên Navneteweyî ===
Di sala 2024'an de [[Qanûna Aqilê Çêkirî ya Yekîtiya Ewropayê]] (EU AI Act) hate pejirandin ku pergalên AI'yê li gorî asta metirsiyê pîvan dike û bikaranînên xeternak qedexe dike.&lt;ref name=&quot;EUAIAct&quot;&gt;{{cite web |url=https://artificialintelligenceact.eu/ |title=EU Artificial Intelligence Act |access-date=2026-09-07 |publisher=European Parliament}}&lt;/ref&gt;

== Dîrok ==

* '''1943:''' Warren McCulloch û Walter Pitts yekem modela bîrkarî ya torên demarî afirandin.
* '''1950:''' Alan Turing di gotara xwe de Testa Turingê pêşkêş kir.
* '''1956:''' Komxebata Dartmouthê hate lidarxistin û navê &quot;Artificial Intelligence&quot; hate danîn.
* '''1956–1974:''' Serdema destpêkê ya geşbûnê û pêşketina bernameyên wekî ELIZA û SHRDLU.
* '''1974–1980:''' Zivistana Yekem a AI'yê ji ber kêmbûna hêza pêvajoyê û rawestandina fonan.
* '''1980–1987:''' Pêla pergalên pispor (expert systems) û vejîna koda pîşesaziyê.
* '''1987–1993:''' Zivistana Duyem a AI'yê piştî têkçûna bazara komputerên Lispê.
* '''1997:''' Komputera [[Deep Blue]] ya IBM'ê Kasparov têk bir.
* '''2011:''' IBM Watson di lîstika Jeopardy! de lîstikvanên mirovan derbas kir.
* '''2012:''' Modela AlexNet bi rêya GPU'yan di pêşbirka ImageNet de bi ser ket û serdema hînbûna kûr dest pê kir.
* '''2016:''' Bernameya AlphaGo ya Google DeepMindê şampiyonê Go'yê Lee Sedol têk bir.
* '''2017:''' Zanyarên Google mîmariya Transformerê nasandin.
* '''2020–2022:''' Pêşketina GPT-3 û belavbûna gerdûnî ya ChatGPT'yê.
* '''2023–niha:''' Serdema pergalên multimodal (Gemini, Claude), acentên xweser û nêzîkbûna ber bi AGI'yê ve.

== Felsefe û Nîqaşên Bingehîn ==

=== 1. Pênasekirina Aqil û Testa Turingê ===
Heke makîneyek bikaribe di axaftinê de xwe wekî mirov bide nasîn, gelo ew bi rastî difikire? Alan Turing diyar kir ku li şûna pirsa bêwate ya &quot;Gelo makîne dikarin bifikirin?&quot;, divê em bipirsin ka makîne dikarin di ceribandinekê de reftara mirovî nîşan bidin an na.

=== 2. Hêceta Odeya Çînî (Chinese Room) ===
John Searle di sala 1980'yî de nîşan da ku tenê meşandina koda sîntaktîk nayê wateya têgihiştina rastîn a semantîk. Kesê di odeyê de tîpên Çînî bi rêya pirtûka rêzikan li hev tîne bêyî ku bi Çînî bizane.

=== 3. Hişmendî, Hestiyarî û Refaha AI'yê ===
Gelo makîneyek dikare bibe xwedî ezmûna hundurîn (qualia) an hestên êş û kêfê? Heke pergalek bibe xwedî hişmendî, pirsên li ser mafên makîneyan û berpirsiyariya mirovahiyê li hemberî wan dê bibin mijareke sereke ya dadweriyê.

== Paşeroj (Future) ==

=== 1. Aqilê Super û Xala Yekaneyê (Superintelligence &amp; Singularity) ===
&quot;Xala yekaneyê ya teknolojîk&quot; (technological singularity) rewşek e ku tê de aqilê çêkirî xwe bi xwe nûjen dike û ji asta aqilê hemû mirovahiyê pir bilindtir dibe (Aqilê Super - ASI). Ev pêşbînî dibe sedema hêviyên mezin ji bo çareserkirina nexweşiyan û di heman demê de tirsên li ser windabûna kontrola mirovan.

=== 2. Transhumanîzm ===
Têkeliya teknolojîk a rasterast a di navbera mejiyê mirov û komputeran de (wekî çîpên Neuralinkê) da ku sînorên biyolojîk ên mirovahiyê bên derbaskirin.

== Di Wêje û Çandê de (In Fiction) ==
Aqilê çêkirî ji mêj ve mijara sereke ya edebiyat û fîlman bûye; ji robotên Çekoslovakyayê yên Karel Čapek (R.U.R.) bigire heta HAL 9000 di ''2001: A Space Odyssey'', Terminator, The Matrix û fîlma ''Her'' de, têkiliya tirs û hêviyê ya mirovan a bi makîneyên jîr re hatiye vekolandin.

== Ferhenga Têgehên Teknîkî bi Kurmancî ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
!Têgeha Îngilîzî
!Hevwateya bi Kurmancî
!Ravekirin û Çarçoveya Rêzimanî
|-
|Artificial Intelligence (AI)
|Aqilê Çêkirî (AÇ / AI)
|Şiyana pergalên komputerê ya pêkanîna karên pêdivî bi aqilê mirovî.
|-
|Machine Learning (ML)
|Hînbûna Makîneyê
|Keşifkirina xweser a rêzik û qaliban ji nav daneyan.
|-
|Deep Learning (DL)
|Hînbûna Kûr
|Hînbûna makîneyê ya ku xwe dispêre torên demarî yên xwedî gelek tebeqeyan.
|-
|Artificial Neural Network (ANN)
|Tora Demarî ya Çêkirî
|Modela matematîkî ya ku ji şaneyên mêjiyê mirovan hatiye îlhamgirtin.
|-
|Natural Language Processing (NLP)
|Verîşîna Zimanê Xwezayî
|Têgihiştin, wergerandin û hilberandina zimanên mirovî bi komputerê.
|-
|Data Processing
|Verîşîna Daneyan
|Analîzkirin û amadekirina daneyan ji bo pergalên dîjîtal.
|-
|Graphics Processing
|Verîşîna Dîmenan
|Hesabkirina grafîk û hevkêşeyên dîtbarî (GPU).
|-
|Computer Vision
|Dîtina Kompûterî
|Teşxîskirin, dîtin û têgihiştina wêne û vîdyoyan.
|-
|Large Language Model (LLM)
|Modela Mezin a Zimanî
|Modela transformerê ku li ser mîlyaran peyvan hatiye perwerdekirin.
|-
|Generative AI
|Aqilê Çêkirî yê Hilberîner
|Pergalên ku naveroka xwerû (nivîs, kod, wêne, vîdyo) diafirînin.
|-
|Autonomous Agent
|Acenta Xweser / Acentên Xweser
|Yekîneya serbixwe ya ku bi armanc, amûr û plansaziyê dixebite.
|-
|Artificial General Intelligence (AGI)
|Aqilê Giştî yê Çêkirî
|Asta aqilê makîneyê ya ku hemû qadên rewşenbîrî yên mirovî digire nav xwe.
|-
|Supervised Learning
|Hînbûna bi Çavdêrî
|Fêrkirina modelê bi rêya daneyên xwedî etîketên eşkere.
|-
|Unsupervised Learning
|Hînbûna Bêçavdêrî
|Keşifkirina girêdanan di nav daneyên bê-etîket de.
|-
|Reinforcement Learning
|Hînbûna bi Hêzkirinê
|Fêrbûna bi rêya xelat û cezayan di nav hawirdorê de.
|-
|AI Alignment
|Lihevanîna AI'yê
|Hevahengkirina armancên pergalên zîrek bi nirxên mirovahiyê re.
|-
|Algorithmic Bias
|Alîgiriya Algorîtmayan
|Hebûna cudaxwazî an şaşiyan di encamên algorîtmayan de.
|-
|Terminal Sandbox
|Qada ezmûnê ya parastî
|Cihê ewle û îzolekirî ji bo ceribandina ferman û kodê.
|-
|Hardware / Software
|Reqemalav / Nermalav
|Pêkhateyên fîzîkî û bernameyên koda xebitandinê.
|-
|Update
|Nûjenkirin
|Pêvajoya anîna guhertoya nû ya nermalav an pergalê.
|-
|Click
|Tikandin / Tikîn
|Lêdana li ser bişkokekê (*bitikîne*, *hat tikandin*).
|-
|Autocomplete
|Temamkirina bi xweber
|Pêşbînîkirina rêzikên kodê bi bişkoka Tabê.
|}

== Binêre Herwiha ==

* [[Google Antigravity]]
* [[Zanista komputerê]]
* [[Hînbûna makîneyê]]
* [[Hînbûna kûr]]
* [[Alan Turing]]
* [[Testa Turing]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên Derve ==

* [https://plato.stanford.edu/entries/artificial-intelligence/ Ensîklopediya Felsefeyê ya Stanfordê: Aqilê Çêkirî]
* [https://www.nature.com/subjects/artificial-intelligence Kovara Nature: Vekolînên herî dawî li ser Aqilê Çêkirî]
* [https://www.technologyreview.com/topic/artificial-intelligence/ MIT Technology Review: Pêşketinên Aqilê Çêkirî]
* [https://artificialintelligenceact.eu/ Belgeya fermî ya Qanûna Aqilê Çêkirî ya Yekîtiya Ewropayê]</text>
      <sha1>dxrs56qf9ooxexmmpru40lfy9t6u5kp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2093147</id>
      <parentid>2093144</parentid>
      <timestamp>2026-09-07T21:17:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Biyolojiyabikurdi</username>
        <id>31567</id>
      </contributor>
      <comment>Gotarek bi navê&quot; jîriya çêkirî &quot; hey e. Ne hewceye ko heman babet bi navek din were amadekirin. Divê Zanyariyên nû li gotra pêşîn werin zêdekirin.</comment>
      <origin>2093147</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27559" sha1="ruxzbulqkuzhk8u0jxi0q39q7bvuqou" xml:space="preserve">{{Yekkirin|[[Jîriya çêkirî]]}}
{{Agahîdanka giştî
| nav                = Aqilê çêkirî
| wêne               = 
| cure               = Zanista komputerê, Înformatîk, Endezyarî
| jêrnivîsa_wêneyê   = 
| dîroka_destpêkê    = 1956'an
| damezrêner         = [[John McCarthy]], [[Marvin Minsky]], [[Nathaniel Rochester]], [[Claude Shannon]]
| qadên_bingehîn     = Hînbûna makîneyê, Hînbûna kûr, Verîşîna zimanê xwezayî, Dîtina kompûterî, Robotîk, Bisomekirin
| armanc             = Bisomekirin, Nûnertiya zanînê, Plankirin, Hînbûn, Têgihiştin, Afirînerî, AGI
}}

'''Aqilê çêkirî''' (bi Îngilîzî: ''Artificial intelligence'', bi kurtebêjî: '''AÇ''' an '''AI'''), şiyana pergalên hesabkirinê û nermalavan e ku dikarin peywirên bi gelemperî bi aqil û hişmendiya mirovî ve girêdayî ne pêk bînin; wekî hînbûn, bisomekirin, çareserkirina pirsgirêkan, têgihiştin û biryardanê.&lt;ref name=&quot;RussellNorvig&quot;&gt;{{cite book |title=Artificial Intelligence: A Modern Approach |last1=Russell |first1=Stuart J. |publisher=Pearson |year=2021 |isbn=978-0134610993 |edition=4th |last2=Norvig |first2=Peter}}&lt;/ref&gt; Aqilê çêkirî qadeke lêkolînê ya berfireh e di navbera endezyarî, bîrkarî û zanista komputerê de ku li ser sêwirandin û pêşxistina rêbaz û nermalavan radiweste; ango ew pergalên ku dihêlin makîne hawirdora xwe têbigihîjin, fêr bibin, zanînê bi kar bînin û çalakiyên ku şansê bidestxistina armancên diyarkirî zêdetir dikin pêk bînin.

Sepan û bikaranînên sereke yên aqilê çêkirî îro motorên nûjen ên lêgerîna torê, pergalên pêşniyarkirinê (wekî yên YouTube û Netflixê), chatbot û alîkarên virtual (wekî Siri û Alexa), wesayîtên xweser ên bêajokar (wekî Waymo û Tesla), bernameyên şîrovekirin û lîstina lîstikên stratejîk (wekî şetrenc û Go), û teknolojiyên hilberîner ên naverokê (hilberandina wêne, deng, vîdyo û kodê) digirin nav xwe.

Armancên kevneşopî yên lêkolînên aqilê çêkirî ji hînbûn, bisomekirin, nûnertiya zanînê, plansazî, verîşîna zimanê xwezayî, têgihiştina dîtbarî û piştevaniya ji bo robotîkê pêk tên. Ji bo bidestxistina van armancan, lêkolînerên AI'yê ji cûrbecûr teknîkan sûdê werdigirin; di nav wan de lêgerîna di nav qada rewşê de, optimîzasyona bîrkarî, mentiqê fermî, torên demarî yên çêkirî, rêbazên îstatîstîkî, vekolîna operasyonan û aborînasî hene. Her wiha aqilê çêkirî bi kûrahî ji psîkolojî, zimannasî, felsefe û neurozanistê (zanista mejî) îlhamê digire. Şîrketên mezin ên teknolojiyê yên wekî Google DeepMind, OpenAI û Meta hewl didin ku [[Aqilê giştî yê çêkirî|Aqilê Giştî yê Çêkirî (AGI)]] ava bikin—pergaleke ku bikaribe hema bêje her peywireke rewşenbîrî ya mirovî bi heman astê an jî baştir pêk bîne.&lt;ref name=&quot;Goertzel&quot;&gt;{{cite journal |last=Goertzel |first=Ben |year=2014 |title=Artificial General Intelligence: Concept, State of the Art, and Future Prospects |journal=Journal of Artificial General Intelligence |volume=5 |issue=1 |pages=1–48}}&lt;/ref&gt;

Qada aqilê çêkirî di sala 1956'an de di Komxebata Dartmouthê de wekî dîsîplîneke akademîk hate damezrandin.&lt;ref name=&quot;Dartmouth&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.dartmouth.edu/~vox/0607/0724/ai50.html |title=Artificial Intelligence: The Dartmouth Summer Research Project on Artificial Intelligence |access-date=2026-09-07 |publisher=Dartmouth College}}&lt;/ref&gt; Di dirêjahiya dîroka xwe de, qadê çend serdemên geşbûn û hêviyên mezin dîtin, lê li pey wan serdemên bêhêvîtî û qutbûna piştgiriya darayî hatin ku wekî &quot;Zivistanên AI'yê&quot; tên nasîn. Piştî sala 2012'an, dema ku yekîneyên verîşîna dîmenan ([[GPU]]) ji bo perwerdekirina torên demarî hatin bikaranîn û hînbûna kûr li hemberî rêbazên kevn bi ser ket, fonên aborî û baldariya li ser qadê bi rengekî bêhempa zêde bûn. Ev geşbûn piştî sala 2017'an bi îcada mîmariya [[Transformer|Transformerê]] hê lezdartir bû. Di salên 2020'î de, şoreşa aqilê çêkirî yê hilberîner dest pê kir û modelên mezin bûn sedema afirandina nivîs, wêne û medyayên nûjen. Bi vî awayî, ligel derfetên mezin, pirsên girîng ên exlaqî, ewlehiya AI'yê, bandorên li ser hêza kar, dezenformasyon, xerckirina enerjiyê û rîskên hebûnî derketin rojevê ku bûne sedema nîqaşên li ser rêzikname û qanûnên navneteweyî.

== Armanc û Jêhatiyên Sereke ==
Pirsgirêka giştî ya şibandin an afirandina zîrektiyê di lêkolînan de li ser çend jêhatî û taybetmendiyên diyarkirî hatiye dabeşkirin:

=== 1. Bisomekirin û Çareserkirina Pirsgirêkan (Reasoning and Problem-solving) ===
Lêkolînerên pêşîn ên aqilê çêkirî algorîtmayên ku ramîna gav-bi-gav a mirovan dişibînin pêş xistin; ev algorîtma ji bo çareserkirina kêşeyên mentiqî û lîstina lîstikan gelekî bi kêr dihatin.&lt;ref name=&quot;NewellSimon&quot;&gt;{{cite book |title=Human Problem Solving |last1=Newell |first1=Allen |publisher=Prentice-Hall |year=1972 |last2=Simon |first2=H. A.}}&lt;/ref&gt; Di dawiya salên 1980'yî û 1990'î de, rêbazên nû ji bo rûbirûbûna agahiyên ne diyar an kêm hatin pêşxistin ku têgehên ji bîrkarî, îhtîmal û aboriyê bi kar dianîn.

Lê belê, gelek ji van algorîtmayan dema ku bi pirsgirêkên mezin ên cîhana rastîn re rû bi rû man, tûşî &quot;teqîna kombînatorîk&quot; (combinatorial explosion) bûn; ango bi mezinbûna pîvana kêşeyê re leza wan bi rengekî eksponensiyel kêm bû. Heta mirov bi xwe jî kêm caran ramîna gav-bi-gav a deduktîf a ku lêkolînên destpêkê model dikirin bi kar tînin; mirovan piraniya pirsgirêkên xwe bi rêya biryarên lezgîn û întuîtîv (bêhemdî/hesî) çareser dikin.

Di sala 2024'an de &quot;modelên bisomekirinê&quot; (reasoning models) derketin holê ku nifşekî nû yê modelên mezin ên zimanî ([[LLM]]) ne. Van modelan zincîreyên ramînê yên navber (chain-of-thought) hilberandin û performansek pir bilind di bîrkarî û kodnivîsînê de nîşan dan. Berevajî pergalên mentiqî yên sembolîk, ev model carinan dikarin agahiyên şaş derxin an tûşî &quot;hallucination&quot;ê (xeyalên şaş) bibin.

=== 2. Nûnertiya Zanînê (Knowledge Representation) ===
Bernameyên aqilê çêkirî ji bo ku karibin bi awayekî jîr bersiva pirsan bidin û rastiyên cîhanê fêm bikin, pêdivî bi zanînê dibînin. Nûnertiya fermî ya zanînê û endezyariya zanînê sembolan bi kar tînin da ku peyv, têgeh û tiştên cîhanê rave bikin. Bingeha zanînê (knowledge base) komelika agahiyan e ku bi rengekî guncan ji bo xebitandina komputerê hatiye tomarkirin. Ontolojî jî komek heyber, pêwendî, têgeh û taybetmendiyan e ku di qadeke taybet a zanînê de tên bikaranîn.&lt;ref name=&quot;RussellNorvig&quot; /&gt;

Bingeheke temam a zanînê divê van aliyan di nav xwe de bihewîne: heyber, kategorî û pêwendiyên di navbera wan de; rewş, bûyer û dem; sedem û encam; zanîna li ser zanînê (tiştên ku em dizanin yên din dizanin); û ramanên pêşwext (default reasoning - ew tiştên ku mirov rast dihesibînin heta ku agahiyeke dijber neyê).

Rêbaza sembolîk di çend waran de rûbirûyî astengiyên giran bû: berfirehiya zanîna giştî (common sense - hejmara rastiyên sade yên ku mirovekî asayî dizane pir zêde ye), awayê bin-sembolîk ê piraniya zanînê (gelek tiştên ku mirov dizanin di forma hevokan de nayên zimanzanin), û wergirtina zanînê (knowledge acquisition - zehmetiya derxistina zanînê ji serê mirovan û xistina nav pergalên komputerê).

Modelên mezin ên zimanî yên nûjen hewcedarî bi nûnertiya sembolîk a rasterast nabînin; ew zanîna xwe bi rêya perwerdekirina li ser mîlyaran rûpelên pirtûk û malperan bi dest dixin. Her wiha model dikarin bi ceribandina di nav hawirdorê de jî fêr bibin (wekî dema ku pergala AlphaZero bi lîstina li hemberî xwe fêrî lîstikê dibe). Hînbûna makîneyê kêşeya zanîna giştî û wergirtina agahiyan çareser kir, her çend hîn jî di bîranîna bêkêmasî û mentiqê bê-şaşî de kêmasiyên wê hene.

=== 3. Plankirin û Biryardan (Planning and Decision-making) ===
&quot;Acent&quot; her yekîneyek e ku hawirdora xwe dihesîne û li ser cîhanê çalakiyan pêk tîne. &quot;Acenta rasyonel&quot; ew e ku xwedî armanc an tercîhan e û ji bo pêkanîna wan gavan diavêje.&lt;ref name=&quot;RussellNorvig&quot; /&gt; Di plansaziya otomatîk de acent xwedî armanceke diyar e. Di biryardana otomatîk de tercîhên wê hene—ango hin rewş hene ku tercîh dike tê de be û hin rewş hene ku hewl dide xwe ji wan dûr bixe. Acent ji bo her rewşê hejmarekê diyar dike ku jê re &quot;kêrhatî&quot; (utility) tê gotin. Ew ji bo her tevgerekê kêrhatiya çaverêkirî (expected utility) hesab dike û biryara xwedî nirxê herî bilind hildibijêre.

Di plansaziya klasîk de, acent bi teqezî dizane ku her çalakiyek dê çi encamê bide. Lê di pirsgirêkên rastîn de, hawirdor tim nediyar e û acent nizane piştî kiryara wê dê çi biqewime. Ji ber vê yekê, divê texmînên îstatîstîkî bike û piştî her gavekê rewşê ji nû ve binirxîne.

Di plansaziyên ku mirov an acentên din jî tê de hene, teoriya lîstikê (game theory) tê bikaranîn da ku reftara hevpar a çend yekîneyên aqilmend were birêvebirin. Pêvajoya Biryardanê ya Markov (MDP) modelek e ku îhtîmala guherîna rewşan û xelatên her tevgerekê bi rêya polîtîkayekê (policy) diyar dike.

=== 4. Hînbûna Makîneyê (Learning) ===
[[Hînbûna makîneyê]] li ser wan bernameyan lêkolîn dike ku dikarin performansa xwe li ser karekî diyarkirî bixweber bi pêş bixin.&lt;ref name=&quot;Mitchell&quot;&gt;{{cite book |title=Machine Learning |last=Mitchell |first=Tom |publisher=McGraw Hill |year=1997}}&lt;/ref&gt; Ev qad ji roja destpêkê ve beşek ji AI'yê bûye (Alan Turing di sala 1950'î de qala girîngiya fêrbûnê kiribû).

Cureyên sereke yên hînbûnê ev in:

* '''Hînbûna bi Çavdêrî (Supervised Learning):''' Model bi rêya daneyên nimûneyî yên ku bi bersivên rast (etîket) hatine nîşankirin tê perwerdekirin. Ew têkiliya di navbera têketin û derketinê de fêr dibe (wek naskirina nivîs an teşxîskirina nexweşiyan).
* '''Hînbûna Bêçavdêrî (Unsupervised Learning):''' Model di nav daneyên bê-etîket de li qalib, hevpêwendî û koman digere.
* '''Hînbûna bi Hêzkirinê (Reinforcement Learning):''' Acent bi rêya xelat û cezayan di nav hawirdorekê de fêr dibe ka çawa tevberekê nîşan bide da ku xelata xwe ya giştî zêdetir bike.
* '''Hînbûna Xwe-Çavdêrîkirî (Self-supervised Learning):''' Model ji bo beşeke daneyê fêr bibe, beşeke din a heman daneyê wekî etîket bi kar tîne; ev rêbaz bingeha perwerdekirina modelên mezin ên zimanî ye.

=== 5. Verîşîna Zimanê Xwezayî (Natural Language Processing - NLP) ===
[[Verîşîna zimanê xwezayî]], rê dide komputeran ku zimanên mirovî bixwînin, fam bikin, wergerînin û biafirînin. Pirsgirêkên NLP'yê naskirina axaftinê, têgihiştina wateyî (semantic analysis), analîza hestan, wergera otomatîk a navbera zimanan û bersivdana pirsan dihewîne.

Pergalên kevnar rêzikên rêzimanî yên hişk bi kar dianîn, lê şoreşa îstatîstîkî û paşê modelên kûr ên transformerê şêwaza xebatê bi tevahî guhertin. Îro modelên nûjen dikarin bi rewanî bi dehan zimanan tevbigerin û ji bo zimanên kêmdestpêk ên mîna Kurdî jî derfetên bêhempa ava bikin.

=== 6. Têgihiştin û Dîtina Kompûterî (Perception) ===
Têgihiştina makîneyê jêhatiya wergirtina agahiyan ji sansorên derve (kamera, mîkrofon, lidar, sonar) û dabeşkirina wan e. [[Dîtina kompûterî]] (computer vision) li ser şîrovekirina dîmen û vîdyoyan radiweste. Di nav jêhatiyên wê de naskirina rûyan, şopandina tiştan, veqetandina parçeyên wêneyê (image segmentation) û têgihiştina kûrahiya qadê hene.

=== 7. Aqilê Civakî (Social Intelligence) ===
Hesabkirina hestiyarî (affective computing) qadek e ku li ser naskirin, şîrovekirin û simulekirina hestên mirovî dixebite. Ev qad lêkolîn dike ka çawa acent dikarin bi mirovan re têkiliyên hestiyar û hevkariyê deynin, empatiyê nîşan bidin û xwe li gorî reftara civakî ya bikarhêner biguncînin.

=== 8. Aqilê Giştî yê Çêkirî (General Intelligence - AGI) ===
Dema ku pergalek bikaribe di hemû qadên zanistî, afirînerî û jiyanî de herî kêm bi qasî mirovekî biaqil tevbigere, ew wekî [[Aqilê giştî yê çêkirî|Aqilê Giştî yê Çêkirî (AGI)]] tê qebûlkirin. Zanyar li ser dema gihîştina AGI'yê li hev nakin; hin zanyar pêşbînî dikin ku di nav dehsalekê de gengaz e, lê yên din bawer dikin ku pêdivî bi vedîtinên nû yên bingehîn heye.

== Teknîk û Rêbazên AI'yê ==

=== 1. Lêgerîn û Optimîzasyon ===
Gelek kêşeyên aqilê çêkirî dikarin wekî lêgerîna çareseriyê di nav qadeke mezin a rewşan de bên pênasekirin:

* '''Lêgerîna Qada Rewşê (State Space Search):''' Pergal li ser dareke rewşan digere da ku ji rewşa destpêkê bigihîje armancê (wek lîstina şetrencê an dîtina rêya herî kurt li ser nexşeyê).
* '''Lêgerîna Herêmî (Local Search):''' Dema ku dîtina rê ne girîng be lê tenê rewşa dawî girîng be, algorîtmayên mîna hilkişîna ser gir (Hill climbing) tên bikaranîn ku di her gavê de ber bi rewşeke çêtir ve diçin.
* '''Optimîzasyona Bîrkarî:''' Rêbazên wekî daketina gradyanê (gradient descent) ji bo kêmkirina şaşiyên modelê tên meşandin.

=== 2. Mentiq (Logic) ===
Mentiq ji bo nûnertiya zanînê û derxistina encaman tê bikaranîn:

* '''Mentiqa Pêşbînî (Predicate Logic):''' Zanîn bi rêya hevokên mentiqî yên fermî tê nivîsandin.
* '''Mentiqa Ne-Monotonîk:''' Dema ku rastiyên nû derdikevin holê, baweriyên berê tên nûjenkirin.
* '''Mentiqa Lênêrînê (Fuzzy Logic):''' Li şûna tenê rast (1) an derew (0), dereceyên rastiyê di navbera 0 û 1 de qebûl dike.

=== 3. Rêbazên Îstatîstîkî ji bo Bisomekirina Gumanbar ===
Torên Bayesî (Bayesian Networks) grafên arastekirî ne ku pêwendiyên îhtîmalî yên di navbera guherbaran de nîşan didin. Modelên Markov û algorîtmayên fîltrekirinê rê didin ku pergal rewşên nenas ji nav daneyên dengdar û kêm derxîne.

=== 4. Dabeşker û Metodên Hînbûna Îstatîstîkî ===
Dabeşker (classifiers) fonksiyonên matematîkî ne ku qaliban bi kar tînin da ku nimûneyan bixin nav kategoriyan:

* '''Darên Biryarê (Decision Trees):''' Rêze-pirsên sade ku encamekê hildiberînin.
* '''Makîneyên Vektora Piştevan (SVM):''' Xêz an rûberên matematîkî yên ku koman ji hev cuda dikin.
* '''Algorîtmaya K-Cîranên Herî Nêzîk (k-NN):''' Dabeşkirin li gorî nêzîkbûna bi nimûneyên din re.

=== 5. Torên Demarî yên Çêkirî (Artificial Neural Networks) ===
[[Torên demarî yên çêkirî]] ji xaneyên girêdayî hev (girêk) pêk tên. Her girêk sînyalekê werdigire, wê bi giraniya wê re zêde dike û bi rêya fonksiyonekê (activation function) derbasî tebeqeya din dike. Bi rêya algorîtmaya belavbûna paşverû (backpropagation), giranî li gorî şaşiyan tên sererastkirin.

=== 6. Hînbûna Kûr (Deep Learning) ===
[[Hînbûna kûr]] torên xwedî gelek tebeqeyên veşartî ne. Mîmarîyên wê yên girîng ev in:

* '''CNN (Convolutional Neural Networks):''' Ji bo analîzkirina wêne û dîtbarî.
* '''RNN û LSTM:''' Ji bo daneyên li pey hev (demkî an zimanî).
* '''Mîmariya Transformerê:''' Bi mekanîzmaya xwe ya baldarîyê (attention) karî pêwendiya hemû peyvên nivîsekê bi hev re di heman demê de bipîve.

=== 7. GPT û Modelên Zimanî yên Hilberîner ===
Modelên transformerê yên pêş-perwerdekirî (GPT) li ser korpusên mezin ên tekstê tên fêrkirin da ku peyva paşîn pêşbînî bikin. Piştî qonaxa pêş-perwerdeyê, bi rêya teknîkên mîna Hînbûna bi Hêzkirinê ji Serpêhatiyên Mirovî (RLHF), model tên eyarkirin da ku bibin alîkar û bersivên ewle bidin.

=== 8. Reqemalav û Nermalav ===
Ji bo perwerdekirina van modelan hêzek mezin a hesabkirinê pêwîst e:

* '''Çîpên Pispor:''' GPU (yên NVIDIA'yê), TPU (yên Google) û çîpên NPU yên nûjen.
* '''Çarçoveyên Nermalavê:''' [[PyTorch]], [[TensorFlow]] û [[JAX]] ku kodkirina torên demarî hêsan dikin.

== Qadên Bikaranînê (Applications) ==
Aqilê çêkirî ketiye nav hema bêje hemû pîşesazî û qadên jiyanê:

=== 1. Pêşxistina Nermalavê ya bi Alîkariya AI'yê ===
Amûrên nûjen di kodnivîsînê de alîkariya mirovan dikin: temamkirina otomatîk a rêzikên kodê bi bişkoka Tabê, şirovekirina fonksiyonan, nûjenkirina koda kevnar û dîtina kêmasiyên ewlehiyê di nav sîsteman de.

=== 2. Chatbot û Alîkarên Virtual ===
Pergalên wekî ChatGPT, Gemini û Claude danûstandinên zindî bi mirovan re dikin, pirsan bersiv didin, agahiyan berhev dikin û di xizmeta muşteriyan de tên bikaranîn.

=== 3. AI'ya Fîzîkî û Robotîk ===
AI dihêle ku robot hawirdora fîzîkî nas bikin, dest bidin tiştan, û wesayîtên xweser bêyî destwerdana mirovan li ser rêyan bimeşin.

=== 4. Tenduristî û Bijîşkî ===
AI di analîzkirina tîrêjên X-ray, tespîtkirina penceşêrê û keşifkirina dermanan de roleke sereke dilîze. Modela AlphaFold a DeepMindê pêkhateya 3D ya zêdetirî 200 mîlyon proteînan keşif kir û şoreşek di biyolojiyê de afirand.

=== 5. Lîstik û Qadên Stratejîk ===
Serkeftina li dijî mirovan di şetrencê (Deep Blue), Go (AlphaGo) û lîstikên dîjîtal (StarCraft II û Dota 2) de nîşan da ku AI dikare stratejiyên pir aloz biafirîne.

=== 6. Bîrkarî û Zanist ===
AI di çareserkirina hevkêşeyên aloz ên fîzîkê, dîtina beryarên matematîkî û lêkolînên astronomiyê de alîkariya zanyaran dike.

=== 7. Darayî û Aborî ===
Ji bo teşxîskirina sextekariya bankingê, bazirganiya otomatîk a li bazarên hiseyan û analîza aborî tê bikaranîn.

=== 8. Leşkerî û Parastin ===
Di nav de dronên xweser, analîza îstîxbaratî û pergalên çekan ên xweser de cih digire ku ev yek dibe sedema fikarên kûr ên navneteweyî.

=== 9. Aqilê Çêkirî yê Hilberîner (Generative AI) ===
Hilberandina wêne, muzîk, vîdyo û dengên nû ji ser fermanên nivîskî.

=== 10. Acentên Xweser û Pergalên Pir-Acentî ===
Acentên mîna yên di çarçoveya [[Google Antigravity]] de, xwedî şiyana plankirinê (Planning Mode), dabeşkirina xebatê li ser bin-acentan û meşandina fermanan di nav qadên ezmûnê yên parastî (Terminal Sandbox) de ne.&lt;ref name=&quot;Antigravity&quot; /&gt;

=== 11. Lêgerîna li ser Torê ===
Pêşkêşkirina rasterast a bersivan li şûna nîşandana lîsteyên lînkan.

=== 12. Seksualîte û Têkiliyên Kesane ===
Chatbotên hevaltiyê yên ku têkiliya hestiyarî bi mirovan re ava dikin.

=== 13. Qadên Din ên Pîşesaziyê ===
Çandinî (tespîtkirina nexweşiyên nebatan), lojîstîk, perwerde û çavdêriya jîngehê.

== Ehlaq, Bandorên Civakî û Rêzikname ==

=== 1. Rîsk û Zirar ===

* '''Nepenî û Mafê Çapê:''' Komkirina nepenî ya daneyên kesan û bikaranîna berhemên nivîskar û hunermendan bê destûr.
* '''Serdestiya Şîrketên Mezin:''' Kombûna hêza AI'yê di destê çend dêwên teknolojiyê de.
* '''Bandorên Jîngehî:''' Pêdiviya zêde ya bi elektrîk û ava sarkirinê ji bo navendên daneyan (data centers).
* '''Dezenformasyon:''' Belavbûna vîdyoyên kûr-sexte (deepfakes) û nûçeyên derewîn.
* '''Alîgiriya Algorîtmayan:''' Parastina nêrînên nijadperest an zayendperest di encama daneyên alîgir de.
* '''Kêmbûna Şefafiyetê (Qutiya Reş):''' Zehmetiya têgihiştina sedema biryara ku ji aliyê torên kûr ve hatiye dayîn.
* '''Bêkariya Teknolojîk:''' Ji holê rabûna hin pîşeyan û hewcedariya bi ji nû ve perwerdekirina karkeran.
* '''Metirsiya Hebûnî:''' Rîska windakirina kontrola li ser pergalên ku ji mirovan jîrtir in.

=== 2. Makîneyên Ehlaqî û Lihevanîna AI'yê (AI Alignment) ===
Zanyar dixebitin ka çawa armancên pergalên AI'yê bi nirx û ewlehiya mirovan re hevaheng bikin da ku pergal li dijî berjewendiyên mirovahiyê tevnegere.

=== 3. Koda Vekirî (Open Source) ===
Nîqaşa li ser vê yekê ku gelo modelên AI'yê divê wekî koda vekirî bên belavkirin an divê di bin kontrola girtî de bimînin da ku pêşî li bikaranîna xirabkar were girtin.

=== 4. Qanûn û Rêziknameyên Navneteweyî ===
Di sala 2024'an de [[Qanûna Aqilê Çêkirî ya Yekîtiya Ewropayê]] (EU AI Act) hate pejirandin ku pergalên AI'yê li gorî asta metirsiyê pîvan dike û bikaranînên xeternak qedexe dike.&lt;ref name=&quot;EUAIAct&quot;&gt;{{cite web |url=https://artificialintelligenceact.eu/ |title=EU Artificial Intelligence Act |access-date=2026-09-07 |publisher=European Parliament}}&lt;/ref&gt;

== Dîrok ==

* '''1943:''' Warren McCulloch û Walter Pitts yekem modela bîrkarî ya torên demarî afirandin.
* '''1950:''' Alan Turing di gotara xwe de Testa Turingê pêşkêş kir.
* '''1956:''' Komxebata Dartmouthê hate lidarxistin û navê &quot;Artificial Intelligence&quot; hate danîn.
* '''1956–1974:''' Serdema destpêkê ya geşbûnê û pêşketina bernameyên wekî ELIZA û SHRDLU.
* '''1974–1980:''' Zivistana Yekem a AI'yê ji ber kêmbûna hêza pêvajoyê û rawestandina fonan.
* '''1980–1987:''' Pêla pergalên pispor (expert systems) û vejîna koda pîşesaziyê.
* '''1987–1993:''' Zivistana Duyem a AI'yê piştî têkçûna bazara komputerên Lispê.
* '''1997:''' Komputera [[Deep Blue]] ya IBM'ê Kasparov têk bir.
* '''2011:''' IBM Watson di lîstika Jeopardy! de lîstikvanên mirovan derbas kir.
* '''2012:''' Modela AlexNet bi rêya GPU'yan di pêşbirka ImageNet de bi ser ket û serdema hînbûna kûr dest pê kir.
* '''2016:''' Bernameya AlphaGo ya Google DeepMindê şampiyonê Go'yê Lee Sedol têk bir.
* '''2017:''' Zanyarên Google mîmariya Transformerê nasandin.
* '''2020–2022:''' Pêşketina GPT-3 û belavbûna gerdûnî ya ChatGPT'yê.
* '''2023–niha:''' Serdema pergalên multimodal (Gemini, Claude), acentên xweser û nêzîkbûna ber bi AGI'yê ve.

== Felsefe û Nîqaşên Bingehîn ==

=== 1. Pênasekirina Aqil û Testa Turingê ===
Heke makîneyek bikaribe di axaftinê de xwe wekî mirov bide nasîn, gelo ew bi rastî difikire? Alan Turing diyar kir ku li şûna pirsa bêwate ya &quot;Gelo makîne dikarin bifikirin?&quot;, divê em bipirsin ka makîne dikarin di ceribandinekê de reftara mirovî nîşan bidin an na.

=== 2. Hêceta Odeya Çînî (Chinese Room) ===
John Searle di sala 1980'yî de nîşan da ku tenê meşandina koda sîntaktîk nayê wateya têgihiştina rastîn a semantîk. Kesê di odeyê de tîpên Çînî bi rêya pirtûka rêzikan li hev tîne bêyî ku bi Çînî bizane.

=== 3. Hişmendî, Hestiyarî û Refaha AI'yê ===
Gelo makîneyek dikare bibe xwedî ezmûna hundurîn (qualia) an hestên êş û kêfê? Heke pergalek bibe xwedî hişmendî, pirsên li ser mafên makîneyan û berpirsiyariya mirovahiyê li hemberî wan dê bibin mijareke sereke ya dadweriyê.

== Paşeroj (Future) ==

=== 1. Aqilê Super û Xala Yekaneyê (Superintelligence &amp; Singularity) ===
&quot;Xala yekaneyê ya teknolojîk&quot; (technological singularity) rewşek e ku tê de aqilê çêkirî xwe bi xwe nûjen dike û ji asta aqilê hemû mirovahiyê pir bilindtir dibe (Aqilê Super - ASI). Ev pêşbînî dibe sedema hêviyên mezin ji bo çareserkirina nexweşiyan û di heman demê de tirsên li ser windabûna kontrola mirovan.

=== 2. Transhumanîzm ===
Têkeliya teknolojîk a rasterast a di navbera mejiyê mirov û komputeran de (wekî çîpên Neuralinkê) da ku sînorên biyolojîk ên mirovahiyê bên derbaskirin.

== Di Wêje û Çandê de (In Fiction) ==
Aqilê çêkirî ji mêj ve mijara sereke ya edebiyat û fîlman bûye; ji robotên Çekoslovakyayê yên Karel Čapek (R.U.R.) bigire heta HAL 9000 di ''2001: A Space Odyssey'', Terminator, The Matrix û fîlma ''Her'' de, têkiliya tirs û hêviyê ya mirovan a bi makîneyên jîr re hatiye vekolandin.

== Ferhenga Têgehên Teknîkî bi Kurmancî ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
!Têgeha Îngilîzî
!Hevwateya bi Kurmancî
!Ravekirin û Çarçoveya Rêzimanî
|-
|Artificial Intelligence (AI)
|Aqilê Çêkirî (AÇ / AI)
|Şiyana pergalên komputerê ya pêkanîna karên pêdivî bi aqilê mirovî.
|-
|Machine Learning (ML)
|Hînbûna Makîneyê
|Keşifkirina xweser a rêzik û qaliban ji nav daneyan.
|-
|Deep Learning (DL)
|Hînbûna Kûr
|Hînbûna makîneyê ya ku xwe dispêre torên demarî yên xwedî gelek tebeqeyan.
|-
|Artificial Neural Network (ANN)
|Tora Demarî ya Çêkirî
|Modela matematîkî ya ku ji şaneyên mêjiyê mirovan hatiye îlhamgirtin.
|-
|Natural Language Processing (NLP)
|Verîşîna Zimanê Xwezayî
|Têgihiştin, wergerandin û hilberandina zimanên mirovî bi komputerê.
|-
|Data Processing
|Verîşîna Daneyan
|Analîzkirin û amadekirina daneyan ji bo pergalên dîjîtal.
|-
|Graphics Processing
|Verîşîna Dîmenan
|Hesabkirina grafîk û hevkêşeyên dîtbarî (GPU).
|-
|Computer Vision
|Dîtina Kompûterî
|Teşxîskirin, dîtin û têgihiştina wêne û vîdyoyan.
|-
|Large Language Model (LLM)
|Modela Mezin a Zimanî
|Modela transformerê ku li ser mîlyaran peyvan hatiye perwerdekirin.
|-
|Generative AI
|Aqilê Çêkirî yê Hilberîner
|Pergalên ku naveroka xwerû (nivîs, kod, wêne, vîdyo) diafirînin.
|-
|Autonomous Agent
|Acenta Xweser / Acentên Xweser
|Yekîneya serbixwe ya ku bi armanc, amûr û plansaziyê dixebite.
|-
|Artificial General Intelligence (AGI)
|Aqilê Giştî yê Çêkirî
|Asta aqilê makîneyê ya ku hemû qadên rewşenbîrî yên mirovî digire nav xwe.
|-
|Supervised Learning
|Hînbûna bi Çavdêrî
|Fêrkirina modelê bi rêya daneyên xwedî etîketên eşkere.
|-
|Unsupervised Learning
|Hînbûna Bêçavdêrî
|Keşifkirina girêdanan di nav daneyên bê-etîket de.
|-
|Reinforcement Learning
|Hînbûna bi Hêzkirinê
|Fêrbûna bi rêya xelat û cezayan di nav hawirdorê de.
|-
|AI Alignment
|Lihevanîna AI'yê
|Hevahengkirina armancên pergalên zîrek bi nirxên mirovahiyê re.
|-
|Algorithmic Bias
|Alîgiriya Algorîtmayan
|Hebûna cudaxwazî an şaşiyan di encamên algorîtmayan de.
|-
|Terminal Sandbox
|Qada ezmûnê ya parastî
|Cihê ewle û îzolekirî ji bo ceribandina ferman û kodê.
|-
|Hardware / Software
|Reqemalav / Nermalav
|Pêkhateyên fîzîkî û bernameyên koda xebitandinê.
|-
|Update
|Nûjenkirin
|Pêvajoya anîna guhertoya nû ya nermalav an pergalê.
|-
|Click
|Tikandin / Tikîn
|Lêdana li ser bişkokekê (*bitikîne*, *hat tikandin*).
|-
|Autocomplete
|Temamkirina bi xweber
|Pêşbînîkirina rêzikên kodê bi bişkoka Tabê.
|}

== Binêre Herwiha ==

* [[Google Antigravity]]
* [[Zanista komputerê]]
* [[Hînbûna makîneyê]]
* [[Hînbûna kûr]]
* [[Alan Turing]]
* [[Testa Turing]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên Derve ==

* [https://plato.stanford.edu/entries/artificial-intelligence/ Ensîklopediya Felsefeyê ya Stanfordê: Aqilê Çêkirî]
* [https://www.nature.com/subjects/artificial-intelligence Kovara Nature: Vekolînên herî dawî li ser Aqilê Çêkirî]
* [https://www.technologyreview.com/topic/artificial-intelligence/ MIT Technology Review: Pêşketinên Aqilê Çêkirî]
* [https://artificialintelligenceact.eu/ Belgeya fermî ya Qanûna Aqilê Çêkirî ya Yekîtiya Ewropayê]</text>
      <sha1>ruxzbulqkuzhk8u0jxi0q39q7bvuqou</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2093148</id>
      <parentid>2093147</parentid>
      <timestamp>2026-09-07T21:23:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>Ji bo [[Jîriya çêkirî]] hat beralîkirin</comment>
      <origin>2093148</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="35" sha1="38z30jbytkn8czk3icxkk9928jlmsmd" xml:space="preserve">#BERALÎKIRIN [[Jîriya çêkirî]]</text>
      <sha1>38z30jbytkn8czk3icxkk9928jlmsmd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Logarîtm</title>
    <ns>0</ns>
    <id>329837</id>
    <redirect title="Logarîtma" />
    <revision>
      <id>2093163</id>
      <timestamp>2026-09-07T23:02:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ghybu</username>
        <id>9854</id>
      </contributor>
      <comment>Ji bo [[Logarîtma]] hat beralîkirin</comment>
      <origin>2093163</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28" sha1="b0wiv4tmflyjk5jimtz5k6xqh4xnynb" xml:space="preserve">#BERALÎKIRIN [[Logarîtma]]</text>
      <sha1>b0wiv4tmflyjk5jimtz5k6xqh4xnynb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Veganîzm</title>
    <ns>0</ns>
    <id>329845</id>
    <revision>
      <id>2093193</id>
      <timestamp>2026-09-08T11:00:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurdistanov</username>
        <id>175167</id>
      </contributor>
      <comment>Rûpel bi &quot;'''Veganîzm''' (bi [[Zimanê inglîzî|îngilîzî]]: Veganism) hem şêwazeke xwarinê ye û hem jî felsefeyeke jiyanê ye ku bikaranîna berhemên ji [[Ajal|ajalan]] hatine bidestxistin red dike. Kesên ku vê şêwaza xwarinê an jî vê felsefeyê dipejirînin, vegan tên binavkirin.  Hin caran di navbera cureyên veganîzmê de cudahî tê kirin. Veganên xwarinê bikaranîna berhemên ji ajalan bi tu awayî qebûl nakin. Ev ne tenê [[goşt]], lê herwiha [...&quot; hat çêkirin</comment>
      <origin>2093193</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1794" sha1="3jdm8rhvoqgg6gjfdsyxvbma60ldpdk" xml:space="preserve">'''Veganîzm''' (bi [[Zimanê inglîzî|îngilîzî]]: Veganism) hem şêwazeke xwarinê ye û hem jî felsefeyeke jiyanê ye ku bikaranîna berhemên ji [[Ajal|ajalan]] hatine bidestxistin red dike. Kesên ku vê şêwaza xwarinê an jî vê felsefeyê dipejirînin, vegan tên binavkirin.

Hin caran di navbera cureyên veganîzmê de cudahî tê kirin. Veganên xwarinê bikaranîna berhemên ji ajalan bi tu awayî qebûl nakin. Ev ne tenê [[goşt]], lê herwiha [[Hêk (toxim)|hêk]] û berhemên [[Şîr|şîrî]] jî dihewîne, wek [[mast]], [[penîr]] û berhemên din ên ku ji şîrê tên çêkirin. Kesên ku veganîzmê ne tenê di xwarinê de, lê wek prensîbeke exlaqî di jiyana xwe ya rojane de jî dişopînin, hewl didin ku bikaranîna berhemên ji ajalan hatine bidestxistin ji bo tu armancê red bikin; di nav wan de berhemên wekî eyar û [[hirî]] jî hene. Ji van kesan re carinan veganên exlaqî tê gotin. Herwiha, hin kes ji ber sedemên [[Jîngeha xwezayî|jîngehî]] veganîzmê dişopînin û bikaranîna berhemên ji ajalan red dikin, ji ber ku bawer dikin ku hilberîna van berheman zirarê dide jîngehê.

Navê vegan di sala 1944an de ji aliyê [[Donald Watson]] û hevalên wî ve hate pêşxistin. Di mijdara 1944an de, wan li [[Înglistan|Îngilîstanê]] Komeleya Veganan ava kir. Di destpêkê de peyva vegan ji bo vegotineke xwarinê ya bê berhemên şîrî hate bikaranîn, lê di salên piştî wê de wateya wê berfirehtir bû û veguherî têgihiştineke jiyanê ya li dijî sûdwergirtina ji ajalan. Di salên 2010an de eleqeya li veganîzmê zêde bû; bazara berhemên vegan berfirehtir bû û li gelek supermarket û [[Xwaringeh|xwaringehên]] li seranserê [[Cîhan|cîhanê]] hilbijartinên vegan hatin pêşkêşkirin.

[[en:Veganism]]</text>
      <sha1>3jdm8rhvoqgg6gjfdsyxvbma60ldpdk</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>